[cut: only the first 33554432 bytes of this file were read]
<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.6/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.6/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.6.xsd" version="0.6" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>LitoPedia</sitename>
    <base>http://litopedia.org/index.php?title=%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.19.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">LitoPedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">LitoPedia քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>... «ես-այլորեն նույնը»-արվեստ պոետական (Տեքստ և բնագիր, Սուրեն Աբրահամյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3343</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7006</id>
      <timestamp>2011-12-03T19:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="32918">[[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բնագիր (Սուրեն Աբրահամյան, գիրք, 2010)|«Տեքստ և բնագիր»]] գրքի «... «ես-այլորեն նույնը» – արվեստ պոետական» բաժինը:

== ... «ես-այլորեն նույնը»-արվեստ պոետական ==

'''Ա'''

90-ականների [[պոեզիա]]յում որոնումների մի համակարգ է գործում, որը պարագծում է բառի և կեցության (լայն իմաստով) համընդհանրական հարցադրումներ, որոնք կարիք ունեն մեկնաբանության: Թերևս [[բառ]]ի այսպիսի բեռնվածություն, որի իմաստային պատյանը որքան միասնական է իբրև բառապատկեր, նույնքան ճեղքված՝ նշանակային կապերով: Բանաստեղծը, որը ձգտում է բառի կամ բանի այսպիսի միասնությունը ճեղքել՝ իմաստային համակարգում հասնելով նրա ձևի մաքրությանը (ինչը (վեր)արթնության ուղի ենք անվանում), ոչ սոսկական նորարար է, ոչ սրբախոս-մոգ, այլ «բան»աստեղծելու տենդով քաոսը պարպում,– կամ ասես քաոսը հաղթահարելով իր ներսում՝ բանաստեղծն ինքն է հպվում քաոսին...: Ետադարձ ուղիով բանաստեղծական ես-ը ևս տրոհվում է – հատվում – երկատվում՝ ասելով. «Ես բառին ընչազուրկի հրճվանք եմ բերում. «''դարձիր բառ և ընչազրկվիր''»... որովհետև չկա այլ հարստություն, քան երբ բառը Գալիլիայի ինչ-որ մսուրային ծնունդով է տառապում»  Ուստի բառը, որ կեցության և ես-ի մարմնավորման արձագանքն է դեռևս, բանաստեղծի կեցության «բուն» իրականությունը, հաղորդակցվում է արարչությանը, արարվում է արարչության հետ համաժամանակյա, և բանաստեղծը կերպավորում է ես-ին բառի (իհարկե՝ [[լեզու|լեզվի]]) իմաստային այն հարաբերությունների մեջ, որը դեռևս ավարտուն իմաստ չունի իբրև բառապատկեր, ուստիև, որպես արարչության արտահայտություն կամ «ձայն», մնում է սիմվոլ (նշանակ) կեցության և ես-ի պատկերային համակարգում, իսկ իբրև «գոյ»ություն՝ իմաստային նախասկզբին համադրվող փոխաբերություն ([[մետաֆոր]]): Սա այսպես է արտահայտում բանաստեղծը. «... ես արդեն գրում եմ բառը՝ իր այդ հնչյունականից բեղմնավորված... այդքան մսուրային-ընչազրկված, այդքան աղքատ. և այստեղ է, որ ես եզի չեզոքություն եմ զգում, մսուրային եզի, երբ իմ աչքի առաջ, իմ ներկայությամբ, կամքիս հակառակ՝ Բառն է ծնվում»&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;:

Իհարկե, ինչպես տեսնում ենք, «բան»աստեղծության մեկնության առեղծվածը որոշակի հայեցային, մշակութաբանական կապերով է հնարավոր: Բայց նախքան դրա էության վերլուծությունը, ասենք, որ այն, իբրև «գիր», մեկնաբանելի է հասունացման ներքին ընթացքով, որը բանաստեղծ [[Մանասէ]]ի անցած ճանապարհի խտացումներն են: Այս [[հեղինակ]]ը մեկ տասնամյակ ինքն է ավելի շատ «խոսել»՝ շրջանցելով սեփական գիրը (որը քիչ է հաջողվում մյուսներին), ասես իրենը «սևագրություն» է և կապ չունի բանաստեղծի գրական-մշակութային գործունեության հետ... Մինչդեռ Մանասէն երեք գրքերի հեղինակ է. «Ձայն մարդկային» ([[1990]]թ.), «Պոնտացի Պիղատոսը» (չափածո թատերգություն, [[1994]]) և «Պոետական արվեստ» ([[2000]]թ.) ժողովածուն, որոնց քննադատությունը արժեր անդրադառնար ավելի վաղ... 

Մանասէն առհասարակ հեշտ «մարսվող» հեղինակ չէ, կարելի է ասել, հեշտագրությամբ չի տառապում, բայց դրա պատճառը «ինքը» չէ, այլ մշակութաբանական այն բարդ ըմբռնումը, որը յուրահատուկ է արդի հայ պոեզիային նաև: Ընդհանուր առմամբ, Մանասէի «գրության» մեջ դասական բառաշերտերի առկայությունը, նրանց բարդ կապը և փոխհարաբերությունը ձևի, բանարվեստի, առհասարակ ժանրի համակարգում այլ համադրության է ձգտում, որն այնքան էլ դասականություն կամ գրքայնություն չեն ենթադրում: Աշխարհընկալման պարագծում Մանասէն ոչ միայն բառի վերարթնության է ձգտում՝ '''Բանի''' խավարը լուսավորելու, այլև այդ արարչությամբ լուսավորվում է ինքը, քանզի նույն Բանի սահմանը ճեղքում է՝ ինքնաճանաչողությամբ վերապրելու բառը, նրա կեցությունը, ինչը համադրյալ է էությանը:

Քաոսային հնչյունը միասնության է ձգտում, երբ իմաստը պարտադրված չէ: Ուստի այդ միասնությունը հավերժական է իբրև սուբստանց: Միայն հարկավոր է ընկալել նրա ստրուկտուրան (կառուցվածքը), որը մշակույթի հավիտենականությունն է պահպանում իր մեջ: Հետևաբար, անձը անցողիկ է, իսկ այդ մշակույթը, նրա ստրուկտուրան՝ մնայուն: Առհասարակ, սուբստանցի և ստրուկտուրայի միասնության առանցքում, դրա էությանը հանգող և ինքնությունը արտահայտող ես-ը ևս կեցություն է, որի գոյականությունը արտահայտում է բառը (լեզուն): Ուստի լեզվի մեջ է պահպանվում մշակույթը, որի համաբնագրում ծնվում է բառը, ստեղծագործությունն առհասարակ: Մանասէն բառի «մսուրային» արարչությունը հնչյունների քաոսում մեկնաբանում է սիմվոլ-նշանակների ինքնությամբ, ուստի վերարթնանում է իբրև «ձայն մարդկային», ինչը և նախընտրում է որպես անուն բանաստեղծական առաջին գիրքը վերնագրելիս: Սա առաջին հեղ՝ բարբարոս, ինքնատանջ կեցություն է մինչև բառի «գաղափարա»-կերպարումը արդեն բանաստեղծական տողի մեջ: Ինչո՞ւ. որովհետև բառի իմաստը կեցությամբ աղարտված է, իսկ մեզ տանջում է նրա էությունը ճանաչելու արձագանքը, որ բազմիմաստ է: Թեև անգիտակից-չգիտակցված է նրա (մշակույթի-սուբստանցի, որ լեզուն է) կառուցվածքը (ստրուկտուրան) և հենց լեզվի միջոցով է պահպանվում կեցությունը,– լեզվի նշանների, սիմվոլների մեջ,– ուստի լեզուն ևս սուբստանց է, որի համաբնագրում անհատը (բանաստեղծը) լուծարում է բառի միապետությունը, այսինքն՝ բռնությունը, որը արտահայտում է իրական /ոչ համաժամանակյա/ իմաստ: Մանասէն այս դրույթը «Գրառումներում» վերլուծում է «լեզվի բրուտոսություն – հակակեսարականություն» փոխաբերությամբ՝ ասելով. «... իմ հայերենը գնում է մահվան... (և) չի ուզում հանձնվել Հաննիբալին» : Բայց «լեզվի մահը» եզրը իրենով մեկնաբանում է ոչ թե բառի, այլ նրա «բուն իմաստի» վախճանը, որ քաղաքակրթությունն է հանձնառել իր ճանաչողության (ինքնաճանաչողության) կեղծապատիր պատյանում: Ուստի «մահ»վան գաղափարը քաղաքակրթությամբ ձեռքբերված «իմաստ» է, որը «բան»աստեղծությամբ հերքելով, բառի (բանի) բուն նշանակի մեջ իմաստի վեր-արթնության, նրա ճանաչողության ճանապարհով պետք է ի հայտ բերի «իսկական կեցությունը» (Հայդեգեր) սուբստանցիոնալ միասնության մեջ, մշակույթի համաբնագրում:

Այստեղից է բխում նաև Մանասէի հանձնառումը բանաստեղծության նարեկացիական ձևը «Ձայն մարդկային» գրքում, որը «Մատյանի...» կառուցվածքն ունի, իսկ «Պոետական արվեստում», հանձնառելով Հորացիոսի «նամակը» իր ստրուկտուրայով, մշակույթի համաբնագրում վերստեղծում է «պերսոնալիստական» լեզուն,– լեզվի «մոնադը», որից անձնավորությունը և անհատը (ինդիվիդը) օտարվել է: Այդ օտարման ձևերը երկուսն են (ըստ Է. Մունիեի)՝ ա) «նարցիստական օտարում», բ)»հերկուլեսյան օտարում»: Առաջինի դեպքում անձը հեռանում է իր ներաշխարհը, անկամ է, թույլ և անզոր՝ ճանաչելու ինքնիրեն: Երկրորդի պարագայում անձը կոմֆորմիստ է, անհոգի, անտարբեր և, սպառողական հոգեբանություն ունենալով՝ չունի մեղքի գիտակցություն: Որպեսզի հաղթահարի բանաստեղծը այս անդիմությունը, դիմում է մշակույթին, որի կրողն ինքն է, որը, ի վերջո, «Ձայն մարդկային» պոեմ-շարքում վերաճում է առհասարակ Մեղքի և դրա ինքնագիտակցության փիլիսոփայության, իսկ «Պոետական արվեստ» գրքի շարքերում՝ նամապ-պոեզիա-մետաֆորի: Սա «նամակ» է այնքանով, որքանով, ըստ Ռ. Բարթի, մշակույթը վերածում է տեքստի, ուստի դրա թվային հաջորդականությունը չի «պահպանում» Մանասէն՝ Հորացիոսի «նմանողությամբ» կամ՝ նրա տեքստի համաբնագրում «բան»աստեղծելով պոեզիա-նամակ-քերթված, որ բանի մարմինն է կրում: Ամբողջացնելով ասենք՝ Ն. Բերդյաևը մարդու ազատագրության ուղին տեսնում է կրկին ստեղծագործության ուղիով, ուստի ճնշվածության, մեղսագործության, անիսկական կեցության և անհրաժեշտության հաղթահարման ուղին ստեղծագործությունն է, որով ընթանալով ես-ը, կստեղծի կեցությունը: Մինչ այդ՝ քաղաքակրթությունը կեղծել է աշխարհը, ուր իշխում է «անհրաժեշտության թագավորությունը»: Ուստի Մանասէի կերպարն ասում է.

Ծնվում է մեկը և ասում.– Խոսքից է կախված&lt;br&gt;
աշխարհը,&lt;br&gt;
փոխում է աշխարհին մի խոսքը և ընթացք տալիս&lt;br&gt;
աշխարհին,&lt;br&gt;
ծնվում է ուրիշը և ասում.– Աշխարհը կախված է&lt;br&gt;
ինձանից,&lt;br&gt;
կախում է աշխարհը այդ մեկին, չի շեղվում սակայն&lt;br&gt;
ընթացքից&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;:

Իսկ ընթացքը՝ «կուտակումներն (են) մեղ ու մեղսանքիդ», որովհետև «խորհել՝ աստված լինել է», մինչդեռ «աստված պատկերն իր (պետք է) տեսներ իր ստեղծածում» «որպես միակը մեզ պատկանելիք»: Իսկ «մեղքը ի՞նչ է»... «գծերի հետք է, որ իրար կցած՝ բառ է ստացվել, թե ոչ՝ չէր կարող նա մեր մեջ ապրել» (ՁՄ,19): Մեղքը «անուն ունի», ինչպիսին կիրքն է, որ «օձային ներշնչումով» և իր թովչությամբ մեղմացնում է սարսափը որսացվող զոհի,– ուստի մեղքի ճանաչումը և աղերսը՝ «ես մերկ ելա իմ մորից, թող մերկ էլ հողը ինձ գերի առնի» (ՁՄ,6), մնում է լոկ սփոփանք, քանզի մեղքը հաղթահարելու մի միջոց կա միայն՝ ստեղծագործությունը, որի նարեկյան համաբնագրում (ստրուկտուրայում) տանջանքին տրված երազում է բանաստեղծը.

... որքան ուզում եմ պատկերը գտնել այն&lt;br&gt;
փոխաբերված,&lt;br&gt;
որ պատրանքի պես անխուսափ է,&lt;br&gt;
և որքան ուղիղ և անխոտոր եմ դնում շեշտը արտահայտության,&lt;br&gt;
ամոթ եմ զգում իմ կատարելիք ուխտը մոռացած&lt;br&gt;
հանցավորի պես,&lt;br&gt;
և երնեկ տալիս, ով այս տանջանքին անհաղորդ է:&lt;br&gt;
(ՁՄ,10)

Բայց բանաստեղծական այս տառապանքը ասես ծնվում է այնպիսի Ոչնչից, որի առնչությամբ է ասված. «... այդ Ոչինչն է գրի հնարավորությունն իսկ և գրական ոգեշնչումն ընդհանրապես... ամենի բացակայությունը, որի միջոցով ինքնազարդարվում է ամենի ներկայությունը... Զուտ գիրքը, բուն գիրքը պետք է լինի, նրանով հանդերձ, ինչն անփոխարինելի է իր մեջ՝ «գիրքը Ոչնչի մասին»&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;  (Մ.Բլանշո): Այդ «Ոչինչը» լեզվի միջոցով լինելության է ձգտում, թեև, ըստ Մանասէի, «... ոչ մի բնագիր էջ չի ունեցել»... և՝ «աչքով չէ, որ տեսնում եմ, և ականջով չէ, որ լսում եմ, շրթունքներով չէ, որ բարբառում եմ (ՁՄ,18),– ուրեմն և՝

... երբ սփոփիչ չի մնում ոչինչ,&lt;br&gt;
աստծո տալիք ենք համարում այն.–

իսկ այդ հլությունը փոխվում է «ցասումի և խռովության», որ շուրթը բարբառի «պատկերը փոխաբերական»: Փոխաբերությամբ պետք է դրսևորվի տիեզերքի ամբողջականությունը և ինչպես [[Ժակ Դերիդա|Դերիդան]] է կրկնում. «Գոյություն ունի լոկ մի գիրք, և այդ նույն գիրքն է բաշխված բոլոր գրքերի մեջ» ,– որի (ասույթի) համաձայն, այստեղ, «Ձայն մարդկային» պոեմը նարեկյան համաբնագիրն է կրում, իսկ «Պոետական արվեստը»՝ [[Հորացիոս]]ի «նամակի» տեքստային ստրուկտուրան,– ինչը մեծ իմաստով «պոեզիան» է (ըստ [[Ռոլան Բարթ|Բարթի]]՝ բուն տեքստը):


'''Բ'''

Մանասէի ստեղծագործության ընթացքի հասունացումը լեզվական սուբստանցի միասնության մեջ անտրոհելի է: Բանաստեղծը իր հոդվածներից մեկում «գծագրում է» iterum (լատ. դարձյալ, կրկին) «մեթոդի» էությունը: Մանասէն վերլուծական համակարգում սա համեմատում է ռուսական матрешка-ի կառուցվածքին, երբ «մի տիկնիկը «լրացնում է-կրկնում» և միաժամանակ դառնում է հաջորդի հակառակ կողմը»&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;: Ուրեմն՝ «մեկը մյուսի մեջ» հակադրությունը և դրա միասնության շրջանագիծը Մանասէի «Ձայն մարդկային» պոեմ-շարքից մինչև «Պոետական արվեստ» ժողովածուն լեզվի ներքին շարժում է, որը կերպարին բնորոշում է «ես-այլորեն նույնը»  փոխաբերությամբ: Բանաստեղծը «բանակերտման շնորհի» այլաբառ տքնանքով հաղթահարում է «ներքինուն ստրուկ» և բառի «ամորձատողին», որն «ուղեղի մեջ անկենդան դատողական ճիճուն է» (ՊԱ,19) հափրացած, ով նեխումից ու քայքայումից գիտակցության չէր գալիս իր հաճույքից ուղղափառ (ՊԱ,9): Բայց մինչ այդ՝ կերպարի տրոհության շրջագծում, որ խոսքի մեջ է վերարթնության ձգտում, նշանակը (սիմվոլը) արտահայտության է փոխակերպվում: Եվ, եթե կա բառի արարման ծեսը, բանաստեղծը ճանաչողությունը ընկալում է [[խոսք]]ի մի այլ դիմառնության՝ '''պոեզիայի''' արարչության մեջ, որ «արվեստն է պոետական»: «Գրառումներում...» Մանասէն ասում է. «... երբ ասում են պոեզիա, իմ կենտրոնական ներվի '''պատկերավոր ցնցմամբ''' սևամաղձում եմ, քաոսածին եմ դառնում և վհատ հոգիս այլ փարատումներ չի գտնում, քան իր քրիստոնեությունն է՝ բացասական իր դիալեկտիկան. այո՛, ջանասիրաբար բացասվում եմ, մինչև իմ '''կենտրոնական ներվի ցնցումները''' չեն պարպվում [...], գրել այնպես, ասես, պոեզիան տրորել արգելվում է և գրել մերձպոետորեն, պոետիկայի ապագա չտեսնող հայացքով, '''գրիչը ձեռքիցդ ընկնելու պես'''...»&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;:

«Բան»աստեղծության մեջ իր կեցությունը պոեզիայի վերածող կերպարը «կենտրոնական ներվի ցնցումը» համեմատում է «ամորձատվող ցուլի բառաչի» հետ, որը «ցասումն է արվեստի»: Հետևաբար, պոեզիան, մի կողմից, տրոհվելով բառի նշանակային իմաստի մեջ, անջրպետված է գոյի սուբստանցից և «նշանակային քնի մեջ է» (Ժ. Դերիդա), սակայն արարվելով լեզվի մեջ՝ վերարթնանում է իբրև գիր, մետաֆորային ընկալում, որը թերևս պոեզիան է, ինչի պարագայում բառը ազատագրվում է պատկերային ձևից, զուգորդում է պատկերը մեկ այլ կապի կամ համեմատության մեջ, որ նոր իմաստ է նախագծում, սակայն՝ բառի նախնական (մաքուր) ձևը պահպանելով անխաթար: Մանասէն սա «ցնցում» կամ «ցասում» անվանելով, «պոետական արվեստը» ստրուկտուալ կապի և ինքնագիտակցության մեջ է ներառում, ուստի մետաֆորը և համեմատությունը այնքան լայն են և հզոր թափի, որ շնչարգելվում ես վերլուծելիս: Սակայն Հորացիոսը կամ նրա կերպարը սովորական «միթապատում» չէ, ոչ էլ մետաֆիզիկական ջղաձգության հանգող կերպար:– Սրա «շրջագծում» (կերպարի, որ մեկնաբանելի է իբրև ֆենոմենալ ընկալման աղբյուրի) բանաստեղծի կերպարը սակայն այնքան է ինքնօրինակ, որ պարտադրում է լեզվական ջղաձգումով նորից նրան փոխակերպել խոսքի, քանի որ ինքն էլ նոր «մոգ է» – զի մոգ է դեռ ծնվելիք ամեն պոետ» (ՊԱ,32): Եվ որպեսզի «մերձենաք ձեր կեցության պետին» (ՊԱ,32), պոեզիայի «մաքուր տախտակի» վրա պետք է փորագրել պոեզիան, որի բանալին, ըստ Հորացիոսի, «մտածելու արվեստի մեջ է» (ՊԱ,28), իսկ ըստ Օվիդիոսի՝ «բանաստեղծելու արվեստը գերազանցում է նյութին»: Մտածականը կերպարի ճանաչողության բնույթին է առնչվում, իսկ «արվեստը»՝ այն ձևին, որը նշանի սահմանն է ճեղքում, բառին հաղորդակից է դարձնում իր իմաստին, որը պոեզիա է կոչվում, կոչվում է՝ գիր, և որը ինքնաարտահայտության է ձգտում մեկ այլ կապի՝ իմաստի արարչության մեջ, հետևաբար բացարձակի, նրա ճշմարտության խավարն է լուսավորում, ինչպես մետաֆորը՝ «մերկությունը բանի», բայց՝

ի՞նչ պետք է անի նա այդ դարձվածքները շափյուղա,&lt;br&gt;
այդ հասպիսե այլաբանությունները,&lt;br&gt;
այդ շարահյուսումները ագաթազարդ,&lt;br&gt;
այդ փիրուզափայլ բառիմաստները, և շրջասույթները&lt;br&gt;
կաթե,&lt;br&gt;
այդ համեմատությունները սաթանման...&lt;br&gt;

և՝

... և ահա ծնվում է բանաստեղծի ցասումը «անկանոն բայերի» դեմ, որոնք «հումանիստական-ընտանի», թերևս՝ առանց ռելիեֆի և հարթիմաստ են, «մարդկությանը սոսկ ցավակցող»: Սրանց կեղծ պաթոսը ինչպե՜ս պետք է բարբառի, որպեսզի համամարդկային ցավն արձանագրի, քանի որ «գործողությունը ոչ նախորդում է, ոչ հաջորդում բառիմաստին»: Ուստի՝ «լավ պոեզիան շրջափոխված բայն է» ասույթով սկսվող բանաստեղծության մեջ պոետը հեգնանքով մեկնաբանում է.

եթե ամենալավ պոեզիան կերպափոխված բայն է,&lt;br&gt;
և ամենալավ բայերը՝ գերմաներեն,&lt;br&gt;
ուրեմն լավագույն պոետները պետք է որ չինացիք&lt;br&gt;
լինեն (ՊԱ,18):

Նույն ծաղրն է ենթադրում [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնեից]] առնված բնաբանը «Անկանոն բայեր» շարքում, ուր ասվում է՝ «Տե՛ր, այնպես արա, որ ես մտապահեմ անկանոն բայերը» (ՊԱ,46): Սակայն եթե ո՛չ գործողությունը, ապա ի՞նչն է, որ «նշանային քնից» արթնացնում է պոեզիան: Մանասէն ասում է. «Աշխարհը մետաֆորիա է տպագրական սխալով. շարվածքն Աստծունն է, ուղղումը՝ ուշ, և եթե խոսում ենք, ապա միայն նկատված վրիպակների մասին և դարձյալ միայն մետաֆորիայով (ՊԱ,53):

Դրանից է բխում մետաֆորների այնպիսի ուժգնությունը, որն ըստ [[Ֆիլիպ Ուիլռայթ]]ի՝ «ընթերցողին լարվածության մեջ է պահում» , իսկ Ժ. Դերիդան «լեզվական անհանգստություն» է անվանում, «որպիսին կարող է լինել լոկ... լեզվի ներսում» : Ուրեմն, ինչպե՞ս է փոխակերպվում շարժումը, որը «մթագնված» է մետաֆորիայով, այսինքն՝ այնպիսի «շրջասությամբ», ինչը պետք է մեկնաբանել արդեն փոխաբերության այնպիսի եզրով, որը ծավալուն է, հետևաբար՝ բարդ՝ իբրև պոեզիա, ջղաձիգ՝ իբրև լեզու, որպիսին Մանասէի «Պոետական արվեստ» ժողովածուի ընկալումն է: Այսպես. խոսքի ընդմիջարկման մեջ ասեմ՝ ոչ քիչ բանաստեղծություններ, ինչպիսիք՝ «Մի երազ էր դժնադեմ...», «Թեև տրտում և անքուն...», «Ես այս գործում, արվեստում...», առհասարակ՝ «Պոետական արվեստ»-ի մի քանի և՝ «Որպես հիրիկ թանաքագույն» շարքի գործերը պոետական գյուտեր են, որոնց հղացքը առանձին մեկնաբանության հաճույքն ու տառապանքը դեռ կպարգևի քննադատությանը... Բայց...

Առհասարակ մետաֆորի մեկնությունը Մանասէի բանաստեղծության մեջ լեզվի միջոցով «ինքնօտարման», հետևաբար՝ անձի՝ ինքն իրենից օտարման հետևանքով ճեղքվում է, և ճանաչումը ընթանում է այն շարժման հունով, որ իմաստային վերարթնության մեջ է հնարավոր ընկալել: Մետաֆորի այս ներքին շարժումը ոչ միայն «ծանոթ» է Մանասէին, այլև իր թարգմանությամբ, Ֆ. Ուիլռայթի հոդվածում մեկնաբանվում է հետևյալ կերպ. «Ընթերցողին լարվածության մեջ պահելու վիբրացիայի հնարավոր է հասնել միմիայն անհարիր օբյեկտները հմտորեն համադրելու միջոցով – այնպես որ անհամատեղելի երևույթների համակցումը ցնցման պես մի բան է (ընդգծումը իմն է – Ս.Ա.), որ, ի դեպ, ճանաչողական ցնցում է նշանակում նաև» : Ուստի,  հեռանալով պատկերային-առարկայական իմաստից, բանաստեղծը մետաֆորի «ներքին» շարժման ընթացքով (phora-տեղաշարժ) միաձուլվում է նրա «կույր սկզբին» (Դերիդա), ինչը, ըստ Հայդեգերի, մաքուր լեզվի ճանաչումն է, որը պետք է ընկալել «լսելու» միջոցով: Կեցության այսպիսի հաղորդակցությունը Ուիլռայթը բացատրում է էպիֆորիայի և դիաֆորիայի միասնությամբ և փոխներթափանցմամբ /էպիֆորա-փոխադրում, դիաֆորա-փորձի (ռեալ թե երևակայական /այս կամ այն տարրերի շարժումը նոր եղանակի միջոցով): Ուրեմն, պոեզիան նշանի իմաստը ճեղքում, նոր և անավարտ նշանակության է ձգտում, ինչը բանաստեղծական մետաֆորն է կրում, «որովհետև արվեստը գերազանցում է նյութին», իսկ «նշխարքը նրանք կուլ չեն տալիս, այլ սրտի վրա են տեղավորում», ինչպես ասվում է «Ով վռնդվածներ Տաճարից...» բանաստեղծության բնաբանում, իսկ մեկ այլ՝ «Չնչինությունդ, որ քեզ է դիպուկ...» գրվածքում, նախաբան ընտրելով Դանթեից, հնչյունական նշանի իմաստը շաղկապում է կեցության իմաստին, այսինքն՝ գոյի արարչության իմաստին: Այսպես, [[Դանթե]]ի տողում ասվում է. «Այսպես և այն հոգիները լուսափայլ, թռչում էին ու օրհներգում կազմելով մերթ O, մերթ i, մերթ Լ և մերթ տառեր այլ» (ՊԱ,35): Նույն հնչյունական իմաստի միասնության համաբնագրում է հնչում և վերը նշված բանաստեղծությունը, ուր նշանը՝ իբրև կեցություն՝ լինելություն է – եթե արթնանում է «նշանային քնից»՝ հանգելով իր փոխաբերության իմաստին (ժեստի և հնչողության իմաստով), ուստի՝

... պետք է ճգնենք ինչպես աշակերտ,&lt;br&gt;
որ սերտում է «Այբ» ու «Բեն»-ը առաջին... (ՊԱ,37)

... Կամ՝ «Մի երազ էր դժնադեմ» բանաստեղծության մեջ «Ու» հնչյունը իմաստային փոխակերպությամբ, ինչպես նաև մետաֆորային միասնությամբ (էպիֆորա-դիաֆորա) ծավալային նշանից վերաճում է իմաստային-ռիթմական միավորի.

Սա երա՜զ էր գաղտնամեղ... կին էի ես. Ո՜ւ... հղի,&lt;br&gt;
և իմ բախտն էի թաղում հողմաղացում որի ծեր&lt;br&gt;
դռներն էին միատեղ և վայոցն էր նրանց տխուուո՜ւր&lt;br&gt;
որպես «Ո՜ւ»,&lt;br&gt;
Եթե հնչենք բաղաձայն... (ՊԱ,6)

Առհասարակ, պոեզիայի-գրի սուբստանցիոնալ ընկալումը, ուր իմաստը և ձևը միասնական են իբրև հոսք և շարժում,– բարդ կապակցություն է, որ Մանասէն սահմանում է «փոխակերպման ռեակցիա» եզրով: Սրանով, անշուշտ, «պոեզիան» կազմալուծվում է իբրև ստրուկտուրա, որպեսզի աներևույթը և երևութականը (կարելի է ասել՝ թաքնվածը-տաբուն) պոետական մետաֆորի (մետաֆորիայի մեջ) տարրալուծվի, ուստի և լայն իմաստով, պոեզիայում-խոսքի լարվածության մեջ ձգտի իր էությանը: Մեր պոեզիայում 60-ական թվականներին այն սահմանվեց «ռեալիզմի նախահիմքեր» արտահայտությամբ, որը 90-ականների պոեզիայում իմաստային նոր ծավալումներ է ներառում, ինչը Մանասէն զարգացնում է «ունիկում» (ՊԱ,77) (unicum-եզակի բան) խորության փոխակերպման ընթացքով... Բայց – անավարտ, թերևս... եզակիորեն անավարտ, որովհետև Մանասէի ճանապարհը դեռևս անավարտ է իր «ամբողջության մեջ»: Ուստի, ինչպես ինքն է պահանջում, պետք է «գրել այնպես, որ քո գրելու ահից գրողներ ծնվեն» , թեև ճշմարիտ է (ճշմարիտ եմ ասում), «ավելի քան դա կարող է թույլ տալ նրանց տաղանդը» ... Մանասէի տաղանդը... ճանապարհ է բացում:

[[2005]]թ.</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ (Արքմենիկ Նիկողոսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2812</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5700</id>
      <timestamp>2011-09-25T16:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]] '''«...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»''', [[Արքմեն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="18786">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== ...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ (Լուսանցանշումներ` հոդվածի համար) ==

[[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի [[պոեզիա]]յի մասին խոսելիս` [[բանաստեղծություն]]ը ներկայացնող-բնորոշող, այսպես ասեմ` տեսակավորող ավանդական-կայուն տարազները մի տեսակ դառնում են ոչ լիարժեք, երբեմն` հնացած, իսկ շատ ավելի հաճախ` ավելորդ ու անտեղի: Թարմ ու ինքնատիպ էատարրերով կազմաբանված գրիգորյանական բանաստեղծությունը թելադրում-պարտադրում է որոշակի [[բառապաշար]]ային-ձևակերպումային թարմացումներ նաև քննադատական անդրադարձներում: [[Քննադատություն]]ը, երբեմն ակամա, առաջին պարագան մշտապես հաշվի է առել, իսկ ահա երկրորդ դեպքում որդեգրել է կայական կեցվածք, արդյունքում, փաստորեն, ունենալով Գրիգորյանի պոեզիայի միակերպ ընթերցում: Այդպես, '''[[սիրերգություն]]''' տարազի (դասական իմաստով, իհարկե) անհարիրությունը առթել է գրեթե անտեսել պոեզիայի հավերժական [[թեմա]]ներից մեկին Գրիգորյանի պոետական սևեռումը: Սակավ բացառություններից ուզում եմ անպայման հիշատակել [[Գրիգոր Պըլտյան]]ի ուշարժան դիտարկումները «Յ. Գրիգորեան ժամանակին դիմաց» ընտիր [[հոդված]]ում: Այնինչ, սիրո հովհաննեսգրիգորյանականը թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, թե՛ ներքին-հղացական, թե՛ ասելիքային-գաղափարական մակարդակներում միանգամայն յուրատիպ երևույթ է, որի քննաբանությունն ու դրա արդյունքում կատարված եզրակացությունները արձանագրելու են հանգրվանային մի վիճակ արդի հայ պոեզիայի ձեռքբերումների համապատկերում:

Հովհ. Գրիգորյանի գրական մուտքը «Աշուն» հանրահայտ բանաստեղծությամբ` արդեն իսկ նախանշում էր ընդդիմադիրի շարունակական, կայուն ու համոզված մի ներկայություն մեր գրական դաշտում: Սկզբնական շրջանում այդ «ընդդիմադիրությունն» արտահայտվում էր բանաստեղծության տեսքով տեսական հանգանակներում: Այդ իմաստով` Հովհ. Գրիգորյանի «Երգեր առանց երաժշտության» ժողովածուն, լինելով առաջինը, միաժամանակ նաև մանիֆեստային ժողովածու է, որում ընգրկված մի քանի ծրագրային բանաստեղծություններում («Քեզ հետ և քեզ համար», «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու», «Փողոցներով անցնում են կույր աղջիկներ...», «Հոգեհանգիստ» և այլն) առկա տեսական արժեք ունեցող բանաձևումները հետագայում գործնական կիրառություն գտան` պայմանավորելով Գրիգորյանի բանաստեղծության հատկականությունը: Այդպես, «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու» բանաստեղծության «Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի էութային ցուցիչներից է, իսկ դրանից բխող` «սարսափելի ուշացած սիրահար» լինելու պարագան` ապրումների, հոգեվիճակների հիմնական պայմանավորողը.

Ես գլխահակ եմ գալիս քեզ մոտ,&lt;br&gt; 
ես ամաչում եմ սարսափելի,&lt;br&gt;
որովհետև ոչինչ չունեմ&lt;br&gt;
քեզ նվիրելու, որովհետև&lt;br&gt;
ամեն ինչ բաժանված է&lt;br&gt;
ու նվիրված... (Եաե, էջ 11)

«Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը միաժամանակ Հովհ. Գրիգորյանի` ժամանակի այսպես կոչված սիրային քնարերգության հանդեպ վերաբերմունքի արտահայտությունն է: Ընդդիմանալով «տառապած» խորհրդանիշների ու շատ «գործածվելուց» կայունացած կապակցությունների դեմ, Գրիգորյանն ինքն էլ հաճախակի է օգտագործում դրանք իր բանստեղծություններում, սակայն համապատասխան մեկնաբանությամբ ու վերաբերմունքով. իջեցված ոճը, նուրբ հումորը, պարոդիկ տարրերի վարպետ կիրառությունը կազմաբանում են բանաստեղծության բոլորովին մի նոր որակ, որում, այնուամենայնիվ, առկա են դրամատիզմն ու քնարական ապրումը, որոնք մշտապես սիրային բանաստեղծության էատարրերն են եղել: Բերեմ բնութագրական մի հատված «Սովորական օրվա սկիզբը» բանաստեղծությունից.

Հիմա այնքան կարևոր գործեր կան, &lt;br&gt;
այնքան կարևոր հոգսեր...&lt;br&gt;
...որտեղի՞ց ժամանակ գտնեմ նայելու լուսնի դեմքին,&lt;br&gt;
որը մի դեպքում արցունքի կաթիլ է,&lt;br&gt;
մեկ` կարոտով սպասող աչք,&lt;br&gt;
 և շատ ավելի հաճախ` հավերժական վկա`&lt;br&gt;
բաժանումների, սիրո, հանդիպումների, մոռացության... (Դանդաղ Ժամեր, էջ 13) 
 
Մեջբերված տողերում դժվար չէ նկատել նաև անթաքույց հեգնանք: Այստեղ, սակայն, էական է հաշվի առնել մի շատ կարևոր հանգամանք. Հովհ. Գրիգորյանի հեգնանքը, որն ընդհանրապես նրա պոեզիայի էատարրերից է, միշտ չէ, որ պետք է ընկալել ուղղակի իմաստով: Այսպես կոչված սիրային քնարերգությունը պատեհ-անպատեհ կիրառություններով արժեզրկել է բառերն ու բառակապակցությունները, այնինչ դրանցով տարազված երևույթներն իրականում մնում են թանկ ու սիրելի: Հովհ. Գրիգորյանը հեգնելով հաճախ իր կարոտն է արտահայտում այդ երևույթների հանդեպ, և արդյունքում` նույն միտքը նույն բանաստեղծության մեջ բովանդակում է տարբեր իմաստներ և հանդես գալիս տարբեր հոգեբանական կշիռներով: Լոզունգային «Ախ, կյանքս կտամ մի համբույրի դիմաց» չարչրկված նախադասությունը կորցնում է իր պաթետիզմը և բեռնավորվում դրամատիկ լիցքերով, երբ պլակատներից մտնում է կյանք.

...և երբ մենակ մնացիր ավազների վրա նստած,&lt;br&gt;
զգուշորեն նայեցիր չորս կողմդ և ապա դողդոջ մատով&lt;br&gt;
գրեցիր խոնավ ավազին. «Ախ, կյանքս կտամ մի&lt;br&gt;
համբույրի դիմաց,&lt;br&gt;
և գլխակորույս վազեցիր,&lt;br&gt;
ինչպես գողը, մարդասպանն է փախչում&lt;br&gt; 
հանցանքի վայրից... (ԴԺ, էջ 90)

[[Գրիգոր Պըլտյան]]ը նկատում է էական մի մանրամասն. Գրիգորյանի պոեզիայում սերը «գրեթէ միշտ իբրեւ անցեալ, կորսուած դեպք է, որ... կոգեկոչուի»: Եվ ոչ միայն սերը: Ընդհանրապես, վերհուշը, հետահայացությունը ամենից շատ են բնորոշ Գրիգորյանի պոետիկային և բնագրաստեղծ գերակայություններ են: Ներկա ժամանակը հաճախ անցյալը վերապրելու, անցյալի շուրջ խորհրդածելու ժամանակ է, և ներկան իբրև ժամանակային կատեգորիա Գրիգորյանի պոեզիայում անցյալ ժամանակի կրկնաբանությունն է` իբրև տարբերակիչ ունենալով հետադարձ հայացքի որոշիչ առկայությունը: Վերհուշի պարագային իրերն ու երևույթները պատկերանում են այլ լույսի տակ, անդառնալիության, կարոտի զգացողությունները յուրօրինակ մի դաշտ են գոյավորում, որ ամեն ինչ սիրելի է, և անցյալում իբրև տառապանք ապրվածը ներկայում չի ընկալվում իբրև այդպիսին, մանավանդ որ նոր ժամանակները վերաիմաստավորում են երևույթներն ու արժեքները.

Անցել են ժամանակները, երբ մարդիկ փողոցներում&lt;br&gt;
ուրիշների կորցրած երազներն էին որոնում–&lt;br&gt;
հիմա որոնում են առավել կոնկրետ բաներ... (ԴԺ, էջ 33)

Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայում մեծ տեղ գրավող ողբերգականը հիմնականում պայմանավորված է ահա այս կարգի հակադրություններով:

Ամեն ձեռքբերումի մեջ կորուստ կա, ամեն կորուստի մեջ` ձեռքբերում,– այս գիտակցությունը, որ բանաձևվում «Ամեն անգամ ինչ-որ բան գտնելիս ես կորցնում եմ քեզ, // ամենահեշտը քեզ գտնելն էր – ես ոչինչ չէի հիշում» («Հոգեհանգիստ»), «Ես հիմա հետզհետե մեռնում եմ քո սիրուց, // որովհետև քո սերը հետզհետե մեռնում է իմ մեջ» («Սովորական օրվա սկիզբը») պարադոքսներով, Գրիգորյանի պոեզիայից ուղղակի դուրս է մղում հուսահատությունը: Չէի ասի, թե դրա փոխարեն լավատեսությունն է գերիշխում, այդուհանդերձ, միշտ որոշակի բարձրերում լինելու զգացողություն կա, նույնիսկ այսպիսի դեպքերում.

...և դու, երբ հեռվից տեսնես, դժվարությամբ տեսնես ինձ,&lt;br&gt;
որ մոտենում եմ քեզ թրջված ու ողբալի, կիմանաս,&lt;br&gt;
որ երջանկությունը այն է, ինչ հեռվից մոտենում է քեզ,&lt;br&gt;
և պիտի անցնի քո կողքով թրջված ու ողբալի... (ԴԺ, էջ 56-57)

Ընդհանրապես, երջանկություն հասկացությունը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի նշաններից է. բանաստեղծն անընդհատ փորձում է պարագրկել հասկացության էութենությունը, սակայն բոլոր դեպքերում ոգեղենը բախվում է առօրեականի պատերին, և մնում է մտածել միայն հնարավոր երջանկության մասին (տե՛ս «Հնարավոր երջանկություն» վերնագրով բանաստեղծությունը, ԴԺ, էջ 107-108), մանավանդ որ`

Դժվար է երջանկությունը պահել երկու ձեռքերով,&lt;br&gt;
երբ աչքերիդ մեջ արցունքի կաթիլներ կան... (ԴԺ, էջ 30)
	
Իսկ արցունքի կաթիլները ևս Գրիգորյանի պոեզիայում գրեթե մշտական ներկայություն են և որպես օրենք` միշտ հայտնվում են հանկարծակի, իսկ բառեր միշտ դժվար են գտնվում դրանք մեկնաբանելու համար: Առօրեական հոգսերի, դանդաղող ժամանակի ճնշումը զգացվում է նաև բանաստեղծական կառույցներում` բացառելով անխառն զգացողությունները. կենցաղային մանրուքը, փողոցի անցուդարձը, մանկության հուշը, առասպելը և այլն, և այլն, հանդես են գալիս նույն բանաստեղծության մեջ` կազմաբանելով բազմաթեմա մի կառույց, ուր սիրո արձագանքը հնչում է բոլորովին նոր կերպ` առավել դրամատիկ ու ցավագին: Այս համատեքստում ամենասովորական բառերն ու արտահայտությունները մի տեսակ բարձրանում են իրենք իրենցից.

Զարմանալի ամիս,&lt;br&gt;
որի լայնքով ու երկայնքով առյուծներ են թափառում`&lt;br&gt;
ծույլ-ծույլ թափահարելով պոչերը,&lt;br&gt;
մի գունագեղ Աֆրիկա,&lt;br&gt;
որը հարմարորեն տեղավորվել է երեսուն օրերի մեջ,&lt;br&gt;
ստեղծված են սքանչելի պայմաններ&lt;br&gt; 
դդումների հասունացման համար,&lt;br&gt;
և չկա ոչ մի լուր քեզանից... (ԴԺ, էջ 65)

1988 թվականը առանձնահատուկ տարեթիվ է թե՛ հասարակական-քաղաքական, թե՛ գրական-մշակութային առումով, և դա կապվում է առաջին հերթին Արցախյան շարժման և անկախության գործընթացի հետ, որոնք շատ գրողների ու, ընդհանրապես, գրականության համար շրջափուլային նշանակություն ունեցան, նախկինում արգելված շատ թեմաներ արդեն ազատ դառնում էին գրականության նյութ, վերափոխվում էին հասարակական-գեղագիտական իդեալները... Այս պարագային Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան էական տարտղնումներ չարձանագրեց, նրա բանաստեղծությունը, ինչպես ինքն է գրում` շարունակեց ընթանալ իր սովորական հունով: Այնուամենայնիվ, 1988-ը դիտարկելի է մեկ այլ իրադարձության` Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի պոետական արձագանքով: Այդ առումով, Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան պետք է բաժանել նախաերկրաշարժյան և ետերկրաշարժյան փուլերի: Ծննդավայր Գյումրու, մանկության հիշատակների պատկերումները ետերկրաշարժյան փուլում թելադրում են ընկալումի նոր որակ. նախաերկրաշարժյան այն բանաստեղծությունները, որոնք ուրախ-երգիծակա-պարոդիկ կերպընկալում ունեին, երկրաշարժից հետո արդեն ընդարձակում են իրենց ասելիքային տարածքի պարագրկումը` ներառելով ողբերգականի էութենությունը: Ետերկրաշարժյան փուլի ամենաբնորոշ գիծը սիրո թեմայի գրեթե բացակայությունն է Գրիգորյանի բանաստեղծություններում, հազվադեպ են նաև մեկտողով երևումները: Միակ բացառությունը «Երկու ջրհեղեղի արանքում» ժողովածուում զետեղված «Սիրային բանաստեղծություն` գրված անպատեհ ժամանակներում» տպավորիչ և պոեզիայի ընթացքը բնորոշելու առումով չափազանց դիպուկ վերնագրով բանաստեղծությունն է, իմ կարդացած ամենացնցող բանաստեղծություններից մեկը: Նրանում միայն ԵՍ-ի, ԴՈւ-ի և վերջինիս կապույտ շրջազգեստի առկայությունն է այսպես ասեմ` սիրային, բանաստեղծությունը կազմաբանող մյուս բոլոր տարրերը անպատեհ ժամանակների ցուցիչներն են` երկրաշարժ, Արցախյան պատերազմ, 1915, 1937, հայրենական պատերազմի տարիներ... Եվ պատահական չէ ժամանակների ոչ ժամանակագրական հոսքը. ամեն դեպքում միասին են ԵՍ-ն ու ԴՈւ-ն, ամեն դեպքում`

...էլ ինչ իմաստ ունի ապրելը հիմա, 
երբ դու արդեն վաղուց չկաս,
...էլ ինչ իմաստ ունի մեռնելը մանավանդ,
երբ ես ինքս էլ չկամ վաղուց... (Եջա, էջ 19)

Թեպետ, ինչպես ասում են, իմաստ միշտ էլ կա. չէ՞ որ ինչպես Գրիգորյանի ամենախորհրդավոր բանաստեղծություններից մեկում («Կանաչ աչքերը ժպտում են տրտում...») ձևակերպում է Ձեռնափայտը` «...սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»... 

«[[Եղիցի լույս]]», Ստեփանակերտ, [[2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5701</id>
      <timestamp>2011-09-25T16:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="18801">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== ...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ (Լուսանցանշումներ` հոդվածի համար) ==

[[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի [[պոեզիա]]յի մասին խոսելիս` [[բանաստեղծություն]]ը ներկայացնող-բնորոշող, այսպես ասեմ` տեսակավորող ավանդական-կայուն տարազները մի տեսակ դառնում են ոչ լիարժեք, երբեմն` հնացած, իսկ շատ ավելի հաճախ` ավելորդ ու անտեղի: Թարմ ու ինքնատիպ էատարրերով կազմաբանված գրիգորյանական բանաստեղծությունը թելադրում-պարտադրում է որոշակի [[բառապաշար]]ային-ձևակերպումային թարմացումներ նաև քննադատական անդրադարձներում: [[Քննադատություն]]ը, երբեմն ակամա, առաջին պարագան մշտապես հաշվի է առել, իսկ ահա երկրորդ դեպքում որդեգրել է կայական կեցվածք, արդյունքում, փաստորեն, ունենալով Գրիգորյանի պոեզիայի միակերպ ընթերցում: Այդպես, '''[[սիրերգություն]]''' տարազի (դասական իմաստով, իհարկե) անհարիրությունը առթել է գրեթե անտեսել պոեզիայի հավերժական [[թեմա]]ներից մեկին Գրիգորյանի պոետական սևեռումը: Սակավ բացառություններից ուզում եմ անպայման հիշատակել [[Գրիգոր Պըլտյան]]ի ուշարժան դիտարկումները «Յ. Գրիգորեան ժամանակին դիմաց» ընտիր [[հոդված]]ում: Այնինչ, սիրո հովհաննեսգրիգորյանականը թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, թե՛ ներքին-հղացական, թե՛ ասելիքային-գաղափարական մակարդակներում միանգամայն յուրատիպ երևույթ է, որի քննաբանությունն ու դրա արդյունքում կատարված եզրակացությունները արձանագրելու են հանգրվանային մի վիճակ արդի հայ պոեզիայի ձեռքբերումների համապատկերում:

Հովհ. Գրիգորյանի գրական մուտքը «Աշուն» հանրահայտ բանաստեղծությամբ` արդեն իսկ նախանշում էր ընդդիմադիրի շարունակական, կայուն ու համոզված մի ներկայություն մեր գրական դաշտում: Սկզբնական շրջանում այդ «ընդդիմադիրությունն» արտահայտվում էր բանաստեղծության տեսքով տեսական հանգանակներում: Այդ իմաստով` Հովհ. Գրիգորյանի «Երգեր առանց երաժշտության» ժողովածուն, լինելով առաջինը, միաժամանակ նաև մանիֆեստային ժողովածու է, որում ընգրկված մի քանի ծրագրային բանաստեղծություններում («Քեզ հետ և քեզ համար», «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու», «Փողոցներով անցնում են կույր աղջիկներ...», «Հոգեհանգիստ» և այլն) առկա տեսական արժեք ունեցող բանաձևումները հետագայում գործնական կիրառություն գտան` պայմանավորելով Գրիգորյանի բանաստեղծության հատկականությունը: Այդպես, «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու» բանաստեղծության «Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի էութային ցուցիչներից է, իսկ դրանից բխող` «սարսափելի ուշացած սիրահար» լինելու պարագան` ապրումների, հոգեվիճակների հիմնական պայմանավորողը.

Ես գլխահակ եմ գալիս քեզ մոտ,&lt;br&gt; 
ես ամաչում եմ սարսափելի,&lt;br&gt;
որովհետև ոչինչ չունեմ&lt;br&gt;
քեզ նվիրելու, որովհետև&lt;br&gt;
ամեն ինչ բաժանված է&lt;br&gt;
ու նվիրված... (Եաե, էջ 11)

«Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը միաժամանակ Հովհ. Գրիգորյանի` ժամանակի այսպես կոչված սիրային քնարերգության հանդեպ վերաբերմունքի արտահայտությունն է: Ընդդիմանալով «տառապած» [[խորհրդանիշ]]ների ու շատ «գործածվելուց» կայունացած կապակցությունների դեմ, Գրիգորյանն ինքն էլ հաճախակի է օգտագործում դրանք իր բանստեղծություններում, սակայն համապատասխան մեկնաբանությամբ ու վերաբերմունքով. իջեցված [[ոճ]]ը, նուրբ [[հումոր]]ը, պարոդիկ տարրերի վարպետ կիրառությունը կազմաբանում են բանաստեղծության բոլորովին մի նոր որակ, որում, այնուամենայնիվ, առկա են [[դրամատիզմ]]ն ու քնարական ապրումը, որոնք մշտապես սիրային բանաստեղծության էատարրերն են եղել: Բերեմ բնութագրական մի հատված «Սովորական օրվա սկիզբը» բանաստեղծությունից.

Հիմա այնքան կարևոր գործեր կան, &lt;br&gt;
այնքան կարևոր հոգսեր...&lt;br&gt;
...որտեղի՞ց ժամանակ գտնեմ նայելու լուսնի դեմքին,&lt;br&gt;
որը մի դեպքում արցունքի կաթիլ է,&lt;br&gt;
մեկ` կարոտով սպասող աչք,&lt;br&gt;
և շատ ավելի հաճախ` հավերժական վկա`&lt;br&gt;
բաժանումների, սիրո, հանդիպումների, մոռացության... (Դանդաղ Ժամեր, էջ 13) 
 
Մեջբերված տողերում դժվար չէ նկատել նաև անթաքույց հեգնանք: Այստեղ, սակայն, էական է հաշվի առնել մի շատ կարևոր հանգամանք. Հովհ. Գրիգորյանի հեգնանքը, որն ընդհանրապես նրա պոեզիայի էատարրերից է, միշտ չէ, որ պետք է ընկալել ուղղակի իմաստով: Այսպես կոչված սիրային քնարերգությունը պատեհ-անպատեհ կիրառություններով արժեզրկել է բառերն ու բառակապակցությունները, այնինչ դրանցով տարազված երևույթներն իրականում մնում են թանկ ու սիրելի: Հովհ. Գրիգորյանը հեգնելով հաճախ իր կարոտն է արտահայտում այդ երևույթների հանդեպ, և արդյունքում` նույն միտքը նույն բանաստեղծության մեջ բովանդակում է տարբեր իմաստներ և հանդես գալիս տարբեր հոգեբանական կշիռներով: Լոզունգային «Ախ, կյանքս կտամ մի համբույրի դիմաց» չարչրկված նախադասությունը կորցնում է իր պաթետիզմը և բեռնավորվում դրամատիկ լիցքերով, երբ պլակատներից մտնում է կյանք.

...և երբ մենակ մնացիր ավազների վրա նստած,&lt;br&gt;
զգուշորեն նայեցիր չորս կողմդ և ապա դողդոջ մատով&lt;br&gt;
գրեցիր խոնավ ավազին. «Ախ, կյանքս կտամ մի&lt;br&gt;
համբույրի դիմաց,&lt;br&gt;
և գլխակորույս վազեցիր,&lt;br&gt;
ինչպես գողը, մարդասպանն է փախչում&lt;br&gt; 
հանցանքի վայրից... (ԴԺ, էջ 90)

[[Գրիգոր Պըլտյան]]ը նկատում է էական մի մանրամասն. Գրիգորյանի պոեզիայում սերը «գրեթէ միշտ իբրեւ անցեալ, կորսուած դեպք է, որ... կոգեկոչուի»: Եվ ոչ միայն սերը: Ընդհանրապես, վերհուշը, հետահայացությունը ամենից շատ են բնորոշ Գրիգորյանի պոետիկային և բնագրաստեղծ գերակայություններ են: Ներկա ժամանակը հաճախ անցյալը վերապրելու, անցյալի շուրջ խորհրդածելու ժամանակ է, և ներկան իբրև ժամանակային կատեգորիա Գրիգորյանի պոեզիայում անցյալ ժամանակի կրկնաբանությունն է` իբրև տարբերակիչ ունենալով հետադարձ հայացքի որոշիչ առկայությունը: Վերհուշի պարագային իրերն ու երևույթները պատկերանում են այլ լույսի տակ, անդառնալիության, կարոտի զգացողությունները յուրօրինակ մի դաշտ են գոյավորում, որ ամեն ինչ սիրելի է, և անցյալում իբրև տառապանք ապրվածը ներկայում չի ընկալվում իբրև այդպիսին, մանավանդ որ նոր ժամանակները վերաիմաստավորում են երևույթներն ու արժեքները.

Անցել են ժամանակները, երբ մարդիկ փողոցներում&lt;br&gt;
ուրիշների կորցրած երազներն էին որոնում–&lt;br&gt;
հիմա որոնում են առավել կոնկրետ բաներ... (ԴԺ, էջ 33)

Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայում մեծ տեղ գրավող ողբերգականը հիմնականում պայմանավորված է ահա այս կարգի հակադրություններով:

Ամեն ձեռքբերումի մեջ կորուստ կա, ամեն կորուստի մեջ` ձեռքբերում,– այս գիտակցությունը, որ բանաձևվում «Ամեն անգամ ինչ-որ բան գտնելիս ես կորցնում եմ քեզ, // ամենահեշտը քեզ գտնելն էր – ես ոչինչ չէի հիշում» («Հոգեհանգիստ»), «Ես հիմա հետզհետե մեռնում եմ քո սիրուց, // որովհետև քո սերը հետզհետե մեռնում է իմ մեջ» («Սովորական օրվա սկիզբը») պարադոքսներով, Գրիգորյանի պոեզիայից ուղղակի դուրս է մղում հուսահատությունը: Չէի ասի, թե դրա փոխարեն լավատեսությունն է գերիշխում, այդուհանդերձ, միշտ որոշակի բարձրերում լինելու զգացողություն կա, նույնիսկ այսպիսի դեպքերում.

...և դու, երբ հեռվից տեսնես, դժվարությամբ տեսնես ինձ,&lt;br&gt;
որ մոտենում եմ քեզ թրջված ու ողբալի, կիմանաս,&lt;br&gt;
որ երջանկությունը այն է, ինչ հեռվից մոտենում է քեզ,&lt;br&gt;
և պիտի անցնի քո կողքով թրջված ու ողբալի... (ԴԺ, էջ 56-57)

Ընդհանրապես, երջանկություն հասկացությունը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի նշաններից է. բանաստեղծն անընդհատ փորձում է պարագրկել հասկացության էութենությունը, սակայն բոլոր դեպքերում ոգեղենը բախվում է առօրեականի պատերին, և մնում է մտածել միայն հնարավոր երջանկության մասին (տե՛ս «Հնարավոր երջանկություն» վերնագրով բանաստեղծությունը, ԴԺ, էջ 107-108), մանավանդ որ`

Դժվար է երջանկությունը պահել երկու ձեռքերով,&lt;br&gt;
երբ աչքերիդ մեջ արցունքի կաթիլներ կան... (ԴԺ, էջ 30)
	
Իսկ արցունքի կաթիլները ևս Գրիգորյանի պոեզիայում գրեթե մշտական ներկայություն են և որպես օրենք` միշտ հայտնվում են հանկարծակի, իսկ բառեր միշտ դժվար են գտնվում դրանք մեկնաբանելու համար: Առօրեական հոգսերի, դանդաղող ժամանակի ճնշումը զգացվում է նաև բանաստեղծական կառույցներում` բացառելով անխառն զգացողությունները. կենցաղային մանրուքը, փողոցի անցուդարձը, մանկության հուշը, առասպելը և այլն, և այլն, հանդես են գալիս նույն բանաստեղծության մեջ` կազմաբանելով բազմաթեմա մի կառույց, ուր սիրո արձագանքը հնչում է բոլորովին նոր կերպ` առավել դրամատիկ ու ցավագին: Այս համատեքստում ամենասովորական բառերն ու արտահայտությունները մի տեսակ բարձրանում են իրենք իրենցից.

Զարմանալի ամիս,&lt;br&gt;
որի լայնքով ու երկայնքով առյուծներ են թափառում`&lt;br&gt;
ծույլ-ծույլ թափահարելով պոչերը,&lt;br&gt;
մի գունագեղ Աֆրիկա,&lt;br&gt;
որը հարմարորեն տեղավորվել է երեսուն օրերի մեջ,&lt;br&gt;
ստեղծված են սքանչելի պայմաններ&lt;br&gt; 
դդումների հասունացման համար,&lt;br&gt;
և չկա ոչ մի լուր քեզանից... (ԴԺ, էջ 65)

1988 թվականը առանձնահատուկ տարեթիվ է թե՛ հասարակական-քաղաքական, թե՛ գրական-մշակութային առումով, և դա կապվում է առաջին հերթին Արցախյան շարժման և անկախության գործընթացի հետ, որոնք շատ գրողների ու, ընդհանրապես, գրականության համար շրջափուլային նշանակություն ունեցան, նախկինում արգելված շատ թեմաներ արդեն ազատ դառնում էին գրականության նյութ, վերափոխվում էին հասարակական-գեղագիտական իդեալները... Այս պարագային Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան էական տարտղնումներ չարձանագրեց, նրա բանաստեղծությունը, ինչպես ինքն է գրում` շարունակեց ընթանալ իր սովորական հունով: Այնուամենայնիվ, 1988-ը դիտարկելի է մեկ այլ իրադարձության` Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի պոետական արձագանքով: Այդ առումով, Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան պետք է բաժանել նախաերկրաշարժյան և ետերկրաշարժյան փուլերի: Ծննդավայր Գյումրու, մանկության հիշատակների պատկերումները ետերկրաշարժյան փուլում թելադրում են ընկալումի նոր որակ. նախաերկրաշարժյան այն բանաստեղծությունները, որոնք ուրախ-երգիծակա-պարոդիկ կերպընկալում ունեին, երկրաշարժից հետո արդեն ընդարձակում են իրենց ասելիքային տարածքի պարագրկումը` ներառելով ողբերգականի էութենությունը: Ետերկրաշարժյան փուլի ամենաբնորոշ գիծը սիրո թեմայի գրեթե բացակայությունն է Գրիգորյանի բանաստեղծություններում, հազվադեպ են նաև մեկտողով երևումները: Միակ բացառությունը «Երկու ջրհեղեղի արանքում» ժողովածուում զետեղված «Սիրային բանաստեղծություն` գրված անպատեհ ժամանակներում» տպավորիչ և պոեզիայի ընթացքը բնորոշելու առումով չափազանց դիպուկ վերնագրով բանաստեղծությունն է, իմ կարդացած ամենացնցող բանաստեղծություններից մեկը: Նրանում միայն ԵՍ-ի, ԴՈւ-ի և վերջինիս կապույտ շրջազգեստի առկայությունն է այսպես ասեմ` սիրային, բանաստեղծությունը կազմաբանող մյուս բոլոր տարրերը անպատեհ ժամանակների ցուցիչներն են` երկրաշարժ, Արցախյան պատերազմ, 1915, 1937, հայրենական պատերազմի տարիներ... Եվ պատահական չէ ժամանակների ոչ ժամանակագրական հոսքը. ամեն դեպքում միասին են ԵՍ-ն ու ԴՈւ-ն, ամեն դեպքում`

...էլ ինչ իմաստ ունի ապրելը հիմա, 
երբ դու արդեն վաղուց չկաս,
...էլ ինչ իմաստ ունի մեռնելը մանավանդ,
երբ ես ինքս էլ չկամ վաղուց... (Եջա, էջ 19)

Թեպետ, ինչպես ասում են, իմաստ միշտ էլ կա. չէ՞ որ ինչպես Գրիգորյանի ամենախորհրդավոր բանաստեղծություններից մեկում («Կանաչ աչքերը ժպտում են տրտում...») ձևակերպում է Ձեռնափայտը` «...սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»... 

«[[Եղիցի լույս]]», Ստեփանակերտ, [[2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5702</id>
      <timestamp>2011-09-25T16:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="18907">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== ...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ (Լուսանցանշումներ` հոդվածի համար) ==

[[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի [[պոեզիա]]յի մասին խոսելիս` [[բանաստեղծություն]]ը ներկայացնող-բնորոշող, այսպես ասեմ` տեսակավորող ավանդական-կայուն տարազները մի տեսակ դառնում են ոչ լիարժեք, երբեմն` հնացած, իսկ շատ ավելի հաճախ` ավելորդ ու անտեղի: Թարմ ու ինքնատիպ էատարրերով կազմաբանված գրիգորյանական բանաստեղծությունը թելադրում-պարտադրում է որոշակի [[բառապաշար]]ային-ձևակերպումային թարմացումներ նաև քննադատական անդրադարձներում: [[Քննադատություն]]ը, երբեմն ակամա, առաջին պարագան մշտապես հաշվի է առել, իսկ ահա երկրորդ դեպքում որդեգրել է կայական կեցվածք, արդյունքում, փաստորեն, ունենալով Գրիգորյանի պոեզիայի միակերպ ընթերցում: Այդպես, '''[[սիրերգություն]]''' տարազի (դասական իմաստով, իհարկե) անհարիրությունը առթել է գրեթե անտեսել պոեզիայի հավերժական [[թեմա]]ներից մեկին Գրիգորյանի պոետական սևեռումը: Սակավ բացառություններից ուզում եմ անպայման հիշատակել [[Գրիգոր Պըլտյան]]ի ուշարժան դիտարկումները «Յ. Գրիգորեան ժամանակին դիմաց» ընտիր [[հոդված]]ում: Այնինչ, սիրո հովհաննեսգրիգորյանականը թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, թե՛ ներքին-հղացական, թե՛ ասելիքային-գաղափարական մակարդակներում միանգամայն յուրատիպ երևույթ է, որի քննաբանությունն ու դրա արդյունքում կատարված եզրակացությունները արձանագրելու են հանգրվանային մի վիճակ արդի հայ պոեզիայի ձեռքբերումների համապատկերում:

Հովհ. Գրիգորյանի գրական մուտքը «Աշուն» հանրահայտ բանաստեղծությամբ` արդեն իսկ նախանշում էր ընդդիմադիրի շարունակական, կայուն ու համոզված մի ներկայություն մեր գրական դաշտում: Սկզբնական շրջանում այդ «ընդդիմադիրությունն» արտահայտվում էր բանաստեղծության տեսքով տեսական հանգանակներում: Այդ իմաստով` Հովհ. Գրիգորյանի «Երգեր առանց երաժշտության» ժողովածուն, լինելով առաջինը, միաժամանակ նաև մանիֆեստային ժողովածու է, որում ընգրկված մի քանի ծրագրային բանաստեղծություններում («Քեզ հետ և քեզ համար», «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու», «Փողոցներով անցնում են կույր աղջիկներ...», «Հոգեհանգիստ» և այլն) առկա տեսական արժեք ունեցող բանաձևումները հետագայում գործնական կիրառություն գտան` պայմանավորելով Գրիգորյանի բանաստեղծության հատկականությունը: Այդպես, «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու» բանաստեղծության «Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի էութային ցուցիչներից է, իսկ դրանից բխող` «սարսափելի ուշացած սիրահար» լինելու պարագան` ապրումների, հոգեվիճակների հիմնական պայմանավորողը.

Ես գլխահակ եմ գալիս քեզ մոտ,&lt;br&gt; 
ես ամաչում եմ սարսափելի,&lt;br&gt;
որովհետև ոչինչ չունեմ&lt;br&gt;
քեզ նվիրելու, որովհետև&lt;br&gt;
ամեն ինչ բաժանված է&lt;br&gt;
ու նվիրված... (Եաե, էջ 11)

«Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը միաժամանակ Հովհ. Գրիգորյանի` ժամանակի '''այսպես կոչված''' սիրային քնարերգության հանդեպ վերաբերմունքի արտահայտությունն է: Ընդդիմանալով «տառապած» [[խորհրդանիշ]]ների ու շատ «գործածվելուց» կայունացած կապակցությունների դեմ, Գրիգորյանն ինքն էլ հաճախակի է օգտագործում դրանք իր բանստեղծություններում, սակայն համապատասխան մեկնաբանությամբ ու վերաբերմունքով. իջեցված [[ոճ]]ը, նուրբ [[հումոր]]ը, պարոդիկ տարրերի վարպետ կիրառությունը կազմաբանում են բանաստեղծության բոլորովին մի նոր որակ, որում, այնուամենայնիվ, առկա են [[դրամատիզմ]]ն ու քնարական ապրումը, որոնք մշտապես սիրային բանաստեղծության էատարրերն են եղել: Բերեմ բնութագրական մի հատված «Սովորական օրվա սկիզբը» բանաստեղծությունից.

Հիմա այնքան կարևոր գործեր կան, &lt;br&gt;
այնքան կարևոր հոգսեր...&lt;br&gt;
...որտեղի՞ց ժամանակ գտնեմ նայելու '''լուսնի դեմքին''',&lt;br&gt;
որը մի դեպքում '''արցունքի կաթիլ է''',&lt;br&gt;
մեկ` '''կարոտով սպասող աչք''',&lt;br&gt;
և շատ ավելի հաճախ` '''հավերժական վկա'''`&lt;br&gt;
'''բաժանումների, սիրո, հանդիպումների, մոռացության...''' (Դանդաղ Ժամեր, էջ 13) 
 
Մեջբերված տողերում դժվար չէ նկատել նաև անթաքույց հեգնանք: Այստեղ, սակայն, էական է հաշվի առնել մի շատ կարևոր հանգամանք. Հովհ. Գրիգորյանի [[հեգնանք]]ը, որն ընդհանրապես նրա պոեզիայի էատարրերից է, միշտ չէ, որ պետք է ընկալել ուղղակի իմաստով: '''Այսպես կոչված''' սիրային քնարերգությունը պատեհ-անպատեհ կիրառություններով արժեզրկել է [[բառ]]երն ու [[բառակապակցություն]]ները, այնինչ դրանցով տարազված երևույթներն իրականում մնում են թանկ ու սիրելի: Հովհ. Գրիգորյանը հեգնելով հաճախ իր կարոտն է արտահայտում այդ երևույթների հանդեպ, և արդյունքում` նույն միտքը նույն բանաստեղծության մեջ բովանդակում է տարբեր իմաստներ և հանդես գալիս տարբեր հոգեբանական կշիռներով: Լոզունգային «Ախ, կյանքս կտամ մի համբույրի դիմաց» չարչրկված [[նախադասություն]]ը կորցնում է իր [[պաթետիզմ]]ը և բեռնավորվում դրամատիկ լիցքերով, երբ պլակատներից մտնում է կյանք.

...և երբ մենակ մնացիր ավազների վրա նստած,&lt;br&gt;
զգուշորեն նայեցիր չորս կողմդ և ապա դողդոջ մատով&lt;br&gt;
գրեցիր խոնավ ավազին. «Ախ, կյանքս կտամ մի&lt;br&gt;
համբույրի դիմաց,&lt;br&gt;
և գլխակորույս վազեցիր,&lt;br&gt;
ինչպես գողը, մարդասպանն է փախչում&lt;br&gt; 
հանցանքի վայրից... (ԴԺ, էջ 90)

[[Գրիգոր Պըլտյան]]ը նկատում է էական մի մանրամասն. Գրիգորյանի պոեզիայում սերը «գրեթէ միշտ իբրեւ անցեալ, կորսուած դեպք է, որ... կոգեկոչուի»: Եվ ոչ միայն սերը: Ընդհանրապես, վերհուշը, հետահայացությունը ամենից շատ են բնորոշ Գրիգորյանի պոետիկային և բնագրաստեղծ գերակայություններ են: Ներկա ժամանակը հաճախ անցյալը վերապրելու, անցյալի շուրջ խորհրդածելու ժամանակ է, և ներկան իբրև ժամանակային կատեգորիա Գրիգորյանի պոեզիայում անցյալ ժամանակի [[կրկնաբանություն]]ն է` իբրև տարբերակիչ ունենալով հետադարձ հայացքի որոշիչ առկայությունը: Վերհուշի պարագային իրերն ու երևույթները պատկերանում են այլ լույսի տակ, անդառնալիության, կարոտի զգացողությունները յուրօրինակ մի դաշտ են գոյավորում, որ ամեն ինչ սիրելի է, և անցյալում իբրև տառապանք ապրվածը ներկայում չի ընկալվում իբրև այդպիսին, մանավանդ որ նոր ժամանակները վերաիմաստավորում են երևույթներն ու արժեքները.

Անցել են ժամանակները, երբ մարդիկ փողոցներում&lt;br&gt;
ուրիշների կորցրած երազներն էին որոնում–&lt;br&gt;
հիմա որոնում են առավել կոնկրետ բաներ... (ԴԺ, էջ 33)

Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայում մեծ տեղ գրավող ողբերգականը հիմնականում պայմանավորված է ահա այս կարգի հակադրություններով:

Ամեն ձեռքբերումի մեջ կորուստ կա, ամեն կորուստի մեջ` ձեռքբերում,– այս գիտակցությունը, որ բանաձևվում «''Ամեն անգամ ինչ-որ բան գտնելիս ես կորցնում եմ քեզ, // ամենահեշտը քեզ գտնելն էր – ես ոչինչ չէի հիշում» («Հոգեհանգիստ»), «Ես հիմա հետզհետե մեռնում եմ քո սիրուց, // որովհետև քո սերը հետզհետե մեռնում է իմ մեջ''» («Սովորական օրվա սկիզբը») [[պարադոքս]]ներով, Գրիգորյանի պոեզիայից ուղղակի դուրս է մղում հուսահատությունը: Չէի ասի, թե դրա փոխարեն լավատեսությունն է գերիշխում, այդուհանդերձ, միշտ որոշակի բարձրերում լինելու զգացողություն կա, նույնիսկ այսպիսի դեպքերում.

...և դու, երբ հեռվից տեսնես, դժվարությամբ տեսնես ինձ,&lt;br&gt;
որ մոտենում եմ քեզ թրջված ու ողբալի, կիմանաս,&lt;br&gt;
որ երջանկությունը այն է, ինչ հեռվից մոտենում է քեզ,&lt;br&gt;
և պիտի անցնի քո կողքով թրջված ու ողբալի... (ԴԺ, էջ 56-57)

Ընդհանրապես, երջանկություն հասկացությունը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի նշաններից է. բանաստեղծն անընդհատ փորձում է պարագրկել հասկացության էութենությունը, սակայն բոլոր դեպքերում ոգեղենը բախվում է առօրեականի պատերին, և մնում է մտածել միայն հնարավոր երջանկության մասին (տե՛ս «Հնարավոր երջանկություն» վերնագրով բանաստեղծությունը, ԴԺ, էջ 107-108), մանավանդ որ`

Դժվար է երջանկությունը պահել երկու ձեռքերով,&lt;br&gt;
երբ աչքերիդ մեջ արցունքի կաթիլներ կան... (ԴԺ, էջ 30)
	
Իսկ արցունքի կաթիլները ևս Գրիգորյանի պոեզիայում գրեթե մշտական ներկայություն են և որպես օրենք` միշտ հայտնվում են հանկարծակի, իսկ բառեր միշտ դժվար են գտնվում դրանք մեկնաբանելու համար: Առօրեական հոգսերի, դանդաղող ժամանակի ճնշումը զգացվում է նաև բանաստեղծական կառույցներում` բացառելով անխառն զգացողությունները. կենցաղային մանրուքը, փողոցի անցուդարձը, մանկության հուշը, առասպելը և այլն, և այլն, հանդես են գալիս նույն բանաստեղծության մեջ` կազմաբանելով բազմաթեմա մի կառույց, ուր սիրո արձագանքը հնչում է բոլորովին նոր կերպ` առավել դրամատիկ ու ցավագին: Այս [[համատեքստ]]ում ամենասովորական բառերն ու [[արտահայտություն]]ները մի տեսակ բարձրանում են իրենք իրենցից.

Զարմանալի ամիս,&lt;br&gt;
որի լայնքով ու երկայնքով առյուծներ են թափառում`&lt;br&gt;
ծույլ-ծույլ թափահարելով պոչերը,&lt;br&gt;
մի գունագեղ Աֆրիկա,&lt;br&gt;
որը հարմարորեն տեղավորվել է երեսուն օրերի մեջ,&lt;br&gt;
ստեղծված են սքանչելի պայմաններ&lt;br&gt; 
դդումների հասունացման համար,&lt;br&gt;
և չկա ոչ մի լուր քեզանից... (ԴԺ, էջ 65)

[[1988]] թվականը առանձնահատուկ տարեթիվ է թե՛ հասարակական-քաղաքական, թե՛ գրական-մշակութային առումով, և դա կապվում է առաջին հերթին Արցախյան շարժման և անկախության գործընթացի հետ, որոնք շատ գրողների ու, ընդհանրապես, գրականության համար շրջափուլային նշանակություն ունեցան, նախկինում արգելված շատ թեմաներ արդեն ազատ դառնում էին գրականության նյութ, վերափոխվում էին հասարակական-գեղագիտական իդեալները... Այս պարագային Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան էական տարտղնումներ չարձանագրեց, նրա բանաստեղծությունը, ինչպես ինքն է գրում` շարունակեց ընթանալ իր սովորական հունով: Այնուամենայնիվ, 1988-ը դիտարկելի է մեկ այլ իրադարձության` Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի պոետական արձագանքով: Այդ առումով, Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան պետք է բաժանել '''նախաերկրաշարժյան''' և '''ետերկրաշարժյան''' փուլերի: Ծննդավայր Գյումրու, մանկության հիշատակների պատկերումները ետերկրաշարժյան փուլում թելադրում են ընկալումի նոր որակ. նախաերկրաշարժյան այն բանաստեղծությունները, որոնք ուրախ-երգիծակա-պարոդիկ կերպընկալում ունեին, երկրաշարժից հետո արդեն ընդարձակում են իրենց ասելիքային տարածքի պարագրկումը` ներառելով ողբերգականի էութենությունը: Ետերկրաշարժյան փուլի ամենաբնորոշ գիծը սիրո թեմայի գրեթե բացակայությունն է Գրիգորյանի բանաստեղծություններում, հազվադեպ են նաև մեկտողով երևումները: Միակ բացառությունը «Երկու ջրհեղեղի արանքում» ժողովածուում զետեղված «Սիրային բանաստեղծություն` գրված անպատեհ ժամանակներում» տպավորիչ և պոեզիայի ընթացքը բնորոշելու առումով չափազանց դիպուկ վերնագրով բանաստեղծությունն է, իմ կարդացած ամենացնցող բանաստեղծություններից մեկը: Նրանում միայն ԵՍ-ի, ԴՈւ-ի և վերջինիս կապույտ շրջազգեստի առկայությունն է այսպես ասեմ` սիրային, բանաստեղծությունը կազմաբանող մյուս բոլոր տարրերը անպատեհ ժամանակների ցուցիչներն են` երկրաշարժ, Արցախյան պատերազմ, [[1915]], [[1937]], հայրենական պատերազմի տարիներ... Եվ պատահական չէ ժամանակների ոչ ժամանակագրական հոսքը. ամեն դեպքում միասին են ԵՍ-ն ու ԴՈւ-ն, ամեն դեպքում`

...էլ ինչ իմաստ ունի ապրելը հիմա, 
երբ դու արդեն վաղուց չկաս,
...էլ ինչ իմաստ ունի մեռնելը մանավանդ,
երբ ես ինքս էլ չկամ վաղուց... (Եջա, էջ 19)

Թեպետ, ինչպես ասում են, իմաստ միշտ էլ կա. չէ՞ որ ինչպես Գրիգորյանի ամենախորհրդավոր բանաստեղծություններից մեկում («Կանաչ աչքերը ժպտում են տրտում...») ձևակերպում է Ձեռնափայտը` «...սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»... 

«[[Եղիցի լույս]]», Ստեփանակերտ, [[2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12359</id>
      <timestamp>2012-12-17T16:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19014">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== ...Բայց սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ (Լուսանցանշումներ` հոդվածի համար) ==

[[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի [[պոեզիա]]յի մասին խոսելիս` [[բանաստեղծություն]]ը ներկայացնող-բնորոշող, այսպես ասեմ` տեսակավորող ավանդական-կայուն տարազները մի տեսակ դառնում են ոչ լիարժեք, երբեմն` հնացած, իսկ շատ ավելի հաճախ` ավելորդ ու անտեղի: Թարմ ու ինքնատիպ էատարրերով կազմաբանված գրիգորյանական բանաստեղծությունը թելադրում-պարտադրում է որոշակի [[բառապաշար]]ային-ձևակերպումային թարմացումներ նաև քննադատական անդրադարձներում: [[Քննադատություն]]ը, երբեմն ակամա, առաջին պարագան մշտապես հաշվի է առել, իսկ ահա երկրորդ դեպքում որդեգրել է կայական կեցվածք, արդյունքում, փաստորեն, ունենալով Գրիգորյանի պոեզիայի միակերպ ընթերցում: Այդպես, '''[[սիրերգություն]]''' տարազի (դասական իմաստով, իհարկե) անհարիրությունը առթել է գրեթե անտեսել պոեզիայի հավերժական [[թեմա]]ներից մեկին Գրիգորյանի պոետական սևեռումը: Սակավ բացառություններից ուզում եմ անպայման հիշատակել [[Գրիգոր Պըլտյան]]ի ուշարժան դիտարկումները «Յ. Գրիգորեան ժամանակին դիմաց» ընտիր [[հոդված]]ում: Այնինչ, սիրո հովհաննեսգրիգորյանականը թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, թե՛ ներքին-հղացական, թե՛ ասելիքային-գաղափարական մակարդակներում միանգամայն յուրատիպ երևույթ է, որի քննաբանությունն ու դրա արդյունքում կատարված եզրակացությունները արձանագրելու են հանգրվանային մի վիճակ արդի հայ պոեզիայի ձեռքբերումների համապատկերում:

Հովհ. Գրիգորյանի գրական մուտքը «Աշուն» հանրահայտ բանաստեղծությամբ` արդեն իսկ նախանշում էր ընդդիմադիրի շարունակական, կայուն ու համոզված մի ներկայություն մեր գրական դաշտում: Սկզբնական շրջանում այդ «ընդդիմադիրությունն» արտահայտվում էր բանաստեղծության տեսքով տեսական հանգանակներում: Այդ իմաստով` Հովհ. Գրիգորյանի «Երգեր առանց երաժշտության» ժողովածուն, լինելով առաջինը, միաժամանակ նաև մանիֆեստային ժողովածու է, որում ընգրկված մի քանի ծրագրային բանաստեղծություններում («Քեզ հետ և քեզ համար», «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու», «Փողոցներով անցնում են կույր աղջիկներ...», «Հոգեհանգիստ» և այլն) առկա տեսական արժեք ունեցող բանաձևումները հետագայում գործնական կիրառություն գտան` պայմանավորելով Գրիգորյանի բանաստեղծության հատկականությունը: Այդպես, «Նամակը, որը երբեք քեզ չի հասնելու» բանաստեղծության «Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի էութային ցուցիչներից է, իսկ դրանից բխող` «սարսափելի ուշացած սիրահար» լինելու պարագան` ապրումների, հոգեվիճակների հիմնական պայմանավորողը.

Ես գլխահակ եմ գալիս քեզ մոտ,&lt;br&gt; 
ես ամաչում եմ սարսափելի,&lt;br&gt;
որովհետև ոչինչ չունեմ&lt;br&gt;
քեզ նվիրելու, որովհետև&lt;br&gt;
ամեն ինչ բաժանված է&lt;br&gt;
ու նվիրված... (Եաե, էջ 11)

«Ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված» բանաձևումը միաժամանակ Հովհ. Գրիգորյանի` ժամանակի '''այսպես կոչված''' սիրային քնարերգության հանդեպ վերաբերմունքի արտահայտությունն է: Ընդդիմանալով «տառապած» [[խորհրդանիշ]]ների ու շատ «գործածվելուց» կայունացած կապակցությունների դեմ, Գրիգորյանն ինքն էլ հաճախակի է օգտագործում դրանք իր բանստեղծություններում, սակայն համապատասխան մեկնաբանությամբ ու վերաբերմունքով. իջեցված [[ոճ]]ը, նուրբ [[հումոր]]ը, պարոդիկ տարրերի վարպետ կիրառությունը կազմաբանում են բանաստեղծության բոլորովին մի նոր որակ, որում, այնուամենայնիվ, առկա են [[դրամատիզմ]]ն ու քնարական ապրումը, որոնք մշտապես սիրային բանաստեղծության էատարրերն են եղել: Բերեմ բնութագրական մի հատված «Սովորական օրվա սկիզբը» բանաստեղծությունից.

Հիմա այնքան կարևոր գործեր կան, &lt;br&gt;
այնքան կարևոր հոգսեր...&lt;br&gt;
...որտեղի՞ց ժամանակ գտնեմ նայելու '''լուսնի դեմքին''',&lt;br&gt;
որը մի դեպքում '''արցունքի կաթիլ է''',&lt;br&gt;
մեկ` '''կարոտով սպասող աչք''',&lt;br&gt;
և շատ ավելի հաճախ` '''հավերժական վկա'''`&lt;br&gt;
'''բաժանումների, սիրո, հանդիպումների, մոռացության...''' (Դանդաղ Ժամեր, էջ 13) 
 
Մեջբերված տողերում դժվար չէ նկատել նաև անթաքույց հեգնանք: Այստեղ, սակայն, էական է հաշվի առնել մի շատ կարևոր հանգամանք. Հովհ. Գրիգորյանի [[հեգնանք]]ը, որն ընդհանրապես նրա պոեզիայի էատարրերից է, միշտ չէ, որ պետք է ընկալել ուղղակի իմաստով: '''Այսպես կոչված''' սիրային քնարերգությունը պատեհ-անպատեհ կիրառություններով արժեզրկել է [[բառ]]երն ու [[բառակապակցություն]]ները, այնինչ դրանցով տարազված երևույթներն իրականում մնում են թանկ ու սիրելի: Հովհ. Գրիգորյանը հեգնելով հաճախ իր կարոտն է արտահայտում այդ երևույթների հանդեպ, և արդյունքում` նույն միտքը նույն բանաստեղծության մեջ բովանդակում է տարբեր իմաստներ և հանդես գալիս տարբեր հոգեբանական կշիռներով: Լոզունգային «Ախ, կյանքս կտամ մի համբույրի դիմաց» չարչրկված [[նախադասություն]]ը կորցնում է իր [[պաթետիզմ]]ը և բեռնավորվում դրամատիկ լիցքերով, երբ պլակատներից մտնում է կյանք.

...և երբ մենակ մնացիր ավազների վրա նստած,&lt;br&gt;
զգուշորեն նայեցիր չորս կողմդ և ապա դողդոջ մատով&lt;br&gt;
գրեցիր խոնավ ավազին. «Ախ, կյանքս կտամ մի&lt;br&gt;
համբույրի դիմաց,&lt;br&gt;
և գլխակորույս վազեցիր,&lt;br&gt;
ինչպես գողը, մարդասպանն է փախչում&lt;br&gt; 
հանցանքի վայրից... (ԴԺ, էջ 90)

[[Գրիգոր Պըլտյան]]ը նկատում է էական մի մանրամասն. Գրիգորյանի պոեզիայում սերը «գրեթէ միշտ իբրեւ անցեալ, կորսուած դեպք է, որ... կոգեկոչուի»: Եվ ոչ միայն սերը: Ընդհանրապես, վերհուշը, հետահայացությունը ամենից շատ են բնորոշ Գրիգորյանի պոետիկային և բնագրաստեղծ գերակայություններ են: Ներկա ժամանակը հաճախ անցյալը վերապրելու, անցյալի շուրջ խորհրդածելու ժամանակ է, և ներկան իբրև ժամանակային կատեգորիա Գրիգորյանի պոեզիայում անցյալ ժամանակի [[կրկնաբանություն]]ն է` իբրև տարբերակիչ ունենալով հետադարձ հայացքի որոշիչ առկայությունը: Վերհուշի պարագային իրերն ու երևույթները պատկերանում են այլ լույսի տակ, անդառնալիության, կարոտի զգացողությունները յուրօրինակ մի դաշտ են գոյավորում, որ ամեն ինչ սիրելի է, և անցյալում իբրև տառապանք ապրվածը ներկայում չի ընկալվում իբրև այդպիսին, մանավանդ որ նոր ժամանակները վերաիմաստավորում են երևույթներն ու արժեքները.

Անցել են ժամանակները, երբ մարդիկ փողոցներում&lt;br&gt;
ուրիշների կորցրած երազներն էին որոնում–&lt;br&gt;
հիմա որոնում են առավել կոնկրետ բաներ... (ԴԺ, էջ 33)

Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայում մեծ տեղ գրավող ողբերգականը հիմնականում պայմանավորված է ահա այս կարգի հակադրություններով:

Ամեն ձեռքբերումի մեջ կորուստ կա, ամեն կորուստի մեջ` ձեռքբերում,– այս գիտակցությունը, որ բանաձևվում «''Ամեն անգամ ինչ-որ բան գտնելիս ես կորցնում եմ քեզ, // ամենահեշտը քեզ գտնելն էր – ես ոչինչ չէի հիշում» («Հոգեհանգիստ»), «Ես հիմա հետզհետե մեռնում եմ քո սիրուց, // որովհետև քո սերը հետզհետե մեռնում է իմ մեջ''» («Սովորական օրվա սկիզբը») [[պարադոքս]]ներով, Գրիգորյանի պոեզիայից ուղղակի դուրս է մղում հուսահատությունը: Չէի ասի, թե դրա փոխարեն լավատեսությունն է գերիշխում, այդուհանդերձ, միշտ որոշակի բարձրերում լինելու զգացողություն կա, նույնիսկ այսպիսի դեպքերում.

...և դու, երբ հեռվից տեսնես, դժվարությամբ տեսնես ինձ,&lt;br&gt;
որ մոտենում եմ քեզ թրջված ու ողբալի, կիմանաս,&lt;br&gt;
որ երջանկությունը այն է, ինչ հեռվից մոտենում է քեզ,&lt;br&gt;
և պիտի անցնի քո կողքով թրջված ու ողբալի... (ԴԺ, էջ 56-57)

Ընդհանրապես, երջանկություն հասկացությունը սիրո թեմայում Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիայի նշաններից է. բանաստեղծն անընդհատ փորձում է պարագրկել հասկացության էութենությունը, սակայն բոլոր դեպքերում ոգեղենը բախվում է առօրեականի պատերին, և մնում է մտածել միայն հնարավոր երջանկության մասին (տե՛ս «Հնարավոր երջանկություն» վերնագրով բանաստեղծությունը, ԴԺ, էջ 107-108), մանավանդ որ`

Դժվար է երջանկությունը պահել երկու ձեռքերով,&lt;br&gt;
երբ աչքերիդ մեջ արցունքի կաթիլներ կան... (ԴԺ, էջ 30)
	
Իսկ արցունքի կաթիլները ևս Գրիգորյանի պոեզիայում գրեթե մշտական ներկայություն են և որպես օրենք` միշտ հայտնվում են հանկարծակի, իսկ բառեր միշտ դժվար են գտնվում դրանք մեկնաբանելու համար: Առօրեական հոգսերի, դանդաղող ժամանակի ճնշումը զգացվում է նաև բանաստեղծական կառույցներում` բացառելով անխառն զգացողությունները. կենցաղային մանրուքը, փողոցի անցուդարձը, մանկության հուշը, առասպելը և այլն, և այլն, հանդես են գալիս նույն բանաստեղծության մեջ` կազմաբանելով բազմաթեմա մի կառույց, ուր սիրո արձագանքը հնչում է բոլորովին նոր կերպ` առավել դրամատիկ ու ցավագին: Այս [[համատեքստ]]ում ամենասովորական բառերն ու [[արտահայտություն]]ները մի տեսակ բարձրանում են իրենք իրենցից.

Զարմանալի ամիս,&lt;br&gt;
որի լայնքով ու երկայնքով առյուծներ են թափառում`&lt;br&gt;
ծույլ-ծույլ թափահարելով պոչերը,&lt;br&gt;
մի գունագեղ Աֆրիկա,&lt;br&gt;
որը հարմարորեն տեղավորվել է երեսուն օրերի մեջ,&lt;br&gt;
ստեղծված են սքանչելի պայմաններ&lt;br&gt; 
դդումների հասունացման համար,&lt;br&gt;
և չկա ոչ մի լուր քեզանից... (ԴԺ, էջ 65)

[[1988]] թվականը առանձնահատուկ տարեթիվ է թե՛ հասարակական-քաղաքական, թե՛ գրական-մշակութային առումով, և դա կապվում է առաջին հերթին Արցախյան շարժման և անկախության գործընթացի հետ, որոնք շատ գրողների ու, ընդհանրապես, գրականության համար շրջափուլային նշանակություն ունեցան, նախկինում արգելված շատ թեմաներ արդեն ազատ դառնում էին գրականության նյութ, վերափոխվում էին հասարակական-գեղագիտական իդեալները... Այս պարագային Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան էական տարտղնումներ չարձանագրեց, նրա բանաստեղծությունը, ինչպես ինքն է գրում` շարունակեց ընթանալ իր սովորական հունով: Այնուամենայնիվ, 1988-ը դիտարկելի է մեկ այլ իրադարձության` Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի պոետական արձագանքով: Այդ առումով, Հովհ. Գրիգորյանի պոեզիան պետք է բաժանել '''նախաերկրաշարժյան''' և '''ետերկրաշարժյան''' փուլերի: Ծննդավայր Գյումրու, մանկության հիշատակների պատկերումները ետերկրաշարժյան փուլում թելադրում են ընկալումի նոր որակ. նախաերկրաշարժյան այն բանաստեղծությունները, որոնք ուրախ-երգիծակա-պարոդիկ կերպընկալում ունեին, երկրաշարժից հետո արդեն ընդարձակում են իրենց ասելիքային տարածքի պարագրկումը` ներառելով ողբերգականի էութենությունը: Ետերկրաշարժյան փուլի ամենաբնորոշ գիծը սիրո թեմայի գրեթե բացակայությունն է Գրիգորյանի բանաստեղծություններում, հազվադեպ են նաև մեկտողով երևումները: Միակ բացառությունը «Երկու ջրհեղեղի արանքում» ժողովածուում զետեղված «Սիրային բանաստեղծություն` գրված անպատեհ ժամանակներում» տպավորիչ և պոեզիայի ընթացքը բնորոշելու առումով չափազանց դիպուկ վերնագրով բանաստեղծությունն է, իմ կարդացած ամենացնցող բանաստեղծություններից մեկը: Նրանում միայն ԵՍ-ի, ԴՈւ-ի և վերջինիս կապույտ շրջազգեստի առկայությունն է այսպես ասեմ` սիրային, բանաստեղծությունը կազմաբանող մյուս բոլոր տարրերը անպատեհ ժամանակների ցուցիչներն են` երկրաշարժ, Արցախյան պատերազմ, [[1915]], [[1937]], հայրենական պատերազմի տարիներ... Եվ պատահական չէ ժամանակների ոչ ժամանակագրական հոսքը. ամեն դեպքում միասին են ԵՍ-ն ու ԴՈւ-ն, ամեն դեպքում`

...էլ ինչ իմաստ ունի ապրելը հիմա, 
երբ դու արդեն վաղուց չկաս,
...էլ ինչ իմաստ ունի մեռնելը մանավանդ,
երբ ես ինքս էլ չկամ վաղուց... (Եջա, էջ 19)

Թեպետ, ինչպես ասում են, իմաստ միշտ էլ կա. չէ՞ որ ինչպես Գրիգորյանի ամենախորհրդավոր բանաստեղծություններից մեկում («Կանաչ աչքերը ժպտում են տրտում...») ձևակերպում է Ձեռնափայտը` «...սերն է, սերն է մեզ տանում առաջ»... 

«[[Եղիցի լույս]]», Ստեփանակերտ, [[2005]]

[[Կատեգորիա:Արքմենիկ Նիկողոսյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>...Շառաչը մայրաշխարհի (Հրանտ Ալեքսանյան, 2012, գիրք)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4100</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8801</id>
      <timestamp>2012-06-04T11:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Sharach@ mayrashxarhi.jpg|250px|thumb|Գրքի շապիկը]] '''«...Շառաչը մայրաշխարհի»''', 2012-ին Ստեփանակերտի «Ոգի-Նաիրի» ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3071">[[Պատկեր:Sharach@ mayrashxarhi.jpg|250px|thumb|Գրքի շապիկը]]
'''«...Շառաչը մայրաշխարհի»''', 2012-ին Ստեփանակերտի «Ոգի-Նաիրի» հրատարակչությունում տպագրված [[Հրանտ Ալեքսանյան]]ի [[պոեմ]]ների և [[բանաստեղծություն]]ների ծաղկաքաղ ժողովածուն: 504 էջ: Հեղինակի դիմանկարը` Ռ. Ասկարյանի, սրբագրիչ` Թ. Մաթևոսյան, համակարգչային շարվածքը` Գ. Զաքարյանի, էջադրումը` Լ. Բաղդասարյանի, կազմի ձևավորումը` Ա. Առստամյանի:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ծաղկաքաղ է Հ. Ալեքսանյանի նախորդ գրքերից: Որպես ընտրանի` այն զանազան դիտակետերից է ի ցույց հանում բանաստեղծի «քերթության ուրանի» ճառագայթումը, զգայելի ու տեսանելի դարձնում նրա տարակերպ Բանի միասնական Մայրաշխարհը:

== Գրքի բաժինները ==

* [[Կենսադաշտ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Կենսադաշտ]]
* [[Խրախճանք (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Խրախճանք]]
* [[Վարդի խռովություն (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Վարդի խռովություն]]
* [[Անկման սիմետրիան (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Անկման սիմետրիան]]
* [[Խորանարդներ նորին գերազանցությանը (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Խորանարդներ նորին գերազանցությանը]]
* [[Եզրային ասացումներ և երեք գոլֆստրիմ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Եզրային ասացումներ և երեք գոլֆստրիմ]]
* [[Լիալուսնի սարկոֆագ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Լիալուսնի սարկոֆագ]]
* [[Պայմանաասքեր «haM» ինտերգրքից (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Պայմանաասքեր «haM» ինտերգրքից]]
* [[Բանի բարիտոնը: Երկրի բարիտոնը (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Բանի բարիտոնը: Երկրի բարիտոնը]]
* [[Որպես մի դարձող բանազավր (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Որպես մի դարձող բանազավր]]
* [[Քարտային պոեզիա (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Քարտային պոեզիա]]

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14931</id>
      <timestamp>2013-04-20T14:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3171">[[Պատկեր:Sharach@ mayrashxarhi.jpg|250px|thumb|Գրքի շապիկը]]
'''«...Շառաչը մայրաշխարհի»''', 2012-ին Ստեփանակերտի «Ոգի-Նաիրի» հրատարակչությունում տպագրված [[Հրանտ Ալեքսանյան]]ի [[պոեմ]]ների և [[բանաստեղծություն]]ների ծաղկաքաղ ժողովածուն: 504 էջ: Հեղինակի դիմանկարը` Ռ. Ասկարյանի, սրբագրիչ` Թ. Մաթևոսյան, համակարգչային շարվածքը` Գ. Զաքարյանի, էջադրումը` Լ. Բաղդասարյանի, կազմի ձևավորումը` Ա. Առստամյանի:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ծաղկաքաղ է Հ. Ալեքսանյանի նախորդ գրքերից: Որպես ընտրանի` այն զանազան դիտակետերից է ի ցույց հանում բանաստեղծի «քերթության ուրանի» ճառագայթումը, զգայելի ու տեսանելի դարձնում նրա տարակերպ Բանի միասնական Մայրաշխարհը:

== Գրքի բաժինները ==

* [[Կենսադաշտ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Կենսադաշտ]]
* [[Խրախճանք (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Խրախճանք]]
* [[Վարդի խռովություն (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Վարդի խռովություն]]
* [[Անկման սիմետրիան (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Անկման սիմետրիան]]
* [[Խորանարդներ նորին գերազանցությանը (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Խորանարդներ նորին գերազանցությանը]]
* [[Եզրային ասացումներ և երեք գոլֆստրիմ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Եզրային ասացումներ և երեք գոլֆստրիմ]]
* [[Լիալուսնի սարկոֆագ (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Լիալուսնի սարկոֆագ]]
* [[Պայմանաասքեր «haM» ինտերգրքից (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Պայմանաասքեր «haM» ինտերգրքից]]
* [[Բանի բարիտոնը: Երկրի բարիտոնը (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Բանի բարիտոնը: Երկրի բարիտոնը]]
* [[Որպես մի դարձող բանազավր (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Որպես մի դարձող բանազավր]]
* [[Քարտային պոեզիա (...Շառաչը մայրաշխարհի, Հրանտ Ալեքսանյան, 2012)|Քարտային պոեզիա]]

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Հրանտ Ալեքսանյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից (Տեքստաբանություն, Զավեն Ավետիսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2807</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5684</id>
      <timestamp>2011-09-25T08:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="14988">[[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբանություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 2008)|«Տեքստաբանություն»]] գրքի «Հիմնական տեքստի ընտրության խնդիրները» գլխի «'''1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից'''» բաժինը:

== 1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից ==

[[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանության]] մեջ, հասկանալի է, այս տիպի [[աղբյուր]]ները ամենից տարածվածներն են։ Վերը [[տեքստ]]ի հիմնական աղբյուրների տեսա-գործնական քննությանը անդրադառնալիս, բացառությամբ [[Խաչատուր Աբովյան]]ի «Վերքին», շեշտը հիմնականում դրվեց այն տեքստային հիմնական աղբյուրների վրա, որոնք [[հեղինակ]]ների վերջնական կամքի արդյունքն են եղել և որոնք ավարտվել և հրատարակվել են վերջիններիրս կողմից։ Նկատվեց նաև, որ հեղինակների կողմից իրականացված վերջին հրատարակությունը ընդունված է համարել կոնկրետ գրական երկի հիմնական տեքստ։ Սրանց բոլորի ընտրության դեպքում առաջին հերթին հաշվի է առնվում հեղինակի մասնակցությունը։ Մնացած դեպքերում շեշտը դրվում է հեղինակի մասնակցության ձևի, ինչպես նաև նրա կողմից տեքստը ավարտելու և չավարտելու հանգամանքների վրա։ Դրսևորվող այս տարբերությունները հիմնականում երեքն են։

*'''1 Հեղինակը հրատարակության է պատրաստել գործի հիմնական տեքստը և կարդացել է սրբագրությունները։'''
*'''2 Հեղինակը պատրաստել է տեքստը, բայց չի կարդացել սրբագրությունները։'''
*'''3 Հեղինակը չի պատրաստել տեքստը, բայց կարդացել է սրբագրությունները։'''

Առաջին և երրորդ դեպքերում, ինչպես տեսնում ենք, նշվում է հեղինակի կողմից [[սրբագրություն|սրբագրությանը]] հետևելու պայմանը։ Այս դեպքերում պարզ ենթադրվում է, որ հեղինակը համաձայն է եղել տեքստի հրատարակությանը, այլապես նա չէր մտածի սրբագրության մասին, եթե հիմնական տեքստը աղավաղված է։ Բայց ահա տեքստաբանության փորձը ցույց է տալիս, որ առանձին դեպքերում հեղինակի սրբագրական բնույթի ուղղումները տարբեր պատճառներով հրատարակիչները չեն անցկացրել հիմնական տեքստի մեջ։ Ցավոք հրատարակչական այս մերժելի կենցաղավարությունը այսօր էլ շարունակվում է։ Նման դեպքերում հեղինակների հետևողական պահանջկոտությունը չափազանց կարևոր է, տպագրվող տեքստերից վերանում են սխալները, [[վրիպակ]]ները և այլ բնույթի աղավաղումները։ Այս առումով [[Հովհաննես Թումանյան]]ը պահանջկոտ է եղել։

«Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքի 446-447 էջերում կարդում ենք. «Թումանյանը մտնում է տպարան և արդեն շարած ու սրբագրած բանաստեղծություններում սրբագրական փոփոխություններ է անում, կամ բոլորովին դուրս գցում։ Ամեն անգամ տպարան մտնելիս,-գրում է հուշագիրը,– ես լսում էի Մարտիրոսյանի իրավացի գանգատները։ Թումանյանը գալիս է սրբագրելու, կիսատ է թողնում գործը և շաբաթներով անհետանում է»։

Ի հավելումն այս ամենի, իր հերթին [[Օլգա Թումանյան]]ը ավելացնում է. «1889 թվի մարտի 24-ին մի բանաստեղծություն գրեց &quot;Արծվիկ&quot; վերնագրով։ Չորս տող էր բերել՝ կարդաց։ Հետո արդեն շատ էր գրում և պատահում էր, որ մի հանգի, մի բառի պատճառով ոտանավորը թողնում էր կիսատ»։25 Այս տիպի ուրիշ օրինակներ էլ կան Թումանյանի վերաբերյալ։

Դժբախտաբար ոչ բոլոր հեղինակների արխիվներում է, որ պահպանվում են սրբագրման ընթացքը գրանցող տեքստերը։ Այդ պատճառով չեն դառնում քննության ենթարկելի տեքստաբանական փաստ։ Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ գրողները այս կամ այն տեքստի սրբագրության մասին եղած իրենց դիտողությունները հրատարակիչներին ներկայացրել են բանավոր։ Տեքստաբանի աշխատանքը այս դեպքում դժվարանում է և թերացումները վերացնելու միակ միջոցը մնում է տեքստը տպագրության պատրաստող մասնագետի ենթադրությունը, որը միշտ չէ, որ ընդունելի է։

Լինում են նաև դեպքեր, երբ հեղինակը ավարտում է տեքստը և ներկայացնում տպագրության, սակայն ցենզուրայի միջամտության պատճառով այն աղավաղվում է։ Նման օրինակ է [[Պարույր Սևակ]]ի «Եղիցի լույս»-ի հետ կապված պատմությունը։ Բանաստեղծությունների այս ժողովածուն լույս է տեսել 1972 թվականին, սակայն «գաղափարական սայթաքումների» պատճառով, [[գիրք|գրքի]] ամբողջ [[տպաքանակ]]ը կալանվում է։ Սևակի մահվանից հետո այս գիրքը լույս է տեսնում կոպիտ աղճատումներով։ Շարքից հանվում են առանձին բանաստեղծություններ, հատկապես այն գործերը, որոնք չեն համապատասխանել ցենզուրայի պահանջներին։ Բարեբախտաբար գրքի հաջորդ հրատարակության ընթացքում վերականգնվել է Սևակի կողմից նախատեսված հիմնական տեքստը։

Հիմնական տեքստի ճիշտ ընտրության համար տեքստաբանը պիտի նկատի ունենա ևս մի կարևոր հանգամանք։ Դա այն դեպքն է, երբ պաշտոնական քննադատությունը գրողից պահանջում է, մեղմ ասած, փոխել կամ վերացնել գրողի ստեղծագործության գաղափարական այս կամ այն կոնցեպցիան, և գրողն էլ «ընդառաջ գնալով» հակառակ իր ցանկության, իրականացնում է դա։ Ցայտուն օրինակ է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] «Վարդանանք» [[պատմավեպ]]ի I և II հատորների տպագրության պատմությունը։ Երբ 1943-44 թթ. լույս տեսավ վեջինիս ամսագրային տարբերակը, լայն ընդունելություն գտավ գրական շրջաններում։ Այլ դիրք ուներ, սակայն, պաշտոնական քննադատությունը, որն այդ տարիներին սովորաբար հանդես էր գալիս ներքին գրաքննչի դերում։ Այս ներքին քննադատություն կոչվածը Դ. Դեմիրճյանին պարտադրել է վեպի պարտադիր վերանայման երեք խնդիր։

*1 Մեղմել կամ, մեղմ ասած, արմատապես փոխել հոգևոր դասի ակտիվ մասնակցությունը համաժողովրդական շարժմանը։
*2 Ընդգծել իշխանական դասի և ժողովրդի միջև գոյություն ունեցող հակամարտությունը։
*3 Առավել ցայտուն դարձնել վրացիների հայերի հետ ունեցած համագործակցությունը։

Դեմիրճյանը փորձել է տալ անհրաժեշտ բացատրություն. «Քաղաքական իրադարձությունները, որոնք հանգեցրել էին Ավարայրի ճակատամարտին, մեզնից անկախ առաջադրում են հետևյալ հարցադրումները:

*1  «Արդյոք V դարում հայ ժողովուրդը հավատացյալ չի՞ եղել։ 
*2   Ինչո՞ւմ է կայանում V դարում քրիստոնեական կրոնի առաջադիմությունը բարբարոս հեթանոսական կրոնի պայմաններում։ 
*3  Պետք չէ՞ր արդյոք այս բոլորը ցույց տալ վեպում։

Ես ինքս անձամբ նպատակահարմար եմ գտել խույս տալ հայ–պարսկական պատերազմը ներկայացնել որպես կրոնական պատերազմ։ Բայց ես չեմ կարող հրաժարվել կրոնականից ընդհանրապես։ Դրա հետ միասին ես վեպի վերամշակման ընթացքում չէի կարող խույս տալ պատմական փաստից և դուրս նետել այն վեպից (պատմական փաստաթղթերում Հազկերտը պահանջում է հրաժարվել քրիստոնեական կրոնից և ընդունել զրադաշտը...)։ Այսպիսով, որպես բանավեճի առարկա կրոնի հարցը, ուզենք թե չուզենք, անխուսափելիորեն մտնում է և՛ պատմական իրադարձությունների, և՛ վեպի մեջ։ Այս պատճառով ահա անուշադիր ընթերցողը նման թյուր տպավորություն է ստացել։ Երկրորդ հրատարակության մեջ ես աշխատել եմ անկեղծ հայրենասերներին անջատել հոգևոր ինչ-ինչ խմբերից, որոնք ժողովրդի հետ միասին պայքարել են հայրենիքի համար»։26

Այս հետևությունը ավելի է ամրապնդվում, երբ կարդում ենք Դ. Դեմիրճյանի մի ուրիշ նամակը՝ ուղղված ճանաչված պատմավիպասան Բորոդինին, որը գրախոսել Է Մոսկվայում լույս տեսնող «Վարդանանքի» ռուսերեն բնագիրը։ «...Դուք, անշուշտ, կարող եք ասել, որ նման մի ստեղծագործության մեջ կարող են լինել սպեցիֆիկ հանգամանքներ, որոնք կարող են այդպիսի հետաքրքրություն առաջացնել միայն հարազատ ժողովրդի շրջաններում։ Բայց հենց այդ սպեցիֆիկայից դուրս գալու համար էլ ես մշակել եմ նոր կոմպոզիցիոն պլան, որը գիրքը հետաքրքիր է դարձնում նաև ոչ հայ ընթերցողների համար»։27

Դ. Դեմիճյանի ակնարկից երևում է, որ այստեղ խոսքը գնում է ոչ թե [[կոմպոզիցիա]]յի վերանայման ուղղությամբ, այլ՝ գաղափարական խնդրի։ Դա պարզվում է հրատարակիչ Ս. Ռաբինային Դեմիրճյանի գրած [[նամակ]]ից։ «Գրական աշխարհում տեղի ունեցած հայտնի իրադարձություններից հետո անհրաժեշտ է եղել խստագույնս վերանայել վեպի ամբողջական դրվածքը գաղափարական պլանով։ Դա միայն ինձնից չէ կախված։ Ես անհրաժեշտ եմ գտնում լսել քննադատությանը, հաշվի նստել նրա պահանջների հետ, վերջապես լսել կենտրոնական կոմիտեի կարծիքը»։28 «Վարդանանքի» վերամշակման պատճառները հենց սրանք են եղել։ Արդյունքում ստեղծվել է երեք տարբերակ, սակայն տեքստը կազմողները հիմնական տեքստը համարել են [[1954]] թ. հրատարակությունը։ Այս վերամշակումների հիմնական հատվածները լույս են տեսել [[1983]] թ. իրականացրած բազմահատորյակի VII և VIII հատորների «բնագրային տարբերակներ» բաժնում։ (I և II հատորների տեքստը կազմել են Կ. Տիրատուրյանը և Ա. Բեժանյանը, հատորը խմբագրել է Զ. Ավետիսյանը)։

Փաստը մի անգամ ևս ցույց է տալիս, որ գրողի կենդանության օրոք լույս տեսած վերջին հրատարակությունը միշտ չէ, որ պետք է դիտվի որպես նախընտրելի, թեև այն ներկայացնում է հեղինակի «վերջնական» կամքը։

Դասագրքում բերվող այս օրինակները, որոնք վերաբերում են հեղինակի կողմից տեքստը ավարտելու և տպագրության հանձնելու դեպքերին, տեքստաբանության մեջ ամենից շատ տարածվածներն են։ Ուստի ընտրվել են այն օրինակները, որոնք հիմնական տեքստի ընտրության համապատկերում իրենց ոչ ստանդարտ յուրահատկություններն ունեն։ Հաջորդ ենթագլուխներում հիմնական տեքստի ընտրության մեթոդները փոխվելու են՝ ըստ բերվող նյութերի ներքին պահանջների։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5685</id>
      <timestamp>2011-09-25T08:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15260">[[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբանություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 2008)|«Տեքստաբանություն»]] գրքի «Հիմնական տեքստի ընտրության խնդիրները» գլխի «'''1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից'''» բաժինը:

== 1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից ==

[[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանության]] մեջ, հասկանալի է, այս տիպի [[աղբյուր]]ները ամենից տարածվածներն են։ Վերը [[տեքստ]]ի հիմնական աղբյուրների տեսա-գործնական քննությանը անդրադառնալիս, բացառությամբ [[Խաչատուր Աբովյան]]ի «Վերքին», շեշտը հիմնականում դրվեց այն տեքստային հիմնական աղբյուրների վրա, որոնք [[հեղինակ]]ների վերջնական կամքի արդյունքն են եղել և որոնք ավարտվել և հրատարակվել են վերջիններիրս կողմից։ Նկատվեց նաև, որ հեղինակների կողմից իրականացված վերջին հրատարակությունը ընդունված է համարել կոնկրետ գրական երկի հիմնական տեքստ։ Սրանց բոլորի ընտրության դեպքում առաջին հերթին հաշվի է առնվում հեղինակի մասնակցությունը։ Մնացած դեպքերում շեշտը դրվում է հեղինակի մասնակցության ձևի, ինչպես նաև նրա կողմից տեքստը ավարտելու և չավարտելու հանգամանքների վրա։ Դրսևորվող այս տարբերությունները հիմնականում երեքն են։

*'''1 Հեղինակը հրատարակության է պատրաստել գործի հիմնական տեքստը և կարդացել է սրբագրությունները։'''
*'''2 Հեղինակը պատրաստել է տեքստը, բայց չի կարդացել սրբագրությունները։'''
*'''3 Հեղինակը չի պատրաստել տեքստը, բայց կարդացել է սրբագրությունները։'''

Առաջին և երրորդ դեպքերում, ինչպես տեսնում ենք, նշվում է հեղինակի կողմից [[սրբագրություն|սրբագրությանը]] հետևելու պայմանը։ Այս դեպքերում պարզ ենթադրվում է, որ հեղինակը համաձայն է եղել տեքստի հրատարակությանը, այլապես նա չէր մտածի սրբագրության մասին, եթե հիմնական տեքստը աղավաղված է։ Բայց ահա տեքստաբանության փորձը ցույց է տալիս, որ առանձին դեպքերում հեղինակի սրբագրական բնույթի ուղղումները տարբեր պատճառներով հրատարակիչները չեն անցկացրել հիմնական տեքստի մեջ։ Ցավոք հրատարակչական այս մերժելի կենցաղավարությունը այսօր էլ շարունակվում է։ Նման դեպքերում հեղինակների հետևողական պահանջկոտությունը չափազանց կարևոր է, տպագրվող տեքստերից վերանում են սխալները, [[վրիպակ]]ները և այլ բնույթի աղավաղումները։ Այս առումով [[Հովհաննես Թումանյան]]ը պահանջկոտ է եղել։

«Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքի 446-447 էջերում կարդում ենք. «Թումանյանը մտնում է տպարան և արդեն շարած ու սրբագրած բանաստեղծություններում սրբագրական փոփոխություններ է անում, կամ բոլորովին դուրս գցում։ Ամեն անգամ տպարան մտնելիս,-գրում է հուշագիրը,– ես լսում էի Մարտիրոսյանի իրավացի գանգատները։ Թումանյանը գալիս է սրբագրելու, կիսատ է թողնում գործը և շաբաթներով անհետանում է»։

Ի հավելումն այս ամենի, իր հերթին [[Օլգա Թումանյան]]ը ավելացնում է. «1889 թվի մարտի 24-ին մի բանաստեղծություն գրեց &quot;Արծվիկ&quot; վերնագրով։ Չորս տող էր բերել՝ կարդաց։ Հետո արդեն շատ էր գրում և պատահում էր, որ մի հանգի, մի բառի պատճառով ոտանավորը թողնում էր կիսատ»։25 Այս տիպի ուրիշ օրինակներ էլ կան Թումանյանի վերաբերյալ։

Դժբախտաբար ոչ բոլոր հեղինակների արխիվներում է, որ պահպանվում են սրբագրման ընթացքը գրանցող տեքստերը։ Այդ պատճառով չեն դառնում քննության ենթարկելի տեքստաբանական փաստ։ Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ գրողները այս կամ այն տեքստի սրբագրության մասին եղած իրենց դիտողությունները հրատարակիչներին ներկայացրել են բանավոր։ Տեքստաբանի աշխատանքը այս դեպքում դժվարանում է և թերացումները վերացնելու միակ միջոցը մնում է տեքստը տպագրության պատրաստող մասնագետի ենթադրությունը, որը միշտ չէ, որ ընդունելի է։

Լինում են նաև դեպքեր, երբ հեղինակը ավարտում է տեքստը և ներկայացնում տպագրության, սակայն ցենզուրայի միջամտության պատճառով այն աղավաղվում է։ Նման օրինակ է [[Պարույր Սևակ]]ի «Եղիցի լույս»-ի հետ կապված պատմությունը։ Բանաստեղծությունների այս ժողովածուն լույս է տեսել 1972 թվականին, սակայն «գաղափարական սայթաքումների» պատճառով, [[գիրք|գրքի]] ամբողջ [[տպաքանակ]]ը կալանվում է։ Սևակի մահվանից հետո այս գիրքը լույս է տեսնում կոպիտ աղճատումներով։ Շարքից հանվում են առանձին բանաստեղծություններ, հատկապես այն գործերը, որոնք չեն համապատասխանել ցենզուրայի պահանջներին։ Բարեբախտաբար գրքի հաջորդ հրատարակության ընթացքում վերականգնվել է Սևակի կողմից նախատեսված հիմնական տեքստը։

Հիմնական տեքստի ճիշտ ընտրության համար տեքստաբանը պիտի նկատի ունենա ևս մի կարևոր հանգամանք։ Դա այն դեպքն է, երբ պաշտոնական քննադատությունը գրողից պահանջում է, մեղմ ասած, փոխել կամ վերացնել գրողի ստեղծագործության գաղափարական այս կամ այն կոնցեպցիան, և գրողն էլ «ընդառաջ գնալով» հակառակ իր ցանկության, իրականացնում է դա։ Ցայտուն օրինակ է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] «Վարդանանք» [[պատմավեպ]]ի I և II հատորների տպագրության պատմությունը։ Երբ 1943-44 թթ. լույս տեսավ վեջինիս ամսագրային տարբերակը, լայն ընդունելություն գտավ գրական շրջաններում։ Այլ դիրք ուներ, սակայն, պաշտոնական քննադատությունը, որն այդ տարիներին սովորաբար հանդես էր գալիս ներքին գրաքննչի դերում։ Այս ներքին քննադատություն կոչվածը Դ. Դեմիրճյանին պարտադրել է վեպի պարտադիր վերանայման երեք խնդիր։

*1 Մեղմել կամ, մեղմ ասած, արմատապես փոխել հոգևոր դասի ակտիվ մասնակցությունը համաժողովրդական շարժմանը։
*2 Ընդգծել իշխանական դասի և ժողովրդի միջև գոյություն ունեցող հակամարտությունը։
*3 Առավել ցայտուն դարձնել վրացիների հայերի հետ ունեցած համագործակցությունը։

Դեմիրճյանը փորձել է տալ անհրաժեշտ բացատրություն. «Քաղաքական իրադարձությունները, որոնք հանգեցրել էին Ավարայրի ճակատամարտին, մեզնից անկախ առաջադրում են հետևյալ հարցադրումները:

*1  «Արդյոք V դարում հայ ժողովուրդը հավատացյալ չի՞ եղել։ 
*2   Ինչո՞ւմ է կայանում V դարում քրիստոնեական կրոնի առաջադիմությունը բարբարոս հեթանոսական կրոնի պայմաններում։ 
*3  Պետք չէ՞ր արդյոք այս բոլորը ցույց տալ վեպում։

Ես ինքս անձամբ նպատակահարմար եմ գտել խույս տալ հայ–պարսկական պատերազմը ներկայացնել որպես կրոնական պատերազմ։ Բայց ես չեմ կարող հրաժարվել կրոնականից ընդհանրապես։ Դրա հետ միասին ես վեպի վերամշակման ընթացքում չէի կարող խույս տալ պատմական փաստից և դուրս նետել այն վեպից (պատմական փաստաթղթերում Հազկերտը պահանջում է հրաժարվել քրիստոնեական կրոնից և ընդունել զրադաշտը...)։ Այսպիսով, որպես բանավեճի առարկա կրոնի հարցը, ուզենք թե չուզենք, անխուսափելիորեն մտնում է և՛ պատմական իրադարձությունների, և՛ վեպի մեջ։ Այս պատճառով ահա անուշադիր ընթերցողը նման թյուր տպավորություն է ստացել։ Երկրորդ հրատարակության մեջ ես աշխատել եմ անկեղծ հայրենասերներին անջատել հոգևոր ինչ-ինչ խմբերից, որոնք ժողովրդի հետ միասին պայքարել են հայրենիքի համար»։26

Այս հետևությունը ավելի է ամրապնդվում, երբ կարդում ենք Դ. Դեմիրճյանի մի ուրիշ նամակը՝ ուղղված ճանաչված պատմավիպասան Բորոդինին, որը գրախոսել Է Մոսկվայում լույս տեսնող «Վարդանանքի» ռուսերեն բնագիրը։ «...Դուք, անշուշտ, կարող եք ասել, որ նման մի ստեղծագործության մեջ կարող են լինել սպեցիֆիկ հանգամանքներ, որոնք կարող են այդպիսի հետաքրքրություն առաջացնել միայն հարազատ ժողովրդի շրջաններում։ Բայց հենց այդ սպեցիֆիկայից դուրս գալու համար էլ ես մշակել եմ նոր կոմպոզիցիոն պլան, որը գիրքը հետաքրքիր է դարձնում նաև ոչ հայ ընթերցողների համար»։27

Դ. Դեմիճյանի ակնարկից երևում է, որ այստեղ խոսքը գնում է ոչ թե [[կոմպոզիցիա]]յի վերանայման ուղղությամբ, այլ՝ գաղափարական խնդրի։ Դա պարզվում է հրատարակիչ Ս. Ռաբինային Դեմիրճյանի գրած [[նամակ]]ից։ «Գրական աշխարհում տեղի ունեցած հայտնի իրադարձություններից հետո անհրաժեշտ է եղել խստագույնս վերանայել վեպի ամբողջական դրվածքը գաղափարական պլանով։ Դա միայն ինձնից չէ կախված։ Ես անհրաժեշտ եմ գտնում լսել քննադատությանը, հաշվի նստել նրա պահանջների հետ, վերջապես լսել կենտրոնական կոմիտեի կարծիքը»։28 «Վարդանանքի» վերամշակման պատճառները հենց սրանք են եղել։ Արդյունքում ստեղծվել է երեք տարբերակ, սակայն տեքստը կազմողները հիմնական տեքստը համարել են [[1954]] թ. հրատարակությունը։ Այս վերամշակումների հիմնական հատվածները լույս են տեսել [[1983]] թ. իրականացրած բազմահատորյակի VII և VIII հատորների «բնագրային տարբերակներ» բաժնում։ (I և II հատորների տեքստը կազմել են Կ. Տիրատուրյանը և Ա. Բեժանյանը, հատորը խմբագրել է Զ. Ավետիսյանը)։

Փաստը մի անգամ ևս ցույց է տալիս, որ գրողի կենդանության օրոք լույս տեսած վերջին հրատարակությունը միշտ չէ, որ պետք է դիտվի որպես նախընտրելի, թեև այն ներկայացնում է հեղինակի «վերջնական» կամքը։

Դասագրքում բերվող այս օրինակները, որոնք վերաբերում են հեղինակի կողմից տեքստը ավարտելու և տպագրության հանձնելու դեպքերին, տեքստաբանության մեջ ամենից շատ տարածվածներն են։ Ուստի ընտրվել են այն օրինակները, որոնք հիմնական տեքստի ընտրության համապատկերում իրենց ոչ ստանդարտ յուրահատկություններն ունեն։ Հաջորդ ենթագլուխներում հիմնական տեքստի ընտրության մեթոդները փոխվելու են՝ ըստ բերվող նյութերի ներքին պահանջների։

-------------------------------------------------------------------
25 [[Նվարդ Թումանյան]], Հուշեր և զրույցներ, էջ 329
26 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1191
27 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1160
28 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1185</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5686</id>
      <timestamp>2011-09-25T08:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15264">[[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբանություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 2008)|«Տեքստաբանություն»]] գրքի «Հիմնական տեքստի ընտրության խնդիրները» գլխի «'''1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից'''» բաժինը:

== 1 Գործեր, որոնք ավարտվել և հրատարակվել են հեղինակի կողմից ==

[[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանության]] մեջ, հասկանալի է, այս տիպի [[աղբյուր]]ները ամենից տարածվածներն են։ Վերը [[տեքստ]]ի հիմնական աղբյուրների տեսա-գործնական քննությանը անդրադառնալիս, բացառությամբ [[Խաչատուր Աբովյան]]ի «Վերքին», շեշտը հիմնականում դրվեց այն տեքստային հիմնական աղբյուրների վրա, որոնք [[հեղինակ]]ների վերջնական կամքի արդյունքն են եղել և որոնք ավարտվել և հրատարակվել են վերջիններիրս կողմից։ Նկատվեց նաև, որ հեղինակների կողմից իրականացված վերջին հրատարակությունը ընդունված է համարել կոնկրետ գրական երկի հիմնական տեքստ։ Սրանց բոլորի ընտրության դեպքում առաջին հերթին հաշվի է առնվում հեղինակի մասնակցությունը։ Մնացած դեպքերում շեշտը դրվում է հեղինակի մասնակցության ձևի, ինչպես նաև նրա կողմից տեքստը ավարտելու և չավարտելու հանգամանքների վրա։ Դրսևորվող այս տարբերությունները հիմնականում երեքն են։

*'''1 Հեղինակը հրատարակության է պատրաստել գործի հիմնական տեքստը և կարդացել է սրբագրությունները։'''
*'''2 Հեղինակը պատրաստել է տեքստը, բայց չի կարդացել սրբագրությունները։'''
*'''3 Հեղինակը չի պատրաստել տեքստը, բայց կարդացել է սրբագրությունները։'''

Առաջին և երրորդ դեպքերում, ինչպես տեսնում ենք, նշվում է հեղինակի կողմից [[սրբագրություն|սրբագրությանը]] հետևելու պայմանը։ Այս դեպքերում պարզ ենթադրվում է, որ հեղինակը համաձայն է եղել տեքստի հրատարակությանը, այլապես նա չէր մտածի սրբագրության մասին, եթե հիմնական տեքստը աղավաղված է։ Բայց ահա տեքստաբանության փորձը ցույց է տալիս, որ առանձին դեպքերում հեղինակի սրբագրական բնույթի ուղղումները տարբեր պատճառներով հրատարակիչները չեն անցկացրել հիմնական տեքստի մեջ։ Ցավոք հրատարակչական այս մերժելի կենցաղավարությունը այսօր էլ շարունակվում է։ Նման դեպքերում հեղինակների հետևողական պահանջկոտությունը չափազանց կարևոր է, տպագրվող տեքստերից վերանում են սխալները, [[վրիպակ]]ները և այլ բնույթի աղավաղումները։ Այս առումով [[Հովհաննես Թումանյան]]ը պահանջկոտ է եղել։

«Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքի 446-447 էջերում կարդում ենք. «Թումանյանը մտնում է տպարան և արդեն շարած ու սրբագրած բանաստեղծություններում սրբագրական փոփոխություններ է անում, կամ բոլորովին դուրս գցում։ Ամեն անգամ տպարան մտնելիս,-գրում է հուշագիրը,– ես լսում էի Մարտիրոսյանի իրավացի գանգատները։ Թումանյանը գալիս է սրբագրելու, կիսատ է թողնում գործը և շաբաթներով անհետանում է»։

Ի հավելումն այս ամենի, իր հերթին [[Օլգա Թումանյան]]ը ավելացնում է. «1889 թվի մարտի 24-ին մի բանաստեղծություն գրեց &quot;Արծվիկ&quot; վերնագրով։ Չորս տող էր բերել՝ կարդաց։ Հետո արդեն շատ էր գրում և պատահում էր, որ մի հանգի, մի բառի պատճառով ոտանավորը թողնում էր կիսատ»։25 Այս տիպի ուրիշ օրինակներ էլ կան Թումանյանի վերաբերյալ։

Դժբախտաբար ոչ բոլոր հեղինակների արխիվներում է, որ պահպանվում են սրբագրման ընթացքը գրանցող տեքստերը։ Այդ պատճառով չեն դառնում քննության ենթարկելի տեքստաբանական փաստ։ Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ գրողները այս կամ այն տեքստի սրբագրության մասին եղած իրենց դիտողությունները հրատարակիչներին ներկայացրել են բանավոր։ Տեքստաբանի աշխատանքը այս դեպքում դժվարանում է և թերացումները վերացնելու միակ միջոցը մնում է տեքստը տպագրության պատրաստող մասնագետի ենթադրությունը, որը միշտ չէ, որ ընդունելի է։

Լինում են նաև դեպքեր, երբ հեղինակը ավարտում է տեքստը և ներկայացնում տպագրության, սակայն ցենզուրայի միջամտության պատճառով այն աղավաղվում է։ Նման օրինակ է [[Պարույր Սևակ]]ի «Եղիցի լույս»-ի հետ կապված պատմությունը։ Բանաստեղծությունների այս ժողովածուն լույս է տեսել 1972 թվականին, սակայն «գաղափարական սայթաքումների» պատճառով, [[գիրք|գրքի]] ամբողջ [[տպաքանակ]]ը կալանվում է։ Սևակի մահվանից հետո այս գիրքը լույս է տեսնում կոպիտ աղճատումներով։ Շարքից հանվում են առանձին բանաստեղծություններ, հատկապես այն գործերը, որոնք չեն համապատասխանել ցենզուրայի պահանջներին։ Բարեբախտաբար գրքի հաջորդ հրատարակության ընթացքում վերականգնվել է Սևակի կողմից նախատեսված հիմնական տեքստը։

Հիմնական տեքստի ճիշտ ընտրության համար տեքստաբանը պիտի նկատի ունենա ևս մի կարևոր հանգամանք։ Դա այն դեպքն է, երբ պաշտոնական քննադատությունը գրողից պահանջում է, մեղմ ասած, փոխել կամ վերացնել գրողի ստեղծագործության գաղափարական այս կամ այն կոնցեպցիան, և գրողն էլ «ընդառաջ գնալով» հակառակ իր ցանկության, իրականացնում է դա։ Ցայտուն օրինակ է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] «Վարդանանք» [[պատմավեպ]]ի I և II հատորների տպագրության պատմությունը։ Երբ 1943-44 թթ. լույս տեսավ վեջինիս ամսագրային տարբերակը, լայն ընդունելություն գտավ գրական շրջաններում։ Այլ դիրք ուներ, սակայն, պաշտոնական քննադատությունը, որն այդ տարիներին սովորաբար հանդես էր գալիս ներքին գրաքննչի դերում։ Այս ներքին քննադատություն կոչվածը Դ. Դեմիրճյանին պարտադրել է վեպի պարտադիր վերանայման երեք խնդիր։

*1 Մեղմել կամ, մեղմ ասած, արմատապես փոխել հոգևոր դասի ակտիվ մասնակցությունը համաժողովրդական շարժմանը։
*2 Ընդգծել իշխանական դասի և ժողովրդի միջև գոյություն ունեցող հակամարտությունը։
*3 Առավել ցայտուն դարձնել վրացիների հայերի հետ ունեցած համագործակցությունը։

Դեմիրճյանը փորձել է տալ անհրաժեշտ բացատրություն. «Քաղաքական իրադարձությունները, որոնք հանգեցրել էին Ավարայրի ճակատամարտին, մեզնից անկախ առաջադրում են հետևյալ հարցադրումները:

*1  «Արդյոք V դարում հայ ժողովուրդը հավատացյալ չի՞ եղել։ 
*2   Ինչո՞ւմ է կայանում V դարում քրիստոնեական կրոնի առաջադիմությունը բարբարոս հեթանոսական կրոնի պայմաններում։ 
*3  Պետք չէ՞ր արդյոք այս բոլորը ցույց տալ վեպում։

Ես ինքս անձամբ նպատակահարմար եմ գտել խույս տալ հայ–պարսկական պատերազմը ներկայացնել որպես կրոնական պատերազմ։ Բայց ես չեմ կարող հրաժարվել կրոնականից ընդհանրապես։ Դրա հետ միասին ես վեպի վերամշակման ընթացքում չէի կարող խույս տալ պատմական փաստից և դուրս նետել այն վեպից (պատմական փաստաթղթերում Հազկերտը պահանջում է հրաժարվել քրիստոնեական կրոնից և ընդունել զրադաշտը...)։ Այսպիսով, որպես բանավեճի առարկա կրոնի հարցը, ուզենք թե չուզենք, անխուսափելիորեն մտնում է և՛ պատմական իրադարձությունների, և՛ վեպի մեջ։ Այս պատճառով ահա անուշադիր ընթերցողը նման թյուր տպավորություն է ստացել։ Երկրորդ հրատարակության մեջ ես աշխատել եմ անկեղծ հայրենասերներին անջատել հոգևոր ինչ-ինչ խմբերից, որոնք ժողովրդի հետ միասին պայքարել են հայրենիքի համար»։26

Այս հետևությունը ավելի է ամրապնդվում, երբ կարդում ենք Դ. Դեմիրճյանի մի ուրիշ նամակը՝ ուղղված ճանաչված պատմավիպասան Բորոդինին, որը գրախոսել Է Մոսկվայում լույս տեսնող «Վարդանանքի» ռուսերեն բնագիրը։ «...Դուք, անշուշտ, կարող եք ասել, որ նման մի ստեղծագործության մեջ կարող են լինել սպեցիֆիկ հանգամանքներ, որոնք կարող են այդպիսի հետաքրքրություն առաջացնել միայն հարազատ ժողովրդի շրջաններում։ Բայց հենց այդ սպեցիֆիկայից դուրս գալու համար էլ ես մշակել եմ նոր կոմպոզիցիոն պլան, որը գիրքը հետաքրքիր է դարձնում նաև ոչ հայ ընթերցողների համար»։27

Դ. Դեմիճյանի ակնարկից երևում է, որ այստեղ խոսքը գնում է ոչ թե [[կոմպոզիցիա]]յի վերանայման ուղղությամբ, այլ՝ գաղափարական խնդրի։ Դա պարզվում է հրատարակիչ Ս. Ռաբինային Դեմիրճյանի գրած [[նամակ]]ից։ «Գրական աշխարհում տեղի ունեցած հայտնի իրադարձություններից հետո անհրաժեշտ է եղել խստագույնս վերանայել վեպի ամբողջական դրվածքը գաղափարական պլանով։ Դա միայն ինձնից չէ կախված։ Ես անհրաժեշտ եմ գտնում լսել քննադատությանը, հաշվի նստել նրա պահանջների հետ, վերջապես լսել կենտրոնական կոմիտեի կարծիքը»։28 «Վարդանանքի» վերամշակման պատճառները հենց սրանք են եղել։ Արդյունքում ստեղծվել է երեք տարբերակ, սակայն տեքստը կազմողները հիմնական տեքստը համարել են [[1954]] թ. հրատարակությունը։ Այս վերամշակումների հիմնական հատվածները լույս են տեսել [[1983]] թ. իրականացրած բազմահատորյակի VII և VIII հատորների «բնագրային տարբերակներ» բաժնում։ (I և II հատորների տեքստը կազմել են Կ. Տիրատուրյանը և Ա. Բեժանյանը, հատորը խմբագրել է Զ. Ավետիսյանը)։

Փաստը մի անգամ ևս ցույց է տալիս, որ գրողի կենդանության օրոք լույս տեսած վերջին հրատարակությունը միշտ չէ, որ պետք է դիտվի որպես նախընտրելի, թեև այն ներկայացնում է հեղինակի «վերջնական» կամքը։

Դասագրքում բերվող այս օրինակները, որոնք վերաբերում են հեղինակի կողմից տեքստը ավարտելու և տպագրության հանձնելու դեպքերին, տեքստաբանության մեջ ամենից շատ տարածվածներն են։ Ուստի ընտրվել են այն օրինակները, որոնք հիմնական տեքստի ընտրության համապատկերում իրենց ոչ ստանդարտ յուրահատկություններն ունեն։ Հաջորդ ենթագլուխներում հիմնական տեքստի ընտրության մեթոդները փոխվելու են՝ ըստ բերվող նյութերի ներքին պահանջների։

-------------------------------------------------------------------
*25 [[Նվարդ Թումանյան]], Հուշեր և զրույցներ, էջ 329
*26 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1191
*27 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1160
*28 ԳԱԹ ԴԴ-ի ֆոնդ, թիվ 1185</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. Գրականություն և գրականագիտություն (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2914</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5928</id>
      <timestamp>2011-10-04T11:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13863">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «1. Գրականություն և գրականագիտություն» բաժինը:

== 1. Գրականություն և գրականագիտություն ==

Ուսումնասիրության առարկայի և դրա գիտության տարբերակման ու սահմանազատման բացատրությանը կարող է տարօրինակ հնչել բնական գիտությունների մասնագետների համար, քանի որ նրանց ի սկգբանե պարզ է, որ մի դեպքում գործ ունեն թվային հասկացությունների կամ բնության երևույթների, մյուս դեպքում՝ այդ ամենը ուսումնասիրող գիտությունների հետ։ Առարկան՝ առարկա, գիտությունը՝ գիտություն։

Խնդիրը, սակայն, այդքան հստակ չէ հասարակական գիտությունների, մասնավորապես՝ գրականագիտության ու արվեստաբանության մեջ։

Այստեղ մենք գործ անենք մեկը մյուսից բխող երկու այնպիսի իմացության ձևերի հետ, որոնք հավասարապես ստեղծագործական են, այդ պատճառով էլ ուսումնասիրության առարկան, որպես այդպիսին, «որակազրկում» կամ գոնե կասկածի տակ է առնում իր գիտությունը՝ համարելով այն ավելորդ։ Ավելին՝ XVII-XVIII դարի անգլիացի բանաստեղծ [[Ալեքսանդր Պոպ]]ը այն կարծիքն է հայտնել, որ [[գրականություն]]ը կարող է մեկնաբանել նա, ով այն ստեղծում է։ Գեղարվեստական գրականության գիտական մեկնաբանությունը սահմանափակող այս անսովոր կարծիքը (գրականությունը մինչև վերջ հասկանալը միայն գրողներին է հասու) կարող է անհեթեթ թվալ, եթե հաշվի չառնենք մի կարևոր հանգամանք։ [[Գրականագիտություն]]ը, այնուամենայնիվ, ի վիճակի չէ մինչեւ վերջ թափանցել գրական երկի ներաշխարհը, առավել ևս առարկայական դարձնել նրա ծագումնաբանությունը, քանի որ գործ ունի գրողի ոչ միայն իմացական, այլև ենթագիտակցական մտածողության հետ, որի ըմբռնումը բարդագույն խնդիր է ոչ միայն հոգեբանի, այլև իր իսկ՝ գրողի համար։ Սա ճշմարիտ գրականության եւ արվեստի անբացելի գաղտնիքներից է։ Այս ամենը, սակայն, չի ենթադրում գրականագիտության ավելորդ լինելը։ Այն, իր առարկայի հետ միասին, մարդուն և մարդկայինը բացահայտելու անփոխարինելի միջոցներից է։ Թերևս կարելի է մտածել, թե բնությունն իր ուսումնասիրողներից ավելի շատ բան է թաքցնում, քան գրականությունը կամ արվեստը գրականագետից կամ արվեստաբանից։ Այսուհանդերձ, սկզբունքային լուրջ տարբերություն կա գրականագիտության և բնական գիտությունների ուսումնասիրության առարկաների միջև։ Ի տարբերություն վերջինների, գրականագիտության ուսումնասիրության առարկան մասնավորված է, այն կրում է իր ստեղծողի (գրողի) անհատականության կնիքը՝ ուսումնասիրողից պահանջելով նույնքան անհատական մոտեցում։ Բնական գիտությունները ազատ են այս «հոգսից», որով էլ պայմանավորված է նրանց գիտական մեթոդի ճշգրտությունը։ Այս իրողությունը բնական գիտություններին հնարավորության է տալիս, արդեն նվաճվածը հաշվի առնելով, անընդհատ առաջ շարժվել, ունենալով ուսումնասիրության առարկայի հատկանշային մի համակարգի մասին արված գիտական միանշանակ է և վերջնական հետևությունը։ Մինչդեռ գրականագիտական միևնույն խնդրով զբաղվող մասնագետները ամեն անգամ սկսում են զրոյից։ Ու նրանց կարծիքները միշտ չէ որ համընկնում են։ Գրականագիտության մեջ գյուտարարությունը իսպառ բացառված է. խոսքը ամենևին չի վերաբերում գրականագիտության նոր ուղղություններին, մեթոդներին, որոնց երևան գալը ոչ այնքան հայտնություն է, որքան գիտական տևական ու դժվարին որոնումների արգասիք՝ կապված որոշակի ժամանակաշրջանների հասարակական, քաղաքական ու մշակութային կյանքի զարգացման հետ։ Գաղափարական պարտավորվածությունն ու պարտադրանքը չի մտնում բնական գիտությունների գիտակցության մեջ, այդպիսի «օգտակար» գործողության գործակից նրանք չանեն։ Գրականագիտության մեջ, գաղափարականից բացի, զգալի դեր է խաղում ոաումնասիրության առարկայի սուբյեկտիվ ընկալումր, որի դիտարկմանը մենք կանդրադառնանք առանձին։ Այսուհանդերձ, դա չի նշանակում, թե գրականագիտությունը մինչև վերջ մաքուր անհատականության արգասիք է։ Այդ մաքուր անհատականություն կոչված երևայթր հասու չէ անգամ գրողին, արվեստագետին։ Արվեստագետի անհատականությանը դրսևորվում է գեղարվեստական մտածողության համընդհանուր սկզբունքներից ստեղծագործական «շեղումներ» տալու ձևով։ Այդ շեղումները կարող են լինել և՛ մերժող, և՛ մի այլ տեսանկյունից հաստատող, և՛ զարգացնող։ Այդ ամենը տեղի է ունենում գեղարվեստական գիտակցության համընդհանուր ֆոնի վրա, ինչն էլ գիտությանը հնարավորության է տսլիս կիրառել տիպաբանության, զուգահեռականության արդյունավետ մեթոդը։ Ուրեմն՝ ամեն մի ստեղծագործով մարդ իր անհատականության գծերը ունենալով հանդերձ, միաժամանակ կրում է ժամանակի հասարակական կյանքի ու պատմության անշրջանցելի պահանջները։ Հակադրամիասնության այս փիլիսոփայական երևույթը ինչպես կյանքի, այնպես էլ արվեստի հավերժական ուղեկիցն է։ [[Արիստոտել]]ն իր «Պոետիկայում» երբ գրում էր, թե պոեզիան խոսում է ընդհանուրի մասին, իսկ պատմությունը կոնկրետի1, նկատի աուներ հենց այս հանգամանքը։ Արվեստը, գրականությունը իրենց գիտակցության առանձին շերտերով ենթարկված են տրամաբանության օրենքներին։ Ավելին՝ գրականագիտության զարգացման ընթացքը ցույց է տալիս, որ այն իր մեթոդական որոնումներով գնալով մոտենում է բնական գիտությունների տրամաբանական ճշգրիտ լուծումներին։ Վերջին տասնամյակներին ռուս և արևմտաեվրոպական գրականագիտությունը նկատի ունենալով հենց այս հանգամանքը՝ գրական երկի վերլուծությանը մասնակից է դարձնում ոչ միայն հասարակական գիտաթյանները՝ փիլիսոփայաթյուն, գեղագիտություն, նախաբանություն, [[լեզվաբանություն]], պատմություն և այլն, այլև հաջողությամբ օգտագործում է ճշգրիտ գիտություններին ծառայող տեխնիկական միջոցները, մասնավորապես՝ համակարգչային տեխնիկան։ Վերջինս հնարավորություն է ընձեռում բացահայտել տաղաչափական բազմաթիվ օրինաչափություններ, լածել ձեռագրերի ընթերցման ու ոճային նշանների բարդ խնդիրներ։ Ճշգրիտ գիտության մեթոդական նվաճամները հատկապես արդյունավետ կիրառություն են գտնում գեղարվեստական գրականության ձևային հատկանիշների ուսումնասիրության գործում: Այս առումով շոշափելի արդյունքների է հասել կառուցվածքային գրականագիտությունը, թեև վերջինս շատ անելիքներ ունի իր մեթոդի կատարելագործման ասպարեզում՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ գրական ստեղծագործությունը ձևի և բովանդակության անտրոհելի միասնություն է։ Այս մոտեցումները, ինչ խոսք, իրենց կիրառության շրջանակներով չափազանց սահմանափակ են, թեև ծայրահեղ լավատեսները այն հույսն են փայփայում, թե մարդու բարձրագույն նյարդային համակարգերի ուսումնասիրման ժամանակակից առաջընթացը ապագայում գրականագիտությանն ու հոգեբանությանը հնարավորություն կընձեռի ներթափանցելու մարդկային ներաշխարհի այնպիսի ներփակ մի ոլորտ, որպիսին ենթագիտակցական մտածողության ոլորտն է։ Գրականագիտաթյունը բնական գիտությունների մեթոդներով մինչև վերջ «գիտություն դարձնելու» այս մղումները վերջին հաշվով հեռանկար չունեն, և երևի թե դրա կարիքը չկա էլ։ Օգտագործելով հնարավորը, գիտության այս կամ այն ուղղությունը մեծ նվաճումների է հասնում նախ և առաջ սեփական մեթոդների կատարելագործման ու զարգացման ճանապարհով, որի կարիքր զգացվում է հատկապես գրականագիտության ու արվեստաբանության ասպարեզներում։ Բնական գիտությունների այս ուղղությունները առաջինը իրենք են մշակել բոլոր գիտությունների համար հիմնարար նշանակության ունեցող վերլուծականության, համեմատականաթյան և համադրականաթյան եռամիասնական մոտեցումը։ Ինչպես բոլոր գիտաթյանները, գրականագիտությունը նույնպես ունի իր հստակորեն առանձնացված բաժինները՝ [[գրականության պատմություն|գրականության պատմության]], [[գրականության տեսություն|տեսության]], [[քննադատություն|քննադատության]], [[տեքստաբանություն|տեքստաբանության]] և ուրիշ այլ լրացուցիչ ենթաբաժիններ։ Ավելացնենք նաև ակադեմիական դպրոցի այն ուղղությունները, որպիսիք են՝ պատմահամեմատականը, կալտուր–պատմականը, դիցաբանականը, հոգեբանականը։ Այսքանով հանդերձ, ինչպես բոլոր գիտությունները, գրականագիտությունը նույնպես, կյանքի պահանջների ու գեղարվեստական մտածողության զարգացմանը համընթաց մշակում է մեթոդական նոր մոտեցումներ, վերլուծության նոր սկզբունքներ, որոնք նպաստելով գրական ստեղծագործության խորքային երևույթների բացահայտմանը, համապատասխանաբար ընդլայնում են ընթերցող լայն հասարակայնության ընկալունակության շրջանակները։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. Հասարակություն, ժամանակ, գրականություն (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3447</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7262</id>
      <timestamp>2012-01-06T16:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="26277">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «1. Հասարակություն, ժամանակ, գրականություն» բաժինը:

== 1. Հասարակություն, ժամանակ, գրականություն  ==

[[Գրականություն]] և հասարակական կյանք փոխադարձ կապի խնդիրների արտացոլման տեսության առաջնային պայմանն է, որին ուշադրություն են դարձրել [[Պլատոն]]ը, [[Արիստոտել]]ը և հեռավոր անցյալի շատ ու շատ մտածողներ&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;։ Այն, որ գրականությունը «ընդօրինակում է» (Արիստոտելի ձեսսկերպումն է) ինչպես բնության առարկայական պատկերը, այնպես էլ մարդկային հոգու բազմաբարդ աշխարհը, հայտնի է բոլորին։ Երևույթր, սակայն, այս չափ միանշանակ չէ, այդ պատճառով էլ դարձել է ու շարունակում է մնալ [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] և գեղագիտական մտքի ուշադրության կենտրոնն ու տարակարծությունների խճճված հանգույցը։ Տարակարծությունները խմբավորվում են հայեցակետային երեք ըմբռնումների շրջանակներում՝ գրականությունը և արվեստը բնության, հասարակական կյանքի և մարդու ներաշխարհի կատարյալ ընդօրինակումն են, արվեստը և գրականությունը վերացարկված կենսական իրականության գեղարվեստական պատկերն են, արվեստը և գրականությունը կապ չունեն իրականության հետ, այստեղից էլ՝ արվեստը արվեստի համար տեսությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, տարակարծությունների ատաղձը ոչ միայն արտացոլման առարկան է, այլև վերջինիս սուբյեկտիվ ըմբռնումը, գեղարվեստական վերացարկումը։ Կարելի է բերել ճանաչված բազմաթիվ գրողների, արվեստագետների՝ կոնկրետ ժամանակների արգասիքը հանդիսացող կենսական փաստերի այնպիսի օրինակներ, որոնք համարվել են այս կամ այն ստեղծագործության գեղարվեստական հղացման ազդակ, բայց ոչ երբեք ուղղակի արտապատկերումը։ Բոլոր դեպքերում կենսական իրականությունը ներկայանում է իր ժամանակի մեջ, այսինքն՝ այդ իրականությունը ժամանակի արգասիքն է, նրա տեսանելի, շոշափելի առարկայացումը։ Ժամանակը ուղղված է իրականությանը։ Իրականությունը՝ ժամանակին։ Գրականության և արվեստի արժեքայնության գործակիցը մշտապես պայմանավորված է փիլիսոփայական այս միասնությամբ։

«Թե ուզում ես երգդ լսեն,&lt;br&gt; 
Ժամանակի շունչը դարցիր»։

Սակայն, եթե ընթերցողներս [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] այս [[թևավոր խոսք]]ը ընկալենք իր ուղղակի իմաստով՝ իբրև տրամաբանական փոխադարձված կապ, ապա կկորցնենք նրա խորքային հեռահարությունը, որ փիլիսոփայական,գեղարվեստական աբստրահման արդյունք է, որի դեպքում նույն այդ փաստն ու ժամանակը գեղարվեստորեն հաղթահարում են իրենց կոնկրետությունը, առօրեականությունը, ընդլայնում իրենց գործառնության սահմանները։ Այլապես Չարենցի խոսքը ուղղված կլիներ միայն ու միայն իր ժամանակակցին որպես զրուցակից, ունկնդիր, բայց ոչ երբեք մեզ կամ մեզնից հետո եկողներին։ Արվեստի գործի արժեքայնության գաղտնիքը, այսպիսով, կոնկրետ ժամանակի պատվիրանը կատարելու և հադթահարելու, փոքր ու մեծ ժամանակները իրար մոտեցնելու մեջ է։ Սա արվեստի գաղտնիքն է, արվեստի «խաղի» գաղտնիքը, որի օրենքները գործում են ոչ միայն կոնկրետ կենսափաստի ու ժամանակի սահմաններում, այլև դրանցից դուրս։ Արվեստի և գրականության մեծագույն ընդունակությանն այն է, որ ելնելով իր սեփական օրենքներից, կարողանում է սեղմել ժամանակը, կամ ընդլայնել այն՝ համապատասխանաբար վերակառուցելով նաև նրա կենսափաստային տարածությունը։ Խորքային այս երևույթի բացատրությունը մեզնից շատ ժամանակ կպահանջի ընդհանրացման համար, այդ պատճառով էլ ուշադրություն դարձնենք [[Պարույր Սևակ]]ի առաջ քաշած «փոքր» ու «մեծ» ժամանակների տեսության վրա, որ չափազանց առարկայական է։

Խոսելով գրական ստեղծագործության արժեքայնության՝ մեծ ու փոքր ժամանակներին արձագանքելու ընդունակության մասին, նա զուգահեռ է անցկացնում [[Սիամանթո]]յի և [[Վլադիմիր Մայակովսկի|Մայակովսկու]] միջև։ «Նա (Սիամանթոն) մի յուրատեսակ հսկա է, ահռելիության մեջ թերևս միակը՝ Մայակովսկուն մրցակցող... Բայց նույն այդ հսկան՝ Սիամանթոն, ունի իր աջն ու ահյակը։ Նրա ամբողջ ստեղծագործությունը ունի ամենասերտ կապ, այլև ամենաանհրաժեշտ աղերսվածություն և պայմանավորվածություն հայ ժողովրդի դժբախտ ճակատագրի, հայկական ջարդերի և հայ ժողովրդի հետ կապված մյուս հանգամանքների հետ...»։ «Կրկնում եմ՝ նրա այդ ստեղծագործությունը ծագում է այդ խնդրից և հանգում այդ խնդրին։ Ուրեմն նա ևս դարձել է ժամանակի շունչը... Բայց նրա «Հոգեվարքի և հույսի ջահեր»-ը միջազգային արժեք ունի...։ Ժամանակի և տարածության հասկացությունը բացասաբար չի անդրադառնում։ Ու այս ամենից հետո պարզ է, թե ինչպես պիտի հասկանալ «ժամանակի շունչը դառնալու» խնդիրը, որ ժամանակի ու տարածության ոչ փիլիսոփայական, այլև իրական հասկացողությունը բացասաբար չանդրադառնա գեղարվեստական գործի վրա»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։

Հաշվի առնելով իր բանաստեղծության՝ ընթերցողների անմիջական արձագանքը (կոնկրետ ժամանակի արձագանքը), ինչպես նաև մեծ ժամանակի մեջ քննություն բռնելու խնդիրը, Սևակը բերում է այսպիսի մի օրինակ. «Վերջերս Հայֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճում իմ երեկոն էր... Կարդացին ի շարս այլ բաների, ինչպես «Մարդ էլ կա»–ն, այնպես էլ այս պստլիկ-ճստլիկը՝ «Միանգամիցը»։ «Մարդ էլ կա»–ն, ինչպես միշտ, մեծ հաջողություն վայելեց։ Բայց դու տեսնեիր, թե ինչ կատարվեց «Միանգամից»–ի վրա։ Էստեղ են ասում, թե առաստաղից ծեփ թափվեց։ Ասածս էն է, որ բանաստեղծությունն ընդունվեց «Ինքն իրեն հետ»–ի պես, դեռ մի բան էլ ավելի։ Բայց հիմա արի ու տես, որ «Ինքն իրեն հետ»–ը կյանք չունեցող, ոչ երկարակյաց-անցողիկ, գնայուն բանաստեղծություն է, գնալով ու գնալով ոչ մի հնչեղություն չի ունենա, որովհետեւ գրված է կոնկրետ վերքի (կոնկրետ փաստ, կոնկրետ ժամանակ) մասին և կոնկրետ վերքի վերացումից հետո կվերանա նաև այն մատը, որ դրվել էր այդ վերքի վրա (վերքը՝ կենսափաստ, մատը՝ ժամանակ)։ Իսկ «Միանգամից»–ը՝ չէ։ Այսօր դահլիճն ու ընթերցողը «այնպես»–ն է ընդունում, իսկ երբ վերանա այս «այսպես»–ի առկայությունը, «Միանգամիցս» էլ կապրի, որովհետեւ նա միայն «այսպես»–ի մասին չէ, ավելի ճիշտ՝ ոչ այնքան «այսպես»–ի մասին է, որքան «այնպես»–ի, այսինքն՝ իբրև կարոտանք հրդեհի և ոչ թե մխանքի, մահվան և ոչ թե մահացման, ջարդվելու և ոչ թե ջարդոտման, ժայթքման և ոչ թե պուտ-պուտի կամ «քիչ էլ քիչ էլի»։ Մարդկային այս ցանկությունը ոչ հնանալ գիտի (մեծ ժամանակ) ոչ էլ մեռնել։ Եվ այդ ցանկության պարունակիչը շատ ավելի երկարակյաց պիտի լինի»։

Իմ պահանջն էլ հենց այս է. միևնույն բանի մասին գրել «Միանգամից»–ի պես և ոչ թե «Ինքն իրեն հետ»–ի, որովհետև վերջինս (իրեն նման հազարավոր [[ոտանավոր]]ների հետ միասին, պատկերավոր ասած, նման է միասլաք ժամացույցի, որ ցույց է տալիս միայն կոնկրետ ժամանակը։ Մինչդեռ, նույնքան պարզ ու մատչելի «Միանգամից»–ը երկսլաքանի ժամացույց է, եթե նրա մեծ սլաքը ցույց է տալիս կոնկրետ ժամանակը՝ րոպեն, ապա փոքր սլաքը շարունակում է ցույց տալ ընդհանրապես ժամանակը՝ ժամը՝ ուրեմն առաջինի համեմատությամբ երկարակյաց է առնվազն 60 անգամ»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։ Երևույթի առարկայական և փիլիտսիայական խորքի սեղմ բացատրության փայլուն օրինակ է բանաստեղծից բերվող այս կարծիքը։

Ինչ խոսք, կոնկրետ ժամանակների հասարակական կյանքը որոշակի պայմաններ է դնում գրականության առջև, այն ունի իր սոցիալական, ազգային, քաղաքական պատվերը, որոնց չի կարող չարձագանքել գրողը։ Սակայն ժամանակի հասարակական կյանքի պահանջներին արձագանքելով, ճշմարիտ գրողը մշտապես ձգտում է հեռու մնալ իրականության սենսուալիստական պահանջներից, ինչպես նույն Սևակը կասեր՝ չափածո ճառերից, անսանձ և հաճախ անհիմն գովքերից, նույն մեկ կամ մի քանի թեմանևերի անվերջ կրկնությունից&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;։ Գրողի հասարակական կյանքի սոցիալական պատկերի «պարտաճանաչ» կատարող չէ։ Նա ունի իր ընդդիմությունը։ «Ժամանակի շունչը դառնալու» մեջ միաժամանակ դրսևորվել է նաև չարենցյան ընդդիմությունը, որ պատճառ դարձավ նրա ֆիզիկական կործանմանը։

Նույն ընդգծված ընդդիմությունը մենք տեսնամ ենք մեր ժամանակակցի տողերում՝

Փշրեցեք նրանց բոլոր մոմերը.&lt;br&gt;
Մարեցեք նրանց կանթեղներն ամեն,&lt;br&gt;
Հանգցրեք նրանց ջահերն այլազան, որ եղիցի լույս։

Գրողի վերաբերմունքը հասարակական կյանքի նկատմամբ արտահայտվում է և՛ վերջինս հաստատելու, և՛ մերժելու ճանապարհին։ Կյանքի ու գրականության հաղորդակցման օրենքը գործում է ոչ միայն ժամանակակից իրականության գեղարվեստական արտացոլման ոլորտներում, այլև ժողովրդական բանահյուսության մեջ, որի կենսանյութն ու ժամանակային ընդգրկումը աբստրահվում է մարդկային կյանքի հավերժական օրենքների դիրքերից։ [[Կառուցվածքային լեզվաբանություն|Կառուցվածքային լեզվաբանության]] և գրականագիտության ճանաչված դեմքեր [[Լևի Ստրոս]]ը և [[Ջոն Ֆրեյզեր]]ը գեղարվեստական անսպասելի արդյունքների հասնելու համար փորձել են խախտել այս կապի օրենքը, բայց որևէ արդյունքի չեն հասել։ Ճիշտ է նկատվել, որ գրական ստեղծագործությունը ծնվում է գրողի և կյանքի ամուսնությունից, առանց կյանքի գրականությունը սերուդ չի կարող տալ։ Կյանքի նկատմամբ գրականության դիտակետը, սակայն, յուրահատուկ է, միանշանակ և ուղղակի չէ, ինչր համառորեն մերժում հին սոց. ռեալիզմի տեսաբանները՝ երևույթր բացատրելով հասարակական կյանքի տնտեսական օրենքների առկայությամբ։ Նրանք գտնում էին, որ «անցյալի արվեստագետները, որքան էլ սուբյեկտիվորեն ձգտեին թափանցել կյանքի ճշմարտության մեջ, նրանց հնարավորաթյունները սահմանափակված էին»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;։ Քաղաքական սնանկ գաղափարախոսությանը որքան պիտի «նվիրված» լինի գրականության տեսաբանը, որ մտածի, թե «միայն սոց. ռեալիզմն է կյանքի հաստատող մեթոդը» և, որին թվա, թե անցյալի արվեստագետները չկարողացան ստեղծել ռեալիստական արվեստի այնպիսի մակարդակ, ռրպիսին ստեղծեցին սոց. ռեւպիգմի գրողներն ու արվեստագետներր, և որ անցյալի գրողները չկարողացան հասնել «կյանքի ճշմարտացի ըմբռնմանը», այդ առումով էլ «սոց. ռեալիզմը ներկայանում է իբրև ամենահետևողական կենսական ճշմարտության արվեստ»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Հիշյալ մեթոդի գաղափարախոսները այնքան «շրջահայաց» էին, որ կարողանամ էին տեսնել ոչ միայն կյանքի ճշմարտացի արտացոլման ուղիները, այլև կանխապես որոշում էին, թե ինչպիսին պիտի լինի գրականությունը ապագա անդասակարգ հասարակության մեջ։ Սոց. ռեալիզմի գաղաւիարական պարտաղրանքը այնքան իրավասու էր, որ հանդգնորեն ներխուժում էր ոչ միայն գրական երկի բովանդակային, այլև բանարվեստային ոլորտների մեջ ([[հերոս]]ների տիպաժային կազմ, [[կոնֆլիկտ]], [[նախադրություն]], լուծում, [[կոմպոզիցիա]] և այլն)։ Գրողը մտածողության եղանակը հասարակական կյանքը տնօրինող գաղափարախոսությունը չէ, այլ դարինը, ժամանակինը։ Ժամանակն է ստեղծում գեղարվեստական մեթոդը, այլ ոչ քաղաքական գաղափարախոսությունը կամ կոնկրետ գրողն ու արվեստագետը։ «Բայց մտածողության իմ եղանակը, - գրել է Պարայր Սեւակը, - միայն իմը չէ, թե չէ ոչ մի արժեք էլ չէր ունենա։ Դարինն է, ժամանակինն է մտածողության այդ եղանակն, ուստի որտեղ որ է ընդհանուր կդառնա բոլորի համար»&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;։

Գրականության մեջ սոցիալական պատվերի խնդիրը խորհրդային իրականաթյան պայմաններում շատ միանշանակ էր ընկալվում։ Իրականում այդ պատվերը բազմանշանակ ու բազմաբովանդակ է։ Արևմուտքում ձևավորվել է հասարակական մշակաթաբանական խնդիրներն ուսումնասիրող մի նոր գիտություն, որ կոչվում է արվեստի սոցիոդինամիկա։ Ըստ այս գիտության միևնույն ժամանակաշրջանում և միևնույն հասարակության մեջ գրականությունը և արվեստը կարող են հասցեագրվել սոցիալական ու հասարակական տարբեր խավերի՝ կրոնական, կուսակցական, էլիտար և այլն, որոնց գաղափարական պահանջներն ու գեղագիտական ըմբռնումները տարբեր են։ Եթե հասարակությանը պարտադրվող գաղափարախոսությունը հաշվի չի առնում այս պայմանը, նշանակում է այն խախտում է գրականության և արվեստի գործառնության չգրված օրենքը։

Այս ամենին առնչվող մի ուրիշ խնդիր է գրողի, արվեստագետի սոցիալական ծագումը։ Հասկանալի է, որ այն հասարակական միջավայրը, որտեղ ծնվել և ձևավորվել է գրողը, որոշակիորեն ազդում է նրա աշխարհայացքի, ճաշակի և գեղարվեստական ըմբռնումների վրա։ Գրողի սոցիալական վիճակը և հասարակական դիրքը ստիպում են նրան ճշտել իր գրողական հայացքը գրականության նկատմամբ։ Այն կարող է դրսևորվել թեմատիկայի ընտրության, գաղափարական ու գեղարվեստական լուծումների մեջ։ Սակայն որքան մեծ ու շրջահայաց է գրողը, այնքան նա կարողանում է հաղթահարել վերջիններս։ Գրողի գաղափարական ըմբռնումներին անդրադառնալիս հաճախ գրականագետները շփոթում են գրող-գաղափարախոսին գրող-գեղագետի հետ։

Գաղափարախոսն ու գեղագետը միշտ չէ, որ նույնանում են ստեղծագործական միևնույն անձի մեջ։ Գրողը կարող է լինել այս կամ այն գաղափարախոսության կրողն ու ջատագովը, այս կամ այն կուսակցության անդամն ու ջերմ պաշտպանը, բայց իր գեղարվեստական երկերում ամենևին չերևա, որ ինքն այդպիսին է։ Բերենք, թեկուզ, [[Լևոն Շանթ]]ի, [[Ավետիս Ահարոնյան]]ի օրինակը, որոնց գեղարվեստական ստեղծագործություններում հնարավոր չէ ցույց տալ մի դրվագ, մի պատկեր, մի ասելիք, որի մեջ նշմարվի նրանց կուսակցականությունը, մինչդեռ հրապարակախոսական հոդվածներում, ելույթներում դրանք չեն բացասվում։ Բոլոր դեպքերում, ճշմարիտ գրողները կարողանում են հաղթահարել խնդիրը՝ ելնելով գեղարվեստի հավերժական պահանջներից։ Չի բացառվում, իհարկե, գրողին շրջապատող սոցիալական, հասարակական միջավայրի ազդեցությունը՝ հատկապես ճանաչողական պլանով։ [[Հակոբ Մնձուրի]]ն, [[Վահան Թոթովենց|Թոթովենց]]ը, [[Ավետիս Ահարոնյան|Ահարոնյանը]], [[Համաստեղ]]ը, մեր ժամանակներում՝ [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ը, ուրիշ այլ հեղինակներ չէին կարող այնքան վառ գույներով ներկայացնել հայ գյուղաշխարհի պատկերը, նրա մարդու հոգեբանությունը, կենցաղը, սովորույթները, եթե ապրած չլինեին այդ միջավայրում, բայց սա ոչ այնքան, կամ ավելի ճիշտ է ասել՝ ոչ թե գաղափարական խնդիր է, այլ՝ գեղարվեստական։ Միջավայրի, թեմատիկայի կոնկրետությունը, սակայն, չի կարող սահմանափակել գրողի գեղարվեստական ընդգրկունության խնդիրը։ Միջավայրը, [[թեմատիկա]]ն գրողի համար միշտ միջոցի և միջնորդի դերում են՝ մարդկային մեծ խնդիրները բարձրացնելու հարցում։ «Կյանքն իր ամբողջության մեջ մեծ է, շատ մեծ,- գրել է [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]]։ - Կյանքը տիեզերական կյանք է, և մարդու կյանքի ամբողջ վեհությունն ու քաղցրությունն էլ հենց էն է, որ իր շրջապատի միջոցով ապրի էն մեծ կյանքով»&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;։

Որպեսզի հասարակական կյանքի այս կամ այն փաստական իրողությունը դառնա գեղարվեստական ստեղծագործության հիմք, այն պիտի անցնի գրողի գեղարվեստական մտաքննության միջով։ Գրողը ուշադրություն է դարձնում ոչ միայն այն ամենին, որ գոյություն ունի իր շրջապատում, այլև նրան, որ ծնվում է ու դեռ պիտի ծնվի։

Հազար ականջով ձայներ եմ լսում,&lt;br&gt; 
որ դեռ սրտերում շշուկ եմ թեթև։

Գրականության ու հասարակական կյանքի կապի խնդիրը, այսպիսով, երբեք չի կարելի միանշանակ ընկալել։ Երբեմն միեւնույն հասարակական միջավայրում ապրող գրողների ներկայացրած գեղարվեստական իրականությունները տարբեր են։ Այստեղ գործում են բազմաթիվ հանգամանքներ, որոնց անդրադառնալ պարզապես հնարավոր չէ։ Գեղագիտության մեջ շատ փորձեր են եղել հայտնաբերելու այդ կապի շարժիչ ուժը, պատճառը։ Իպոլիտ Թենը իր հայտնի ոաումնասիրության մեջ զարգացրել է «միջավայրային տեսությունը», [[Հեգել]]ը այն վերագրում է մարդկության պատմության «բացարձակ ոգուն», մարքսիստական գեղագիտությունը նորից է փորձել գրականությունը ուղղակիորեն կապել հասարակական հարաբերություններին` սկզբունք ունենալով այն գաղափարը, թե կեցությունն է որոշում գիտակցությունը, այդ թվում՝ նաև գեղարվեստական գիտակցությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, գրականության և հասարակական կյանքի կապի խնդիրը հաշվարկելի, սահմանելի չէ։ Դժվար է որոշել կենսափաստի և նրա գեղարվեստական վերացարկման միջև ընկած այն սահմանը, որտեղից սկսվում է գրական երկի լինելիությունը։ Ազդակը արձագանքի հիմքն է միայն, բայց ոչ երբեք դրսևորման ուժն ու ուղղվածությունը։ Գրողի՝ իրականությանը մոտ ու հեռու լինելը տարածական հաշվարկների խնդիր չէ, մանավանդ, որ հաճախ այդ իրականությունը գրողին հեռվից ավելի լավ է երևում։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. Մեթոդ, հանգամանք, բնավորություն (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5004</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10990</id>
      <timestamp>2012-09-20T19:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59105">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «'''1. Մեթոդ, հանգամանք, բնավորություն'''» բաժինը:

== 1. Մեթոդ, հանգամանք, բնավորություն ==

Ստեղծագործական մեթոդների, հոսանքների, անխառն ինքնության, նրանց տեսական բնորոշման, տարբերակման հարցերը [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] մեջ ամենից շատ արծարծված, սակայն մի ընդհանուր ու հիմնավոր եզրակացության չբերված խնդիրներից է։ Ընդհանուր առմամբ, ստեղծագործական այս կամ այն մեթոդը բնորոշելիս, մասնագետները ելնում են գրողի իրականության արտացոլման սկզբունքների յաուրահատկություններից, շեշտը դնելով վերջինիս գեղարվեստական մտածողության և աշխարհայացքի վրա։ Համադրական այս մոտեցումը խնդրին հստակ պատասխան չի տալիս։ Եվ ահա ինչու։ [[Կլասիցիզմ]]ը համարվելով մեթոդների ձևավորման սկիզբը, որին հաջորդելու են գալիս մյուսները, տեսաբանների ուշադրության դաշտից դուրս է մնում նախակլասիցիստական շրջանի հարուստ գրականությունը, որ հազարամյակների պատմություն ունի։ «Անմեթոդ» այս գրականությունը, եթե փորձենք հիմնվել նրա փաստերի ընտրության, պատկերավորման, տիպականացման և լայն պլանով՝ ոճամտածողության վրա, ապա նույն հաջողությամբ դրա առանձին դրսևորումներ մասնավորումների ձևով կարելի է վերադրել բոլոր հայտնի, անգամ ամենաժամանակակից մեթոդներին ու հոսանքներին։ Բոլորիս հայտնի է, որ նախակլասիցիստական շրջանի գրողները նույնպես ունեցել են իրենց աշխարհայացքը, կյանքի փաստերի ընտրության ու գնահատման հիմնական սկզբունքները, այս ամենից բխող բանարվեստային առանձնահատկությունները, ռճական դրսևորումները, բայց ոչ մի ձևով «չեն կարողացել» նվաճել կոնկրետ հասցե, բնորոշում ունեցող  որևէ մեթոդի մեջ տեղավորելու իրավունք։ Նույնքան վիճահարույց են հետկլասիցիստական շրջանի մեթոդների տարբերակման չափանիշներր։ Հիրավի, մտածելու բան է, թե մեթոդների ըմբռնումը, առավել ևս սահմանումների փորձերը վերագրողական, արհեստական չե՞ն։ Չափազանց դյուրին է ուսումնական ձեռնարկներում իրար ետևից առանց հիմնավորելու ներկայացնել հանրահայտ մեթոդների շարքը, որոնց ընդհանրությունները ավելի շատ են, քան միայն իրենց բնորոշ անխառն առանձնահատկությունները։ Համենայնդեպս, իրենց տեսական ձեռնարկներում արևմտյան մասնագետները այսպիսի համարձակություն, անվերապահություն չեն ցուցաբերում, թեև կոնկրետ չափանիշներից ելնելով օգտագործում են կլասիցիզմ, [[ռոմանտիզմ]], [[ռեալիզմ]], [[սիմվոլիզմ]] և այլ հասկացությունները։ Ավելին՝ այս գրական դրսևորումները չեն ծանրաբեռնում դարաշրջանին բնորոշ գաղափարաբանական հասարակական կռվաններով։ Մեթոդների տարբերակման խնդիրը,ինչպես տեսնում ենք, շատ ավելի բարդ է, քան առաջին հայացքից կարող է թվալ։ Կարելի է բազմաթիվ օրինակներ բերել, թեկուզ [[հայ գրականություն|հայ գրականության]] պատմության շղթայից, երբ միևնույն շրջանում կողք-կողքի ապրող գրողները ստեղծագործել են տարբեր մեթոդներով։ Այս դեպքում կարող ենք ասել, թե մեկը ստեղծագործել է դարաշրջանով պայմանավորված մեթոդով, իսկ մյուսները դուրս են եղել ժամանակից։ Այս հակասությունը հատկապես ցայտուն է արտահայտվել XX դարի գրականության և արվեստի պատմության մեջ, որը հարուստ է իրարից տարբեր մեթոդներով, ուղղություններով, ոճերով։ Ինչպե՞ս պատճառաբանել երևույթը։ Հնարավո՞ր է գտնել մի տարողունակ մեթոդի անվանում, որն իր մեջ ներառի այս ամենը՝ հեշտացնի գրականության պատմաբանների ու տեսաբանների գործը։ Ի դեպ՝ այդպիսի «հաջողված» փորձի օրինակ է [[սոցիալիստական ռեալիզմ]]ը, որ այսօրվա հայացքի տակ անհեթեթ տեսք ունի։ Տասնյակ հատորներ են գրվել այս նորահայտ մեթոդի մասին, այդպես էլ չեն կարողացել հաստատել նրա ինքնությունը՝ որպես մյուսներից, հենց թեկուզ «արյունակից» ռեալիզմից սահմանազատվող մեթոդ։ Այսօր ստացվել է այնպես, որ սոց. ռեալիզմի ուղղափառ տեսաբանները, որպիսի կրքոտությամբ հիմնավորել ու հաստատել էին նրա գոյությունը, նույն հաջողությամբ մերժում են այն։

Մի ուրիշ հոգս է միևնույն մեթոդի տարատեսակների գոյությունը, որ կրկին կասկածի տակ է դնում նրանց ըմբռնման խնդիրը։ «Անգլիական ռոմանտիզմ» աշխատության հեղինակը այն ճշմարիտ կարծիքին է, որ «Ռոմանտիզմի մասին վեճերը հին պատմություն ունեն։ Երբ 1836 թ. [[Ալֆրեդ Մյուսե]]ն գրում էր ռոմանտիզի ուղղությունների մասին իր պարոդիկ սահմանումները, դժվար թե պատկերացներ, որ համարյա 150 տարի հետո գիտնականները առանց [[հումոր]]ի պիտի ստեղծեին իրար հակասող տասնյակ ընթերցումներ (Բերնբաումի ուղեցույցի մեջ ռոմանտիզմի տարբերակում կա)։ Ըստ երևույթին, - շարունակում է տեսաբանը, - այն հնարավոր է միավորել մի կոնկրետ ուղղության մեջ՝ անշուշտ ճշտելով սեփական հայացքը նրա բնույթի նկատմամբ, նրա կիրառման պատմական սահմանագիծը նկատի ունենալով»։ Նման տարբերակումների փորձադաշտ է դարձել նաև ռեալիզմը ([[վերածնության ռեալիզմ]], [[լուսավորական ռեալիզմ]], [[քննադատական ռեալիզմ]], սոցիալիստական ռեալիզմ, [[սյուրռեալիզմ]], [[նեոռեալիզմ]] և այլն)։ Ընդ որում, սյուրռեալիզմը այս տարբերակված տեսակների մեջ իր «սահմանադրական» սկզբունքների համակարգով ավելի կուռ և ամբողջական է, քան ասենք, քննադատական ռեալիզմը, կամ նույն այդ սոցռեալիզմը, որոնք սարքովի ըմբռնումներ են։

Նկատի ունենք ոչ միայն սյուրռեալիզմի արվեստի ու գրականության գեղարվեստական մտածողության ու բանարվեստային դրսևորումներին հատուկ պատկերները, այլև այս մեթոդի «Առաջին մանիֆեստի» դրույթները, որոնք լույս են տեսել 1924 թ.։ [[Անդրե Բրետոն]]ը, որ սյուրռեալիզմի ամենից ճանաչված տեսաբանն է հանդես է եկել բազմաթիվ այնպիսի հոդվածներով ու ուսումնասիրություններով, որոնց դեմ չեն կարող բանավիճել անգամ քննադատական ռեալիզմի «փորձված» տեսաբանները։ Նույնը կարելի է ասել իմպրեսիոնիզմի, էքսպրեսիոնիզմի, սիմվոլիզմի, միֆոլոգիզմի, աբսուրդի գրականության դպրոցների գաղափարագեղագիտական տարբերակումների մասին, որոնք չեն զիջում անգամ կլասիցիզմից ժառանգած դեկարտյան ռացիոնալիզմի տեսությանը։ Հարց է առաջանում՝ ինչպե՚՞ս վարվենք այս դեպքում, երբ «հոսանք» կամ «ոճական ուղղություն» կոչված դրսևորումները ավելի մեթոդ են, քան ավանդական կարծրացումներ տված հանրահայտ մեթոդները։ Ուշադիր հետևելով կլասիցիզմի «սեփական տեսությունը» մարմնավորած Բուալոյի «Քերթողական արվեստը» աշխատությանը, կհանդիպենք գեղարվեստական գրականության առաջ դրվող բազմաթիվ այնպիսի պահանջների ու դրույթների, որոնք առանց մնացորդի կարելի է տարածել բոլոր մեթոդներով ստեղծված գրականությունների վրա։

Փաստը նորից խոսում է այն մասին, որ մեթոդների ըմբռնման մեր դասագրքային պատկերացումները կարիք ունեն վերանայման, վերաիմաստավորման։ Վերանայման սկզբունքը, սակայն, ոչ թե մեթոդների առկայության ձախ մերժողականությունը պիտի լնի, այլ դրանց խորքային դրսևորումների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով գեղարվեստական երևույթների փոխներթափանցվածության անմերժելի պայմանները, որոնք տարբեր ժամանակներում, տարբեր հեղինակների ստեղծագործությունների մեջ տարբեր դրսևորումներ են տալիս։ Արվեստում պատմական ժամանակը միշտ չէ, որ կարող է համընկնել գեղարվեստական ժամանակին։ Մենք գործ ունենք անհատականության սկզբունք ունեցող տարբեր գրողների, արվեստագետների աշխարհայացքային կոնկրետ դրսևորումների հետ։ Սա խոսամ է այն մասին, որ մեթոդների ըմբռնման հիմարար սկզբունքը պայմանավորված է ոչ թե արտագրական աղյուսակներով, այլ կոնկրետ հեղինակների գեղարվեստական մտածողության յուրահատկությամբ։ Գրական ուղղությունների, հոսանքային ոճերի քննության ընթացքում պետք է հաշվի առնել երևույթների էվոլյուցիոն զարգացման բնականոն ընթացքը, երբ անգամ հասարակական կյանքի կտրուկ շրջադարձները չեն խախտում մեթոդների անցման, փոխակերպման օրենքը։ Փիլիսոփայությանը հայտնի է իրար հաջորդող երևույթների անցման վախակերպման շրջանի սինկրետիզմի (համադրականության) օրենքը, որը գործում է այնքան ժամանակ, մինչև այդ նորը չի հասնում իր բյուրեղացման վերջնակետին։ Օրինաչափությունը հատկապես տարածվում է նաև գրականության զարգացման շղթայի բոլոր օղակների վրա, այդ թվում և՝ ստեղծագործական մեթոդների։ Այստեղ գրականության զարգացում [[տերմին]]ը գիտականորեն կիրառելի չէ։ Այն պետք է փոխարինել գործընթացով։ Գրականության առաջընթացի գործընթացը նաև ետդարձեր ունի։ Գրականության պատմության շղթայի մեջ ետդարձի հաճախականությունը զգալի է։ Նույնքան զգալի են թռիչքները։ Անցյալում բարձր մշակույթ ունեցող ժողովուրդները նորի զարգացման ընթացքում օգտագործում են ոչ միայն իրենց, այլև ուրիշ ժողովուրդների գրականության կենսական նվաճումները։ Կան ժողովուրդներ, որոնք անցյալում մշակույթ չեն ստեղծել, մշակութային ավանդույթներ չեն ունեցել, մինչդեռ նոր ժամանակներում, օգտագործելով ուրիշներինը, ավելի առաջ են գնացել, քան ավանդույթներ ունեցողները։ 17-րդ դարում ֆրանսիական կլասիցիզմի զարգացումը գիտության մեջ կապում են Լյուդովիկոս 14-րդի ստեղծած աբսոլյուտիզմի հետ։ Մինչդեռ ֆրանսիացի գրողները՝ Կոռնելը, Ռասսինը, Մոլիերը, Լաֆոնտեն և ուրիշները նոր ուղղության որոնման ճանապարհին հետևում էին հունահռոմեական դասական արվեստի նվաճումներին։ Ուրեմն, խնդիրը ոչ այնքան արտագրական հանգամանքներով է պայմանավորված, որքան ներգրական։ [[Արիստոտել]]ը դեռ իր ժամանակին տվել է կլասիցիզմի ժառանգած եռամիասնության տեսությունը։ Ընդգծում է գործողությունների արտացոլման տեղը, 24-ժամյա ընթացքը ընդգրկման, ինչպես նաև հինգ արարվածից բաղկացած ողբերգության պահանջի անհրաժեշտությունը։

Խոսում է նաև [[ողբերգություն|ողբերգությա]]ն ժանրի առաջնության մասին՝ ետին տեղ տալով [[կատակերգություն|կատակերգությանը]]։ Հասկացությունները, որոնք առանց սրբագրման տեղ են գտել Բուալոյի տեսության մեջ։ Իսկ, եթե ավելացնենք Արիստոտելի առաջ քաշած «բարձր ոճի», «բարձր գաղափար հետապնդող հերոսի», դրույթները, ապա ֆրանսիական կլասիցիզմին սեփական ոչինչ չի մնում։ Թերևս հայկական կլասիցիզմը, որ անպայման սերվում է ֆրանսիականից, իր մեթոդական վերակառուցումներով ավելի է տարբերվում մյուսներից։ Մխիթարյան միաբանության հայ բանաստեղծներն ու տեսաբանները ([[Էդվարդ Հուրմուզյան]]ը, [[Արսեն Բագրատունի]]ն, Ջախջախյանը և ուրիշներ) իրենց տեսական դրույթներով և գեղարվեստական չափանիշներով մի անգամ ևս հաստատում են կլասիցիստական մեթոդի ոչ միանշանակ լինելը։ Մեթոդների դրսևորման ու զարգացման իմաստով որոշակի տարբերություններ կան Արևելքի և Արևմուտքի գրականությունների միջև։ Այս խնդրին մենք արդեն անդրադարձել ենք։ Սակայն, իբրև լրացումն նախորդի, նկատենք ևս մի օրինաչափություն։ Արևմուտքի գրականության մեջ որոշակիորեն սահմանագծվում են գրական ուղղությունները, հոսանքները, ոճերը։ Մեկից մյուսին անցնելիս, ի տարբերություն Արևելքի ինչպես, նաև հայ գրականության, դրանք որոշակի սահմանագծումներ չունեն։ Մեզանում դրսևորվել են համաշխարհային գրականության բոլոր հայտնի օրինաչափությունները, այդ թվում և մեթոդական օրինաչափությունները։ Բայց ահա ժամանակային առումով հայ գրականության զարգացումը տարբերվում է արևմտյանից։ Մենք մեթոդների դրսևորման մեջ սովորաբար ուշանում ենք։ Ավելին՝ մեթոդից մեթոդի անցման շրջանում միջնորդ հոսանքները կամ չեն դրսևորվում կամ էլ հանդես են գալիս կից մեթոդներում։ Արևմտյան գրականության մեջ կլասիցիզմից ռոմանտիզմի անցման շրջանում հանդես է գալիս [[սենտիմենտալիզմ]]ը, հայ գրականության մեջ սենտիմենտալիզմը, հետագայում [[նատուրալիզմ]]ն ու սիմվոլիզմը դրսևորվեցին ոչ որպես անխառն որակներ, այլ՝ կցորդված նորերին՝ ռոմանտիզմին, ռեալիզմին։

Գրականագետ Դ. Կոնրադը Արևելքի գրականության մեջ ռեալիզմի դրսևորման օրինաչափություններին անդրադառնալիս ուշադրություն է դարձնում այսպիսի մի երևույթի վրա, որ թերևս իր դրսևորումն է գտել նաև հայ գրականության մեջ. «Ռեալիստական գրականության մեջ որոշ իմաստով առժամանակ շարունակվամ է ռոմանտիզմը, շարունակելով նրան, նաև հաղթահարում էր, ետ էր հրվում նրանից»։ Նկատենք, որ սա խոսում է նաև Արևելքի գրականության մեջ ռոմանտիզմի տևական ազդեցության մասին, ինչը այդպես չէ արևմտաեվրոպական գրականության մեջ (նրանում ռոմանտիզմի մեջ էր ձևավորվում ռեալիզմը, այլ ոչ թե ռեալիզմի մեջ ռոմանտիզմը)։ Հայ գրականության մեջ երկու գոյաձևերի կողքին գոյակցում է երրորդը՝ զուգահեռ մեթոդների երևույթը։ [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] ռոմանտիզմի մեջ ձևավորվում էր ռեալիզմը։ [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյանի]], [[Ղազարոս Աղայան|Աղայանի]] ռեալիզմի մեջ ապրում էր ռոմանտիզմը։ Ռոմանտիկ [[Ծերենց]]ի կողքին ստեղծագործում էին ուղղափառ ռեալիստներ [[Հակոբ Պարոնյան]]ը, [[Տիգրան Կամսարական]]ը, արևմտահայ 80-ականները։ Վերջապես արևելահայ գրականության մեջ ռեալիստ [[Շիրվանզադե]]ի կողքին ստեղծագործում էր [[Մուրացան]]-ռոմանտիկը և այլն։ Արևմտաեվրոպական գրականության մեջ, տվյալ դեպքում` ֆրանսիական, երկու զուգահեռ մեթոդների առկայության միակ օրինակը [[Վիկտոր Հյուգո|Հյուգոյի]] և [[Օնորե դը Բալզակ|Բալզակի]] հանդիպումն է, թեև վերջին շրջանի ռուս և արևմտաեվրոպական գրականագիտության մեջ Բալզակը համարվում է ռոմանտիզմից ռեալիզմի անցման շրջանի հեղինակ։ 

«Ինչպես այդ ժամանակաշրջանի մի շարք գրողներ,- նկատում է գրականագետ Դ. Նալիվայկոն,- (Բալզակ, [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկին]], Մանձոնի, Մերիմե), այնպես էլ [[Վալտեր Սքոտ|Սքոտի]] [[պատմավեպ]]երը ձեռք էին բերել ռոմանտիզմին լրիվորեն չհարող գաղափարագեղագիտական գծեր և հատկանիշներ։ Այդ գործերը արդեն կրում էին անցումային բնույթ, որը հատուկ էր ռոմանտիզմից ռելիզմի անցման շրջանին։ Չի կարելի մոռանալ այն մասին, որ ռոմանտիկների պատմականությունը իր ձևն ու սահմաններն ուներ։ Դրա համար էլ նրա ինտենսիվ զարգացումը Սքոտի, Պուշկինի, Բալզակի և ուրիշ գրողների գործերում, ըստ էության, ռոմանտիզմի ներսում ձևավորվում էր նոր գեղարվեստական համակարգ»։ Այս և կյանքի նման երևույթների բանաստեղծական «սահմանումը» շատ լավ է ներկայացրել [[Աննա Ախմատովա]]ն

Как в прошедшем грядущее зреет,&lt;br&gt;
Так в грядущем прошлое тлеет.

Ռոմանտիզմի ավարտին ռեալիզմի ձևավորման նույն օրինաչափությունը գործում է նաև [[անգլիական գրականություն|անգլիական գրականության]] մեջ։ Անգլիացի ռեալիստներ Ֆիլդինգի, [[Չարլզ Դիքքենս|Դիկկենսի]], [[Ուիլյամ Թեքերեյ|Թեկերեյի]] ճանապարհը անցնում է Վոդսվորդի, Սքոտի, [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոնի]], [[Շիլլեր]]ի միջով։ Այսպես, եթե արևմտաեվյրոպական գրականության մեջ ռոմանտիզմից ռեալիզմի անցման շրջանը ինչ-որ տեղ դանդաղում է, նրանում ձևավորվող մեթոդը ամբողջ ճակատով հաղթանակ է տանում իր ծնող մոր դեմ, ապա հայ գրականության մեջ ռոմանտիզմը շարունակում է իր սեփական կյանքը։ Ռոմանտիզմը մեզանում դառնում է ուղեկից, որն արդեն կապված է մեր ժողովրդի քաղաքական կյանքի հետ։ Ընդգծում ենք՝ քաղաքական, որովհետև սոցիալական մակարդակով ռեալիստական մեթոդի զարգացման օրինաչափությունները համընկնում են արևմտաեվրոպականին։ Նկատենք, որ դասական շրջանի հայ ռեալիստներից ոչ մեկը չդիմեց պատմավեպի ժանրին, չանդրադարձավ պատմական թեմատիկային։ Եթե անդրադառնային, ռոմանտիզմը պիտի ներթափանցեր նրանց մտածողության մեջ, թեև ոճի իմաստով նրանք բոլորն էլ կրել են ռոմանտիզմի բարերար ազդեցությունը։ Այդ ազդեցությունը առավել ցայտուն դրսևորվեց պոեզիայում։ [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ.Դեմիրճյանի]] օգտագործած «ոճական ռոմանտիզմ» հասկացությունը, որ նա կիրառում է [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] պոեզիան գնահատելիս, պատահական չէր։ Այդ ազդեցությունից զերծ չեն նաև նորագույն շրջանի բանաստեղծները։ Թումանյանը գտոմ էր իրականության դաժան ռեալիզմը և փորձում էր բանաստեղծությամբ հաղթահարել այն՝ ստեղծելով կյանքի մի երկրորդ զգայական աշխարհ։ Իր աշխարհայացքով, փիլիսոփայությամբ ընբռնում էր կյանքի ռեալիստական կերպը, մինչդեռ բանաստեղծության մեջ ստեղծում էր մի այլ ձևի աշխարհ.
«Թռիչք դեպի լավագույն աշխարհները և ավելի ջինջ ու մաքուր մթնոլորտներ»։ Մի ուրիշ տեղ բանաստեղծը նկատում է. «Գրականությունը հայելի չէ լոկ, և եթե հայելի էլ ասենք, ապա շատ տարօրինակ ու կախարդական հայելի է սա։ Նա ոչ միայն արտացոլում է ժամանակը և իր դեպքերն ու դեմքերը, այլև տալիս է իր լույսն ու ջերմությունը կյանքին, և ձգտում է կյանքում ստեդծել մարդու էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անաղարտ պատկերը, որ տվել է նրան աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքուր տարրերից»։

Այս ուշագրավ համադրությամբ են մեզ ներկայանում ստեղծագործական մեթոդները։ Բուլղարացի գրականագետ Արնաուդովը նկատում է, թե ամեն մի ռեալիզմի մեջ կա ռոմանտիզմ և ամեն մի ռոմանտիզմի մեջ՝ ռեալիզմ, որ կրկին հաստատում է առաջ քաշված գաղափարը։ Մեթոդների դրսևորման պատճառահետևանքային կապի բացատրությունը պահանջում է մանրամասնորեն անդրադառնալ բոլոր այն կարևոր ազդակներին, որոնցից յուրաքանչյուրը յուրովի է իր գործառնական դերով։

=== Կերպար, հանգամանք, հեղինակ ===

Սկսենք նրանից, թե ինչ դիրք է գրավում այս կամ այն մեթոդով սաեղծագործող [[հեղինակ]]ը կենսական իրականությունը գեղարվեստականի վերածելիս։ Այստեղ կարևոր է հեղինակի դիրքային ակտիվությունը, այսինքն՝ կենսական իրականությո՞ւնն է ղեկավարում գրողին, թե՞ հակառակը։ Ո՞րն է այստեղ իրականության արտացոլման ու գաղափարական հեռանկարի կազմակերպման հեղինակային ազատության սահմանը։ Հարցի պատասխանը նախ և առաջ պետք է փնտրել կերպարի շարժման, զարգացման յուրահատկության մեջ։ Ռեալիստական երկերի ամենայուրահատուկ կողմը կերպարի ներքին ինքնազարգացումն է, ռոմանտիկ գրողը իր հայեցակարգը պարտադրում է հերոսին՝ որոշակի գաղափարական խնդիր հետապնդելով։ Հերոսը դառնում է հեղինակի գաղափարաական հայեցակարգի կրողը, մինչդեռ ռեալիստական ստհղծագործության մեջ սեփական հայեցակարգը հերոսին պարտադրելը պայմանավորված է իրավիճակի տրամաբանությամբ, անկախ այն բանից՝ հեղինակը ընդունում է այն, թե ոչ։ Ուստի, եթե ռոմանտիկական սաեղծագործության մեջ հերոսը հնազանդորեն կատարում է հեղինակի պահանջներր, ապա ռեալիստ հեղինակները այս առումով դժգոհում են իրենց հերոսներից։ [[Լև Տոլստոյ]]ը իր զրուցակիցների շրջանում հայտարարել է թե՝ ես չկայրողացա Աննա Կարենինային ետ պահել գնացքի տակ ընկնելուց: Ստեղծագործելու պահին Բալզակը սովորություն է ունեցել բարձրաձայն բանավիճել իր անհնազանդ հերոսների հետ։ Այս հերոսները չեն ենթարկվում հեղինակին, քանի որ նրանք անվերապահորեն ենթարկված են իրական կյանքի տրամաբանությանը։ Մինչդեռ գաղափարական կանխակալ լիցք ունեցող ռոմանտիկական հերոսը «ապստամբում է» իրեն շրջապատող իրականության օրենքների դեմ, Բայրոնի հերոսի խոսքով ասած՝ մարդը իր սեփական ոգու գերեզմանն է։ Անցման շրջանի ռոմանտիկական ստեղծագործությանների մեջ պարզորոշ երևում է իրականության արտացոլման հեղինակային երկվությունը՝ մի դեպքում գրողը իր գաղափարը պարտադրում է հերոսներին, մի այլ դեպքում՝ տալիս նրանց ինքնադրսևորման ազատություն. դա հատկապես դրսևորվում է ֆեոդալական հարաբերություններից բուրժուական նոր տնտեսակարգի անցման շրջանի գրականության մեջ, որ մեզանում ամենից բնորոշը Րաֆֆու ստեղծագործությունն է։

Տեսնենք, թե ինչ կարծիքի է վիպասանը. «Պուբլիցիստիկան և բելետրիստիկան ձեռք ձեռքի տված էին ընթանում։ Վիպասանը նկատում էր պատկերներ ժողովրդի կյանքից, ցույց տալով նրանց տգեղ այլանդակությունները։ Տնտեսագետը հարվածում էր անխիղճ վաշխառուի և հարստահարիչ կապիտալիստի հարաբերությունները մշակի դասի հետ։ Մորալիստը խորտակում էր այն սև նախապաշարմունքները, որ ծանրացած էին ամբոխի հոգու վրա և մատուցանում էր բարոյական նոր սերունդ։ Ամբողջ խոսքը բխում էր կենդանի աղբյուրից և տարածում էր դեպի ամեն կողմ նոր մտքերը։ Կրիտիկական ոգին գործում էր իր անխնա անգթությամբ։ Նա մտնում էր հեղինակի կաբինետը, վաճառականի խանութը, ծառայողի ատյանը, արհեստավորի գործարանր, գյուղացու խրճիթը, մեծատան սալոնը,- մի խոսքով, կյանքի բոլոր ծալքերում պտտվում էր նա և խավարի միջից դուրս էր քաշում ինչ որ անհրաժեշտ էր»։

Ինչպես տեսնում ենք, մեր ճանաչած ռոմանտիկ Րաֆֆին ամենևին էլ իր «դերում չէ», ավելին, նա առաջարկում է՝ մի կողմ թողնել երևակայության աշխարեը, նյութ ընտրել իրական կյանքը և նրա դեպքերը։ Բայց նա իր առանձին ստեղծագործաթյուններով, հատկապես՝ սոցիալական թեմատիկայի գործերով, անցման շրջանի մտածող է, ինչը ժամանակի գրականագիտությանը հնարավորություն էր տալիս Րաֆֆուն վնասազերծել մեթոդների խտրականությունից և ապահովել նրա անվնաս տեղը «ամենազոր» ռեալիզմի սահմաններում։ Փորձենք այս ձևով տեղաշարժել Շիրվանզադեին, ետ տանել նրան դեպի ռոմանտիզմը, որ շատ անհեթեթ կթվա։ Սա տաղանդի և անհատականության հարց չէ միայն, այլ ժամանակի պարտադրանք, որ ճշմարիտ արվեստագետները ունկնդիր են։ Իսկ մեր այս երկու հեղինակներից յուրաքանչյուրը իրենց ժամանակների մեջ էին, և յուրաքանչյուրը լսում էր իր ժամանակի ձայնը։ Միայն մի տարբերությամբ, որ Րաֆֆուն վիճարկվել էր գործել երկու ժամանակների հարակցման փուլում և անցման շրջանի երկձայնությունն ու երկաշխարհայնությունը ստիպում էին նրան համատեղել, իրար մոտեցնել ժամանակների ձայնը։ Նա տեսադաշտով ռեալիստ էր, գաղափարի և մեթոդի խորքային ծրագրայնությամբ՝ ռոմանտիկ։ Րաֆֆու մեթոդական երկվությունը ժամանակին նկատել է Աղայանը։ Նկատել էր, որ Րաֆֆու գործերում կերպավորման երկվություն կա։ Մի դեպքում, նա ստեղծում է կյանքի «նատուրալ հերոսներ», որոնք իսկապես գոյություն ունեն, մի այլ դեպքում՝ գաղափարայնացված «... այսինքն՝ դյուցազնական անձնավորություններ են և ոչ հասարակ մահկանացու։ Հեղինակը դրանց բացառիկ վիճակի մեջ է պահում՝ ինչպես երկնքից իջածների, իսկ բոլոր մյուսներին նկարագրում է բոլորովին այնպես, ինչպես սովորություն ունի նկարագրելու ֆոտոգրաֆիայով, այսինքն ՝ իրենից ավելի վատ»։

Սակայն խնդրի գործնական ապացույցը փորձենք բխեցնել անցման շրջանի ռոմանտիզմի տիպաբանական զուգահեռներից, քանի որ սրանց տեսադաշտի նույնությունը և վերացարկման դիրքային տարբերությունը այդ հնարավորությունը տալիս են: Կողք կողքի դնենք Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղը», Շիրվանզադեի «Քսոսը», Թումանյանի «Գիքորը»։ Րաֆֆին իր «Ոսկի աքաղաղի» մեջ արդեն իսկ տեսնում և կռահում է նոր տնտեսական հարաբերությունների առկայությունը՝ կապիտալիստական տնտեսակարգի սաղմնավորման և զարգացման գործնթացը, փողի կուտակման առևտրավաշխառուական ձևից արդյունաբերական կապիտալիզմի անցման շոշափելի նշանները։ Րաֆֆին առաջարկում է տնտեսական նոր հարաբերությունների անցման իր կողմնորոշիչ հայեցակարգը։ Նրա գաղափարական հերոսն ուսումնասիրում է «ֆինանսական և բանվոբական գործերը», փորձում է հայտնաբերել այն «հումքի բերքերը, որոնք արդյունաբերվում են այլևայլ երկրներում», ծանոթանում «գործնական արհեստագործության» հետ։ Եվ այն էլ այնպիսի քաղաքում, «որ իսպառ չէր թոթափել իրանից պարսկական փոշին», ուր «հայն էլ թուրք է», «թուրքը ավելի թուրք»։ Տնտեսական այս հակադիր (ֆեոդալական, բուրժուական) հարաբերությունների մեջ անցման շրջանի ռոմանտիկների ստեղծագործություններում գաղափարակերպարի առկայությանը (Գալո, Ստեփան) պարտադիր է ոչ միայն այն պատճառով, ոբ Րաֆֆին կռահում էր այդպիսի անհատների անհրաժեշտությունը, այլև ենթադրում էր ինքը՝ժամանակը: Տնտեսական հարաբերությունների ոլորտում կողք կողքի գոյակցում էին կենդանի հինը և սաղմնային նորը: Գրողը այս խայտաբղետ խճանկարում նախընտրում է նորի գաղափարը։ Քանի որ նման պայմաններում գաղափարը ավելի ակտիվ էր, քան արտացոլման օբյեկտը, գաղափարը ավելի կրքոտ ու հասունացած էր, քան նրա դրսևորման նյութական հիմքը։ Գրականության գեղարվեստական վերացարկման մեջ գաղափարը գրականությունից առաջ էր ընկնում։ Րաֆֆու օրինաչափորեն կիրառած երկվորակ հերոսների գոյութրունը տարօրինակ էր թվում Աղայանին, թեև ինքը՝ Աղայանը, նաև Պռոշյանը, իրենց հերթին չկարողացան զերծ մնալ այս «ֆոտոգրաֆիկ» և «դյուցազնական» կերպարների համատեղության «սխալից»։ Ճաղարանց Թաթոսների, մովրովների, միկիտան սաքոների հետ կողք կողքի գործում էին արզումանները, հունոները, արդարադատ քննիչները։ Այս դեպքում, իսկապես, գաղափարր գրականությունից առաջ էր ընկնում, դրական կերպարներին վերագրվում էին շատ բաներ, որոնք, ըստ էության, դեռ չկային։ Դ. Դեմիրճյանը իր հոդվածներից մեկում նկատել է. «Մենք կարծում ենք, որ բազմաթիվ այլ պատճառներից մեկն էլ այն է, որ գրողը չխնայելով իր բացասական հերոսին, նրան տալիս է ռեալիստական գույներով։ Իսկ իդեալական հերոսին «խնայելով»՝ աշխատում է կերպավորել շատ լավ և դուրս է բերում նրան օժտված նաև շատ վերացական գծերով։ Սա հաճախ զրկում է դրական հերոսին «մարդկային հատկություններից»։ Քիչ հետո շարունակում է. «Գրողներր ուզում են դրական հերոսների մեջ տեսնել ոչ միայն այսօրվա մարդուն, այլև ապագա մարդուն։ Դրա համար էլ նրանց մոտ պահանջի չափը դրական մարդու վերաբերմամբ մեծ է, նրանք այդ դեպքամ չափ չեն ուզում ճանաչել... որ նա շրջապատված լինի բոլոր դրական կողմերով, որպեսզի կարողանա դեպի ապագան էլ գնա»: Նման դեպքերում ինչպես տեսնում ենք, գեղարվեստական ստեղծագործական աշխարհը երկփեղկվում է՝ որպես ռեալիստական արտաքին աշխարհի և այդ աշխարհին հակադրված բարձր գաղափարի գոյաձև։ Հեգելը ուրիշ առիթով ասած միտքը բռնում է վիճակների այս հարաբերակցությանը. «Մի կողմից ինքն իր մեջ ավարտված ոգու թագավորության, մյուս կողմից, որպես այդպիսին, մեր աչքի առաջ է արտաքին աշխարհի թագավորությունը՝ ոգու հետ ունեցած ամուր միասնությունից ազատված։ Արտաքինը դառնում է իրականություն, բայց որի կերպարը չի շոշափում ոգին»։

Անցնենք իրողությունը հաստատող տիպաբանությանը, «Ոսկի աքաղաղի», «Քաոսի» և «Գրքորի» հիմքում ընկած կենսական իրավականությունները գեղարվեստական վերացարկման մակարդակներում՝ տրամաբանորեն հակառակ լուծումներ են ստանում։ Րաֆֆու և Շիրվանզաղեի հերոսները՝ Ստեփանը և Սմբատը, գաղափարապես հակադրված  են իրենց հայրերին։ Ռոմանտիկ Րաֆֆու հերոսը «կարդալով զանազան գրքեր շատ վաղ ընկավ գաղափարի մոլորության մեջ»։ Շիրվազադեի հերոսը նույնպես իր իդեալները որոնել է օտար շրջաններում, երկուսն էլ հրաժարվել են իրենց հայրերի հարստությունից։ «Ես թքել եմ հարստության վրա այսպես է ձևակերպում իր դիրքորոշումը Րաֆֆու հերոսը: Թերևս նույն դիրքորոշումը ունի Սմբատը «Քաոսում»։ Բայց վիպական դեպքերի հետագա զարգացման ընթացքում, երբ իրենց ծնողների կորցնելուց հետո պիտի դառնային նրանց հարստության ժառանգորդը, երկու հերոսների ճանապարհները բաժանվում են։ Րաֆֆու հերոսը կտրականապես հրաժարվում է հոր հարստությունից, որովհետև    «ես պատրաստվում եմ գնալ արտասահման, ինձ կանչում է այնտեղ մի ավելի մեծ պարտականություն, քան թե իմ հոր գործերը, քանի որ ոչինչ նշանակություն չունի իմ մոր կանչելը, երբ լսում եմ հարյուրավոր մայրերի ձայներ, որոնք Թուրքիայից մեզ ձեռք են մեկնում և օգնություն են խնդրում»։ Իսկ Շիրվանգադեի հերո՞սը. «Դեռ մի շաբաթ առաջ նա կարծում էր, թե առմիշտ անջատվել է մերձավորներից և երբեք, երբեք չպիտի վերադառնա ծնողների հարկի տակ։ Հայրը անիծել էր նրան և զզվանքով հեռացրել իրենից, և ինքն էլ կարծում էր, որ արդեն մոռացել էր նրան։ Իսկ երբ ստացավ ծերունու մահամերձ լինելու հեռագիրը, մի վայրկյանում ամեն ինչ տակն ու վրա եղավ նրա մեջ. սառած որդիական գգացումները՝ որպես ուժեղ ձեռքով արձակված մի քար նետած լիներ, և նա նորեն իր հոգու խորքում զգաց ջերմություն դեպի անցյալը»։ Ռոմանտիկ Րաֆֆու հերոսին կառավարողը դառնում է հեղինակային իեալը, իսկ ռեալիստ Շիրվանզադեի հերոսին` իրական կյանքը։ Րաֆֆու Կալոն՝ Միքայելը, որ իր ճակատագրով Թումանյանի Գիքորի  երկվորյակն է, «Ոսկի աքաղաղում» դառնում է հեղինակի ռոմանտիկական իդեալի իրականացնողը։ Գյուղացի Ավետը ստիպված էր Կալոյին տանել Ե քաղաք մի գործի տար, որ մարդ դառնա, մինչդեռ Շուշան տատը դժգոհում էր, «տարեցիր երեխիս կորցրիր, ասաց նա երբ լսեց Ավետի խոսքերը»: Մտովի հիշենք Գիքորի սկիզբը, որ նույնությամբ կրկնվում է: Երկու հերոսներն էլ ընկնում են քաղաք, աշխատանքի անցնում հարուստ վաճառականների մոտ: Երկուսն էլ դժվարությամբ են տանում քաղաքի կյանքը, խոր հուզմունքով հիշում իրենց գյուղը, տունը՝ «մեր տունը, մեր գառները: Էստեղ լավ չէ Թոնի ջան սիրտս տրաքում է»։ Ճիշտ Գիքորի վիճակն է, որ հանդիպում է իր համագյուղացիներին։ «Իմ մերը ո՞նց ա... մեր Էրեխեքը ո՞նց են... իմ հերը ինչ եղավ... մեր կովը ծնե՞լ ա, թե՞ չէ»։ «Ուզում եմ, համ էլ...»: Կալոն նույնպես դուքանի աշակերտ էր դարձել, շորերը փոխել»։ «Գիքորում» «Այ տղա էս կարգին մարդ ա դառել... հալա սրա շորերին, սրա շնորհքին..., - նկատում են գյուղացիները»։ Նույն են այս հերոսները իրենց բարի միամտությամբ։ Երբ աղան գյուղացիներին խափելու համար Կալոյին ասում է, թե՝ գնա էն լավը բեր, նա միամտաբար հայտարարում է՝ աղա էդ հո վատիցն է: Գիքորը բազազ Արտեմի տանը հյուրերի ներկայությամբ, երբ աղջիկ պարոնը հարցնամ է, թե ինչո՞ւ բալ չես բերել, պատասխանամ է. «–Աղջիկ պարոն, խազեինը ասում էր՝ բալը թանգ ա, հարկավոր չի...»։ Իբավիճակի ինչպիսի նմանություն, բայց և ինչպիսի տարբերություն կա գեղարվեստական, նաև գաղափարական լուծամների մեջ։ Կալոյի համար գործելու հեռանկարը բացվում է ռոմանտիզմին հատուկ «անսպասելի» լուծումների ձևով։ Մասիսյանցի տղան հրաժարվում է հարստությունից, մեծ աղջիկը կախվում է (նա բարկացավով հիվանդ էր), փոքր աղջիկը ամուսնանում է Կալոյի հետ, քանի որ վերջինս փրկել էր նրան գետում խեղդվելուց։ Մինչդեռ այնքան մարդասեր Թումանյանը ի վիճակի չէր Գիքորին փրկել, նա պիտի կործանվեր։

XX դարում արևմտյան գրականության մեջ առկա այս երևույթները բոլորովին այլ տեսք ստացան։ Մարդկային հարաբերությունների սոցիալական բարդացումները, ատոմային պայթյունից աշխարհի կործանման հավանական իրողությունը հասարակության մեջ ստեղծել է մի հոգեկան ճգնաժամ, որին արձագանքում է հատկապես դեկադենտական գրականու֊թյունը։ Այս դաժանորեն ռեալ աշխարհում մարդը հավատում է պատրանքին։ Մարդկային գիտակցության մեջ վերստին արթնացավ ագնոստիցիզմը։ Նոբերտ Վիների բնորոշմամբ. «Հին, նայիվ ֆիզիկայի ռեալիզմը զիջեց իր տեղը այնպիսի մի բանի, որի հետ սիրով կարող էր համաձայնել եպիսկոպոս Բերկլին»։

Գրականության հետ ունեցած կապի կորուստը դարձավ ժամանակակից աշխարհի ամենաընդգծվող գիծը։ Գրողները սկսեցին հիմնվել բերգսոնյան ինտուիտիվ հայեցողության վրա՝ այն ընդունելով որպես աշխարհի ճանաչման իռացիոնալ սկզբունք։ Միայն անհատի փորձը կաող էր միջոց դառնալ աշխարհի ճանաչման համար, ինչը շատ լավ երևում է [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] ստեղծագործությունների մեջ։ Նրա օրագրերում գրանցվել է այն մեծ մտահոգությունը, որ ժամանակակից աշխարհում տեղի է ունենում անհատի հետ։ Նրա գործերում բուրժուական մոնարխիայի քաղքենիական մթնոլորտում հերոսին թվում էր, թե թուղթը (փաստաթուղթը) սկսել էր իշխել մարդու վրա։ Այս տպավորությունը մարդու մեջ ծնվում էր բյուրոկրատական անդեմ ապարատի գոյության պայմաններում։ Այդ պատճառով էլ Կաֆկայի հերոսը ապրում է երկակի կյանքով, որից դուրս գալը մի ելք ունի՝ խելագարություն: Կյանքի անդիմադրելի քաոսը չի կարող ենթարկվել բնականոն տրամաբանությանը։ Կաֆկայի գրառումներում մենք հանդիպում հնք Կերկեգորի, [[Քնյութ Համսուն|Համսունի]], [[Նիկոլայ Գոգոլ|Գոգոլի]], [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]], Հաուպտմանի, Դիկկենսի անուններին։ Համակրանքի որպիսի խայտաբղետություն։  Այստեղ արդեն վերանում են մեթոդ հասկացության սահմանները։ Արտացոլվող աշխարհը նրան ներկայանում է տարաբնույթ կառույցների ձևով, ստիպում հարել էքսպրեսյոնիզմին հատուկ միջոցների: Էքսպրեսյոնիզմը հավաքական տպավորություն է, զգացմունքների համալիր-արտացոլում, բայց ոչ գիտակցված ծրագիր: Էքսպրեսիոնիստներն այն այն կարծիքին էին, որ արվեստը ոչ թե արտացոլում է կյանքը, այլ լրացնում է այն, մարդկությանը հնարավորություն տալու իր հավերժ երկատված դեմքը։ Փախուստ տալով ժամանակների կենսական պահանջներից արվեստագետները երևակայությամբ ստեղծում են մի աշխարհ, որ իրական չէ , բայց հավերժական է։ Կյանքի ռեալ պահը արվեստի, նաև մարդու համար, անարժեք է, պետք է շարունակ ձգտել հավերժին, որ երևակայության խայտաբղետ կառույցի տեսք ունի։ Նույն սկզբունքին են դիմում սյուրռեալիստները, նկարիչներ՝ Օսկար Կոկոշկին, Վասիլի Կանդինսկին, Շագալը, գրողներ՝ [[Ֆրանց Վերֆել]]ը, [[Լեոնիդ Անդրեև]]ը։

Ժամանակակից արևմտյան գրականության մեջ, հենց կոնկրետ Կաֆկայի ստեղծագործություններում («Հիպերտոն», «Մի պայքարի նկարագրություն», «Այլակերպում», «Ամերիկա», «Դավադրություն», «Գյուղական բժիշկը») հերոսի գիտակցությունը հենվում է ենթագիտակցության վրա։ Այդ հերոսներր չեն ընդունում հասարակության, պատմություն հասկացությունները, որոնք հոգեկան ճգնաժամի արգասիք են։ Կաֆկայի կարծիքով իրականությունը իր և իր հերոսների համար բարձրագույն դատավոր չէ, նա մշտապես չարչարանքների մեջ է եղել, դժվարությունների գաղտնիքը թաքնված է հենց իր՝ մարդու մեջ։ Մարդու կապը աշխարհի հետ երևութական է, թվացյալ։ Նրա հերոսի առարկայական միջավայրը ճնշող է, շարունակ նեղությունների ու մենակության մեջ է, ինչպես Դոստոևսկու հերոսները։ Նրանք իրենք իրենց մեջ են, իրենց գիտակցության մեջ միայն իրենք են։ «Դատավճռի» հերոսը՝ Գեորգ Բենդեմանը, մեռնում է՝ դառնալով սեփական էգոիզմի զոհը։ Նույն մենակության և սուր ինքնասուզամի մեջ է նաև «Այլակերպում» վեպի գլխավոր հերոսը։ Արևմուտքում գրականության մեջ գիտակցության այսպիսի տարբեր դրսևորումններ երևացել են դեռևս դարավերջին։ [[Թոմաս Ման]]ը այս իմաստով պատմական երկու ժամանակներում ասպրող հեղինակ է։ Նա տեսավ արևմտյան գրականության և արվեստի ցնցումները, նորի հայտնաբերման բուռն մղումը, տեսավ էպիկական արվեստի փլուզումը, որին փոխարինելու էին գալիս ջոյսյան սիմվոլիկան, ֆրեյդյան հոգեվերլուծությունը։ Իր մոնումենտալ վեպերում, փիլիսոփայական էսսեներում փորձում էր հայտնաբերել արվեստի նոր հայեցակետ՝ արագ փոփոխվող, հեղհեղուկ ժամանակների մեջ։ Մանը հատկապես ապրեց անցյալի դասական արվեստների հետ ունեցած հրաժեշտի պահը։

Երկար ժամանակ նա փորձում էր համատեղել հինն ու նորը՝ գեղագիտական սինթեզի ճանապարհով՝ չհասնելով իր նպատակին։ Փորձում էր թափանցել մարդկային կյանքի հակասություններն ու ողբերգությունները արտացոլող [[Գյոթե]]ի, Շիլլերի, [[Արթուր Շոպենհաուեր|Շոպենհաուերի]], Նիցշեի, Վագների ստեղծագործությունների մեջ։ Մյուս կողմից նա մարդու բարոյականության բարձր չափանիշները տեսնելու համար ընկնում էր ռոմանտիզմի մելանխոլիկ երազանքների մեջ։ Բայց նրա անմիջական փորձը և կյանքի իսկական փաստերը չէին համընկնում։ Նա կյանքի էպիկական ընդգրկումը հայտնաբերելու նպատակով փորձում էր սինթեզել խորքային այն փիլիսոփայություը, որ ընկած էր [[Ջոն Գոլսուորսի|Գոլսուորսի]] «Ասք Ֆորսայթների մասին», Ռոժ Մարտին Դյու Գարի «Տիբոյի ընտանիքը», [[Մաքսիմ Գորկի|Գորկու]] «Արտամանովների ընտանիքը» երկերի հիմքում։ Այս ամենին նա մոտենում էր յուրովի՝ հաշվի չնստելով պատմական իրողությունների հետ, ներփակվելով անհատի միայն ներաշխարհային լոկալ դատողությունների շրջանակներում։ Շոպենհաուերյան այս փիլիսոփայությանը, որի ազդեցությունը խոստովանել է Մանը դարձել է նրա գաղափարական ուղենիշը։

«Դոկտոր Ֆաուստը» դարձավ գրողի հավաքական գաղափարների խտացումը։ Փիլիսոփայական իռացիոնալիզմը ժամանակակից կյանքի դաժան գործունեությանը ընդդիմանալու արգասիք էր։ Վեպը այս իմաստով ընկալվում է որպես սուբյեկտիվ էպոպիա։ Ժամանակի պատմահասարակական այս իրողությունների արգասիք պիտի համարել նաև միֆաստեղծ գրականությունը։ Ըստ այս ուղղության գադափարաբանության ժամանակակից կյանքի դինամիզմը հասարակական ազգային ըմբռնումների ոչ մի կայուն նստվածք չի տալիս, որից կարող է կառչել գրողը, արվեստագետը։ Անցյալի միֆը ժամանակակից գեղարվեստական գիտակցության  մեջ մարդկային դարավոր կեցության այն կայունացած հիմքն է, որ կարելի է բանալի դարձնել ժամանակակից արվեստի բարդագույն խնդիրների լուծման համար։ Այս առումով գեղարվեստական գրականության մեջ միֆը կիրառվում է ոչ միայն իբրև [[սյուժե]] և գաղափար, այլև իբրև բանարվեստ։ Ժամանակակից փուլում գրականաթյունը և արվեստը, ինչպես տեսնում ենք, մեթոդական կայունացումներ չեն տալիս։ Գնալով դրանք ներկայանում են իբրև հոսանք, ոճ՝ կոնկրետ գրողի, արվեստագետի գեղարվեստական մտածողության յուրահատկություն։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. Տերմիններ (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3221</id>
    <redirect title="1. Տերմինները (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6697</id>
      <timestamp>2011-11-12T10:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[1. Տերմիններ (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)]]» վերանվանված է «[[1. Տերմինները (Ներածություն, Հայ վի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="174">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[1. Տերմինները (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. Տերմինները (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3220</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6690</id>
      <timestamp>2011-11-12T09:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="433">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6691</id>
      <timestamp>2011-11-12T09:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20976">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;։ Բայց «գրականություն)) բառի ՝մեջ գր՛ի) գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի Է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890֊ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության   մեջ   մտավ   «ժողովրդական   բանահյուսություն))   տերմինը^։
Ի՞նչպես  Է  հասկացվում դա։
ս՝ողովոլրդ ընդարձակ իմաստով նշանակում Է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական)) բառի փոխանակ գործածում Էին նաև «ազգային)) և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում Էին «անհատական գրականությանը))։ «Ժ՛ողովրդական)) բառն այդ իմաստովլ գալիս Է XIX գաբի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում Էին. թե «այս (բանավոր)՛ գրականությունն սագային ասվելու արժանի Է, որովհետև նրա ստեղծողը մփ քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում Է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ Ժողովուրդը, որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ    կատարելապես    նկարագրում    Է   իր   պատկերը))4,    այն    Էլ   շատ–ուժեղ   և   վառ   գույներով,   բյուրեղացած  ինքնատիպ   ձևով,   բխած   ազգային   խորր   ծածկարաններից։
Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության)) միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ)), իբր ազգի մեշ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բա– նաաւռեղծությոլն)) ^01ետճւշհէԱՈ§֊1Տ1Ցէ1Մճ1ԺւէԱՈ§),- ահա թե ինչպեյ էին բնորոշում այդ «ազգային)) թանահյուսոլթյոլնը։ Բացի այգ՛ նկատի ոռնեքին  և հետևյալը։
Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, րնդարձակ ծանոթոկթյուններ են ձեռք բերում գրքերի հիշոցով, թ^ էր^նց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամրարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմոլթյունր։ Ղրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեշ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի րնդհանուր միջազգային բան։ «Րն.չքան էլ ազգայնությոլնր տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր)) բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ)), մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեշ ամեն ինչ, սկսած լեզվից, յուրաձև   է,   միակ   և   անկրկնելի))0,   այսինքն   բնիկ   ազգային։
Այս Հտ,ե՝ս\ա\կետը ժողովրդական թան ահ յուս ո,լթյ.ա\ն մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն)) է աււհա.սարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացում֊ ներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ւււ շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամ՝բ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում ՛է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ գոլր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի)) հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որո՛վհետև   դրանց   հեղինակների   անունները   չեն   մնացել։
Բարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների   հորինած  գրական   երկերը։Եվ վերշապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվե,ստը։ Ժ՛ողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական   ձևով։
Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշում՝ըք որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային»* այսինքն ամբողշ ժողովրդի իմաստով։ ոայց կա և մի երկրորդ հասկացություն,   որ   այժմ  ավելի   տարածված  է։
Ժողովուրդ նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, ուս– սրե, ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»5։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մ ա սամբ գյուղացիներից Տ ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ Ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, դե ղշկա կան բանահյուս ու֊ թյուն։ Սրա դեմ էլ, սակայնդ առարկություն կա։ «Ժ՛ողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր դրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են,   ուրեմն   և  ժողովրդական  չեն  այս բառի  նեղ իմաստով  ևս։
Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես– անվանել Ժողովրդական՝ այս բառի ոչ րնդարձակ—«ազգային» և ոչ նեղ— «ռամկական» իմաստով։ Այգ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն,, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության»   երկերը։
Ի նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական   երկերը   «ժողովրդական»    են։
Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը մնում էն անփոփոխ, ինչպես որ հորինել է հեղինակը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած վրիպակներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և ապրում են– ավանդաբար կամ Հանգիր ժամանակներում կամ ^այնպիսի հասարակական՛ խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և բնագրի հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար փոփոխություն էն կրում բերանացի– ավանդողների    բերանին։    Վիպասաններն,    օրինակ,    իրենց    ասած    վեպի–մեշ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միշից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միշադեպը, կամ հին միշադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դա– ՜Հէէակարգփ կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միշադեպերի դասավորությունը, կա,մ հին անունների փոխանակ, եր֊ բեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնոսէ։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեշ իրենց ժամանակի   ու   դասակարգի   ձգտումներն   ու  զգացումները   և  այլն։
Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, ՛միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաշ են գալիս բանահյուսական երկերի փոփոխակներ, տարրեր պատումներ, որոնց մեշ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշըր֊ ջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության))   և   «բանավոր   դրականության))   էական   տարբերությունը։
քանաճաաութաւն բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության)) նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի ոՐոշֆէ ավելացնելով՝ ■ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ Ն վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բան ահ յուսութ յուն։
Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները,
1, Վեպ (էպոս, էպոպեա), որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ)), բացի այղճ նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմին֊ ներն «ավանդական)) բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք (է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից)), որի համար XIX դավ՛ից   ի   վեր   գործածվում   են   հին   «վեպ))   և   «վիպասանություն))   բառերը։
2, Վիպական երգեր, որոնք են ա ռա ս պ եղա կան երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ ՀարկաՎոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երդեըից, կամ այնպիսի պատմական   վիպական    երգերից ք    որոնք    ավանդական   բանահյուսություն   չեն։
Ապա վիպական բանահյուսության մեշ մտնում են նաև զանազան .զրույցները, որոնք են՝ հեքիաթ, առակ, անեկդոտ, պատմական զրույց կամ պատմական .ավանդություն, բա թո յակբթական սւ ^կրոնական զբսւյց, և վերշապես՝ սն ահ ավա տ ա կան զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեշ հն դնում նաև հմայական  կամ կապքի  աղոթքները,   առածն   ու հանելուկը։Այս   բոլոր   տեսակները   մեծ   մասամբ   ժողովրդական   են   և   կոչվում   են՝՛ ժողովրդական   հեքիաթ,    օողովրդա կան   առակ    և    այլն։
Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված՛ ։յյ Iս աշ,իյատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։
Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որբ նույնպ.եա տեղ չռւնի այս \աշխ ատ ո ւթյա\ն մեջ։
«Բանահյուսություն))   բառր    մենակ    հարմար    է    և    այնու,    որ    արդեն։ կազմված   է  օասաոասա.1՝   բառը,   ինչպես   կոչվում   են   այն   անձերը,   որոնք՝ գրի   են    առնում   ամեն      տե՛սակի      ավանդական֊բան ահ յո լսական   երկեր։; Ապա   այդ   երկու  բառի   նմանությամբ   կարելի   է   գործածել   նաև   բանագետ   բառը   ((ֆոլկլորիստ))   բառի   նշանակությամբ     և      բա&amp;աոհսաւթւուն– բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն^։   Այդ երեք բառերն   էլ կազմը֊– ված   են   ((բան))   թառով)   որ   բացի   իր   սովորական   ((խոսք)),    «ասություն.) իմաստներից    նշանակում    է    նաև    ամեն    տեսակի    բանահյուսական    երկ,, որևէ   պատմվածք,   լինի   առասպել,   վեպ,   զրույց,   թե   այլ   ավանդություն,, երգ   և   այլն։    Այդ  բառի   այդպիսի   նշանակությունների   պատճառով   հենդ՝ հունարենի    «պոետես))   (= արարող,    ստեղծիչ,   քերթող)   բառի   համապատասխան   կազմված   են   «բանաստեղծ)),   նույն   նշանակությամբ   նաև  «բանահյուս» բառերը է  որ նշանակում են՝ առակՒ առասպել,   այլև որևէ ոտանավոր  (օբան)),   երգեր  հորինող։   նույն րնդարձակ   նշանակությամբ   առնը–՝ վում էէ   այդ   «բան))   բառը   նաև   նոր   կազմված   «բանսյհավաք))   բառի   մեջք Այդ   «բան))   բառը,    այլև   «բանք)),    ((բանս)) — ձևերով,    գործածվում   ի   նաև– ժաղովրգա՚կան լեզվի մեջ և ն՛շանակում է պ ա\տ մվա ծք,, Վեպ,  զրույց։   երգ&quot;։։

7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6692</id>
      <timestamp>2011-11-12T09:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20935">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, րնդարձակ ծանոթոկթյուններ են ձեռք բերում գրքերի հիշոցով, թ^ էր^նց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամրարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմոլթյունր։ Ղրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեշ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի րնդհանուր միջազգային բան։ «Րն.չքան էլ ազգայնությոլնր տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր)) բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ)), մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեշ ամեն ինչ, սկսած լեզվից, յուրաձև   է,   միակ   և   անկրկնելի))0,   այսինքն   բնիկ   ազգային։
Այս Հտ,ե՝ս\ա\կետը ժողովրդական թան ահ յուս ո,լթյ.ա\ն մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն)) է աււհա.սարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացում֊ ներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ւււ շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամ՝բ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում ՛է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ գոլր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի)) հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որո՛վհետև   դրանց   հեղինակների   անունները   չեն   մնացել։
Բարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների   հորինած  գրական   երկերը։Եվ վերշապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվե,ստը։ Ժ՛ողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական   ձևով։
Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշում՝ըք որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային»* այսինքն ամբողշ ժողովրդի իմաստով։ ոայց կա և մի երկրորդ հասկացություն,   որ   այժմ  ավելի   տարածված  է։
Ժողովուրդ նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, ուս– սրե, ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»5։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մ ա սամբ գյուղացիներից Տ ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ Ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, դե ղշկա կան բանահյուս ու֊ թյուն։ Սրա դեմ էլ, սակայնդ առարկություն կա։ «Ժ՛ողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր դրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են,   ուրեմն   և  ժողովրդական  չեն  այս բառի  նեղ իմաստով  ևս։
Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես– անվանել Ժողովրդական՝ այս բառի ոչ րնդարձակ—«ազգային» և ոչ նեղ— «ռամկական» իմաստով։ Այգ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն,, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության»   երկերը։
Ի նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական   երկերը   «ժողովրդական»    են։
Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը մնում էն անփոփոխ, ինչպես որ հորինել է հեղինակը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած վրիպակներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և ապրում են– ավանդաբար կամ Հանգիր ժամանակներում կամ ^այնպիսի հասարակական՛ խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և բնագրի հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար փոփոխություն էն կրում բերանացի– ավանդողների    բերանին։    Վիպասաններն,    օրինակ,    իրենց    ասած    վեպի–մեշ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միշից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միշադեպը, կամ հին միշադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դա– ՜Հէէակարգփ կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միշադեպերի դասավորությունը, կա,մ հին անունների փոխանակ, եր֊ բեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնոսէ։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեշ իրենց ժամանակի   ու   դասակարգի   ձգտումներն   ու  զգացումները   և  այլն։
Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, ՛միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաշ են գալիս բանահյուսական երկերի փոփոխակներ, տարրեր պատումներ, որոնց մեշ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշըր֊ ջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության))   և   «բանավոր   դրականության))   էական   տարբերությունը։
քանաճաաութաւն բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության)) նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի ոՐոշֆէ ավելացնելով՝ ■ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ Ն վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բան ահ յուսութ յուն։
Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները,
1, Վեպ (էպոս, էպոպեա), որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ)), բացի այղճ նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմին֊ ներն «ավանդական)) բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք (է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից)), որի համար XIX դավ՛ից   ի   վեր   գործածվում   են   հին   «վեպ))   և   «վիպասանություն))   բառերը։
2, Վիպական երգեր, որոնք են ա ռա ս պ եղա կան երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ ՀարկաՎոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երդեըից, կամ այնպիսի պատմական   վիպական    երգերից ք    որոնք    ավանդական   բանահյուսություն   չեն։
Ապա վիպական բանահյուսության մեշ մտնում են նաև զանազան .զրույցները, որոնք են՝ հեքիաթ, առակ, անեկդոտ, պատմական զրույց կամ պատմական .ավանդություն, բա թո յակբթական սւ ^կրոնական զբսւյց, և վերշապես՝ սն ահ ավա տ ա կան զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեշ հն դնում նաև հմայական  կամ կապքի  աղոթքները,   առածն   ու հանելուկը։Այս   բոլոր   տեսակները   մեծ   մասամբ   ժողովրդական   են   և   կոչվում   են՝՛ ժողովրդական   հեքիաթ,    օողովրդա կան   առակ    և    այլն։
Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված՛ ։յյ Iս աշ,իյատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։
Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որբ նույնպ.եա տեղ չռւնի այս \աշխ ատ ո ւթյա\ն մեջ։
«Բանահյուսություն))   բառր    մենակ    հարմար    է    և    այնու,    որ    արդեն։ կազմված   է  օասաոասա.1՝   բառը,   ինչպես   կոչվում   են   այն   անձերը,   որոնք՝ գրի   են    առնում   ամեն      տե՛սակի      ավանդական֊բան ահ յո լսական   երկեր։; Ապա   այդ   երկու  բառի   նմանությամբ   կարելի   է   գործածել   նաև   բանագետ   բառը   ((ֆոլկլորիստ))   բառի   նշանակությամբ     և      բա&amp;աոհսաւթւուն– բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն^։   Այդ երեք բառերն   էլ կազմը֊– ված   են   ((բան))   թառով)   որ   բացի   իր   սովորական   ((խոսք)),    «ասություն.) իմաստներից    նշանակում    է    նաև    ամեն    տեսակի    բանահյուսական    երկ,, որևէ   պատմվածք,   լինի   առասպել,   վեպ,   զրույց,   թե   այլ   ավանդություն,, երգ   և   այլն։    Այդ  բառի   այդպիսի   նշանակությունների   պատճառով   հենդ՝ հունարենի    «պոետես))   (= արարող,    ստեղծիչ,   քերթող)   բառի   համապատասխան   կազմված   են   «բանաստեղծ)),   նույն   նշանակությամբ   նաև  «բանահյուս» բառերը է  որ նշանակում են՝ առակՒ առասպել,   այլև որևէ ոտանավոր  (օբան)),   երգեր  հորինող։   նույն րնդարձակ   նշանակությամբ   առնը–՝ վում էէ   այդ   «բան))   բառը   նաև   նոր   կազմված   «բանսյհավաք))   բառի   մեջք Այդ   «բան))   բառը,    այլև   «բանք)),    ((բանս)) — ձևերով,    գործածվում   ի   նաև– ժաղովրգա՚կան լեզվի մեջ և ն՛շանակում է պ ա\տ մվա ծք,, Վեպ,  զրույց։   երգ&quot;։։

7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6693</id>
      <timestamp>2011-11-12T10:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20920">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, ընդարձակ ծանոթություններ են ձեռք բերում [[գիրք|գրքերի]] միջոցով, թե իրենց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամբարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմությունր։ Դրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեջ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի ընդհանուր միջազգային բան։ «Ինչքան էլ ազգայնությունը տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր» բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ», մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեջ ամեն ինչ, սկսած [[լեզու|լեզվից]], յուրաձև է, միակ և անկրկնելի»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, այսինքն բնիկ ազգային։

Այս տեսակետը ժողովրդական բանահյուսության մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն» է առհասարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացումներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ու շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամբ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ դուրր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի» հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որովհետև դրանց հեղինակների անունները չեն մնացել։

Դարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների հորինած գրական երկերը։ Եվ վերջապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվեստը։ Ժողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական ձևով։

Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշումը, որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային», այսինքն ամբողջ ժողովրդի իմաստով։ Բայց կա և մի երկրորդ հասկացություն, որ այժմ ավելի տարածված է։

'''Ժողովուրդ''' նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, '''ռամիկ''', ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մասամբ գյուղացիներից, ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, գեղջկական բանահյուսություն։ Սրա դեմ էլ, սակայն, առարկություն կա։ «Ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր գրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են, ուրեմն և ժողովրդական չեն այս բառի նեղ իմաստով ևս։

Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես անվանել ժողովրդական՝ այս բառի ոչ ընդարձակ-«ազգային» և ոչ նեղ-«ռամկական» իմաստով։ Այդ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության» երկերը։

Ի՞նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական երկերը «ժողովրդական» են։

Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը '''մնում են անփոփոխ''', ինչպես որ հորինել է [[հեղինակ]]ը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած [[վրիպակ]]ներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և '''ապրում են ավանդաբար''' կամ անգիր ժամանակներում կամ այնպիսի հասարակական խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և [[բնագիր|բնագրի]] հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար '''փոփոխություն են կրում''' բերանացի ավանդողների բերանին։    Վիպասաններն,    օրինակ,    իրենց    ասած    վեպի–մեշ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միշից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միշադեպը, կամ հին միշադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դա– ՜Հէէակարգփ կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միշադեպերի դասավորությունը, կա,մ հին անունների փոխանակ, եր֊ բեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնոսէ։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեշ իրենց ժամանակի   ու   դասակարգի   ձգտումներն   ու  զգացումները   և  այլն։
Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, ՛միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաշ են գալիս բանահյուսական երկերի փոփոխակներ, տարրեր պատումներ, որոնց մեշ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշըր֊ ջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության))   և   «բանավոր   դրականության))   էական   տարբերությունը։
քանաճաաութաւն բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության)) նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի ոՐոշֆէ ավելացնելով՝ ■ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ Ն վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բան ահ յուսութ յուն։
Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները,
1, Վեպ (էպոս, էպոպեա), որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ)), բացի այղճ նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմին֊ ներն «ավանդական)) բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք (է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից)), որի համար XIX դավ՛ից   ի   վեր   գործածվում   են   հին   «վեպ))   և   «վիպասանություն))   բառերը։
2, Վիպական երգեր, որոնք են ա ռա ս պ եղա կան երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ ՀարկաՎոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երդեըից, կամ այնպիսի պատմական   վիպական    երգերից ք    որոնք    ավանդական   բանահյուսություն   չեն։
Ապա վիպական բանահյուսության մեշ մտնում են նաև զանազան .զրույցները, որոնք են՝ հեքիաթ, առակ, անեկդոտ, պատմական զրույց կամ պատմական .ավանդություն, բա թո յակբթական սւ ^կրոնական զբսւյց, և վերշապես՝ սն ահ ավա տ ա կան զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեշ հն դնում նաև հմայական  կամ կապքի  աղոթքները,   առածն   ու հանելուկը։Այս   բոլոր   տեսակները   մեծ   մասամբ   ժողովրդական   են   և   կոչվում   են՝՛ ժողովրդական   հեքիաթ,    օողովրդա կան   առակ    և    այլն։
Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված՛ ։յյ Iս աշ,իյատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։
Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որբ նույնպ.եա տեղ չռւնի այս \աշխ ատ ո ւթյա\ն մեջ։
«Բանահյուսություն))   բառր    մենակ    հարմար    է    և    այնու,    որ    արդեն։ կազմված   է  օասաոասա.1՝   բառը,   ինչպես   կոչվում   են   այն   անձերը,   որոնք՝ գրի   են    առնում   ամեն      տե՛սակի      ավանդական֊բան ահ յո լսական   երկեր։; Ապա   այդ   երկու  բառի   նմանությամբ   կարելի   է   գործածել   նաև   բանագետ   բառը   ((ֆոլկլորիստ))   բառի   նշանակությամբ     և      բա&amp;աոհսաւթւուն– բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն^։   Այդ երեք բառերն   էլ կազմը֊– ված   են   ((բան))   թառով)   որ   բացի   իր   սովորական   ((խոսք)),    «ասություն.) իմաստներից    նշանակում    է    նաև    ամեն    տեսակի    բանահյուսական    երկ,, որևէ   պատմվածք,   լինի   առասպել,   վեպ,   զրույց,   թե   այլ   ավանդություն,, երգ   և   այլն։    Այդ  բառի   այդպիսի   նշանակությունների   պատճառով   հենդ՝ հունարենի    «պոետես))   (= արարող,    ստեղծիչ,   քերթող)   բառի   համապատասխան   կազմված   են   «բանաստեղծ)),   նույն   նշանակությամբ   նաև  «բանահյուս» բառերը է  որ նշանակում են՝ առակՒ առասպել,   այլև որևէ ոտանավոր  (օբան)),   երգեր  հորինող։   նույն րնդարձակ   նշանակությամբ   առնը–՝ վում էէ   այդ   «բան))   բառը   նաև   նոր   կազմված   «բանսյհավաք))   բառի   մեջք Այդ   «բան))   բառը,    այլև   «բանք)),    ((բանս)) — ձևերով,    գործածվում   ի   նաև– ժաղովրգա՚կան լեզվի մեջ և ն՛շանակում է պ ա\տ մվա ծք,, Վեպ,  զրույց։   երգ&quot;։։

7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6694</id>
      <timestamp>2011-11-12T10:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20643">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, ընդարձակ ծանոթություններ են ձեռք բերում [[գիրք|գրքերի]] միջոցով, թե իրենց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամբարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմությունր։ Դրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեջ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի ընդհանուր միջազգային բան։ «Ինչքան էլ ազգայնությունը տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր» բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ», մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեջ ամեն ինչ, սկսած [[լեզու|լեզվից]], յուրաձև է, միակ և անկրկնելի»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, այսինքն բնիկ ազգային։

Այս տեսակետը ժողովրդական բանահյուսության մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն» է առհասարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացումներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ու շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամբ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ դուրր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի» հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որովհետև դրանց հեղինակների անունները չեն մնացել։

Դարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների հորինած գրական երկերը։ Եվ վերջապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվեստը։ Ժողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական ձևով։

Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշումը, որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային», այսինքն ամբողջ ժողովրդի իմաստով։ Բայց կա և մի երկրորդ հասկացություն, որ այժմ ավելի տարածված է։

'''Ժողովուրդ''' նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, '''ռամիկ''', ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մասամբ գյուղացիներից, ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, գեղջկական բանահյուսություն։ Սրա դեմ էլ, սակայն, առարկություն կա։ «Ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր գրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են, ուրեմն և ժողովրդական չեն այս բառի նեղ իմաստով ևս։

Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես անվանել ժողովրդական՝ այս բառի ոչ ընդարձակ-«ազգային» և ոչ նեղ-«ռամկական» իմաստով։ Այդ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության» երկերը։

Ի՞նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական երկերը «ժողովրդական» են։

Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը '''մնում են անփոփոխ''', ինչպես որ հորինել է [[հեղինակ]]ը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած [[վրիպակ]]ներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և '''ապրում են ավանդաբար''' կամ անգիր ժամանակներում կամ այնպիսի հասարակական խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և [[բնագիր|բնագրի]] հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար '''փոփոխություն են կրում''' բերանացի ավանդողների բերանին։ Վիպասաններն, օրինակ, իրենց ասած [[վեպ]]ի մեջ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միջից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միջադեպը, կամ հին միջադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դասակարգի կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միջադեպերի դասավորությունը, կամ հին անունների փոխանակ, երբեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնում։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեջ իրենց ժամանակի ու դասակարգի ձգտումներն ու զգացումները և այլն։

Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաջ են գալիս բանահյուսական երկերի''' փոփոխակներ, տարբեր պատումներ''', որոնց մեջ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշրջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության» և «բանավոր գրականության» էական տարբերությունը։

'''Բանահյուսություն''' բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության» նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի որոշիչ ավելացնելով՝ ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ 1. վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բանահյուսություն։

Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները.

1.  ''Վեպ (էպոս, էպոպեա)'', որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ», բացի այդ` նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմիններն «ավանդական» բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից», որի համար XIX դարից ի վեր գործածվում են  հին «վեպ» և «վիպասանություն» բառերը։

2. ''Վիպական երգեր'', որոնք են` առասպելական երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ Հարկավոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երգերից, կամ այնպիսի պատմական վիպական երգերից,    որոնք ավանդական բանահյուսություն չեն։

Ապա վիպական բանահյուսության մեջ մտնում են նաև զանազան զրույցները, որոնք են՝ [[հեքիաթ]], [[առակ]], [[անեկդոտ]], պատմական զրույց կամ պատմական ավանդություն, բարոյակրթական ու կրոնական զբսւյց, և վերջապես՝ սնահավատական զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեջ են դնում նաև հմայական կամ կապքի  աղոթքները, [[առած]]ն ու [[հանելուկ]]ը։ Այս բոլոր տեսակները մեծ մասամբ ժողովրդական են և կոչվում են՝ ժողովրդական հեքիաթ, ժողովրդական առակ և այլն։

Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված այս աշխատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։

Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որը նույնպես տեղ չռւնի այս աշխատության մեջ։

«Բանահյուսություն» բառը մենակ հարմար է և այնու, որ արդեն կազմված է '''բանահավաք''' բառը, ինչպես կոչվում են այն անձերը, որոնք՝ գրի են առնում ամեն տեսակի ավանդական-բանահյուսական երկեր։ Ապա այդ երկու բառի նմանությամբ կարելի է գործածել նաև '''բանագետ''' բառը «ֆոլկլորիստ» բառի նշանակությամբ և '''բանագիտություն''' բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;։ Այդ երեք բառերն էլ կազմված են «բան» բառով, որ բացի իր սովորական «խոսք», «ասություն» իմաստներից նշանակում է նաև ամեն տեսակի բանահյուսական երկ, որևէ պատմվածք, լինի առասպել, վեպ, զրույց, թե այլ ավանդություն, երգ   և այլն։ Այդ բառի այդպիսի նշանակությունների պատճառով հենց՝ [[հունարեն]]ի  «պոետես» (= արարող, ստեղծիչ, քերթող)   բառի   համապատասխան   կազմված   են   «բանաստեղծ)),   նույն   նշանակությամբ   նաև  «բանահյուս» բառերը է  որ նշանակում են՝ առակՒ առասպել,   այլև որևէ ոտանավոր  (օբան)),   երգեր  հորինող։   նույն րնդարձակ   նշանակությամբ   առնը–՝ վում էէ   այդ   «բան))   բառը   նաև   նոր   կազմված   «բանսյհավաք))   բառի   մեջք Այդ   «բան))   բառը,    այլև   «բանք)),    «բանս)) — ձևերով,    գործածվում   ի   նաև– ժաղովրգա՚կան լեզվի մեջ և ն՛շանակում է պ ա\տ մվա ծք,, Վեպ,  զրույց։   երգ&quot;։։

7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6695</id>
      <timestamp>2011-11-12T10:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20591">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, ընդարձակ ծանոթություններ են ձեռք բերում [[գիրք|գրքերի]] միջոցով, թե իրենց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամբարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմությունր։ Դրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեջ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի ընդհանուր միջազգային բան։ «Ինչքան էլ ազգայնությունը տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր» բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ», մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեջ ամեն ինչ, սկսած [[լեզու|լեզվից]], յուրաձև է, միակ և անկրկնելի»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, այսինքն բնիկ ազգային։

Այս տեսակետը ժողովրդական բանահյուսության մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն» է առհասարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացումներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ու շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամբ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ դուրր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի» հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որովհետև դրանց հեղինակների անունները չեն մնացել։

Դարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների հորինած գրական երկերը։ Եվ վերջապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվեստը։ Ժողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական ձևով։

Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշումը, որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային», այսինքն ամբողջ ժողովրդի իմաստով։ Բայց կա և մի երկրորդ հասկացություն, որ այժմ ավելի տարածված է։

'''Ժողովուրդ''' նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, '''ռամիկ''', ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մասամբ գյուղացիներից, ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, գեղջկական բանահյուսություն։ Սրա դեմ էլ, սակայն, առարկություն կա։ «Ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր գրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են, ուրեմն և ժողովրդական չեն այս բառի նեղ իմաստով ևս։

Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես անվանել ժողովրդական՝ այս բառի ոչ ընդարձակ-«ազգային» և ոչ նեղ-«ռամկական» իմաստով։ Այդ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության» երկերը։

Ի՞նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական երկերը «ժողովրդական» են։

Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը '''մնում են անփոփոխ''', ինչպես որ հորինել է [[հեղինակ]]ը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած [[վրիպակ]]ներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և '''ապրում են ավանդաբար''' կամ անգիր ժամանակներում կամ այնպիսի հասարակական խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և [[բնագիր|բնագրի]] հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար '''փոփոխություն են կրում''' բերանացի ավանդողների բերանին։ Վիպասաններն, օրինակ, իրենց ասած [[վեպ]]ի մեջ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միջից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միջադեպը, կամ հին միջադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դասակարգի կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միջադեպերի դասավորությունը, կամ հին անունների փոխանակ, երբեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնում։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեջ իրենց ժամանակի ու դասակարգի ձգտումներն ու զգացումները և այլն։

Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաջ են գալիս բանահյուսական երկերի''' փոփոխակներ, տարբեր պատումներ''', որոնց մեջ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշրջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության» և «բանավոր գրականության» էական տարբերությունը։

'''Բանահյուսություն''' բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության» նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի որոշիչ ավելացնելով՝ ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ 1. վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բանահյուսություն։

Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները.

1.  ''Վեպ (էպոս, էպոպեա)'', որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ», բացի այդ` նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմիններն «ավանդական» բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից», որի համար XIX դարից ի վեր գործածվում են  հին «վեպ» և «վիպասանություն» բառերը։

2. ''Վիպական երգեր'', որոնք են` առասպելական երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ Հարկավոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երգերից, կամ այնպիսի պատմական վիպական երգերից,    որոնք ավանդական բանահյուսություն չեն։

Ապա վիպական բանահյուսության մեջ մտնում են նաև զանազան զրույցները, որոնք են՝ [[հեքիաթ]], [[առակ]], [[անեկդոտ]], պատմական զրույց կամ պատմական ավանդություն, բարոյակրթական ու կրոնական զբսւյց, և վերջապես՝ սնահավատական զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեջ են դնում նաև հմայական կամ կապքի  աղոթքները, [[առած]]ն ու [[հանելուկ]]ը։ Այս բոլոր տեսակները մեծ մասամբ ժողովրդական են և կոչվում են՝ ժողովրդական հեքիաթ, ժողովրդական առակ և այլն։

Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված այս աշխատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։

Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որը նույնպես տեղ չռւնի այս աշխատության մեջ։

«Բանահյուսություն» բառը մենակ հարմար է և այնու, որ արդեն կազմված է '''բանահավաք''' բառը, ինչպես կոչվում են այն անձերը, որոնք՝ գրի են առնում ամեն տեսակի ավանդական-բանահյուսական երկեր։ Ապա այդ երկու բառի նմանությամբ կարելի է գործածել նաև '''բանագետ''' բառը «ֆոլկլորիստ» բառի նշանակությամբ և '''բանագիտություն''' բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;։ Այդ երեք բառերն էլ կազմված են «բան» բառով, որ բացի իր սովորական «խոսք», «ասություն» իմաստներից նշանակում է նաև ամեն տեսակի բանահյուսական երկ, որևէ պատմվածք, լինի առասպել, վեպ, զրույց, թե այլ ավանդություն, երգ   և այլն։ Այդ բառի այդպիսի նշանակությունների պատճառով հենց՝ [[հունարեն]]ի  «պոետես» (= արարող, ստեղծիչ, քերթող) բառի համապատասխան կազմված են «բանաստեղծ», նույն նշանակությամբ նաև «բանահյուս» բառերը, որ նշանակում են՝ առակ, առասպել, այլև որևէ ոտանավոր «բան», երգեր  հորինող։ Նույն ընդարձակ նշանակությամբ առնվում է այդ «բան» բառը նաև նոր կազմված «բանահավաք» բառի մեջ: Այդ «բան» բառը, այլև «բանք»,  «բանս» - ձևերով, գործածվում է նաև ժաղովրդական լեզվի մեջ և նշանակում է պատմվածք, վեպ, զրույց, երգ*։
-----------------------------------------------
1.
7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6696</id>
      <timestamp>2011-11-12T10:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[1. Տերմիններ (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)]]» վերանվանված է «[[1. Տերմինները (Ներածություն, Հայ վի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="20591">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմիններ ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, ընդարձակ ծանոթություններ են ձեռք բերում [[գիրք|գրքերի]] միջոցով, թե իրենց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամբարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմությունր։ Դրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեջ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի ընդհանուր միջազգային բան։ «Ինչքան էլ ազգայնությունը տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր» բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ», մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեջ ամեն ինչ, սկսած [[լեզու|լեզվից]], յուրաձև է, միակ և անկրկնելի»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, այսինքն բնիկ ազգային։

Այս տեսակետը ժողովրդական բանահյուսության մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն» է առհասարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացումներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ու շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամբ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ դուրր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի» հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որովհետև դրանց հեղինակների անունները չեն մնացել։

Դարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների հորինած գրական երկերը։ Եվ վերջապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվեստը։ Ժողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական ձևով։

Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշումը, որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային», այսինքն ամբողջ ժողովրդի իմաստով։ Բայց կա և մի երկրորդ հասկացություն, որ այժմ ավելի տարածված է։

'''Ժողովուրդ''' նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, '''ռամիկ''', ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մասամբ գյուղացիներից, ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, գեղջկական բանահյուսություն։ Սրա դեմ էլ, սակայն, առարկություն կա։ «Ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր գրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են, ուրեմն և ժողովրդական չեն այս բառի նեղ իմաստով ևս։

Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես անվանել ժողովրդական՝ այս բառի ոչ ընդարձակ-«ազգային» և ոչ նեղ-«ռամկական» իմաստով։ Այդ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության» երկերը։

Ի՞նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական երկերը «ժողովրդական» են։

Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը '''մնում են անփոփոխ''', ինչպես որ հորինել է [[հեղինակ]]ը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած [[վրիպակ]]ներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և '''ապրում են ավանդաբար''' կամ անգիր ժամանակներում կամ այնպիսի հասարակական խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և [[բնագիր|բնագրի]] հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար '''փոփոխություն են կրում''' բերանացի ավանդողների բերանին։ Վիպասաններն, օրինակ, իրենց ասած [[վեպ]]ի մեջ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միջից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միջադեպը, կամ հին միջադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դասակարգի կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միջադեպերի դասավորությունը, կամ հին անունների փոխանակ, երբեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնում։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեջ իրենց ժամանակի ու դասակարգի ձգտումներն ու զգացումները և այլն։

Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաջ են գալիս բանահյուսական երկերի''' փոփոխակներ, տարբեր պատումներ''', որոնց մեջ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշրջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության» և «բանավոր գրականության» էական տարբերությունը։

'''Բանահյուսություն''' բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության» նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի որոշիչ ավելացնելով՝ ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ 1. վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բանահյուսություն։

Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները.

1.  ''Վեպ (էպոս, էպոպեա)'', որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ», բացի այդ` նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմիններն «ավանդական» բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից», որի համար XIX դարից ի վեր գործածվում են  հին «վեպ» և «վիպասանություն» բառերը։

2. ''Վիպական երգեր'', որոնք են` առասպելական երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ Հարկավոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երգերից, կամ այնպիսի պատմական վիպական երգերից,    որոնք ավանդական բանահյուսություն չեն։

Ապա վիպական բանահյուսության մեջ մտնում են նաև զանազան զրույցները, որոնք են՝ [[հեքիաթ]], [[առակ]], [[անեկդոտ]], պատմական զրույց կամ պատմական ավանդություն, բարոյակրթական ու կրոնական զբսւյց, և վերջապես՝ սնահավատական զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեջ են դնում նաև հմայական կամ կապքի  աղոթքները, [[առած]]ն ու [[հանելուկ]]ը։ Այս բոլոր տեսակները մեծ մասամբ ժողովրդական են և կոչվում են՝ ժողովրդական հեքիաթ, ժողովրդական առակ և այլն։

Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված այս աշխատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։

Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որը նույնպես տեղ չռւնի այս աշխատության մեջ։

«Բանահյուսություն» բառը մենակ հարմար է և այնու, որ արդեն կազմված է '''բանահավաք''' բառը, ինչպես կոչվում են այն անձերը, որոնք՝ գրի են առնում ամեն տեսակի ավանդական-բանահյուսական երկեր։ Ապա այդ երկու բառի նմանությամբ կարելի է գործածել նաև '''բանագետ''' բառը «ֆոլկլորիստ» բառի նշանակությամբ և '''բանագիտություն''' բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;։ Այդ երեք բառերն էլ կազմված են «բան» բառով, որ բացի իր սովորական «խոսք», «ասություն» իմաստներից նշանակում է նաև ամեն տեսակի բանահյուսական երկ, որևէ պատմվածք, լինի առասպել, վեպ, զրույց, թե այլ ավանդություն, երգ   և այլն։ Այդ բառի այդպիսի նշանակությունների պատճառով հենց՝ [[հունարեն]]ի  «պոետես» (= արարող, ստեղծիչ, քերթող) բառի համապատասխան կազմված են «բանաստեղծ», նույն նշանակությամբ նաև «բանահյուս» բառերը, որ նշանակում են՝ առակ, առասպել, այլև որևէ ոտանավոր «բան», երգեր  հորինող։ Նույն ընդարձակ նշանակությամբ առնվում է այդ «բան» բառը նաև նոր կազմված «բանահավաք» բառի մեջ: Այդ «բան» բառը, այլև «բանք»,  «բանս» - ձևերով, գործածվում է նաև ժաղովրդական լեզվի մեջ և նշանակում է պատմվածք, վեպ, զրույց, երգ*։
-----------------------------------------------
1.
7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր)) (= «ժողովրդագիտություն՝»)՛ տերմինն 1846 թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են \Ղ)11&lt;տ1&lt;ԱոԺ6– ժողովրդագիտություն, ռուս. 9Ձթ0յ,086յ,6ա1է֊ բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում՜ վերջերս 93թ0յ,«33 Օյ10860»ՕՇ7ե= «ժողովրդական բանահյուսություն)) տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր))։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ)) և «ֆոլկլորիստիկա)) . բառերը՝     «բանահյուսության    ուսումնասիրություն»    նշանակությամբ։
Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ &quot;Հին մարդիկ շարանքի րանեէ&quot;՛ (== զրույցներ) շատ գիտին, կը սլատմին (–^դիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելոլ– մենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚սւսեր։ Կ1ասեր, թե մին որ», և այլն։ Տ. Նավասարդյան, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ,, յոթներորդ գիրք, . Թիֆլիս, 1891,. եր. 31 Ւ. «—Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝րնեէ. — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն Էր. Գոսկո ինոնց տուն., ինոր բայսսէր (վեպեր) շատ են.*.»։&gt;. Գ. Սրվանձտյանց, Մանանա, Կ. Պոլիս, 1.876, եր. 125։ «^անԱ. կը հնչվի բեայնս, կը նշա– նակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես բանս կապեր Էին վրեն ու կ՝ասեին»։ Սրվանձտյանց–,.. Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե ս նաև Մ.. Աբեւլյաս. . Հալ ժողովրդ.. առաս.֊– պելները,   Վաղարշապատ,   1899,   եր.   28 — 49։։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6700</id>
      <timestamp>2011-11-12T11:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21419">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի «1. Տերմիններ» բաժինը:

== 1. Տերմինները ==

'''1. Տերմինները։'''— «Գրականություն» [[բառ]]ը XIX դարի կեսերից արդեն ընդհանրանում է այն նշանակությամբ, որ ունի դա այժմ։ Նույն ժամանակներում «բանահյուսություն» բառի փոխանակ գործածում էին '''բանավոր գրականություն''', այլև '''անգիր գրականության'''։ Այդ [[տերմին]]ների համար իբրև բնորոշ հատկանիշ առնվում էր այդ կարգի երկերի բերանացի ավանդված լինելը։ «Որովհետև ավանդությունները բերանացի են լինում, ուրեմն և նրանց բովանդակությունն&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; անվանվում է բանավոր գրականություն»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;։ Բայց «գրականություն» բառի մեջ [[գիր|գրի]] գրված լինելու հասկացությունը շատ զգալի է, ուստի անհարմար երևաց ասել գրականություն անգիր կամ բանավոր, այսինքն բերանացի։ Այդ պատճառով 1890-ական թվականներին ետ մղվեցին այդ տերմինները և գործածության մեջ մտավ «ժողովրդական   բանահյուսություն» տերմինը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;։

Ի՞նչպես է հասկացվում դա։

'''Ժողովուրդ''' ընդարձակ իմաստով նշանակում է ընդհանրապես ազգ, ազգություն, ուստի «ժողովրդական» բառի փոխանակ գործածում էին նաև «ազգային» և ժողովրդական բանահյուսությունը հակադրում էին «անհատական գրականությանը»։ «Ժողովրդական» բառն այդ իմաստով գալիս է XIX դարի կեսերից, գերմանացիների, ապա և ուրիշների ազգային ռոմանտիզմի շրջանից, երբ կարծում էին, թե «այս (բանավոր) գրականությունն '''ազգային''' ասվելու արժանի է, որովհետև նրա ստեղծողը մի քանի անձինք չեն, ինչպես որ պատահում է գրավոր գրականության մեջ, այլ ամբողջ '''ժողովուրդը''', որ իր բանաստեղծական զրույցների    մեջ կատարելապես նկարագրում է իր պատկերը»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, այն էլ շատ ուժեղ և վառ գույներով, բյուրեղացած ինքնատիպ ձևով, բխած ազգային խորը ծածկարաններից։

Ապա՝ ուրիշ տարբերություններ էլ էին դնում ժողովրդական բանահյուսության և «անհատական գրականության» միջև։ Վերջինի երկերը համարում և անվանում էին «արվեստավոր», իսկ ժողովրդական բանահյուսությունն՝ «անարվեստ», իբր ազգի մեջ բնականորեն ծնված մի արտագրություն, «ժողովրդական բանաստեղծություն—բնական բանաաւռեղծությոլն» (Volksdichtung-Naturdichtung),- ահա թե ինչպես էին բնորոշում այդ «ազգային» բանահյուսությունը։ Բացի այդ նկատի ունեքին և հետևյալը։

Անհատ հեղինակներր, ուսած լինելով դպրոցներում, ընդարձակ ծանոթություններ են ձեռք բերում [[գիրք|գրքերի]] միջոցով, թե իրենց ազգի անցյալի և թե այլ ազգերի ամբարած փորձառությունից և մտքով ավելի բարձրանում են և ավելի ազդվում ուրիշների մշակույթից, քան մի ամբողջ ժողովրդի բազմությունր։ Դրա հետևանքով և նրանց հորինած գրական երկերի մեջ, — ասում էին, — արտահայտվում է նաև ուրիշ ազգերի հասարակական մտավոր վիճակր. ուստի և նրանց երկերն ունին մի ընդհանուր միջազգային բան։ «Ինչքան էլ ազգայնությունը տիրաբար իր դրոշմը դնելու լինի բանաստեղծի քերթվածի վրա, բայց և այնպես բոլոր ազգերի «արվեստավոր» բանաստեղծության մեջ կա մի ընդհանուր բան, մի ընդհանուր համաշխարհային մշակույթ», մինչ «անարվեստ» բանահյուսության, «մինչ ժողովրդական երգի մեջ ամեն ինչ, սկսած [[լեզու|լեզվից]], յուրաձև է, միակ և անկրկնելի»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, այսինքն բնիկ ազգային։

Այս տեսակետը ժողովրդական բանահյուսության մաւսին անընդունելի է։ Բերանացի բանահյուսական երկերի ստեղծողը ոչ թե «ամբողջ ժողովուրդն» է առհասարակ, այլ, ինչպես ամեն գրական երկերինը, այս կամ այն անհատներն են իրենց անհատական ապրումներով, զգացումներով ու խոհերով, միաժամանակ և իրենց դասակարգային ձգտումներով ու շահերով, տրամադրությամբ ու աշխարհայեցությամբ։ Անհատի երգը կամ զրույցն ընդունվում և յուրացվում է ժողովրդական մասսաներից, որովհետև դուր է դալիս մասսաներին, իսկ դուրր է գալիս, որովհետև դա գեղեցիկ կերպով արտահայտում է նրանց ընդհանուր միտումները։ Մի «ամբողջ ժողովրդի» հավաքական գրական ստեղծագործություն չկա և չի կարող լինել։ Բանահյուսական երկերն անանուն են, ոչ թե այն պատճառով, որ իբր սկզբնապես անհատ հեղինակների գործ չեն, այլ որովհետև դրանց հեղինակների անունները չեն մնացել։

Դարձյալ բանահյուսական երկերն ևս ենթակա են այլ ազգերի մշակույթի ազդեցությանը և իրենց խնդիրներով ու մոտիվներով և նույն իսկ ձևով հաճախ ավելի ընդհանուր միջազգային բնույթ ունին, քան անհատ  հեղինակների հորինած գրական երկերը։ Եվ վերջապհս՝ «արվեստավոր» և «անարվեստ» որոշումներն էլ ճիշտ չեն։ Ժողովրդական բանահյուսությունը բնավ «անարվեստ» չէ, ինչպես երբեմն բնորոշում են դրա երկերը, եթե միայն «արվեստ» բառով չեն արտահայտում բարձր զարգացած արվեստը։ Ժողովրդական բանահյուսությունն էլ ունի իր առանձնահատուկ արվեստը, հաճախ, հարկավ, պարզ ու տարրական ձևով։

Այսպես, ուրեմն, ճիշտ չէ «ժողովրդական բանահյուսության» այն բնորոշումը, որով «ժողովրդական» բառը հասկացվում է «ազգային», այսինքն ամբողջ ժողովրդի իմաստով։ Բայց կա և մի երկրորդ հասկացություն, որ այժմ ավելի տարածված է։

'''Ժողովուրդ''' նեղ իմաստով նշանակում է հասարակ ժողովուրդ, '''ռամիկ''', ուստի և «ժողովրդական» բառի փոխանակ մի ժամանակ գործածում էին «ռամկական»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;։ Որովհետև բանահյուսական երկերը գրի են առնված մեծ մասամբ գյուղացիներից, ուստի «ժողովրդական բանահյուսություն» ասելով հասկանում են հասարակ ժողովրդի, ռամկի, մեզնում առանձնապես գյուղացիների ստեղծած, գեղջկական բանահյուսություն։ Սրա դեմ էլ, սակայն, առարկություն կա։ «Ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինը, ասում են, չի արտահայտում այդ կարգի բոլոր երկերը, որովհետև եղել են և կան «բանավոր գրականության» երկեր, որոնք հոգևորականության կամ ազնվականության արտադրություն են, ուրեմն և ժողովրդական չեն այս բառի նեղ իմաստով ևս։

Հետևաբար «բանավոր գրականությունը» կարելի չէ ընդհանրապես անվանել ժողովրդական՝ այս բառի ոչ ընդարձակ-«ազգային» և ոչ նեղ-«ռամկական» իմաստով։ Այդ «ժողովրդական» որոշումով չէ, ուրեմն, որ միմյանցից տարբերվում են «բանավոր գրականության» և «անհատական  գրականության» երկերը։

Ի՞նչ է այդ երկուսի էական տարբերությունը և ո՞ր բանահյուսական երկերը «ժողովրդական» են։

Հենց սկզբից գրելով հորինված երկերը '''մնում են անփոփոխ''', ինչպես որ հորինել է [[հեղինակ]]ը, և եթե փոփոխություն են կրում, այդ լինում է ընդհանրապես արտագրողների կամ տպագրողների անփութությունից առաջացած [[վրիպակ]]ներով։ Բանահյուսական երկերն, ընդհակառակն, ստեղծվում են բերանացի ասվելով կամ երգվելով, և '''ապրում են ավանդաբար''' կամ անգիր ժամանակներում կամ այնպիսի հասարակական խավերում, որոնք գրի կարիք չեն զգում և [[բնագիր|բնագրի]] հարազատ պահպանման մասին գաղափար ու հնարավորություն չունին։ Այդ պատճառով այդպիսի երկերը բնականաբար '''փոփոխություն են կրում''' բերանացի ավանդողների բերանին։ Վիպասաններն, օրինակ, իրենց ասած [[վեպ]]ի մեջ դնում են նոր սյուժետներ ու մոտիվներ, կամ միջից, մոռանալով, դուրս են ձգում այս կամ աչն միջադեպը, կամ հին միջադեպերը փոխանակում են նորերով, իրենց ժամանակ կատարված դեպքերով, իրենց դասակարգի կենցաղից առած գործերով, այլև անզգալի կերպով, փոխում են միջադեպերի դասավորությունը, կամ հին անունների փոխանակ, երբեմն և նրանց կողքին, նորերն են դնում։ Հաճախ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար մտցնում են իրենց պատմած հին վեպի մեջ իրենց ժամանակի ու դասակարգի ձգտումներն ու զգացումները և այլն։

Բանահյուսական երկն այսպիսով, քանի ավանդաբար ապրում է, միշտ նորոգվում է, միշտ վերամշակվում է, այն էլ երբեմն դարերի ընթացքում շատ մարդկանց, շատ սերունդների բերանին։ Այդ պատճառով, հաճախ տարբեր սոցիալական ձգտումների ազդեցությամբ, առաջ են գալիս բանահյուսական երկերի''' փոփոխակներ, տարբեր պատումներ''', որոնց մեջ երևում են խավավորումներ, շերտավորումներ զանազան դարաշրջաններից ու տարբեր դասակարգերից։ Այս է, ահա «անհատական գրականության» և «բանավոր գրականության» էական տարբերությունը։

'''Բանահյուսություն''' բառը մենակ ևս կարելի է և հաճախ այդպես ավելի հարմար է գործածել «բերանացի» կամ «ավանդական բանահյուսության» նշանակությամբ։ Այդ բառի վրա մի որոշիչ ավելացնելով՝ ավելի ևս թեթևությամբ կարելի է արտահայտել այդ կարգի երկերի տեսակներն ըսա բովանդակության և այլն։ Այսպես՝ 1. վիպական բանահյուսություն, 2. քնարական բանահյուսություն և 3. դրամատիկական բանահյուսություն։

Այնուհետև վիպական բանահյուսությանը պատկանում են իր ենթատեսակները.

1.  ''Վեպ (էպոս, էպոպեա)'', որ հարկավոր դեպքում պետք է կոչել «ավանդական վեպ», բացի այդ` նաև ժողովրդական վեպ։ Այս տերմիններն «ավանդական» բառով ասել հարկավոր է այն ժամանակ, երբ պետք է ավանդական վեպը տարբերել «ռոմանից», որի համար XIX դարից ի վեր գործածվում են  հին «վեպ» և «վիպասանություն» բառերը։

2. ''Վիպական երգեր'', որոնք են` առասպելական երգեր, պատմական երգեր, հոգևոր և բարոյակրթական երգեր։ Հարկավոր դեպքում այս տեսակները պետք է կոչել ավանդական կամ ժողովրդական վիպական երգեր, ավանդական պատմական երգեր, ավանդական հոգևոր երգեր։ Այսպես՝ այն ժամանակ, երբ պետք է այդ տեսակները տարբերել նույնպիսի եկեղեցական կրոնական երգերից, կամ այնպիսի պատմական վիպական երգերից,    որոնք ավանդական բանահյուսություն չեն։

Ապա վիպական բանահյուսության մեջ մտնում են նաև զանազան զրույցները, որոնք են՝ [[հեքիաթ]], [[առակ]], [[անեկդոտ]], պատմական զրույց կամ պատմական ավանդություն, բարոյակրթական ու կրոնական զբսւյց, և վերջապես՝ սնահավատական զրույց։ Վիպական բանահյուսության մեջ են դնում նաև հմայական կամ կապքի  աղոթքները, [[առած]]ն ու [[հանելուկ]]ը։ Այս բոլոր տեսակները մեծ մասամբ ժողովրդական են և կոչվում են՝ ժողովրդական հեքիաթ, ժողովրդական առակ և այլն։

Այս վերջին վիպական տեսակները՝ հեքիաթ, առակ և այլն, բացի սնահավատական զրույցներից և հմայական աղոթքներից, չեն առնված այս աշխատության մեջ, որովհետև դրանք դեռևս կարոտ են հատուկ ուսումնասիրության։

Քնարական բանահյուսական տեսակներից ունինք ժողովրդական երգը, որը նույնպես տեղ չռւնի այս աշխատության մեջ։

«Բանահյուսություն» բառը մենակ հարմար է և այնու, որ արդեն կազմված է '''բանահավաք''' բառը, ինչպես կոչվում են այն անձերը, որոնք՝ գրի են առնում ամեն տեսակի ավանդական-բանահյուսական երկեր։ Ապա այդ երկու բառի նմանությամբ կարելի է գործածել նաև '''բանագետ''' բառը «ֆոլկլորիստ» բառի նշանակությամբ և '''բանագիտություն''' բառն՝ իբրև բանահյուսության  գիտություն&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;։ Այդ երեք բառերն էլ կազմված են «բան» բառով, որ բացի իր սովորական «խոսք», «ասություն» իմաստներից նշանակում է նաև ամեն տեսակի բանահյուսական երկ, որևէ պատմվածք, լինի առասպել, վեպ, զրույց, թե այլ ավանդություն, երգ   և այլն։ Այդ բառի այդպիսի նշանակությունների պատճառով հենց՝ [[հունարեն]]ի  «պոետես» (= արարող, ստեղծիչ, քերթող) բառի համապատասխան կազմված են «բանաստեղծ», նույն նշանակությամբ նաև «բանահյուս» բառերը, որ նշանակում են՝ առակ, առասպել, այլև որևէ ոտանավոր «բան», երգեր  հորինող։ Նույն ընդարձակ նշանակությամբ առնվում է այդ «բան» բառը նաև նոր կազմված «բանահավաք» բառի մեջ: Այդ «բան» բառը, այլև «բանք»,  «բանս» - ձևերով, գործածվում է նաև ժաղովրդական լեզվի մեջ և նշանակում է պատմվածք, վեպ, զրույց, երգ*։
-----------------------------------------------
1. Բովանդակությունը - բավանդակը, ամբողջությունը, միահամուռը:

2. Ստ. Պալասանյան, Պատմ. հայոց գրականության, հատ. առաջին, Բանավոր գրականություն, Թիֆլիզ, 1865, եր. 40:

3. Ռուսական народная словесность տերմինի համապատասխան:

4. Ստ. Պալասանյան, Պատմ. հայ. գրակ., եր. 40, հտն.:

5. [[Վալերի Բրյուսով|В. Брюсов]], Поэзия Армении, 1916, եր. 39:

6. Մինասարյանց Մ. Մ., Քնար հայկական, Ս. Պետերբուրգ, 1868, եր. V (ցանկի մեջ) «Հասարակաց (ռամկական) երգեր» (die Volkslieder, les chansons populaires, народные песни):

7 «Բանահյուսություն» բառի համապատասխան «ֆոլկլոր» (= «ժողովրդագիտություն») տերմինն [[1846]] թ. անգլիացիների մեջ է առաջ եկել և հետո անցել ուրիշներին։ Գերմանացիները գործածում են Volkskunde– ժողովրդագիտություն, ռուս. народная словесность բառը, որ նշանակում է ժողովրդական ավանդությունների գիտություն։ Ռուսերենում վերջերս народная словесность= «ժողովրդական բանահյուսություն» տերմինի փոխանակ գործածում են ավելի «ֆոլկլոր»։ Ավելի ևս նոր են «ֆոլկլորիստ» և «ֆոլկլորիստիկա» բառերը՝ «բանահյուսության ուսումնասիրություն» նշանակությամբ։

*Իբրև օրինակ կարելի է բերել հետևյալները։ «Հին մարդիկ չարունքի բաներ (= զրույցներ) շատ գիտին, կը պատմին (= գիտեին, կը պատմեին)։ Ողորմածիկ Վելումենց Աղումը հին մարդ էր. էն շատ բաներ կ՚ասեր։ Կ'ասեր, թե մին որ» և այլն։ ''Տ. Նավասարդյան'', Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, յոթներորդ գիրք, Թիֆլիս, 1891,. եր. 31: «-Մարե, սա Կորեծի պատմաթյուն ըրե. ես պիտի գրեմ բարեկամս ալ մտիկ կ՝ընե: — Կորեծ մեր դրկցենց տընեն էր. Գոսկո ինոնց տուն. ինոր '''բայնսէր''' (վեպեր) շատ են...»։ ''[[Գարեգին Սրվանձտյանց|Գ. Սրվանձտյան]],'' Մանանա, Կ. Պոլիս, 1876, եր. 125։ «'''Բանս''' կը հնչվի բեայնս, կը նշանակե վեպ կամ առասպել։ Պեսպես '''բանս''' կապեր էին վրեն ու կ՝ասեին»։ ''Սրվանձտյանց'', Համով-հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, եր. 353։ Տե'ս նաև Մ. Աբեղյան, Հայ ժողովրդ. առասպելները, Վաղարշապատ, 1899, եր. 28-49։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>100 լավագույն վեպերն ըստ Modern Library-ի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8871</id>
      <sha1>79iv1tbvoqphsn12h96sswphevdhn8w</sha1>
    <revision>
      <id>20101</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]] Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21865">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Джон Чивер]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|[[1955 год в литературе|1955]]
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|[[1970 год в литературе|1970]]
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|Ուոլքեր Պերսի
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''[[Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը]]''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|[[1984 год в литературе|1984]]
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Кормак Маккарти]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20102</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21863">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|[[1955 год в литературе|1955]]
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|[[1970 год в литературе|1970]]
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|Ուոլքեր Պերսի
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''[[Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը]]''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|[[1984 год в литературе|1984]]
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20103</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21867">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|[[1955 год в литературе|1955]]
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|[[1970 год в литературе|1970]]
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''[[Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը]]''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|[[1984 год в литературе|1984]]
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20104</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21869">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|[[1955 год в литературе|1955]]
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|[[1970 год в литературе|1970]]
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''[[Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը]]''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|[[1984 год в литературе|1984]]
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20106</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21785">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|[[1970 год в литературе|1970]]
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20107</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21745">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|Ուիլլա Կեսեր
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}


=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20108</id>
      <timestamp>2014-06-02T20:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21748">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|[[Ուիլլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20109</id>
      <timestamp>2014-06-02T21:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21786">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|[[Ուիլլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20110</id>
      <timestamp>2014-06-03T00:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21774">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|[[Ուիլլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Լարովի նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Գործարանային նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20111</id>
      <timestamp>2014-06-03T00:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21762">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''The Way Of All Flesh''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''The Heart Is a Lonely Hunter''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|[[Ուիլլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Լարովի նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Լարովի նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20112</id>
      <timestamp>2014-06-03T16:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21792">[[Պատկեր:Logo the modern library.jpg|250px|thumb|left|]]
Նյույորքյան [[Modern Library]] հրատարակչությունը 1998-ին հրապարակեց 100 լավագույն գրական ստեղծագործությունները, որոնք գրվել են 20-րդ դարում [[անգլերեն]]ով: Հարցումը կատարվել է խմբագիրների և ընթերցողների շրջանում:

== Վարկանիշեր ==

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ խմբագիրների ===
 
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1.
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2.
|1925
|''Մեծն Գեթսբին''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3.
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4.
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5.
|1932
|''Գեղեցիկ նոր աշխարհ''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6.
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7.
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ժոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8.
|1940
|''Միջօրեի խավար''
|[[Արթուր Յեսթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9.
|1913
|''Որդիներ և սիրեկաններ''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10.
|1939
|''Ցասման ողկույզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11.
|1947
|''Հրաբխի տակից''
|[[Մալքոլմ Մաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12.
|1903
|''Ամենայն մարմնի ուղին''
|[[Սեմյուել Բեթլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13.
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14.
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15.
|1927
|''Փարոսի վրա''
|[[Վիրջինիա Վուլֆ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16.
|1925
|''Ամերիկյան ողբերգություն''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17.
|1940
|''Սիրտը՝ միայնակ որսորդ''
|[[Կարսոն Մակկալերս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18.
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոննեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19.
|1952
|''Invisible Man''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20.
|1940
|''Native Son''
|[[Ռիչարդ Ռայթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21.
|1959
|''Henderson the Rain King''
|[[Սոլ Բելլոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22.
|1934
|''Հանդիպում Սամարրայում''
|[[Ջոն Օ’Հարա]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23.
|1938
|''ԱՄՆ (եռագրություն)''
|[[Ջոն Դոս Պասսոս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24.
|1919
|''Ուայնսբուրգ, Օհայո''
|[[Շերվուդ Անդերսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25.
|1924
|''A Passage to India''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆոևսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26.
|1902
|''Աղավնիների թևեր''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27.
|1903
|''The Ambassadors''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28.
|1934
|''Գիշեր անույշ է''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29.
|1935
|''The Studs Longian Trilogy''
|[[Ջեյմս Ֆարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30.
|1915
|''The Good Soldier''
|[[Ֆորդ Մեդոկս Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31.
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32.
|1904
|''The Golden Bowl''
|[[Հենրի Ջեյմս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33.
|1900
|''Քույր Քերրի''
|[[Թեոդոր Դրայզեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34.
|1934
|''A Handful of Dust''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35.
|1930
|''As I Lay Dying''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36.
|1946
|''All the king's men''
|[[Ռոբերթ Փեն Ուորրեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37.
|1927
|''Սուրբ Լյուդովիկոսի կամուրջը''
|[[Թորնթոն Ուայդեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38.
|1910
|''Հովարդս Էնդ''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39.
|1953
|''Go Tell It on the Mountain''
|[[Ջեյմս Բոլդուին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40.
|1948
|''The Heart of the Matter''
|[[Գրեմ Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41.
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42.
|1970
|''Ազատում''
|[[Ջեյմս Դիկի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43.
|1975
|''Ժամանակի երաժշտության պարը''
|[[Էնթոնի Պոուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44.
|1928
|''Point counter point''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45.
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46.
|1907
|''Գաղտնի գործակալ''
|[[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47.
|1904
|''Nostromo''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48.
|1915
|''Ծիածան''
|[[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49.
|1920
|''Women in Love''
|[[Դեվիդ Հերներթ Լոուրենս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50.
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51.
|1948
|''The Naked and the Dead''
|[[Նորման Մեյլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52.
|1969
|''Portnoy's Complaint''
|[[Ֆիլիպ Ռոտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53.
|1962
|''Pale fire''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54.
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյան Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55.
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեկ Քերուակ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56.
|1930
|''Մալթայական բազե''
|[[Դեշիլ Հեմմեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57.
|1928
|''Շքերթի վերջը''
|[[Ֆորդ Մեդոկք Ֆորդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58.
|1920
|''The Age of Innocence''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59.
|1911
|''Զուլեյկա Դոբսոն''
|[[Մաքս Բիրբոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60.
|1961
|''Կինոդիտողը''
|[[Ուոլքեր Փերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61.
|1927
|''Մահը գալիս է արքեպիսկոպոսով''
|[[Ուիլլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62.
|1951
|''Այժմ և միշտ''
|[[Ջեյմս Ջոնս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63.
|1957
|''Ուոփշոթների ժամանակագրությունը''
|[[Ջոն Չիվեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64.
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65.
|1962
|''Լարովի նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66.
|1915
|''Մարդկային կրքի ծանրությունը''
|[[Սոներսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67.
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68.
|1920
|''Գլխավոր փողոց''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69.
|1905
|''Ցնծության տունը''
|[[Էդիթ Ուորթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70.
|1960
|''Ալեքսանդրյան կվարտետ''
|[[Լորենս Դարրել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71.
|1929
|''Փոթորիկ Ճամայկայում''
|[[Ռիչարդ Հյուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72.
|1961
|''Տուն միստր Բիսուայի համար''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73.
|1939
|''Մորեխի օր''
|[[Նաթանաել Ուեսթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74.
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75.
|1938
|''Scoop''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76.
|1961
|''The Prime of Miss Jean Brodie''
|[[Մյուրել Սփարք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77.
|1939
|''Finnegans wake''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78.
|1901
|''Կիմ''
|[[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79.
|1908
|''A Room with a View''
|[[Էդվարդ Մորգան Ֆորսթեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80.
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81.
|1953
|''Օգի Մարչի արկածները''
|[[Սոլ Բելոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82.
|1971
|''Հանգստի անկյուն''
|[[Ուոլես Ստեգներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83.
|1979
|''A Bend in the River''
|[[Վ. Ս. Նայփոլ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84.
|1938
|''Սրտի մահը''
|[[Էլիզաբեթ Բոուեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85.
|1900
|''Լորդ Ջիմ''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86.
|1975
|''Ռեգթայմ''
|[[Էդգար Լոուրենս Դոկտորոու]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87.
|1908
|''The Old Wives' Tale''
|[[Առնոլդ Բեննեթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88.
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89.
|1945
|''Սեր''
|[[Հենրի Գրին]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90.
|1980
|''Կեսգիշերի երեխաներ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91.
|1932
|''Ծխախոտի ճանապարհ''
|[[Էրսկին Քոլդուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92.
|1983
|''Ironweed''
|[[Ուիլյամ Քենեդի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93.
|1965
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ռոբերթ Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94.
|1966
|''Անտուանետա''
|[[Ջին Ռիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95.
|1954
|''Under the net''
|[[Այրիս Մերդոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96.
|1979
|''Սոֆիի ընտրությունը''
|[[Ուիլյամ Սթայրոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97.
|1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98.
|1934
|''Փոստատարը միշտ զանգահարում է երկու անգամ''
|[[Ջեյմս Քեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99.
|1955
|''The Ginger Man''
|[[Ջեյմս Պատրիկ Դանլիվի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100.
|1918
|''Մեծ Էմբերսոնները''
|[[Բութ Տարգինգթոն]]
|}

=== Ստեղծագործությունների վարկանիշն ըստ ընթերցողների ===


{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Տարի
!Անվանում
!Հեղինակ
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|1
|1952
|''Atlas shrugged''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|2
|1943
|''Աղբյուր''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|3
|1982
|''Battlefield Earth''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|4
|1955
|''Մատանիների տիրակալը''
|[[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|5
|1960
|''Սպանել փոխարինողին''
|[[Հարփեր Լի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|6
|1949
|''1984''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|7
|1938
|''Հիմն''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|8
|1940
|''Մենք ողջ ենք''
|[[Այն Ռենդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|9
|1987
|''Երկրի առաքելությունը''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|10
|1951
|''Վախ''
|[[Ռոն Հաբբարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|11
|1922
|''Ուլիսես''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|12
|1961
|''Հնարք-22''
|[[Ջոզեֆ Հելլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|13
|1925
|''Մեծն Գեթսբի''
|[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|14
|1965
|''Դյունա''
|[[Ֆրենկ Հերբերթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|15
|1966
|''The moon is a harsh mistress''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|16
|1961
|''Օտարը օտար երկրում''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|17
|1950
|''Քաղաքն ինչպես Էլիս''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|18
|1932
|''Հրաշալի նոր աշխարհի մասին''
|[[Օլդոս Հաքսլի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|19
|1951
|''Փրկիչը տարեկանի արտում''
|[[Ջերոմ Սելինջեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|20
|1945
|''Անասնաֆերմա''
|[[Ջորջ Օրուել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|21
|1973
|''Gravity's rainbow''
|[[Թոմաս Պինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|22
|1939
|''Ցասման ողկյուզները''
|[[Ջոն Սթեյնբեք]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|23
|1969
|''Սպանդանոց համար հինգ''
|[[Կուրտ Վոնեգութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|24
|1936
|''Gone with the wind''
|[[Մարգրեթ Միտչել]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|25
|1954
|''Ճանճերի տիրակալը''
|[[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|26
|1949
|''Շեյն''
|[[Ջեկ Շեֆեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|27
|1960
|''Trustee from the Toolroom''
|[[Նեվիլ Շյութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|28
|1989
|''Աղոթք Օուեն Մինիի համար''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|29
|1978
|''Ընդդիմություն''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|30
|1969
|''Ֆրանսիական լեյտենատնի կինը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|31
|1987
|''Beloved''
|[[Թոնի Մորիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|32
|1922
|''Էմեյ Ուրոբորոս''
|[[Էրիկ Ռյուկեր Էդիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|33
|1929
|''Շառաչ և ցասում''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|34
|1955
|''Լոլիտա''
|[[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|35
|1984
|''Լուսնասիրտ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|36
|1936
|''Աբիսողո՜մ, Աբիսողո՜մ''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|37
|1915
|''Մարդկային կրքերի ծանրությունը''
|[[Սոմերսեթ Մոեմ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|38
|1952
|''Իմաստուն արյուն''
|[[Ֆլանների Օ'Քոննոր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|39
|1947
|''Under the Volcano''
|[[Մալքոլմ Լաուրի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|40
|1970
|''Fifth Business''
|[[Ռոբերթսոն Դեյվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|41
|1998
|''Someplace to be fling''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|42
|1957
|''Ճանապարհին''
|[[Ջեք Քերուկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|43
|1902
|''Խավարի սիրտը''
|[[Ջոզեֆ Կոնրադ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|44
|1986
|''Հազարտերևուկ''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|45
|[1931
|''At the mountains of Madness''
|[[Հովարդ Ֆիլիպս Լավկրաֆտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|46
|1951
|''Միայնության գիշեր''
|[[Միկի Սպիլեյն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|47
|1994
|''Երազի ածելի''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|48
|1927
|''Փարոսում''
|[[Վիրջինիա Վուլվ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|49
|1961
|''Կինոդիտող''
|[[Ուոլքեր Պերսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|50
|1997
|''Trader''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|51
|1979
|''The hitchhiker's guide to the Galaxy''
|[[Դուգլաս Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|52
|1952
|''Միայնակ որսորդի սիրտը''
|[[Կարսոն Մաքկարլես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|53
|1985
|''Սպասուհու պատմածները''
|[[Մարգրեթ Էդվութ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|54
|1985
|''Blood Meridian
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|55
|1962
|''Լարովի նարինջ''
|[[Էնթոնի Բերջես]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|56
|1957
|''Լողափում''
|[[Նեվիլ Շյուտ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|57
|1916
|''Նկարչի երիտասարդության դիմանկարը''
|[[Ջեյմս Ջոյս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|58
|1988
|''Կանաչ թիկնոց''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|59
|1985
|''Էնդերի խաղը''
|[[Օրսոն Սկոտ Կարդ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|60
|1991
|''Փոքրիկ երկիր''
|[[Կանաչ թիկնոց]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|61
|1955
|''Խոստովանություն''
|[[Ուիլյամ Գադդիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|62
|1959
|''Աստղային դեսանտ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|63
|1926
|''The sun also rises''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|64
|1978
|''Աշխարհը Գարպի աչքերով''
|[[Ջոն Իրվինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|65
|1962
|''Something wicked this way comes''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|66
|1959
|''Տան ուրվականը բլրի վրա''
|[[Շերլի Ջեքսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|67
|1930
|''Ինչպես ես մահացա''
|[[Ուլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|68
|1934
|''Խեցգետնի արևադարձը''
|[[Հենրի Միլեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|69
|1952
|''Անտեսանելի մարդը''
|[[Ռալֆ Էլիսոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|70
|1996
|''Անտառի կինը''
|[[Թերի Ուինդլինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|71
|1966
|''Կախարդը''
|[[Ջոն Ֆաուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|72
|1957
|''Ամառային դարպաս''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|73
|1974
|''Ձենը և մոտոցիկլ պահելու արվեստը''
|[[Ռոբերթ Պիրսիգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|74
|1934
|''Ես եմ, Կլավդիոսը''
|[[Ռոբերթ Գրեյվս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|75
|1903
|''Նախնիների կանչը''
|[[Ջեկ Լոնդոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|76
|1939
|''At Swim-Two-Birds''
|[[Ֆլեն Օ'Բրայեն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|77
|1953
|''451 աստիճան ըստ Ֆարենհեյթի''
|[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|78
|1925
|''Էրրոուսմիթ''
|[[Սինկլեր Լյուիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|79
|1972
|''Տախտակամած''
|[[Ռիչարդ Ադամս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|80
|1959
|''Տաք նախաճաշ''
|[[Ուիլյամ Սյուարդ Բերրոուզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|81
|1984
|''Որս հանուն Կարմիր Հոկտեմբերի''
|[[Թոմ Կլենսի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|82
|1993
|''Արգելված պտուղ''
|[[Լորել Համիլթոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|83
|1951
|''Տիկնիկների վարպետներ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|84
|1986
|''It''
|[[Սթիվեն Քինգ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|85
|1963
|''V.''
|[[Թոմաս Լինչոն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|86
|1956
|''Կրկնակ աստղ''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|87
|1957
|''Գալակտիկայի քաղաքացի''
|[[Ռոբերթ Էնսոն Հայնլայն]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|88
|1945
|''Վերադարձ Բրայդսհեդ''
|[[Իվլին Վո]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|89
|1932
|''Օգոստոսի լույսը''
|[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|90
|1962
|''Թռիչք կկվի բնի վրայով''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|91
|1929
|''Հրաժեշտ զենքին''
|[[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|92
|[1949
|''The sheltering sky''
|[[Փոլ Բոուլզ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|93
|1964
|''Sometimes a great notion''
|[[Քեն Քիզի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|94
|1918
|''Իմ Անտոնիա''
|[[Ուիլա Կեսեր]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|95
|1985
|''Մուլենգրո''
|[[Չարլզ դը Լինթ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|96
|1979
|''Սատտրի''
|[[Կորմակ Մակկարտի]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|97
|1984
|''Միթագոյի անտառը''
|[[Ռոբերթ Հոլդստոկ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|98
|1977
|''Պատրանքներ''
|[[Ռիչարդ Բախ]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|99
|1994
|''Խորամանկ մարդը''
|[[Ռոբերթսոն Դեվիս]]
|- align=&quot;left&quot;
|align=&quot;right&quot;|100
|1988
|''Սատանիստական բանաստեղծություններ''
|[[Սալման Ռուշդի]]
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1003</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3306</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6890</id>
      <timestamp>2011-11-23T18:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Գրիգոր Նարեկացի]], հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա (ծնվ. [[951]]):  [[Կատեգորիա:1003]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="156">== Մահացածներ ==

* [[Գրիգոր Նարեկացի]], հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա (ծնվ. [[951]]):

[[Կատեգորիա:1003]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1058</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2085</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4129</id>
      <timestamp>2011-08-17T08:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացծներ ==  * [[Գրիգոր Մագիստրոս]], հայ ականավոր գիտնական, փիլիսոփա և գրող (ծնվ. [[990]])։  [[Կատեգորիա:1058]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="184">== Մահացծներ ==

* [[Գրիգոր Մագիստրոս]], հայ ականավոր գիտնական, փիլիսոփա և գրող (ծնվ. [[990]])։

[[Կատեգորիա:1058]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4130</id>
      <timestamp>2011-08-17T08:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Մահացածներ ==

* [[Գրիգոր Մագիստրոս]], հայ ականավոր գիտնական, փիլիսոփա և գրող (ծնվ. [[990]])։

[[Կատեգորիա:1058]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1085</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3090</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6383</id>
      <timestamp>2011-10-26T14:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հակոբ Սանահնեցի]], հայ եկեղեցական գործիչ, ժամանակագիր (ծնն. թ, անհայտ):  [[Կատեգորիա:1085]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Սանահնեցի]], հայ եկեղեցական գործիչ, ժամանակագիր (ծնն. թ, անհայտ):

[[Կատեգորիա:1085]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1098</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2014</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3956</id>
      <timestamp>2011-07-29T12:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ներսես Շնորհալի]], միջնադարի հայ բանաստեղծ, երաժշտագետ, հայ մշակույթի խոշոր դեմքերից (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="231">== Ծնվածներ ==

* [[Ներսես Շնորհալի]], միջնադարի հայ բանաստեղծ, երաժշտագետ, հայ մշակույթի խոշոր դեմքերից (մահ. [[1173]]):

[[Կատեգորիա:1098]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1129</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8008</id>
      <sha1>463q79hk9bxxyvfi4qpmu10odtlzmlb</sha1>
    <revision>
      <id>17490</id>
      <timestamp>2013-09-21T04:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Սարկավագ]], հայ մատենագիր, փիլիսոփա, գիտնական, մանկավարժ (ծնվ. 1045-1050-ի մ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="214">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Սարկավագ]], հայ մատենագիր, փիլիսոփա, գիտնական, մանկավարժ (ծնվ. 1045-1050-ի միջև):

[[Կատեգորիա:1129]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1144</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1957</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3838</id>
      <timestamp>2011-07-24T12:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մատթեոս Ուռհայեցի]], հայ միջնադարյան տարեգիրների փայլուն դեմքերից:  [[Կատեգորիա:1144]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">== Մահացածներ ==

* [[Մատթեոս Ուռհայեցի]], հայ միջնադարյան տարեգիրների փայլուն դեմքերից:

[[Կատեգորիա:1144]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1171</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7469</id>
      <sha1>38sm6ssnfc2zmw2gxba9egovikk0w3m</sha1>
    <revision>
      <id>16462</id>
      <timestamp>2013-08-12T20:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 2]] - [[Հակոբ Բար Սալիբի]], ասորի մատենագիր, եկեղեցական գործիչ (ծննդ. թվ. ա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Հակոբ Բար Սալիբի]], ասորի մատենագիր, եկեղեցական գործիչ (ծննդ. թվ. անհայտ):

[[Կատեգորիա:1171]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1173</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2015</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3957</id>
      <timestamp>2011-07-29T12:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 13]] - [[Ներսես Շնորհալի]], միջնադարի հայ բանաստեղծ, երաժշտագետ, հայ մշակույթի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="261">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 13]] - [[Ներսես Շնորհալի]], միջնադարի հայ բանաստեղծ, երաժշտագետ, հայ մշակույթի խոշոր դեմքերից (ծնվ. [[1098]]):

[[Կատեգորիա:1173]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1232</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>599</id>
      <timestamp>2011-02-04T04:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * Հոռոմոսի վանքում Իգնատիոսը գրել և նկարազարդել է «[[Բագնայրի ավետարան]]ը»:   [[Կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">== Իրադարձություններ ==

* Հոռոմոսի վանքում Իգնատիոսը գրել և նկարազարդել է «[[Բագնայրի ավետարան]]ը»: 

[[Կատեգորիա:1232]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1582</id>
      <timestamp>2011-03-22T05:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="253">== Իրադարձություններ ==

* Հոռոմոսի վանքում [[Իգնատիոս (մանրանկարիչ)|Իգնատիոսը]] գրել և նկարազարդել է «[[Բագնայրի ավետարան]]ը»: 

[[Կատեգորիա:1232]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1253</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4897</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10737</id>
      <timestamp>2012-09-06T06:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ամիր Խոսրով Դեհլևի]], հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական (մահ. [[1325]]):  [[Կատեգորիա:1253]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="178">== Ծնվածներ ==

* [[Ամիր Խոսրով Դեհլևի]], հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական (մահ. [[1325]]):

[[Կատեգորիա:1253]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1271</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2735</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5448</id>
      <timestamp>2011-09-13T14:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Կիրակոս Գանձակեցի]], հայ պատմիչ (ծնվ. [[1202]] կամ [[1203]]):  [[Կատեգորիա:1271]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="153">== Մահացածներ ==

* [[Կիրակոս Գանձակեցի]], հայ պատմիչ (ծնվ. [[1202]] կամ [[1203]]):

[[Կատեգորիա:1271]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1274</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7911</id>
      <sha1>alhjbsqnyjblh7gn3k68jerrtuhy87q</sha1>
    <revision>
      <id>17335</id>
      <timestamp>2013-09-11T21:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհան Ֆիդանցա]], իտալացի փիլիսոփա և աստվածաբան (մահ. 1217-21):  [[Կատեգորիա:1274]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="166">== Մահացածներ ==

* [[Հովհան Ֆիդանցա]], իտալացի փիլիսոփա և աստվածաբան (մահ. 1217-21):

[[Կատեգորիա:1274]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1281</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3141</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6501</id>
      <timestamp>2011-10-31T08:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Համդալլահ Ղազվինի]], պարսիկ մատենագիր (մահ. 1349/50):  [[Կատեգորիա:1281]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="144">== Ծնվածներ ==

* [[Համդալլահ Ղազվինի]], պարսիկ մատենագիր (մահ. 1349/50):

[[Կատեգորիա:1281]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1286</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7463</id>
      <sha1>qhzd2kay03vkd50cg9di5ijyj3cey35</sha1>
    <revision>
      <id>16450</id>
      <timestamp>2013-08-12T13:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 12]] - [[Հակոբ Կլայեցի]], Հայոց կաթողիկոս 1268-ից: Հայտնի էր որպես գիտնական ու...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="314">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հակոբ Կլայեցի]], Հայոց կաթողիկոս 1268-ից: Հայտնի էր որպես գիտնական ու հռետոր, մեծ վարդապետ, մեկնիչ ու բանաստեղծ (ծնվ. 1200-ականներ):

[[Կատեգորիա:1286]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1289</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7937</id>
      <sha1>cdi3i2c3rgj9bgh2db36ycpapc3pxdv</sha1>
    <revision>
      <id>17381</id>
      <timestamp>2013-09-14T20:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Արքաեղբայր]], հայ միջնադարյան գրավոր մշակույթի նշանավոր գործիչ, մանկա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="423">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Արքաեղբայր]], հայ միջնադարյան գրավոր մշակույթի նշանավոր գործիչ, մանկավարժ-րաբունապետ, գրչության և մանրանկարչության արվեստների հովանավոր, բանաստեղծ, խմբագիր, գրիչ, ծաղկող (ծնվ. 1220-ականներ):

[[Կատեգորիա:1289]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1293</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3040</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6284</id>
      <timestamp>2011-10-24T09:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Երզնակացի]], համբավավոր իմաստասեր, մատենագիր, տիեզերագետ, տաղերգու, մանկա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="313">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Երզնակացի]], համբավավոր իմաստասեր, մատենագիր, տիեզերագետ, տաղերգու, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. 1225-1230 թթ. միջև):

[[Կատեգորիա:1293]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6285</id>
      <timestamp>2011-10-24T09:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="311">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Երզնկացի]], համբավավոր իմաստասեր, մատենագիր, տիեզերագետ, տաղերգու, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. 1225-1230 թթ. միջև):

[[Կատեգորիա:1293]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1304</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8764</id>
      <sha1>9hoa76fngogfbmevwcdf9ioca41cca4</sha1>
    <revision>
      <id>19858</id>
      <timestamp>2014-05-23T10:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 20]] - [[Ֆրանչեսկո Պետրարկա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1374]]):  [[Կատեգորիա:1304]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="173">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 20]] - [[Ֆրանչեսկո Պետրարկա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1374]]):

[[Կատեգորիա:1304]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1305</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2584</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5140</id>
      <timestamp>2011-09-06T16:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ստեփանոս Օրբելյան]], հայ գիտնական-պատմիչ, եկեղեցական և քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="242">== Մահացածներ ==

* [[Ստեփանոս Օրբելյան]], հայ գիտնական-պատմիչ, եկեղեցական և քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ (ծնվ. 1250-ական թթ.):

[[Կատեգորիա:1305]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1315</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7904</id>
      <sha1>brq0i5clvwx1dzfl3puezfbq2ftj9pr</sha1>
    <revision>
      <id>17328</id>
      <timestamp>2013-09-11T06:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհան Որոտնեցի]] - հայ փիլիսոփա, աստվածաբան, ուսուցչապետ և եկեղեցական-քաղաքական գ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհան Որոտնեցի]] - հայ փիլիսոփա, աստվածաբան, ուսուցչապետ և եկեղեցական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1386]]):

[[Կատեգորիա:1315]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1325</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4898</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10738</id>
      <timestamp>2012-09-06T06:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ամիր Խոսրով Դեհլևի]], հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական (ծնվ. [[1253]]):  [[Կատեգորիա:1325]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Մահացածներ ==

* [[Ամիր Խոսրով Դեհլևի]], հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական (ծնվ. [[1253]]):

[[Կատեգորիա:1325]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1327</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7920</id>
      <sha1>6m33eh8rn5yufrt9m5e3h6ztjbjdyqw</sha1>
    <revision>
      <id>17347</id>
      <timestamp>2013-09-12T18:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Արճիշեցի]], հայ գրիչ (ծննդ. թիվը անհայտ):  [[Կատեգորիա:1327]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="150">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Արճիշեցի]], հայ գրիչ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1327]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1340</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7992</id>
      <sha1>98xu1ltpdd6e0u2kuloidscwgz0vn1x</sha1>
    <revision>
      <id>17470</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Մեծոփացի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1410]]):  [[Կատեգորիա:13...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Մեծոփացի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1410]]):

[[Կատեգորիա:1340]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17471</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Մեծոփեցի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1410]]):

[[Կատեգորիա:1340]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1343</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6853</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15118</id>
      <timestamp>2013-05-02T13:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ջեֆրի Չոսեր]], անգլիացի բանաստեղծ (մահ. [[1400]]):  [[Կատեգորիա:1343]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="137">== Ծնվածներ ==

* [[Ջեֆրի Չոսեր]], անգլիացի բանաստեղծ (մահ. [[1400]]):

[[Կատեգորիա:1343]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1347</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8014</id>
      <sha1>glr15a5ew43p4uqv75ry7xmdawyrp3u</sha1>
    <revision>
      <id>17501</id>
      <timestamp>2013-09-22T05:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 6]] - [[Հովհաննես Քռնեցի]], ունիթորության տեսաբան և պարագլուխ, թարգմանիչ, ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="246">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Հովհաննես Քռնեցի]], ունիթորության տեսաբան և պարագլուխ, թարգմանիչ, քերական (ծնվ. մոտ 1290-92):

[[Կատեգորիա:1347]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1374</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8765</id>
      <sha1>sr7rftnhzzg8ixksvwqxnhinx2qc45g</sha1>
    <revision>
      <id>19860</id>
      <timestamp>2014-05-23T10:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 19]] - [[Ֆրանչեսկո Պետրարկա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1304]]):  [[Կատեգորիա:1374]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="177">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 19]] - [[Ֆրանչեսկո Պետրարկա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1304]]):

[[Կատեգորիա:1374]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1377</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5342</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11767</id>
      <timestamp>2012-11-01T10:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Գիյոմ դը Մաշո]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, երգահան, ճարտասանկան դպրոցի հիմնադիր (ծնվ. մոտ 1...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">== Մահացածներ ==

* [[Գիյոմ դը Մաշո]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, երգահան, ճարտասանկան դպրոցի հիմնադիր (ծնվ. մոտ 1300):

[[Կատեգորիա:1377]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1384</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2837</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5794</id>
      <timestamp>2011-09-29T16:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մաղաքիա Ղրիմեցի]], հայ մշակութային գործիչ, վարդապետ (ծնվ. 14-րդ դարի սկիզբ):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Մահացածներ ==

* [[Մաղաքիա Ղրիմեցի]], հայ մշակութային գործիչ, վարդապետ (ծնվ. 14-րդ դարի սկիզբ):

[[Կատեգորիա:1384]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1386</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7906</id>
      <sha1>1sw45fu5rs6f6450m29e9o1zbl5u66l</sha1>
    <revision>
      <id>17330</id>
      <timestamp>2013-09-11T06:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհան Որոտնեցի]] - հայ փիլիսոփա, աստվածաբան, ուսուցչապետ և եկեղեցական-քաղաքական...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="240">== Մահացածներ ==

* [[Հովհան Որոտնեցի]] - հայ փիլիսոփա, աստվածաբան, ուսուցչապետ և եկեղեցական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1315]]):

[[Կատեգորիա:1386]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1400</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6854</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15119</id>
      <timestamp>2013-05-02T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Ջեֆրի Չոսեր]], անգլիացի բանաստեղծ (մահ. [[1400]]):  [[Կատեգորիա:1400]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="171">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Ջեֆրի Չոսեր]], անգլիացի բանաստեղծ (մահ. [[1400]]):

[[Կատեգորիա:1400]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15122</id>
      <timestamp>2013-05-02T13:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="178">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Ջեֆրի Չոսեր]], անգլիացի բանաստեղծ (ծնվ. մոտ [[1343]]):

[[Կատեգորիա:1400]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1410</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7993</id>
      <sha1>38qp8xti2sw92q248b2sc9kxa6ry2i8</sha1>
    <revision>
      <id>17472</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Մեծոփեցի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1340]]):  [[Կատեգորի...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մեծոփեցի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1340]]):

[[Կատեգորիա:1410]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17481</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մեծոփեցի]], հայ մանկավարժ, գրիչ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1340]]):

[[Կատեգորիա:1410]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1413</title>
    <ns>0</ns>
    <id>596</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1222</id>
      <timestamp>2011-03-02T16:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Աբդ ար Ռազզակ]], միջինասիական պատմագիր (մահ. [[1482]]):  [[Կատեգորիա:1413]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="146">== Ծնվածներ ==

* [[Աբդ ար Ռազզակ]], միջինասիական պատմագիր (մահ. [[1482]]):

[[Կատեգորիա:1413]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1414</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4805</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10541</id>
      <timestamp>2012-08-30T11:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 18]] - [[Ջամի]], պարսիկ բանաստեղծ, փիլիսոփա, երաժտության տեսաբան (մահ. [[1492]])  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="202">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Ջամի]], պարսիկ բանաստեղծ, փիլիսոփա, երաժտության տեսաբան (մահ. [[1492]])

[[Կատեգորիա:1414]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1415</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7981</id>
      <sha1>4gofw9t1zxbhqc5oj7u3t421u7agf00</sha1>
    <revision>
      <id>17455</id>
      <timestamp>2013-09-18T22:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Մանկասարենց]], միջնադարյան հայ գրիչ (մահ. [[1501]]):  [[Կատեգորիա:1415]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Մանկասարենց]], միջնադարյան հայ գրիչ (մահ. [[1501]]):

[[Կատեգորիա:1415]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1426</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3082</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6374</id>
      <timestamp>2011-10-26T14:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հակոբ Ղրիմեցի]], հայ տոմարագետ, րաբունապետ (ծնվ, 1360-ական թթ.):  [[Կատեգորիա:1426]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="168">== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Ղրիմեցի]], հայ տոմարագետ, րաբունապետ (ծնվ, 1360-ական թթ.):

[[Կատեգորիա:1426]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1438</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7985</id>
      <sha1>idxemwrvizscakgz9tsbybfju6wpkqv</sha1>
    <revision>
      <id>17461</id>
      <timestamp>2013-09-18T22:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Մանուկ Խլաթեցի]], հայ միջնադայւյան գուսան (ծնն. թիվը անհայտ):  [[Կատեգոր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մանուկ Խլաթեցի]], հայ միջնադայւյան գուսան (ծնն. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1438]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1474</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1949</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3824</id>
      <timestamp>2011-07-24T07:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Լոդովիկո Արիոստո]], Վերածնության դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ և դրամա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="244">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Լոդովիկո Արիոստո]], Վերածնության դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ և դրամատուրգ (մահ. [[1533]]):

[[Կատեգորիա:1474]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1482</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1223</id>
      <timestamp>2011-03-02T16:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Աբդ ար Ռազզակ]], միջինասիական պատմագիր (ծնվ. [[1413]]):  [[Կատեգորիա:1482]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="150">== Մահացածներ ==

* [[Աբդ ար Ռազզակ]], միջինասիական պատմագիր (ծնվ. [[1413]]):

[[Կատեգորիա:1482]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1492</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1930</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3795</id>
      <timestamp>2011-07-23T11:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 11]] - [[Մարգարիտ Նավարացի]], բազմակողմանի զարգացած գրող, Ֆրանցիսկ Առաջինի քույրը, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Մարգարիտ Նավարացի]], բազմակողմանի զարգացած գրող, Ֆրանցիսկ Առաջինի քույրը, Նավարայի թագուհին (մահ. [[1549]]):

[[Կատեգորիա:1492]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10543</id>
      <timestamp>2012-08-30T11:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Մարգարիտ Նավարացի]], բազմակողմանի զարգացած գրող, Ֆրանցիսկ Առաջինի քույրը, Նավարայի թագուհին (մահ. [[1549]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջամի]], պարսիկ բանաստեղծ, փիլիսոփա, երաժտության տեսաբան (ծնվ. [[1414]])

[[Կատեգորիա:1492]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1494</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8314</id>
      <sha1>5p6rbbatl04urxkfu5qoplih5hhp97b</sha1>
    <revision>
      <id>18319</id>
      <timestamp>2013-11-27T11:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Ֆրանսուա Ռաբլե]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1553]])։  [[Կատեգորիա:1494]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="146">== Ծնվածներ ==

* [[Ֆրանսուա Ռաբլե]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1553]])։

[[Կատեգորիա:1494]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1497</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7961</id>
      <sha1>fwdek9yeteobu1wu2za3w7go2by6ino</sha1>
    <revision>
      <id>17410</id>
      <timestamp>2013-09-17T21:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածեր ==  * [[Հովհաննես Համշենցի]], հայ մանկավարժ և փիլիսոփա (ծննդ. թիվը անհայտ):  [[Կատեգորիա:1497]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="178">== Մահացածեր ==

* [[Հովհաննես Համշենցի]], հայ մանկավարժ և փիլիսոփա (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1497]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1501</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3086</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6379</id>
      <timestamp>2011-10-26T14:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հակոբ Նետրարենց]], հայ գրիչ, բանաստեղծ (ծննդ. թիվը անհայտ):  [[Կատեգորիա:1501]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="164">== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Նետրարենց]], հայ գրիչ, բանաստեղծ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1501]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17456</id>
      <timestamp>2013-09-18T22:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="272">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մանկասարենց]], միջնադարյան հայ գրիչ (ծնվ. [[1415]]):
* [[Հակոբ Նետրարենց]], հայ գրիչ, բանաստեղծ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1501]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1524</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1972</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3868</id>
      <timestamp>2011-07-25T15:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Պիեռ դը Ռոնսար]], ֆրանսիացի խոշոր բանաստեղծ, [[Պլեադ]]ի պարագլուխը (մահ. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Պիեռ դը Ռոնսար]], ֆրանսիացի խոշոր բանաստեղծ, [[Պլեադ]]ի պարագլուխը (մահ. [[1585]]):

[[Կատեգորիա:1524]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1533</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1950</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3826</id>
      <timestamp>2011-07-24T07:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 8]] - [[Լոդովիկո Արիոստո]], Վերածնության դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ և դրամատ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="242">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Լոդովիկո Արիոստո]], Վերածնության դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1474]]):

[[Կատեգորիա:1533]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17964</id>
      <timestamp>2013-11-18T17:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Միշել դը Մոնտեն]], հումանիստ, փիլիսոփա, գրող, Վերածննդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1592]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Լոդովիկո Արիոստո]], Վերածնության դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1474]]):

[[Կատեգորիա:1533]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1547</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8305</id>
      <sha1>kk9c8hev4120d1eyoioc9c5z3l0dg0f</sha1>
    <revision>
      <id>18307</id>
      <timestamp>2013-11-27T11:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Միգել դե Սերվանտես]], իսպանացի արձակագիրներ, դրամատուրգ (մահ. [[1616]]):...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Միգել դե Սերվանտես]], իսպանացի արձակագիրներ, դրամատուրգ (մահ. [[1616]]):

[[Կատեգորիա:1547]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1548</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1920</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3766</id>
      <timestamp>2011-07-21T13:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * Ֆրանսիայում ստեղծվել է [[Պլեադ]] գրական խմբակը:  [[Կատեգորիա:1548]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Իրադարձություններ ==

* Ֆրանսիայում ստեղծվել է [[Պլեադ]] գրական խմբակը:

[[Կատեգորիա:1548]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1549</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1933</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3798</id>
      <timestamp>2011-07-23T11:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Մարգարիտ Նավարացի]], բազմակողմանի զարգացած գրող, Ֆրանցիսկ Առաջինի ք...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="279">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Մարգարիտ Նավարացի]], բազմակողմանի զարգացած գրող, Ֆրանցիսկ Առաջինի քույրը, Նավարայի թագուհին (ծնվ. [[1492]]):

[[Կատեգորիա:1549]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1552</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>747</id>
      <timestamp>2011-02-07T07:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 18]] - [[Գաբրիելո Կյաբրերա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1638]]):  [[Կատեգորիա:1552]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="171">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Գաբրիելո Կյաբրերա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1638]]):

[[Կատեգորիա:1552]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1553</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8315</id>
      <sha1>8zcwn0w4u27tfedxmf1txwsoj6nuwo5</sha1>
    <revision>
      <id>18320</id>
      <timestamp>2013-11-27T12:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 9]] - [[Ֆրանսուա Ռաբլե]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1494]])։  [[Կատեգորիա:1553]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="171">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Ֆրանսուա Ռաբլե]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1494]])։

[[Կատեգորիա:1553]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1558</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8473</id>
      <sha1>3fvenhttg4090qc1w0lor0e6vmkrpkd</sha1>
    <revision>
      <id>18841</id>
      <timestamp>2014-01-23T18:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Շիմոն Շիմոնովիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, բանասեր, մշակու...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="250">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Շիմոն Շիմոնովիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, բանասեր, մշակութային գործիչ (մահ. [[1629]]):

[[Կատեգորիա:1558]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1560</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8021</id>
      <sha1>ac638aph0ff8mcrwy1ih4v0n4rtxldo</sha1>
    <revision>
      <id>17511</id>
      <timestamp>2013-09-23T17:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննիսիկ Ծարեցի]], հայ ժամանակագիր (մահ. թիվը անհայտ):  [[Կատեգորիա:1560]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննիսիկ Ծարեցի]], հայ ժամանակագիր (մահ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1560]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1561</title>
    <ns>0</ns>
    <id>838</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1775</id>
      <timestamp>2011-04-06T03:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 11]] - [[Լուիս դե Գոնգորա]], բարոկկոյի դարաշրջանի իսպանացի բանաստեղծ (մահ. [[1627]]):  [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="210">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Լուիս դե Գոնգորա]], բարոկկոյի դարաշրջանի իսպանացի բանաստեղծ (մահ. [[1627]]):

[[Կատեգորիա:1561]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1563</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3074</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6364</id>
      <timestamp>2011-10-26T13:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հակոբ Թոխատեցի]], հայ տաղասաց, թարգմանիչ, գրիչ (մահ. 1657-1663-ի միջև):  [[Կատեգորիա:1563]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="172">== Ծնվածներ ==

* [[Հակոբ Թոխատեցի]], հայ տաղասաց, թարգմանիչ, գրիչ (մահ. 1657-1663-ի միջև):

[[Կատեգորիա:1563]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1564</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5475</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12067</id>
      <timestamp>2012-12-01T10:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1616]]):  [[Կատեգորիա:1564]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1616]]):

[[Կատեգորիա:1564]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20433</id>
      <timestamp>2014-09-21T09:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="174">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1616]]):

[[Կատեգորիա:1564]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1565</title>
    <ns>0</ns>
    <id>446</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>978</id>
      <timestamp>2011-02-13T20:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Ալեսանդրո Տասսոնի]], իտալացի գրող (մահ. [[1636]]):  [[Կատեգորիա:1565]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Ալեսանդրո Տասսոնի]], իտալացի գրող (մահ. [[1636]]):

[[Կատեգորիա:1565]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1568</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1020</id>
      <timestamp>2011-02-16T05:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Թոմազո Կամպանելլա]], իտալացի գրող (մահ. [[1639]]):  [[Կատեգորիա:1568]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="166">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Թոմազո Կամպանելլա]], իտալացի գրող (մահ. [[1639]]):

[[Կատեգորիա:1568]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1569</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>672</id>
      <timestamp>2011-02-05T12:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Ջամբատիստ Մարինո]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1625]]):  [[Կատեգորիա:1569]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="175">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Ջամբատիստ Մարինո]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1625]]):

[[Կատեգորիա:1569]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1105</id>
      <timestamp>2011-02-20T08:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Ջամբատիստ Մարինո]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1625]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Գիլյեն դե Կաստրո]], իսպանացի դրամատուրգ (մահ. [[1631]]):

[[Կատեգորիա:1569]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1579</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1613</id>
      <timestamp>2011-03-23T07:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 24]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (մահ. [[1648]])  [[Կատեգորիա:15...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 24]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (մահ. [[1648]])

[[Կատեգորիա:1579]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1614</id>
      <timestamp>2011-03-23T07:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="190">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 24]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (մահ. [[1648]]):

[[Կատեգորիա:1579]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2175</id>
      <timestamp>2011-04-15T16:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="318">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 24]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (մահ. [[1648]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լուիս Վալես դե Գեվարա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[1644]]):

[[Կատեգորիա:1579]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1580</title>
    <ns>0</ns>
    <id>984</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2060</id>
      <timestamp>2011-04-13T20:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ֆրանսեսկո դե Քեվեդո]], իսպանացի արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1645]]):  [[Կատ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="204">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ֆրանսեսկո դե Քեվեդո]], իսպանացի արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1645]]):

[[Կատեգորիա:1580]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1583</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3781</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8082</id>
      <timestamp>2012-04-17T14:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Իվան Ֆեոդորով]], տպագրության հիմնադիրը Ռուսաստանում և Ուկրաինայում...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="237">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Իվան Ֆեոդորով]], տպագրության հիմնադիրը Ռուսաստանում և Ուկրաինայում (ծնվ. մոտ 1510):

[[Կատեգորիա:1583]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1585</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1975</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3871</id>
      <timestamp>2011-07-25T15:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Պիեռ դը Ռոնսար]], ֆրանսիացի խոշոր բանաստեղծ, [[Պլեադ]]ի պարագլուխը (ծն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="228">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Պիեռ դը Ռոնսար]], ֆրանսիացի խոշոր բանաստեղծ, [[Պլեադ]]ի պարագլուխը (ծնվ. [[1524]]):

[[Կատեգորիա:1585]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1592</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8173</id>
      <sha1>lb0sdcpkbn4h5z6m1i37mub16jepc3l</sha1>
    <revision>
      <id>17966</id>
      <timestamp>2013-11-18T17:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Միշել դը Մոնտեն]], հումանիստ, փիլիսոփա, գրող, Վերածննդի ներկայաց...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Միշել դը Մոնտեն]], հումանիստ, փիլիսոփա, գրող, Վերածննդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1533]]):

[[Կատեգորիա:1592]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>16 պատմվածք (գիրք, 2012)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5605</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12383</id>
      <timestamp>2012-12-19T12:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|]] '''«16 պատմվածք»''', «Անտարե ս» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1984">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարե ս» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12384</id>
      <timestamp>2012-12-19T12:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2052">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|Շապիկի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12390</id>
      <timestamp>2012-12-19T14:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2052">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|Շապիկի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 16 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12394</id>
      <timestamp>2012-12-19T18:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2096">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|Շապիկի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 16 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15388</id>
      <timestamp>2013-05-18T16:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2461">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|Շապիկի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 16 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17844</id>
      <timestamp>2013-11-15T15:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2096">[[Պատկեր:16 patmvacq.jpg|250px|thumb|Շապիկի ձևավորումը՝ Լուսինե Դաշտոյանի]]
'''«16 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2012]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 128 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2012» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 16 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 16 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Անրի Գրիգորյան]]. Կինը
* [[Արմեն Օհանյան]]. Գերաստղ Մարիոն
* [[Արմենուհի Սիսյան]]. Պայուսակը
* [[Արմինե Սարգսյան]]. Անի, Անի
* [[Արփի Ոսկանյան]]. Մարտի 2
* [[Գուրգեն Խանջյան]]. Հայրը
* [[Գրիգոր Սարգսյան]]. Հեղինակ փնտրելիս
* [[Լենա Հովսեփյան]]. Սթափ զգայարանների շփոթ... մեղեդին
* [[Կարինե Խոդիկյան]]. Հինգերորդի լռությունը
* [[Համբարձում Համբարձումյան (1984)|Համբարձում Համբարձումյան]]. Կորեական դելիկատես
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Քարից ծանր ժամանակը
* [[Նառա Վարդանյան]]. Պատերազմ երեք արարով
* [[Նարինե Կռոյան]]. Կազիմիր էֆեկտը
* Ռուբեն Հախվերդյան. Ինչի համար և ինչու է ապրում մարդ
* [[Սիմոն Հակոբյան]]. Մարդն ու շնիկը
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Դու կա՞ս

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1601</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1055</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2191</id>
      <timestamp>2011-04-15T17:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 8]] - [[Բալթասար Գրասիան]], իսպանացի արձակագիր, փիլիսոփա, գրականության տեսաբան (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="231">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Բալթասար Գրասիան]], իսպանացի արձակագիր, փիլիսոփա, գրականության տեսաբան (մահ. [[1658]]):

[[Կատեգորիա:1601]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1602</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8299</id>
      <sha1>d29c0570mwhi9apqaefwp5ii91knvlj</sha1>
    <revision>
      <id>18299</id>
      <timestamp>2013-11-27T10:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Շառլ Սորել]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1674]]):  [[Կատեգորիա:1602]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Շառլ Սորել]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1674]]):

[[Կատեգորիա:1602]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1610</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8771</id>
      <sha1>6lvtfi9c77iwknu5nf9b307wxwjvnha</sha1>
    <revision>
      <id>19868</id>
      <timestamp>2014-05-24T09:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Ղազար Թոխաթեցի]], հայ տաղասաց, գրիչ (ծնվ. 1550-ականներին):  [[Կատեգորիա:1610]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Մահացածներ ==

* [[Ղազար Թոխաթեցի]], հայ տաղասաց, գրիչ (ծնվ. 1550-ականներին):

[[Կատեգորիա:1610]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1613</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1202</id>
      <timestamp>2011-03-02T06:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 16]] - [[Տրայանո Բոկկալինի]], իտալացի արձակագիր (ծնվ. [[1556]]):  [[Կատեգորիա:1613]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Տրայանո Բոկկալինի]], իտալացի արձակագիր (ծնվ. [[1556]]):

[[Կատեգորիա:1613]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1616</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5476</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12068</id>
      <timestamp>2012-12-01T10:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1564]]):  [[Կատեգորիա:1616]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1564]]):

[[Կատեգորիա:1616]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18309</id>
      <timestamp>2013-11-27T11:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="328">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1564]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Միգել դե Սերվանտես]], իսպանացի արձակագիրներ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1547]]):

[[Կատեգորիա:1616]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20435</id>
      <timestamp>2014-09-21T09:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="326">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 23]] - [[Շեքսպիր]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1564]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Միգել դե Սերվանտես]], իսպանացի արձակագիրներ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1547]]):

[[Կատեգորիա:1616]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1618</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3078</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6370</id>
      <timestamp>2011-10-26T13:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հակոբ Կարնեցի]], հայ պատմիչ-ժամանակագիր, աշխարհագրագետ (մահ. թվականը անհայտ):  [[Կատեգոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="195">== Ծնվածներ ==

* [[Հակոբ Կարնեցի]], հայ պատմիչ-ժամանակագիր, աշխարհագրագետ (մահ. թվականը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1618]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1621</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1901</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3719</id>
      <timestamp>2011-07-17T13:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 8]] - [[Ժան դը Լաֆոնտեն]], ֆրանսիացի առակագիր (մահ. [[1695]]):  [[Կատեգորիա:1621]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Ժան դը Լաֆոնտեն]], ֆրանսիացի առակագիր (մահ. [[1695]]):

[[Կատեգորիա:1621]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1625</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>676</id>
      <timestamp>2011-02-05T12:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 25]] - [[Ջամբատիստ Մարինո]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1569]]):  [[Կատեգորիա:1625]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="169">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ջամբատիստ Մարինո]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1569]]):

[[Կատեգորիա:1625]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1627</title>
    <ns>0</ns>
    <id>841</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1778</id>
      <timestamp>2011-04-06T03:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 23]] - [[Լուիս դե Գոնգորա]], բարոկկոյի դարաշրջանի իսպանացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1561]]):  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="212">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Լուիս դե Գոնգորա]], բարոկկոյի դարաշրջանի իսպանացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1561]]):

[[Կատեգորիա:1627]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1629</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8474</id>
      <sha1>htunva99y9qem35rl534axz43v7qf5i</sha1>
    <revision>
      <id>18843</id>
      <timestamp>2014-01-23T19:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 5]] - [[Շիմոն Շիմոնովիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, բանասեր, մշակութա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="245">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Շիմոն Շիմոնովիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, բանասեր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1558]]):

[[Կատեգորիա:1629]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1631</title>
    <ns>0</ns>
    <id>526</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1108</id>
      <timestamp>2011-02-20T08:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 28]] - [[Գիլյեն դե Կաստրո]], իսպանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1569]]):  [[Կատեգորիա:1631]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Գիլյեն դե Կաստրո]], իսպանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1569]]):

[[Կատեգորիա:1631]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1635</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>484</id>
      <timestamp>2011-02-02T12:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * Հիմնվել է [[Ֆրանսիական ակադեմիա]]ն:  [[Կատեգորիա:1635]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="135">== Իրադարձություններ ==

* Հիմնվել է [[Ֆրանսիական ակադեմիա]]ն:

[[Կատեգորիա:1635]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17429</id>
      <timestamp>2013-09-18T06:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="290">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Հոլով]], հայ քերական, թարգմանիչ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1691]]):

== Իրադարձություններ ==

* Հիմնվել է [[Ֆրանսիական ակադեմիա]]ն:

[[Կատեգորիա:1635]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1636</title>
    <ns>0</ns>
    <id>449</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>981</id>
      <timestamp>2011-02-13T20:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 26]] - [[Ալեսանդրո Տասսոնի]], իտալացի գրող (ծնվ. [[1565]]):  [[Կատեգորիա:1636]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 26]] - [[Ալեսանդրո Տասսոնի]], իտալացի գրող (ծնվ. [[1565]]):

[[Կատեգորիա:1636]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1638</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>750</id>
      <timestamp>2011-02-07T08:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Գաբրիելո Կյաբրերա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1552]]):  [[Կատեգորիա:1638]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Գաբրիելո Կյաբրերա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1552]]):

[[Կատեգորիա:1638]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>752</id>
      <timestamp>2011-02-07T08:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Գաբրիելո Կյաբրերա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1552]]):

[[Կատեգորիա:1638]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1639</title>
    <ns>0</ns>
    <id>476</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1023</id>
      <timestamp>2011-02-16T05:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 21]] - [[Թոմազո Կամպանելլա]], իտալացի գրող (ծնվ. [[1568]]):  [[Կատեգորիա:1639]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Թոմազո Կամպանելլա]], իտալացի գրող (ծնվ. [[1568]]):

[[Կատեգորիա:1639]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20183</id>
      <timestamp>2014-06-15T11:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="323">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Ժան Ռասին]], ֆրանսիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1699]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Թոմազո Կամպանելլա]], իտալացի գրող (ծնվ. [[1568]]):

[[Կատեգորիա:1639]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1640</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5185</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11439</id>
      <timestamp>2012-10-17T14:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ուիլյամ Ուիչեռլի]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1716]]):  [[Կատեգորիա:1640]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="169">== Ծնվածներ ==

* [[Ուիլյամ Ուիչեռլի]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1716]]):

[[Կատեգորիա:1640]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1642</title>
    <ns>0</ns>
    <id>412</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>888</id>
      <timestamp>2011-02-12T04:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Վինչենցո Ֆիլիկայա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1707]]):  [[Կատեգորիա:1642]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="177">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Վինչենցո Ֆիլիկայա]], իտալացի բանաստեղծ (մահ. [[1707]]):

[[Կատեգորիա:1642]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1643</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8000</id>
      <sha1>ecdi1e7gw53bzez6svnmr09f56hqnq2</sha1>
    <revision>
      <id>17479</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Մրքուզ]], հայ փիլիսոփա-աստվածաբան, տրամաբան, նկարիչ (մահ. [[1715]]):  [[Կատեգոր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Մրքուզ]], հայ փիլիսոփա-աստվածաբան, տրամաբան, նկարիչ (մահ. [[1715]]):

[[Կատեգորիա:1643]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1644</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1046</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2177</id>
      <timestamp>2011-04-15T16:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 10]] - [[Լուիս Վալես դե Գեվարա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1579]]):  [[Կատեգորիա:1644]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Լուիս Վալես դե Գեվարա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1579]]):

[[Կատեգորիա:1644]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1645</title>
    <ns>0</ns>
    <id>987</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2063</id>
      <timestamp>2011-04-13T20:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրանսեսկո դե Քեվեդո]], իսպանացի արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1580]]):  [[Կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրանսեսկո դե Քեվեդո]], իսպանացի արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1580]]):

[[Կատեգորիա:1645]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1646</title>
    <ns>0</ns>
    <id>384</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>842</id>
      <timestamp>2011-02-09T07:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 28]] - [[Ֆուլվիո Տեստի]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1593]])  [[Կատեգորիա:1646]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="168">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 28]] - [[Ֆուլվիո Տեստի]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1593]])

[[Կատեգորիա:1646]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1648</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1617</id>
      <timestamp>2011-03-23T07:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 12]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (ծնվ. [[1579]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="194">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Թիրսո դե Մոլինա]], իսպանացի դրամատուրգ և աստվածաբան (ծնվ. [[1579]]):

[[Կատեգորիա:1648]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1657</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1938</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3807</id>
      <timestamp>2011-07-23T17:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 27]] - [[Սիմեոն Ջուղայեցի]], ականավոր հայ փիլիսոփա, քերական,, մանկավարժ, տաղասա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="257">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Սիմեոն Ջուղայեցի]], ականավոր հայ փիլիսոփա, քերական,, մանկավարժ, տաղասաց ու հասարակական գործիչ:

[[Կատեգորիա:1657]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3812</id>
      <timestamp>2011-07-23T17:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="256">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Սիմեոն Ջուղայեցի]], ականավոր հայ փիլիսոփա, քերական, մանկավարժ, տաղասաց ու հասարակական գործիչ:

[[Կատեգորիա:1657]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1658</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1058</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2194</id>
      <timestamp>2011-04-15T17:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Բալթասար Գրասիան]], իսպանացի արձակագիր, փիլիսոփա, գրականության տեսա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="239">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Բալթասար Գրասիան]], իսպանացի արձակագիր, փիլիսոփա, գրականության տեսաբան (ծնվ. [[1601]]):

[[Կատեգորիա:1658]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1661</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8860</id>
      <sha1>0iefvznhq3487ipubeavxlgjzldgtnp</sha1>
    <revision>
      <id>20066</id>
      <timestamp>2014-06-01T00:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Մատթեոս Ծարեցի]], Ամստերդամի հայկական տպագրության հիմնադիր (ծնվ. 1590-ականներ):  [[Կ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="200">== Մահացածներ ==

* [[Մատթեոս Ծարեցի]], Ամստերդամի հայկական տպագրության հիմնադիր (ծնվ. 1590-ականներ):

[[Կատեգորիա:1661]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1667</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6012</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13180</id>
      <timestamp>2013-01-28T10:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ջոնաթան Սվիֆթ]], անգլո-իռլանդական արձակագիր, երգիծաբան, հրապարակախոս (մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="226">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ջոնաթան Սվիֆթ]], անգլո-իռլանդական արձակագիր, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. 1745):

[[Կատեգորիա:1667]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13182</id>
      <timestamp>2013-01-28T10:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="230">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ջոնաթան Սվիֆթ]], անգլո-իռլանդական արձակագիր, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1745]]):

[[Կատեգորիա:1667]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1674</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8300</id>
      <sha1>tabzj3um1n5s22ytbq3g09aoj61adi4</sha1>
    <revision>
      <id>18300</id>
      <timestamp>2013-11-27T10:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Մարտի 7]] - [[Շառլ Սորել]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1674]]):  [[Կատեգորիա:1674]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Շառլ Սորել]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1674]]):

[[Կատեգորիա:1674]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18302</id>
      <timestamp>2013-11-27T10:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Շառլ Սորել]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1602]]):

[[Կատեգորիա:1674]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1676</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1908</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3738</id>
      <timestamp>2011-07-18T14:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 7]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="319">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը իր անունը կրող (Մխիթարյան) հայտնի միաբանության (մահ. [[1749]]):

[[Կատեգարիա:1676]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3739</id>
      <timestamp>2011-07-18T14:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="319">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը իր անունը կրող (Մխիթարյան) հայտնի միաբանության (մահ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1676]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1678</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7956</id>
      <sha1>ni0oxh2cwnqhhdlfmbpvsbqd0txvt1h</sha1>
    <revision>
      <id>17404</id>
      <timestamp>2013-09-17T21:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցի]], Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք, մշակութային գործիչ (մահ. [[1741]]): ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցի]], Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք, մշակութային գործիչ (մահ. [[1741]]):

[[Կատեգորիա:1678]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1684</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7867</id>
      <sha1>d42yt8848nw4c4onti2gpz0s4y7mt5p</sha1>
    <revision>
      <id>17280</id>
      <timestamp>2013-09-08T22:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Լյուդվիգ Հոլբերգ]], դանիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր, ծագո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="254">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Լյուդվիգ Հոլբերգ]], դանիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր, ծագումով նորվեգացի (մահ. [[1754]]):

[[Կատեգորիա:1684]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1689</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8246</id>
      <sha1>2ebv2s7dhun9j88o4bu2wr4ile0zx62</sha1>
    <revision>
      <id>18166</id>
      <timestamp>2013-11-22T14:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 18]] - [[Շառլ Լուի Մոնտեսքյո]], ֆրանսիացի լուսավորիչ, փիլիսոփա, իրավագետ, գրո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="228">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Շառլ Լուի Մոնտեսքյո]], ֆրանսիացի լուսավորիչ, փիլիսոփա, իրավագետ, գրող (մահ. [[1755]]):

[[Կատեգորիա:1689]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1690</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1012</id>
      <timestamp>2011-02-16T04:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * Հռոմում ստեղծվել է [[Արկադիա ակադեմիան]]:  [[Կատեգորիա:1690]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="146">== Իրադարձություններ ==

* Հռոմում ստեղծվել է [[Արկադիա ակադեմիան]]:

[[Կատեգորիա:1690]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1013</id>
      <timestamp>2011-02-16T04:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="146">== Իրադարձություններ ==

* Հռոմում ստեղծվել է [[Արկադիա ակադեմիա]]ն:

[[Կատեգորիա:1690]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1691</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7966</id>
      <sha1>k431v2b8woonaqokdi7hkpwl04zpkme</sha1>
    <revision>
      <id>17430</id>
      <timestamp>2013-09-18T06:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 24]] - [[Հովհաննես Հոլով]], հայ քերական, թարգմանիչ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="214">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Հովհաննես Հոլով]], հայ քերական, թարգմանիչ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1635]]):

[[Կատեգորիա:1691]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1695</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1902</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3721</id>
      <timestamp>2011-07-17T13:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 13]] - [[Ժան դը Լաֆոնտեն]], ֆրանսիացի առակագիր (մահ. [[1695]]):  [[Կատեգորիա:1695]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Ժան դը Լաֆոնտեն]], ֆրանսիացի առակագիր (մահ. [[1695]]):

[[Կատեգորիա:1695]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3722</id>
      <timestamp>2011-07-17T13:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Ժան դը Լաֆոնտեն]], ֆրանսիացի առակագիր (ծնվ. [[1621]]):

[[Կատեգորիա:1695]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1699</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8899</id>
      <sha1>5syjty2rywk8evngm0uoa7t68ifzsmj</sha1>
    <revision>
      <id>20185</id>
      <timestamp>2014-06-15T11:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 21]] - [[Ժան Ռասին]], ֆրանսիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1639]]):  [[Կատեգորիա:1...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Ժան Ռասին]], ֆրանսիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1639]]):

[[Կատեգորիա:1699]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1702</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7485</id>
      <sha1>3jqouiwjo0f9d25yvr5bsay5n5xbh7e</sha1>
    <revision>
      <id>16482</id>
      <timestamp>2013-08-12T22:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հակոբ Նալյան Զմարացի]], հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[17...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="213">== Ծնվածներ ==

* [[Հակոբ Նալյան Զմարացի]], հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1764]]):

[[Կատեգորիա:1702]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1707</title>
    <ns>0</ns>
    <id>415</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>891</id>
      <timestamp>2011-02-12T05:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Վինչենցո Ֆիլիկայա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1642]]):  [[Կատեգորիա:1707]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Վինչենցո Ֆիլիկայա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1642]]):

[[Կատեգորիա:1707]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11829</id>
      <timestamp>2012-11-02T20:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="385">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Կարլո Գոլդոնի]], իտալացի դրամատուրգ, ազգային կատակերգության հիմնադիրը (մահ. [[1793]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Վինչենցո Ֆիլիկայա]], իտալացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1642]]):

[[Կատեգորիա:1707]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1710</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6101</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13390</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Իգնատիոս Խաչատրյան]], հայ բառարանագիր (մահ. [[1780]])։  [[Կատեգորիա:1710]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="146">== Ծնվածներ ==

* [[Իգնատիոս Խաչատրյան]], հայ բառարանագիր (մահ. [[1780]])։

[[Կատեգորիա:1710]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1715</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8001</id>
      <sha1>3p9s7hytm66ekbz2k20hbe13affrqrg</sha1>
    <revision>
      <id>17480</id>
      <timestamp>2013-09-19T23:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Մրքուզ]], հայ փիլիսոփա-աստվածաբան, տրամաբան, նկարիչ (ծնվ. [[1643]]):  [[Կատեգ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մրքուզ]], հայ փիլիսոփա-աստվածաբան, տրամաբան, նկարիչ (ծնվ. [[1643]]):

[[Կատեգորիա:1715]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1716</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5186</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11440</id>
      <timestamp>2012-10-17T15:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 1]] - [[Ուիլյամ Ուիչեռլի]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1640]]):  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="198">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Ուիլյամ Ուիչեռլի]], անգլիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1640]]):

[[Կատեգորիա:1716]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1720</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4062</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8690</id>
      <timestamp>2012-05-23T06:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 15]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (մահ. [[1810]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 15]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (մահ. [[1810]]):

[[Կատեգորիա:1720]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1728</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5383</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11841</id>
      <timestamp>2012-11-03T07:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 10]] - [[Օլիվեր Գոլդսմիթ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="237">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Օլիվեր Գոլդսմիթ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ (մահ. [[1774]]):

[[Կատեգորիա:1728]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1729</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6092</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13369</id>
      <timestamp>2013-02-05T10:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սիմոն-Պետրոս Լուրդե]], ֆրանսիացի հայագետ-արևելագետ (մահ. [[1799]]):  [[Կատեգորիա:1729]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="169">== Ծնվածներ ==

* [[Սիմոն-Պետրոս Լուրդե]], ֆրանսիացի հայագետ-արևելագետ (մահ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1729]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1731</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4537</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9847</id>
      <timestamp>2012-08-13T10:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Պըլը Պուղի]], արցախցի զվարճախոս-առակախոս (մահ. [[1810]]):  [[Կատեգորիա:1731]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="150">== Ծնվածներ ==

* [[Պըլը Պուղի]], արցախցի զվարճախոս-առակախոս (մահ. [[1810]]):

[[Կատեգորիա:1731]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1734</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1251</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2628</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Աբրահամ Բաղիշեցի]],  Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Մահացածներ ==

* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]],  Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[տաղ]]երի:

[[Կատեգորիա:1734]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10587</id>
      <timestamp>2012-08-31T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Մահացածներ ==

* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]], Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[տաղ]]երի:
* [[Էգազ Նորջուղայեցի]], հայ գուսան (մահ. մոտ 1650):

[[Կատեգորիա:1734]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1735</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4054</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8679</id>
      <timestamp>2012-05-23T00:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 3]] - [[Բարսեղ Լուսլովյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (մահ. [[1809]]):  [[Կատեգորիա:1735]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="177">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 3]] - [[Բարսեղ Լուսլովյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (մահ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1735]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1737</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1258</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2643</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 18]] - [[Աբրահամ Կրետացի]], Հայոց կաթողիկոս 1734-ից, պատմագիր (ծնն. թիվը անհայտ):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աբրահամ Կրետացի]], Հայոց կաթողիկոս 1734-ից, պատմագիր (ծնն. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1737]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1738</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1622</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3292</id>
      <timestamp>2011-06-01T06:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (մահ. [[1823]]):  [[Կատեգորիա:1738]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (մահ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1738]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8905</id>
      <timestamp>2012-06-27T14:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="284">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 31]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (մահ. [[1815]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (մահ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1738]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8993</id>
      <timestamp>2012-07-06T07:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="440">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 31]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (մահ. [[1815]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (մահ. [[1825]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (մահ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1738]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1740</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4276</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9176</id>
      <timestamp>2012-07-16T09:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ստեփանոս Ագոնց]], հայ աշխարհագետ, աստվածաբան (մահ. [[1824]]):  [[Կատեգորիա:1740]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ստեփանոս Ագոնց]], հայ աշխարհագետ, աստվածաբան (մահ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1740]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1741</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7957</id>
      <sha1>qf0aa8gjg196cdez5rc69cs2wuc3s22</sha1>
    <revision>
      <id>17405</id>
      <timestamp>2013-09-17T21:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 13]] - [[Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցի]], Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք, մշակութային գ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 13]] - [[Հովհաննես Կոլոտ Բաղիշեցի]], Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1678]]):

[[Կատեգորիա:1741]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1742</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4247</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9116</id>
      <timestamp>2012-07-14T17:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. [[1830]]):  [[Կատեգորիա:1742]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="161">== Ծնվածներ ==

* [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1742]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1743</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8731</id>
      <sha1>npx9z8xgsk3sczfvg7o4knq667fjanf</sha1>
    <revision>
      <id>19646</id>
      <timestamp>2014-05-05T20:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 23]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս (...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="819">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (մահ. [[1801]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

[[Կատեգորիա:1743]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1744</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7752</id>
      <sha1>iqympkcjvql8v27jc4h1npfq926jva7</sha1>
    <revision>
      <id>17081</id>
      <timestamp>2013-08-25T02:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 25]] - [[Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր]], գերմանացի փիլիսոփա, գրող-լուսավորիչ (մահ. [[1803...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="211">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր]], գերմանացի փիլիսոփա, գրող-լուսավորիչ (մահ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1744]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1745</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6013</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13183</id>
      <timestamp>2013-01-28T10:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ջոնաթան Սվիֆթ]], անգլո-իռլանդական արձակագիր, երգիծաբան, հրապարակախո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ջոնաթան Սվիֆթ]], անգլո-իռլանդական արձակագիր, երգիծաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1667]]):

[[Կատեգորիա:1745]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1749</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1077</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2224</id>
      <timestamp>2011-04-18T17:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 28]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (մահ. [[1832]]):  [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="211">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 28]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (մահ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1749]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3742</id>
      <timestamp>2011-07-18T14:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="504">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 28]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (մահ. [[1832]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 27]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը իր անունը կրող (Մխիթարյան) հայտնի միաբանության (մահ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1749]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3743</id>
      <timestamp>2011-07-18T14:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="504">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 28]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (մահ. [[1832]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 27]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը իր անունը կրող (Մխիթարյան) հայտնի միաբանության (ծնվ. [[1676]]):

[[Կատեգորիա:1749]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10571</id>
      <timestamp>2012-08-30T19:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="661">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Վիտորիո Ալֆիերի]], իտալացի բանաստեղծ, թատերագիր, արձակագիր (մահ. [[1803]]):
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (մահ. [[1832]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 27]] - [[Մխիթար Սեբաստացի]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, կրթական գործիչ, հիմնադիրը իր անունը կրող (Մխիթարյան) հայտնի միաբանության (ծնվ. [[1676]]):

[[Կատեգորիա:1749]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1751</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4193</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9030</id>
      <timestamp>2012-07-07T08:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * Դեկտեմբեր - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (մահ. [[18...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="220">== Ծնվածներ ==

* Դեկտեմբեր - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (մահ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1751]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9040</id>
      <timestamp>2012-07-07T13:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Գաբրիել Ավետիքյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերական-բառարանագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1827]]):
* Դեկտեմբեր - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (մահ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1751]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1754</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7868</id>
      <sha1>ldt9juk79oe1xc3m46ybjgxny276sw5</sha1>
    <revision>
      <id>17282</id>
      <timestamp>2013-09-08T22:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 28]] - [[Լյուդվիգ Հոլբերգ]], դանիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր, ծագո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="254">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Լյուդվիգ Հոլբերգ]], դանիացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր, ծագումով նորվեգացի (ծնվ. [[1684]]):

[[Կատեգորիա:1754]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1755</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8247</id>
      <sha1>ocixzb6d2op20wchx9jko0v7gck8w9e</sha1>
    <revision>
      <id>18168</id>
      <timestamp>2013-11-22T14:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 10]] - [[Շառլ Լուի Մոնտեսքյո]], ֆրանսիացի լուսավորիչ, փիլիսոփա, իրավագետ, գ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="232">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Շառլ Լուի Մոնտեսքյո]], ֆրանսիացի լուսավորիչ, փիլիսոփա, իրավագետ, գրող (ծնվ. [[1689]]):

[[Կատեգորիա:1755]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1756</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5509</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12138</id>
      <timestamp>2012-12-07T08:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1829]]):  [[Կատեգորիա:1756]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="139">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1829]]):

[[Կատեգորիա:1756]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1757</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8915</id>
      <sha1>fwqjfkl5kuug8xcyiab15soc3nz1lea</sha1>
    <revision>
      <id>20210</id>
      <timestamp>2014-06-15T18:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * Մոտ [[1757]] - [[Վելեստինլիս Ռիգաս]], հույն բանաստեղծ, հեղափոխական (մահ. [[1798]]):  [[Կատեգորիա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Ծնվածներ ==

* Մոտ [[1757]] - [[Վելեստինլիս Ռիգաս]], հույն բանաստեղծ, հեղափոխական (մահ. [[1798]]):

[[Կատեգորիա:1757]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1758</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4257</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9141</id>
      <timestamp>2012-07-15T08:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="244">== Ծնվածներ ==

* [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագրագետ (մահ. [[1833]]):

[[Կատեգորիա:1758]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1762</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4478</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9694</id>
      <timestamp>2012-08-08T09:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1854]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="216">== Ծնվածներ ==

* [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1762]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9695</id>
      <timestamp>2012-08-08T09:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="244">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1762]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1764</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7486</id>
      <sha1>ccggezjvydwyfbwk2hm0l5g8gach62s</sha1>
    <revision>
      <id>16483</id>
      <timestamp>2013-08-12T22:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հակոբ Նալյան Զմարացի]], հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Նալյան Զմարացի]], հայ մատենագիր, մանկավարժ, մեկնիչ, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1702]]):

[[Կատեգորիա:1764]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1765</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4429</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9554</id>
      <timestamp>2012-07-31T08:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="231">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (մահ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1765]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1766</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6050</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13259</id>
      <timestamp>2013-01-30T20:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Կարամզին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, պատմաբան ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="233">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Կարամզին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, պատմաբան (մահ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1766]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1767</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2972</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6060</id>
      <timestamp>2011-10-09T13:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր (մահ. [[1847]]):  [[Կատեգորիա:1767]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր (մահ. [[1847]]):

[[Կատեգորիա:1767]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1769</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4409</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9509</id>
      <timestamp>2012-07-29T13:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 7]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1849]]):  [[Կատեգորիա:1769]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1769]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16098</id>
      <timestamp>2013-08-07T10:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="286">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Իվան Կռիլով]], ռուս գրող, առակագիր, լրագրող (մահ. [[1844]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1769]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1770</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4266</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9154</id>
      <timestamp>2012-07-15T10:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 25]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1835]]):  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="201">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1770]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1773</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5206</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11472</id>
      <timestamp>2012-10-19T16:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 31]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ....</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1853]]):

[[Կատեգորիա:1773]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1774</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4501</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9742</id>
      <timestamp>2012-08-09T18:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * Հունիս - [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Ծնվածներ ==

* Հունիս - [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. 1854):

[[Կատեգորիա:1774]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11843</id>
      <timestamp>2012-11-03T07:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">== Ծնվածներ ==

* Հունիս - [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. 1854):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Օլիվեր Գոլդսմիթ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, գրականագետ (ծնվ. [[1728]]):

[[Կատեգորիա:1774]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1775</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8659</id>
      <sha1>r5ipbwqnq1iz4k02o62wf69tow36ga4</sha1>
    <revision>
      <id>19459</id>
      <timestamp>2014-04-24T12:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Ջեյն Օսթին]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1817]]):  [[Կատեգորիա:1775]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Ջեյն Օսթին]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1775]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1776</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1097</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2263</id>
      <timestamp>2011-04-20T04:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 24]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="235">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարիչ (մահ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1776]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9405</id>
      <timestamp>2012-07-26T12:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="386">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարիչ (մահ. [[1822]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Սուքիաս Սոմալյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1846]]):

[[Կատեգորիա:1776]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1777</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1087</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2243</id>
      <timestamp>2011-04-19T02:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1777]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9498</id>
      <timestamp>2012-07-29T12:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="369">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1811]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1777]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9533</id>
      <timestamp>2012-07-30T07:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="598">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1851]]):
* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1811]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1777]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1778</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7353</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>16131</id>
      <timestamp>2013-08-07T19:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 29]] - [[Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկոու]], ուկրաինացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="226">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկոու]], ուկրաինացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1843]]):

[[Կատեգորիա:1778]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16132</id>
      <timestamp>2013-08-07T19:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="222">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկո]], ուկրաինացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1843]]):

[[Կատեգորիա:1778]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1779</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5296</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11680</id>
      <timestamp>2012-10-30T05:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Գրիգոր Գապարաճյան]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. թվ. անհայտ):  [[Կատեգորիա:1779]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="161">== Ծնվածներ ==

* [[Գրիգոր Գապարաճյան]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. թվ. անհայտ):

[[Կատեգորիա:1779]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1780</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3951</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8461</id>
      <timestamp>2012-05-11T05:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 19]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1857]]):  [[Կատեգորիա:1780]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="174">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 19]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1780]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9256</id>
      <timestamp>2012-07-18T06:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="322">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 19]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Հակոբոս Ճելալյան]], հայ կենսագիր, թարգմանիչ, լրագրող (մահ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1780]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13391</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="445">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 19]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Հակոբոս Ճելալյան]], հայ կենսագիր, թարգմանիչ, լրագրող (մահ. [[1839]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իգնատիոս Խաչատրյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1710]])։

[[Կատեգորիա:1780]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1781</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1110</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2281</id>
      <timestamp>2011-04-20T06:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 30]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (մահ. [[1838...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (մահ. [[1838]]): 

[[Կատեգորիա:1781]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1782</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4720</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10329</id>
      <timestamp>2012-08-19T08:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 28]] - [[Արիստակես Ազարյան]], հայ բառարանագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1855]]):  [[Կատեգորիա:17...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Արիստակես Ազարյան]], հայ բառարանագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1782]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1783</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5916</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12896</id>
      <timestamp>2013-01-15T12:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սարգիս Թեոդորյան]] - հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="228">== Ծնվածներ ==

* [[Սարգիս Թեոդորյան]] - հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1783]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1786</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8812</id>
      <sha1>1zkkipfvoa4xstnzk84d0o3mrjijx80</sha1>
    <revision>
      <id>19956</id>
      <timestamp>2014-05-27T16:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Ալեքսանդր Ճավճավաձե]], վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="231">== Ծնվածներ ==

* [[Ալեքսանդր Ճավճավաձե]], վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ (մահ. [[1846]]):

[[Կատեգորիա:1786]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1787</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8904</id>
      <sha1>b715gbkrkbnyrs3tbvezi752ciosxog</sha1>
    <revision>
      <id>20191</id>
      <timestamp>2014-06-15T14:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 22]] - [[Ռասմուս Ռասկ]], դանիացի լեզվաբան (մահ. [[1832]]):  [[Կատեգորիա:1787]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Ռասմուս Ռասկ]], դանիացի լեզվաբան (մահ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1787]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1788</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4382</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9444</id>
      <timestamp>2012-07-28T05:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 2]] - [[Սամվել Սամսարյան]], հայ պատմաբան, բնագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1847]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="194">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 2]] - [[Սամվել Սամսարյան]], հայ պատմաբան, բնագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1847]]):

[[Կատեգորիա:1788]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10562</id>
      <timestamp>2012-08-30T17:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="459">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (մահ. [[1869]]):
* [[Օգոստոսի 2]] - [[Սամվել Սամսարյան]], հայ պատմաբան, բնագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1847]]):

[[Կատեգորիա:1788]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15161</id>
      <timestamp>2013-05-03T14:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="570">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Ջորջ Բայրոն]], անգլիացի բանաստեղծ (մահ. [[1824]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (մահ. [[1869]]):
* [[Օգոստոսի 2]] - [[Սամվել Սամսարյան]], հայ պատմաբան, բնագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1847]]):

[[Կատեգորիա:1788]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1789</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7430</id>
      <sha1>r7wqg9n3xocegg6en3v5gh75mugix95</sha1>
    <revision>
      <id>16320</id>
      <timestamp>2013-08-09T18:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպեր]], ամերիկյան արձակագիր (մահ. [[1851]]):  [[Կատեգորի...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպեր]], ամերիկյան արձակագիր (մահ. [[1851]]):

[[Կատեգորիա:1789]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1790</title>
    <ns>0</ns>
    <id>238</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>588</id>
      <timestamp>2011-02-04T04:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>178.78.175.42</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 21]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="248">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1790]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3995</id>
      <timestamp>2011-08-09T20:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="250">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Արսեն Բագրատունի]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1790]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13000</id>
      <timestamp>2013-01-24T18:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="431">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Արսեն Բագրատունի]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (մահ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1790]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1791</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4288</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9205</id>
      <timestamp>2012-07-17T15:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Եփրեմ Սեթյան]], հայ բանասեր-պատմաբան, իրավագետ, աստվածաբան, բանաստեղծ (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="232">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Եփրեմ Սեթյան]], հայ բանասեր-պատմաբան, իրավագետ, աստվածաբան, բանաստեղծ (մահ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1791]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9337</id>
      <timestamp>2012-07-23T05:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="338">== Ծնվածներ ==

* Փետրվար - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1843]]):
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Եփրեմ Սեթյան]], հայ բանասեր-պատմաբան, իրավագետ, աստվածաբան, բանաստեղծ (մահ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1791]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1793</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5375</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11831</id>
      <timestamp>2012-11-02T20:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 6]] - [[Կարլո Գոլդոնի]], իտալացի դրամատուրգ, ազգային կատակերգության հիմնադիրը...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="234">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Կարլո Գոլդոնի]], իտալացի դրամատուրգ, ազգային կատակերգության հիմնադիրը (ծնվ. [[1707]]):

[[Կատեգորիա:1793]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1795</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>532</id>
      <timestamp>2011-02-03T04:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 25]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="273">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1795]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13491</id>
      <timestamp>2013-02-14T15:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="383">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1834]]):
* [[Ժոզեֆ Ագուբ]], հայ բանասեր, արաբագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1832]])։

[[Կատեգորիա:1795]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1796</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5545</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12217</id>
      <timestamp>2012-12-08T15:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 24]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1840]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="205">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1796]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1797</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1614</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3274</id>
      <timestamp>2011-05-30T05:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացօ բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1856]])...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="215">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացօ բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1797]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3277</id>
      <timestamp>2011-05-30T05:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="215">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1797]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17208</id>
      <timestamp>2013-08-31T16:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="408">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գևորգ Հյուրմյուզյան]], հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1797]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1798</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8888</id>
      <sha1>nmqxrxqauu3ju8n3kju9dl8tnujnf77</sha1>
    <revision>
      <id>20158</id>
      <timestamp>2014-06-14T08:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 14]] - [[Ֆրանտիշեկ Պալացկի]], չեխ պատմաբան, գրականագետ, փիլիսոփա, քաղաքական գո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="234">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 14]] - [[Ֆրանտիշեկ Պալացկի]], չեխ պատմաբան, գրականագետ, փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ (մահ. [[1876]]):

[[Կատեգորիա:1798]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20211</id>
      <timestamp>2014-06-15T18:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="409">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 14]] - [[Ֆրանտիշեկ Պալացկի]], չեխ պատմաբան, գրականագետ, փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Վելեստինլիս Ռիգաս]], հույն բանաստեղծ, հեղափոխական (ծնվ. մոտ [[1757]]):

[[Կատեգորիա:1798]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1799</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3757</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8034</id>
      <timestamp>2012-04-15T11:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="265">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (մահ. [[1837]]):

[[Կատեգորիա:1799]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10419</id>
      <timestamp>2012-08-23T05:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="460">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1858]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (մահ. [[1837]]):

[[Կատեգորիա:1799]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13370</id>
      <timestamp>2013-02-05T11:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1858]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (մահ. [[1837]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Սիմոն-Պետրոս Լուրդե]], ֆրանսիացի հայագետ-արևելագետ (ծնվ. [[1729]]):

[[Կատեգորիա:1799]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17214</id>
      <timestamp>2013-08-31T17:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="821">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Էդուարդ Հյուրմյուզյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1876]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1858]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (մահ. [[1837]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Սիմոն-Պետրոս Լուրդե]], ֆրանսիացի հայագետ-արևելագետ (ծնվ. [[1729]]):

[[Կատեգորիա:1799]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19504</id>
      <timestamp>2014-05-01T13:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="959">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Էդուարդ Հյուրմյուզյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1876]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Օնորե դը Բալզակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1850]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (մահ. [[1837]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Սիմոն-Պետրոս Լուրդե]], ֆրանսիացի հայագետ-արևելագետ (ծնվ. [[1729]]):

[[Կատեգորիա:1799]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18-33. արդի հայ արձակ (անթոլոգիա, 2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6394</id>
    <redirect title="18-33. արդի հայ պոեզիա (անթոլոգիա, 2013)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14379</id>
      <timestamp>2013-03-28T09:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[18-33. արդի հայ արձակ (անթոլոգիա, 2013)]]» վերանվանված է «[[18-33. արդի հայ պոեզիա (անթոլոգիա, 2013)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="86">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[18-33. արդի հայ պոեզիա (անթոլոգիա, 2013)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18-33. արդի հայ պոեզիա (անթոլոգիա, 2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6391</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14367</id>
      <timestamp>2013-03-27T22:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]] '''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9464">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սոփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էգրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ

[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14368</id>
      <timestamp>2013-03-27T22:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9512">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սոփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էգրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ

[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14374</id>
      <timestamp>2013-03-27T22:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9515">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սոփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էգրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ   ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14375</id>
      <timestamp>2013-03-28T09:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9515">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սեփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էգրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ   ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14376</id>
      <timestamp>2013-03-28T09:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9518">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ արձակ»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սեփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էր գրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ   ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14377</id>
      <timestamp>2013-03-28T09:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9520">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ պոեզիա»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սեփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էր գրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ   ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14378</id>
      <timestamp>2013-03-28T09:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[18-33. արդի հայ արձակ (անթոլոգիա, 2013)]]» վերանվանված է «[[18-33. արդի հայ պոեզիա (անթոլոգիա, 2013)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9520">[[Պատկեր:18-33. poezia.jpg|250px|thumb|]]
'''«18-33. արդի հայ պոեզիա»''', 2013-ին Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության կողմից հրատարակված արդի հայ արձակի [[անթոլոգիա]]: Կազմեցին և խմբագրեցին` [[Լիլիթ Գալստյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: 284 էջ: Ձևավորումը` Մկրտիչ Մաթևոսյանի: 

Անթոլոգիայում ընդգրկված են հետևյալ հեղինակների ստեղծագործությունները.

*[[Վահե Արսեն]]
*[[Աշոտ Գաբրիելյան]]
*[[Տաթևիկ Խուրշուդյան]]
*[[Էդուարդ Հարենց]]
*[[Անահիտ Հայրապետյան]]
*[[Կարեն Անտաշյան]]
*[[Աննա Դավթյան]]
*[[Նարե Հովհաննիսյան]]
*[[Հասմիկ Սիմոնյան]]
*[[Մարիամ Կարապետյան]]
*[[Մանե Գրիգորյան]]
*[[Ռուզաննա Ոսկանյան]]
*[[Տաթև Չախչախյան]]

== Երկու խոսք (Լիլիթ Գալստյան) ==

::::::::::::::::''Իմաստուն պոետներ,''
::::::::::::::::''Աստվածային ժառանգների ժամանակներից…''
::::::::::::::::''Գրվածքները նրանց քրմերն են դարձել,''
::::::::::::::::''Գրելու թղթերը նրանց որդին է,''
::::::::::::::::''Նրանց բուրգերը գրքերն են խրատների,''
::::::::::::::::''Նրանց երեխան` գրիչը եղեգնյա։''

Ահա այսպես էին Հին Եգիպտոսում, Քրիստոսից XIV-XV դար առաջ փառաբանում պոետներին, աստվածավայել՝ գրեթե այնպես, ինչպես կփառաբանեին արարչին։ 

Առաջին բանաստեղծություններն աղոթքներ ու հիմներ էին։ Նրանք ծնվել էին տիեզերքի առեղծվածը ճանաչելու որոնում-փնտրտուքներում, աշխարհի անեզրն ու անընդգրկելին, հավերժն ու այլագոյությունը, սերն ու ատելությունը, զոհաբերությունն ու նվիրումը բացահայտելու և հասկանալու ճանապարհին։

Ու թեև աշխարհի պես հին է բանաստեղծությունը, միևնույն է՝ այս էլ քանի-քանի դար ամենակարող ժամանակն անզոր է բացահայտել թե բուրգերի, թե պոեզիայի առեղծվածը։
 
Առաջվա պես անհասկանալի է աշխարհը, խաղաղ չենք մենք, առաջվա պես կեղծ մարգարեներն ու չաստվածները ծանրացել են հորիզոնին, ցորենն ու որոմն ապրում են կողք կողքի, չապրելու չափ դժվար է ապրելը, և անդինի եզրին ու նրանից էլ անց, պոետները փորձում են աղմուկի ու անստույգի մեջ զանազանել թացը չորից, կեղծն անկեղծից, ցավը վրեժից, դավադրությունը զոհաբերումից, բարեկամը թշնամուց, անցողիկն անանցից…

Որտե՞ղ է ծնվում բանաստեղծությունը կամ ինչու՞, տալիս ենք հավերժական հարցն՝ անշուշտ իմանալով, որ բանաստեղծությունը ծնվում է, երբ չգրելը օդի ու ջրի պես անհնարինություն է ու նաև օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ փախուստ, հանգրվան՝ ինքնաճանաչողության ու ինքնաազատագրման ճանապարհին։ 

Կա կյանքը, կա բանաստեղծությունը։ 

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը ներկայացնում է «18-33 պոեզիայի անթոլոգիան»՝ ներառող մեզ ժամանակակից տասներեք բանաստեղծների։ 

Որպես բանաստեղծ, նրանք անկախության ծնունդ են, նրանք ունեն կիրք, շնորք, առերևույթից այնկողմ տեսնելու կարողություն։ 

Անշուշտ, անցյալի ժառանգության բեռը նրանք չեն կարող չտեսնել, չճանաչել ու չզգալ, բայց, հաստատ, բանաստեղծություն ծնելիս նրանց ազատությունը կաշկանդված չէ ոչ այդ թանկ բեռով, ոչ էլ երկարատև հիշողության տեսիլքով։ Նրանց չի կաշկանդում նաև ժամանակի ու տարածության անսահմանը։

Հիասթափությունների, աղմուկի ու անորոշի մեր օրերերում նրանց չի անհանգստացնում նաև այն, որ գրելն ու գրելով ապրելը շքեղություն է, եթե ոչ՝ զոհողություն։

Նրանք, ինչպես բոլոր ժամանակներում, բանաստեղծներին բարո կրքով ու համառությամբ երգում են սերը, հայրենիքը, լսում ու գրում են լռությունը, տեսնում են բառերից ու պատկերներից անդին, նույնանում են աշխարհի հետ ու դառնում նույնքան էլ տարբեր։ 

Մենք գնահատական չենք տալիս, իսկ, թե կգրվեն և կերգվեն նրանց մասին փառաբանության հիմներ՝ ինչպես հին աշխարհում, կորոշի ժամանակը։

Բայց նախ նրանք ապրելու իրավունք ունեն։

:::::::ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

== Առաջաբանի փոխարեն (Արքմենիկ Նիկողոսյան) ==

Գրական ընթացքի պարագծում, ավանդաբար, պոեզիան ավելի խայտաբղետ ու բազմազան ներկայություն է դրսևորում:

Հանգամանքներ, որ դժվարացնում է ցանկացած ընտրություն, առավել ևս` անթոլոգիկ բնույթ ունեցող ժողովածուների կազմումը, ու առավել ևս` երբ ժողովածուն 18-33 տարիքային մասնավոր նպատակադրումն ունի:

Դեռ ամբողջովին չհստակված ստեղծաբանական միտումները, սեփական ոճի ու ասելիքի գրեթե անընդհատական որոնումները, բնականաբար, առավել բնութագրական են երիտասարդ բանաստեղծներին: Իսկ միայն վերջին 8-10 տարիներին հարյուրից ավելի երիտասարդ է բանաստեղծական դաշտում հայտ ներկայացրել: Բնականաբար, նրանցից քչերն են, որ գրական ընթացքի մեջ ունեցել են շարունակական ներկայություն կամ ստեղծագործական հետևողական աճ են ապահովել:

Վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորված` «18-33. արդի հայ պոեզիա» անթոլոգիան շատ երկար ու դժվարությամբ է կազմվել, բայց մշտապես ուղենիշ ենք ունեցել գրական ընթացքը իր հատկականություններով ներկայացնելու մտահոգությունը, ինչպես նաև ընտրության պարտադիր գործառույթը` իբրև սկզբունք:

Բնականաբար, առավել հեշտ էր կողմնորոշվել այն բանաստեղծների պարագային, որոնք արդեն իսկ ունեն ձևավորված պոետական դիմագիծ ու առանձնացող ոճ: Բայց քիչ չէին դեպքերը, երբ երիտասարդ բանաստեղծը, որ մեր տեսադաշտում էր, հանկարծ կտրուկ հրաժարվում էր սեփական նախասիրություններից և որդեգրում բոլորովին նոր պոետական կեցվածք, նոր ոճ ու ասելիք կամ ընդհանրապես դադարում էր գրել:

Ի վերջո, մոտ 25 երիտասարդ բանաստեղծներից որոշեցինք առանձնացնել ու նրանց բանաստեղծությունների մե՛ր ընտրությամբ ներկայացնել 13-ին: Ա՛յն 13-ին, որոնք առավել ամբողջական են ի ցույց դնում արդի հայ բանաստեղծության զարգացման հիմնական միտումները, նորացումի ջանքը, [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] խոսքով ասած` ոչ թե «նետի մեծությունը», այլ` «նշանի ահագնությունը»:

Այսպիսի մոտեցումը և հեղինակների ընտրությունը, բնականաբար, անթոլոգիան կազմողների սուբյեկտիվության կնիքն ունի` պայմանավորված գրական ընթացքի մեր ընկալումներով:

:::::::::ԱՐՔՄԵՆԻԿ   ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1800</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8501</id>
      <sha1>ez8myq4wnooi08tkcanwpmtuqyuvfwq</sha1>
    <revision>
      <id>18919</id>
      <timestamp>2014-01-28T09:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Էմիլ Աարստրուպ]], դանիացի քնարերգու (մահ. [[1856]]):  [[Կատեգորիա:1800]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Էմիլ Աարստրուպ]], դանիացի քնարերգու (մահ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1800]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1801</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2558</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5051</id>
      <timestamp>2011-09-04T09:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):  [[Կատեգորիա:1801]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="155">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6904</id>
      <timestamp>2011-11-23T21:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="392">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14677</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="695">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14699</id>
      <timestamp>2013-04-06T11:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="721">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19642</id>
      <timestamp>2014-05-05T20:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1514">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. 1743): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսնաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19645</id>
      <timestamp>2014-05-05T20:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1516">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19650</id>
      <timestamp>2014-05-05T21:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1665">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19658</id>
      <timestamp>2014-05-05T22:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1741">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19660</id>
      <timestamp>2014-05-05T22:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրադարձություններ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2126">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19663</id>
      <timestamp>2014-05-05T22:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2237">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19669</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2352">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19688</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2456">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19692</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրադարձություններ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3102">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19693</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3338">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։
* Վենետիկում վերահրատարակվում է Միքայել Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։ Նույնը` [[1843]] թվականին։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19696</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4083">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։
* Վենետիկում վերահրատարակվում է Միքայել Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։ Նույնը` [[1843]] թվականին։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ 586 էջ։ Նույնը` [[1827]], [[1859]] թվականներին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որր հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19699</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4083">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։
* Վենետիկում վերահրատարակվում է Միքայել Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։ Նույնը` [[1843]] թվականին։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ 586 էջ։ Նույնը` [[1827]], [[1859]] թվականներին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որը հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19701</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5127">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։
* Վենետիկում վերահրատարակվում է Միքայել Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։ Նույնը` [[1843]] թվականին։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ 586 էջ։ Նույնը` [[1827]], [[1859]] թվականներին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որը հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։
* Պոլսում, [[Պողոս Արապյան]]ի տպարանում, վերահրատարակվում է «Երաժշտականք երգեցմունք հոգևորականք» խորագրով [[շարական]]ների ժողովածուն։ 560 էջ։ Գրքի հաջորդ էջն ունի «Ձայնաքաղ շարական, յօրինեցեալ և կարգադրեցեալ հանդերձ իւրովքն քաղուածովք» խորագիրր և հաճախ այս վերնագրով էլ հիշատակվում է բանասիրական գրականության մեջ։ Ընդգրկում է V-XVI դդ. ստեղծագործող հեղինակների գործերը ([[Սահակ Պարթև]], [[Մեսրոպ Մաշտոց]], [[Հովհաննես Մանդակունի]], [[Անանիա Շիրակացի]], [[Կոմիտաս կաթողիկոս]], [[Գրիգոր Մագիստրոս]], [[Հովհաննես Օձնեցի]], [[Ներսես Շնորհալի]], Ներսես Լամբրոնացի, [[Հովհաննես Պլուզ]] և այլոց):

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19702</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6369">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1888]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (մահ. [[1876]]):
* [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1853]]):
* [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1881]]):
* [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (մահ. [[1865]]):
* [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 9]] - '''Հովսեփ Երկայնաբազուկ-Արղության''', ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ([[1800]], [[հուլիսի 31]]), բայց չի օծվել (ծնվ. [[1743]]): ''Հովսեփի մահվանից հետո, կաթողիկոսական աթոռի համար սկսվում է աղմկահույզ մի պայքար, որին միջամտում էին Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Թուրքիան, յուրաքանչյուրն առաջ քաշելով իր շահերին հարմար թեկնածու։ Այդ պայքարը հայտնի է «Դավիթ-Դանիելյան» անունով, որի շուրջ ընդարձակ գրականություն է ստեղծվել։'' 

== Իրադարձություններ ==

* ''Տարեսկիզբ''. Կալկաթայում [[Հարություն Գալուցյան]]ը հիմնում է հայկական դպրոց, որը կրում էր «Վարժոց» անունը: Գոյություն է ունեցել մինչև [[1825]]-ը: 
* [[Սեպտեմբերի 12]] - Ալեքսանդր I-ի մանիֆեստը` Վրաստանը Ռուսաստանին միացված ճանաչելու մասին։ Վրաստանի հետ մեկտեղ Ռուսաստանի տիրապետության ներքո են անցնում Լոռու, Փամբակի, Ղազախի, Շամշադնի, Քարվանսարայի գավառները։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նուաւգարան օրհնութեանց» ժողովածուն։ [[Տեքստաբանություն|Տեքստաբանական]] աշխատանքները, համեմատությունները (հույն, լատին և եբրայեցերեն բնագրերի հետ), մեկնությունները` [[Միքայել Չամչյան]]ի։ 600 էջ։ Տրված են կրոնական գործիչների (Մովսես, Հովհաննես, Եզեկիել, Հակոբ և այլն) [[օրհներգություն]]ներն ու դրանց քննական վերլուծությունները։
* Վենետիկում վերահրատարակվում է Միքայել Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։ Նույնը` [[1843]] թվականին։
* Վենետիկում հրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ 586 էջ։ Նույնը` [[1827]], [[1859]] թվականներին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որը հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։
* Պոլսում, [[Պողոս Արապյան]]ի տպարանում, վերահրատարակվում է «Երաժշտականք երգեցմունք հոգևորականք» խորագրով [[շարական]]ների ժողովածուն։ 560 էջ։ Գրքի հաջորդ էջն ունի «Ձայնաքաղ շարական, յօրինեցեալ և կարգադրեցեալ հանդերձ իւրովքն քաղուածովք» խորագիրր և հաճախ այս վերնագրով էլ հիշատակվում է բանասիրական գրականության մեջ։ Ընդգրկում է V-XVI դդ. ստեղծագործող հեղինակների գործերը ([[Սահակ Պարթև]], [[Մեսրոպ Մաշտոց]], [[Հովհաննես Մանդակունի]], [[Անանիա Շիրակացի]], [[Կոմիտաս կաթողիկոս]], [[Գրիգոր Մագիստրոս]], [[Հովհաննես Օձնեցի]], [[Ներսես Շնորհալի]], Ներսես Լամբրոնացի, [[Հովհաննես Պլուզ]] և այլոց):
* Պոլսում, Մատթևոս Դպրի տպարանում, հրատարակվում է [[Աթանաս Աղեքսանդրացի|Աթանաս Աղեքսանդրիացու]], [[Եպիփան Կիպրացի|Եպիփան Կիպրացու]] և [[Դավիթ Անհաղթ]]ի «Մեկնութիւն Սաղմոսաց» ժողովածուն։ 112 էջ։ Լրիվ վերնագիրն է. «Սաղմոսարան սրբոյ Դավթի երջանիկ մարգարէի հոգենուագ երգոցն իմաստից։ Նախ` յառաջաբանութիւն մեկնութեան և զանազանութիւն իւրաքանչիւր դիտաւորութեան, ասացեալ ի սրբոյն Աթանասէ եպիսկոպոսապետէ Աղեքսանդրացւոյ։ Ապա` վերնագրացն մտաց մտահանգոյց մեկնութիւն յԵպիփանէ սրբոյ եպիսկոպոսէ Կիպրացւոյ։ Եւ զկնի` Համառօտ իմն մեկնութիւն ևս ի Դաւթայ Անյաղթ փիլիսոփաէն մերմէ սրբոյ։ Եւ եւս` Ներբողեան ինչ ի Սաղմոսն, զորս արտահանեալ ի սաղմոսարանէ վաղեմնականէ յօրինակելոց ի ՊՁԵ թուականի մերում»։

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1800|1802|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1801]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1802</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4033</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8636</id>
      <timestamp>2012-05-21T16:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13160</id>
      <timestamp>2013-01-26T06:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17017</id>
      <timestamp>2013-08-23T07:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="580">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1872]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17188</id>
      <timestamp>2013-08-30T20:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="739">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19704</id>
      <timestamp>2014-05-08T03:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="910">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1872]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Մարի Բրոսսե]], արևելագետ (հայագետ, վրացագետ), պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19708</id>
      <timestamp>2014-05-08T03:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="986">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1872]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Մարի Բրոսսե]], արևելագետ (հայագետ, վրացագետ), պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1801|1803|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19711</id>
      <timestamp>2014-05-08T04:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1180">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1872]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Մարի Բրոսսե]], արևելագետ (հայագետ, վրացագետ), պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1885]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Գաբրիել Պատկանյան]], բանաստեղծ, պատմաբան, գրական-հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1889]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (մահ. [[1874]]):

{{Նախորդ և հաջորդ գլուխներ|1801|1803|Տարիներ}}

[[Կատեգորիա:1802]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1803</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4037</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8643</id>
      <timestamp>2012-05-21T17:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1834]]):  [[Կատեգորիա:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="191">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1803]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10574</id>
      <timestamp>2012-08-30T19:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="380">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1834]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վիտորիո Ալֆիերի]], իտալացի բանաստեղծ, թատերագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1803]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16172</id>
      <timestamp>2013-08-08T08:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="539">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1834]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (մահ. [[1882]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վիտորիո Ալֆիերի]], իտալացի բանաստեղծ, թատերագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1803]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17083</id>
      <timestamp>2013-08-25T02:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="698">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1834]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (մահ. [[1882]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Յոհան Գոթֆրիդ Հերդեր]], գերմանացի փիլիսոփա, գրող-լուսավորիչ (ծնվ. [[1744]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վիտորիո Ալֆիերի]], իտալացի բանաստեղծ, թատերագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1803]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1804</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1120</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2293</id>
      <timestamp>2011-04-20T13:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1875]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1875]]): 

[[Կատեգորիա:1804]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11732</id>
      <timestamp>2012-10-31T16:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="341">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (մահ. [[1864]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1875]]): 

[[Կատեգորիա:1804]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13343</id>
      <timestamp>2013-02-04T14:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="513">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (մահ. [[1876]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (մահ. [[1864]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1875]]): 

[[Կատեգորիա:1804]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13760</id>
      <timestamp>2013-02-26T08:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (մահ. [[1876]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (մահ. [[1864]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1875]]): 
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (մահ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1804]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1805</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6548</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14581</id>
      <timestamp>2013-04-02T06:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 2]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[187...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1805]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1807</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7791</id>
      <sha1>kvdb64lwt8icsx0or4qcrd9rf5qcmm2</sha1>
    <revision>
      <id>17141</id>
      <timestamp>2013-08-27T16:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 28]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (մահ. [[1865]]):  [[Կատե...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="195">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (մահ. [[1865]]):

[[Կատեգորիա:1807]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18814</id>
      <timestamp>2014-01-19T15:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="355">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (մահ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Կարոլ Անտոնևիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1807]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1808</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4042</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8653</id>
      <timestamp>2012-05-22T05:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 10]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1898]]):  [[Կատեգորիա:1808]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 10]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1808]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8659</id>
      <timestamp>2012-05-22T06:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="302">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 10]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (մահ. [[1883]]):

[[Կատեգորիա:1808]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1809</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1137</id>
      <timestamp>2011-02-24T04:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբեր 15]] - [[Խաչատուր Աբովյան]], հայ մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ, հայագետ (անհետա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="234">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբեր 15]] - [[Խաչատուր Աբովյան]], հայ մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ, հայագետ (անհետացել է [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1809]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1140</id>
      <timestamp>2011-02-24T04:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="236">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Խաչատուր Աբովյան]], հայ մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ, հայագետ (անհետացել է [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1809]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2656</id>
      <timestamp>2011-05-06T03:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="481">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (մահ. [[1852]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Խաչատուր Աբովյան]], հայ մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ, հայագետ (անհետացել է [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1809]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8682</id>
      <timestamp>2012-05-23T00:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="634">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (մահ. [[1852]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Խաչատուր Աբովյան]], հայ մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ, հայագետ (անհետացել է [[1848]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Բարսեղ Լուսլովյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (ծնվ. [[1735]]):

[[Կատեգորիա:1809]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1810</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4063</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8692</id>
      <timestamp>2012-05-23T06:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 12]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (ծն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="227">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1720]]):

[[Կատեգորիա:1810]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9848</id>
      <timestamp>2012-08-13T10:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="325">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1720]]):
* [[Պըլը Պուղի]], արցախցի զվարճախոս-առակախոս (ծնվ. [[1731]]):

[[Կատեգորիա:1810]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20010</id>
      <timestamp>2014-05-28T15:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="482">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Կարել Հինեկ Մախա]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1836]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1720]]):
* [[Պըլը Պուղի]], արցախցի զվարճախոս-առակախոս (ծնվ. [[1731]]):

[[Կատեգորիա:1810]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20151</id>
      <timestamp>2014-06-14T08:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="607">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Կարել Հինեկ Մախա]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1836]]):
* [[Ղուկաս Պալդազարյան]], հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1878]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Վրթանես Ասկերյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ, տոմարագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1720]]):
* [[Պըլը Պուղի]], արցախցի զվարճախոս-առակախոս (ծնվ. [[1731]]):

[[Կատեգորիա:1810]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1811</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1088</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2245</id>
      <timestamp>2011-04-19T02:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 21]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="226">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1811]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4114</id>
      <timestamp>2011-08-17T05:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="383">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (մահ. [[1884]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1811]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11805</id>
      <timestamp>2012-11-01T21:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="534">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 31]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (մահ. [[1872]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (մահ. [[1884]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1811]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16433</id>
      <timestamp>2013-08-11T11:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 31]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (մահ. [[1872]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (մահ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (մահ. [[1874]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Հայնրիխ ֆոն Կլայստ]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1811]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1812</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5101</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11258</id>
      <timestamp>2012-10-10T20:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 10]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="258">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 10]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1812]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20126</id>
      <timestamp>2014-06-08T11:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="412">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 10]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1880]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Սեմյոն Զելենոյ]], ռուս ծովակալ, ջրագետ, աստղագետ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1812]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1813</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7707</id>
      <sha1>o7ursprs6cm6hxkcfxq7eh63kr2c98l</sha1>
    <revision>
      <id>16997</id>
      <timestamp>2013-08-23T06:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 18]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (մահ. [[1863]]):  [[Կատեգորիա:18...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (մահ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1813]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1814</title>
    <ns>0</ns>
    <id>964</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2015</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 15]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (մահ. [[1889]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (մահ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1814]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8891</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="359">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (մահ. [[1889]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (մահ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1814]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1815</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4127</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8899</id>
      <timestamp>2012-06-27T13:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]])...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="215">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1815]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8908</id>
      <timestamp>2012-06-27T14:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="350">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (ծնվ. [[1738]]):

[[Կատեգորիա:1815]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8911</id>
      <timestamp>2012-06-27T15:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="474">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (ծնվ. [[1738]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Հովսեփ Գասպարյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (ծնվ. ):

[[Կատեգորիա:1815]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18743</id>
      <timestamp>2014-01-09T16:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="565">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]]):
* [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (մահ. [[1870]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (ծնվ. [[1738]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Հովսեփ Գասպարյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (ծնվ. ):

[[Կատեգորիա:1815]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20326</id>
      <timestamp>2014-06-29T00:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="722">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (մահ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Էմին]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1890]]):
* [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (մահ. [[1870]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Բարդուղիմեոս Գապտիպով]], բանասեր (ծնվ. [[1738]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Հովսեփ Գասպարյան]], հայ աստվածաբան-բանասեր (ծնվ. ):

[[Կատեգորիա:1815]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1816</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6140</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13515</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ադամ Աբզար]], հայ աշուղ (մահ. [[1844]]):  [[Կատեգորիա:1816]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="117">== Ծնվածներ ==

* [[Ադամ Աբզար]], հայ աշուղ (մահ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1816]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13516</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="117">== Ծնվածներ ==

* [[Ադամ Ազբար]], հայ աշուղ (մահ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1816]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1817</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1573</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3201</id>
      <timestamp>2011-05-20T12:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8277</id>
      <timestamp>2012-05-01T06:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="442">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1903]]):


[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8914</id>
      <timestamp>2012-06-27T15:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="579">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1903]]):


[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8921</id>
      <timestamp>2012-06-27T20:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="720">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1897]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1903]]):


[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19461</id>
      <timestamp>2014-04-24T12:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="827">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1897]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1903]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ջեյն Օսթին]], անգլիացի արձակագիր (ծմվ. [[1775]]):


[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19462</id>
      <timestamp>2014-04-24T12:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="826">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[1888]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1897]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Ջեյն Օսթին]], անգլիացի արձակագիր (ծմվ. [[1775]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1817]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1818</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4146</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8932</id>
      <timestamp>2012-06-28T07:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 11]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (մահ. [[1903]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (մահ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1818]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17201</id>
      <timestamp>2013-08-31T06:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="358">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (մահ. [[1903]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան]], հայ բառարանագիր (մահ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1818]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1819</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1563</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3186</id>
      <timestamp>2011-05-18T04:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):  [[Կատեգորիա:1819]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3236</id>
      <timestamp>2011-05-25T11:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="325">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4106</id>
      <timestamp>2011-08-17T05:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7138</id>
      <timestamp>2011-12-21T20:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="564">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1891]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8938</id>
      <timestamp>2012-06-30T04:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="708">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 31]] - [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (մահ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1891]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8945</id>
      <timestamp>2012-06-30T05:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="838">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 31]] - [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (մահ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1891]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (մահ. [[1853]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10615</id>
      <timestamp>2012-09-02T06:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="953">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 31]] - [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (մահ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (մահ. [[1892]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1890]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1891]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (մահ. [[1853]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (մահ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1819]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1820</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4160</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8961</id>
      <timestamp>2012-06-30T08:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 19]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="197">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):

[[Կատեգորիա:1820]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8967</id>
      <timestamp>2012-07-01T07:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="379">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1820]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13542</id>
      <timestamp>2013-02-15T18:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="522">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Զուրաբ Անտոնով]], վրացագիր հայ դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1854]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1820]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1821</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4749</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10403</id>
      <timestamp>2012-08-21T18:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (մահ. [[1926]]):  [[Կատեգորիա:1821]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="126">== Ծնվածներ ==

* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (մահ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1821]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16801</id>
      <timestamp>2013-08-18T11:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="313">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 31]] - [[Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկի]], չեխ բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1856]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (մահ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1821]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16881</id>
      <timestamp>2013-08-19T20:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 31]] - [[Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկի]], չեխ բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1856]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1872]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (մահ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1821]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1822</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1100</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2266</id>
      <timestamp>2011-04-20T04:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 25]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="237">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարիչ (ծնվ. [[1776]]):

[[Կատեգորիա:1822]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7712</id>
      <timestamp>2012-03-11T19:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="374">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1888]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարիչ (ծնվ. [[1776]]):

[[Կատեգորիա:1822]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19987</id>
      <timestamp>2014-05-28T11:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="509">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1888]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Մեթյու Առնոլդ]], անգլիացի բանաստեղծ, քննադատ (մահ. [[1888]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Էռնեստ Թեոդոր Ամադեուս Հոֆման]], գերմանացի արձակագիր, կոմպոզիտոր, նկարիչ (ծնվ. [[1776]]):

[[Կատեգորիա:1822]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1823</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1625</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3295</id>
      <timestamp>2011-06-01T06:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 30]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (ծնվ. [[1738]]):  [[Կատեգորիա:1823]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (ծնվ. [[1738]]):

[[Կատեգորիա:1823]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5381</id>
      <timestamp>2011-09-11T16:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="266">== Ծնվածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (ծնվ. [[1738]]):

[[Կատեգորիա:1823]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8973</id>
      <timestamp>2012-07-03T06:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1854]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (ծնվ. [[1738]]):

[[Կատեգորիա:1823]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8979</id>
      <timestamp>2012-07-04T13:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="614">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1854]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (մահ. [[1903]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Միքայել Չամչյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան (ծնվ. [[1738]]):

[[Կատեգորիա:1823]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1824</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4172</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8987</id>
      <timestamp>2012-07-05T18:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 30]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):

[[Կատեգորիա:1824]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9178</id>
      <timestamp>2012-07-16T09:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="377">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ստեփանոս Ագոնց]], հայ աշխարհագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1740]]):

[[Կատեգորիա:1824]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9214</id>
      <timestamp>2012-07-17T16:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="551">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1878]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ստեփանոս Ագոնց]], հայ աշխարհագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1740]]):

[[Կատեգորիա:1824]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15163</id>
      <timestamp>2013-05-03T14:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="658">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1878]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ստեփանոս Ագոնց]], հայ աշխարհագետ, աստվածաբան (ծնվ. [[1740]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Ջորջ Բայրոն]], անգլիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1824]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1825</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3515</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7452</id>
      <timestamp>2012-02-16T13:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):  [[Կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">== Ծնվածներ ==

* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8996</id>
      <timestamp>2012-07-06T07:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="390">== Ծնվածներ ==

* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8999</id>
      <timestamp>2012-07-06T09:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="510">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. 1892)։
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9002</id>
      <timestamp>2012-07-06T09:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="514">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1892]])։
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13293</id>
      <timestamp>2013-02-02T08:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="626">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1892]])։
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15025</id>
      <timestamp>2013-04-25T06:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="743">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1912]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1892]])։
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19435</id>
      <timestamp>2014-04-21T23:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="922">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1912]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1892]])։
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Մավրիկիոս Վոլֆ]], ռուս-լեհական նշանավոր հրատարակիչ, գրավաճառ, տպագրիչ (մահ. [[1883]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1901]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1887]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Աստվածատուր Բաբիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ, աստվածաբան (ծնվ. [[1738]]):


[[Կատեգորիա:1825]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1826</title>
    <ns>0</ns>
    <id>883</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1873</id>
      <timestamp>2011-04-10T08:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Իսքենդեր Աբգարիուս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="234">== Ծնվածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիուս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1874</id>
      <timestamp>2011-04-10T08:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="232">== Ծնվածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2550</id>
      <timestamp>2011-04-29T04:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="449">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (մահ. [[1871]]): 
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9009</id>
      <timestamp>2012-07-06T15:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="655">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (մահ. [[1871]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (մահ. [[1900]]): 
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11541</id>
      <timestamp>2012-10-23T07:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="828">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (մահ. [[1871]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (մահ. [[1906]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (մահ. [[1900]]): 
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13261</id>
      <timestamp>2013-01-30T20:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1031">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (մահ. [[1871]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (մահ. [[1906]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (մահ. [[1900]]): 
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Նիկոլայ Կարամզին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, պատմաբան (ծնվ. [[1766]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18771</id>
      <timestamp>2014-01-14T07:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1205">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (մահ. [[1871]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (մահ. [[1906]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (մահ. [[1900]]): 
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ դերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (մահ, [[1885]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Նիկոլայ Կարամզին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, պատմաբան (ծնվ. [[1766]]):

[[Կատեգորիա:1826]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1827</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4185</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9016</id>
      <timestamp>2012-07-06T16:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):  [[Կատեգորիա:1827]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9021</id>
      <timestamp>2012-07-07T08:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="258">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9031</id>
      <timestamp>2012-07-07T08:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="455">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9034</id>
      <timestamp>2012-07-07T10:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="654">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9044</id>
      <timestamp>2012-07-07T13:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="886">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Ավետիքյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերական-բառարանագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1751]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17167</id>
      <timestamp>2013-08-30T17:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1049">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Ավետիքյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերական-բառարանագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1751]]):

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19697</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1880">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Ավետիքյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերական-բառարանագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1751]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում վերահրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ Առաջին հրատարակությունը` [[1801]]-ին: Նույնը` [[1859]] թվականին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որր հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19700</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1880">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1880]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1856]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1901]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Խաչատուր Սյուրմելյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ (ծնվ. [[1751]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Ավետիքյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերական-բառարանագիր, աստվածաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1751]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում վերահրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ Առաջին հրատարակությունը` [[1801]]-ին: Նույնը` [[1859]] թվականին։ Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որը հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։

[[Կատեգորիա:1827]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1828</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4071</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8703</id>
      <timestamp>2012-05-23T19:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="285">== Ծնվածներ ==

* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9048</id>
      <timestamp>2012-07-07T14:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="393">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞)
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9057</id>
      <timestamp>2012-07-11T12:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="510">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞)
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9063</id>
      <timestamp>2012-07-11T13:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="633">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞)
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12986</id>
      <timestamp>2013-01-24T09:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞):
* [[Մարտի 20]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1906]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12987</id>
      <timestamp>2013-01-24T09:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞):
* [[Մարտի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1906]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12988</id>
      <timestamp>2013-01-24T09:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞):
* [[Մարտի 20]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1906]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16006</id>
      <timestamp>2013-08-06T03:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="992">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞):
* [[Մարտի 20]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1906]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (մահ. [[1889]])։
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16164</id>
      <timestamp>2013-08-08T07:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1112">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վարդան Շիշմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. 1901՞):
* [[Մարտի 20]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1906]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1895]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (մահ. [[1889]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (մահ. [[1889]])։
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1912]]):
* [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (մահ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1828]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1829</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5510</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12139</id>
      <timestamp>2012-12-07T08:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1756]]):  [[Կատեգորիա:1829]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="143">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1756]]):

[[Կատեգորիա:1829]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13310</id>
      <timestamp>2013-02-02T10:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="328">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1869]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1756]]):

[[Կատեգորիա:1829]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19599</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="444">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1869]]):
* [[Գևորգ Աքիմյան]], հայ հասարակական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Զոհրապյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1756]]):

[[Կատեգորիա:1829]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1830</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3288</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6853</id>
      <timestamp>2011-11-21T15:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեո Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="259">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեո Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6854</id>
      <timestamp>2011-11-21T15:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="261">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7351</id>
      <timestamp>2012-01-31T18:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8294</id>
      <timestamp>2012-05-01T15:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="574">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8364</id>
      <timestamp>2012-05-04T12:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="680">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9117</id>
      <timestamp>2012-07-14T17:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="838">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9121</id>
      <timestamp>2012-07-14T18:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="967">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13602</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1109">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (մահ. [[1858]])։
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14889</id>
      <timestamp>2013-04-19T15:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1256">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1908]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (մահ. [[1858]])։
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17493</id>
      <timestamp>2013-09-21T04:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1411">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1908]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (մահ. [[1858]])։
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):
* [[Հովհաննես Սեբաստացի]], հայ պատմիչ, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19758</id>
      <timestamp>2014-05-12T05:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1583">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1908]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ռափայել Պատկանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]])։
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (մահ. [[1858]])։
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):
* [[Հովհաննես Սեբաստացի]], հայ պատմիչ, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19970</id>
      <timestamp>2014-05-27T21:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1688">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1908]]):
* [[Մարտի 18]] - [[Դանիել Ճոնքաձե]], վրացի արձակագիր (մահ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1901]])։ 
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ռափայել Պատկանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]])։
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (մահ. [[1858]])։
* [[Սողոմոն Կաղսակյան]], գրող, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Ղուկաս Օղուլլուխյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (ծնվ. [[1742]]):
* [[Հովհաննես Սեբաստացի]], հայ պատմիչ, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (ծննդ. թիվը անհայտ):

[[Կատեգորիա:1830]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1831</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1587</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3229</id>
      <timestamp>2011-05-23T21:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (մահ. [[1910]]):  [[Կատեգորիա:1831]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (մահ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1831]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1832</title>
    <ns>0</ns>
    <id>889</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1881</id>
      <timestamp>2011-04-10T09:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="230">== Ծնվածներ ==

* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2226</id>
      <timestamp>2011-04-18T17:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="412">== Ծնվածներ ==

* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8288</id>
      <timestamp>2012-05-01T08:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="712">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9128</id>
      <timestamp>2012-07-14T19:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="847">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9132</id>
      <timestamp>2012-07-14T19:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="847">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11656</id>
      <timestamp>2012-10-29T06:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1060">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13492</id>
      <timestamp>2013-02-14T15:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1170">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):
* [[Ժոզեֆ Ագուբ]], հայ բանասեր, արաբագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1795]])։

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16660</id>
      <timestamp>2013-08-15T19:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1275">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):
* [[Ժոզեֆ Ագուբ]], հայ բանասեր, արաբագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1795]])։

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17111</id>
      <timestamp>2013-08-25T13:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1464">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 16]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):
* [[Ժոզեֆ Ագուբ]], հայ բանասեր, արաբագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1795]])։

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20193</id>
      <timestamp>2014-06-15T14:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1575">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 16]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (մահ. [[1907]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե]], գերմանացի բանաստեղծ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1749]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռասմուս Ռասկ]], դանիացի լեզվաբան (ծնվ. [[1787]]):
* [[Ժոզեֆ Ագուբ]], հայ բանասեր, արաբագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1795]])։

[[Կատեգորիա:1832]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1833</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4258</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9142</id>
      <timestamp>2012-07-15T08:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 20]] - [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="272">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագրագետ (ծնվ. [[1758]]):

[[Կատեգորիա:1833]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14659</id>
      <timestamp>2013-04-04T07:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="427">== Ծնվածներ ==

* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1921]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագրագետ (ծնվ. [[1758]]):

[[Կատեգորիա:1833]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19771</id>
      <timestamp>2014-05-12T18:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="593">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Քերովբե պատկանյան]], հայ արևելագետ, աղբյուրագետ, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1889]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1921]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագրագետ (ծնվ. [[1758]]):

[[Կատեգորիա:1833]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19772</id>
      <timestamp>2014-05-12T18:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="593">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Քերովբե Պատկանյան]], հայ արևելագետ, աղբյուրագետ, բանասեր, պատմաբան (մահ. [[1889]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1921]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Ղուկաս Ինճիճյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, լրագրող-խմբագիր, աշխարհագետ, պատմաբան, ազգագրագետ (ծնվ. [[1758]]):

[[Կատեգորիա:1833]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1834</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>538</id>
      <timestamp>2011-02-03T04:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="270">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>539</id>
      <timestamp>2011-02-03T04:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="274">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8645</id>
      <timestamp>2012-05-21T17:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="383">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):
* [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9146</id>
      <timestamp>2012-07-15T09:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="550">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 2]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1912]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):
* [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13525</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="693">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 2]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1912]]):
* [[Գևորգ Ալքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1872]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):
* [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13526</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="695">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 2]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1912]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1872]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):
* [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17061</id>
      <timestamp>2013-08-24T21:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="869">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 2]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1912]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (մահ. [[1886]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1872]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 6]] - [[Հարություն Ալամդարյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական և եկեղեցական գործիչ (մահ. [[1795]]):
* [[Վրթանես Չալըխյան]], հայ քերականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1834]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1835</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3889</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8325</id>
      <timestamp>2012-05-03T04:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="244">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9156</id>
      <timestamp>2012-07-15T10:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="427">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9160</id>
      <timestamp>2012-07-16T08:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="580">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1902]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9166</id>
      <timestamp>2012-07-16T08:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="697">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1902]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11212</id>
      <timestamp>2012-10-06T11:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="857">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1902]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (մահ. [[1922]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13329</id>
      <timestamp>2013-02-03T08:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="968">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1902]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (մահ. [[1922]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16640</id>
      <timestamp>2013-08-15T14:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1133">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1902]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (մահ. [[1907]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Արմենակ Հայկունի]], հայ գրող, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (մահ. [[1910]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (մահ. [[1922]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Մանվել Ջախջախյան]], հայ բառարանագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1770]]):

[[Կատեգորիա:1835]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1836</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4284</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9197</id>
      <timestamp>2012-07-17T13:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 14]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1907]]):  [[Կատեգորիա:1836]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1836]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16750</id>
      <timestamp>2013-08-17T16:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="423">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1907]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (մահ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1836]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16871</id>
      <timestamp>2013-08-19T18:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="547">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1907]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (մահ. [[1907]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1836]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20012</id>
      <timestamp>2014-05-28T15:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="707">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1907]]):
* [[Փետրվարի 26]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (մահ. [[1907]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Կարել Հինեկ Մախա]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1810]]):

[[Կատեգորիա:1836]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1837</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3414</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7202</id>
      <timestamp>2011-12-30T08:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1889]]):  [[Կատեգորիա:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="191">== Ծնվածներ ==

* [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1837]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8036</id>
      <timestamp>2012-04-15T11:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="436">== Ծնվածներ ==

* [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1889]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1837]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19961</id>
      <timestamp>2014-05-27T20:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="609">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Իլյա Ճավճավաձե]], վրացի արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1907]])։
* [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1889]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Ալեքսանդր Պուշկին]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1837]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1838</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1113</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2284</id>
      <timestamp>2011-04-20T06:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 21]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (ծնվ. [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (ծնվ. [[1781]]): 

[[Կատեգորիա:1838]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8025</id>
      <timestamp>2012-04-15T04:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="382">== Ծնվածներ ==

* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (ծնվ. [[1781]]): 

[[Կատեգորիա:1838]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9207</id>
      <timestamp>2012-07-17T15:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="553">== Ծնվածներ ==

* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 3]] - [[Եփրեմ Սեթյան]], հայ բանասեր-պատմաբան, իրավագետ, աստվածաբան, բանաստեղծ (ծնվ. [[1791]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (ծնվ. [[1781]]): 

[[Կատեգորիա:1838]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9262</id>
      <timestamp>2012-07-18T07:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="692">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1908]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 3]] - [[Եփրեմ Սեթյան]], հայ բանասեր-պատմաբան, իրավագետ, աստվածաբան, բանաստեղծ (ծնվ. [[1791]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ադալբերտ ֆոն Շամիսո]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ (ծնվ. [[1781]]): 

[[Կատեգորիա:1838]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1839</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3867</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8269</id>
      <timestamp>2012-05-01T05:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 16]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1907]]):  [[Կատեգորիա:1839]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1839]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9259</id>
      <timestamp>2012-07-18T06:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="347">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1907]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Հակոբոս Ճելալյան]], հայ կենսագիր, թարգմանիչ, լրագրող (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1839]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11951</id>
      <timestamp>2012-11-13T17:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="453">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1907]]):
* [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1907]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Հակոբոս Ճելալյան]], հայ կենսագիր, թարգմանիչ, լրագրող (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1839]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16351</id>
      <timestamp>2013-08-10T05:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="629">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1907]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Իվան Կուրատով]], կոմի բանաստեղծ, լեզվաբան, կոմի գրականության հիմնադիրը (մահ. [[1875]]):
* [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1907]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Հակոբոս Ճելալյան]], հայ կենսագիր, թարգմանիչ, լրագրող (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1839]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1840</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2064</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4092</id>
      <timestamp>2011-08-15T12:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։  [[Կատեգորիա:1840]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4259</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>182.236.115.88</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37">Hey, kliler job on that one you guys!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4268</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Հետ է շրջվում 4259 խմբագրումը, որի հեղինակն է՝ [[Special:Contributions/182.236.115.88|182.236.115.88]] ([[User talk:182.236.115.88|քննարկում]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4269</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1840]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6327</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="217">== Ծնվածներ ==

* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7420</id>
      <timestamp>2012-02-14T20:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="347">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7982</id>
      <timestamp>2012-04-12T14:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="451">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9312</id>
      <timestamp>2012-07-20T13:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="611">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9599</id>
      <timestamp>2012-08-03T21:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="802">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12219</id>
      <timestamp>2012-12-08T15:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="988">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13572</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1152">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13761</id>
      <timestamp>2013-02-26T08:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1229">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16206</id>
      <timestamp>2013-08-08T17:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1367">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16772</id>
      <timestamp>2013-08-17T17:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1499">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1902]])։
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16863</id>
      <timestamp>2013-08-19T09:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1627">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Հունիսի 2]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1928]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1902]])։
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16894</id>
      <timestamp>2013-08-19T20:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1704">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Հունիսի 2]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1928]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1902]])։
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հարթուն օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. մոտ [[1760]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19470</id>
      <timestamp>2014-04-25T23:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1836">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Մայիսի 13]] - [[Ալֆոնս Դոդե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1897]])։
* [[Հունիսի 2]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1928]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1902]])։
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հարթուն օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. մոտ [[1760]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20138</id>
      <timestamp>2014-06-08T15:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1990">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 7]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Մայիսի 13]] - [[Ալֆոնս Դոդե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1897]])։
* [[Հունիսի 2]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1928]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1898]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Սմբատ Շահազիզ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հրապարակախոս (մահ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1892]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (մահ. [[1876]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1902]])։
* [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Կարլ Իմերման]], գերմանացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1796]]):
* [[Դավիթ Քեշիշ-Օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հարթուն օղլի]] - հայ աշուղ (ծնվ. մոտ [[1760]]):

[[Կատեգորիա:1840]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1841</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4344</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9320</id>
      <timestamp>2012-07-21T07:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 28]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="205">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1841]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9328</id>
      <timestamp>2012-07-21T07:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="346">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1931]]):

[[Կատեգորիա:1841]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12056</id>
      <timestamp>2012-11-29T17:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="491">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1901]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (մահ. [[1931]]):

[[Կատեգորիա:1841]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1842</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6239</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13801</id>
      <timestamp>2013-02-28T14:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[1881]])։  [[Կատեգորիա:1842]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="152">== Ծնվածներ ==

* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[1881]])։

[[Կատեգորիա:1842]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20002</id>
      <timestamp>2014-05-28T14:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="266">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Ստեֆան Մալարմե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1898]])։
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[1881]])։

[[Կատեգորիա:1842]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1843</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>648</id>
      <timestamp>2011-02-05T04:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="194">== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9338</id>
      <timestamp>2012-07-23T05:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="333">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9343</id>
      <timestamp>2012-07-23T05:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="504">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9355</id>
      <timestamp>2012-07-24T05:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="652">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1928]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13566</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="816">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1928]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13571</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="652">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1928]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16134</id>
      <timestamp>2013-08-07T19:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="820">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1928]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկո]], ուկրաինացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1778]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19694</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1018">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 3]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (մահ. [[1886]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1928]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քերովբե Ազնաուրյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1791]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Գրիգորի Կվիտկա-Օսնովյանենկո]], ուկրաինացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1778]]):

== Իրադարձություններ ==

* Սկսել է հրատարակվել Մխիթարյան միաբանության «[[Բազմավեպ]]» հանդեսը:
* Վենետիկում վերահրատարակվում է [[Միքայել Չամչյան]]ի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատությունը։ 600 էջ։

[[Կատեգորիա:1843]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1844</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3406</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7186</id>
      <timestamp>2011-12-29T18:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="230">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8107</id>
      <timestamp>2012-04-21T05:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="365">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (մահ. [[1924]]): 
* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9360</id>
      <timestamp>2012-07-24T06:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="476">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (մահ. [[1916]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Անատոլ Ֆրանս]], ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (մահ. [[1924]]): 
* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13517</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="570">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (մահ. [[1916]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Անատոլ Ֆրանս]], ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (մահ. [[1924]]): 
* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադամ Ազբար]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1816]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16100</id>
      <timestamp>2013-08-07T10:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="699">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (մահ. [[1916]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Անատոլ Ֆրանս]], ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (մահ. [[1924]]): 
* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Իվան Կռիլով]], ռուս գրող, առակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1769]]):
* [[Ադամ Ազբար]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1816]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18869</id>
      <timestamp>2014-01-26T13:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="846">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (մահ. [[1916]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Կամիլ Լըմոնյե]], բելգրացի արձակագիր, արվեստագետ, քննադատ (մահ. [[1913]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Անատոլ Ֆրանս]], ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (մահ. [[1924]]): 
* [[Սեպտեմբերի 22]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Իվան Կռիլով]], ռուս գրող, առակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1769]]):
* [[Ադամ Ազբար]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1816]]):

[[Կատեգորիա:1844]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1845</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1446</id>
      <timestamp>2011-03-09T05:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 10]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="247">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 10]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (մահ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1845]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1987</id>
      <timestamp>2011-04-13T09:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="391">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (մահ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (մահ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1845]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4157</id>
      <timestamp>2011-08-18T08:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="495">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1914]])
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (մահ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1845]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19925</id>
      <timestamp>2014-05-26T18:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="649">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (մահ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1914]])
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (մահ. [[1904]]):
* [[Հայրապետ Ղուկասյանց]], հայ մանկավարժ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1845]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1846</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3127</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6471</id>
      <timestamp>2011-10-30T19:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:  [[Կատեգորիա:1846]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="162">== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8311</id>
      <timestamp>2012-05-02T14:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="375">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9397</id>
      <timestamp>2012-07-26T07:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="506">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9407</id>
      <timestamp>2012-07-26T12:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="686">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Սուքիաս Սոմալյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1776]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18616</id>
      <timestamp>2013-12-23T05:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="846">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Սուքիաս Սոմալյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1776]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19957</id>
      <timestamp>2014-05-27T16:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1052">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Սուքիաս Սոմալյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1776]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Ալեքսանդր Ճավճավաձե]], վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ (ծնվ. [[1786]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20049</id>
      <timestamp>2014-05-31T21:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1169">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հունիսի 23]] - [[Գաստոն Մասպերո]], ֆրանսիացի եգիպտագետ (մահ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Սուքիաս Սոմալյան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1776]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Ալեքսանդր Ճավճավաձե]], վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ (ծնվ. [[1786]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 1]] - հիմնվել է [[Համազգյաց ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1846]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1847</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2973</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6062</id>
      <timestamp>2011-10-09T13:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր (ծնվ. [[1767]]):  [[Կատեգորիա:1847]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="155">== Մահացածներ ==

* [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր (ծնվ. [[1767]]):

[[Կատեգորիա:1847]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9415</id>
      <timestamp>2012-07-27T06:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Մահացածներ ==

* Հունվար - [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր, բառարանագիր (ծնվ. [[1767]]):

[[Կատեգորիա:1847]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9420</id>
      <timestamp>2012-07-27T07:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (մահ. [[1912]]):

== Մահացածներ ==

* Հունվար - [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր, բառարանագիր (ծնվ. [[1767]]):

[[Կատեգորիա:1847]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9446</id>
      <timestamp>2012-07-28T05:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="482">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (մահ. [[1912]]):

== Մահացածներ ==

* Հունվար - [[Մատթեոս Մաղաքյան]], հայ փիլիսոփա, բանասեր, բառարանագիր (ծնվ. [[1767]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Սամվել Սամսարյան]], հայ պատմաբան, բնագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1847]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1848</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1577</id>
      <timestamp>2011-03-22T05:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):  [[Կատեգորիա:1848]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="174">== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7172</id>
      <timestamp>2011-12-29T08:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="342">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 19]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (մահ. [[1913]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9500</id>
      <timestamp>2012-07-29T12:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="512">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 19]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (մահ. [[1913]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 23]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13686</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="607">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 19]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (մահ. [[1913]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (մահ. [[1883]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 23]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17182</id>
      <timestamp>2013-08-30T18:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="778">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 19]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (մահ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (մահ. [[1908]])։
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (մահ. [[1883]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 23]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19670</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="917">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 19]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (մահ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (մահ. [[1908]])։
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (մահ. [[1883]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Հարություն Մուրատ Պոյաճյան]], լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Եղիա Թովմաճան]], հայ բանաստեղծ, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 14]] - անհետացել է [[Խաչատուր Աբովյան]]ը (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1848]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1849</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1200</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2522</id>
      <timestamp>2011-04-27T14:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1899]]):  [[Կատեգորիա:1849]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Ծնվածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1849]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9511</id>
      <timestamp>2012-07-29T13:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="305">== Ծնվածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1899]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 13]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1769]]):

[[Կատեգորիա:1849]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17518</id>
      <timestamp>2013-09-23T19:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="457">== Ծնվածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1899]]):
* [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1904]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 13]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1769]]):

[[Կատեգորիա:1849]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17664</id>
      <timestamp>2013-10-22T19:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="573">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (մահ. [[1899]]):
* [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1904]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 13]] - [[Անդրեաս Ծռվիզյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1769]]):

[[Կատեգորիա:1849]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1850</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3678</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7878</id>
      <timestamp>2012-03-20T13:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):  [[Կատեգորիա:1850]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="128">== Ծնվածներ ==

* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9872</id>
      <timestamp>2012-08-13T14:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="243">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 5]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1893]]):
* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13776</id>
      <timestamp>2013-02-26T16:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 5]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1893]]):
* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1875]])։

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16040</id>
      <timestamp>2013-08-06T06:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="527">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (մահ. [[1891]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1893]]):
* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1875]])։

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19506</id>
      <timestamp>2014-05-01T13:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="698">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (մահ. [[1891]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1893]]):
* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1875]])։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Օնորե դը Բալզակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20173</id>
      <timestamp>2014-06-14T15:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (մահ. [[1891]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (մահ. [[1893]]):
* [[Արշակ Ալթունյան]], հայ արձակագիր (մահ. ?):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1875]])։
* [[Տրդատ Պալյան]], հայ բանասեր-մատենագետ, բանահավաք (մահ. [[1923]])

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 18]] - [[Օնորե դը Բալզակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1850]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1851</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3635</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7780</id>
      <timestamp>2012-03-16T16:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="289">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9525</id>
      <timestamp>2012-07-30T06:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="436">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9535</id>
      <timestamp>2012-07-30T07:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="692">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11635</id>
      <timestamp>2012-10-25T15:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="837">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1872]])։
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14736</id>
      <timestamp>2013-04-06T20:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1257">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1872]])։
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում, [[Հովհաննես Հիսարյան]]ի խմբագրությամբ, [[արևմտահայերեն]] լեզվով սկսում է հրատարակվել «Բանասեր» ազգային-բանասիրական և քաղաքական ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև տարվա վերջը:

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14737</id>
      <timestamp>2013-04-06T20:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1648">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1872]])։
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում, [[Հովհաննես Հիսարյան]]ի խմբագրությամբ, [[արևմտահայերեն]] լեզվով սկսում է հրատարակվել «Բանասեր» ազգային-բանասիրական և քաղաքական ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև տարվա վերջը:
* ''Հունվար'' - Պոլսում, Սուրբ Սահակյան վարժարանի աշակերտների ջանքերով, արևմտահայերեն լեզվով, սկսում է հրատարակվել «Բուրաստան Սուրբ Սահակյան» խորագիրը կրող ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև 1852-ի հուլիսը:

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16322</id>
      <timestamp>2013-08-09T18:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1782">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1872]])։
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպեր]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1789]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում, [[Հովհաննես Հիսարյան]]ի խմբագրությամբ, [[արևմտահայերեն]] լեզվով սկսում է հրատարակվել «Բանասեր» ազգային-բանասիրական և քաղաքական ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև տարվա վերջը:
* ''Հունվար'' - Պոլսում, Սուրբ Սահակյան վարժարանի աշակերտների ջանքերով, արևմտահայերեն լեզվով, սկսում է հրատարակվել «Բուրաստան Սուրբ Սահակյան» խորագիրը կրող ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև 1852-ի հուլիսը:

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17090</id>
      <timestamp>2013-08-25T08:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1963">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1872]])։
* [[Հուլիսի 30]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (մահ. [[1926]])։
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1908]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ջեյմս Ֆենիմոր Կուպեր]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1789]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Մինաս Բժշկյան]], հայ բանաստեղծ, աշխարհագետ, բանասեր, պատմաբան, ազգագրագետ, երաժշտագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1777]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում, [[Հովհաննես Հիսարյան]]ի խմբագրությամբ, [[արևմտահայերեն]] լեզվով սկսում է հրատարակվել «Բանասեր» ազգային-բանասիրական և քաղաքական ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև տարվա վերջը:
* ''Հունվար'' - Պոլսում, Սուրբ Սահակյան վարժարանի աշակերտների ջանքերով, արևմտահայերեն լեզվով, սկսում է հրատարակվել «Բուրաստան Սուրբ Սահակյան» խորագիրը կրող ամսագիրը: Իր գոյությունը շարունակում է մինչև 1852-ի հուլիսը:

[[Կատեգորիա:1851]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1852</title>
    <ns>0</ns>
    <id>941</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1974</id>
      <timestamp>2011-04-13T08:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):  [[Կատեգորիա:1852]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Ծնվածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2658</id>
      <timestamp>2011-05-06T03:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2842</id>
      <timestamp>2011-05-14T10:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>75.147.97.62</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ¡Õ°Õ¡ÖÕ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">== Ծնվածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

Walking in the preesnce of giants here. Cool thinking all around!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2843</id>
      <timestamp>2011-05-14T10:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/75.147.97.62|75.147.97.62]] ([[User talk:75.147.97.62|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2844</id>
      <timestamp>2011-05-14T10:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1852]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6753</id>
      <timestamp>2011-11-15T19:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="656">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7841</id>
      <timestamp>2012-03-19T14:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="760">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. 1927):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7842</id>
      <timestamp>2012-03-19T14:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="764">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9556</id>
      <timestamp>2012-07-31T08:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="935">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9559</id>
      <timestamp>2012-07-31T09:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1083">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9611</id>
      <timestamp>2012-08-04T17:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1231">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* Սեպտեմբեր - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (մահ. [[1918]]):
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14739</id>
      <timestamp>2013-04-07T05:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1770">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* Սեպտեմբեր - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (մահ. [[1918]]):
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում (Գումգաբու), [[Նիկողոս Պալյան]]ի սատարմամբ, իր գոյությունն է սկսում կրթական-մշակութային «Ընթերցասիրաց ընկերությունը», որն իր առջև նպատակ էր դնում «ազգի մեջ գրքեր տարածել և ընթերցասիրություն սերմանել»: Ընկերությունը 1870-ականներին դեռ գոյություն ուներ:

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14741</id>
      <timestamp>2013-04-07T05:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1889">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* Սեպտեմբեր - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (մահ. [[1918]]):
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում (Գումգաբու), [[Նիկողոս Պալյան]]ի սատարմամբ, իր գոյությունն է սկսում կրթական-մշակութային «Ընթերցասիրաց ընկերությունը», որն իր առջև նպատակ էր դնում «ազգի մեջ գրքեր տարածել և ընթերցասիրություն սերմանել»: Ընկերությունը 1870-ականներին դեռ գոյություն ուներ:

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18816</id>
      <timestamp>2014-01-19T15:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2050">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1929]])։ 
* Սեպտեմբեր - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (մահ. [[1918]]):
* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1894]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (մահ. [[1927]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Նիկոլայ Գոգոլ]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, քննադատական ռեալիզմի հիմնադիրը ռուս գրականության մեջ (ծնվ. [[1809]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Իգնատիոս Փափազյան]], հայ եկեղեցու պատմաբան, արվեստի տեսաբան, բանասեր (ծնվ. [[1765]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Կարոլ Անտոնևիչ]], ծագումով հայ լեհական բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1807]]):

== Իրադարձություններ ==

* ''Հունվար'' - Պոլսում (Գումգաբու), [[Նիկողոս Պալյան]]ի սատարմամբ, իր գոյությունն է սկսում կրթական-մշակութային «Ընթերցասիրաց ընկերությունը», որն իր առջև նպատակ էր դնում «ազգի մեջ գրքեր տարածել և ընթերցասիրություն սերմանել»: Ընկերությունը 1870-ականներին դեռ գոյություն ուներ:

[[Կատեգորիա:1852]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1853</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4155</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8949</id>
      <timestamp>2012-06-30T05:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):  [[Կատեգորիա:1853]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9618</id>
      <timestamp>2012-08-04T18:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="354">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9623</id>
      <timestamp>2012-08-04T20:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="478">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9626</id>
      <timestamp>2012-08-04T20:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9666</id>
      <timestamp>2012-08-07T07:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="774">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (մահ. [[1934]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11474</id>
      <timestamp>2012-10-19T16:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="947">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (մահ. [[1934]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1773]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16054</id>
      <timestamp>2013-08-06T09:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1131">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1921]]):
* [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (մահ. [[1934]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1773]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17448</id>
      <timestamp>2013-09-18T17:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1236">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1921]]):
* [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (մահ. [[1934]]):
* [[Հովհաննես Սեթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1930]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1773]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19689</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1364">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Հուսիկ Մեհրաբյան]], հայ քերականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1921]]):
* [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (մահ. [[1934]]):
* [[Հովհաննես Սեթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1930]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 28]] - [[Լյուդվիգ Տիք]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1773]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Փիլիպոս Ճամճյան]], հայ բառարանագիր, լեզվաբան (ծնվ. [[1819]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Աղաթոն Ակիմյան]], գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1853]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1854</title>
    <ns>0</ns>
    <id>973</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2029</id>
      <timestamp>2011-04-13T15:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):  [[Կատեգորիա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Ծնվածներ ==

* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8975</id>
      <timestamp>2012-07-03T06:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="376">== Ծնվածներ ==

* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9670</id>
      <timestamp>2012-08-07T08:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="526">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9697</id>
      <timestamp>2012-08-08T09:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="709">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1762]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9701</id>
      <timestamp>2012-08-08T10:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="835">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (մահ. [[1908]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1762]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9744</id>
      <timestamp>2012-08-09T18:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1035">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (մահ. [[1908]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1762]]):
* [[Նոյեմբերի 24]]- [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1774]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11015</id>
      <timestamp>2012-09-23T10:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1134">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (մահ. [[1908]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1908]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1762]]):
* [[Նոյեմբերի 24]]- [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1774]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13546</id>
      <timestamp>2013-02-15T18:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1281">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (մահ. [[1908]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1908]]):
* [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մկրտիչ Ավգերյան]], հայ աստվածաբան, բառարանագիր, բնագրագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1762]]):
* [[Նոյեմբերի 24]]- [[Հարություն Ավգերյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, աստվածաբան, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1774]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Սրապիոն Էմինյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1823]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Զուրաբ Անտոնով]], վրացագիր հայ դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1820]])։

[[Կատեգորիա:1854]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1855</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1604</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3260</id>
      <timestamp>2011-05-29T07:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):  [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="210">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4297</id>
      <timestamp>2011-08-19T06:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>216.176.62.137</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="40">Cheers pal. I do appreciate the writnig.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4307</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/216.176.62.137|216.176.62.137]] ([[User talk:216.176.62.137|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="210">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4308</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1855]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="210">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7970</id>
      <timestamp>2012-04-11T05:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="350">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (մահ. [[1910]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9748</id>
      <timestamp>2012-08-09T19:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="492">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1939]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (մահ. [[1910]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10331</id>
      <timestamp>2012-08-19T08:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="655">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1939]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (մահ. [[1910]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Արիստակես Ազարյան]], հայ բառարանագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1782]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11720</id>
      <timestamp>2012-10-30T21:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="766">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1939]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (մահ. [[1910]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Արիստակես Ազարյան]], հայ բառարանագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1782]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13617</id>
      <timestamp>2013-02-16T08:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="900">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1939]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (մահ. [[1910]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1909]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (մահ. [[1885]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Արիստակես Ազարյան]], հայ բառարանագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1782]]):

[[Կատեգորիա:1855]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1856</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1001</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2090</id>
      <timestamp>2011-04-14T08:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):  [[Կատեգորիա:1856]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3276</id>
      <timestamp>2011-05-30T05:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="369">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9023</id>
      <timestamp>2012-07-07T08:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="473">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10374</id>
      <timestamp>2012-08-20T17:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="626">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16420</id>
      <timestamp>2013-08-10T20:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="752">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 22]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1925]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16804</id>
      <timestamp>2013-08-18T11:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="933">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 22]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1925]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկի]], չեխ բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1821]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18921</id>
      <timestamp>2014-01-28T09:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 22]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1925]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էմիլ Աարստրուպ]], դանիացի քնարերգու (ծնվ. [[1800]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկի]], չեխ բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1821]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20144</id>
      <timestamp>2014-06-08T15:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1215">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Երվանդ Շահազիզ]], հայ գրականագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, մանկավարժ (մահ. [[1951]]):
* [[Հունիսի 22]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (մահ. [[1925]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (մահ. [[1909]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հայնրիխ Հայնե]], գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վահան Պոյաճյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էմիլ Աարստրուպ]], դանիացի քնարերգու (ծնվ. [[1800]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Կարել Հավլիչեկ-Բորովսկի]], չեխ բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1821]]):

[[Կատեգորիա:1856]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1857</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2707</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5357</id>
      <timestamp>2011-09-11T14:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="205">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5788</id>
      <timestamp>2011-09-29T15:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="276">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8464</id>
      <timestamp>2012-05-11T06:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="425">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10379</id>
      <timestamp>2012-08-20T18:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="570">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10385</id>
      <timestamp>2012-08-21T05:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="715">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 27]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (մահ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10411</id>
      <timestamp>2012-08-23T04:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="893">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 27]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (մահ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1925]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11783</id>
      <timestamp>2012-11-01T17:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1061">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 27]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (մահ. [[1939]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1919]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1925]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14673</id>
      <timestamp>2013-04-05T22:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1216">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 27]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (մահ. [[1939]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1919]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (մահ. [[1947]])։
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1925]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Պիեռ Ժան Բերանժե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1780]]):

[[Կատեգորիա:1857]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1858</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14</id>
      <timestamp>2011-01-28T11:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''1858 թվական'''  '''1858-ին ծնվածներ'''  * [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="154">'''1858 թվական'''

'''1858-ին ծնվածներ'''

* [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15</id>
      <timestamp>2011-01-28T11:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="175">'''1858 թվական'''

'''1858-ին ծնվածներ'''

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>74</id>
      <timestamp>2011-01-28T18:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="141">== Ծնվածներ ==


* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>443</id>
      <timestamp>2011-02-02T09:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="169">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1653</id>
      <timestamp>2011-03-30T14:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="280">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]])

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8343</id>
      <timestamp>2012-05-03T16:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="484">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լեգերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8344</id>
      <timestamp>2012-05-03T16:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="484">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10421</id>
      <timestamp>2012-08-23T05:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="715">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10548</id>
      <timestamp>2012-08-30T13:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="921">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (մահ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13603</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1063">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (մահ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (ծնվ. [[1830]])։

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16258</id>
      <timestamp>2013-08-09T06:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1237">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (մահ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1899]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (ծնվ. [[1830]])։

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16738</id>
      <timestamp>2013-08-17T15:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1382">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (մահ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (մահ. [[1887]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1899]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (ծնվ. [[1830]])։

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20371</id>
      <timestamp>2014-07-20T19:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1574">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1935]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (մահ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1940]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (մահ. [[1887]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիգոր Խալաթյան]], հայագետ, պատմաբան-բանասեր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1912]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1940]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1899]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Ռափայել Թրյանց]], հայ կրթական-մշակութային գործիչ, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Վահան Ասկարյան]], հայ պատմաբան, տնտեսագետ, բանաստեղծ և թարգմանիչ (ծնվ. [[1830]])։

[[Կատեգորիա:1858]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1859</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1171</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2420</id>
      <timestamp>2011-04-23T06:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։   [[Կատեգորիա:1859]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Ծնվածներ ==

* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2849</id>
      <timestamp>2011-05-14T11:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1859]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Ծնվածներ ==

* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6246</id>
      <timestamp>2011-10-21T03:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="327">== Ծնվածներ ==

* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6349</id>
      <timestamp>2011-10-26T10:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="473">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1905]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8426</id>
      <timestamp>2012-05-10T03:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="604">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1905]]):
* [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9190</id>
      <timestamp>2012-07-17T12:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="712">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1905]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16564</id>
      <timestamp>2013-08-14T16:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="830">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1905]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Քնյութ Համսուն]], նորվեգացի արձակագիր (մահ. [[1952]]):
* [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19698</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1619">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1905]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Քնյութ Համսուն]], նորվեգացի արձակագիր (մահ. [[1952]]):
* [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (մահ. [[1915]])։ 
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (մահ. [[1921]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում վերահրատարակվում է «Նարեկ աղօթից, հարազատ և զգուշաւոր լուծմամբ, նորոգ բացայայտեալ» գիրքը։ Տեքստաբանական աշխատանքները, հմտալից ծանոթագրությունները` [[Գաբրիել Ավետիքյան]]ի։ Առաջին հրատարակությունը` [[1801]]-ին: Հայտնի է նաև «Նարեկլուծ» անվամբ։ Առաջին հրատարակության մեջ տրված է նաև «Գումարք խմբից», ներբողականի մի հատվածի մեկնությունը, որը հետագա վերահրատարակությունների ժամանակ դուրս է թողնվել։

[[Կատեգորիա:1859]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1860</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1131</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2314</id>
      <timestamp>2011-04-20T18:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">== Ծնվածներ ==

* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4929</id>
      <timestamp>2011-08-30T15:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="308">== Ծնվածներ ==

* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6078</id>
      <timestamp>2011-10-09T15:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="463">== Ծնվածներ ==

* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8114</id>
      <timestamp>2012-04-22T07:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="542">== Ծնվածներ ==

* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10471</id>
      <timestamp>2012-08-24T19:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="653">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10472</id>
      <timestamp>2012-08-24T19:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="653">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15180</id>
      <timestamp>2013-05-04T13:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="778">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1904]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17954</id>
      <timestamp>2013-11-18T16:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="905">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1904]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18003</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1045">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1904]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19412</id>
      <timestamp>2014-04-20T09:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1206">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1904]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Մայիսի 9]] - [[Ջեյմս Մեթյու Բարրի]], շոտլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19972</id>
      <timestamp>2014-05-27T21:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1344">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1904]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Գևորգ Պայան]], հայ բանասեր, աստվածաբան (մահ. ):
* [[Մայիսի 9]] - [[Ջեյմս Մեթյու Բարրի]], շոտլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (մահ. [[1940]]):
* [[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Դանիել Ճոնքաձե]], վրացի արձակագիր (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1860]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1861</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>609</id>
      <timestamp>2011-02-04T05:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):  [[Կատեգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="199">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1861]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2325</id>
      <timestamp>2011-04-20T21:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="420">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1861]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2618</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>178.78.185.21</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="546">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հուլիսի 26]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1861]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10475</id>
      <timestamp>2012-08-24T19:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="627">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հուլիսի 26]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1915]]): 
* [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1861]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17737</id>
      <timestamp>2013-11-04T22:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="749">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 23]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1926]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հուլիսի 26]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1915]]): 
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1861]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1862</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1403</id>
      <timestamp>2011-03-04T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5561</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7675</id>
      <timestamp>2012-03-08T12:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="425">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7873</id>
      <timestamp>2012-03-20T13:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="525">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9182</id>
      <timestamp>2012-07-16T11:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="708">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (մահ. [[1928]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10524</id>
      <timestamp>2012-08-30T03:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="917">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (մահ. [[1928]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13771</id>
      <timestamp>2013-02-26T09:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1059">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (մահ. [[1928]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (մահ. [[1936]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1886]])։

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16974</id>
      <timestamp>2013-08-22T20:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1208">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (մահ. [[1923]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (մահ. [[1928]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Գերհարդ Հաուպտման]], գերմանացի դրամատուրգ, արձակագիր (մահ. [[1946]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (մահ. [[1936]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (մահ. [[1886]])։

[[Կատեգորիա:1862]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1863</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1299</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2731</id>
      <timestamp>2011-05-10T02:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 16]], [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]], [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2733</id>
      <timestamp>2011-05-10T02:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2942</id>
      <timestamp>2011-05-14T19:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="379">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2943</id>
      <timestamp>2011-05-14T19:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1863]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="379">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5387</id>
      <timestamp>2011-09-11T16:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="523">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10529</id>
      <timestamp>2012-08-30T08:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="710">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10740</id>
      <timestamp>2012-09-06T07:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11496</id>
      <timestamp>2012-10-20T12:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1010">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16940</id>
      <timestamp>2013-08-21T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1173">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16999</id>
      <timestamp>2013-08-23T06:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1342">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1813]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18282</id>
      <timestamp>2013-11-27T00:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1516">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 13]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1813]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18367</id>
      <timestamp>2013-12-01T17:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1649">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հոկտեմբերի 13]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1813]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18443</id>
      <timestamp>2013-12-10T15:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1822">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հոկտեմբերի 13]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Միհրան Սվազլյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1813]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18909</id>
      <timestamp>2014-01-27T22:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2013">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 23]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Հանս Աանրուդ]], նորվեգացի արձակագիր, դրամատուրգ, թատերական և գրական քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հոկտեմբերի 13]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (մահ. [[1920]]):
* [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (մահ. [[1942]]):
* [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (մահ. [[1928]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Միհրան Սվազլյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1935]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Քրիստիան Ֆրիդրիխ Հեբել]], գերմանացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1813]]):

[[Կատեգորիա:1863]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1864</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>454</id>
      <timestamp>2011-02-02T10:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):  [[Կատեգորիա:1864]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4139</id>
      <timestamp>2011-08-18T06:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="305">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7894</id>
      <timestamp>2012-03-20T17:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="408">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10844</id>
      <timestamp>2012-09-12T18:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="573">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10849</id>
      <timestamp>2012-09-12T19:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="718">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10926</id>
      <timestamp>2012-09-18T06:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="876">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10967</id>
      <timestamp>2012-09-19T16:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1000">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11591</id>
      <timestamp>2012-10-24T17:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1171">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11669</id>
      <timestamp>2012-10-29T13:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1302">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11734</id>
      <timestamp>2012-10-31T17:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1454">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12154</id>
      <timestamp>2012-12-07T14:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1561">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13301</id>
      <timestamp>2013-02-02T09:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1714">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16073</id>
      <timestamp>2013-08-06T11:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1888">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16333</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2022">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17054</id>
      <timestamp>2013-08-24T20:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2176">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17543</id>
      <timestamp>2013-09-25T23:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2295">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1929]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18289</id>
      <timestamp>2013-11-27T09:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2524">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Փետրվարի 23]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1931]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1929]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18887</id>
      <timestamp>2014-01-26T22:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2749">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Փետրվարի 23]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1931]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1929]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20197</id>
      <timestamp>2014-06-15T15:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2889">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Փետրվարի 23]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1931]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1929]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Դեկտեմբեևի 28]] - [[Անրի դը Ռենիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20198</id>
      <timestamp>2014-06-15T15:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2889">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (մահ. [[1925]]):
* [[Փետրվարի 23]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1931]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (մահ. [[1931]]):
* [[Ապրիլի 3]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1929]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (մահ. [[1920]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1930]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1934]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Անրի դը Ռենիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (մահ. [[1919]]):
* [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1924]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 19]] - [[Նաթանիել Հոթոռն]], ամերիկացի արձակագիրներ (ծնվ. [[1804]]):

[[Կատեգորիա:1864]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1865</title>
    <ns>0</ns>
    <id>499</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1071</id>
      <timestamp>2011-02-18T14:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):  [[Կատեգորիա:1865]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4152</id>
      <timestamp>2011-08-18T07:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="266">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8334</id>
      <timestamp>2012-05-03T07:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="495">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10972</id>
      <timestamp>2012-09-19T18:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="657">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10977</id>
      <timestamp>2012-09-19T18:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="785">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10984</id>
      <timestamp>2012-09-19T19:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="932">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]],  հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17143</id>
      <timestamp>2013-08-27T16:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1104">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]],  հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17174</id>
      <timestamp>2013-08-30T17:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1218">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17552</id>
      <timestamp>2013-09-27T00:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1373">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1921]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18056</id>
      <timestamp>2013-11-21T00:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1478">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1921]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 
* [[Ներսես Շիկահեր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1943]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18559</id>
      <timestamp>2013-12-22T01:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1857">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1921]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 
* [[Ներսես Շիկահեր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1943]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում, [[Արսեն Բագրատունի|Արսեն Բագրատունու]]` [[ֆրանսերեն]] բնագրից կատարած [[գրաբար]] թարգմանությամբ, հրատարակվում է [[Ժան-Բատիստ Մասիլիոն]]ի «Փոքրիկ քառասնորդք» ժողովածուն: 186 էջ:

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18826</id>
      <timestamp>2014-01-19T19:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2050">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Ֆրանցիշկա Արնշտայնովա]], հրեական ծագմամբ լեհական բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1942]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1921]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 
* [[Ներսես Շիկահեր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1943]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում, [[Արսեն Բագրատունի|Արսեն Բագրատունու]]` [[ֆրանսերեն]] բնագրից կատարած [[գրաբար]] թարգմանությամբ, հրատարակվում է [[Ժան-Բատիստ Մասիլիոն]]ի «Փոքրիկ քառասնորդք» ժողովածուն: 186 էջ:

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19664</id>
      <timestamp>2014-05-05T22:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2187">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Ֆրանցիշկա Արնշտայնովա]], հրեական ծագմամբ լեհական բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1942]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (մահ. [[1921]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանսեր (մահ. [[1944]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 19]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (մահ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1936]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1918]])։ 
* [[Ներսես Շիկահեր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1943]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ռիչարդ Հիլդրեթ]], ամերիկացի գրող, փիլիսոփա, պատմաբան (ծնվ. [[1807]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Ստեփանոս Մաղաքյան]], եկեղեցական գործիչ, լրագրող (ծնվ. [[1801]]):

== Իրադարձություններ ==

* Վենետիկում, [[Արսեն Բագրատունի|Արսեն Բագրատունու]]` [[ֆրանսերեն]] բնագրից կատարած [[գրաբար]] թարգմանությամբ, հրատարակվում է [[Ժան-Բատիստ Մասիլիոն]]ի «Փոքրիկ քառասնորդք» ժողովածուն: 186 էջ:

[[Կատեգորիա:1865]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1866</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>592</id>
      <timestamp>2011-02-04T04:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="256">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3479</id>
      <timestamp>2011-06-09T05:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="438">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5068</id>
      <timestamp>2011-09-04T11:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="615">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6412</id>
      <timestamp>2011-10-29T16:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="737">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7900</id>
      <timestamp>2012-03-20T17:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="879">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8051</id>
      <timestamp>2012-04-16T09:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1047">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8916</id>
      <timestamp>2012-06-27T15:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1193">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 2]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11280</id>
      <timestamp>2012-10-11T19:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1329">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 2]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13839</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1416">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):
* [[Տիգրան Կամսարական]], հայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 2]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16642</id>
      <timestamp>2013-08-15T14:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1582">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):
* [[Տիգրան Կամսարական]], հայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Արմենակ Հայկունի]], հայ գրող, հասարակական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Դեկտեմբերի 2]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17158</id>
      <timestamp>2013-08-28T22:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1721">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (մահ. 1944):
* [[Փետրվարի 28]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1931]]):
* [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):
* [[Տիգրան Կամսարական]], հայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հովհաննես Հինդիլյան]], մանկավարժ, մանկագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1950]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Արմենակ Հայկունի]], հայ գրող, հասարակական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Դեկտեմբերի 2]] - [[Քերովբե Սպենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Արսեն Բագրատունի]], այ բանաստեղծ, բանասեր, լեզվաբան-քերական, փիլիսոփա, թարգմանիչ (ծնվ. [[1790]]):

[[Կատեգորիա:1866]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1867</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1274</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2677</id>
      <timestamp>2011-05-06T16:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):  [[Կատեգորիա:1867]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6684</id>
      <timestamp>2011-11-11T20:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="322">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6865</id>
      <timestamp>2011-11-21T16:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="447">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13664</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="526">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1900]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18734</id>
      <timestamp>2014-01-09T15:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="644">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]]- [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1900]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18902</id>
      <timestamp>2014-01-27T16:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (մահ. [[1925]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]]- [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1900]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20454</id>
      <timestamp>2014-09-24T21:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (մահ. [[1925]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]]- [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (մահ. [[1926]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1900]]):
* [[Տիրայր Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1867]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1868</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1026</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2143</id>
      <timestamp>2011-04-15T10:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 28]] - [[Մաքսին Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսին Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2144</id>
      <timestamp>2011-04-15T10:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8704</id>
      <timestamp>2012-05-23T19:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="483">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11347</id>
      <timestamp>2012-10-13T17:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="655">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13579</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="807">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1906]])։

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14545</id>
      <timestamp>2013-03-30T16:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1006">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 23]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1906]])։

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16114</id>
      <timestamp>2013-08-07T13:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 23]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (մահ. [[1950]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1906]])։

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17788</id>
      <timestamp>2013-11-12T12:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1323">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 23]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (մահ. [[1950]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1906]])։
* [[Ժոզեֆ-Շառլ Մարդրյու]], ազգությամբ հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17978</id>
      <timestamp>2013-11-19T06:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1434">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 23]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Մարտի 28]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1943]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (մահ. [[1950]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1906]])։
* [[Ժոզեֆ-Շառլ Մարդրյու]], ազգությամբ հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1949]]):
* [[Ավետիս Նագգաշյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, մանկավարժ, գրական-հասարակական գործիչ, հայ նոր քնարերգության հիմնադիր (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1868]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1869</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>707</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[1869]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):  [[Կատեգորիա:1869]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="154">== Ծնվածներ ==

* [[1869]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>708</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="169">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10564</id>
      <timestamp>2012-08-30T17:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="472">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13002</id>
      <timestamp>2013-01-24T18:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="649">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (ծնվ. [[1790]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13312</id>
      <timestamp>2013-02-02T10:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (ծնվ. [[1790]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1829]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17818</id>
      <timestamp>2013-11-13T20:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="997">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (ծնվ. [[1790]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1829]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17892</id>
      <timestamp>2013-11-16T10:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1148">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Վարդան Մեշտուճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (ծնվ. [[1790]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1829]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20016</id>
      <timestamp>2014-05-29T11:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1261">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1923]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Ֆրեդերիկ Մակլեր]], ֆրանսիացի հայագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Վարդան Մեշտուճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Ալֆոնս դը Լամարթին]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան (ծնվ. [[1790]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Շառլ-Վիկտոր Լանգլուա]], ֆրանսիացի պատմաբան, հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1829]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Գեորգե Ասաքի]], հայազգի ռումինական արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, նկարիչ, պատմաբան, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1788]]):

[[Կատեգորիա:1869]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1869-1883 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3261</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6782</id>
      <timestamp>2011-11-17T18:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36291">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օ7ոստոս ... սեպտեUμեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու
որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլա0երանի երկաթուղով
տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տի0րան Տեր-
Դավթյանի ուսումնարանը:
Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարա0րել է □Իմ ընկեր Նե-
սոն□ պատմվածքում. □Մի երկու տարի մեր 0յուղի ուսումնա-
րանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի 0յուղա-
քաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն μaEanaiCY
ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուր
դը զու0ված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու 0եղեցիկ,
ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր 0յուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև ան0ամ վարժուհիներ, որ նորություն էր
ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:
Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հա0ուստն էլ փոխեցին:
Քաղաքացի աշակերտի շորեր հա0ա, 0եղեցիկ ու մաքուր...□
(ԵԼԺ 5, 143-144):
ԹԺՀ, 206:
&lt;Աշնան սկիզμ&gt;. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո
միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծա-
նոթանում նրա զավակների՝ Վեր0ինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի
հետ և անմիջապես μարեկամանում:
ԹԺՀ, 206:
&lt;Աշնան սկիզμ&gt;.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է
Սար0իս ԱμaiUանի հետ (հետա0այում մանկավարժ, Երևանի
0յուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):
Վերջինս հիշում է. □... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի
պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին:
Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին
դպրոցի μակում &lt;....&gt; Զան0ը տվեցին, μaEanA ներս խուժեցին
դասարան:
Առաջին դասարանը, ուր 0տնվում էի ես, մտավ վերակա-
ցուն՝ իր հետ μերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին
նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, μարձրահասակ
քահանայի հետ կան0նած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:
12
Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝
նրա հայրը, Դսեղ 0յուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;
&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր
նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞nμ է եկել, առաջ որտե՞ղ
էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն:
Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխանն
եր. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում 0յուղից եկող այլ երե-
խաների պես□:
ԹԺՀ, 213 -214:
Աշուն.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ
Գրի0որյանի տունը:
Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու
էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խան0արում էին պարապմունքն
երին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է hորաքրոջ՝ Թա-
լալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հո0ատար վե-
րաμերմունքի: Լսում է հորաքրոջ հեքիաթները կախարդական
աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների
մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:
* Այս վերջինը օ0տա0ործել է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմում:
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:
Աշուն. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ
հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը μարկացած
0ալիս է Ջալալօղլի:
Վարսենիկ Գևոր0յանը հիշում է. □Հովհաննեսը .... այդ
ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխ
անել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջ
ապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել 0յուղ:
□Թող 0ա 0յուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի,
քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում□:
ԹԺՀ, 206:
Աշուն.– Դպրոցի տեսուչ Տի0րան Տեր-Դավթյանը ար-
0ելում է տեր Թադևոսին 0յուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությ
աUμ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:
Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի μարի էին
13
տղայի նկատմաUμ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի
սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին μանաստեղծ
ական փորձերը: Ինքնակենսա0րության մեջ 0րում է. □Շատ
վաղ եմ սկսել ոտանավորներ 0րել: 10-11 տարեկան ժամանակս
Լոռիս-Մելիքովի վրա եր0եր էին եր0ում ժողովրդի մեջ: Այդ
եր0երին տներ էի ավելացնում և 0րում էի զանազան ոտանա-
վորներ՝ եր0իծաμանական, հայրենասիրական և սիրային□: Այդ
ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի μaiան-
դակությունը հիշում է Սար0իս ԱμaiUանը: Լոռիս Մելիքովին
նվիրված եր0ին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությ
աUμ վերական0նել է եOμայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝
μանաստեղծի խոստովանությաUμ՝ 0րել է նաև կովկասյան
առակներ □ուսումնարանում սովորած Կռիլովի առակների
ազդեցության տակ□:
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:
Աշուն.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպ
ես 0ործակատար ծառայող Անուշավան ԱμaiUանը նորաμաց
դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է
տասը տարեկան Հովհաննեսին:
Երեխան 0րավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: ԱμaiU
անը հիշում է. □Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի
չէր, μայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ μարձր էր: ...Սա-
կայն ինձ 0րավողը լոկ նրա արտաքին 0եղեցկությունը չէր, այդ
պատանու մեջ ինչ-որ հո0եկան թովիչ μան կար, որ իմ ուշքն
այնպես 0րավեց□:
ԹԺՀ, 219:
Աշուն. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաμաթ անց
Ան. ԱμaiUանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր հա-
մա0յուղացի Բա0րատի խանութում 0րիչներ 0նելիս:
Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում հա-
մակրանքի, ապա մտերմության: Հետա0այում ԱμaiUանը մեկնում
է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում
μանաստեղծին:
ԹԺՀ, 220:
14
1 8 8 0
&lt;Մինչև 7արուն&gt;. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պա-
տանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհա0րություն և թվա-
μանություն առարկաներից:
Դպրոցի տնօրեն Տի0րան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությ
աUμ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր 0ալիս է նրանց տուն՝
դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր
տեսչի ավա0 դուստրը՝ Վեր0ինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհ
աննեսից: Վարսենիկ Գևոր0յանը հիշում է. □Հովհաննեսը քրոջս
եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությաUμ, այդ տա-
րին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
0յուղ 0նաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր
սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է□:
ԹժՀ, 207:
&lt;Մինչև 7արուն&gt;.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և
մտերմանում է Ե0որ Անդրեասյանի հետ:
Վերջինս հիշում է. □Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու,
և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին ան0ամ տեսնում
եմ ապա0ա μանաստեղծ Թումանյանին, նրա եOμanA՝ Ռոստոմին,
և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կա-
պեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստա-
րանին, իսկ ես և նրա եOμայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստա-
րանին:
Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին:
Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև
ճժլախտի. Հովհաննեսի 0ոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր
դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև
այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:
Եnμ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհանն
եսը ինձ ու եOμanA օ0նում էր, սովորեցնում էր համառ լինել,
չհուսահատվել շուտ. եթե ձ0տում ունես որևէ μանի, ապա պետք
է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա□:
ԹԺՀ, 217-218:
&lt;Գարնան վերջ&gt;.- ՀաջողությաUμ հանձնում է տարեվերջ15
յան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և
մեկնում է հայրենի 0յուղ (տե՛ս &lt;մինչև 0արուն&gt;):
ԹԺՀ, 207:
ՍեպտեUμերի 1.- Վերսկսվում են պարապմունքները
Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ
դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:
Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տի0րան Տեր-
Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պա-
րապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա
հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի μարե-
կամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն
ավելի մտերիմ էր:
Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են
0ալիս պատանի Հովհաննեսի μանաստեղծական հակումները:
□Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին,
դասարանից դուրս 0ալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի
խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0րել□ (ԹՄՊ, 92): Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում
իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ո0ևորությաUμ էր նկա-
րա0րում սարերն ու ձորերը, սրընթաց 0ետերն ու 0արնան հե-
ղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը□: Հիշում է նաև, թե
ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր 0րած ոտանավորները
(ԹԺՀ 214):
ԹԺՀ, 207:
1880 – 1882
Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական 0րադարա-
նում, μարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է
հայ և օտարազ0ի մի շարք հեղինակների ստեղծա0ործությունն
երին:
Ըստ Վ. Գևոր0յանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ Գամառ-Գա-
թիպա, Բանաստեղծություններ, Րաֆֆի, □Փունջ□ (1-ին հատոր),
Ղ. Աղայան, □Երկու քույր□, Ս. Շահազիզ, □Լևոնի վիշտը□, Ծե-
րենց, □Երկունք Թ դարու□, □Քնար հայկական□, □Սոխակ Հա-
յաստանի□ եր0արանները (հատկապես Սայաթ-Նովայի տաղե-
16
րը), □Հյուսիսափայլ□ և □Փորձ□ ամսա0րերի համարները,
Բերնարդեն դը Սեն Պիեր, □Պող և Վեր0ինե□, Ալ. Դյումա, □Երեք
հրացանակիրներ□, □Քսան տարի ետքը□, □Բրաժելոն Դերկոմս□,
Էժեն Սյուի □Գաղտնիք Փարիզու□, Ֆրանց Հոֆման, □Խավարից
դեպի լույս□, Շիլլեր, □Օռլեանի կույսը□,* Դանիել Դեֆո,
□Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե□, Ֆերյալ, □Գաղտնիք
ինկվիզիցիայի□, Վիլհելմ Ռիլ, □Կոմսուհի Ուրսուլա□, Բիչեր
Ստոու, □Թովմաս եOμan տնակը□, Ալֆոնս Դոդե, □Թզուկը□,
□Քրիստոփոր IaEaoUμae և Ամերիկայի 0տնելը□, □Չեստերտոնի
ժառան0ը□, □Բարդուղիմեի 0իշերը□, □Սուլթանի երազը□
(հեղինակն անհայտ է):
Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին 0րքերից է
նաև ԱμaiUանի □Վերք Հայաստանին□, ապա՝ Սար0իս եպիսկոպոս
Հասան Ջալալյանի □Ճանապարհորդություն ի մեծն
Հայաստան□, որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել,
որ այդ 0րքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերց
անության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային
արձակուրդներին:
* Գրքերի այս ցանկի աOμUaonA Վարսենիկ Գևոր0յանի հուշերն
են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի □Ավազակները□: Հուշա0իրը շփոթում
է. □Ավազակները□ Փ. Վարդանյանի թար0մանությաUμ լույս է տեսել
1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն
հեղինակի □Վիլհելմ Տելլը□ (1873) կամ □Օռլեանի կույսը□ (այդ նկատա-
ռումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևոր0յանի հուշերում հիշատակված □Ավա-
զակները□ փոխված է □Օռլեանի կույսի□):
ԹԺՀ, 207 – 210:
1 8 8 1
Մարտ.- Գրում է մեզ հասած առաջին μանաստեղծությունը
՝ □Հո0ուս հատոր...□ (ԵԼԺ 1, 433):
Ըստ Վ. Գևոր0յանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա
դստեր՝ Վեր0ինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի
ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և
խոստովանելով իր սերը նրա նկատմաUμ՝ նրան է հանձնում □Հո-
0ուս հատոր...□ μանաստեղծությունը՝ ասելով.
- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե
17
ինչ եմ 0րել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*
* Կան տաnμեր վարկածներ, թե ում է ձոնված μանաստեղծությունը:
Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևոր0յանի և Սար0իս ԱμaiU
անի հուշերում այն վերա0րվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վեր0ինեին (Վեր0ինե Պապաջանյան, որ
վարժուհի էր, տարիքով μանաստեղծից մեծ և 0նահատում էր նրան՝
որպես □ազնիվ զ0ացմունքների տեր պատանու□ (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):
Ան. ԱμaiUանն իր հուշերում μանաստեղծի ներշնչման
առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին:
Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին
(Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):
ԹԺՀ, 207:
1881 նոյեUμեր. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:
(Հո0ուս հատոր,
Սրտիս կտոր,)
[Դու մի հո0ար: Մի զարմանար]
Դասիս համար,
Թե կան դասեր,
Կա նաև սեր.
Եվ ինչ զարմանք,
Իմ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սրտում
Դաս է սերտում:
81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը μeYեցին Հմայակն
ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տի0րանը ինձ ուզում էր ռոզ0ի տալ,
μայց լացով պրծա:
(Թա0ավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):
ՈՒՀ 5, 177:
1 8 8 2
&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպ
անվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների
մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեUμերի 1):
Ս. ԱμaiUանը հիշում է. □Օհանեսը տվեց նկարա0իրը և
արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել
18
էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները□:*
* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաμար 0րվել
է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման (□Արարատ□,
1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:
ԹԺՀ, 215:
ԴեկտեUμերի 6.– Տի0րան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում
է:
□Մշակ□, 1882, թիվ 233:
1882, Ջալալօղլի.– Գրում է □Օրորք□ μանաստեղծությունը:
Գրված է Ռ. Պատկանյանի օրորոցային եր0երի և □Արաքսի
արտասուքի□ ազդեցությաUμ: Պահպանված սևա0իր ինքնա-
0իրը թվա0րված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:
1 8 8 3
Հունվարի 14.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ ան0ամ
փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:
□Մշակի□ թղթակիցը տեղեկացնում է. □aonμաթ, 14-ին
հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչն
երին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճա-
րեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կա-
մենան□ (□Մշակ□, 1883, թիվ 11): Ինչպես հետա0այում հաղոր-
դում է □Մշակը□ (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը □նորից
μացվեցավ□, μայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
0յուղ:
ԵԼԺ 8, 426:
&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;. – Գրում է □Հայ վաճառական□
ոտանավորը:
Պահպանված սևա0իր ինքնա0իրը թվա0րված է՝ □1883
ամի Տփխիս□: Կողքին Թումանյանը նշել է. □Դեռ Թիֆլիս չէի
եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի□: Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց,
19
վերաμերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին□ ( տե՛ս 1880,
սեպտեUμերի 1):
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:
Օ7ոստոսի սկիզμ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս
և ընդունվում □Կադետսկի կորպուս□ զինվորական դպրոցը:
ԹՄՊ, 109:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս.– Մի քանի օր □Կադետսկի կորպուսում
□ մնալուց հետո վերադառնում է 0յուղ՝ չդիմանալով
զինվորական 0իշերօթիկ դպրոցի խիստ կար0 ու կանոնին:
ԹՄՊ, 109:
Օ7ոստոս .– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյ
ան դպրոց ընդունվելու:
Նվ. Թումանյանը հիշում է. □Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս
էին 0նում ձիով, ֆուր0ոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը
օրեր էր տևում: Նրանք 0նում էին ձիով: Տան փոքրիկ
երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եOμայրները, թռչկոտելով
ու խաղալով 0նում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու
վերադառնում 0յուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տա-
լուց հետո, արցունքն աչքերին, 0նում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ □Տղիս տարա.ն...□:
ԹՄՊ, 105-107:
Օ7ոստոս – դեկտեUμեր, Թիֆլիս.– Բնակվում է մոր կողմից
իրենց ազ0ական □Բաղդասար քեռու□ կամ □Բաղդի քեռու□
տանը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ
Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաμար, Ձորաμաշի եկե-
ղեցուց ոչ հեռու:
Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի
քեռին ու տանըցիքը:
Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-
դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:
Տանըցիք հորս հան0ստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն
ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր□:
ԵԼԺ 7, 378:
20
Օ7ոստոս–սեպտեUμեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է
Ստեփան Զորյանի՝ հետա0այում դաշնակցության հիմնադիրն
երից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:
Բանաստեղծը հիշում է. □Նա ռեալական դպրոցումն էր
սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր 0ովում, ես մերը
և հաճախ իրար դեմ էինք μերում՝ ես հայկականը, նա օտարը,
0լխավորապես ռուսականը: Էլ 0րականություն, էլ պատմություն,
էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ
քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր
վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ
թափով կենտրոնանում էր հայության վրա□:
ԵԼԺ 7, 379, 382:
Մինչև սեպտեUμերի 1, Թիֆլիս .— Ընդունվում է Ներսիսյ
ան դպրոցի երկրորդ դասարան:
Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օ0ոստոսի
22-ից և տևում մինչև սեպտեUμերի 1-ը (□Արձա0անք□, 1883, թիվ
33, 422):
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 1, Թիֆլիս.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան
դպրոց:
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 3.— Փարիզում վախճանվում է Ի. Ս. Տուր-
0ենևը:
Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝
Ստեփան Զորյանին:
Հետա0այում μանաստեղծը հիշում է. □Նոր եկած օրերս
էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե
Տուր0ենևը մեռել է: Մեր աUμaOc շրջանում ոչ ոք հասկացողություն
չուներ, թե ով է Տուր0ենևը, μայց Ստեփանի սարսափը
տեսնելով, μaEane էլ սարսափեցինք: Զ0ացինք, որ մի մեծ
դAμախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել
է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ
մենք երկու օր Հավլաμար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք
21
վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, μայց վազվզում էինք
Տուր0ենևի մահվան պատճառով□:
ԵԼԺ 7, 380:
&lt;ՍեպտեUμեր – հոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս .– Ներսիսյան
դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի
աշակերտ, ապա0ա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի
հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում
ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզու0ական
μանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, եnμ այս կամ այն
առիթով խոսք էր μացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական,
սրտա0ին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող
համա0յուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների
շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները
0յուղացիների μերանից:
- Քաղաք 0նացի՞ր:
- Հա՛:
- Բա Ուհանըզին տեհար ո.չ...
Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի
դարչնա0ույն μEaoզը, կաշվե դեղնավուն 0ոտին (քամարը),
մշտաժպիտ դեմքը, եnμ նա առաջին ան0ամ Ներսիսյան դպրոց
եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ
հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի հաUμավ ունեի,
և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օ0նության կարիք
էր ունենում, հաճախ օ0նում էի նրան լուծելու թվաμանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները□:
ԹԺՀ, 246-248:
&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզμ&gt; .- Ներսիսյան դպրոցի
երկրորդ դասարան է ընդունվում ՀաIaμ Ստեփանյանը (հետա-
0այում՝ ինժեներ-տեխնոլո0, հասարակական 0ործիչ) և դպրոցի
μակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:
Ստեփանյանը հիշում է. □1883 թվականն էր, ուսումնարան
մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, 0յուղական տերտերի
խունացած փարաջան ուսին, իր տղային μերել էր Թիֆլիս՝
□Վանքի շկոլը□ տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եOμայրս էր μերել
22
Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ μակի
պատշ0աUμaoU, սանդուղքի 0լխին՝ դասի հրավիրող զան0ի
տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապա0ա μանաստեղծ Հովհաննես
Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը
և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...□:
ԹԺՀ, 291:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավա0ի
տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:
ԹԺՀ, 328, 938:
Ձմեռ, Թիֆլիս. – Թումանյանին հանդիպում է Ան. ԱμaiU
անը:
Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զμաղվում
ընթերցանությաUμ, ապա0այի ծրա0րեր մշակում:
Ան. ԱμaiUանն հիշում է. □Խ. ԱμaiUանի □Վերք Հայաստա-
նին□ երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, μայց ցանկա-
նում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն
ուներ, նամակ 0րեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս
թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի ԱμaiUան և Աղասի
դառնալ:
Մեր ծրա0իրներն սկզμaoU համեստ էին, μայց հետզհետե
լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրա0ործելն անհն
արին էր: Բայց մենք ո0ևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ
ժամանակի ընթացքում μaEanA պետք է 0լուխ μերենք անշուշտ:
Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո 0նալ 0յուղերը, մտնել
ժողովրդի մեջ ու 0րի առնել հին ավանդություններ, լե0ենդներ,
հեքիաթներ, առակներ, դյուցազներ0ություններ, անեկդոտներ
ու առասպելներ և հրատարակել□:
ԹԺՀ, 221 – 223:
1883. – Գրում է □Եnμ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ□ μանաստ
եղծությունը:
Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն
է Ն. Ռուսինյանի □Կիլիկիայի□, որ պատանի Թումանյանի սիրած
եր0երից էր:
ԵԼԺ 1, 317, 642:
23</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6783</id>
      <timestamp>2011-11-17T18:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="36465">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օգոստոս ... սեպտեմբեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլագերանի երկաթուղով տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տիգրան Տեր-Դավթյանի ուսումնարանը:

Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարագրել է «Իմ ընկեր Նեսոն» [[պատմվածք]]ում. «Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսումնարանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուրդը զուգված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:

Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին: Քաղաքացի աշակերտի շորեր հագա, գեղեցիկ ու մաքուր...» (ԵԼԺ 5, 143-144):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծանոթանում նրա զավակների՝ Վերգինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի հետ և անմիջապես բարեկամանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է Սարգիս Աբովյանի հետ (հետագայում մանկավարժ, Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):

Վերջինս հիշում է. «... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին: Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին դպրոցի բակում &lt;....&gt; Զանգը տվեցին, բոլորը ներս խուժեցին դասարան:

Առաջին դասարանը, ուր գտնվում էի ես, մտավ վերակացուն՝ իր հետ բերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, բարձրահասակ քահանայի հետ կանգնած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:

Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝ նրա հայրը, Դսեղ գյուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;

&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞րբ է եկել, առաջ որտե՞ղ էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն: Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխաններ. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում գյուղից եկող այլ երեխաների պես»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 213 -214:

''Աշուն''.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ Գրիգորյանի տունը:

Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խանգարում էին պարապմունքներին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է հորաքրոջ՝ Թալալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հոգատար վերաբերմունքի: Լսում է հորաքրոջ [[հեքիաթ]]ները կախարդական աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:

* Այս վերջինը օգտագործել է «Լոռեցի Սաքոն» [[պոեմ]]ում:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը բարկացած գալիս է Ջալալօղլի:

[[Վարսենիկ Գևորգյան]]ը հիշում է. «Հովհաննեսը .... այդ ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխանել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել գյուղ: «Թող գա գյուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի, քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Դպրոցի տեսուչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը արգելում է տեր Թադևոսին գյուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությամբ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:

Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի բարի էին տղայի նկատմամբ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին բանաստեղծական փորձերը: Ինքնակենսագրության մեջ գրում է. «Շատ վաղ եմ սկսել [[ոտանավոր]]ներ գրել: 10-11 տարեկան ժամանակս Լոռիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ: Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ՝ երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային»: Այդ ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի բովանդակությունը հիշում է Սարգիս Աբովյանը: Լոռիս Մելիքովին նվիրված երգին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությամբ վերականգնել է եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝ բանաստեղծի խոստովանությամբ՝ գրել է նաև կովկասյան [[առակ]]ներ «ուսումնարանում սովորած [[Իվան Կռիլով|Կռիլովի]] առակների ազդեցության տակ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպես գործակատար ծառայող [[Անուշավան Աբովյան]]ը նորաբաց դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է տասը տարեկան Հովհաննեսին:

Երեխան գրավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: Աբովյանը հիշում է. «Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի չէր, բայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ բարձր էր: ...Սակայն ինձ գրավողը լոկ նրա արտաքին գեղեցկությունը չէր, այդ պատանու մեջ ինչ-որ հոգեկան թովիչ բան կար, որ իմ ուշքն այնպես գրավեց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 219:

''Աշուն''. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց Ան. Աբովյանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր համագյուղացի Բագրատի խանութում գրիչներ գնելիս:

Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում համակրանքի, ապա մտերմության: Հետագայում Աբովյանը մեկնում է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 220:

== 1880 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պատանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհագրություն և թվաբանություն առարկաներից:
Դպրոցի տնօրեն Տի0րան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությ
աUμ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր 0ալիս է նրանց տուն՝
դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր
տեսչի ավա0 դուստրը՝ Վեր0ինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհ
աննեսից: Վարսենիկ Գևոր0յանը հիշում է. □Հովհաննեսը քրոջս
եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությաUμ, այդ տա-
րին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
0յուղ 0նաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր
սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է□:
ԹժՀ, 207:
&lt;Մինչև 7արուն&gt;.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և
մտերմանում է Ե0որ Անդրեասյանի հետ:
Վերջինս հիշում է. □Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու,
և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին ան0ամ տեսնում
եմ ապա0ա μանաստեղծ Թումանյանին, նրա եOμanA՝ Ռոստոմին,
և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կա-
պեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստա-
րանին, իսկ ես և նրա եOμայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստա-
րանին:
Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին:
Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև
ճժլախտի. Հովհաննեսի 0ոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր
դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև
այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:
Եnμ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհանն
եսը ինձ ու եOμanA օ0նում էր, սովորեցնում էր համառ լինել,
չհուսահատվել շուտ. եթե ձ0տում ունես որևէ μանի, ապա պետք
է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա□:
ԹԺՀ, 217-218:
&lt;Գարնան վերջ&gt;.- ՀաջողությաUμ հանձնում է տարեվերջ15
յան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և
մեկնում է հայրենի 0յուղ (տե՛ս &lt;մինչև 0արուն&gt;):
ԹԺՀ, 207:
ՍեպտեUμերի 1.- Վերսկսվում են պարապմունքները
Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ
դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:
Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տի0րան Տեր-
Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պա-
րապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա
հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի μարե-
կամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն
ավելի մտերիմ էր:
Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են
0ալիս պատանի Հովհաննեսի μանաստեղծական հակումները:
□Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին,
դասարանից դուրս 0ալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի
խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0րել□ (ԹՄՊ, 92): Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում
իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ո0ևորությաUμ էր նկա-
րա0րում սարերն ու ձորերը, սրընթաց 0ետերն ու 0արնան հե-
ղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը□: Հիշում է նաև, թե
ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր 0րած ոտանավորները
(ԹԺՀ 214):
ԹԺՀ, 207:
1880 – 1882
Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական 0րադարա-
նում, μարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է
հայ և օտարազ0ի մի շարք հեղինակների ստեղծա0ործությունն
երին:
Ըստ Վ. Գևոր0յանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ Գամառ-Գա-
թիպա, Բանաստեղծություններ, Րաֆֆի, □Փունջ□ (1-ին հատոր),
Ղ. Աղայան, □Երկու քույր□, Ս. Շահազիզ, □Լևոնի վիշտը□, Ծե-
րենց, □Երկունք Թ դարու□, □Քնար հայկական□, □Սոխակ Հա-
յաստանի□ եր0արանները (հատկապես Սայաթ-Նովայի տաղե-
16
րը), □Հյուսիսափայլ□ և □Փորձ□ ամսա0րերի համարները,
Բերնարդեն դը Սեն Պիեր, □Պող և Վեր0ինե□, Ալ. Դյումա, □Երեք
հրացանակիրներ□, □Քսան տարի ետքը□, □Բրաժելոն Դերկոմս□,
Էժեն Սյուի □Գաղտնիք Փարիզու□, Ֆրանց Հոֆման, □Խավարից
դեպի լույս□, Շիլլեր, □Օռլեանի կույսը□,* Դանիել Դեֆո,
□Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե□, Ֆերյալ, □Գաղտնիք
ինկվիզիցիայի□, Վիլհելմ Ռիլ, □Կոմսուհի Ուրսուլա□, Բիչեր
Ստոու, □Թովմաս եOμan տնակը□, Ալֆոնս Դոդե, □Թզուկը□,
□Քրիստոփոր IaEaoUμae և Ամերիկայի 0տնելը□, □Չեստերտոնի
ժառան0ը□, □Բարդուղիմեի 0իշերը□, □Սուլթանի երազը□
(հեղինակն անհայտ է):
Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին 0րքերից է
նաև ԱμaiUանի □Վերք Հայաստանին□, ապա՝ Սար0իս եպիսկոպոս
Հասան Ջալալյանի □Ճանապարհորդություն ի մեծն
Հայաստան□, որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել,
որ այդ 0րքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերց
անության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային
արձակուրդներին:
* Գրքերի այս ցանկի աOμUaonA Վարսենիկ Գևոր0յանի հուշերն
են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի □Ավազակները□: Հուշա0իրը շփոթում
է. □Ավազակները□ Փ. Վարդանյանի թար0մանությաUμ լույս է տեսել
1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն
հեղինակի □Վիլհելմ Տելլը□ (1873) կամ □Օռլեանի կույսը□ (այդ նկատա-
ռումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևոր0յանի հուշերում հիշատակված □Ավա-
զակները□ փոխված է □Օռլեանի կույսի□):
ԹԺՀ, 207 – 210:
1 8 8 1
Մարտ.- Գրում է մեզ հասած առաջին μանաստեղծությունը
՝ □Հո0ուս հատոր...□ (ԵԼԺ 1, 433):
Ըստ Վ. Գևոր0յանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա
դստեր՝ Վեր0ինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի
ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և
խոստովանելով իր սերը նրա նկատմաUμ՝ նրան է հանձնում □Հո-
0ուս հատոր...□ μանաստեղծությունը՝ ասելով.
- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե
17
ինչ եմ 0րել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*
* Կան տաnμեր վարկածներ, թե ում է ձոնված μանաստեղծությունը:
Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևոր0յանի և Սար0իս ԱμaiU
անի հուշերում այն վերա0րվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վեր0ինեին (Վեր0ինե Պապաջանյան, որ
վարժուհի էր, տարիքով μանաստեղծից մեծ և 0նահատում էր նրան՝
որպես □ազնիվ զ0ացմունքների տեր պատանու□ (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):
Ան. ԱμaiUանն իր հուշերում μանաստեղծի ներշնչման
առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին:
Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին
(Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):
ԹԺՀ, 207:
1881 նոյեUμեր. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:
(Հո0ուս հատոր,
Սրտիս կտոր,)
[Դու մի հո0ար: Մի զարմանար]
Դասիս համար,
Թե կան դասեր,
Կա նաև սեր.
Եվ ինչ զարմանք,
Իմ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սրտում
Դաս է սերտում:
81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը μeYեցին Հմայակն
ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տի0րանը ինձ ուզում էր ռոզ0ի տալ,
μայց լացով պրծա:
(Թա0ավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):
ՈՒՀ 5, 177:
1 8 8 2
&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպ
անվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների
մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեUμերի 1):
Ս. ԱμaiUանը հիշում է. □Օհանեսը տվեց նկարա0իրը և
արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել
18
էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները□:*
* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաμար 0րվել
է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման (□Արարատ□,
1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:
ԹԺՀ, 215:
ԴեկտեUμերի 6.– Տի0րան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում
է:
□Մշակ□, 1882, թիվ 233:
1882, Ջալալօղլի.– Գրում է □Օրորք□ μանաստեղծությունը:
Գրված է Ռ. Պատկանյանի օրորոցային եր0երի և □Արաքսի
արտասուքի□ ազդեցությաUμ: Պահպանված սևա0իր ինքնա-
0իրը թվա0րված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:
1 8 8 3
Հունվարի 14.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ ան0ամ
փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:
□Մշակի□ թղթակիցը տեղեկացնում է. □aonμաթ, 14-ին
հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչն
երին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճա-
րեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կա-
մենան□ (□Մշակ□, 1883, թիվ 11): Ինչպես հետա0այում հաղոր-
դում է □Մշակը□ (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը □նորից
μացվեցավ□, μայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
0յուղ:
ԵԼԺ 8, 426:
&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;. – Գրում է □Հայ վաճառական□
ոտանավորը:
Պահպանված սևա0իր ինքնա0իրը թվա0րված է՝ □1883
ամի Տփխիս□: Կողքին Թումանյանը նշել է. □Դեռ Թիֆլիս չէի
եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի□: Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց,
19
վերաμերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին□ ( տե՛ս 1880,
սեպտեUμերի 1):
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:
Օ7ոստոսի սկիզμ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս
և ընդունվում □Կադետսկի կորպուս□ զինվորական դպրոցը:
ԹՄՊ, 109:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս.– Մի քանի օր □Կադետսկի կորպուսում
□ մնալուց հետո վերադառնում է 0յուղ՝ չդիմանալով
զինվորական 0իշերօթիկ դպրոցի խիստ կար0 ու կանոնին:
ԹՄՊ, 109:
Օ7ոստոս .– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյ
ան դպրոց ընդունվելու:
Նվ. Թումանյանը հիշում է. □Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս
էին 0նում ձիով, ֆուր0ոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը
օրեր էր տևում: Նրանք 0նում էին ձիով: Տան փոքրիկ
երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եOμայրները, թռչկոտելով
ու խաղալով 0նում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու
վերադառնում 0յուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տա-
լուց հետո, արցունքն աչքերին, 0նում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ □Տղիս տարա.ն...□:
ԹՄՊ, 105-107:
Օ7ոստոս – դեկտեUμեր, Թիֆլիս.– Բնակվում է մոր կողմից
իրենց ազ0ական □Բաղդասար քեռու□ կամ □Բաղդի քեռու□
տանը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ
Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաμար, Ձորաμաշի եկե-
ղեցուց ոչ հեռու:
Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի
քեռին ու տանըցիքը:
Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-
դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:
Տանըցիք հորս հան0ստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն
ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր□:
ԵԼԺ 7, 378:
20
Օ7ոստոս–սեպտեUμեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է
Ստեփան Զորյանի՝ հետա0այում դաշնակցության հիմնադիրն
երից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:
Բանաստեղծը հիշում է. □Նա ռեալական դպրոցումն էր
սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր 0ովում, ես մերը
և հաճախ իրար դեմ էինք μերում՝ ես հայկականը, նա օտարը,
0լխավորապես ռուսականը: Էլ 0րականություն, էլ պատմություն,
էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ
քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր
վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ
թափով կենտրոնանում էր հայության վրա□:
ԵԼԺ 7, 379, 382:
Մինչև սեպտեUμերի 1, Թիֆլիս .— Ընդունվում է Ներսիսյ
ան դպրոցի երկրորդ դասարան:
Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օ0ոստոսի
22-ից և տևում մինչև սեպտեUμերի 1-ը (□Արձա0անք□, 1883, թիվ
33, 422):
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 1, Թիֆլիս.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան
դպրոց:
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 3.— Փարիզում վախճանվում է Ի. Ս. Տուր-
0ենևը:
Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝
Ստեփան Զորյանին:
Հետա0այում μանաստեղծը հիշում է. □Նոր եկած օրերս
էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե
Տուր0ենևը մեռել է: Մեր աUμaOc շրջանում ոչ ոք հասկացողություն
չուներ, թե ով է Տուր0ենևը, μայց Ստեփանի սարսափը
տեսնելով, μaEane էլ սարսափեցինք: Զ0ացինք, որ մի մեծ
դAμախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել
է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ
մենք երկու օր Հավլաμար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք
21
վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, μայց վազվզում էինք
Տուր0ենևի մահվան պատճառով□:
ԵԼԺ 7, 380:
&lt;ՍեպտեUμեր – հոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս .– Ներսիսյան
դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի
աշակերտ, ապա0ա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի
հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում
ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզու0ական
μանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, եnμ այս կամ այն
առիթով խոսք էր μացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական,
սրտա0ին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող
համա0յուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների
շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները
0յուղացիների μերանից:
- Քաղաք 0նացի՞ր:
- Հա՛:
- Բա Ուհանըզին տեհար ո.չ...
Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի
դարչնա0ույն μEaoզը, կաշվե դեղնավուն 0ոտին (քամարը),
մշտաժպիտ դեմքը, եnμ նա առաջին ան0ամ Ներսիսյան դպրոց
եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ
հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի հաUμավ ունեի,
և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օ0նության կարիք
էր ունենում, հաճախ օ0նում էի նրան լուծելու թվաμանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները□:
ԹԺՀ, 246-248:
&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզμ&gt; .- Ներսիսյան դպրոցի
երկրորդ դասարան է ընդունվում ՀաIaμ Ստեփանյանը (հետա-
0այում՝ ինժեներ-տեխնոլո0, հասարակական 0ործիչ) և դպրոցի
μակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:
Ստեփանյանը հիշում է. □1883 թվականն էր, ուսումնարան
մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, 0յուղական տերտերի
խունացած փարաջան ուսին, իր տղային μերել էր Թիֆլիս՝
□Վանքի շկոլը□ տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եOμայրս էր μերել
22
Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ μակի
պատշ0աUμaoU, սանդուղքի 0լխին՝ դասի հրավիրող զան0ի
տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապա0ա μանաստեղծ Հովհաննես
Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը
և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...□:
ԹԺՀ, 291:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավա0ի
տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:
ԹԺՀ, 328, 938:
Ձմեռ, Թիֆլիս. – Թումանյանին հանդիպում է Ան. ԱμaiU
անը:
Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զμաղվում
ընթերցանությաUμ, ապա0այի ծրա0րեր մշակում:
Ան. ԱμaiUանն հիշում է. □Խ. ԱμaiUանի □Վերք Հայաստա-
նին□ երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, μայց ցանկա-
նում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն
ուներ, նամակ 0րեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս
թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի ԱμaiUան և Աղասի
դառնալ:
Մեր ծրա0իրներն սկզμaoU համեստ էին, μայց հետզհետե
լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրա0ործելն անհն
արին էր: Բայց մենք ո0ևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ
ժամանակի ընթացքում μaEanA պետք է 0լուխ μերենք անշուշտ:
Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո 0նալ 0յուղերը, մտնել
ժողովրդի մեջ ու 0րի առնել հին ավանդություններ, լե0ենդներ,
հեքիաթներ, առակներ, դյուցազներ0ություններ, անեկդոտներ
ու առասպելներ և հրատարակել□:
ԹԺՀ, 221 – 223:
1883. – Գրում է □Եnμ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ□ μանաստ
եղծությունը:
Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն
է Ն. Ռուսինյանի □Կիլիկիայի□, որ պատանի Թումանյանի սիրած
եր0երից էր:
ԵԼԺ 1, 317, 642:
23</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6784</id>
      <timestamp>2011-11-17T19:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="36706">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օգոստոս ... սեպտեմբեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլագերանի երկաթուղով տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տիգրան Տեր-Դավթյանի ուսումնարանը:

Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարագրել է «Իմ ընկեր Նեսոն» [[պատմվածք]]ում. «Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսումնարանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուրդը զուգված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:

Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին: Քաղաքացի աշակերտի շորեր հագա, գեղեցիկ ու մաքուր...» (ԵԼԺ 5, 143-144):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծանոթանում նրա զավակների՝ Վերգինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի հետ և անմիջապես բարեկամանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է Սարգիս Աբովյանի հետ (հետագայում մանկավարժ, Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):

Վերջինս հիշում է. «... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին: Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին դպրոցի բակում &lt;....&gt; Զանգը տվեցին, բոլորը ներս խուժեցին դասարան:

Առաջին դասարանը, ուր գտնվում էի ես, մտավ վերակացուն՝ իր հետ բերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, բարձրահասակ քահանայի հետ կանգնած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:

Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝ նրա հայրը, Դսեղ գյուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;

&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞րբ է եկել, առաջ որտե՞ղ էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն: Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխաններ. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում գյուղից եկող այլ երեխաների պես»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 213 -214:

''Աշուն''.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ Գրիգորյանի տունը:

Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խանգարում էին պարապմունքներին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է հորաքրոջ՝ Թալալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հոգատար վերաբերմունքի: Լսում է հորաքրոջ [[հեքիաթ]]ները կախարդական աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:

* Այս վերջինը օգտագործել է «Լոռեցի Սաքոն» [[պոեմ]]ում:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը բարկացած գալիս է Ջալալօղլի:

[[Վարսենիկ Գևորգյան]]ը հիշում է. «Հովհաննեսը .... այդ ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխանել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել գյուղ: «Թող գա գյուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի, քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Դպրոցի տեսուչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը արգելում է տեր Թադևոսին գյուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությամբ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:

Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի բարի էին տղայի նկատմամբ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին բանաստեղծական փորձերը: Ինքնակենսագրության մեջ գրում է. «Շատ վաղ եմ սկսել [[ոտանավոր]]ներ գրել: 10-11 տարեկան ժամանակս Լոռիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ: Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ՝ երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային»: Այդ ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի բովանդակությունը հիշում է Սարգիս Աբովյանը: Լոռիս Մելիքովին նվիրված երգին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությամբ վերականգնել է եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝ բանաստեղծի խոստովանությամբ՝ գրել է նաև կովկասյան [[առակ]]ներ «ուսումնարանում սովորած [[Իվան Կռիլով|Կռիլովի]] առակների ազդեցության տակ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպես գործակատար ծառայող [[Անուշավան Աբովյան]]ը նորաբաց դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է տասը տարեկան Հովհաննեսին:

Երեխան գրավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: Աբովյանը հիշում է. «Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի չէր, բայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ բարձր էր: ...Սակայն ինձ գրավողը լոկ նրա արտաքին գեղեցկությունը չէր, այդ պատանու մեջ ինչ-որ հոգեկան թովիչ բան կար, որ իմ ուշքն այնպես գրավեց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 219:

''Աշուն''. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց Ան. Աբովյանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր համագյուղացի Բագրատի խանութում գրիչներ գնելիս:

Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում համակրանքի, ապա մտերմության: Հետագայում Աբովյանը մեկնում է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 220:

== 1880 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պատանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհագրություն և թվաբանություն առարկաներից:

Դպրոցի տնօրեն Տիգրան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությամբ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր գալիս է նրանց տուն՝ դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր տեսչի ավագ դուստրը՝ Վերգինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհաննեսից: Վարսենիկ Գևորգյանը հիշում է. «Հովհաննեսը քրոջս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությամբ, այդ տարին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
գյուղ գնաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է»:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 207:

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է Եգոր Անդրեասյանի հետ:

Վերջինս հիշում է. «Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու, և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին անգամ տեսնում եմ ապագա բանաստեղծ Թումանյանին, նրա եղբոր՝ Ռոստոմին, և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կապեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստարանին, իսկ ես և նրա եղբայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստարանին:

Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին: Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև ճժլախտի. Հովհաննեսի գոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:

Երբ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհաննեսը ինձ ու եղբորը օգնում էր, սովորեցնում էր համառ լինել, չհուսահատվել շուտ. եթե ձգտում ունես որևէ բանի, ապա պետք է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 217-218:

''&lt;Գարնան վերջ&gt;''.- Հաջողությամբ հանձնում է տարեվերջյան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և մեկնում է հայրենի գյուղ (տե՛ս &lt;մինչև գարուն&gt;):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''Սեպտեմբերի 1''.- Վերսկսվում են պարապմունքները Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:

Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տիգրան Տեր-Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պարապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի բարեկամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն ավելի մտերիմ էր:

Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են գալիս պատանի Հովհաննեսի բանաստեղծական հակումները:
«Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին, դասարանից դուրս գալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0գրել» (ԹՄՊ, 92): Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ոգևորությամբ էր նկարագրում սարերն ու ձորերը, սրընթաց գետերն ու գարնան հեղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը»: Հիշում է նաև, թե ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր գրած ոտանավորները (ԹԺՀ 214):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:


== 1880 – 1882 ==

Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական գրադարանում, բարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է հայ և օտարազգի մի շարք հեղինակների ստեղծագործություններին:

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ ''Գամառ-Գաթիպա'', Բանաստեղծություններ, ''[[Րաֆֆի]]'', «Փունջ» (1-ին հատոր), ''[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայան]]'', «Երկու քույր», ''[[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզ]]'', «Լևոնի վիշտը», ''[[Ծերենց]]'', «Երկունք Թ դարու», «Քնար հայկական», «Սոխակ Հայաստանի» երգարանները (հատկապես [[Սայաթ-Նովա]]յի [[տաղ]]երը), «[[Հյուսիսափայլ]]» և «Փորձ» ամսագրերի համարները, ''[[Բերնարդեն դը Սեն Պիեր]]'', «Պող և Վերգինե», ''[[Ալեքսանդր Դյումա|Ալ. Դյումա]]'', «Երեք հրացանակիրներ», «Քսան տարի ետքը», «Բրաժելոն Դերկոմս», ''[[Էժեն Սյու]]ի'' «Գաղտնիք Փարիզու», ''[[Ֆրանց Հոֆման]]'', «Խավարից դեպի լույս», ''[[Շիլլեր]]'', «Օռլեանի կույսը»,* ''[[Դանիել Դեֆո]]'', «Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե», ''Ֆերյալ'', «Գաղտնիք ինկվիզիցիայի», ''[[Վիլհելմ Ռիլ]]'', «Կոմսուհի Ուրսուլա», ''[[Բիչեր Ստոու]]'', «Թովմաս եղբոր տնակը», ''[[Ալֆոնս Դոդե]]'', «Թզուկը», «Քրիստոփոր Կոլումբոս և Ամերիկայի 0տնելը», «Չեստերտոնի ժառանգը», «Բարդուղիմեի գիշերը», «Սուլթանի երազը» (հեղինակն անհայտ է):

Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին գրքերից է նաև Աբովյանի «Վերք Հայաստանին», ապա՝ Սարգիս եպիսկոպոս Հասան Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան», որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել, որ այդ գրքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերցանության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային արձակուրդներին:

* Գրքերի այս ցանկի աղբյուրը Վարսենիկ Գևորգյանի հուշերն են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի «Ավազակները»: Հուշագիրը շփոթում է. «Ավազակները» Փ. Վարդանյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել 1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն հեղինակի «Վիլհելմ Տելլը» ([[1873]]) կամ «Օռլեանի կույսը» (այդ նկատառումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևորգյանի հուշերում հիշատակված «Ավա-
զակները» փոխված է «Օռլեանի կույսի»):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207 – 210:


== 1881 ==

Մարտ.- Գրում է մեզ հասած առաջին μանաստեղծությունը
՝ □Հո0ուս հատոր...□ (ԵԼԺ 1, 433):
Ըստ Վ. Գևոր0յանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա
դստեր՝ Վեր0ինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի
ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և
խոստովանելով իր սերը նրա նկատմաUμ՝ նրան է հանձնում □Հո-
0ուս հատոր...□ μանաստեղծությունը՝ ասելով.
- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե
17
ինչ եմ 0րել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*
* Կան տաnμեր վարկածներ, թե ում է ձոնված μանաստեղծությունը:
Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևոր0յանի և Սար0իս ԱμaiU
անի հուշերում այն վերա0րվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վեր0ինեին (Վեր0ինե Պապաջանյան, որ
վարժուհի էր, տարիքով μանաստեղծից մեծ և 0նահատում էր նրան՝
որպես □ազնիվ զ0ացմունքների տեր պատանու□ (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):
Ան. ԱμaiUանն իր հուշերում μանաստեղծի ներշնչման
առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին:
Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին
(Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):
ԹԺՀ, 207:
1881 նոյեUμեր. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:
(Հո0ուս հատոր,
Սրտիս կտոր,)
[Դու մի հո0ար: Մի զարմանար]
Դասիս համար,
Թե կան դասեր,
Կա նաև սեր.
Եվ ինչ զարմանք,
Իմ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սրտում
Դաս է սերտում:
81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը μeYեցին Հմայակն
ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տի0րանը ինձ ուզում էր ռոզ0ի տալ,
μայց լացով պրծա:
(Թա0ավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):
ՈՒՀ 5, 177:
1 8 8 2
&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպ
անվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների
մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեUμերի 1):
Ս. ԱμaiUանը հիշում է. □Օհանեսը տվեց նկարա0իրը և
արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել
18
էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները□:*
* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաμար 0րվել
է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման (□Արարատ□,
1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:
ԹԺՀ, 215:
ԴեկտեUμերի 6.– Տի0րան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում
է:
□Մշակ□, 1882, թիվ 233:
1882, Ջալալօղլի.– Գրում է □Օրորք□ μանաստեղծությունը:
Գրված է Ռ. Պատկանյանի օրորոցային եր0երի և □Արաքսի
արտասուքի□ ազդեցությաUμ: Պահպանված սևա0իր ինքնա-
0իրը թվա0րված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:
1 8 8 3
Հունվարի 14.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ ան0ամ
փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:
□Մշակի□ թղթակիցը տեղեկացնում է. □aonμաթ, 14-ին
հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչն
երին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճա-
րեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կա-
մենան□ (□Մշակ□, 1883, թիվ 11): Ինչպես հետա0այում հաղոր-
դում է □Մշակը□ (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը □նորից
μացվեցավ□, μայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
0յուղ:
ԵԼԺ 8, 426:
&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;. – Գրում է □Հայ վաճառական□
ոտանավորը:
Պահպանված սևա0իր ինքնա0իրը թվա0րված է՝ □1883
ամի Տփխիս□: Կողքին Թումանյանը նշել է. □Դեռ Թիֆլիս չէի
եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի□: Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց,
19
վերաμերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին□ ( տե՛ս 1880,
սեպտեUμերի 1):
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:
Օ7ոստոսի սկիզμ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս
և ընդունվում □Կադետսկի կորպուս□ զինվորական դպրոցը:
ԹՄՊ, 109:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս.– Մի քանի օր □Կադետսկի կորպուսում
□ մնալուց հետո վերադառնում է 0յուղ՝ չդիմանալով
զինվորական 0իշերօթիկ դպրոցի խիստ կար0 ու կանոնին:
ԹՄՊ, 109:
Օ7ոստոս .– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյ
ան դպրոց ընդունվելու:
Նվ. Թումանյանը հիշում է. □Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս
էին 0նում ձիով, ֆուր0ոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը
օրեր էր տևում: Նրանք 0նում էին ձիով: Տան փոքրիկ
երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եOμայրները, թռչկոտելով
ու խաղալով 0նում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու
վերադառնում 0յուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տա-
լուց հետո, արցունքն աչքերին, 0նում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ □Տղիս տարա.ն...□:
ԹՄՊ, 105-107:
Օ7ոստոս – դեկտեUμեր, Թիֆլիս.– Բնակվում է մոր կողմից
իրենց ազ0ական □Բաղդասար քեռու□ կամ □Բաղդի քեռու□
տանը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ
Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաμար, Ձորաμաշի եկե-
ղեցուց ոչ հեռու:
Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի
քեռին ու տանըցիքը:
Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-
դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:
Տանըցիք հորս հան0ստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն
ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր□:
ԵԼԺ 7, 378:
20
Օ7ոստոս–սեպտեUμեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է
Ստեփան Զորյանի՝ հետա0այում դաշնակցության հիմնադիրն
երից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:
Բանաստեղծը հիշում է. □Նա ռեալական դպրոցումն էր
սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր 0ովում, ես մերը
և հաճախ իրար դեմ էինք μերում՝ ես հայկականը, նա օտարը,
0լխավորապես ռուսականը: Էլ 0րականություն, էլ պատմություն,
էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ
քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր
վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ
թափով կենտրոնանում էր հայության վրա□:
ԵԼԺ 7, 379, 382:
Մինչև սեպտեUμերի 1, Թիֆլիս .— Ընդունվում է Ներսիսյ
ան դպրոցի երկրորդ դասարան:
Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օ0ոստոսի
22-ից և տևում մինչև սեպտեUμերի 1-ը (□Արձա0անք□, 1883, թիվ
33, 422):
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 1, Թիֆլիս.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան
դպրոց:
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 3.— Փարիզում վախճանվում է Ի. Ս. Տուր-
0ենևը:
Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝
Ստեփան Զորյանին:
Հետա0այում μանաստեղծը հիշում է. □Նոր եկած օրերս
էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե
Տուր0ենևը մեռել է: Մեր աUμaOc շրջանում ոչ ոք հասկացողություն
չուներ, թե ով է Տուր0ենևը, μայց Ստեփանի սարսափը
տեսնելով, μaEane էլ սարսափեցինք: Զ0ացինք, որ մի մեծ
դAμախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել
է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ
մենք երկու օր Հավլաμար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք
21
վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, μայց վազվզում էինք
Տուր0ենևի մահվան պատճառով□:
ԵԼԺ 7, 380:
&lt;ՍեպտեUμեր – հոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս .– Ներսիսյան
դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի
աշակերտ, ապա0ա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի
հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում
ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզու0ական
μանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, եnμ այս կամ այն
առիթով խոսք էր μացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական,
սրտա0ին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող
համա0յուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների
շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները
0յուղացիների μերանից:
- Քաղաք 0նացի՞ր:
- Հա՛:
- Բա Ուհանըզին տեհար ո.չ...
Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի
դարչնա0ույն μEaoզը, կաշվե դեղնավուն 0ոտին (քամարը),
մշտաժպիտ դեմքը, եnμ նա առաջին ան0ամ Ներսիսյան դպրոց
եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ
հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի հաUμավ ունեի,
և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օ0նության կարիք
էր ունենում, հաճախ օ0նում էի նրան լուծելու թվաμանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները□:
ԹԺՀ, 246-248:
&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզμ&gt; .- Ներսիսյան դպրոցի
երկրորդ դասարան է ընդունվում ՀաIaμ Ստեփանյանը (հետա-
0այում՝ ինժեներ-տեխնոլո0, հասարակական 0ործիչ) և դպրոցի
μակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:
Ստեփանյանը հիշում է. □1883 թվականն էր, ուսումնարան
մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, 0յուղական տերտերի
խունացած փարաջան ուսին, իր տղային μերել էր Թիֆլիս՝
□Վանքի շկոլը□ տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եOμայրս էր μերել
22
Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ μակի
պատշ0աUμaoU, սանդուղքի 0լխին՝ դասի հրավիրող զան0ի
տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապա0ա μանաստեղծ Հովհաննես
Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը
և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...□:
ԹԺՀ, 291:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավա0ի
տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:
ԹԺՀ, 328, 938:
Ձմեռ, Թիֆլիս. – Թումանյանին հանդիպում է Ան. ԱμaiU
անը:
Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զμաղվում
ընթերցանությաUμ, ապա0այի ծրա0րեր մշակում:
Ան. ԱμaiUանն հիշում է. □Խ. ԱμaiUանի □Վերք Հայաստա-
նին□ երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, μայց ցանկա-
նում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն
ուներ, նամակ 0րեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս
թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի ԱμaiUան և Աղասի
դառնալ:
Մեր ծրա0իրներն սկզμaoU համեստ էին, μայց հետզհետե
լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրա0ործելն անհն
արին էր: Բայց մենք ո0ևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ
ժամանակի ընթացքում μaEanA պետք է 0լուխ μերենք անշուշտ:
Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո 0նալ 0յուղերը, մտնել
ժողովրդի մեջ ու 0րի առնել հին ավանդություններ, լե0ենդներ,
հեքիաթներ, առակներ, դյուցազներ0ություններ, անեկդոտներ
ու առասպելներ և հրատարակել□:
ԹԺՀ, 221 – 223:
1883. – Գրում է □Եnμ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ□ μանաստ
եղծությունը:
Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն
է Ն. Ռուսինյանի □Կիլիկիայի□, որ պատանի Թումանյանի սիրած
եր0երից էր:
ԵԼԺ 1, 317, 642:
23</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6785</id>
      <timestamp>2011-11-17T19:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="36802">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օգոստոս ... սեպտեմբեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլագերանի երկաթուղով տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տիգրան Տեր-Դավթյանի ուսումնարանը:

Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարագրել է «Իմ ընկեր Նեսոն» [[պատմվածք]]ում. «Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսումնարանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուրդը զուգված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:

Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին: Քաղաքացի աշակերտի շորեր հագա, գեղեցիկ ու մաքուր...» (ԵԼԺ 5, 143-144):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծանոթանում նրա զավակների՝ Վերգինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի հետ և անմիջապես բարեկամանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է Սարգիս Աբովյանի հետ (հետագայում մանկավարժ, Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):

Վերջինս հիշում է. «... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին: Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին դպրոցի բակում &lt;....&gt; Զանգը տվեցին, բոլորը ներս խուժեցին դասարան:

Առաջին դասարանը, ուր գտնվում էի ես, մտավ վերակացուն՝ իր հետ բերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, բարձրահասակ քահանայի հետ կանգնած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:

Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝ նրա հայրը, Դսեղ գյուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;

&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞րբ է եկել, առաջ որտե՞ղ էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն: Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխաններ. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում գյուղից եկող այլ երեխաների պես»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 213 -214:

''Աշուն''.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ Գրիգորյանի տունը:

Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խանգարում էին պարապմունքներին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է հորաքրոջ՝ Թալալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հոգատար վերաբերմունքի: Լսում է հորաքրոջ [[հեքիաթ]]ները կախարդական աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:

* Այս վերջինը օգտագործել է «Լոռեցի Սաքոն» [[պոեմ]]ում:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը բարկացած գալիս է Ջալալօղլի:

[[Վարսենիկ Գևորգյան]]ը հիշում է. «Հովհաննեսը .... այդ ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխանել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել գյուղ: «Թող գա գյուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի, քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Դպրոցի տեսուչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը արգելում է տեր Թադևոսին գյուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությամբ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:

Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի բարի էին տղայի նկատմամբ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին բանաստեղծական փորձերը: Ինքնակենսագրության մեջ գրում է. «Շատ վաղ եմ սկսել [[ոտանավոր]]ներ գրել: 10-11 տարեկան ժամանակս Լոռիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ: Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ՝ երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային»: Այդ ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի բովանդակությունը հիշում է Սարգիս Աբովյանը: Լոռիս Մելիքովին նվիրված երգին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությամբ վերականգնել է եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝ բանաստեղծի խոստովանությամբ՝ գրել է նաև կովկասյան [[առակ]]ներ «ուսումնարանում սովորած [[Իվան Կռիլով|Կռիլովի]] առակների ազդեցության տակ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպես գործակատար ծառայող [[Անուշավան Աբովյան]]ը նորաբաց դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է տասը տարեկան Հովհաննեսին:

Երեխան գրավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: Աբովյանը հիշում է. «Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի չէր, բայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ բարձր էր: ...Սակայն ինձ գրավողը լոկ նրա արտաքին գեղեցկությունը չէր, այդ պատանու մեջ ինչ-որ հոգեկան թովիչ բան կար, որ իմ ուշքն այնպես գրավեց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 219:

''Աշուն''. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց Ան. Աբովյանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր համագյուղացի Բագրատի խանութում գրիչներ գնելիս:

Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում համակրանքի, ապա մտերմության: Հետագայում Աբովյանը մեկնում է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 220:

== 1880 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պատանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհագրություն և թվաբանություն առարկաներից:

Դպրոցի տնօրեն Տիգրան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությամբ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր գալիս է նրանց տուն՝ դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր տեսչի ավագ դուստրը՝ Վերգինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհաննեսից: Վարսենիկ Գևորգյանը հիշում է. «Հովհաննեսը քրոջս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությամբ, այդ տարին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
գյուղ գնաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է»:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 207:

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է Եգոր Անդրեասյանի հետ:

Վերջինս հիշում է. «Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու, և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին անգամ տեսնում եմ ապագա բանաստեղծ Թումանյանին, նրա եղբոր՝ Ռոստոմին, և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կապեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստարանին, իսկ ես և նրա եղբայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստարանին:

Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին: Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև ճժլախտի. Հովհաննեսի գոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:

Երբ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհաննեսը ինձ ու եղբորը օգնում էր, սովորեցնում էր համառ լինել, չհուսահատվել շուտ. եթե ձգտում ունես որևէ բանի, ապա պետք է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 217-218:

''&lt;Գարնան վերջ&gt;''.- Հաջողությամբ հանձնում է տարեվերջյան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և մեկնում է հայրենի գյուղ (տե՛ս &lt;մինչև գարուն&gt;):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''Սեպտեմբերի 1''.- Վերսկսվում են պարապմունքները Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:

Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տիգրան Տեր-Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պարապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի բարեկամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն ավելի մտերիմ էր:

Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են գալիս պատանի Հովհաննեսի բանաստեղծական հակումները:
«Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին, դասարանից դուրս գալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0գրել» (ԹՄՊ, 92): Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ոգևորությամբ էր նկարագրում սարերն ու ձորերը, սրընթաց գետերն ու գարնան հեղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը»: Հիշում է նաև, թե ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր գրած ոտանավորները (ԹԺՀ 214):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:


== 1880 – 1882 ==

Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական գրադարանում, բարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է հայ և օտարազգի մի շարք հեղինակների ստեղծագործություններին:

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ ''Գամառ-Գաթիպա'', Բանաստեղծություններ, ''[[Րաֆֆի]]'', «Փունջ» (1-ին հատոր), ''[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայան]]'', «Երկու քույր», ''[[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզ]]'', «Լևոնի վիշտը», ''[[Ծերենց]]'', «Երկունք Թ դարու», «Քնար հայկական», «Սոխակ Հայաստանի» երգարանները (հատկապես [[Սայաթ-Նովա]]յի [[տաղ]]երը), «[[Հյուսիսափայլ]]» և «Փորձ» ամսագրերի համարները, ''[[Բերնարդեն դը Սեն Պիեր]]'', «Պող և Վերգինե», ''[[Ալեքսանդր Դյումա|Ալ. Դյումա]]'', «Երեք հրացանակիրներ», «Քսան տարի ետքը», «Բրաժելոն Դերկոմս», ''[[Էժեն Սյու]]ի'' «Գաղտնիք Փարիզու», ''[[Ֆրանց Հոֆման]]'', «Խավարից դեպի լույս», ''[[Շիլլեր]]'', «Օռլեանի կույսը»,* ''[[Դանիել Դեֆո]]'', «Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե», ''Ֆերյալ'', «Գաղտնիք ինկվիզիցիայի», ''[[Վիլհելմ Ռիլ]]'', «Կոմսուհի Ուրսուլա», ''[[Բիչեր Ստոու]]'', «Թովմաս եղբոր տնակը», ''[[Ալֆոնս Դոդե]]'', «Թզուկը», «Քրիստոփոր Կոլումբոս և Ամերիկայի 0տնելը», «Չեստերտոնի ժառանգը», «Բարդուղիմեի գիշերը», «Սուլթանի երազը» (հեղինակն անհայտ է):

Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին գրքերից է նաև Աբովյանի «Վերք Հայաստանին», ապա՝ Սարգիս եպիսկոպոս Հասան Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան», որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել, որ այդ գրքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերցանության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային արձակուրդներին:

* Գրքերի այս ցանկի աղբյուրը Վարսենիկ Գևորգյանի հուշերն են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի «Ավազակները»: Հուշագիրը շփոթում է. «Ավազակները» Փ. Վարդանյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել 1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն հեղինակի «Վիլհելմ Տելլը» ([[1873]]) կամ «Օռլեանի կույսը» (այդ նկատառումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևորգյանի հուշերում հիշատակված «Ավա-
զակները» փոխված է «Օռլեանի կույսի»):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207 – 210:


== 1881 ==

''Մարտ.''- Գրում է մեզ հասած առաջին բանաստեղծությունը՝ «Հոգուս հատոր...» (ԵԼԺ 1, 433):

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա դստեր՝ Վերգինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և խոստովանելով իր սերը նրա նկատմամբ՝ նրան է հանձնում «Հոգուս հատոր...» բանաստեղծությունը՝ ասելով.

- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե ինչ եմ գրել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*

* Կան տարպեր վարկածներ, թե ում է ձոնված բանաստեղծությունը: Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևորգյանի և Սարգիս Աբոբյանի հուշերում այն վերագրվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տիգրան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վերգինեին (Վերգինե Պապաջանյան, որ վարժուհի էր, տարիքով բանաստեղծից մեծ և գնահատում էր նրան՝ որպես «ազնիվ զգացմունքների տեր պատանու» (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):

Ան. Աբովյանն իր հուշերում բանաստեղծի ներշնչման առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին: Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին (Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''1881 նոյեմբեր''. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:

(Հոգուս հատոր,&lt;br&gt;
Սրտիս կտոր,)&lt;br&gt;
[Դու մի հո0ար: Մի զարմանար]&lt;br&gt;
Դասիս համար,&lt;br&gt;
Թե կան դասեր,&lt;br&gt;
Կա նաև սեր.&lt;br&gt;
Եվ ինչ զարմանք,&lt;br&gt;
Իմ աղավնյակ,&lt;br&gt;
Որ կենդանի&lt;br&gt;
Մի պատանի&lt;br&gt;
Սերը սրտում&lt;br&gt;
Դաս է սերտում:

81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը բռնեցին Հմայակն ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տիգրանը ինձ ուզում էր ռոզգի տալ, բայց լացով պրծա:&lt;br&gt;
(Թագավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 177:

== 1882 ==

''&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի''. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպանվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեմբերի 1):

Ս. ԱμaiUանը հիշում է. □Օհանեսը տվեց նկարա0իրը և
արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել
18
էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները□:*
* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաμար 0րվել
է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման (□Արարատ□,
1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:
ԹԺՀ, 215:
ԴեկտեUμերի 6.– Տի0րան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում
է:
□Մշակ□, 1882, թիվ 233:
1882, Ջալալօղլի.– Գրում է □Օրորք□ μանաստեղծությունը:
Գրված է Ռ. Պատկանյանի օրորոցային եր0երի և □Արաքսի
արտասուքի□ ազդեցությաUμ: Պահպանված սևա0իր ինքնա-
0իրը թվա0րված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:
1 8 8 3
Հունվարի 14.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ ան0ամ
փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:
□Մշակի□ թղթակիցը տեղեկացնում է. □aonμաթ, 14-ին
հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչն
երին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճա-
րեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կա-
մենան□ (□Մշակ□, 1883, թիվ 11): Ինչպես հետա0այում հաղոր-
դում է □Մշակը□ (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը □նորից
μացվեցավ□, μայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
0յուղ:
ԵԼԺ 8, 426:
&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;. – Գրում է □Հայ վաճառական□
ոտանավորը:
Պահպանված սևա0իր ինքնա0իրը թվա0րված է՝ □1883
ամի Տփխիս□: Կողքին Թումանյանը նշել է. □Դեռ Թիֆլիս չէի
եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի□: Սար0իս
ԱμaiUանը հիշում է. □Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց,
19
վերաμերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին□ ( տե՛ս 1880,
սեպտեUμերի 1):
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:
Օ7ոստոսի սկիզμ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս
և ընդունվում □Կադետսկի կորպուս□ զինվորական դպրոցը:
ԹՄՊ, 109:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս.– Մի քանի օր □Կադետսկի կորպուսում
□ մնալուց հետո վերադառնում է 0յուղ՝ չդիմանալով
զինվորական 0իշերօթիկ դպրոցի խիստ կար0 ու կանոնին:
ԹՄՊ, 109:
Օ7ոստոս .– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյ
ան դպրոց ընդունվելու:
Նվ. Թումանյանը հիշում է. □Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս
էին 0նում ձիով, ֆուր0ոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը
օրեր էր տևում: Նրանք 0նում էին ձիով: Տան փոքրիկ
երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եOμայրները, թռչկոտելով
ու խաղալով 0նում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու
վերադառնում 0յուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տա-
լուց հետո, արցունքն աչքերին, 0նում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ □Տղիս տարա.ն...□:
ԹՄՊ, 105-107:
Օ7ոստոս – դեկտեUμեր, Թիֆլիս.– Բնակվում է մոր կողմից
իրենց ազ0ական □Բաղդասար քեռու□ կամ □Բաղդի քեռու□
տանը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ
Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաμար, Ձորաμաշի եկե-
ղեցուց ոչ հեռու:
Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի
քեռին ու տանըցիքը:
Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-
դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:
Տանըցիք հորս հան0ստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն
ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր□:
ԵԼԺ 7, 378:
20
Օ7ոստոս–սեպտեUμեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է
Ստեփան Զորյանի՝ հետա0այում դաշնակցության հիմնադիրն
երից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:
Բանաստեղծը հիշում է. □Նա ռեալական դպրոցումն էր
սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր 0ովում, ես մերը
և հաճախ իրար դեմ էինք μերում՝ ես հայկականը, նա օտարը,
0լխավորապես ռուսականը: Էլ 0րականություն, էլ պատմություն,
էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ
քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր
վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ
թափով կենտրոնանում էր հայության վրա□:
ԵԼԺ 7, 379, 382:
Մինչև սեպտեUμերի 1, Թիֆլիս .— Ընդունվում է Ներսիսյ
ան դպրոցի երկրորդ դասարան:
Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օ0ոստոսի
22-ից և տևում մինչև սեպտեUμերի 1-ը (□Արձա0անք□, 1883, թիվ
33, 422):
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 1, Թիֆլիս.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան
դպրոց:
ԱԻ, 119:
ՍեպտեUμերի 3.— Փարիզում վախճանվում է Ի. Ս. Տուր-
0ենևը:
Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝
Ստեփան Զորյանին:
Հետա0այում μանաստեղծը հիշում է. □Նոր եկած օրերս
էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե
Տուր0ենևը մեռել է: Մեր աUμaOc շրջանում ոչ ոք հասկացողություն
չուներ, թե ով է Տուր0ենևը, μայց Ստեփանի սարսափը
տեսնելով, μaEane էլ սարսափեցինք: Զ0ացինք, որ մի մեծ
դAμախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել
է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ
մենք երկու օր Հավլաμար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք
21
վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, μայց վազվզում էինք
Տուր0ենևի մահվան պատճառով□:
ԵԼԺ 7, 380:
&lt;ՍեպտեUμեր – հոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս .– Ներսիսյան
դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի
աշակերտ, ապա0ա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի
հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում
ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզու0ական
μանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, եnμ այս կամ այն
առիթով խոսք էր μացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական,
սրտա0ին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող
համա0յուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների
շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները
0յուղացիների μերանից:
- Քաղաք 0նացի՞ր:
- Հա՛:
- Բա Ուհանըզին տեհար ո.չ...
Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի
դարչնա0ույն μEaoզը, կաշվե դեղնավուն 0ոտին (քամարը),
մշտաժպիտ դեմքը, եnμ նա առաջին ան0ամ Ներսիսյան դպրոց
եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ
հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի հաUμավ ունեի,
և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օ0նության կարիք
էր ունենում, հաճախ օ0նում էի նրան լուծելու թվաμանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները□:
ԹԺՀ, 246-248:
&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզμ&gt; .- Ներսիսյան դպրոցի
երկրորդ դասարան է ընդունվում ՀաIaμ Ստեփանյանը (հետա-
0այում՝ ինժեներ-տեխնոլո0, հասարակական 0ործիչ) և դպրոցի
μակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:
Ստեփանյանը հիշում է. □1883 թվականն էր, ուսումնարան
մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, 0յուղական տերտերի
խունացած փարաջան ուսին, իր տղային μերել էր Թիֆլիս՝
□Վանքի շկոլը□ տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եOμայրս էր μերել
22
Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ μակի
պատշ0աUμaoU, սանդուղքի 0լխին՝ դասի հրավիրող զան0ի
տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապա0ա μանաստեղծ Հովհաննես
Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը
և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...□:
ԹԺՀ, 291:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավա0ի
տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:
ԹԺՀ, 328, 938:
Ձմեռ, Թիֆլիս. – Թումանյանին հանդիպում է Ան. ԱμaiU
անը:
Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զμաղվում
ընթերցանությաUμ, ապա0այի ծրա0րեր մշակում:
Ան. ԱμaiUանն հիշում է. □Խ. ԱμaiUանի □Վերք Հայաստա-
նին□ երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, μայց ցանկա-
նում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն
ուներ, նամակ 0րեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս
թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի ԱμaiUան և Աղասի
դառնալ:
Մեր ծրա0իրներն սկզμaoU համեստ էին, μայց հետզհետե
լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրա0ործելն անհն
արին էր: Բայց մենք ո0ևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ
ժամանակի ընթացքում μaEanA պետք է 0լուխ μերենք անշուշտ:
Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո 0նալ 0յուղերը, մտնել
ժողովրդի մեջ ու 0րի առնել հին ավանդություններ, լե0ենդներ,
հեքիաթներ, առակներ, դյուցազներ0ություններ, անեկդոտներ
ու առասպելներ և հրատարակել□:
ԹԺՀ, 221 – 223:
1883. – Գրում է □Եnμ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ□ μանաստ
եղծությունը:
Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն
է Ն. Ռուսինյանի □Կիլիկիայի□, որ պատանի Թումանյանի սիրած
եր0երից էր:
ԵԼԺ 1, 317, 642:
23</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6786</id>
      <timestamp>2011-11-17T20:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37098">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օգոստոս ... սեպտեմբեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլագերանի երկաթուղով տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տիգրան Տեր-Դավթյանի ուսումնարանը:

Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարագրել է «Իմ ընկեր Նեսոն» [[պատմվածք]]ում. «Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսումնարանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուրդը զուգված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:

Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին: Քաղաքացի աշակերտի շորեր հագա, գեղեցիկ ու մաքուր...» (ԵԼԺ 5, 143-144):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծանոթանում նրա զավակների՝ Վերգինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի հետ և անմիջապես բարեկամանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է Սարգիս Աբովյանի հետ (հետագայում մանկավարժ, Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):

Վերջինս հիշում է. «... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին: Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին դպրոցի բակում &lt;....&gt; Զանգը տվեցին, բոլորը ներս խուժեցին դասարան:

Առաջին դասարանը, ուր գտնվում էի ես, մտավ վերակացուն՝ իր հետ բերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, բարձրահասակ քահանայի հետ կանգնած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:

Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝ նրա հայրը, Դսեղ գյուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;

&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞րբ է եկել, առաջ որտե՞ղ էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն: Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխաններ. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում գյուղից եկող այլ երեխաների պես»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 213 -214:

''Աշուն''.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ Գրիգորյանի տունը:

Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խանգարում էին պարապմունքներին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է հորաքրոջ՝ Թալալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հոգատար վերաբերմունքի: Լսում է հորաքրոջ [[հեքիաթ]]ները կախարդական աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:

* Այս վերջինը օգտագործել է «Լոռեցի Սաքոն» [[պոեմ]]ում:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը բարկացած գալիս է Ջալալօղլի:

[[Վարսենիկ Գևորգյան]]ը հիշում է. «Հովհաննեսը .... այդ ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխանել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել գյուղ: «Թող գա գյուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի, քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Դպրոցի տեսուչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը արգելում է տեր Թադևոսին գյուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությամբ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:

Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի բարի էին տղայի նկատմամբ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին բանաստեղծական փորձերը: Ինքնակենսագրության մեջ գրում է. «Շատ վաղ եմ սկսել [[ոտանավոր]]ներ գրել: 10-11 տարեկան ժամանակս Լոռիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ: Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ՝ երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային»: Այդ ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի բովանդակությունը հիշում է Սարգիս Աբովյանը: Լոռիս Մելիքովին նվիրված երգին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությամբ վերականգնել է եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝ բանաստեղծի խոստովանությամբ՝ գրել է նաև կովկասյան [[առակ]]ներ «ուսումնարանում սովորած [[Իվան Կռիլով|Կռիլովի]] առակների ազդեցության տակ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպես գործակատար ծառայող [[Անուշավան Աբովյան]]ը նորաբաց դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է տասը տարեկան Հովհաննեսին:

Երեխան գրավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: Աբովյանը հիշում է. «Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի չէր, բայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ բարձր էր: ...Սակայն ինձ գրավողը լոկ նրա արտաքին գեղեցկությունը չէր, այդ պատանու մեջ ինչ-որ հոգեկան թովիչ բան կար, որ իմ ուշքն այնպես գրավեց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 219:

''Աշուն''. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց Ան. Աբովյանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր համագյուղացի Բագրատի խանութում գրիչներ գնելիս:

Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում համակրանքի, ապա մտերմության: Հետագայում Աբովյանը մեկնում է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 220:

== 1880 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պատանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհագրություն և թվաբանություն առարկաներից:

Դպրոցի տնօրեն Տիգրան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությամբ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր գալիս է նրանց տուն՝ դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր տեսչի ավագ դուստրը՝ Վերգինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհաննեսից: Վարսենիկ Գևորգյանը հիշում է. «Հովհաննեսը քրոջս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությամբ, այդ տարին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
գյուղ գնաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է»:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 207:

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է Եգոր Անդրեասյանի հետ:

Վերջինս հիշում է. «Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու, և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին անգամ տեսնում եմ ապագա բանաստեղծ Թումանյանին, նրա եղբոր՝ Ռոստոմին, և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կապեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստարանին, իսկ ես և նրա եղբայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստարանին:

Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին: Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև ճժլախտի. Հովհաննեսի գոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:

Երբ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհաննեսը ինձ ու եղբորը օգնում էր, սովորեցնում էր համառ լինել, չհուսահատվել շուտ. եթե ձգտում ունես որևէ բանի, ապա պետք է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 217-218:

''&lt;Գարնան վերջ&gt;''.- Հաջողությամբ հանձնում է տարեվերջյան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և մեկնում է հայրենի գյուղ (տե՛ս &lt;մինչև գարուն&gt;):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''Սեպտեմբերի 1''.- Վերսկսվում են պարապմունքները Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:

Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տիգրան Տեր-Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պարապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի բարեկամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն ավելի մտերիմ էր:

Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են գալիս պատանի Հովհաննեսի բանաստեղծական հակումները:
«Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին, դասարանից դուրս գալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0գրել» (ԹՄՊ, 92): Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ոգևորությամբ էր նկարագրում սարերն ու ձորերը, սրընթաց գետերն ու գարնան հեղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը»: Հիշում է նաև, թե ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր գրած ոտանավորները (ԹԺՀ 214):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:


== 1880 – 1882 ==

Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական գրադարանում, բարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է հայ և օտարազգի մի շարք հեղինակների ստեղծագործություններին:

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ ''Գամառ-Գաթիպա'', Բանաստեղծություններ, ''[[Րաֆֆի]]'', «Փունջ» (1-ին հատոր), ''[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայան]]'', «Երկու քույր», ''[[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզ]]'', «Լևոնի վիշտը», ''[[Ծերենց]]'', «Երկունք Թ դարու», «Քնար հայկական», «Սոխակ Հայաստանի» երգարանները (հատկապես [[Սայաթ-Նովա]]յի [[տաղ]]երը), «[[Հյուսիսափայլ]]» և «Փորձ» ամսագրերի համարները, ''[[Բերնարդեն դը Սեն Պիեր]]'', «Պող և Վերգինե», ''[[Ալեքսանդր Դյումա|Ալ. Դյումա]]'', «Երեք հրացանակիրներ», «Քսան տարի ետքը», «Բրաժելոն Դերկոմս», ''[[Էժեն Սյու]]ի'' «Գաղտնիք Փարիզու», ''[[Ֆրանց Հոֆման]]'', «Խավարից դեպի լույս», ''[[Շիլլեր]]'', «Օռլեանի կույսը»,* ''[[Դանիել Դեֆո]]'', «Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե», ''Ֆերյալ'', «Գաղտնիք ինկվիզիցիայի», ''[[Վիլհելմ Ռիլ]]'', «Կոմսուհի Ուրսուլա», ''[[Բիչեր Ստոու]]'', «Թովմաս եղբոր տնակը», ''[[Ալֆոնս Դոդե]]'', «Թզուկը», «Քրիստոփոր Կոլումբոս և Ամերիկայի 0տնելը», «Չեստերտոնի ժառանգը», «Բարդուղիմեի գիշերը», «Սուլթանի երազը» (հեղինակն անհայտ է):

Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին գրքերից է նաև Աբովյանի «Վերք Հայաստանին», ապա՝ Սարգիս եպիսկոպոս Հասան Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան», որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել, որ այդ գրքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերցանության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային արձակուրդներին:

* Գրքերի այս ցանկի աղբյուրը Վարսենիկ Գևորգյանի հուշերն են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի «Ավազակները»: Հուշագիրը շփոթում է. «Ավազակները» Փ. Վարդանյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել 1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն հեղինակի «Վիլհելմ Տելլը» ([[1873]]) կամ «Օռլեանի կույսը» (այդ նկատառումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևորգյանի հուշերում հիշատակված «Ավա-
զակները» փոխված է «Օռլեանի կույսի»):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207 – 210:


== 1881 ==

''Մարտ.''- Գրում է մեզ հասած առաջին բանաստեղծությունը՝ «Հոգուս հատոր...» (ԵԼԺ 1, 433):

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա դստեր՝ Վերգինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և խոստովանելով իր սերը նրա նկատմամբ՝ նրան է հանձնում «Հոգուս հատոր...» բանաստեղծությունը՝ ասելով.

- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե ինչ եմ գրել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*

* Կան տարպեր վարկածներ, թե ում է ձոնված բանաստեղծությունը: Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևորգյանի և Սարգիս Աբոբյանի հուշերում այն վերագրվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տիգրան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վերգինեին (Վերգինե Պապաջանյան, որ վարժուհի էր, տարիքով բանաստեղծից մեծ և գնահատում էր նրան՝ որպես «ազնիվ զգացմունքների տեր պատանու» (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):

Ան. Աբովյանն իր հուշերում բանաստեղծի ներշնչման առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին: Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին (Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''1881 նոյեմբեր''. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:

(Հոգուս հատոր,&lt;br&gt;
Սրտիս կտոր,)&lt;br&gt;
[Դու մի հոգար: Մի զարմանար]&lt;br&gt;
Դասիս համար,&lt;br&gt;
Թե կան դասեր,&lt;br&gt;
Կա նաև սեր.&lt;br&gt;
Եվ ինչ զարմանք,&lt;br&gt;
Իմ աղավնյակ,&lt;br&gt;
Որ կենդանի&lt;br&gt;
Մի պատանի&lt;br&gt;
Սերը սրտում&lt;br&gt;
Դաս է սերտում:

81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը բռնեցին Հմայակն ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տիգրանը ինձ ուզում էր ռոզգի տալ, բայց լացով պրծա:&lt;br&gt;
(Թագավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 177:

== 1882 ==

''&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի''. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպանվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեմբերի 1):

Ս. Աբովյանը հիշում է. «Օհանեսը տվեց նկարագիրը և արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները»:*

* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաբար գրվել է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման («Արարատ», 1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 215:

''Դեկտեմբերի 6''.– Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում է:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1882, թիվ 233:

''1882, Ջալալօղլի''.– Գրում է «Օրորք» բանաստեղծությունը:

Գրված է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] օրորոցային երգերի և «Արաքսի արտասուքի» ազդեցությամբ: Պահպանված սևագիր ինքնագիրը թվագրված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:

== 1883 ==

''Հունվարի 14''.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ անգամ փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:

«Մշակի» թղթակիցը տեղեկացնում է. «Ուրբաթ, 14-ին հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչներին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճարեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կամենան» («Մշակ», 1883, թիվ 11): Ինչպես հետագայում հաղորդում է «Մշակը» (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը «նորից բացվեցավ», բայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
գյուղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 426:

''&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;''. – Գրում է «Հայ վաճառական» ոտանավորը: Պահպանված սևագիր ինքնագիրը թվագրված է՝ «1883 ամի Տփխիս»: Կողքին Թումանյանը նշել է. «Դեռ Թիֆլիս չէի եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի»: Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց, վերաբերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին» ( տե՛ս 1880, սեպտեմբերի 1):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:

Օգոստոսի սկիզբ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս և ընդունվում «Կադետսկի կորպուս» զինվորական դպրոցը:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 109:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս''.– Մի քանի օր «Կադետսկի կորպուսում» մնալուց հետո վերադառնում է գյուղ՝ չդիմանալով զինվորական գիշերօթիկ դպրոցի խիստ կարգ ու կանոնին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 109:

''Օգոստոս''.– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյան դպրոց ընդունվելու:

Նվ. Թումանյանը հիշում է. «Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս էին գնում ձիով, ֆուրգոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը օրեր էր տևում: Նրանք գնում էին ձիով: Տան փոքրիկ երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եղբայրները, թռչկոտելով ու խաղալով գնում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու վերադառնում գյուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տալուց հետո, արցունքն աչքերին, գնում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ «Տղիս տարա~ն...»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 105-107:

''Օգոստոս – դեկտեմբեր, Թիֆլիս''.– Բնակվում է մոր կողմից իրենց ազգական «Բաղդասար քեռու» կամ «Բաղդի քեռու» տանը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաբար, Ձորաբաշի եկեղեցուց ոչ հեռու:

Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի քեռին ու տանըցիքը:

Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:

Տանըցիք հորս հանգստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 378:

Օգոստոս–սեպտեմբեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է Ստեփան Զորյանի՝ հետագայում դաշնակցության հիմնադիրներից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:

Բանաստեղծը հիշում է. «Նա ռեալական դպրոցումն էր սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր գովում, ես մերը և հաճախ իրար դեմ էինք բերում՝ ես հայկականը, նա օտարը, գլխավորապես ռուսականը: Էլ գրականություն, էլ պատմություն, էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ թափով կենտրոնանում էր հայության վրա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 379, 382:

''Մինչև սեպտեմբերի 1, Թիֆլիս''.— Ընդունվում է Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարան:

Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օգոստոսի 22-ից և տևում մինչև սեպտեմբերի 1-ը («Արձագանք», 1883, թիվ 33, 422):&lt;br&gt;
ԱԻ, 119:

''Սեպտեմբերի 1, Թիֆլիս''.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան դպրոց:&lt;br&gt;
ԱԻ, 119:

''Սեպտեմբերի 3''.— Փարիզում վախճանվում է [[Իվան Տուրգենև|Ի. Ս. Տուրգենևը]]: Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝ Ստեփան Զորյանին:

Հետագայում բանաստեղծը հիշում է. «Նոր եկած օրերս էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե Տուրգենևը մեռել է: Մեր ամբողջ շրջանում ոչ ոք հասկացողություն չուներ, թե ով է Տուրգենևը, բայց Ստեփանի սարսափը տեսնելով, բոլորս էլ սարսափեցինք: Զգացինք, որ մի մեծ դժբախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ մենք երկու օր Հավլաբար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, բայց վազվզում էինք Տուրգենևի մահվան պատճառով»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 380:

''&lt;Սեպտեմբեր – հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս''.– Ներսիսյան դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի աշակերտ, ապագա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզուգական բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, երբ այս կամ այն առիթով խոսք էր բացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական, սրտագին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող համագյուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները գյուղացիների բերանից:

- Քաղաք գնացի՞ր:

- Հա՛:

- Բա Ուհանըզին տեհար ո~չ...

Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի դարչնագույն բլուզը, կաշվե դեղնավուն գոտին (քամարը), մշտաժպիտ դեմքը, երբ նա առաջին անգամ Ներսիսյան դպրոց եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի համբավ ունեի, և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օգնության կարիք էր ունենում, հաճախ օգնում էի նրան լուծելու թվաբանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 246-248:

''&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզբ&gt;'' .- Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարան է ընդունվում Հակոբ Ստեփանյանը (հետագայում՝ ինժեներ-տեխնոլոգ, հասարակական գործիչ) և դպրոցի բակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:

Ստեփանյանը հիշում է. «1883 թվականն էր, ուսումնարան մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, գյուղական տերտերի խունացած փարաջան ուսին, իր տղային բերել էր Թիֆլիս՝ «Վանքի շկոլը» տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եղբայրս էր բերել Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ բակի պատշգամբում, սանդուղքի գլխին՝ դասի հրավիրող զանգի տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապագա բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավագի տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:

'''Ձմեռ, Թիֆլիս.''' – Թումանյանին հանդիպում է Ան. Աբովյանը:

Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զբաղվում ընթերցանությամբ, ապագայի ծրագրեր մշակում:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանին» երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, բայց ցանկանում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն ուներ, նամակ գրեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի Աբովյան և Աղասի դառնալ:

Մեր ծրագիրներն սկզբում համեստ էին, բայց հետզհետե լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրագործելն անհնարին էր: Բայց մենք ոգևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ ժամանակի ընթացքում բոլորը պետք է գլուխ բերենք անշուշտ: Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո գնալ գյուղերը, մտնել ժողովրդի մեջ ու գրի առնել հին [[ավանդություն]]ներ, [[լեգենդ]]ներ, հեքիաթներ, առակներ, [[դյուցազներգություն]]ներ, [[անեկդոտ]]ներ
ու [[առասպել]]ներ և հրատարակել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 221 – 223:

''1883''. – Գրում է «Երբ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ» բանաստեղծությունը:

Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն է Ն. Ռուսինյանի «Կիլիկիայի», որ պատանի Թումանյանի սիրած երգերից էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 317, 642:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6787</id>
      <timestamp>2011-11-17T20:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37096">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1869-1883 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1869 ==

''Փետրվարի 19''.- Դսեղում Ասլան Թումանյանի ([[1874]] թվականից՝ քահանա տեր Թադևոս) ([[1839]] – [[1898]]) և Սոնա Քոչարյանի ([[1842]] – [[1936]]) ընտանիքում ծնվում է ապագա բանաստեղծը (ծննդյան վկայականը տրված է Թիֆլիսի կոնսիստորիայից [[1910]] թ. [[հունվարի 22]]-ին):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 519:

''Փետրվարի 27''.- Դսեղում տեղի է ունենում նորածին մանկան մկրտությունը. նրան տալիս են պապի անունը՝ Հովհաննես (մայրական կողմի պապը նույնպես Հովհաննես էր):&lt;br&gt;
ԹՏԹ, թիվ 519:

== 1871 ==

''Դեկտեմբերի 22''.- Թիֆլիսի Խարփուխ թաղամասում՝ տատի տանը, ծնվում է Թումանյանի կինը՝ Օլգա Մաճկալյանը (վախճ. է [[1971]] թ. Երևանում): Հայրը՝ Բադալ Մաճկալյան, մայրը՝ Շուշանիկ Մաճկալյան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 325 – 342:


== &lt;1876 - 1877&gt; ==

Դսեղում հոր օգնությամբ Թումանյանը ձեռք է բերում նախնական գրաճանաչություն:

Գյուղում ուսումնարան չկար, և բանաստեղծի դպրոցը գյուղական միջավայրն էր, լեռնային հարուստ բնությունը, իսկ ուսուցիչները՝ ծնողները, հեքիաթասաց ծերունիները, ժողովուրդը: Հայրը գրականություն քիչ ուներ, քանի որ կտրված էր քաղաքից, եղածը կրոնական գրքեր էին: [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] հիշում է. «Հոր գրքերից առաջինը, որ կարդացել է ու սիրել, եղել է [[Խաչատուր Աբովյան|Խ. Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանին» և Սարգիս եպ. Հասան–Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» աշխատությունը: Այդ գրքերի ընթերցանության տպավորության տակ նրա մեջ շատ վաղ հասակում զարգանում է հայրենասիրական զգացմունք՝ սեր դեպի հարազատ ժողովրդի պատմական անցյալը, որի մեջ խորանալուն նպաստում է պատմական հուշարձաններով ու [[արձանագրություն]]ներով հարուստ Լոռին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 80-81:

== 1877 - 1878 ==

Առաջին ուսումնառությունը կրտսեր հորեղբոր՝ Գրիշա բիձու (Գրիգոր Թումանյան, ծնվ. [[1850]] թ.) դպրոցում:

Թումանյանի վկայությամբ՝ Գրիշա բիձան՝ գյուղի տիրացուն, «խեղճ ու անշառ մարդ էր, անհաջող խանութպան ու վարժապետ» (ԵԼԺ, 8, էջ 416, 641):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 143-144:

== 1879 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Դսեղում բանաստեղծի մոր նախաձեռնությամբ բացվում է Սահակ վարժապետի (Սահակ Տեր-Հովհաննիսյան) երկսեռ դպրոցը:

Նա դսեղցի էր, Թումանյանի ազգականներից մեկի փեսան: Առաջին աշակերտներից էր մանուկ Հովհաննեսը: Դպրոցում ուսուցումը տարվում էր «գավազանավ երկաթեավ»: Չնայած դրան, Սահակ վարժապետը սիրված մարդ էր գյուղում, իսկ նրա դպրոցը, բանաստեղծի վկայությամբ, առաջին «կանոնավոր ուսումնարանը» Դսեղում:&lt;br&gt;
ԱԻ, 78:

''Մայիս''.- Մանկավարժ Տիգրան Տեր-Դավթյանի ջանքերով Ջալալօղլիում բացվում է առաջին երկսեռ դպրոցը, որտեղ սովորում են թե՛ հայ և թե՛ ռուս երեխաներ:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1879, թիվ 89:

''Օգոստոս''.- Հայրը՝ տեր Թադևոսը, ապագա բանաստեղծին տանում է Էջմիածին՝ Գևորգյան ճեմարանում սովորելու:

Ճեմարանի բակում հանդիպելով սաներից մեկի հուղարկավորությանը՝ ծանր տպավորություն է ստանում և փոխում մտադրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 8, 417-418:

&lt;Օգոստոս ... սեպտեմբեր&gt; .- Տեր Թադևոսը իր երկու որդիներին՝ Հովհաննեսին և Ռոստոմին, Քոլագերանի երկաթուղով տանում է Ջալալօղլի և ընդունել տալիս Տիգրան Տեր-Դավթյանի ուսումնարանը:

Բանաստեղծն այդ դպրոցը նկարագրել է «Իմ ընկեր Նեսոն» [[պատմվածք]]ում. «Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսումնարանը կարդալուց ետը, հերս ինձ տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ: Էս արդեն բոլորովին ուրիշ աշխարհ էր: Տները սպիտակ, կարմիր տանիքով, ժողովուրդը զուգված ու մաքուր, ուսումնարանս էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ, ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի
վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան:

Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին: Քաղաքացի աշակերտի շորեր հագա, գեղեցիկ ու մաքուր...» (ԵԼԺ 5, 143-144):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոց ընդունվելուց հետո միառժամանակ ապրում է տեսուչ Տեր-Դավթյանի տանը և ծանոթանում նրա զավակների՝ Վերգինեի, Վարսենիկի, Տելեմակի հետ և անմիջապես բարեկամանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''&lt;Աշնան սկիզբ&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում է Սարգիս Աբովյանի հետ (հետագայում մանկավարժ, Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի պրոֆեսոր):

Վերջինս հիշում է. «... Ջալալօղլու ծխական դպրոցի պարապմունքները արդեն մի քանի օր էր, որ սկսվել էին: Դասամիջոց էր: Աշակերտ-աշակերտուհիները ցրված էին դպրոցի բակում &lt;....&gt; Զանգը տվեցին, բոլորը ներս խուժեցին դասարան:

Առաջին դասարանը, ուր գտնվում էի ես, մտավ վերակացուն՝ իր հետ բերելով այն փոքրիկ տղային, որին դասամիջոցին նկատել էինք դպրոցի տեսչի մոտ մի ալեհեր, բարձրահասակ քահանայի հետ կանգնած՝ այս ու այն կողմ նայելիս:

Այդ տղան Հովհաննես Թումանյանն էր, իսկ քահանան՝ նրա հայրը, Դսեղ գյուղի տեր Թադևոսը &lt;....&gt;

&lt;....&gt; Դասը վերջանալուց հետո մենք շրջապատեցինք մեր նորեկ ընկերոջը, հարց ու փորձ արինք՝ ե՞րբ է եկել, առաջ որտե՞ղ էր սովորել, որտե՞ղ է ապրելու, ո՞վ էր այն քահանան և այլն: Մեր հարցերին ստանում էինք պարզ, համարձակ պատասխաններ. նա չէր շփոթվում ու այլայլվում գյուղից եկող այլ երեխաների պես»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 213 -214:

''Աշուն''.– Տեր Թադևոսը որդուն տեղավորում է Խուրշուդ Գրիգորյանի տունը:

Տղան այնտեղ երկար չի մնում, որովհետև դպրոցը հեռու էր, տանտիրոջ երեխաներն էլ խանգարում էին պարապմունքներին: Պատանի Հովհաննեսը տեղափոխվում է հորաքրոջ՝ Թալալ Սաղաթելյանի տուն, որտեղ արժանանում է հոգատար վերաբերմունքի: Լսում է հորաքրոջ [[հեքիաթ]]ները կախարդական աշխարհների, զուռնա - դհոլով հարսանիք անող սատանաների մասին:* Այստեղ նույնպես երկար չի մնում:

* Այս վերջինը օգտագործել է «Լոռեցի Սաքոն» [[պոեմ]]ում:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 90. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''. – Լսելով, որ որդին ուսումնարանում այնքան էլ հաջող առաջադիմություն չունի, տեր Թադևոսը բարկացած գալիս է Ջալալօղլի:

[[Վարսենիկ Գևորգյան]]ը հիշում է. «Հովհաննեսը .... այդ ժամանակամիջոցում ոչ մի օր կանոնավոր դաս չէր պատասխանել: Լսելով լուրը՝ տեր Թադևոսը մի երկու օրից հետո անմիջապես եկավ և որդուն հանդիմանելով՝ ուզեց ետ տանել գյուղ: «Թող գա գյուղ,— ասում էր նա,— քարին քացի տալով ապրի, քանի որ ուսման արժեքը չի հասկանում»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Դպրոցի տեսուչ Տիգրան Տեր-Դավթյանը արգելում է տեր Թադևոսին գյուղ տանել որդուն և իր նախաձեռնությամբ տեղավորում է նրան Ասատուր Խանաղյանի տանը:

Տանտերերը չքավոր, սակայն վերին աստիճանի բարի էին տղայի նկատմամբ: Այս ընտանիքը պատանի Թումանյանի սրտովն էր, և այստեղ էլ կատարում է իր առաջին բանաստեղծական փորձերը: Ինքնակենսագրության մեջ գրում է. «Շատ վաղ եմ սկսել [[ոտանավոր]]ներ գրել: 10-11 տարեկան ժամանակս Լոռիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ: Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ՝ երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային»: Այդ ոտանավորները չեն պահպանվել: Դրանցից մի քանիսի բովանդակությունը հիշում է Սարգիս Աբովյանը: Լոռիս Մելիքովին նվիրված երգին Թումանյանի ավելացրած երկու տունը հիշողությամբ վերականգնել է եղբայրը՝ Վահան Թումանյանը: Իր՝ բանաստեղծի խոստովանությամբ՝ գրել է նաև կովկասյան [[առակ]]ներ «ուսումնարանում սովորած [[Իվան Կռիլով|Կռիլովի]] առակների ազդեցության տակ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 417. ԹԺՀ, 206:

''Աշուն''.– Ջալալօղլիում տեղացի կապալառուի մոտ որպես գործակատար ծառայող [[Անուշավան Աբովյան]]ը նորաբաց դպրոցի պարտեզում խաղացող երեխաների մեջ նկատում է տասը տարեկան Հովհաննեսին:

Երեխան գրավում է նրան իր հմայիչ արտաքինով: Աբովյանը հիշում է. «Նրա դեմքից երևում էր, որ 10 տարեկանից ավելի չէր, բայց վայելչակազմ հասակն անհամեմատ բարձր էր: ...Սակայն ինձ գրավողը լոկ նրա արտաքին գեղեցկությունը չէր, այդ պատանու մեջ ինչ-որ հոգեկան թովիչ բան կար, որ իմ ուշքն այնպես գրավեց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 219:

''Աշուն''. – Առաջին հանդիպումից մոտ երկու շաբաթ անց Ան. Աբովյանը կրկին հանդիպում է Թումանյանին իր համագյուղացի Բագրատի խանութում գրիչներ գնելիս:

Ծանոթանում են: Ծանոթությունը վեր է ածվում համակրանքի, ապա մտերմության: Հետագայում Աբովյանը մեկնում է Ջալալօղլուց և առժամանակ տեսադաշտից կորցնում բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 220:

== 1880 ==

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''. – Ջալալօղլու դպրոցում սովորելիս պատանի Հովհաննեսը խնդիր ուներ աշխարհագրություն և թվաբանություն առարկաներից:

Դպրոցի տնօրեն Տիգրան Տեր-Դավթյանի հանձնարարությամբ իր մի քանի ընկերների հետ ամեն օր գալիս է նրանց տուն՝ դասերը պատրաստելու: Այստեղ նրանց հետ պարապում էր տեսչի ավագ դուստրը՝ Վերգինեն, որը երեք տարով մեծ էր Հովհաննեսից: Վարսենիկ Գևորգյանը հիշում է. «Հովհաննեսը քրոջս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ, թեպետ դժվարությամբ, այդ տարին մի կերպ անցկացրեց: Քննությունը հաջող տալուց հետո՝
գյուղ գնաց, նախօրոք խոստանալով հորս, որ կաշխատի իր սխալն ուղղել և սովորել այնպես, ինչպես հարկավոր է»:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 207:

''&lt;Մինչև գարուն&gt;''.- Ջալալօղլու դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է Եգոր Անդրեասյանի հետ:

Վերջինս հիշում է. «Ես մեծ ցանկություն ունեի սովորելու, և ահա ինձ էլ տալիս են դպրոց, որտեղ առաջին անգամ տեսնում եմ ապագա բանաստեղծ Թումանյանին, նրա եղբոր՝ Ռոստոմին, և մի շարք այլ ընկերների, որոնց մեջ սկսում է մտերմական կապեր հաստատվել &lt;....&gt; Թումանյանը նստում էր առաջին նստարանին, իսկ ես և նրա եղբայրը՝ նրա ետևի երկրորդ նստարանին:

Դասամիջոցներին և դասերից հետո խաղում էինք միասին: Մեր ամենասիրած խաղերից մեկն էր աթրմա: Խաղում էինք նաև ճժլախտի. Հովհաննեսի գոտին (քյամարը) հայտնի էր մեր դասարանում. ում դիպչում էր, դաղում էր. խաղում էինք նաև այլ խաղեր, որոնց կազմակերպիչը միշտ Հովհաննեսն էր լինում:

Երբ մոտենում էին տարեվերջի քննությունները, Հովհաննեսը ինձ ու եղբորը օգնում էր, սովորեցնում էր համառ լինել, չհուսահատվել շուտ. եթե ձգտում ունես որևէ բանի, ապա պետք է հասնես նպատակիդ անպայման, ասում էր նա»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 217-218:

''&lt;Գարնան վերջ&gt;''.- Հաջողությամբ հանձնում է տարեվերջյան քննությունները՝ փոխադրվելով երկրորդ դասարան և մեկնում է հայրենի գյուղ (տե՛ս &lt;մինչև գարուն&gt;):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''Սեպտեմբերի 1''.- Վերսկսվում են պարապմունքները Ջալալօղլու դպրոցում: Թումանյանը հաճախում է երկրորդ դասարան՝ սկսելով ավելի լուրջ և ուշադիր պարապել:

Այդուհանդերձ երեկոյան պարապմունքները Տիգրան Տեր-Դավթյանի տանը առժամանակ շարունակվում են: Այդ պարապմունքներին Հովհաննեսի հետ մասնակցում էին նաև նրա հայրենակից Երվանդ Մամիկոնյանը և Տեր-Դավթյանի բարեկամի տղան՝ Եսայի Դիմաքսյանը: Այս վերջինի հետ Թումանյանն ավելի մտերիմ էր:

Ջալալօղլու դպրոցի երկրորդ դասարանում ի հայտ են գալիս պատանի Հովհաննեսի բանաստեղծական հակումները:
«Դասընկերները պատմում են, թե ինչպես նա դասամիջոցին, դասարանից դուրս գալով, առանձնանում էր դպրոցի պարտեզի խորքում, նստում ծառի տակ և սկսում 0գրել» (ԹՄՊ, 92): Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Նա ոչ միայն համով ու հոտով էր պատմում իր տեսածն ու լսածը, այլև առանձին ոգևորությամբ էր նկարագրում սարերն ու ձորերը, սրընթաց գետերն ու գարնան հեղեղները, սարվորի կյանքը, նիստ ու կացը»: Հիշում է նաև, թե ինչպես դասընկերներին կարդում էր իր գրած ոտանավորները (ԹԺՀ 214):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:


== 1880 – 1882 ==

Ջալալօղլում՝ Տ. Տեր-Դավթյանի անձնական գրադարանում, բարձրաձայն ընթերցանության միջոցով ծանոթանում է հայ և օտարազգի մի շարք հեղինակների ստեղծագործություններին:

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ դրանցից էին՝ ''Գամառ-Գաթիպա'', Բանաստեղծություններ, ''[[Րաֆֆի]]'', «Փունջ» (1-ին հատոր), ''[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայան]]'', «Երկու քույր», ''[[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզ]]'', «Լևոնի վիշտը», ''[[Ծերենց]]'', «Երկունք Թ դարու», «Քնար հայկական», «Սոխակ Հայաստանի» երգարանները (հատկապես [[Սայաթ-Նովա]]յի [[տաղ]]երը), «[[Հյուսիսափայլ]]» և «Փորձ» ամսագրերի համարները, ''[[Բերնարդեն դը Սեն Պիեր]]'', «Պող և Վերգինե», ''[[Ալեքսանդր Դյումա|Ալ. Դյումա]]'', «Երեք հրացանակիրներ», «Քսան տարի ետքը», «Բրաժելոն Դերկոմս», ''[[Էժեն Սյու]]ի'' «Գաղտնիք Փարիզու», ''[[Ֆրանց Հոֆման]]'', «Խավարից դեպի լույս», ''[[Շիլլեր]]'', «Օռլեանի կույսը»,* ''[[Դանիել Դեֆո]]'', «Պատմություն Ռոպենսոնի Գրյուզոե», ''Ֆերյալ'', «Գաղտնիք ինկվիզիցիայի», ''[[Վիլհելմ Ռիլ]]'', «Կոմսուհի Ուրսուլա», ''[[Բիչեր Ստոու]]'', «Թովմաս եղբոր տնակը», ''[[Ալֆոնս Դոդե]]'', «Թզուկը», «Քրիստոփոր Կոլումբոս և Ամերիկայի 0տնելը», «Չեստերտոնի ժառանգը», «Բարդուղիմեի գիշերը», «Սուլթանի երազը» (հեղինակն անհայտ է):

Բանաստեղծի կարդացած և սիրած առաջին գրքերից է նաև Աբովյանի «Վերք Հայաստանին», ապա՝ Սարգիս եպիսկոպոս Հասան Ջալալյանի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան», որոնք ուներ տեր Թադևոսը: Պետք է ենթադրել, որ այդ գրքերը նա կարդացել է Տեր-Դավթյանի տանը ընթերցանության մեջ վարժվելուց հետո՝ 1880 – 1882 թթ. ամառային արձակուրդներին:

* Գրքերի այս ցանկի աղբյուրը Վարսենիկ Գևորգյանի հուշերն են: Ցանկում հիշվում է նաև Շիլլերի «Ավազակները»: Հուշագիրը շփոթում է. «Ավազակները» Փ. Վարդանյանի թարգմանությամբ լույս է տեսել 1890 թվականին: Ջալալօղլիում Թումանյանը կարող էր կարդալ նույն հեղինակի «Վիլհելմ Տելլը» ([[1873]]) կամ «Օռլեանի կույսը» (այդ նկատառումով ԹԺՀ ժողովածուի Վ. Գևորգյանի հուշերում հիշատակված «Ավա-
զակները» փոխված է «Օռլեանի կույսի»):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207 – 210:


== 1881 ==

''Մարտ.''- Գրում է մեզ հասած առաջին բանաստեղծությունը՝ «Հոգուս հատոր...» (ԵԼԺ 1, 433):

Ըստ Վ. Գևորգյանի հուշերի՝ Տ. Տեր-Դավթյանի տանը նրա դստեր՝ Վերգինեի հետ երեկոյան պարապմունքներից մեկի ժամանակ չարության համար ապտակ է ստանում վերջինից և խոստովանելով իր սերը նրա նկատմամբ՝ նրան է հանձնում «Հոգուս հատոր...» բանաստեղծությունը՝ ասելով.

- Ես քեզ սիրում եմ, իսկ դու ինձ խփում ես - ահա, տես, թե ինչ եմ գրել քեզ համար, պահի՛ր, պահի՛ր, թող ոչ ոք չտեսնի:*

* Կան տարպեր վարկածներ, թե ում է ձոնված բանաստեղծությունը: Ժամանակակիցներից Վարսենիկ Գևորգյանի և Սարգիս Աբոբյանի հուշերում այն վերագրվում է Ջալալօղլու դպրոցի տեսուչ Տիգրան
Տեր-Դավթյանի դուստր Վերգինեին (Վերգինե Պապաջանյան, որ վարժուհի էր, տարիքով բանաստեղծից մեծ և գնահատում էր նրան՝ որպես «ազնիվ զգացմունքների տեր պատանու» (ԹԺՀ, 207 – 208, 215):

Ան. Աբովյանն իր հուշերում բանաստեղծի ներշնչման առարկա է համարում նրա դասընկերուհի Քալի Շահվերդյանին: Նվ. Թումանյանը հիշատակում է մեկ ուրիշի՝ Քալի Սիմոնյանին (Ա. Ինճիկյան, 104 – 105):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 207:

''1881 նոյեմբեր''. – Գրառում թիվ 3 (10) ծոցատետրում:

(Հոգուս հատոր,&lt;br&gt;
Սրտիս կտոր,)&lt;br&gt;
[Դու մի հոգար: Մի զարմանար]&lt;br&gt;
Դասիս համար,&lt;br&gt;
Թե կան դասեր,&lt;br&gt;
Կա նաև սեր.&lt;br&gt;
Եվ ինչ զարմանք,&lt;br&gt;
Իմ աղավնյակ,&lt;br&gt;
Որ կենդանի&lt;br&gt;
Մի պատանի&lt;br&gt;
Սերը սրտում&lt;br&gt;
Դաս է սերտում:

81 թ&lt;վական&gt;, նոյ. այս ոտանավորը բռնեցին Հմայակն ու Միքայելը. մեր տեսուչ Տիգրանը ինձ ուզում էր ռոզգի տալ, բայց լացով պրծա:&lt;br&gt;
(Թագավորի սպանելուց հետո, այն օրերում):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 177:

== 1882 ==

''&lt;Մայիս&gt;, Ջալալօղլի''. – Գրում է ոտանավոր (չի պահպանվել)` նվիրված արևի խավարմանը, և կարդում ընկերների մոտ (տե՛ս 1880, սեպտեմբերի 1):

Ս. Աբովյանը հիշում է. «Օհանեսը տվեց նկարագիրը և արևի լրիվ խավարման. մութը պատել էր աշխարհը, խառնվել էին իրար աշակերտ-աշակերտուհիները, ահ ու սարսափի մեջ
էին ընկել կենդանիները»:*

* Ա. Ինճիկյանը ենթադրում է (ԱԻ, 113), որ այն հավանաբար գրվել է 1882 թ. մայիսի 5-ին տեղի ունեցած արևի խավարման («Արարատ», 1882, թիվ 5, էջ 206) առիթով:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 215:

''Դեկտեմբերի 6''.– Տիգրան Տեր-Դավթյանի դպրոցը փակվում է:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1882, թիվ 233:

''1882, Ջալալօղլի''.– Գրում է «Օրորք» բանաստեղծությունը:

Գրված է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] օրորոցային երգերի և «Արաքսի արտասուքի» ազդեցությամբ: Պահպանված սևագիր ինքնագիրը թվագրված է՝ 1882 ամի (13 տարեկան):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 313, 641-642:

== 1883 ==

''Հունվարի 14''.– Ջալալօղլու դպրոցը երկրորդ անգամ փակվում է դրամական միջոցների սղության պատճառով:

«Մշակի» թղթակիցը տեղեկացնում է. «Ուրբաթ, 14-ին հունվարի արդեն փակվեցավ մեր երկսեռ դպրոցը: Ուսուցիչներին հայտնեցին, որ ուսումնարանը արդեն փակված է, վճարեցին նրանց ռոճիկները և առաջարկեցին հեռանալ ուր որ կամենան» («Մշակ», 1883, թիվ 11): Ինչպես հետագայում հաղորդում է «Մշակը» (1883, թիվ 78, մայիսի 15), դպրոցը «նորից բացվեցավ», բայց Թումանյանն արդեն վերադարձել էր հայրենի
գյուղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 426:

''&lt;Հունվարի երկրորդ կես&gt;''. – Գրում է «Հայ վաճառական» ոտանավորը: Պահպանված սևագիր ինքնագիրը թվագրված է՝ «1883 ամի Տփխիս»: Կողքին Թումանյանը նշել է. «Դեռ Թիֆլիս չէի եկած, որ Ջալալօղլի այս ոտանավորը կարդացի»: Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Առաջին ոտանավորը, որ նա մեզ կարդաց, վերաբերում էր Ջալալօղլու առևտրականներին» ( տե՛ս 1880, սեպտեմբերի 1):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 315-316, 642:

Օգոստոսի սկիզբ.- Թումանյանը հոր հետ մեկնում է Թիֆլիս և ընդունվում «Կադետսկի կորպուս» զինվորական դպրոցը:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 109:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Թիֆլիս''.– Մի քանի օր «Կադետսկի կորպուսում» մնալուց հետո վերադառնում է գյուղ՝ չդիմանալով զինվորական գիշերօթիկ դպրոցի խիստ կարգ ու կանոնին:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 109:

''Օգոստոս''.– Հոր հետ Դսեղից մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյան դպրոց ընդունվելու:

Նվ. Թումանյանը հիշում է. «Այն ժամանակ Լոռուց Թիֆլիս էին գնում ձիով, ֆուրգոնով կամ ոտքով: Ճանապարհորդությունը օրեր էր տևում: Նրանք գնում էին ձիով: Տան փոքրիկ երեխաները՝ Հովհաննեսի քույրերն ու եղբայրները, թռչկոտելով ու խաղալով գնում են մինչև Ձաղի ձորը, ճանապարհ դնում ու վերադառնում գյուղ: Մայրն իր տղային վերջին հրաժեշտը տալուց հետո, արցունքն աչքերին, գնում է հերանց տուն, լաց լինում,
մղկտում, թե՝ «Տղիս տարա~ն...»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 105-107:

''Օգոստոս – դեկտեմբեր, Թիֆլիս''.– Բնակվում է մոր կողմից իրենց ազգական «Բաղդասար քեռու» կամ «Բաղդի քեռու» տանը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ տունը Բաղդի քեռու քենակալ Նավասարդ Զորյանի տունն էր, Հավլաբար, Ձորաբաշի եկեղեցուց ոչ հեռու:

Առաջին իրիկունն էր: Զրույց էին անում հերս, Բաղդի քեռին ու տանըցիքը:

Իմ մասին խոսելիս հերս խնդրեց, որ ինձ չթողնեն դես-դեն ընկնեմ, փողոցի տղերանց հետ ընկերանամ:

Տանըցիք հորս հանգստացրին, թե ինչու պետք է դես-դեն ընկնի, ընկերը մեր տանն է, էլի: Մեր Ստեփանիցն էլ լավ ընկե՞ր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 378:

Օգոստոս–սեպտեմբեր. – Ծանոթանում և մտերմանում է Ստեփան Զորյանի՝ հետագայում դաշնակցության հիմնադիրներից մեկի՝ Ռոստոմի հետ:

Բանաստեղծը հիշում է. «Նա ռեալական դպրոցումն էր սովորում, ես Ներսիսյան: Նա իրանց դպրոցն էր գովում, ես մերը և հաճախ իրար դեմ էինք բերում՝ ես հայկականը, նա օտարը, գլխավորապես ռուսականը: Էլ գրականություն, էլ պատմություն, էլ հերոսներ, էլ ժողովուրդ, թեև, իհարկե, դրանցից շատ քիչ տեղեկություն ունեինք: &lt;....&gt; Մի քանի տարուց հետո մեր վեճերը շատ էին փոխվել: Քանի ես հակվում էի դեպի օտար
0րականություններն ու ցրվում դեպի հեռուները, նա ուժեղ թափով կենտրոնանում էր հայության վրա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 379, 382:

''Մինչև սեպտեմբերի 1, Թիֆլիս''.— Ընդունվում է Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարան:

Ընդունելության քննություններն սկսվում էին օգոստոսի 22-ից և տևում մինչև սեպտեմբերի 1-ը («Արձագանք», 1883, թիվ 33, 422):&lt;br&gt;
ԱԻ, 119:

''Սեպտեմբերի 1, Թիֆլիս''.– Սկսում է հաճախել Ներսիսյան դպրոց:&lt;br&gt;
ԱԻ, 119:

''Սեպտեմբերի 3''.— Փարիզում վախճանվում է [[Իվան Տուրգենև|Ի. Ս. Տուրգենևը]]: Այդ լուրը խորապես ցնցում է Թումանյանի նոր ընկերոջը՝ Ստեփան Զորյանին:

Հետագայում բանաստեղծը հիշում է. «Նոր եկած օրերս էր: Ստեփանը մի օր այլայլված տուն ընկավ ու հայտնեց, թե Տուրգենևը մեռել է: Մեր ամբողջ շրջանում ոչ ոք հասկացողություն չուներ, թե ով է Տուրգենևը, բայց Ստեփանի սարսափը տեսնելով, բոլորս էլ սարսափեցինք: Զգացինք, որ մի մեծ դժբախտություն է պատահել, որ Ստեփանի վրա էդքան ազդել է, որովհետև քիչ կպատահեր, որ նա իրեն էդպես կորցներ: Եվ մենք երկու օր Հավլաբար դես-դեն ու սրա-նրա մոտ էինք վազում միասին: Լավ չեմ հիշում, թե ինչու, բայց վազվզում էինք Տուրգենևի մահվան պատճառով»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 380:

''&lt;Սեպտեմբեր – հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս''.– Ներսիսյան դպրոցում ծանոթանում և մտերմանում է երրորդ դասարանի աշակերտ, ապագա քիմիկոս-մանկավարժ Սիմեոն Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Մեր Ուհանեզը,- այսպես էինք կոչում ընկերական նեղ, մտերմական շրջանում մեր անզուգական բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին, երբ այս կամ այն առիթով խոսք էր բացվում նրա մասին:- Այդ մտերմական, սրտագին շեշտը նկատվում էր նաև նրան լավ ճանաչող համագյուղացիների կամ, ընդհանրապես, լոռեցիների շրջանում: Հաճախ, շատ հաճախ եմ լսել, լսել են և ուրիշները գյուղացիների բերանից:

- Քաղաք գնացի՞ր:

- Հա՛:

- Բա Ուհանըզին տեհար ո~չ...

Այսօրվա նման հիշում եմ Հովհաննես Թումանյանի դարչնագույն բլուզը, կաշվե դեղնավուն գոտին (քամարը), մշտաժպիտ դեմքը, երբ նա առաջին անգամ Ներսիսյան դպրոց եկավ: Ես Ներսիսյան դպրոցում մաթեմատիկայից, մանավանդ հանրահաշվից, ուժեղ և առաջադեմ աշակերտի համբավ ունեի, և որովհետև Հովհաննեսը մաթեմատիկայից օգնության կարիք էր ունենում, հաճախ օգնում էի նրան լուծելու թվաբանական
կամ հանրահաշվական չհասկացած խնդիրները»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 246-248:

''&lt;Ամառվա վերջ – աշնան սկիզբ&gt;'' .- Ներսիսյան դպրոցի երկրորդ դասարան է ընդունվում Հակոբ Ստեփանյանը (հետագայում՝ ինժեներ-տեխնոլոգ, հասարակական գործիչ) և դպրոցի բակում հանդիպելով Թումանյանին՝ ծանոթանում է հետը:

Ստեփանյանը հիշում է. «1883 թվականն էր, ուսումնարան մտնելու օրերը: Լոռեցի տեր Թադևոսը, գյուղական տերտերի խունացած փարաջան ուսին, իր տղային բերել էր Թիֆլիս՝ «Վանքի շկոլը» տալու &lt;....&gt; Ինձ էլ իմ եղբայրս էր բերել Սոլոլակից՝ նույն դպրոցի 2-րդ դասարանը տալու: Այստեղ՝ բակի պատշգամբում, սանդուղքի գլխին՝ դասի հրավիրող զանգի տակը &lt;....&gt; հանդիպեցի ապագա բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին: Միաժամանակ ընդունվեցինք 2-րդ դասարանը և միասին էլ փոխադրվեցինք 3-րդ...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Տեղափոխվում է ժամկոչ Ավագի տունը, ուր մնում է մինչև 1886 թ. հունիսը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:

''Ձմեռ, Թիֆլիս.'' – Թումանյանին հանդիպում է Ան. Աբովյանը:

Այնուհետև պատանիները հանդիպում են ամեն օր, զբաղվում ընթերցանությամբ, ապագայի ծրագրեր մշակում:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանին» երկուսս էլ թեպետ վաղուց կարդացել էինք, բայց ցանկանում էինք նորից կարդալ, ու չէր ճարվում: Հովհաննեսի հայրն ուներ, նամակ գրեց, ուղարկեցին. նորից կարդացինք. սրտներս թունդ ելավ. ուզում էինք մենք էլ մի-մի Աբովյան և Աղասի դառնալ:

Մեր ծրագիրներն սկզբում համեստ էին, բայց հետզհետե լայնացան ու այնպիսի չափերի հասան, որ իրագործելն անհնարին էր: Բայց մենք ոգևորվում էինք ու սրտապնդվում, որ ժամանակի ընթացքում բոլորը պետք է գլուխ բերենք անշուշտ: Ցանկանում էինք դեռ ուսում առնել, հետո գնալ գյուղերը, մտնել ժողովրդի մեջ ու գրի առնել հին [[ավանդություն]]ներ, [[լեգենդ]]ներ, հեքիաթներ, առակներ, [[դյուցազներգություն]]ներ, [[անեկդոտ]]ներ
ու [[առասպել]]ներ և հրատարակել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 221 – 223:

''1883''. – Գրում է «Երբ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ» բանաստեղծությունը:

Ինչպես հիշում է Ե. Անդրեասյանը (ԹԺՀ, 218), նմանություն է Ն. Ռուսինյանի «Կիլիկիայի», որ պատանի Թումանյանի սիրած երգերից էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 317, 642:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1870</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1158</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2383</id>
      <timestamp>2011-04-22T08:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):  [[Կատեգորիա:1870]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Ծնվածներ ==

* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2472</id>
      <timestamp>2011-04-25T15:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="303">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբեր 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2482</id>
      <timestamp>2011-04-25T17:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="305">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2907</id>
      <timestamp>2011-05-14T17:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="432">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2908</id>
      <timestamp>2011-05-14T17:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1870]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="432">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8101</id>
      <timestamp>2012-04-20T04:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="525">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8117</id>
      <timestamp>2012-04-22T12:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="619">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16966</id>
      <timestamp>2013-08-22T20:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="742">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17713</id>
      <timestamp>2013-11-03T03:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="929">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17931</id>
      <timestamp>2013-11-17T11:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1053">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18744</id>
      <timestamp>2014-01-09T16:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1170">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18745</id>
      <timestamp>2014-01-09T16:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1199">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18804</id>
      <timestamp>2014-01-18T19:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1348">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18958</id>
      <timestamp>2014-01-30T18:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1568">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1944]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Կիտա աբաշիձե]], վրացի գրական քննադատ, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18959</id>
      <timestamp>2014-01-30T18:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1568">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1944]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Կիտա Աբաշիձե]], վրացի գրական քննադատ, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19583</id>
      <timestamp>2014-05-03T10:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1718">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1944]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Կիտա Աբաշիձե]], վրացի գրական քննադատ, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (մահ. [[1944]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1932]])։
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1953]]):
* [[Հոկտեմբերի 31]]- [[Կարապետ Ափինյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1944]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1946]]):
* [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (մահ. [[1915]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Լավրենտի Արդազիանի]], վրաց բանաստեղծ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1870]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1871</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1215</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2553</id>
      <timestamp>2011-04-29T04:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="278">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5057</id>
      <timestamp>2011-09-04T09:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="441">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7368</id>
      <timestamp>2012-02-02T08:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="566">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11372</id>
      <timestamp>2012-10-14T07:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11970</id>
      <timestamp>2012-11-15T11:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="828">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12976</id>
      <timestamp>2013-01-23T13:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1005">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլյանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12977</id>
      <timestamp>2013-01-23T13:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1005">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13430</id>
      <timestamp>2013-02-10T11:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1190">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13498</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1316">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (մահ. [[1903]])։
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13744</id>
      <timestamp>2013-02-24T08:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1479">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (մահ. [[1903]])։
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16182</id>
      <timestamp>2013-08-08T09:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1778">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1942]]):
* [[Փետրվարի 25]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1913]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1936]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (մահ. [[1903]])։
* [[Սեպտեմբերի 21]] - [[Վահան Մալեզյան]], հայ գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (մահ. [[1936]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Աֆանասև]], ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք (ծնվ. [[1826]]): 

[[Կատեգորիա:1871]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1872</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3489</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7391</id>
      <timestamp>2012-02-04T05:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):  [[Կատեգորիա:1872]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="137">== Ծնվածներ ==

* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8077</id>
      <timestamp>2012-04-17T12:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="214">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9650</id>
      <timestamp>2012-08-05T10:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="355">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11637</id>
      <timestamp>2012-10-25T15:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="519">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[1851]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11638</id>
      <timestamp>2012-10-25T15:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="533">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11807</id>
      <timestamp>2012-11-01T21:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="688">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13527</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="831">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13528</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="833">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13582</id>
      <timestamp>2013-02-15T22:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="991">== Ծնվածներ ==

* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16079</id>
      <timestamp>2013-08-06T11:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1090">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16883</id>
      <timestamp>2013-08-19T20:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1223">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Մայիսի 13]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1821]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17019</id>
      <timestamp>2013-08-23T07:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1401">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Ապրիլի 27]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1802]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1821]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18075</id>
      <timestamp>2013-11-21T08:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1577">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (մահ. [[1954]])։
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Ապրիլի 27]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1802]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1821]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18219</id>
      <timestamp>2013-11-25T11:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1750">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (մահ. [[1954]])։
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Զապել Պոյաճյան]], հայ նկարիչ, անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1957]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Ապրիլի 27]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1802]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1821]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18591</id>
      <timestamp>2013-12-22T13:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1914">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (մահ. [[1954]])։
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Ալ. Ալտաև]], ռուս մանկագիր, արձակագիր, հրապարակախոս, հուշագիր (մահ. [[1959]])։
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1904]])։
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (մահ. [[1956]]):
* [[Խոսրով]], հայ գրող, հրապարակախոս, գրել է նաև [[անգլերեն]] և [[ֆրանսերեն]] (մահ. ):
* [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Զապել Պոյաճյան]], հայ նկարիչ, անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1957]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Պետրոս Դուրյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Ապրիլի 27]] - [[Յոն Հելիադե-Ռըդուլեսկու]], ռումին լուսավորիչ, բանասեր, բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1802]]):
* [[Մայիսի 13]] - [[Մորից Հարթման]], ավստրիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1821]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Թեոֆիլ Գոթիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, քննադատ (ծնվ. [[1811]]):
* [[Գևորգ Ալեքսանյան]], հայ կրթական գործիչ, խմբագիր, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):

[[Կատեգորիա:1872]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1873</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>731</id>
      <timestamp>2011-02-06T08:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):  [[Կատեգորիա:1873]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="177">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2334</id>
      <timestamp>2011-04-21T08:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2444</id>
      <timestamp>2011-04-24T16:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="470">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2975</id>
      <timestamp>2011-05-14T21:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="668">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2976</id>
      <timestamp>2011-05-14T21:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1873]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="668">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6937</id>
      <timestamp>2011-11-28T18:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="817">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11464</id>
      <timestamp>2012-10-18T16:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="975">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (մահ. [[1942]])
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12274</id>
      <timestamp>2012-12-10T23:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1084">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (մահ. [[1942]])
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14158</id>
      <timestamp>2013-03-19T18:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1233">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (մահ. [[1942]])
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17741</id>
      <timestamp>2013-11-04T23:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1359">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (մահ. [[1942]])
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Արշակ Մահտեսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1950]]): 
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18012</id>
      <timestamp>2013-11-20T15:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1440">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Սեպտեմբերի 3]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (մահ. [[1924]]): 
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (մահ. [[1942]])
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (մահ. [[1952]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Արշակ Մահտեսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1950]]): 
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Արամ Ներսիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1959]]):

[[Կատեգորիա:1873]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1874</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1129</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2308</id>
      <timestamp>2011-04-20T15:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[191...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">== Ծնվածներ ==

* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6680</id>
      <timestamp>2011-11-11T19:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="315">== Ծնվածներ ==

* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9365</id>
      <timestamp>2012-07-24T08:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="431">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11520</id>
      <timestamp>2012-10-22T15:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="576">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13162</id>
      <timestamp>2013-01-26T06:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="767">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16013</id>
      <timestamp>2013-08-06T03:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1018">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16435</id>
      <timestamp>2013-08-11T11:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1196">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16708</id>
      <timestamp>2013-08-16T23:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1356">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17642</id>
      <timestamp>2013-10-18T22:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1491">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (մահ. [[1929]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18066</id>
      <timestamp>2013-11-21T07:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1600">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (մահ. [[1929]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1931]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18071</id>
      <timestamp>2013-11-21T08:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1713">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (մահ. [[1929]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1931]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Արամ Չարըգ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1947]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18237</id>
      <timestamp>2013-11-25T20:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1823">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (մահ. [[1929]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1931]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (մահ. [[1936]])։
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1971]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Արամ Չարըգ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1947]]):
* [[Սարգիս-Սահակ Ջանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Նիկոլո Թոմազեո]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ալեքսանդրու Հաժդեու]], մոլդավացի արձակագիր, գիտնական, գրել է ռուսերեն (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1874]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1875</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1121</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2295</id>
      <timestamp>2011-04-20T13:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]):...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="215">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690</id>
      <timestamp>2011-07-14T19:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="471">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9631</id>
      <timestamp>2012-08-05T06:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="562">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10498</id>
      <timestamp>2012-08-28T06:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11240</id>
      <timestamp>2012-10-10T15:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="919">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13777</id>
      <timestamp>2013-02-26T16:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1036">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1850]])։

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14584</id>
      <timestamp>2013-04-02T06:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1207">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1805]]):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1850]])։

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16353</id>
      <timestamp>2013-08-10T05:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1388">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1805]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Իվան Կուրատով]], կոմի բանաստեղծ, լեզվաբան, կոմի գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1839]]):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1850]])։

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18006</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1515">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1805]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Իվան Կուրատով]], կոմի բանաստեղծ, լեզվաբան, կոմի գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1839]]):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1850]])։

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20027</id>
      <timestamp>2014-05-30T11:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1621">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1952]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Թոմաս Ման]], գերմանացի արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (մահ. [[1924]]):
* [[Վահրամ Արծրունի]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Էդուարդ Մյորիկե]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1804]]): 
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Հանս Քրիստիան Անդերսեն]], դանիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1805]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Իվան Կուրատով]], կոմի բանաստեղծ, լեզվաբան, կոմի գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1839]]):
* [[Աշխեն Դոլգյան]], հայ մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1850]])։

[[Կատեգորիա:1875]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1876</title>
    <ns>0</ns>
    <id>823</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1712</id>
      <timestamp>2011-04-02T14:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):   [[Կատեգորիա:1876]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Ծնվածներ ==

* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]): 

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6122</id>
      <timestamp>2011-10-12T16:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="287">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]): 

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6328</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="347">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6418</id>
      <timestamp>2011-10-29T20:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="476">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6905</id>
      <timestamp>2011-11-23T21:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="742">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9539</id>
      <timestamp>2012-07-30T07:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="823">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11479</id>
      <timestamp>2012-10-19T18:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="966">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12172</id>
      <timestamp>2012-12-08T09:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1093">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13345</id>
      <timestamp>2013-02-04T14:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1275">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14267</id>
      <timestamp>2013-03-23T13:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1404">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16158</id>
      <timestamp>2013-08-07T23:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1539">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16374</id>
      <timestamp>2013-08-10T12:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1664">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17210</id>
      <timestamp>2013-08-31T16:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1851">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Գևորգ Հյուրմյուզյան]], հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17216</id>
      <timestamp>2013-08-31T17:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2051">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Գևորգ Հյուրմյուզյան]], հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Էդուարդ Հյուրմյուզյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17724</id>
      <timestamp>2013-11-03T21:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2168">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Գևորգ Հյուրմյուզյան]], հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Էդուարդ Հյուրմյուզյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20160</id>
      <timestamp>2014-06-14T08:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2348">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (մահ. [[1953]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1927]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]): 
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]): 
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ.[[1958]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 11]] - [[Գևորգ Հյուրմյուզյան]], հայ թարգմանիչ, եկեղեցական, կրթական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1797]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Ֆրանտիշեկ Պալացկի]], չեխ պատմաբան, գրականագետ, փիլիսոփա, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1798]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Խաչիկ Լուկաչի]], հունգարահայ հայագետ, եկեղեցական և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1804]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Էդուարդ Հյուրմյուզյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր-լեզվաբան, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1799]]):
* [[Հազիրի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հայնրիխ Պետերման]], գերմանացի նշանավոր լեզվաբան, սեմագետ, հայագետ, հայերենի համեմատական ուսումնասիրության հիմնադիր (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1876]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1877</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1769</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3494</id>
      <timestamp>2011-06-09T09:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնունդներ ==  * [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="263">== Ծնունդներ ==

* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3699</id>
      <timestamp>2011-07-15T10:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="438">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6625</id>
      <timestamp>2011-11-09T05:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6677</id>
      <timestamp>2011-11-11T19:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="762">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10594</id>
      <timestamp>2012-08-31T13:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="866">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11708</id>
      <timestamp>2012-10-30T19:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="953">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1955]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12897</id>
      <timestamp>2013-01-15T12:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1180">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1955]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 3]] - [[Սարգիս Թեոդորյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12899</id>
      <timestamp>2013-01-15T12:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1180">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1955]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 3]] - [[Սարգիս Թեոդորյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1783]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13551</id>
      <timestamp>2013-02-15T19:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1296">== Ծնունդներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (մահ. [[1913]])։
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1955]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 3]] - [[Սարգիս Թեոդորյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1783]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17996</id>
      <timestamp>2013-11-20T09:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1443">== Ծնունդներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (մահ. [[1949]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (մահ. [[1913]])։
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (մահ. [[1923]]): 
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1955]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 3]] - [[Սարգիս Թեոդորյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, եկեղեցակա-հասարակական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1783]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1878</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1149</id>
      <timestamp>2011-02-25T03:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="250">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2408</id>
      <timestamp>2011-04-23T05:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2433</id>
      <timestamp>2011-04-23T10:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="535">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5229</id>
      <timestamp>2011-09-09T07:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="683">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8226</id>
      <timestamp>2012-04-28T04:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="769">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9216</id>
      <timestamp>2012-07-17T16:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="968">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11750</id>
      <timestamp>2012-11-01T08:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1057">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11862</id>
      <timestamp>2012-11-03T20:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1199">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11947</id>
      <timestamp>2012-11-13T16:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1347">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12940</id>
      <timestamp>2013-01-21T14:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1515">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13494</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1651">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15003</id>
      <timestamp>2013-04-24T07:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1756">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16021</id>
      <timestamp>2013-08-06T04:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1915">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18630</id>
      <timestamp>2013-12-23T13:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2079">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Սադրիդդան Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1954]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18631</id>
      <timestamp>2013-12-23T13:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2079">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1954]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20152</id>
      <timestamp>2014-06-14T08:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2204">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Հունվարի 21]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1943]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1954]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Սիամանթո]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1918]]):
* [[Խորեն Անդրեասյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1919]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (մահ. [[1919]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Կղեմես Սիպիլյան]], հայ դրամագետ (նումիզմատիստ), արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Ղուկաս Պալդազարյան]], հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1810]]):

[[Կատեգորիա:1878]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1879</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>471</id>
      <timestamp>2011-02-02T11:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):  [[Կատեգորիա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3652</id>
      <timestamp>2011-07-06T12:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="295">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6731</id>
      <timestamp>2011-11-13T17:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="489">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7579</id>
      <timestamp>2012-02-29T17:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="628">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7884</id>
      <timestamp>2012-03-20T16:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8228</id>
      <timestamp>2012-04-29T10:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="912">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11527</id>
      <timestamp>2012-10-23T06:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1071">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13573</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1269">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15011</id>
      <timestamp>2013-04-24T08:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1397">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերայան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15012</id>
      <timestamp>2013-04-24T08:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1397">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17148</id>
      <timestamp>2013-08-27T22:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1549">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18062</id>
      <timestamp>2013-11-21T01:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1664">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Շիշմանյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (մահ. [[1950]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18100</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1944">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (մահ. [[1955]])։
* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Շիշմանյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (մահ. [[1950]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18576</id>
      <timestamp>2013-12-22T09:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2173">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (մահ. [[1955]])։
* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ալեքսանդր Վերմիշև]], ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ (մահ. [[1919]])։
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Շիշմանյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (մահ. [[1950]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19134</id>
      <timestamp>2014-02-09T18:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2277">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (մահ. [[1955]])։
* [[Հունվարի 27]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Կոստա Աբրաշևիչ]], սերբ բանաստեղծ (մահ. [[1898]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]])։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (մահ. [[1915]])։
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (մահ. [[1915]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (մահ. [[1974]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ալեքսանդր Վերմիշև]], ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ (մահ. [[1919]])։
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (մահ. [[1936]]):
* [[Գրիգոր Գալստյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ՞):
* [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Շիշմանյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (մահ. [[1950]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Միհրդատ Ամրիկյան]], հայ դերասան, երգիծաբան, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]])։


[[Կատեգորիա:1879]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1880</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1579</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3210</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="299">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3211</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="299">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3520</id>
      <timestamp>2011-06-10T06:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="410">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6435</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="495">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6490</id>
      <timestamp>2011-10-30T20:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="644">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7495</id>
      <timestamp>2012-02-21T05:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="735">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8358</id>
      <timestamp>2012-05-04T11:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="937">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8443</id>
      <timestamp>2012-05-10T16:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1086">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9018</id>
      <timestamp>2012-07-06T16:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1187">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10617</id>
      <timestamp>2012-09-02T06:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1304">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11261</id>
      <timestamp>2012-10-10T20:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1509">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11600</id>
      <timestamp>2012-10-24T18:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1654">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11818</id>
      <timestamp>2012-11-02T16:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1786">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13396</id>
      <timestamp>2013-02-07T18:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1869">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13486</id>
      <timestamp>2013-02-14T15:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1973">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14987</id>
      <timestamp>2013-04-23T18:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2094">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17556</id>
      <timestamp>2013-09-27T00:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2203">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1959]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17905</id>
      <timestamp>2013-11-16T16:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2357">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1959]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1960]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18107</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2436">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1959]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1960]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1958]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1926]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18773</id>
      <timestamp>2014-01-14T07:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2436">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1959]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1960]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1958]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19706</id>
      <timestamp>2014-05-08T03:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2607">== Ծնվածներ ==

* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (մահ. [[1918]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1957]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1942]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1959]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1960]]):
* [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1958]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 9]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ապրիլի 8]] - [[Գաբրիել Այվազովսկի]], հայ բանասեր,մանկավարժ, պատմաբան, թարգմանիչ, հայ եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Հմայակ Պապիկյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1827]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Մարի Բրոսսե]], արևելագետ (հայագետ, վրացագետ), պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Ջորջ Էլիոթ]], անգլիացի վիպասանուհի (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1880]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1881</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1035</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2159</id>
      <timestamp>2011-04-15T13:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):  [[Կատեգոևիա:1881]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):

[[Կատեգոևիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2160</id>
      <timestamp>2011-04-15T13:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5052</id>
      <timestamp>2011-09-04T09:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="335">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8303</id>
      <timestamp>2012-05-02T12:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="447">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1952]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8671</id>
      <timestamp>2012-05-22T23:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="604">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1952]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10555</id>
      <timestamp>2012-08-30T13:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="492">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13560</id>
      <timestamp>2013-02-15T20:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="663">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13802</id>
      <timestamp>2013-02-28T14:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="763">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16032</id>
      <timestamp>2013-08-06T05:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="929">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18015</id>
      <timestamp>2013-11-20T16:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1036">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18232</id>
      <timestamp>2013-11-25T20:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1197">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Մկրտիչ Պոտուրյան]], հայ հանրագիտակ, հայագետ, հրապարակագիր, գրող (մահ. [[1959]])։
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19746</id>
      <timestamp>2014-05-11T09:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1326">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Մկրտիչ Պոտուրյան]], հայ հանրագիտակ, հայագետ, հրապարակագիր, գրող (մահ. [[1959]])։
* [[Ապրիլի 22]] - [[Տիգրան Չիթունի]], հայ բանահավաք-բանասեր, գրող (մահ. [[1960]])։
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20070</id>
      <timestamp>2014-06-01T11:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1440">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Էլինոր Ֆարջոն]], անգլիացի մանկագիր (մահ. [[1965]])։
* [[Ապրիլի 7]] - [[Մկրտիչ Պոտուրյան]], հայ հանրագիտակ, հայագետ, հրապարակագիր, գրող (մահ. [[1959]])։
* [[Ապրիլի 22]] - [[Տիգրան Չիթունի]], հայ բանահավաք-բանասեր, գրող (մահ. [[1960]])։
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1947]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (մահ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Հովսեփ Մալեզյան]], հայ մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Վահան Բաստամյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1881]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1882</title>
    <ns>0</ns>
    <id>904</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1924</id>
      <timestamp>2011-04-11T09:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]):   [[Կատեգորիա:1882]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6913</id>
      <timestamp>2011-11-26T13:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="314">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8963</id>
      <timestamp>2012-06-30T08:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="487">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9219</id>
      <timestamp>2012-07-17T17:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="582">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9454</id>
      <timestamp>2012-07-28T06:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="727">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9528</id>
      <timestamp>2012-07-30T06:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="870">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15202</id>
      <timestamp>2013-05-07T07:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1056">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16174</id>
      <timestamp>2013-08-08T08:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1211">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16309</id>
      <timestamp>2013-08-09T18:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1372">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]): 
* [[Հուլիսի 7]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1942]])։
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17902</id>
      <timestamp>2013-11-16T15:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1513">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]): 
* [[Հուլիսի 7]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1942]])։
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19589</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1684">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Ապրիլի 2] - [[Նվարդ Ափինյան]], ]հայ հասարակական–գրական գործիչ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1958]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1942]])։
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19590</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1685">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Նվարդ Ափինյան]], ]հայ հասարակական–գրական գործիչ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1958]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1942]])։
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19594</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1684">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1941]]): 
* [[Մարտի 31]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Նվարդ Ափինյան]], հայ հասարակական–գրական գործիչ, մանկավարժ, թարգմանիչ (մահ. [[1958]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1942]])։
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (մահ. [[1959]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (մահ. [[1953]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (մահ. [[1964]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հովսեփ Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Արսեն Սուքրյան]], հայ գրականագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրեյցվալդ]], էստոնացի գրող, լուսավորիչ, բանահավաք (ծնվ. [[1803]]):

[[Կատեգորիա:1882]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1883</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1817</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3562</id>
      <timestamp>2011-06-13T12:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  *[[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="288">== Ծնվածներ ==

*[[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8092</id>
      <timestamp>2012-04-19T07:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="474">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8661</id>
      <timestamp>2012-05-22T06:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="621">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9637</id>
      <timestamp>2012-08-05T07:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11033</id>
      <timestamp>2012-09-25T16:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="912">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13687</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1007">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13718</id>
      <timestamp>2013-02-21T07:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1133">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13921</id>
      <timestamp>2013-03-05T19:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1233">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14982</id>
      <timestamp>2013-04-23T17:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1349">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16141</id>
      <timestamp>2013-08-07T22:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1456">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17814</id>
      <timestamp>2013-11-13T18:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1582">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17829</id>
      <timestamp>2013-11-14T08:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1732">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18112</id>
      <timestamp>2013-11-21T15:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1838">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։
* [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1944]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18146</id>
      <timestamp>2013-11-21T20:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1970">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։
* [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1944]])։
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (մահ. [[1960]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19437</id>
      <timestamp>2014-04-21T23:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2140">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։
* [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1944]])։
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (մահ. [[1960]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մավրիկիոս Վոլֆ]], ռուս-լեհական նշանավոր հրատարակիչ, գրավաճառ, տպագրիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20039</id>
      <timestamp>2014-05-31T09:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2242">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Հայկանուշ Մառք]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։
* [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1944]])։
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (մահ. [[1960]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մավրիկիոս Վոլֆ]], ռուս-լեհական նշանավոր հրատարակիչ, գրավաճառ, տպագրիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20043</id>
      <timestamp>2014-05-31T09:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2268">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հայկանուշ Մառք]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Մարտի 16]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (մահ. [[1945]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (մահ. [[1923]]):
* Հունիս - [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (մահ. [[1963]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (մահ. [[1968]]):
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1964]])։
* [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1944]])։
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (մահ. [[1960]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Մավրիկիոս Վոլֆ]], ռուս-լեհական նշանավոր հրատարակիչ, գրավաճառ, տպագրիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Հոկտեմբերի 1]] - [[Հակոբոս Պոզաճյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1808]]):
* [[Առաքել Բահաթրյան]], հայ կրթական գործիչ (ծնվ. [[1848]])։

[[Կատեգորիա:1883]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1884</title>
    <ns>0</ns>
    <id>694</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1463</id>
      <timestamp>2011-03-09T08:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):  [[Կատեգորիա:1884]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="171">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2356</id>
      <timestamp>2011-04-21T14:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="276">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2362</id>
      <timestamp>2011-04-22T06:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="365">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2450</id>
      <timestamp>2011-04-25T03:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4118</id>
      <timestamp>2011-08-17T05:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="643">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4146</id>
      <timestamp>2011-08-18T07:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="755">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5627</id>
      <timestamp>2011-09-22T04:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="934">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7430</id>
      <timestamp>2012-02-15T14:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1037">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7859</id>
      <timestamp>2012-03-20T10:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1128">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8638</id>
      <timestamp>2012-05-21T16:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1300">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8893</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1458">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10476</id>
      <timestamp>2012-08-24T19:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1569">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11231</id>
      <timestamp>2012-10-08T13:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1728">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12948</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1875">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (մահ. [[1941]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15173</id>
      <timestamp>2013-05-03T19:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2014">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (մահ. [[1951]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (մահ. [[1941]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17746</id>
      <timestamp>2013-11-05T06:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2111">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (մահ. [[1951]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (մահ. [[1941]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):
* [[Նազարեթ Մանկունի]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18247</id>
      <timestamp>2013-11-25T22:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2212">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (մահ. [[1951]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (մահ. [[1941]]):
* [[Հարություն Աթանասյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1963]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1915]]):
* [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (մահ. [[1965]])։
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1938]]):
* [[Նազարեթ Մանկունի]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Սալբի]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Պողոս Հովնանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, աշխարհագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմոն Ճուլարտյան]],  հայ բանահավաք, բանասեր (ծնվ. [[1811]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Գևորգ Փիրազյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ալեքսանդր Պալճյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1884]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1884-1887 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3269</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6808</id>
      <timestamp>2011-11-19T07:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="49398">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:

* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

Հունվարի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպ
անված նամակներից առաջինն է):
Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժ0ոհություն է
հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նա-
մակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպ
անվել).
□Հար0ելի ծնողք իմ,
Շնորհավոր Նոր Տարի!
Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով μարևս մատուցանեմ
ձերդ թանկա0ին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք
Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկ
ամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ 0րել և հանկ
արծ սրտիս վրա 0նալով՝ էլ չ0րեցի, որովհետև ահա քանի
ան0ամ է նամակ եմ 0րում պատասխան չեմ ստանում□:
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:
Հունվարի 17, Թիֆլիս .—Շարունակում է հունվարի 1-ին
սկսած նամակը ծնողներին:
ԵԼԺ 9, 8:
Փետրվարի 25, Թիֆլիս .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և
17-ին ծնողներին 0րած նամակի ծրարը:
ԵԼԺ 9, 8:
&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է μանաստ
եղծություն՝ հակացարական տրամադրությաUμ (չի պահպ
անվել):*
* Բանաստեղծությունը 0րված է եղել հայկական ծխական
28
դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի
23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը 0րում է. □Ժամանակի
դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885
թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների
փակումը: Ասում են՝ պատանի μանաստեղծի μարկությունն ու վիշտը
չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: Հ.
Ճուղուրյանը հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի μանաստեղծություն
է 0րել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է □0ազան□:
ԹՄՊ, 131:
Մարտի 12, Թիֆլիս .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած
և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին: *
* Թումանյանն այս նամակը 0րել է, եnμ Ներսիսյան դպրոցի երրոր
դ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստա-
թուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու 0րա0իտության աստիճանի, այլև
նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտք
երով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել μավարարել իր
ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան
դպրոցի նրա դասընկերները. □... Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի
հետևանքով ապրում էր μավականին դժվարությաUμ: Զարմանալի չէր,
որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից 0յուղ փախչողների մեջ Օհա-
նեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սար0իս ԱμaiUանի հուշերից):
ԵԼԺ 9, 8:
Մայիս, Թիֆլիս. – Երրորդ դասարան փոխադրվելու
առիթով Զիկինյան եկեղեցու μակում աUμaOc դասարանով
լուսանկարվում են:
Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ
եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաμանության ուսուցիչ և
դասա0րքի հեղինակ Գրի0որ Վարձելյանը և եկեղեցու պատմությ
ան ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խա-
րազյանը:
ԹԺՀ, 291:
Աշուն. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների □ղաչաղ□ դառն
ալու լուրը:
Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր
Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի
տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝
29
Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի
0յուղ:
Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. □1885 թվականն է, աշնան
սկզμYերը, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեUμեր
ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու
Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.
- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:
Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Եnμ ներս մտա,
տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի
տեսակ խռովածի պես կան0նած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ
տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կան0նած և
ըստ երևույթին μարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:
Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով
Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և
Հովհաննեսի մոտ լինելը).
— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, 0յուղ 0նալ: Եկել է
վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով
ավելացրեց մեր հան0ուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմա-
րություն չանի□:
Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. □Փաստն այն
եղավ, որ մի 0եղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, 0նացել
է 0յուղ...□:
* Հետա0այում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է
ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն 0յուղի քահանան չէր,
այլ նրա հաջորդը՝ տեր ՀաIaμA (ԱԻ, 162):
ԹԺՀ, 251-252:
1885. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին ան0ամ Թումանյ
անին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետա0այում
0րական-հասարակական 0ործիչ):
Շահպարոնյանը հիշում է. □Թումանյանին ես ճանաչում
էի դեռ 1885 թ., եnμ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքա-
լաքից 0ալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին
դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի
աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին.
միշտ մտազμաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում
30
դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումն
երի, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում
էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ
առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, μայց հիշում եմ, որ նա
ուներ առանձին 0րավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի
իրեն էր 0րավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուր
ավոր աշակերտներ, μայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությ
անս մեջ մնացել:
Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան
դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի
դառավ Cμnև μանաստեղծ՝ □ԱOμUaon□ մանկական ամսա0րում
զետեղված իր ոտանավորներով:
Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, 0րավիչ դեմքը, որ ամա-
ռային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր 0լխարկը թեք դրած,
զμaeYaoU էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...□:
ԹԺՀ, 416:
1885. – Թումանյանը դուրս է 0ալիս Ներսիսյան դպրոցից
և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:
Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:
Ան. ԱμaiUանն հիշում է. □Հովհաննեսին շատերը նկատողություն
էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև 0ալիս,
ինչու 0ոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը
նման պաշտոն չէր սիրում, եnμ ինձանից խորհուրդ հարցրեց,
ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը
շարունակելու:
Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց,
զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում,
և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համա-
ձայնությունը□:
ԹԺՀ, 226:
1885.– Թիֆլիս է 0ալիս Ան. ԱμaiUանի հայրենակից
Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար 0նումներ կատարելու:
Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը
՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:
31
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Նրա պես մի փորձառու մարդու
հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ո0ևորեց: Շտապելուց, դեռ
նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաμան 0րեցի և մյուս օրը
Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առա-
ջաμանի ժամանակը չէ, սկզμaoU նյութեր պետք է պատրաստել□:
ԹԺՀ, 223:
1885.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած Ս. Շահազիզյանի
հետ:
Շահազիզը Ան. ԱμaiUանի դպրոցական ընկերներից էր:
Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրա-
տարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդ0րկել, μայց մերժում
է ստանում:
ԹԺՀ, 226:
1885 - 1886
&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.- Լոռում լսում ու 0րի է առնում □Շունն
ու կատուն□, □ԱYμախտ վաճառականներ□, □Արծիվն ու կաղնին
□ ժողովրդական ավանդությունները:
Նվ. Թումանյանը վկայում է. □Նա սիրով էր հիշում աշնան
այն օրերը, եnμ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճա-
նապարհին առակ ու լե0ենդ էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի
Իսայուն, որը նրան պատմել է □Շունն ու կատուն□ զրույցը,
□Արծիվն ու կաղնին□, □ԱYμախտ վաճառականները□ և մյուսն
երը: Հետա0այում, եnμ սկսում է 0րել, Թումանյանն առատությ
աUμ է օ0տվում մանկության օրերին 0յուղում լսած այդ ժողովր
դական նյութերից՝ հեքիաթներից և լե0ենդներից (ԹՄՊ,
52):
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:
&lt;Ամառ ... աշուն&gt;. – Գրում է □Մի խրատ տաճկահայաստ
անցուն□ μանաստեղծությունը:
Սևա0իր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ
դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության
մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհ
ային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ
32
երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպա0րվում մամուլում
(□Մշակ□, 1886, թիվ 117):
Եnμ դուք կլսեք, որ աUμaOc աշխարհ
Իր երկրի μերքը, արտադրությունքը...
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եOμայրք,
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...
....Այս ամենն էլ հավաքած μարձեք
Հայաստանի հին սայլակի մեջը
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը
Ու ասացեք. □ԵOμայրք եվրոպացիներ,
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ□:
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լան0թեմուրին,
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...
Դու, որ քո կոպեկը μարձր ես դասում,
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազ0ը հայոց,
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում
Դու □մարդասերի□, □քրիստոնեի□ անուն...
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:
&lt;Ամառ ... աշուն&gt;. – Ստանում է եOμan՝ Ռոստոմի նամակը`
Դսեղից (չի պահպանվել):
Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ
կապված անախորժությունների մասին:
Այդ մասին □Հաղթական աUμaEA□ ինքնակենսա0րական
պատմվածքում կարդում ենք. □Այդ ժամանակ ես ուսանում էի
քաղաքում: Հեռու էի այն μaEan դավերից ու շփոթություններից,
որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ
33
ստացա մեր տանից. եOμայրս 0րում է, թե ա0ենտն եկավ, ժողովր
դին 0ր0ռեց, և ժողովուրդը կան0նել է, թե մեր հողերը հա-
սարակությանն են պատկանում...□:
ԵԼԺ 5, 491-492:
1 8 8 5 .... 1 8 8 7
Դսեղ – Թիֆլիս. – Գրում է μազմաթիվ առակներ ու լե-
0ենդներ՝ μանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու μաnμառով (չեն
պահպանվել):
Բանաստեղծը հիշում է. □Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ
տեսակ μաներ, ժողովրդական առակներ ու լե0ենդներ շատ էի
0րում μաnμառով ու շատ էլ ունեի, μայց որովհետև չէի պահում,
դես դեն կորան...□:
ԵԼԺ 2, 550:
1 8 8 6
Փետրվարի 20 կամ 22. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությաUμ Ներսիսյան դպրոցի
աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում □Համլետի□
ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությաUμ:
Բանաստեղծն հիշում է. □Էդ 0իշերը ինձ համար եղավ մի
կախարդական 0իշեր և 0րեթե վճռական նշանակություն
ունեցավ իմ ողջ 0րական կյանքում: Էդ 0իշեր ես էնքան սիրեցի
□Համլետը□ և հետո էլ Շեքսպիրը, որ մի քանի դրամա 0րեցի ու
միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի 0րածների նման չէին
դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև
օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուր0 եմ համարում, քան ուրիշ
μան□:
ԵԼԺ 7, 355:
&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;, Թիֆլիս .- Առաջին
ան0ամ այցելում է Րաֆֆուն:
Բանաստեղծը հիշում է. □ ... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ,
եղա Րաֆֆու մոտ, եnμ առաջին փռած □Սամվելն□ էր 0րում ու
enμա0րում□:
34
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:
Մայիս .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննությունն
երին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):
ԱԻ, 162:
Մայիսի 30 .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի
մանկավարժական խորհրդի նիստը:
Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյ
անին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին
չմասնակցելու պատճառով:
ԱԻ, 170:
Հունիսի 1, Թիֆլիս. – Գրում է պարտամուրհակ իր
խնամակալ Ավա0 Շեկ-Վարդանյանցին 121 eaoμEC պարտքի
դիմաց և մեկնում Դսեղ:
Պարտամուրհակը. □Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն
Տփխիս.
Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ eaoμEaU
Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորա0րեալ Տփխիսու նահան0ի
Լոռոյ 0աւառի Դսեղ 0եղջ μYակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան
Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121)
eaoμEaU քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահան0ի նոյն 0ավառի
և Օձուն 0իւղի μYակիչ և այժմ ժամանակաμYակ Տփխիս քա-
ղաքի որ պարտ եմք Cμnև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամա-
տարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորս
թուականի սեպտեUμեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն
և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի μաց առեալ արձակուրդի
յունիս, յուլիս և օ0ոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ
դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորա0րեմ
իսկական ձեռաUμ իմով:
Յովհաննես Թումանեանց□:
ԹԺՀ, 328,938:
&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ&gt;.– Ուզունլար 0յուղում
ամռանը հան0ստանալիս Ս. Հովվյանը այ0իներում ծիրան
հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:
35
Հովվյանը հիշում է. □...Դժվարանում եմ աչքերիս հավա-
տալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հա0ին, թուրքական սև տոլաղն
երը կապած, սև մորթե փափախը 0լխին, μերդանկա կոչված
հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ 0ալիս է դպի
μազմությունը 0ետափով□:
ԹԺՀ, 254:
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկ
այից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ
հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:
ԱԻ, 170:
&lt;ՍեպտեUμեր - դեկտեUμեր&gt;.- Գրում է □Շունն ու կատուն□
μալլադը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
&lt;ՀոկտեUμեր - դեկտեUμեր .... 1887-ի հունվար - փետըրվ
ար&gt;, Թիֆլիս. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Օթելլո□, □Համլ
ետ□ և □Արքա Լիր□ aOμեր0ությունների ներկայացմանը՝ Պետրոս
Ադամյանի դերակատարությաUμ:
ԱԻ, 154 – 155:
1886. – Գրում է □ԱYμախտ վաճառականները□ μալլադը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ առակը աշակերտ ժամանակս
Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին 0րվածքն
երից մինն է□:
ԵԼԺ 2, 92, 550:
1886. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր
իրադարձություններ:
Ինքնակենսա0րական նոթերում μանաստեղծը 0րառում
է. □1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ -
Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն,
քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր□:
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:
36
1886. – Գրում է □Նահապետի aOμA□:
Դպրոցական տարիների ազ0ային – հայրենասիրական
μանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռա0իրը μանաստեղծը թվա0րել է □86□, ապա
նաև՝ □1887□:
ԵԼԺ 1, 325, 644:
1886. – Գրա0րի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում
հո0ևոր կոնսիստորիայում:
ԹԺՀ, 285:
1886. – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
□Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82
տարեկան
Ժամանակի չարության վրա
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի 0յուման չկա,
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,
Ռհաթի ջաμnA շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:
uμեշիկը որ 0ալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,
Գիշեր-ցերեկ μաUμասում են, էլ մի ուրիշ μան չկա:
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,
Գեղամեջը խարաμ ա արել ջահելների μազարը,
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա□:
□1886 թվակ.□
ՈՒՀ 5, 222:
1886. – Բանաստեղծ Վահան Միրաքյանը ծանոթանում է
Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:
Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը 0րում է.
37
□... μարձրահասակ, μարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի
աշակերտական μEaoզովը, իմ սպասած μանաստեղծն էր: &lt;....&gt;
Երկուսս էլ 0յուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար
ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ
μանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ
ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:
- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես 0րած,- այդ եղավ Հովհաննեսի
առաջին հարցը,- μե՛ր, կարդանք:
- Ինձ համար 0րում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:
- Ես էլ չունեմ տպված. μայց ոչինչ չկա, մեզ համար 0րածը
μեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաμար և ժպտադեմ
շարունակեց Թումանյանը□:
ԹԺՀ, 311:
1 8 8 7
Փետրվարի 12, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի
□Վարդանանց պատերազմը□ կամ □Վարդան Մամիկոնյան□
aOμեր0ության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և
մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:
Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ
կապված զվարճալի մի միջադեպ. □- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,-
մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- EUμ.):
Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը.սս... հասա-
րակությունը ամեն կողմից սը.ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց:
Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու
տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի
պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ
μeYեց ինձ: Ես ցնցվում եմ աUμaOc մարմնով, ինձ հետ շարժվում
ու ճռճռում է աUμaOc դեկորացիան, μaEan տախտակներն ու
կտավները՝ այսինքն՝ μaEan սարերն ու ժայռերը, և հակառակի
նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռությ
ան մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ μարձրացավ, 0ալե-
րեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել μnավո՛..., μCe... կեցցեն հայոց
քաջերը... և այլն, և այլն□:
ԵԼԺ 7, 257-258:
38
Փետրվարի 13-ին կամ □մի երկու օրից հետո□, Թիֆլիս.
– Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝
նրա ցանկությաUμ:
Թումանյանը հիշում է. □Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից
հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ μարկացած չի, ծիծա-
ղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի:
Ես 0նացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությաUμ ընդուն
եց, մանավանդ եnμ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ
եմ և ինչ պատճառով էի 0նացել, իրեն 0րքերից մինն էլ նվիրեց
ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, μայց աղմկալի μեմական 0ործունեության: Նրանից
հետո մի քանի ան0ամ եղա մոտը...□:
ԵԼԺ 7, 258-259:
Փետրվար, Թիֆլիս .– Գրում է □Աղոթք□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայությաUμ՝ շարժառիթը եղել է մի
քահանայի μացականչությունը. □Փող է հարկավոր, փող, դուն
փող ասա□ ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշա0րողի՝ Արամ
Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ μանաստեղծություններ՝
0րված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել
Ներսիսյան դպրոցի μարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Գութանի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
Նախնական տաnμերակը վերնա0րված է եղել □Հայ երկր
ա0ործի եր0ը□, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի
հատված, որ չկա μանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրա-
տարակություններում:
Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս .—Հանդիպումներ Սիմեոն
Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:
39
Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափա-
զանց ո0ևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է
նրանց մասին 0րի մի պոեմ՝ դյուցազներ0ության նման մի μան:
Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի μYակա-
րանում կարդում է □Մի ուրվական□ խորա0իրը կրող μանաստ
եղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:
ԹԺՀ, 256:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյ
անի անեկդոտները՝ □Մեր երկրի կյանքից□ կամ □Մեր կյանքից□
ընդհանուր խորա0րով (□Նոր-Դար□, 1887, թիվ 121):
Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտն
երը (□Նոր-Դար, 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No
84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև □Մի ավանդություն□
հոդվածը տպա0րվել են եռաստղանիշ (*** ստորա0րությաUμ:
Դրանց՝ Թումանյանի 0րչին պատկանելը հաստատել է Էդ.
anμաշյանը (ԳԱ Տեղեկա0իր, 1963, թիվ 12):
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:
Օ7ոստոսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Արև և Լուսին□ μալլ
ադը:
Օ0տա0ործել է ավանդության Լոռու տաnμերակը:
Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին μանաստեղծը
Ցոլակ Խանզադյանին 0րում է. □ Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի
ամառը (կարծեմ օ0ոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին
0րեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ □Արևն ու Լուսինը□
0րեցի...□ (ԵԼԺ 10, 249):
ԵԼԺ 2, 97, 551:
Օ7ոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ □Թիֆլիսի
Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ 0իշեր քաղաքը դիտելուց ու
նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ 0յուղի հանդարտության
հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ
Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս 0րված է եղել այն ընդհանուր
տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրո40
ցում ցույց է տվել իր μարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 27, 435:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս .—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6809</id>
      <timestamp>2011-11-19T07:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="49633">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում □Շունն
ու կատուն□, □ԱYμախտ վաճառականներ□, □Արծիվն ու կաղնին
□ ժողովրդական ավանդությունները:
Նվ. Թումանյանը վկայում է. □Նա սիրով էր հիշում աշնան
այն օրերը, եnμ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճա-
նապարհին առակ ու լե0ենդ էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի
Իսայուն, որը նրան պատմել է □Շունն ու կատուն□ զրույցը,
□Արծիվն ու կաղնին□, □ԱYμախտ վաճառականները□ և մյուսն
երը: Հետա0այում, եnμ սկսում է 0րել, Թումանյանն առատությ
աUμ է օ0տվում մանկության օրերին 0յուղում լսած այդ ժողովր
դական նյութերից՝ հեքիաթներից և լե0ենդներից (ԹՄՊ,
52):
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:
&lt;Ամառ ... աշուն&gt;. – Գրում է □Մի խրատ տաճկահայաստ
անցուն□ μանաստեղծությունը:
Սևա0իր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ
դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության
մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհ
ային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ
32
երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպա0րվում մամուլում
(□Մշակ□, 1886, թիվ 117):
Եnμ դուք կլսեք, որ աUμaOc աշխարհ
Իր երկրի μերքը, արտադրությունքը...
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եOμայրք,
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...
....Այս ամենն էլ հավաքած μարձեք
Հայաստանի հին սայլակի մեջը
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը
Ու ասացեք. □ԵOμայրք եվրոպացիներ,
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ□:
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լան0թեմուրին,
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...
Դու, որ քո կոպեկը μարձր ես դասում,
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազ0ը հայոց,
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում
Դու □մարդասերի□, □քրիստոնեի□ անուն...
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:
&lt;Ամառ ... աշուն&gt;. – Ստանում է եOμan՝ Ռոստոմի նամակը`
Դսեղից (չի պահպանվել):
Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ
կապված անախորժությունների մասին:
Այդ մասին □Հաղթական աUμaEA□ ինքնակենսա0րական
պատմվածքում կարդում ենք. □Այդ ժամանակ ես ուսանում էի
քաղաքում: Հեռու էի այն μaEan դավերից ու շփոթություններից,
որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ
33
ստացա մեր տանից. եOμայրս 0րում է, թե ա0ենտն եկավ, ժողովր
դին 0ր0ռեց, և ժողովուրդը կան0նել է, թե մեր հողերը հա-
սարակությանն են պատկանում...□:
ԵԼԺ 5, 491-492:
1 8 8 5 .... 1 8 8 7
Դսեղ – Թիֆլիս. – Գրում է μազմաթիվ առակներ ու լե-
0ենդներ՝ μանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու μաnμառով (չեն
պահպանվել):
Բանաստեղծը հիշում է. □Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ
տեսակ μաներ, ժողովրդական առակներ ու լե0ենդներ շատ էի
0րում μաnμառով ու շատ էլ ունեի, μայց որովհետև չէի պահում,
դես դեն կորան...□:
ԵԼԺ 2, 550:
1 8 8 6
Փետրվարի 20 կամ 22. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությաUμ Ներսիսյան դպրոցի
աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում □Համլետի□
ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությաUμ:
Բանաստեղծն հիշում է. □Էդ 0իշերը ինձ համար եղավ մի
կախարդական 0իշեր և 0րեթե վճռական նշանակություն
ունեցավ իմ ողջ 0րական կյանքում: Էդ 0իշեր ես էնքան սիրեցի
□Համլետը□ և հետո էլ Շեքսպիրը, որ մի քանի դրամա 0րեցի ու
միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի 0րածների նման չէին
դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև
օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուր0 եմ համարում, քան ուրիշ
μան□:
ԵԼԺ 7, 355:
&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;, Թիֆլիս .- Առաջին
ան0ամ այցելում է Րաֆֆուն:
Բանաստեղծը հիշում է. □ ... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ,
եղա Րաֆֆու մոտ, եnμ առաջին փռած □Սամվելն□ էր 0րում ու
enμա0րում□:
34
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:
Մայիս .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննությունն
երին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):
ԱԻ, 162:
Մայիսի 30 .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի
մանկավարժական խորհրդի նիստը:
Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյ
անին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին
չմասնակցելու պատճառով:
ԱԻ, 170:
Հունիսի 1, Թիֆլիս. – Գրում է պարտամուրհակ իր
խնամակալ Ավա0 Շեկ-Վարդանյանցին 121 eaoμEC պարտքի
դիմաց և մեկնում Դսեղ:
Պարտամուրհակը. □Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն
Տփխիս.
Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ eaoμEaU
Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորա0րեալ Տփխիսու նահան0ի
Լոռոյ 0աւառի Դսեղ 0եղջ μYակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան
Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121)
eaoμEaU քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահան0ի նոյն 0ավառի
և Օձուն 0իւղի μYակիչ և այժմ ժամանակաμYակ Տփխիս քա-
ղաքի որ պարտ եմք Cμnև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամա-
տարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորս
թուականի սեպտեUμեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն
և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի μաց առեալ արձակուրդի
յունիս, յուլիս և օ0ոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ
դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորա0րեմ
իսկական ձեռաUμ իմով:
Յովհաննես Թումանեանց□:
ԹԺՀ, 328,938:
&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ&gt;.– Ուզունլար 0յուղում
ամռանը հան0ստանալիս Ս. Հովվյանը այ0իներում ծիրան
հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:
35
Հովվյանը հիշում է. □...Դժվարանում եմ աչքերիս հավա-
տալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հա0ին, թուրքական սև տոլաղն
երը կապած, սև մորթե փափախը 0լխին, μերդանկա կոչված
հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ 0ալիս է դպի
μազմությունը 0ետափով□:
ԹԺՀ, 254:
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկ
այից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ
հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:
ԱԻ, 170:
&lt;ՍեպտեUμեր - դեկտեUμեր&gt;.- Գրում է □Շունն ու կատուն□
μալլադը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
&lt;ՀոկտեUμեր - դեկտեUμեր .... 1887-ի հունվար - փետըրվ
ար&gt;, Թիֆլիս. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Օթելլո□, □Համլ
ետ□ և □Արքա Լիր□ aOμեր0ությունների ներկայացմանը՝ Պետրոս
Ադամյանի դերակատարությաUμ:
ԱԻ, 154 – 155:
1886. – Գրում է □ԱYμախտ վաճառականները□ μալլադը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ առակը աշակերտ ժամանակս
Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին 0րվածքն
երից մինն է□:
ԵԼԺ 2, 92, 550:
1886. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր
իրադարձություններ:
Ինքնակենսա0րական նոթերում μանաստեղծը 0րառում
է. □1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ -
Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն,
քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր□:
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:
36
1886. – Գրում է □Նահապետի aOμA□:
Դպրոցական տարիների ազ0ային – հայրենասիրական
μանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռա0իրը μանաստեղծը թվա0րել է □86□, ապա
նաև՝ □1887□:
ԵԼԺ 1, 325, 644:
1886. – Գրա0րի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում
հո0ևոր կոնսիստորիայում:
ԹԺՀ, 285:
1886. – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
□Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82
տարեկան
Ժամանակի չարության վրա
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի 0յուման չկա,
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,
Ռհաթի ջաμnA շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:
uμեշիկը որ 0ալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,
Գիշեր-ցերեկ μաUμասում են, էլ մի ուրիշ μան չկա:
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,
Գեղամեջը խարաμ ա արել ջահելների μազարը,
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա□:
□1886 թվակ.□
ՈՒՀ 5, 222:
1886. – Բանաստեղծ Վահան Միրաքյանը ծանոթանում է
Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:
Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը 0րում է.
37
□... μարձրահասակ, μարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի
աշակերտական μEaoզովը, իմ սպասած μանաստեղծն էր: &lt;....&gt;
Երկուսս էլ 0յուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար
ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ
μանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ
ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:
- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես 0րած,- այդ եղավ Հովհաննեսի
առաջին հարցը,- μե՛ր, կարդանք:
- Ինձ համար 0րում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:
- Ես էլ չունեմ տպված. μայց ոչինչ չկա, մեզ համար 0րածը
μեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաμար և ժպտադեմ
շարունակեց Թումանյանը□:
ԹԺՀ, 311:
1 8 8 7
Փետրվարի 12, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի
□Վարդանանց պատերազմը□ կամ □Վարդան Մամիկոնյան□
aOμեր0ության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և
մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:
Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ
կապված զվարճալի մի միջադեպ. □- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,-
մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- EUμ.):
Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը.սս... հասա-
րակությունը ամեն կողմից սը.ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց:
Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու
տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի
պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ
μeYեց ինձ: Ես ցնցվում եմ աUμaOc մարմնով, ինձ հետ շարժվում
ու ճռճռում է աUμaOc դեկորացիան, μaEan տախտակներն ու
կտավները՝ այսինքն՝ μaEan սարերն ու ժայռերը, և հակառակի
նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռությ
ան մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ μարձրացավ, 0ալե-
րեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել μnավո՛..., μCe... կեցցեն հայոց
քաջերը... և այլն, և այլն□:
ԵԼԺ 7, 257-258:
38
Փետրվարի 13-ին կամ □մի երկու օրից հետո□, Թիֆլիս.
– Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝
նրա ցանկությաUμ:
Թումանյանը հիշում է. □Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից
հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ μարկացած չի, ծիծա-
ղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի:
Ես 0նացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությաUμ ընդուն
եց, մանավանդ եnμ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ
եմ և ինչ պատճառով էի 0նացել, իրեն 0րքերից մինն էլ նվիրեց
ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, μայց աղմկալի μեմական 0ործունեության: Նրանից
հետո մի քանի ան0ամ եղա մոտը...□:
ԵԼԺ 7, 258-259:
Փետրվար, Թիֆլիս .– Գրում է □Աղոթք□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայությաUμ՝ շարժառիթը եղել է մի
քահանայի μացականչությունը. □Փող է հարկավոր, փող, դուն
փող ասա□ ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշա0րողի՝ Արամ
Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ μանաստեղծություններ՝
0րված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել
Ներսիսյան դպրոցի μարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Գութանի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
Նախնական տաnμերակը վերնա0րված է եղել □Հայ երկր
ա0ործի եր0ը□, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի
հատված, որ չկա μանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրա-
տարակություններում:
Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս .—Հանդիպումներ Սիմեոն
Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:
39
Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափա-
զանց ո0ևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է
նրանց մասին 0րի մի պոեմ՝ դյուցազներ0ության նման մի μան:
Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի μYակա-
րանում կարդում է □Մի ուրվական□ խորա0իրը կրող μանաստ
եղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:
ԹԺՀ, 256:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյ
անի անեկդոտները՝ □Մեր երկրի կյանքից□ կամ □Մեր կյանքից□
ընդհանուր խորա0րով (□Նոր-Դար□, 1887, թիվ 121):
Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտն
երը (□Նոր-Դար, 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No
84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև □Մի ավանդություն□
հոդվածը տպա0րվել են եռաստղանիշ (*** ստորա0րությաUμ:
Դրանց՝ Թումանյանի 0րչին պատկանելը հաստատել է Էդ.
anμաշյանը (ԳԱ Տեղեկա0իր, 1963, թիվ 12):
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:
Օ7ոստոսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Արև և Լուսին□ μալլ
ադը:
Օ0տա0ործել է ավանդության Լոռու տաnμերակը:
Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին μանաստեղծը
Ցոլակ Խանզադյանին 0րում է. □ Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի
ամառը (կարծեմ օ0ոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին
0րեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ □Արևն ու Լուսինը□
0րեցի...□ (ԵԼԺ 10, 249):
ԵԼԺ 2, 97, 551:
Օ7ոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ □Թիֆլիսի
Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ 0իշեր քաղաքը դիտելուց ու
նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ 0յուղի հանդարտության
հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ
Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս 0րված է եղել այն ընդհանուր
տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրո40
ցում ցույց է տվել իր μարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 27, 435:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս .—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6810</id>
      <timestamp>2011-11-19T07:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="49801">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

Փետրվարի 20 կամ 22. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տի0րան
Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությաUμ Ներսիսյան դպրոցի
աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում □Համլետի□
ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությաUμ:
Բանաստեղծն հիշում է. □Էդ 0իշերը ինձ համար եղավ մի
կախարդական 0իշեր և 0րեթե վճռական նշանակություն
ունեցավ իմ ողջ 0րական կյանքում: Էդ 0իշեր ես էնքան սիրեցի
□Համլետը□ և հետո էլ Շեքսպիրը, որ մի քանի դրամա 0րեցի ու
միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի 0րածների նման չէին
դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև
օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուր0 եմ համարում, քան ուրիշ
μան□:
ԵԼԺ 7, 355:
&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;, Թիֆլիս .- Առաջին
ան0ամ այցելում է Րաֆֆուն:
Բանաստեղծը հիշում է. □ ... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ,
եղա Րաֆֆու մոտ, եnμ առաջին փռած □Սամվելն□ էր 0րում ու
enμա0րում□:
34
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:
Մայիս .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննությունն
երին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):
ԱԻ, 162:
Մայիսի 30 .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի
մանկավարժական խորհրդի նիստը:
Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյ
անին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին
չմասնակցելու պատճառով:
ԱԻ, 170:
Հունիսի 1, Թիֆլիս. – Գրում է պարտամուրհակ իր
խնամակալ Ավա0 Շեկ-Վարդանյանցին 121 eaoμEC պարտքի
դիմաց և մեկնում Դսեղ:
Պարտամուրհակը. □Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն
Տփխիս.
Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ eaoμEaU
Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորա0րեալ Տփխիսու նահան0ի
Լոռոյ 0աւառի Դսեղ 0եղջ μYակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան
Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121)
eaoμEaU քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահան0ի նոյն 0ավառի
և Օձուն 0իւղի μYակիչ և այժմ ժամանակաμYակ Տփխիս քա-
ղաքի որ պարտ եմք Cμnև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամա-
տարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորս
թուականի սեպտեUμեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն
և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի μաց առեալ արձակուրդի
յունիս, յուլիս և օ0ոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ
դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորա0րեմ
իսկական ձեռաUμ իմով:
Յովհաննես Թումանեանց□:
ԹԺՀ, 328,938:
&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ&gt;.– Ուզունլար 0յուղում
ամռանը հան0ստանալիս Ս. Հովվյանը այ0իներում ծիրան
հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:
35
Հովվյանը հիշում է. □...Դժվարանում եմ աչքերիս հավա-
տալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հա0ին, թուրքական սև տոլաղն
երը կապած, սև մորթե փափախը 0լխին, μերդանկա կոչված
հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ 0ալիս է դպի
μազմությունը 0ետափով□:
ԹԺՀ, 254:
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկ
այից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ
հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:
ԱԻ, 170:
&lt;ՍեպտեUμեր - դեկտեUμեր&gt;.- Գրում է □Շունն ու կատուն□
μալլադը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
&lt;ՀոկտեUμեր - դեկտեUμեր .... 1887-ի հունվար - փետըրվ
ար&gt;, Թիֆլիս. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Օթելլո□, □Համլ
ետ□ և □Արքա Լիր□ aOμեր0ությունների ներկայացմանը՝ Պետրոս
Ադամյանի դերակատարությաUμ:
ԱԻ, 154 – 155:
1886. – Գրում է □ԱYμախտ վաճառականները□ μալլադը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ առակը աշակերտ ժամանակս
Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին 0րվածքն
երից մինն է□:
ԵԼԺ 2, 92, 550:
1886. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր
իրադարձություններ:
Ինքնակենսա0րական նոթերում μանաստեղծը 0րառում
է. □1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ -
Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն,
քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր□:
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:
36
1886. – Գրում է □Նահապետի aOμA□:
Դպրոցական տարիների ազ0ային – հայրենասիրական
μանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռա0իրը μանաստեղծը թվա0րել է □86□, ապա
նաև՝ □1887□:
ԵԼԺ 1, 325, 644:
1886. – Գրա0րի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում
հո0ևոր կոնսիստորիայում:
ԹԺՀ, 285:
1886. – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
□Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82
տարեկան
Ժամանակի չարության վրա
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի 0յուման չկա,
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,
Ռհաթի ջաμnA շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:
uμեշիկը որ 0ալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,
Գիշեր-ցերեկ μաUμասում են, էլ մի ուրիշ μան չկա:
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,
Գեղամեջը խարաμ ա արել ջահելների μազարը,
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա□:
□1886 թվակ.□
ՈՒՀ 5, 222:
1886. – Բանաստեղծ Վահան Միրաքյանը ծանոթանում է
Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:
Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը 0րում է.
37
□... μարձրահասակ, μարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի
աշակերտական μEaoզովը, իմ սպասած μանաստեղծն էր: &lt;....&gt;
Երկուսս էլ 0յուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար
ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ
μանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ
ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:
- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես 0րած,- այդ եղավ Հովհաննեսի
առաջին հարցը,- μե՛ր, կարդանք:
- Ինձ համար 0րում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:
- Ես էլ չունեմ տպված. μայց ոչինչ չկա, մեզ համար 0րածը
μեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաμար և ժպտադեմ
շարունակեց Թումանյանը□:
ԹԺՀ, 311:
1 8 8 7
Փետրվարի 12, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի
□Վարդանանց պատերազմը□ կամ □Վարդան Մամիկոնյան□
aOμեր0ության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և
մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:
Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ
կապված զվարճալի մի միջադեպ. □- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,-
մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- EUμ.):
Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը.սս... հասա-
րակությունը ամեն կողմից սը.ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց:
Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու
տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի
պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ
μeYեց ինձ: Ես ցնցվում եմ աUμaOc մարմնով, ինձ հետ շարժվում
ու ճռճռում է աUμaOc դեկորացիան, μaEan տախտակներն ու
կտավները՝ այսինքն՝ μaEan սարերն ու ժայռերը, և հակառակի
նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռությ
ան մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ μարձրացավ, 0ալե-
րեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել μnավո՛..., μCe... կեցցեն հայոց
քաջերը... և այլն, և այլն□:
ԵԼԺ 7, 257-258:
38
Փետրվարի 13-ին կամ □մի երկու օրից հետո□, Թիֆլիս.
– Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝
նրա ցանկությաUμ:
Թումանյանը հիշում է. □Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից
հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ μարկացած չի, ծիծա-
ղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի:
Ես 0նացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությաUμ ընդուն
եց, մանավանդ եnμ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ
եմ և ինչ պատճառով էի 0նացել, իրեն 0րքերից մինն էլ նվիրեց
ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, μայց աղմկալի μեմական 0ործունեության: Նրանից
հետո մի քանի ան0ամ եղա մոտը...□:
ԵԼԺ 7, 258-259:
Փետրվար, Թիֆլիս .– Գրում է □Աղոթք□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայությաUμ՝ շարժառիթը եղել է մի
քահանայի μացականչությունը. □Փող է հարկավոր, փող, դուն
փող ասա□ ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշա0րողի՝ Արամ
Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ μանաստեղծություններ՝
0րված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել
Ներսիսյան դպրոցի μարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Գութանի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
Նախնական տաnμերակը վերնա0րված է եղել □Հայ երկր
ա0ործի եր0ը□, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի
հատված, որ չկա μանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրա-
տարակություններում:
Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս .—Հանդիպումներ Սիմեոն
Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:
39
Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափա-
զանց ո0ևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է
նրանց մասին 0րի մի պոեմ՝ դյուցազներ0ության նման մի μան:
Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի μYակա-
րանում կարդում է □Մի ուրվական□ խորա0իրը կրող μանաստ
եղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:
ԹԺՀ, 256:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյ
անի անեկդոտները՝ □Մեր երկրի կյանքից□ կամ □Մեր կյանքից□
ընդհանուր խորա0րով (□Նոր-Դար□, 1887, թիվ 121):
Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտն
երը (□Նոր-Դար, 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No
84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև □Մի ավանդություն□
հոդվածը տպա0րվել են եռաստղանիշ (*** ստորա0րությաUμ:
Դրանց՝ Թումանյանի 0րչին պատկանելը հաստատել է Էդ.
anμաշյանը (ԳԱ Տեղեկա0իր, 1963, թիվ 12):
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:
Օ7ոստոսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Արև և Լուսին□ μալլ
ադը:
Օ0տա0ործել է ավանդության Լոռու տաnμերակը:
Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին μանաստեղծը
Ցոլակ Խանզադյանին 0րում է. □ Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի
ամառը (կարծեմ օ0ոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին
0րեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ □Արևն ու Լուսինը□
0րեցի...□ (ԵԼԺ 10, 249):
ԵԼԺ 2, 97, 551:
Օ7ոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ □Թիֆլիսի
Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ 0իշեր քաղաքը դիտելուց ու
նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ 0յուղի հանդարտության
հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ
Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս 0րված է եղել այն ընդհանուր
տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրո40
ցում ցույց է տվել իր μարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 27, 435:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս .—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6811</id>
      <timestamp>2011-11-19T08:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1886 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="49909">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

''Փետրվարի 20 կամ 22''. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տիգրան Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությամբ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում «Համլետի» ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությամբ:

Բանաստեղծն հիշում է. «Էդ գիշերը ինձ համար եղավ մի կախարդական գիշեր և գրեթե վճռական նշանակություն ունեցավ իմ ողջ գրական կյանքում: Էդ գիշեր ես էնքան սիրեցի «Համլետը» և հետո էլ [[Շեքսպիր]]ը, որ մի քանի դրամա գրեցի ու միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի գրածների նման չէին դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուրգ եմ համարում, քան ուրիշ բան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 355:

''&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Առաջին անգամ այցելում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆուն]]:

Բանաստեղծը հիշում է. «... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ, եղա Րաֆֆու մոտ, երբ առաջին փռած «Սամվելն» էր գրում ու սրբագրում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:

''Մայիս'' .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննություններին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):&lt;br&gt;
ԱԻ, 162:

''Մայիսի 30'' .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական խորհրդի նիստը:

Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյանին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին չմասնակցելու պատճառով:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է պարտամուրհակ իր խնամակալ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցին 121 ռուբլի պարտքի դիմաց և մեկնում Դսեղ:

Պարտամուրհակը. «Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն Տփխիս.

Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ ռուբլոյ

Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորագրեալ Տփխիսու նահանգի Լոռոյ գաւառի Դսեղ գեղջ բնակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121) ռուբլոյ քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահանգի նոյն գավառի և Օձուն գիւղի բնակիչ և այժմ ժամանակաբնակ Տփխիս քաղաքի որ պարտ եմք իբրև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամատարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորսթուականի սեպտեմբեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի բաց առեալ արձակուրդի յունիս, յուլիս և օգոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորագրեմ
իսկական ձեռամբ իմով:

Յովհաննես Թումանեանց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328,938:

''&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ&gt;''.– Ուզունլար գյուղում ամռանը հանգստանալիս Ս. Հովվյանը այգիներում ծիրան հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:

Հովվյանը հիշում է. □...Դժվարանում եմ աչքերիս հավա-
տալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հա0ին, թուրքական սև տոլաղն
երը կապած, սև մորթե փափախը 0լխին, μերդանկա կոչված
հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ 0ալիս է դպի
μազմությունը 0ետափով□:
ԹԺՀ, 254:
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկ
այից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ
հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:
ԱԻ, 170:
&lt;ՍեպտեUμեր - դեկտեUμեր&gt;.- Գրում է □Շունն ու կատուն□
μալլադը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
&lt;ՀոկտեUμեր - դեկտեUμեր .... 1887-ի հունվար - փետըրվ
ար&gt;, Թիֆլիս. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Օթելլո□, □Համլ
ետ□ և □Արքա Լիր□ aOμեր0ությունների ներկայացմանը՝ Պետրոս
Ադամյանի դերակատարությաUμ:
ԱԻ, 154 – 155:
1886. – Գրում է □ԱYμախտ վաճառականները□ μալլադը:
Բանաստեղծը հիշում է. □Էդ առակը աշակերտ ժամանակս
Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին 0րվածքն
երից մինն է□:
ԵԼԺ 2, 92, 550:
1886. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր
իրադարձություններ:
Ինքնակենսա0րական նոթերում μանաստեղծը 0րառում
է. □1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ -
Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն,
քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր□:
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:
36
1886. – Գրում է □Նահապետի aOμA□:
Դպրոցական տարիների ազ0ային – հայրենասիրական
μանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռա0իրը μանաստեղծը թվա0րել է □86□, ապա
նաև՝ □1887□:
ԵԼԺ 1, 325, 644:
1886. – Գրա0րի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում
հո0ևոր կոնսիստորիայում:
ԹԺՀ, 285:
1886. – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
□Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82
տարեկան
Ժամանակի չարության վրա
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի 0յուման չկա,
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,
Ռհաթի ջաμnA շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:
uμեշիկը որ 0ալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,
Գիշեր-ցերեկ μաUμասում են, էլ մի ուրիշ μան չկա:
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,
Գեղամեջը խարաμ ա արել ջահելների μազարը,
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա□:
□1886 թվակ.□
ՈՒՀ 5, 222:
1886. – Բանաստեղծ Վահան Միրաքյանը ծանոթանում է
Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:
Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը 0րում է.
37
□... μարձրահասակ, μարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի
աշակերտական μEaoզովը, իմ սպասած μանաստեղծն էր: &lt;....&gt;
Երկուսս էլ 0յուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար
ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ
μանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ
ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:
- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես 0րած,- այդ եղավ Հովհաննեսի
առաջին հարցը,- μե՛ր, կարդանք:
- Ինձ համար 0րում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:
- Ես էլ չունեմ տպված. μայց ոչինչ չկա, մեզ համար 0րածը
μեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաμար և ժպտադեմ
շարունակեց Թումանյանը□:
ԹԺՀ, 311:
1 8 8 7
Փետրվարի 12, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի
□Վարդանանց պատերազմը□ կամ □Վարդան Մամիկոնյան□
aOμեր0ության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և
մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:
Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ
կապված զվարճալի մի միջադեպ. □- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,-
մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- EUμ.):
Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը.սս... հասա-
րակությունը ամեն կողմից սը.ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց:
Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու
տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի
պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ
μeYեց ինձ: Ես ցնցվում եմ աUμaOc մարմնով, ինձ հետ շարժվում
ու ճռճռում է աUμaOc դեկորացիան, μaEan տախտակներն ու
կտավները՝ այսինքն՝ μaEan սարերն ու ժայռերը, և հակառակի
նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռությ
ան մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ μարձրացավ, 0ալե-
րեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել μnավո՛..., μCe... կեցցեն հայոց
քաջերը... և այլն, և այլն□:
ԵԼԺ 7, 257-258:
38
Փետրվարի 13-ին կամ □մի երկու օրից հետո□, Թիֆլիս.
– Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝
նրա ցանկությաUμ:
Թումանյանը հիշում է. □Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից
հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ μարկացած չի, ծիծա-
ղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի:
Ես 0նացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությաUμ ընդուն
եց, մանավանդ եnμ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ
եմ և ինչ պատճառով էի 0նացել, իրեն 0րքերից մինն էլ նվիրեց
ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, μայց աղմկալի μեմական 0ործունեության: Նրանից
հետո մի քանի ան0ամ եղա մոտը...□:
ԵԼԺ 7, 258-259:
Փետրվար, Թիֆլիս .– Գրում է □Աղոթք□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայությաUμ՝ շարժառիթը եղել է մի
քահանայի μացականչությունը. □Փող է հարկավոր, փող, դուն
փող ասա□ ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշա0րողի՝ Արամ
Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ μանաստեղծություններ՝
0րված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել
Ներսիսյան դպրոցի μարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Գութանի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
Նախնական տաnμերակը վերնա0րված է եղել □Հայ երկր
ա0ործի եր0ը□, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի
հատված, որ չկա μանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրա-
տարակություններում:
Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս .—Հանդիպումներ Սիմեոն
Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:
39
Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափա-
զանց ո0ևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է
նրանց մասին 0րի մի պոեմ՝ դյուցազներ0ության նման մի μան:
Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի μYակա-
րանում կարդում է □Մի ուրվական□ խորա0իրը կրող μանաստ
եղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:
ԹԺՀ, 256:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյ
անի անեկդոտները՝ □Մեր երկրի կյանքից□ կամ □Մեր կյանքից□
ընդհանուր խորա0րով (□Նոր-Դար□, 1887, թիվ 121):
Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտն
երը (□Նոր-Դար, 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No
84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև □Մի ավանդություն□
հոդվածը տպա0րվել են եռաստղանիշ (*** ստորա0րությաUμ:
Դրանց՝ Թումանյանի 0րչին պատկանելը հաստատել է Էդ.
anμաշյանը (ԳԱ Տեղեկա0իր, 1963, թիվ 12):
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:
Օ7ոստոսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Արև և Լուսին□ μալլ
ադը:
Օ0տա0ործել է ավանդության Լոռու տաnμերակը:
Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին μանաստեղծը
Ցոլակ Խանզադյանին 0րում է. □ Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի
ամառը (կարծեմ օ0ոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին
0րեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ □Արևն ու Լուսինը□
0րեցի...□ (ԵԼԺ 10, 249):
ԵԼԺ 2, 97, 551:
Օ7ոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ □Թիֆլիսի
Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ 0իշեր քաղաքը դիտելուց ու
նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ 0յուղի հանդարտության
հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ
Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս 0րված է եղել այն ընդհանուր
տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրո40
ցում ցույց է տվել իր μարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 27, 435:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս .—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6812</id>
      <timestamp>2011-11-19T08:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="50092">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

''Փետրվարի 20 կամ 22''. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տիգրան Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությամբ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում «Համլետի» ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությամբ:

Բանաստեղծն հիշում է. «Էդ գիշերը ինձ համար եղավ մի կախարդական գիշեր և գրեթե վճռական նշանակություն ունեցավ իմ ողջ գրական կյանքում: Էդ գիշեր ես էնքան սիրեցի «Համլետը» և հետո էլ [[Շեքսպիր]]ը, որ մի քանի դրամա գրեցի ու միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի գրածների նման չէին դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուրգ եմ համարում, քան ուրիշ բան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 355:

''&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Առաջին անգամ այցելում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆուն]]:

Բանաստեղծը հիշում է. «... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ, եղա Րաֆֆու մոտ, երբ առաջին փռած «Սամվելն» էր գրում ու սրբագրում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:

''Մայիս'' .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննություններին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):&lt;br&gt;
ԱԻ, 162:

''Մայիսի 30'' .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական խորհրդի նիստը:

Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյանին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին չմասնակցելու պատճառով:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է պարտամուրհակ իր խնամակալ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցին 121 ռուբլի պարտքի դիմաց և մեկնում Դսեղ:

Պարտամուրհակը. «Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն Տփխիս.

Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ ռուբլոյ

Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորագրեալ Տփխիսու նահանգի Լոռոյ գաւառի Դսեղ գեղջ բնակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121) ռուբլոյ քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահանգի նոյն գավառի և Օձուն գիւղի բնակիչ և այժմ ժամանակաբնակ Տփխիս քաղաքի որ պարտ եմք իբրև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամատարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորսթուականի սեպտեմբեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի բաց առեալ արձակուրդի յունիս, յուլիս և օգոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորագրեմ
իսկական ձեռամբ իմով:

Յովհաննես Թումանեանց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328,938:

''&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ&gt;''.– Ուզունլար գյուղում ամռանը հանգստանալիս Ս. Հովվյանը այգիներում ծիրան հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:

Հովվյանը հիշում է. «...Դժվարանում եմ աչքերիս հավատալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հագին, թուրքական սև տոլաղները կապած, սև մորթե փափախը գլխին, բերդանկա կոչված հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ գալիս է դպի բազմությունը գետափով»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 254:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկայից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

&lt;Սեպտեեմեր - դեկտեմբեր&gt;.- Գրում է «Շունն ու կատուն» [[բալլադ]]ը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''&lt;Հոկտեեմեր - դեկտեմբեր .... 1887-ի հունվար - փետրվար&gt;, Թիֆլիս''. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» և «Արքա Լիր» [[ողբերգություն]]ների ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի դերակատարությամբ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 154 – 155:

''1886.'' – Գրում է «Անբախտ վաճառականները» բալլադը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ առակը աշակերտ ժամանակս Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին գրվածքներից մինն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 92, 550:

''1886''. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր իրադարձություններ:

Ինքնակենսագրական նոթերում բանաստեղծը գրառում է. «1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ - Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն, քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:

''1886''. – Գրում է «Նահապետի ողբը»:

Դպրոցական տարիների ազգային – հայրենասիրական բանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռագիրը բանաստեղծը թվագրել է «86», ապա նաև՝ «1887»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 325, 644:

''1886''. – Գրագրի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում հոգևոր կոնսիստորիայում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 285:

''1886.'' – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
«Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82 տարեկան

Ժամանակի չարության վրա&lt;br&gt;
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի գյուման չկա,&lt;br&gt;
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,&lt;br&gt;
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,&lt;br&gt;
Ռհաթի ջաբրը շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,&lt;br&gt;
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:&lt;br&gt;
Օբեշիկը որ գալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,&lt;br&gt;
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,&lt;br&gt;
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,&lt;br&gt;
Գիշեր-ցերեկ բամբասում են, էլ մի ուրիշ բան չկա:&lt;br&gt;
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,&lt;br&gt;
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,&lt;br&gt;
Գեղամեջը խարաբ ա արել ջահելների բազարը,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:&lt;br&gt;
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել&lt;br&gt;
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա&lt;br&gt;
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,&lt;br&gt;
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա»:&lt;br&gt;
«1886 թվակ.»&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 222:

''1886.'' – Բանաստեղծ [[Վահան Միրաքյան]]ը ծանոթանում է Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:

Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը գրում է.

«... μարձրահասակ, բարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի աշակերտական բլուզովը, իմ սպասած բանաստեղծն էր: &lt;....&gt; Երկուսս էլ գյուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ բանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:

- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես գրած,- այդ եղավ Հովհաննեսի առաջին հարցը,- բե՛ր, կարդանք:

- Ինձ համար գրում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:

- Ես էլ չունեմ տպված. բայց ոչինչ չկա, մեզ համար գրածը բեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաբար և ժպտադեմ շարունակեց Թումանյանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 311:

== 1887 ==

''Փետրվարի 12, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի
□Վարդանանց պատերազմը□ կամ □Վարդան Մամիկոնյան□
aOμեր0ության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և
մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:
Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ
կապված զվարճալի մի միջադեպ. □- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,-
մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- EUμ.):
Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը.սս... հասա-
րակությունը ամեն կողմից սը.ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց:
Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու
տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի
պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ
μeYեց ինձ: Ես ցնցվում եմ աUμaOc մարմնով, ինձ հետ շարժվում
ու ճռճռում է աUμaOc դեկորացիան, μaEan տախտակներն ու
կտավները՝ այսինքն՝ μaEan սարերն ու ժայռերը, և հակառակի
նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռությ
ան մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ μարձրացավ, 0ալե-
րեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել μnավո՛..., μCe... կեցցեն հայոց
քաջերը... և այլն, և այլն□:
ԵԼԺ 7, 257-258:
38
Փետրվարի 13-ին կամ □մի երկու օրից հետո□, Թիֆլիս.
– Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝
նրա ցանկությաUμ:
Թումանյանը հիշում է. □Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից
հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ μարկացած չի, ծիծա-
ղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի:
Ես 0նացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությաUμ ընդուն
եց, մանավանդ եnμ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ
եմ և ինչ պատճառով էի 0նացել, իրեն 0րքերից մինն էլ նվիրեց
ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, μայց աղմկալի μեմական 0ործունեության: Նրանից
հետո մի քանի ան0ամ եղա մոտը...□:
ԵԼԺ 7, 258-259:
Փետրվար, Թիֆլիս .– Գրում է □Աղոթք□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայությաUμ՝ շարժառիթը եղել է մի
քահանայի μացականչությունը. □Փող է հարկավոր, փող, դուն
փող ասա□ ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշա0րողի՝ Արամ
Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ μանաստեղծություններ՝
0րված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել
Ներսիսյան դպրոցի μարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Գութանի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
Նախնական տաnμերակը վերնա0րված է եղել □Հայ երկր
ա0ործի եր0ը□, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի
հատված, որ չկա μանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրա-
տարակություններում:
Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս .—Հանդիպումներ Սիմեոն
Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:
39
Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափա-
զանց ո0ևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է
նրանց մասին 0րի մի պոեմ՝ դյուցազներ0ության նման մի μան:
Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի μYակա-
րանում կարդում է □Մի ուրվական□ խորա0իրը կրող μանաստ
եղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:
ԹԺՀ, 256:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյ
անի անեկդոտները՝ □Մեր երկրի կյանքից□ կամ □Մեր կյանքից□
ընդհանուր խորա0րով (□Նոր-Դար□, 1887, թիվ 121):
Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտն
երը (□Նոր-Դար, 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No
84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև □Մի ավանդություն□
հոդվածը տպա0րվել են եռաստղանիշ (*** ստորա0րությաUμ:
Դրանց՝ Թումանյանի 0րչին պատկանելը հաստատել է Էդ.
anμաշյանը (ԳԱ Տեղեկա0իր, 1963, թիվ 12):
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:
Օ7ոստոսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Արև և Լուսին□ μալլ
ադը:
Օ0տա0ործել է ավանդության Լոռու տաnμերակը:
Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին μանաստեղծը
Ցոլակ Խանզադյանին 0րում է. □ Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի
ամառը (կարծեմ օ0ոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին
0րեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ □Արևն ու Լուսինը□
0րեցի...□ (ԵԼԺ 10, 249):
ԵԼԺ 2, 97, 551:
Օ7ոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□ μանաստեղծությունը:
Տի0րան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ □Թիֆլիսի
Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ 0իշեր քաղաքը դիտելուց ու
նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ 0յուղի հանդարտության
հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ
Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս 0րված է եղել այն ընդհանուր
տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրո40
ցում ցույց է տվել իր μարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ,
288):
ԵԼԺ 1, 27, 435:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս .—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6813</id>
      <timestamp>2011-11-19T09:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="50223">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

''Փետրվարի 20 կամ 22''. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տիգրան Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությամբ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում «Համլետի» ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությամբ:

Բանաստեղծն հիշում է. «Էդ գիշերը ինձ համար եղավ մի կախարդական գիշեր և գրեթե վճռական նշանակություն ունեցավ իմ ողջ գրական կյանքում: Էդ գիշեր ես էնքան սիրեցի «Համլետը» և հետո էլ [[Շեքսպիր]]ը, որ մի քանի դրամա գրեցի ու միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի գրածների նման չէին դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուրգ եմ համարում, քան ուրիշ բան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 355:

''&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Առաջին անգամ այցելում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆուն]]:

Բանաստեղծը հիշում է. «... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ, եղա Րաֆֆու մոտ, երբ առաջին փռած «Սամվելն» էր գրում ու սրբագրում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:

''Մայիս'' .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննություններին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):&lt;br&gt;
ԱԻ, 162:

''Մայիսի 30'' .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական խորհրդի նիստը:

Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյանին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին չմասնակցելու պատճառով:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է պարտամուրհակ իր խնամակալ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցին 121 ռուբլի պարտքի դիմաց և մեկնում Դսեղ:

Պարտամուրհակը. «Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն Տփխիս.

Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ ռուբլոյ

Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորագրեալ Տփխիսու նահանգի Լոռոյ գաւառի Դսեղ գեղջ բնակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121) ռուբլոյ քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահանգի նոյն գավառի և Օձուն գիւղի բնակիչ և այժմ ժամանակաբնակ Տփխիս քաղաքի որ պարտ եմք իբրև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամատարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորսթուականի սեպտեմբեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի բաց առեալ արձակուրդի յունիս, յուլիս և օգոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորագրեմ
իսկական ձեռամբ իմով:

Յովհաննես Թումանեանց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328,938:

''&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ&gt;''.– Ուզունլար գյուղում ամռանը հանգստանալիս Ս. Հովվյանը այգիներում ծիրան հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:

Հովվյանը հիշում է. «...Դժվարանում եմ աչքերիս հավատալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հագին, թուրքական սև տոլաղները կապած, սև մորթե փափախը գլխին, բերդանկա կոչված հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ գալիս է դպի բազմությունը գետափով»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 254:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկայից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

&lt;Սեպտեեմեր - դեկտեմբեր&gt;.- Գրում է «Շունն ու կատուն» [[բալլադ]]ը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''&lt;Հոկտեեմեր - դեկտեմբեր .... 1887-ի հունվար - փետրվար&gt;, Թիֆլիս''. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» և «Արքա Լիր» [[ողբերգություն]]ների ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի դերակատարությամբ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 154 – 155:

''1886.'' – Գրում է «Անբախտ վաճառականները» բալլադը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ առակը աշակերտ ժամանակս Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին գրվածքներից մինն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 92, 550:

''1886''. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր իրադարձություններ:

Ինքնակենսագրական նոթերում բանաստեղծը գրառում է. «1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ - Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն, քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:

''1886''. – Գրում է «Նահապետի ողբը»:

Դպրոցական տարիների ազգային – հայրենասիրական բանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռագիրը բանաստեղծը թվագրել է «86», ապա նաև՝ «1887»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 325, 644:

''1886''. – Գրագրի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում հոգևոր կոնսիստորիայում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 285:

''1886.'' – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
«Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82 տարեկան

Ժամանակի չարության վրա&lt;br&gt;
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի գյուման չկա,&lt;br&gt;
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,&lt;br&gt;
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,&lt;br&gt;
Ռհաթի ջաբրը շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,&lt;br&gt;
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:&lt;br&gt;
Օբեշիկը որ գալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,&lt;br&gt;
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,&lt;br&gt;
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,&lt;br&gt;
Գիշեր-ցերեկ բամբասում են, էլ մի ուրիշ բան չկա:&lt;br&gt;
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,&lt;br&gt;
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,&lt;br&gt;
Գեղամեջը խարաբ ա արել ջահելների բազարը,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:&lt;br&gt;
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել&lt;br&gt;
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա&lt;br&gt;
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,&lt;br&gt;
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա»:&lt;br&gt;
«1886 թվակ.»&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 222:

''1886.'' – Բանաստեղծ [[Վահան Միրաքյան]]ը ծանոթանում է Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:

Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը գրում է.

«... μարձրահասակ, բարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի աշակերտական բլուզովը, իմ սպասած բանաստեղծն էր: &lt;....&gt; Երկուսս էլ գյուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ բանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:

- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես գրած,- այդ եղավ Հովհաննեսի առաջին հարցը,- բե՛ր, կարդանք:

- Ինձ համար գրում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:

- Ես էլ չունեմ տպված. բայց ոչինչ չկա, մեզ համար գրածը բեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաբար և ժպտադեմ շարունակեց Թումանյանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 311:

== 1887 ==

''Փետրվարի 12, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի «Վարդանանց պատերազմը» կամ «Վարդան Մամիկոնյան» ողբերգության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:

Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ կապված զվարճալի մի միջադեպ. «- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,- մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- Խմբ.): Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը~սս... հասարակությունը ամեն կողմից սը~ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց: Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ բռնեց ինձ: Ես ցնցվում եմ ամբող մարմնով, ինձ հետ շարժվում ու ճռճռում է ամբողջ դեկորացիան, բոլոր տախտակներն ու կտավները՝ այսինքն՝ բոլոր սարերն ու ժայռերը, և հակառակի նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռության մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ բարձրացավ, գալերեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել բրավո՛..., բիս... կեցցեն հայոց քաջերը... և այլն, և այլն»:
ԵԼԺ 7, 257-258:&lt;br&gt;

''Փետրվարի 13-ին կամ «մի երկու օրից հետո», Թիֆլիս.'' – Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝ նրա ցանկությամբ:

Թումանյանը հիշում է. «Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ բարկացած չի, ծիծաղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի: Ես գնացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությամբ ընդունեց, մանավանդ երբ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ եմ և ինչ պատճառով էի գնացել, իրեն գրքերից մինն էլ նվիրեց ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, բայց աղմկալի բեմական գործունեության: Նրանից հետո մի քանի անգամ եղա մոտը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 258-259:

''Փետրվար, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Աղոթք» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայությամբ՝ շարժառիթը եղել է մի քահանայի բացականչությունը. «Փող է հարկավոր, փող, դուն փող ասա» ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշագրողի՝ Արամ Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ բանաստեղծություններ՝ գրված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել Ներսիսյան դպրոցի բարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ, 288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:&lt;br&gt;

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:

Նախնական տարբերակը վերնագրված է եղել «Հայ երկրագործի երգըը, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի հատված, որ չկա բանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրատարակություններում:

Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս'' .—Հանդիպումներ Սիմեոն Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:

Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափազանց ոգևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է նրանց մասին գրի մի պոեմ՝ դյուցազներգության նման մի բան: Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանում կարդում է «Մի ուրվական» խորագիրը կրող բանաստեղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս''.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյանի [[անեկդոտ]]ները՝ «Մեր երկրի կյանքից» կամ «Մեր կյանքից» ընդհանուր խորագրով («Նոր-Դար», 1887, թիվ 121):

Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտները («Նոր-Դար», 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No 84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև «Մի ավանդություն» հոդվածը տպագրվել են եռաստղանիշ (*** ստորագրությամբ: Դրանց՝ Թումանյանի գրչին պատկանելը հաստատել է [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանը]] (ԳԱ Տեղեկագիր, 1963, թիվ 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:

''Օգոստոսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Արև և Լուսին» [[բալլադ]]ը:

Օգտագործել է ավանդության Լոռու տարբերակը:

Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին բμանաստեղծը [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրում է. «Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի ամառը (կարծեմ օգոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին գրեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ «Արևն ու Լուսինը» գրեցի...» (ԵԼԺ 10, 249):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551:

Օգոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է «Ամառվա գիշերը գյուղում» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ «Թիֆլիսի Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ գիշեր քաղաքը դիտելուց ու նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ գյուղի հանդարտության հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս գրված է եղել այն ընդհանուր տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրոցում ցույց է տվել իր բարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ, 288):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 27, 435:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս .''—Տպա0րվում է (□Նոր- Դար□ թիվ
136) □Մի ավանդություն□ հոդվածը:
Թումանյանի առաջին 0րավոր ելույթն է: Փորձում է պար-
զել Դսեղի հին 0երեզմանոցում 0տնվող երկու խաչարձանների
իսկությունը:
ԵԼԺ 6, 7, 568:
Օ7ոստոս, Թիֆլիս. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստա-
նի հայոց հո0ևոր կոնսիստորիայում:
16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է 0րա0րի պաշտոն
՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:
Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենա-
ծանրերից են եղել μանաստեղծի կյանքում: Սար0իս ԱμaiUանը
հիշում է. □Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր
խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում:
Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթ
անալ մարդկանց վարք ու μարքին, ավելի ևս հո0ևորականն
երի մութ 0ործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը
չէր կտրում 0յուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օ0նությանն էին
դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման,
այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի
համար□:
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:
&lt;ՍեպտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս. – Ծանոթանում և սիրա-
հարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորի
այի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդե-
0րուհի Մարիամ (Օլ0ա) Մաճկալյանի՝ իր ապա0ա կնոջ հետ:
Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկա-
տել էր □μարձրահասակ, 0ան0ուր մազերով□ համակրելի երիտ
ասարդին, որ μYակվում էր իր տատոնց տան հարևանությաUμ,
Բա0րատ Թումանյանի հետ: Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Հետո
իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աμai41
յանի հետ, առանց իմ 0իտության, որոշել են մեզ նշանել և
ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներս
ես ԱμaiUանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան ԱμaiUանի հորեղ-
μայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր□:
ԹԺՀ, 326 – 327:
ԴեկտեUμերի 12, Թիֆլիս. – Նամակ է 0րում հորը՝ նշանվ
ելու կապակցությաUμ:
Թիվ 1(11) ծոցատետրում μանաստեղծը նշում է. □87
դեկտեUμերի 12-ին առաջին նամակը 0րեցի հորս ինձ նշանելու
համար□:
ՈՒՀ 5, 157:
&lt;ԴեկտեUμերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .- Գրում է □Ես ուզում եմ
սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը:
Նվիրված է ապա0ա կնոջը՝ Օլ0ա Մաճկալյանին:
Տարիներ անց μանաստեղծը 0րում է կնոջը. □... Առավոտյ
ան թղթերիս մեջ պատահմաUμ 0տա 87 թվականի վերջերին
0րած մի μանաստեղծություն, որը 0րել եմ քեզ վրա... ժամա-
նակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ 0րել): Այնքան ինձ դյուր եկավ,
որ հետս տարա կոնսիստոր. չ0իտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս
μերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում.
μայց ահա նրա վերջին տները.
... Ես ուզում եմ սեր եր0ել,
Եր0ել սրտանց և վառվել.
Ես ուզում եմ և 0րկել,
Փարել նրան և փարվել:
Ես ուզում եմ մի հրատապ
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,
Նրա կրծքին անարատ
Բոցավառվիլ և հան0չել.
Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,
Թողեք ինձ միայն սեր եր0ել.
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ 0րկեմ,
Սիրեմ նրան անար0ել...□ (ԵԼԺ 9, 33):
ԵԼԺ 1, 328, 644:
42
1887, Թիֆլիս. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի
պատմությունը՝ □Գործք հարանց□ խորա0րով:
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Հին օրհնություն□ μանաստեղծությունը:
Արամ Առաքելյանի վկայությաUμ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս
ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստ
եղծը ցույց է տվել ավա0 ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս փետրվար):
ԵԼԺ 1, 28, 436:
1887, Թիֆլիս. – Գրում է □Մարոն□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:
1887, Թիֆլիս .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի տանը:
ԹԺՀ, 274:
1887, Թիֆլիս .- Գրում է □Ավանդություն□ 0րաμար
μանաստեղծությունը (անավարտ):
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6814</id>
      <timestamp>2011-11-19T09:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="50374">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

''Փետրվարի 20 կամ 22''. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տիգրան Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությամբ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում «Համլետի» ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությամբ:

Բանաստեղծն հիշում է. «Էդ գիշերը ինձ համար եղավ մի կախարդական գիշեր և գրեթե վճռական նշանակություն ունեցավ իմ ողջ գրական կյանքում: Էդ գիշեր ես էնքան սիրեցի «Համլետը» և հետո էլ [[Շեքսպիր]]ը, որ մի քանի դրամա գրեցի ու միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի գրածների նման չէին դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուրգ եմ համարում, քան ուրիշ բան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 355:

''&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Առաջին անգամ այցելում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆուն]]:

Բանաստեղծը հիշում է. «... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ, եղա Րաֆֆու մոտ, երբ առաջին փռած «Սամվելն» էր գրում ու սրբագրում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:

''Մայիս'' .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննություններին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):&lt;br&gt;
ԱԻ, 162:

''Մայիսի 30'' .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական խորհրդի նիստը:

Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյանին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին չմասնակցելու պատճառով:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է պարտամուրհակ իր խնամակալ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցին 121 ռուբլի պարտքի դիմաց և մեկնում Դսեղ:

Պարտամուրհակը. «Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն Տփխիս.

Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ ռուբլոյ

Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորագրեալ Տփխիսու նահանգի Լոռոյ գաւառի Դսեղ գեղջ բնակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121) ռուբլոյ քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահանգի նոյն գավառի և Օձուն գիւղի բնակիչ և այժմ ժամանակաբնակ Տփխիս քաղաքի որ պարտ եմք իբրև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամատարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորսթուականի սեպտեմբեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի բաց առեալ արձակուրդի յունիս, յուլիս և օգոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորագրեմ
իսկական ձեռամբ իմով:

Յովհաննես Թումանեանց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328,938:

''&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ&gt;''.– Ուզունլար գյուղում ամռանը հանգստանալիս Ս. Հովվյանը այգիներում ծիրան հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:

Հովվյանը հիշում է. «...Դժվարանում եմ աչքերիս հավատալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հագին, թուրքական սև տոլաղները կապած, սև մորթե փափախը գլխին, բերդանկա կոչված հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ գալիս է դպի բազմությունը գետափով»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 254:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկայից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

&lt;Սեպտեեմեր - դեկտեմբեր&gt;.- Գրում է «Շունն ու կատուն» [[բալլադ]]ը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''&lt;Հոկտեեմեր - դեկտեմբեր .... 1887-ի հունվար - փետրվար&gt;, Թիֆլիս''. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» և «Արքա Լիր» [[ողբերգություն]]ների ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի դերակատարությամբ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 154 – 155:

''1886.'' – Գրում է «Անբախտ վաճառականները» բալլադը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ առակը աշակերտ ժամանակս Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին գրվածքներից մինն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 92, 550:

''1886''. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր իրադարձություններ:

Ինքնակենսագրական նոթերում բանաստեղծը գրառում է. «1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ - Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն, քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:

''1886''. – Գրում է «Նահապետի ողբը»:

Դպրոցական տարիների ազգային – հայրենասիրական բանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռագիրը բանաստեղծը թվագրել է «86», ապա նաև՝ «1887»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 325, 644:

''1886''. – Գրագրի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում հոգևոր կոնսիստորիայում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 285:

''1886.'' – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
«Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82 տարեկան

Ժամանակի չարության վրա&lt;br&gt;
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի գյուման չկա,&lt;br&gt;
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,&lt;br&gt;
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,&lt;br&gt;
Ռհաթի ջաբրը շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,&lt;br&gt;
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:&lt;br&gt;
Օբեշիկը որ գալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,&lt;br&gt;
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,&lt;br&gt;
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,&lt;br&gt;
Գիշեր-ցերեկ բամբասում են, էլ մի ուրիշ բան չկա:&lt;br&gt;
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,&lt;br&gt;
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,&lt;br&gt;
Գեղամեջը խարաբ ա արել ջահելների բազարը,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:&lt;br&gt;
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել&lt;br&gt;
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա&lt;br&gt;
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,&lt;br&gt;
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա»:&lt;br&gt;
«1886 թվակ.»&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 222:

''1886.'' – Բանաստեղծ [[Վահան Միրաքյան]]ը ծանոթանում է Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:

Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը գրում է.

«... μարձրահասակ, բարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի աշակերտական բլուզովը, իմ սպասած բանաստեղծն էր: &lt;....&gt; Երկուսս էլ գյուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ բանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:

- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես գրած,- այդ եղավ Հովհաննեսի առաջին հարցը,- բե՛ր, կարդանք:

- Ինձ համար գրում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:

- Ես էլ չունեմ տպված. բայց ոչինչ չկա, մեզ համար գրածը բեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաբար և ժպտադեմ շարունակեց Թումանյանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 311:

== 1887 ==

''Փետրվարի 12, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի «Վարդանանց պատերազմը» կամ «Վարդան Մամիկոնյան» ողբերգության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:

Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ կապված զվարճալի մի միջադեպ. «- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,- մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- Խմբ.): Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը~սս... հասարակությունը ամեն կողմից սը~ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց: Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ բռնեց ինձ: Ես ցնցվում եմ ամբող մարմնով, ինձ հետ շարժվում ու ճռճռում է ամբողջ դեկորացիան, բոլոր տախտակներն ու կտավները՝ այսինքն՝ բոլոր սարերն ու ժայռերը, և հակառակի նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռության մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ բարձրացավ, գալերեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել բրավո՛..., բիս... կեցցեն հայոց քաջերը... և այլն, և այլն»:
ԵԼԺ 7, 257-258:&lt;br&gt;

''Փետրվարի 13-ին կամ «մի երկու օրից հետո», Թիֆլիս.'' – Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝ նրա ցանկությամբ:

Թումանյանը հիշում է. «Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ բարկացած չի, ծիծաղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի: Ես գնացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությամբ ընդունեց, մանավանդ երբ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ եմ և ինչ պատճառով էի գնացել, իրեն գրքերից մինն էլ նվիրեց ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, բայց աղմկալի բեմական գործունեության: Նրանից հետո մի քանի անգամ եղա մոտը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 258-259:

''Փետրվար, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Աղոթք» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայությամբ՝ շարժառիթը եղել է մի քահանայի բացականչությունը. «Փող է հարկավոր, փող, դուն փող ասա» ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշագրողի՝ Արամ Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ բանաստեղծություններ՝ գրված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել Ներսիսյան դպրոցի բարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ, 288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:&lt;br&gt;

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:

Նախնական տարբերակը վերնագրված է եղել «Հայ երկրագործի երգըը, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի հատված, որ չկա բանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրատարակություններում:

Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս'' .—Հանդիպումներ Սիմեոն Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:

Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափազանց ոգևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է նրանց մասին գրի մի պոեմ՝ դյուցազներգության նման մի բան: Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանում կարդում է «Մի ուրվական» խորագիրը կրող բանաստեղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս''.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյանի [[անեկդոտ]]ները՝ «Մեր երկրի կյանքից» կամ «Մեր կյանքից» ընդհանուր խորագրով («Նոր-Դար», 1887, թիվ 121):

Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտները («Նոր-Դար», 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No 84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև «Մի ավանդություն» հոդվածը տպագրվել են եռաստղանիշ (*** ստորագրությամբ: Դրանց՝ Թումանյանի գրչին պատկանելը հաստատել է [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանը]] (ԳԱ Տեղեկագիր, 1963, թիվ 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:

''Օգոստոսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Արև և Լուսին» [[բալլադ]]ը:

Օգտագործել է ավանդության Լոռու տարբերակը:

Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին բμանաստեղծը [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրում է. «Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի ամառը (կարծեմ օգոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին գրեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ «Արևն ու Լուսինը» գրեցի...» (ԵԼԺ 10, 249):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551:

Օգոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է «Ամառվա գիշերը գյուղում» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ «Թիֆլիսի Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ գիշեր քաղաքը դիտելուց ու նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ գյուղի հանդարտության հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս գրված է եղել այն ընդհանուր տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրոցում ցույց է տվել իր բարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ, 288):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 27, 435:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս .''—Տպագրվում է («Նոր- Դար» թիվ 136) «Մի ավանդություն» հոդվածը:

Թումանյանի առաջին գրավոր ելույթն է: Փորձում է պարզել Դսեղի հին գերեզմանոցում գտնվող երկու խաչարձանների իսկությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 7, 568:

''Օգոստոս, Թիֆլիս''. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստանի հայոց հոգևոր կոնսիստորիայում: 16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է գրագրի պաշտոն՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:

Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենածանրերից են եղել բանաստեղծի կյանքում: Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում: Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթանալ մարդկանց վարք ու բարքին, ավելի ևս հոգևորականների մութ գործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը չէր կտրում գյուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օգնությանն էին դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման, այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:

''&lt;Սեպտեմբերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս''. – Ծանոթանում և սիրահարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորիայի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդեգրուհի Մարիամ (Օլգա) Մաճկալյանի՝ իր ապագա կնոջ հետ:

Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկատել էր «բարձրահասակ, գանգուր մազերով» համակրելի երիտասարդին, որ բնակվում էր իր տատոնց տան հարևանությամբ, Բագրատ Թումանյանի հետ: Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Հետո իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աբովյանի հետ, առանց իմ գիտության, որոշել են մեզ նշանել և ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներսես Աբովյանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան Աբովյանի հորեղբայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 326 – 327:

''Դեկտեմբերի 12, Թիֆլիս''. – Նամակ է գրում հորը՝ նշանվելու կապակցությամբ:

Թիվ 1(11) ծոցատետրում բանաստեղծը նշում է. «87 դեկտեմբերի 12-ին առաջին նամակը գրեցի հորս ինձ նշանելու համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 157:

''&lt;Դեկտեմբերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .-'' Գրում է «Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է ապագա կնոջը՝ Օլգա Մաճկալյանին:

Տարիներ անց բանաստեղծը գրում է կնոջը. «... Առավոտյան թղթերիս մեջ պատահմամբ գտա 87 թվականի վերջերին գրած մի բանաստեղծություն, որը գրել եմ քեզ վրա... ժամանակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ գրել): Այնքան ինձ դյուր եկավ, որ հետս տարա կոնսիստոր. չգիտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս բերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում. բայց ահա նրա վերջին տները.

... Ես ուզում եմ սեր երգել,&lt;br&gt;
Երգել սրտանց և վառվել.&lt;br&gt;
Ես ուզում եմ և գրկել,&lt;br&gt;
Փարել ''նրան'' և փարվել:

Ես ուզում եմ մի հրատապ&lt;br&gt;
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,&lt;br&gt;
''Նրա'' կրծքին անարատ&lt;br&gt;
Բոցավառվիլ և հանգչել.

Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,&lt;br&gt;
Թողեք ինձ միայն սեր երգել.&lt;br&gt;
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ գրկեմ,&lt;br&gt;
Սիրեմ նրան անարգել...» (ԵԼԺ 9, 33):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 328, 644:
''
1887, Թիֆլիս''. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի պատմությունը՝ «Գործք հարանց» խորագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:

''1887, Թիֆլիս .''- Գրում է «Հին օրհնություն» բանաստեղծությունը:

Արամ Առաքելյանի վկայությամբ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ բանաստեղծը ցույց է տվել ավագ ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում սովորելիս (տե՛ս փետրվար):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 28, 436:

''1887, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մարոն» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:

'''1887, Թիֆլիս''' .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 274:

''1887, Թիֆլիս'' .- Գրում է «Ավանդություն» [[գրաբար]] բանաստեղծությունը (անավարտ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6815</id>
      <timestamp>2011-11-19T09:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1887 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="50372">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1884-1887 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1884 ==

''Հունիս'' .- Դպրոցական ամառային արձակուրդներին Ս. Հովվյանի հետ գյուղից մեկնում է Թիֆլիս՝ ձիով (Թիֆլիս–Կարս երկաթուղին դեռ չկար):

Ս. Հովվյանն հիշում է. «Ձիով Թիֆլիսից գյուղ և գյուղից Թիֆլիս գնալ-գալը իր վերին աստիճանի հրապուրիչ և ռոմանտիկական, բանաստեղծական գրավչությունն ունի: Ուչքիլիսայի և Խոժոռնու վերելքի սքանչելի, կուսական անտառները, զմայլելի տեսարանները, Մեխակի աղբյուրի անմահական ջուրը, ճանապարհին՝ ստվերախիտ ծառերի տակ հանգստանալը և գառան խաշլամայով, տապակած կամ եփած ճուտի մսով նախաճաշելը, Շուլավերում գիշերը ու գառան խորովածով ընթրելը, վրայից էլ մի երկու բաժակ Շուլավերի գինին վայելելը անջնջելի տպավորություն են թողնում ամեն մի լոռեցի աշակերտի, ինտելիգենտի և բնության սքանչելիքներով հրապուրվող ուղևորի վրա:

Շատ տարիներ հետո, երբ 1899 թ. Թիֆլիս – Կարս երկաթուղին շինվեց, ու լոռեցիներն սկսեցին «քաղաք» գնալ-գալ արդեն երկաթուղով, Հովհաննեսը, անցյալը հիշելիս, քանի~-քանի~ անգամ է պատեհ առիթով ինձ և ուրիշներին ասել.

- Էրնե՛կ էն օրը, որ ձիով քաղաք էինք գնում ու քաղաքից գյուղ գալիս... Բա Ուչքիլիսի անտառները, Մեխակի աղբյուրը, ճանապարհի մոշն ու մոռը... Է~յ 0իդի, հա՛: Այտա՛, եկե՛ք մի կամպանիա սարքենք, ձիով քաղաք գնանք մի անգամ ու մեր էն հին ճանապարհորդությունը հիշենք...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 248:

''&lt;Օգոստոսի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Թողնում է «քեռի Բաղդոյի» տունը և մեկնում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս'' .— Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում ծանոթանում է հայ ազգային - ազատագրական շարժման ռահվիրաներից մեկի՝ Ալեքսանդր (Վարդան) Գոլոշյանի մոր և քրոջ՝ Դարյա Գոլոշյանի (հետագայում՝ Թադևոսյան) հետ:

Վերջինս պատմել է [[Նվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանին]] . «1884 թ. օգոստոսի 15-ին Թումանյանին հանդիպեցի Ս. Կուկիայի եկեղեցու բակում, ուխտի օրը: Մորս զրույցից լսեց եղբորս փախուստի մասին
Պարսկաստան: Մայրս գտավ, որ Հովհաննեսը շատ է նման իր տղային... Շատ սիրեց, ու մենք բոլորս մտերմացանք» (ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԱԻ, 144:

''&lt;Օգոստոսի կեսեր&gt;''.- Իր հորեղբոր՝ Գրիշկա բիձայի հետ Լոռու ձորում այցելում է Ղոխնանց պապին՝ Իգահատ գյուղացի ծեր այգեպանին («Հառաչանք» [[պոեմ]]ի ծերունու նախատիպը):

Նրանից լսում է Չոփուռի տղաների պատմությունը:

Պոեմի «Վերջերգի» ձեռագրի ներքևը կա հեղինակի նշումը. «1884 թ. Ղոխնանց պապի դափում Գրիշկի հետ. Չոփուռի տղերանց հետ գնալուց մի քանի օր հետո»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 65, 510:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''. – Տեղափոխվում է օձունցի ժամկոչ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցի տունը՝ որպես ճաշորդ («նախլեբնիկ»):

Տուն կոչվածը Կուկիա թաղամասի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում գտնվող շինության ներքնահարկի մի սենյակ էր, ուր ապրում էր ժամկոչի ողջ ընտանիքը, նրանց հետ՝ նաև պատանի Թումանյանը: Բնակվարձից բացի գյուղից նրան ուղարկում էին նաև սննդամթերք, որ մտնում էր «ընդհանուր կաթսա» և բանաստեղծին շատ քիչ բաժին էր հասնում:

1937 թ. օգոստոսի 24-ին Նվ. Թումանյանին ուղղված [[նամակ]]ում Բագրատ Մկրտումյանը գրում է. «Մղդսի Ավագի ընտանիքը չքավոր էր..., ամսական 10 ռուբլի էր ստանում և գանձանակի գրոշներ... Եվ Ուհաննեսին «նախլեբնիկ» ընդունելու գլխավոր նպատակն, անշուշտ, այն է եղել, իմ կարծիքով, որ «նրանով յոլա գնան»: ... Եվ հենց այդ «յոլա գնալու» պատճառով է, որ ... Թումանյանը աշակերտ եղած ժամանակ տխուր
ու ճնշվածի տպավորություն էր թողնում նայողի վրա...» (ԹԸԱ):

Ժամկոչ Ավագի տանը Թումանյանը բանաստեղծություններ էր գրում, որ շատ է վախեցնում ծերունի տանտիրոջը. իր կշտամբանքները վերջինս պատճառաբանում էր նրանով, որ Հովհաննեսը դասերը թողած «շուն ու կատվի» հետևից է ընկել... (ԹՄՊ, 111):&lt;br&gt;
ԱԻ, 133:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս'' .—Ծանոթանում և մտերմանում է մասնավոր փաստաբան Գրիգոր Գոլոշյանի ընտանիքի հետ (տե՛ս օգոստոսի 15):

Ընտանիքը բնակվում էր այն տան վերին հարկում, որի ներքնահարկի մի սենյակը զբաղեցնում էր ժամկոչ Ավագը և ուր «նախլեբնիկ» էր պատանի Թումանյանը: Հետագայում մոտիկից շփվում է հատկապես նրանց ավագ որդու՝ Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ, որ մեծ տպավորություն է թողնում բանաստեղծի վրա և դառնում նրա «Հին կռիվը» պոեմի հերոսի՝ Վարդանի նախատիպը:&lt;br&gt;
ԱԻ, 141. ԵԼԺ 4, 561-565:

''Հոկտեմբերի 9, Թիֆլիս .''—Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական ժողովը, ուր պետք է ընտրվեին որդեգիր սաներ:

Թումանյանը դուրս է մնում ներկայացված թեկնածուների ցուցակից՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Սորա մասին ոչինչ տեղեկություն չկար» (ՀՍՍՀ, ՊԿՊԱ, ֆ.2, ց.1, 0. 113, թ. 89):

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ Թումանյանը «խնդիր է տվել որդեգիր (ձրիավարժ գիշերօթիկ աշակերտ) ընդունվելու համար, բայց չի հաջողվել»: Հուշագիրն այս տեղեկությունը քաղել է իր «Հիշատակարանից», ուր 1891 թ. գրի է առել բանաստեղծի պատասխաններն իր հարցումներին:&lt;br&gt;
ԱԻ, 132-133. ԹԺՀ, 243-244:

''&lt;Հոկտեմբեր - դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակներ Դսեղ՝ ծնողներին (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 30-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Դսեղից՝ ծնողներից, ստանում է 10 ռ. և սննդամթերք:

«Ստացա ձեր ուղարկած տասը (10) ռուբլին, չի առա պալտո, ալ երկու մանեթ (2 մնթ) և մի քանի շահի, որ պարտ էինք չերչոնց տղերանցը*, տվի, մնացածը կենում է և ուզում եմ վերնաշապիկ, շալվար ու շապիկ ու շապկահնգեր առնել, իսկ պալտոն ավելորդ եմ համարում, որովհետև այստեղ տաք է, ուսումնարանը տաք է, մեջտեղը մի քանի քայլ է, էլ ուրիշ գնալու տեղ չունեմ. ստացանք նույնպես մի տիկ թան, մի աղլուխ չիր և
մի տոպրակ պանիր»:
* Թիֆլիսաբնակ ձորագյուղցի խանութպաններ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7, 476:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 31-ը&gt;''. – Գյուղ է ուղարկում ստացած սննդամթերքի ամանները և փոքրիկ նվերներ:

«... Ամանները հետ ուղարկեցի. նույնպես ուղարկեցի շաքար, չայի, քյամար մի հատ և կոնֆետ րեխանց համար (անցյալ նամակում ևս գրել եմ): Ստացա այժմ և մի թաս յուղ (յուղն ավելորդ էր) ուղարկում եմ ահա թասը, տոպրակը և ձեր ասած սև կոճակները»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7:

''1884, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինչո՞ւ ես տխուր» [[ոտանավոր]]ը:

Նմանություն է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]] «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծությանը: Պահպանված ինքնագրի տակ՝ բանաստեղծի նշումը՝ «Դասատանը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 318, 642:

''1884, Թիֆլիս.'' – Դժգոհ է Ներսիսյան դպրոցի ներքին կարգ ու կանոնից, դասավանդումից:

[[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանը]] հիշում է, որ դեռ երրորդ դասարանից «Հովհաննեսն արդեն տրտնջում էր դպրոցի ամբողջ կազմի, դասավանդության ու առհասարակ ներքին կարգուկանոնի դեմ և ուզում էր դպրոցից դուրս գալ: &lt;....&gt; Շատ կարդալուց էր գուցե, որ նրա ճաշակն այնքան զարգացավ, որ էլ չէր հավանում Ներսիսյան դպրոցն ու այնտեղի դասավանդությունը: &lt;....&gt; Շարունակ պրպտումներ էր անում մի մեկենաս ճարելու, որի հաշվով ապագայում պարտքը վճարելու պայմանով գնար ուրիշ տեղ ուսումը շարունակելու և նույնիսկ բարձրագույն ուսում ստանալու» (Ան. Աբովյան, Հիշողություններ Հովհ. Թումանյանի կյանքից, «Պատկոմ», 1923, թիվ 2, էջ 11-12): Դասընկերների վկայությամբ՝ ցանկություն է ունեցել գնալ Վենետիկ՝ հավանաբար Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարանում սովորելու (Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Նվ. Թումանյանին, ԹԸԱ):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 225:


== 1885 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Նամակ Դսեղ՝ ծնողներին (պահպանված նամակներից առաջինն է):

Շնորհավորելով նոր տարվա առթիվ՝ դժգոհություն է հայտնում, որ իր նամակներին չեն պատասխանում (այդ նամակները և դրանց ենթադրյալ պատասխանները չեն պահպանվել).

«Հարգելի ծնողք իմ,

Շնորհավոր Նոր Տարի!

Որդիական սիրով և անկեղծ սրտով բարևս մատուցանեմ ձերդ թանկագին հրամանոցդ. եթե մեզանից հարցանեք փառք Ամենազորին ողջ եմք և առողջ. միայն ձերդ ողջությունն կցանկամք: Մինչև այստեղ նույն իսկ նոր տարու օրն եմ գրել և հանկարծ սրտիս վրա գնալով՝ էլ չգրեցի, որովհետև ահա քանի անգամ է նամակ եմ գրում պատասխան չեմ ստանում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 7-8, 476:

''Հունվարի 17, Թիֆլիս'' .—Շարունակում է հունվարի 1-ին սկսած նամակը ծնողներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Փետրվարի 25, Թիֆլիս'' .—Լրացնում է հունվարի 1-ին և 17-ին ծնողներին գրած նամակի ծրարը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''&lt;Փետրվար – մարտ&gt;, Թիֆլիս'' .- Գրում է բանաստեղծություն՝ հակացարական տրամադրությամբ (չի պահպանվել):*
* Բանաստեղծությունը գրված է եղել հայկական ծխական դպրոցները փակելու մասին Ալեքսանդր III –ի՝ 1885 թ. փետրվարի 23-ի հրովարտակի առիթով: Նվ. Թումանյանը գրում է. «Ժամանակի դեպքերից Թումանյանի վրա շատ խորն է ազդել և տպավորվել 1885 թվին՝ Ալեքսանդր 3-րդ ցարի ժամանակ, հայկական ծխական դպրոցների փակումը: Ասում են՝ պատանի բանաստեղծի բարկությունն ու վիշտը չափ ու սահման չուներ: Զայրույթով էր լցված միապետության դեմ: [[Հարություն Ճուղուրյանը|Հ. Ճուղուրյանը]] հիշում է, որ 1885 թ. Թումանյանը մի բանաստեղծություն է գրել դպրոցները փակելու առթիվ և իր այդ ոտանավորի մեջ ցարին
անվանել է «գազան»:&lt;br&gt;
ԹՄՊ, 131:

''Մարտի 12, Թիֆլիս'' .—Ուղարկում է հունվարի 1-ին սկսած և փետրվարի 17-ին ավարտած նամակը՝ ծնողներին:*
* Թումանյանն այս նամակը գրել է, երբ Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի աշակերտ էր: Նամակը հետաքրքրական փաստաթուղթ է ոչ միայն 15-ամյա պատանու գրագիտության աստիճանի, այլև նյութական վիճակի մասին: Որոշակի երևում է, որ նա ապրել է պարտքերով, ծնողներից ստացած փողով չի կարողացել բավարարել իր ամենատարրական կարիքները: Նույնը հաստատում են նաև Ներսիսյան դպրոցի նրա դասընկերները. «...Տանից հազիվ էր դրամ ստանում, որի հետևանքով ապրում էր բավականին դժվարությամբ: Զարմանալի չէր, որ ամռան արձակուրդներին քաղաքից գյուղ փախչողների մեջ Օհանեսը առաջինն էր լինում (ԹԺՀ, 216, Սարգիս Աբովյանի հուշերից):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 8:

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Երրորդ դասարան փոխադրվելու առիթով Զիկինյան եկեղեցու բակում ամբողջ դասարանով լուսանկարվում են:

Ըստ Հ. Ստեփանյանի հուշերի՝ լուսանկարվողների հետ եղել են նաև իրենց դաստիարակ, թվաբանության ուսուցիչ և դասագրքի հեղինակ Գրիգոր Վարձելյանը և եկեղեցու պատմության ձեռնարկի հեղինակ, ուսուցիչ Ղևոնդ քահանա Խարազյանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 291:

''Աշուն''. — Տարածվում է Չոփուռի տղաների «ղաչաղ» դառնալու լուրը:

Շշուկներ էին շրջում, թե այդ տղաներից Սոլոմոնին տեր Թադևոսն ու Ստեփան Մամիկոնյանն են մատնել, և Չոփուռի տղերքը որոշել են վրեժխնդիր լինել:* Այս լուրերից վախեցած՝ Թումանյանը որոշում է թողնել ուսումնարանը և մեկնել հայրենի գյուղ:

Սիմեոն Հովվյանը հիշում է. «1885 թվականն է, աշնան սկզբները, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես հոկտեեմեր ամիսը &lt;....&gt; Երեկոյան սերտողության ժամանակ վերակացու Արշակ Դեմուրյանը մոտեցավ ինձ և ասաց.

- Պարոն տեսուչը քեզ կանչում է:

Թուքս ցամաքեց, սաստիկ վախեցա... Երբ ներս մտա, տեսա, որ Հովհաննեսը մի ձեռքը ծոցին դրած, տխուր և մի տեսակ խռովածի պես կանգնած է տեսչանոցի անկյունում, իսկ տեսուչ Արշակ Նահապետյանը նրա հետ խոսում է կանգնած և ըստ երևույթին բարեկամական, ոչ պաշտոնական եղանակով:

Ինձ տեսնելուն պես Նահապետյանը, ձեռքով ցույց տալով Հովհաննեսին, ասաց (Նահապետյանին հայտնի էր իմ և Հովհաննեսի մոտ լինելը).

— Ուզում է ուսումնարանը թողնել, գյուղ գնալ: Եկել է վկայականն է ուզում: Համոզիր սրան,- մի առանձին շեշտով ավելացրեց մեր հանգուցյալ տեսուչը,- որ այդպիսի հիմարություն չանի»:

Ընկերոջ հորդորները զուր են անցնում. «Փաստն այն եղավ, որ մի գեղեցիկ օր էլ իմացանք, թե Ուհանեզը չկա, գնացել է գյուղ...»:
* Հետագայում թյուրիմացությունը պարզվում է. մատնիչը եղել է ոչ թե տեր Թադևոսը, որ այդ ժամանակ արդեն գյուղի քահանան չէր, այլ նրա հաջորդը՝ տեր Հակոբտ (ԱԻ, 162):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 251-252:

''1885''. – Ներսիսյան դպրոցում առաջին անգամ Թումանյանին տեսնում է Վարդան Շահպարոնյանը (հետագայում գրական-հասարակական գործիչ):

Շահպարոնյանը հիշում է. «Թումանյանին ես ճանաչում էի դեռ 1885 թ., երբ տասնմեկ տարեկան հասակում Ախալքալաքից գալով Թիֆլիս, մտա Ներսիսյան դպրոցի առաջին դասարանը: Այդ ժամանակ նա, որքան հիշում եմ, IV դասարանի աշակերտ էր. քիչ էր մասնակցում աշակերտական խաղերին. միշտ մտազբաղ էր, խոհուն, առանձին պատկառանք էր ազդում դիտողի վրա և, կարծեք թե նույնիսկ այդ հասակում նրա շարժումների, դեմքի և հայացքի արտահայտության մեջ նկատվում էր ինչ-որ վեհություն: Ես Թումանյանից փոքր էի, նրա հետ առանձնապես ոչ ծանոթ էի և ոչ էլ ընկեր, բայց հիշում եմ, որ նա ուներ առանձին գրավչություն և դեռ պատանի հասակից դեպի իրեն էր գրավում ուրիշների ուշադրությունը: Չէ՞ որ կային հարյուրավոր աշակերտներ, բայց նրանցից շատ քչերն են հիշողությանս մեջ մնացել:

Հենց այդ թվականներին Թումանյանը թողեց Ներսիսյան դպրոցը: Դրանից հետո նա արդեն մեզ՝ փոքրերիս հայտնի դառավ իբրև բանաստեղծ՝ «Աղբյուր» մանկական ամսագրում զետեղված իր ոտանավորներով:

Չեմ մոռանում նրա ժպտացող, գրավիչ դեմքը, որ ամառային վերարկուն ուսերին, նեղ եզրավոր գլխարկը թեք դրած, զբաղվում էր Գոլովինյան (այժմ Ռուսթավելու) պողոտայում...»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 416:

''1885.'' – Թումանյանը դուրս է գալիս Ներսիսյան դպրոցից և սկսում աշխատել զինվորական իրերի խանութում:

Կարճ ժամանակ անց հեռանում է:

Ան. Աբովյանն հիշում է. «Հովհաննեսին շատերը նկատողություն էին արել, թե ինչու է նա պարապ-սարապ թրև գալիս, ինչու գոնե մի վաճառականի մոտ աշակերտ չի մտնում: Ինքը նման պաշտոն չէր սիրում, երբ ինձանից խորհուրդ հարցրեց, ես էլ հավանություն չտվի: Ես միայն խորհուրդ էի տալիս ուսումը շարունակելու:

Մի օր էլ եկավ, ասաց, որ հենց մեր խանութի դիմաց, զինվորական իրեղենի խանութում իրեն աշակերտ են ուզում, և որովհետև ինձ մոտիկ է, ուստի նա արդեն տվել է իր համաձայնությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

''1885.''– Թիֆլիս է գալիս Ան. Աբովյանի հայրենակից Ե. Խարազյանը՝ իր խանութի համար գնումներ կատարելու:

Ծանոթանում է Թումանյանի հետ և տալիս իր համաձայնությունը՝ երեքով ժողովածու հրատարակելու:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Նրա պես մի փորձառու մարդու հետ ընկերակցելը մեզ ավելի ոգևորեց: Շտապելուց, դեռ նյութերը չհավաքած, իսկույն մի առաջաբան գրեցի և մյուս օրը Խարազյանին ցույց տվի. նա ժպտալով ասաց, որ դեռ առաջաբանի ժամանակը չէ, սկզբում նյութեր պետք է պատրաստել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 223:

''1885''.– Ծանոթանում է Թիֆլիս եկած [[Սմբատ Շահազիզ|Ս. Շահազիզյանի]] հետ:

Շահազիզը Ան. Աբովյանի դպրոցական ընկերներից էր: Խարազյանից տեղեկանալով, որ երեքով ժողովածու են հրատարակելու, խնդրում է իրեն նույնպես ընդգրկել, բայց մերժում է ստանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 226:

== 1885 - 1886 ==

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''.- Լոռում լսում ու գրի է առնում «Շունն ու կատուն», «Անբախտ վաճառականներ», «Արծիվն ու կաղնին» ժողովրդական [[ավանդություն]]ները:

Նվ. Թումանյանը վկայում է. «Նա սիրով էր հիշում աշնան այն օրերը, երբ քեռիները սարից ձիով տուն դառնալիս ճանապարհին [[առակ]] ու [[լեգենդ]] էին պատմում: Նա հիշում էր քեռի Իսայուն, որը նրան պատմել է «Շունն ու կատուն» զրույցը, «Արծիվն ու կաղնին», «Անբախտ վաճառականները» և մյուսները: Հետագայում, երբ սկսում է գրել, Թումանյանն առատությամբ է օգտվում մանկության օրերին գյուղում լսած այդ ժողովրդական նյութերից՝ [[հեքիաթ]]ներից և լեգենդներից (ԹՄՊ, 52):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549. 92, 550. 110, 555:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;.'' – Գրում է «Մի խրատ տաճկահայաստանցուն» [[բանաստեղծություն]]ը:

Սևագիր վիճակում պահպանվել է Թումանյանի՝ չորրորդ դասարանի տետրի էջերում և չի մտել ԵԼԺ հրատարակության մեջ: Գրվել է 1889 թ. Ֆրանսիայում կայանալիք համաշխարհային ցուցահանդեսի առիթով: Ցուցահանդեսի մասին դեռ երեք-չորս տարի առաջ նյութեր էին տպագրվում մամուլում («Մշակ», 1886, թիվ 117):

Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ&lt;br&gt;
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...&lt;br&gt;
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը&lt;br&gt;
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված&lt;br&gt;
Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-&lt;br&gt;
Դուք էլ, ի սեր աստծո, հայ եղբայրք,&lt;br&gt;
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,&lt;br&gt;
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման&lt;br&gt;
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,&lt;br&gt;
Լցրեք լճերից՝ մի ուրիշ աման էլ՝&lt;br&gt;
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...&lt;br&gt;
....Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք&lt;br&gt;
Հայաստանի հին սայլակի մեջը&lt;br&gt;
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք&lt;br&gt;
Դեպ՝ Ֆրանսիայի աշխարհահանդեսը,&lt;br&gt;
Տարեք, դարսեցեք հանդեսի մեջը&lt;br&gt;
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,&lt;br&gt;
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը&lt;br&gt;
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:&lt;br&gt;
...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,&lt;br&gt;
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...&lt;br&gt;
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,&lt;br&gt;
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...&lt;br&gt;
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,&lt;br&gt;
Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,&lt;br&gt;
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում&lt;br&gt;
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 263. ԱԻ, 176:

''&lt;Ամառ ... աշուն&gt;''. – Ստանում է եղբոր՝ Ռոստոմի նամակը` Դսեղից (չի պահպանվել):

Գրում է տեր Թադևոսի տոհմական կալվածքների հետ կապված անախորժությունների մասին:

Այդ մասին «Հաղթական ամբոխը» ինքնակենսագրական [[պատմվածք]]ում կարդում ենք. «Այդ ժամանակ ես ուսանում էի քաղաքում: Հեռու էի այն բոլոր դավերից ու շփոթություններից, որոնց մեջ ընկել էր մեր տունը: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները նամակ ստացա մեր տանից. եղբայրս գրում է, թե ագենտն եկավ, ժողովրդին գրգռեց, և ժողովուրդը կանգնել է, թե մեր հողերը հասարակությանն են պատկանում...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 491-492:

== 1885 .... 1887 ==

''Դսեղ – Թիֆլիս''. – Գրում է բազմաթիվ առակներ ու լեգենդներ՝ բանահյուսական հիմքի վրա և Լոռու բարբառով (չեն պահպանվել):

Բանաստեղծը հիշում է. «Մի ժամանակ (1885 – 1887) էդ տեսակ բաներ, ժողովրդական առակներ ու լեգենդներ շատ էի գրում բարբառով ու շատ էլ ունեի, բայց որովհետև չէի պահում, դես դեն կորան...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 550:

== 1886 ==

''Փետրվարի 20 կամ 22''. – Իր նախկին ուսուցչի՝ Տիգրան Տեր-Դավթյանի նախաձեռնությամբ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ Թումանյանը ներկա է լինում «Համլետի» ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի մասնակցությամբ:

Բանաստեղծն հիշում է. «Էդ գիշերը ինձ համար եղավ մի կախարդական գիշեր և գրեթե վճռական նշանակություն ունեցավ իմ ողջ գրական կյանքում: Էդ գիշեր ես էնքան սիրեցի «Համլետը» և հետո էլ [[Շեքսպիր]]ը, որ մի քանի դրամա գրեցի ու միշտ ոչնչացրի, որովհետև .... Շեքսպիրի գրածների նման չէին դուրս եկել: Սակայն էնքան ուժեղ էր կախարդանքը, որ մինչև օրս էլ ես ինձ ավելի դրամատուրգ եմ համարում, քան ուրիշ բան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 355:

''&lt;Փետրվարի 23-ից մայիսի վերջ&gt;'', ''Թիֆլիս'' .- Առաջին անգամ այցելում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆուն]]:

Բանաստեղծը հիշում է. «... Հենց էդ օրերը, դեռ աշակերտ, եղա Րաֆֆու մոտ, երբ առաջին փռած «Սամվելն» էր գրում ու սրբագրում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 254. ԱԻ, 159:

''Մայիս'' .— Մեկնում է Դսեղ՝ առանց տարեվերջյան քննություններին սպասելու (տե՛ս 1885, աշուն):&lt;br&gt;
ԱԻ, 162:

''Մայիսի 30'' .— Տեղի է ունենում Ներսիսյան դպրոցի մանկավարժական խորհրդի նիստը:

Որոշվում է 4-րդ դասարանի աշակերտ Հովհ. Թումանյանին թողնել նույն դասարանում՝ տարեվերջի քննություններին չմասնակցելու պատճառով:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է պարտամուրհակ իր խնամակալ Ավագ Շեկ-Վարդանյանցին 121 ռուբլի պարտքի դիմաց և մեկնում Դսեղ:

Պարտամուրհակը. «Ի՛ 1886 ամի 1 օրն հունիսի, ի՛ քաղաքն Տփխիս.

Մուրհակ պարտուց հարիւր քսան և մեկ ռուբլոյ

Ես ի՛ ներքոյ սորին ստորագրեալ Տփխիսու նահանգի Լոռոյ գաւառի Դսեղ գեղջ բնակիչ Յովհաննես Տեր-Թադևոսեան Թումանեանս տամ զայս մուրհակս հարիւր քսան և մեկ (121) ռուբլոյ քեզ, Ավաք Վարդանեանիդ նոյն նահանգի նոյն գավառի և Օձուն գիւղի բնակիչ և այժմ ժամանակաբնակ Տփխիս քաղաքի որ պարտ եմք իբրև վարձ ինձ վերա ունեցած խնամատարութեան սկսյալ ի՛ հազար ութ հարիւր ութսուն և չորսթուականի սեպտեմբեր ամսէն մինչև հազար ութ հարիւր ութսուն և վեց թուականի յունիս ամիսը, ի բաց առեալ արձակուրդի յունիս, յուլիս և օգոստոս ամիսները և պարտ եմ վերոյ յիշեալ դրամը պահանջման ժամանակ վճարել, որ և ստորագրեմ
իսկական ձեռամբ իմով:

Յովհաննես Թումանեանց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328,938:

''&lt;Հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ&gt;''.– Ուզունլար գյուղում ամռանը հանգստանալիս Ս. Հովվյանը այգիներում ծիրան հավաքելու ժամանակ հանդիպում է Թումանյանին:

Հովվյանը հիշում է. «...Դժվարանում եմ աչքերիս հավատալ, մեր Ուհանեզը տրեխները հագին, թուրքական սև տոլաղները կապած, սև մորթե փափախը գլխին, բերդանկա կոչված հրացանը ուսին, Չոփուռի տղա՝ Ռամազի հետ գալիս է դպի բազմությունը գետափով»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 254:

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս''.—Ներսիսյան դպրոցում մի առարկայից վերաքննություն հանձնելիս ձախողվում է և մեկընդմիշտ հեռանում է դպրոցից՝ չորրորդ դասարանը չավարտած:&lt;br&gt;
ԱԻ, 170:

&lt;Սեպտեեմեր - դեկտեմբեր&gt;.- Գրում է «Շունն ու կատուն» [[բալլադ]]ը:*
*Ժողովրդական զրույցը լսել է Լոռում իր քեռի Իսայուց:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''&lt;Հոկտեեմեր - դեկտեմբեր .... 1887-ի հունվար - փետրվար&gt;, Թիֆլիս''. – Ներկա է լինում Շեքսպիրի «Օթելլո», «Համլետ» և «Արքա Լիր» [[ողբերգություն]]ների ներկայացմանը՝ Պետրոս Ադամյանի դերակատարությամբ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 154 – 155:

''1886.'' – Գրում է «Անբախտ վաճառականները» բալլադը:

Բանաստեղծը հիշում է. «Էդ առակը աշակերտ ժամանակս Լոռի իմ քեռուցն եմ լսել ու տպածների մեջ իմ առաջին գրվածքներից մինն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 92, 550:

''1886''. – Թումանյանի կյանքում կատարվում են կարևոր իրադարձություններ:

Ինքնակենսագրական նոթերում բանաստեղծը գրառում է. «1886 - Ուսումնարանից դուրս 0ալը, հեղափոխականներ - Գոլոշյան – հիվանդություն, կոնսիստորիան, ամուսնություն, քահանայություն, ապահարզան, եկեղեցիներ, կռիվ, քեֆեր»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 2, 418. ԵԼԺ 8, 427:

''1886''. – Գրում է «Նահապետի ողբը»:

Դպրոցական տարիների ազգային – հայրենասիրական բանաստեղծություններից է:*
* Պահպանված ձեռագիրը բանաստեղծը թվագրել է «86», ապա նաև՝ «1887»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 325, 644:

''1886''. – Գրագրի պաշտոնով աշխատանքի է անցնում հոգևոր կոնսիստորիայում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 285:

''1886.'' – Գրառում թիվ 6 (2) ծոցատետրում.
«Մուկո. (Մկրտում) Չիլին0արյանց, քարնջեցի 82 տարեկան

Ժամանակի չարության վրա&lt;br&gt;
Թաղաթներս կտրել ա, ապրուստի գյուման չկա,&lt;br&gt;
Ամեն կիրակի մի թովջի, ռհաթումը ջան չկա,&lt;br&gt;
Պասակերը շատացել ա, հավատն ուրացել ա,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ժամանակին նահախ տեղը կացել ա,&lt;br&gt;
Ռհաթի ջաբրը շատ ա, լավ – օսալ դիմացել ա,&lt;br&gt;
[Մեծամարդը ետ ա ընկել, խոսելու մեյդան չկա]:&lt;br&gt;
Օբեշիկը որ գալիս ա, խոսում ես, նազ ա անում,&lt;br&gt;
Պրոտոկոլնին շինում ա, ռհաթին ջավ ա անում,&lt;br&gt;
Հայրի խոսքն ետ ա ընկել, որդին տնազ ա անում,&lt;br&gt;
Գիշեր-ցերեկ բամբասում են, էլ մի ուրիշ բան չկա:&lt;br&gt;
Անցկացած ժամանակին էրնեկ կտա հազարը,&lt;br&gt;
Ռհաթը խեղճ ա ըլել, տուներն ընկավ ազարը,&lt;br&gt;
Գեղամեջը խարաբ ա արել ջահելների բազարը,&lt;br&gt;
Մեծամարդը ետ ա ընկել խոսելու մեյդան չկա:&lt;br&gt;
Ռհաթը խարջ քաշելեն ջլիզ հալաքար ա [ընկել] դառել&lt;br&gt;
Գլավնիս իր տոնլուղը խալխիս շալակ ա&lt;br&gt;
Ժամանակիս դիվաննիքը փողի թալակ ա,&lt;br&gt;
Քիքիօղլի, քու մեղքերաց էլ ուղիղ դիվան չկա»:&lt;br&gt;
«1886 թվակ.»&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 222:

''1886.'' – Բանաստեղծ [[Վահան Միրաքյան]]ը ծանոթանում է Ներսիսյան դպրոցում սովորող Հովհաննես Թումանյանի հետ:

Իրենց առաջին հանդիպման մասին Միրաքյանը գրում է.

«... μարձրահասակ, բարակիրան, երկարավիզ, սև մահուդի աշակերտական բլուզովը, իմ սպասած բանաստեղծն էր: &lt;....&gt; Երկուսս էլ գյուղական հարսի նման կարմրատակելով իրար ձեռք սեղմեցինք: Մեզ երևի կարմրացնում էր էլի այդ բանաստեղծ անունը: Թե Հովհաննեսը, թե ես մեր այդ ծանոթության միջոցին դեռևս երեսներիս աղվամազ չունեինք:

- Կոնո ջան, ի՞նչ ունես գրած,- այդ եղավ Հովհաննեսի առաջին հարցը,- բե՛ր, կարդանք:

- Ինձ համար գրում եմ էլի, տպված դեռ ոչինչ չունեմ:

- Ես էլ չունեմ տպված. բայց ոչինչ չկա, մեզ համար գրածը բեր մեզ համար էլ կարդանք,- մտերմաբար և ժպտադեմ շարունակեց Թումանյանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 311:

== 1887 ==

''Փետրվարի 12, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Հ. Կարենյանի «Վարդանանց պատերազմը» կամ «Վարդան Մամիկոնյան» ողբերգության ներկայացմանը՝ հայ զինվորի համր դերով, և մոտիկից տեսնում Եղիշեի դերակատար Ադամյանին:

Բանաստեղծն հիշում է այդ իրադարձության հետ կապված զվարճալի մի միջադեպ. «- Վարդա՛ն, իմ Վարդա՛ն,- մրմնջալով Ավարայրի դաշտն իջավ (Եղիշե-Ադամյանը.- Խմբ.): Հենց դաշտն իջավ թե չէ, որ պիտի խաղա - սը~սս... հասարակությունը ամեն կողմից սը~ս արավ ու լռեց, պատրաստվեց: Էդ ժամանակ ես էլ ուզեցի պատրաստվեմ, որ լավ լսեմ ու տեսնեմ, վիզս որ ծռեցի, թեքեցի դեպի ներքև, անկանոն դիրքի պատճառով, թուքս կատիկս թռավ թե ինչ՝ հանկարծ մի հազ բռնեց ինձ: Ես ցնցվում եմ ամբող մարմնով, ինձ հետ շարժվում ու ճռճռում է ամբողջ դեկորացիան, բոլոր տախտակներն ու կտավները՝ այսինքն՝ բոլոր սարերն ու ժայռերը, և հակառակի նման էն ամենահանդիսավոր րոպեին, թատրոնի խորին լռության մեջ: Թատրոնում ընդհանուր ծիծաղ բարձրացավ, գալերեան սկսեց աղմկել ու աղաղակել բրավո՛..., բիս... կեցցեն հայոց քաջերը... և այլն, և այլն»:
ԵԼԺ 7, 257-258:&lt;br&gt;

''Փետրվարի 13-ին կամ «մի երկու օրից հետո», Թիֆլիս.'' – Այդ զվարճալի միջադեպից հետո այցելում է Ադամյանին՝ նրա ցանկությամբ:

Թումանյանը հիշում է. «Մյուս օրն էր թե մի երկու օրից հետո, պատմեցին, թե այժմ Ադամյանը էլ բարկացած չի, ծիծաղելով է պատմում էդ դեպքը և հարցնում էր, ուզում էր ինձ տեսնի: Ես գնացի, զարմանալի սիրով ու քաղաքավարությամբ ընդունեց, մանավանդ երբ իմացավ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտ եմ և ինչ պատճառով էի գնացել, իրեն գրքերից մինն էլ նվիրեց ի հիշատակ Վարդանանց պատերազմի ներկայացմանը և իմ
կարճատև, բայց աղմկալի բեմական գործունեության: Նրանից հետո մի քանի անգամ եղա մոտը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 258-259:

''Փետրվար, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Աղոթք» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայությամբ՝ շարժառիթը եղել է մի քահանայի բացականչությունը. «Փող է հարկավոր, փող, դուն փող ասա» ( ԹԺՀ, 345): Ըստ մեկ ուրիշ հուշագրողի՝ Արամ Առաքելյանի` 1888 թ. այս և մի քանի այլ բանաստեղծություններ՝ գրված մի ընդհանուր տետրում, Թումանյանը ցույց է տվել Ներսիսյան դպրոցի բարձրդասարանցի իր ընկերներին (ԹԺՀ, 288):
ԵԼԺ 1, 25, 546:&lt;br&gt;

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:

Նախնական տարբերակը վերնագրված է եղել «Հայ երկրագործի երգըը, որից պահպանվել է միայն առաջին տողը և մի հատված, որ չկա բանաստեղծի կենդանության օրոք եղած հրատարակություններում:

Հատվածը հրապարակել է Ա. Ինճիկյանը ( ԱԻ, 236 – 237):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Գարուն ... ամառ&gt;, Թիֆլիս'' .—Հանդիպումներ Սիմեոն Հովվյանի հետ, որն ավարտում էր Ներսիսյան դպրոցը:

Հովվյանը հիշում է, որ այդ օրերին Թումանյանը չափազանց ոգևորված էր Չոփուռի տղաներով, ասում էր, որ պետք է նրանց մասին գրի մի պոեմ՝ դյուցազներգության նման մի բան: Հիշում է նաև, որ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանում կարդում է «Մի ուրվական» խորագիրը կրող բանաստեղծությունը, որն առ այսօր անհայտ է:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս''.– Սկսում են լույս տեսնել Թումանյանի [[անեկդոտ]]ները՝ «Մեր երկրի կյանքից» կամ «Մեր կյանքից» ընդհանուր խորագրով («Նոր-Դար», 1887, թիվ 121):

Լոռեցիների կյանքից քաղված այս ու հաջորդ անեկդոտները («Նոր-Դար», 1887, No No 132, 133, 136, 137, 1889, No No 84, 154, 1890, No 129), ինչպես նաև «Մի ավանդություն» հոդվածը տպագրվել են եռաստղանիշ (*** ստորագրությամբ: Դրանց՝ Թումանյանի գրչին պատկանելը հաստատել է [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանը]] (ԳԱ Տեղեկագիր, 1963, թիվ 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 5, 580-588, 819:

''Օգոստոսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Արև և Լուսին» [[բալլադ]]ը:

Օգտագործել է ավանդության Լոռու տարբերակը:

Բալլադի ստեղծման շարժառիթի մասին բμանաստեղծը [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրում է. «Լավ եմ հիշում, 1887 թվականի ամառը (կարծեմ օգոստոսին) արևի խավարում եղավ, էդ մասին գրեցին, խոսեցին: Հենց էդ օրերում ես էլ «Արևն ու Լուսինը» գրեցի...» (ԵԼԺ 10, 249):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551:

Օգոստոսի 10, Թիֆլիս. – Գրում է «Ամառվա գիշերը գյուղում» բանաստեղծությունը:

Տիգրան Փիրումյանի վկայության համաձայն՝ «Թիֆլիսի Մթացմինդա սարից մի լուսնյակ գիշեր քաղաքը դիտելուց ու նրա աղմուկներն իր հայրենի Դսեղ գյուղի հանդարտության հետ համեմատելուց հետո (ԹԺՀ, 346): Ինչպես հիշում է Արամ Առաքելյանը, այս ոտանավորը ևս գրված է եղել այն ընդհանուր տետրում (տե՛ս փետրվար), որ Թումանյանը Ներսիսյան դպրոցում ցույց է տվել իր բարձրդասարանցի ընկերներին (ԹԺՀ, 288):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 27, 435:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս .''—Տպագրվում է («Նոր- Դար» թիվ 136) «Մի ավանդություն» հոդվածը:

Թումանյանի առաջին գրավոր ելույթն է: Փորձում է պարզել Դսեղի հին գերեզմանոցում գտնվող երկու խաչարձանների իսկությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 7, 568:

''Օգոստոս, Թիֆլիս''. – Աշխատանքի է անցնում Վրաստանի հայոց հոգևոր կոնսիստորիայում: 16 ռ. 66 կոպ. աշխատավարձով վարում է գրագրի պաշտոն՝ մինչև 1892 թ. մարտի 22 – ը:

Կոնսիստորիայում անցկացրած այս տարիները ամենածանրերից են եղել բանաստեղծի կյանքում: Սարգիս Աբովյանը հիշում է. «Դժվար էր պատկերացնել Օհաննեսին այս նոր, իր խառնվածքին անչափ անհամապատասխան պաշտոնավայրում: Նա մխիթարվում էր, որ այստեղ կարողանում էր ծանոթանալ մարդկանց վարք ու բարքին, ավելի ևս հոգևորականների մութ գործերին: &lt;....&gt; Աշխատանքի այս վայրում նա կապը չէր կտրում գյուղացիներից, հաճախ Օհաննեսի օգնությանն էին դիմում ոչ միայն ամուսնական կնճռոտ խնդիրների լուծման, այլև պետական հիմնարկներում այս կամ այն վիճելի հարցերի համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 216, 285. ԹՄՊ, 149. ԱԻ, 188:

''&lt;Սեպտեմբերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս''. – Ծանոթանում և սիրահարվում է Թիֆլիսի Քամոյան եկեղեցու քահանա և կոնսիստորիայի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի որդեգրուհի Մարիամ (Օլգա) Մաճկալյանի՝ իր ապագա կնոջ հետ:

Ծանոթությունից մի քանի օր առաջ աղջիկը արդեն նկատել էր «բարձրահասակ, գանգուր մազերով» համակրելի երիտասարդին, որ բնակվում էր իր տատոնց տան հարևանությամբ, Բագրատ Թումանյանի հետ: Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Հետո իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աբովյանի հետ, առանց իմ գիտության, որոշել են մեզ նշանել և ամուսնությունից հետո Օհաննեսին քահանա ձեռնադրել: Ներսես Աբովյանը (Օհաննեսի ընկեր Անուշավան Աբովյանի հորեղբայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 326 – 327:

''Դեկտեմբերի 12, Թիֆլիս''. – Նամակ է գրում հորը՝ նշանվելու կապակցությամբ:

Թիվ 1(11) ծոցատետրում բանաստեղծը նշում է. «87 դեկտեմբերի 12-ին առաջին նամակը գրեցի հորս ինձ նշանելու համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 157:

''&lt;Դեկտեմբերի վերջեր&gt;, Թիֆլիս .-'' Գրում է «Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է ապագա կնոջը՝ Օլգա Մաճկալյանին:

Տարիներ անց բանաստեղծը գրում է կնոջը. «... Առավոտյան թղթերիս մեջ պատահմամբ գտա 87 թվականի վերջերին գրած մի բանաստեղծություն, որը գրել եմ քեզ վրա... ժամանակը (լավ հիշեցի, թե ինչ օր եմ գրել): Այնքան ինձ դյուր եկավ, որ հետս տարա կոնսիստոր. չգիտեմ, այնտեղ մնաց, թե հետս բերեցի, վերջապես կորցրել եմ, վաղը կորոնեմ կոնսիստորում. բայց ահա նրա վերջին տները.

... Ես ուզում եմ սեր երգել,&lt;br&gt;
Երգել սրտանց և վառվել.&lt;br&gt;
Ես ուզում եմ և գրկել,&lt;br&gt;
Փարել ''նրան'' և փարվել:

Ես ուզում եմ մի հրատապ&lt;br&gt;
Սաստիկ սիրով ինձ տանջել,&lt;br&gt;
''Նրա'' կրծքին անարատ&lt;br&gt;
Բոցավառվիլ և հանգչել.

Թողե՛ք, թողո՛ք ինձ խնդրեմ,&lt;br&gt;
Թողեք ինձ միայն սեր երգել.&lt;br&gt;
Թողե՛ք, թողե՛ք, որ գրկեմ,&lt;br&gt;
Սիրեմ նրան անարգել...» (ԵԼԺ 9, 33):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 328, 644:
''
1887, Թիֆլիս''. – Գրում է իր նախնիների՝ հայրական տոհմի պատմությունը՝ «Գործք հարանց» խորագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 8, 7, 552. ԱԻ, 19-20:

''1887, Թիֆլիս .''- Գրում է «Հին օրհնություն» բանաստեղծությունը:

Արամ Առաքելյանի վկայությամբ (ԹԺՀ, 285-288)՝ այս ոտանավորը ևս եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ բանաստեղծը ցույց է տվել ավագ ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում սովորելիս (տե՛ս փետրվար):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 28, 436:

''1887, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մարոն» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 7, 496-497:

''1887, Թիֆլիս'' .- Ապրում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 274:

''1887, Թիֆլիս'' .- Գրում է «Ավանդություն» [[գրաբար]] բանաստեղծությունը (անավարտ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 184-185, 570:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1885</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>339</id>
      <timestamp>2011-02-01T05:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>178.78.128.16</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. 1969...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="216">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. 1969):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>342</id>
      <timestamp>2011-02-01T05:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>178.78.128.16</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="220">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1875</id>
      <timestamp>2011-04-10T08:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="429">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007</id>
      <timestamp>2011-04-13T13:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="550">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2397</id>
      <timestamp>2011-04-22T17:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="684">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3576</id>
      <timestamp>2011-06-16T03:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="860">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Նոյոմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577</id>
      <timestamp>2011-06-16T03:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="860">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8244</id>
      <timestamp>2012-05-01T02:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1062">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9463</id>
      <timestamp>2012-07-28T14:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10335</id>
      <timestamp>2012-08-19T09:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1295">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13556</id>
      <timestamp>2013-02-15T20:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1416">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13618</id>
      <timestamp>2013-02-16T08:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1550">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13716</id>
      <timestamp>2013-02-21T07:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1676">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1915]])։
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13719</id>
      <timestamp>2013-02-21T07:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1550">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13741</id>
      <timestamp>2013-02-24T07:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1669">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14998</id>
      <timestamp>2013-04-24T06:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1778">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16533</id>
      <timestamp>2013-08-14T12:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1889">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17190</id>
      <timestamp>2013-08-30T20:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2044">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 22]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17835</id>
      <timestamp>2013-11-15T11:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2247">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1955]])։
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 22]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17910</id>
      <timestamp>2013-11-17T09:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2335">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1955]])։
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1970]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1951]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 22]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18081</id>
      <timestamp>2013-11-21T09:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2487">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1920]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[1915]]): 
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1970]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (մահ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 22]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1955]])։
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1914]])։
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1915]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. [[1970]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (մահ. [[1954]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1970]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1951]]):
* [[Վահան Չուգասզյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1961]])

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 22]] - [[Վիկտոր Հյուգո]], ֆրանսիացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Իսքենդեր Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված բանաստեղծ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):
* [[Ալեքսանդր Արարատյան]], հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ (ծնվ. [[1855]])։

[[Կատեգորիա:1885]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1886</title>
    <ns>0</ns>
    <id>890</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1882</id>
      <timestamp>2011-04-10T09:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="234">== Մահացածներ ==

* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2506</id>
      <timestamp>2011-04-27T13:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="365">== Ծնվածներ ==
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7474</id>
      <timestamp>2012-02-19T07:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="450">== Ծնվածներ ==

* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9345</id>
      <timestamp>2012-07-23T05:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="595">== Ծնվածներ ==

* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9646</id>
      <timestamp>2012-08-05T09:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="735">== Ծնվածներ ==

* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10115</id>
      <timestamp>2012-08-14T17:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="844">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11506</id>
      <timestamp>2012-10-22T12:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="954">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11927</id>
      <timestamp>2012-11-11T18:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12954</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1160">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13772</id>
      <timestamp>2013-02-26T09:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1302">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15167</id>
      <timestamp>2013-05-03T19:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1441">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (մահ. [[1951]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15171</id>
      <timestamp>2013-05-03T19:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1302">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16191</id>
      <timestamp>2013-08-08T15:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1438">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17063</id>
      <timestamp>2013-08-24T21:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1614">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17505</id>
      <timestamp>2013-09-22T05:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1739">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17949</id>
      <timestamp>2013-11-18T15:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1864">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (մահ. [[1971]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18116</id>
      <timestamp>2013-11-21T15:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2026">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1966]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (մահ. [[1971]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18214</id>
      <timestamp>2013-11-24T11:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2137">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1966]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (մահ. [[1971]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18511</id>
      <timestamp>2013-12-19T22:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2268">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1966]]):
* [[Մայիսի 18]] - [[Գրիգորի Ադամով]], ռուս խորհրդային ֆանտաստ գրող (մահ. [[1945]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (մահ. [[1971]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18982</id>
      <timestamp>2014-01-31T13:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2353">== Ծնվածներ ==

* Հունվար - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (մահ. [[1908]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1966]]):
* [[Մայիսի 18]] - [[Գրիգորի Ադամով]], ռուս խորհրդային ֆանտաստ գրող (մահ. [[1945]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]): 
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (մահ. [[1971]]): 
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Իվան Աբաև]], օս արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Զաբել Աբդալյան]], անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (մահ. [[1949]]):
* [[Խաչատուր Եգանյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1966]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (մահ. [[1949]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Վարդան Ըստկարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, աստվածաբան (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Խոսե Հեռնանդես]], արգենտինացի բանաստեղծ, լրագրող, քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Յուհաննա Աբգարիոս]], արաբացած հայ գերդաստանում ծնված տնտեսագետ, բանաստեղծ, լեզվաբան (ծնվ. [[1832]]):
* [[Ստեփան Դեմիրճյան]] - հայ հոգևորական գործիչ, մանկավարժ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1862]])։

[[Կատեգորիա:1886]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1887</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1847</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3627</id>
      <timestamp>2011-07-06T05:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):  [[Կատեգորիա:1877]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5382</id>
      <timestamp>2011-09-11T16:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="257">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8369</id>
      <timestamp>2012-05-05T04:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="386">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9688</id>
      <timestamp>2012-08-07T16:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="504">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11403</id>
      <timestamp>2012-10-16T07:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="700">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12297</id>
      <timestamp>2012-12-14T21:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="779">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13294</id>
      <timestamp>2013-02-02T08:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="891">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13535</id>
      <timestamp>2013-02-14T20:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="989">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13623</id>
      <timestamp>2013-02-16T09:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1085">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13669</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1167">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16740</id>
      <timestamp>2013-08-17T15:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1312">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 26]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17784</id>
      <timestamp>2013-11-12T11:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1457">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 26]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18026</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1619">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (մահ. [[1974]]):
* [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 26]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18784</id>
      <timestamp>2014-01-16T18:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1734">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Ահարոն Տատուրյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (մահ. [[1974]]):
* [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 26]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19900</id>
      <timestamp>2014-05-24T19:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1843">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Գրիգոր Ղափանցյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1957]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Ահարոն Տատուրյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1965]]):
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1915]])։
* [[Հակոբ Անտոնյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1967]])։
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1905]])։
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1918]])։
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (մահ. [[1946]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (մահ. [[1974]]):
* [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 26]] - [[Յան Հանուշ]], լեհական և ուկրաինական լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Սեպուհ Լազ-Մինասյան]], հայ դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Մալուլ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1887]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1888</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1574</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3203</id>
      <timestamp>2011-05-20T12:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):  [[Կատեգորիա:1...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="190">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6738</id>
      <timestamp>2011-11-13T19:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="327">== Ծնվածներ ==

* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7655</id>
      <timestamp>2012-03-06T18:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="523">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7714</id>
      <timestamp>2012-03-11T19:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="631">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10607</id>
      <timestamp>2012-09-02T05:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="953">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10656</id>
      <timestamp>2012-09-02T18:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11380</id>
      <timestamp>2012-10-14T07:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1123">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11722</id>
      <timestamp>2012-10-30T21:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1229">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12962</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1323">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14281</id>
      <timestamp>2013-03-23T17:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1459">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18120</id>
      <timestamp>2013-11-21T16:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1556">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18226</id>
      <timestamp>2013-11-25T19:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1659">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1960]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18491</id>
      <timestamp>2013-12-19T21:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1826">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Նիկոլայ Ագնիցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1960]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18501</id>
      <timestamp>2013-12-19T21:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1828">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1960]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19652</id>
      <timestamp>2014-05-05T21:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1974">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրենց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1960]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19989</id>
      <timestamp>2014-05-28T11:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2101">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1982]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (մահ. [[1932]]):
* [[Սեպտեմբերի 26]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1965]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1949]]):
* [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (մահ. [[1965]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Գուրգեն Թրենց]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1972]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1956]]):
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1960]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Վսեվոլոդ Գարշին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1855]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Մեթյու Առնոլդ]], անգլիացի բանաստեղծ, քննադատ (մահ. [[1822]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Հովհաննես Չամուռճյան]], աստվածաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1801]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Թեոդոր Շթորմ]], գերմանացի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Ծերենց]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1822]]):

[[Կատեգորիա:1888]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1888-1889 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3299</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6873</id>
      <timestamp>2011-11-21T18:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46964">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները (Հովհաննես Թումանյան, Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □1888 թ. հունվարի 1-ին առա-
վոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, μeYaoU է ու
μերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա
լավ նշան է, Նոր տարվա μախտը:
Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին
44
շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, μերեց սեղանատուն,
սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.
- Էդ ի՞նչ ծիտ եք μeYել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:
Մայրս ցույց տվեց:
Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից
ու 0նաց□:
ԹԺՀ, 327 – 328:
Հունվարի 1, Թիֆլիս. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյ
անի և Օլ0ա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... Մայրս ասաց, որ ուզում
են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում
են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է
ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան
քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: ԹՖայած դրան,
մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր 0ալիս էր,
եnμեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան
ես: Խոսում էինք 0րականությունից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ 0րքեր
եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. Աղայան,
Պռոշյան, Րաֆֆի (□□Սամվելը□ նոր էր լույս տեսել), Մուրացան
և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը μանաստեղծ է: Ես ասացի,
որ □ԱOμUaonaoU□ կարդացել եմ □Սրին0ի□ ոտանավորը, լավ
μանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.
- Շա՞տ ես հավանում նրա 0րածը, իսկ որ նրանից լավը
կարդա՞ս:
- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ□:
ԹԺՀ, 328:
Հունվարի 1, Թիֆլիս.– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյ
անի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա
ձեռնադրելու շուրջ:
ԹԺՀ, 328:
45
&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս. – Այցելություններ Րաֆֆուն:
Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ.
հոկտեUμերի 18-ի նամակը՝ ուղղված Գրի0որ Արծրունուն:
1913 թ. դեկտեUμերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երե-
կույթին ունեցած ելույթում μանաստեղծը հիշում է. □Ես էլ եմ
կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. Լեոն, թե մնում է
□Մշակի□ EUμա0րատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է
Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը□:
ԹԺՀ 7, 536:
Մարտի 3 .- Թիֆլիսում՝ կալվածական μանկի (վրաց
ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլ0ա Մաճկալյանների
հետ դիտում է Հ. Կարենյանի □Վարդան Մամիկոնյան□ պիեսի
μեմադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Վարդանանց տոնից երկու
օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու
□Վարդան Մամիկոնյան□ ներկայացումը, 0նանք միասին: Ես
ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ 0ամ քեզ հետ, նա պատասխ
անեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ,
թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կ0ա մեր ետևից:
Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկա-
յացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ μացատրում և
պատմում էր μaiանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր
Գևոր0 Չմշկյանը: Եnμ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից.
սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, μայց չկարողացավ
կառք 0տնել: Ստիպված ոտքով 0նացինք: Մեզ տարավ տուն,
իսկ ինքը 0նաց իր տունը, որը μավական հեռու էր□:
ԹԺՀ, 328, 337:
&lt;Մարտի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս. – Վանքի եկեղեցում մասնակցում
է Գևոր0յան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյ
անի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի
պարտականություն:
Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթ
անում, ապա μարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո
նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ
Առաքելյանը, Գրի0որ Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի
46
աշակերտներ, μավական կարդացած ու μանիմաց երիտա-
սարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի
μYակարանը՝ նրանք ամեն շաμաթ կազմակերպում էին երե-
կույթներ, զրուցում 0րական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և
համաշխարհային դասական 0րականության մեջ, μարձրաձայն
ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պաnμերա-
կան հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին
դառնում նաև Թումանյանի ստեղծա0ործությունները: Արամ
Առաքելյանը հիշում է. □Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլ
ամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոս
ակցությունը Թումանյանի 0րվածքների շուրջն էր պտտվում:
Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ μերել իր 0րվածքները և
հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստոր
են հրաժարվում էր, պատճառաμանելով, թե մի առանձին
արժեքավոր μան չեն ներկայացնում այդ 0րվածքները: Մեր
համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել:
Իսկույն ևեթ 0նաց և իր μYակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն
էր 0տնվում, μերեց 0րելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ
տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք
անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից
□Շունն ու Կատուն□, □Արև և Լուսին□, □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□, □Գութանի եր0ը□, □Աղոթք□, □Հին օրհնություն□,
□Մարոն□, □Ալեք□, □Նահատակ□, □Լոռեցի Սաքոն□ և մեկը մյուսից
0եղեցիկ ու 0ողտրիկ ոտանավորները□: Մի քանի հավա-
քույթ նվիրելով այդ ստեղծա0ործությունների քննարկմանը՝
ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և
հրատարակել:
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:
Մարտի 19, Թիֆլիս. – Վախճանվում է Ծերենցը:
ԹԺՀ, 328, 937:
Մարտի 21, Թիֆլիս. – Մողնու Ս. Գևոր0 եկեղեցում կա-
տարվում է Ծերենցի հո0եհան0իստը:
Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկ47
ցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով 0նում է Օլ0ա
Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի կիրակի օր եկավ, թե՝
մեռել է մեր լավ 0րողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ μերին
եկեղեցի, պետք է մի ժամից 0նամ:
Ես նստած՝ տետրիս մեջ 0րում էի նոր լսածս եր0երը: Մինչև
հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց 0րիչը, սկսեց շարուն
ակել, արտա0րություններ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և
այդպես էլ թաղման չհասավ□:
ԹԺՀ, 328, 937:
Մարտի 21, Թիֆլիս. – Օլ0ա Մաճկալյանի տանը նրա
եր0արան-տետրում* արտա0րում է Սայաթ – Նովայի □Ուստի
0ու քաս□ եր0ը:
* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտա0րված են
Սայաթ-Նովայի □Ուստի՞ 0ու քաս□ եր0ը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX քառատող
երը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. □1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը
12-ին□: Հավանաμար մարտի 21-ին արտա0րել է միայն Սայաթ-Նովայի
եր0ը:
ԹԺՀ, 328, 937:
&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUա-
նին իր նշանվելու մտադրության մասին:
Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել:
Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը 0ալիս է և
հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր էլ արտակար0
ուրախ տրամադրությաUμ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց
արա0-արա0 ման 0ալ:
- Հը, այդ ի՞նչ խաμար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես
հետաքրքրվելով:
- Րի0ունս նշանվում եմ:
- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից
μացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի
ըլես:
48
- Ադա, 0ժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո.նց թե □նշանվում եմ□, մեռնեմ
արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու
հիմա էլ □նշանվո՞ւմ ես□: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, μեղա-
տեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, 0րպանդ դա-
տարկ, ի.նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը 0ո-
0իցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա.յ որդի, թե կարում ես, 0նա
ուսումդ շարունակի:
- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի,
դե մի խելք շանց տուր:
- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ
տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես
ծնողներ ունեմ, ի.նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս
0րեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:
- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:
Ես այնպես ուրախացա, որ Cμn նրան անդունդի μերանից
ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝
- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ
ամաչեցի, թե μան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի,
կըլի□:
ԹԺՀ, 227 – 228:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ.
Թումանյանի և օրիորդ Օլ0ա Մաճկալյանի նշանադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... մեզ նշանեցին: Հայրը՝
տեր Թադևոսը, եկավ 0յուղից մի քահանայի և մի վարդապետի
հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա
և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին□:
ԹԺՀ, 329:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը 0րում է
քառատող մի ոտանավոր՝ □Արծվիկ□ վերնա0րով (չի պահպանվ
ել):
Այդ օրը օրիորդ Օլ0ան իմանում է, որ իր նշանածը μա-
նաստեղծություններ է 0րում:
ԹԺՀ, 329:
49
Մարտի 25, Թիֆլիս. – Հովհ. Թումանյանի և Օլինկա
(Օլ0ա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է
պայմանա0իր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս
կողմից՝ նրա նշանածի հո0եհոր՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի միջև:
ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս
Ես Տփխիսի μYակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անս իմ որդե0րուհի Օլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության
օրը Լոռվա 0ավառի Դսեղ 0եղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան
Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանա0իրը, խոստանում
եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ,
խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհ
աննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահա-
նայության eaonμ աստիճանին: Թե այս մասին հո0ածությունը
և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին
արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատր
աստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահա-
նայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ, վա-
յելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս,
պատրաստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես
քահանայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ,
վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհանն
ես քահանայս, պարտավորված եմ Cμnև որդվո հո0ալ քեզ
համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորա0րեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝
Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;
Ներկա 7տա՝ Ներսես ավա7 քահանա ԱμaiUան
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:
ԹՏԹ, 1560:
&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;, Թիֆլիս. – Նոր նշանված Հովհանն
եսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տի50
րացուի պաշտոնով:
Միջավայրը խորթ էր μանաստեղծի նկարա0րին, և նա
շուտով դուրս է 0ալիս այդտեղից:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսին նշանելով՝
աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար,
խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիր
ացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության
համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը
մի անտանելի μեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շա-
μաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից□:
ԹԺՀ, 228:
Ապրիլի 29, Թիֆլիս .- Մասնակցում է Րաֆֆու թաղմանը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Օհանեսը հա0նում էր μEaoզ և
մի աշակերտական 0լխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մե-
տաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հա0ուստով, μայց ոտից
0լուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ.
ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, μայց
երկու օր լավ չէր զ0ում իրեն□:
ԹԺՀ, 329:
&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս. – Զատկին հյուր է 0նում աներանց
տուն:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Նշանվելուց հետո Օհանեսը
համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և 0նում էր ուշ
երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույ0 0եղեցիկ
կոշիկ μերեց, նոր ձևի: Զատկի 0իշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր
ուզում տուն 0նալ, ասաց՝ 0իշերը մեյդանով մեծ մկներ են
վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու
օր հետո 0նաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բա0րատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու 0իշեր մնացել ես, էլի 0նա էնտեղ:
Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ 0նա շորերդ μեր□:
ԹԺՀ, 329—330:
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա
Մարտիրոսյանի μYակարանը:
Օ. Թումանյանը շարունակում է. □Մյուս օրը մի կապոց
51
ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու 0իրք. մեկը՝
□Վերք Հայաստանին□, մյուսը՝ □Հյուսիսափայլի□ մի համար: Այդ
էր նրա աUμaOc ունեցածը□:*
* Այդ տան վերին հարկում μYակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դա-
թիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական
տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):
ԹԺՀ, 329-330:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ապրում է նշանածի հայրական՝
Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:
Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա
և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց □Շունն
ու Կատուն□ μանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկ
ած: Բանաստեղծության μaiանդակությունն այնքա.ն համա-
պատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա.ն հրա-
շալի ու աYμeYազμae շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովր
դական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն□:
ԹԺՀ, 256:
Հունիսի 1 (ՀաUμարձման տոնին), Թիֆլիս. – Հայտնում է
նշանածին, թե 0յուղից մարդ է եկել և ինքը 0նալու է տեսակցությ
ան:
Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվ
անդանում է:
Ըստ Օլ0ա Թումանյանի հուշերի՝ μանաստեղծը հիվանդ
ժամանակ սկզμaoU պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը,
ապա սենյակ են վարձում Ս. Սար0իս եկեղեցու μակի դպրոցում
և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության
են 0նում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից 0ալիս են ծնողն
երը և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում 0յուղ
տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:
ԹԺՀ, 330:
&lt;Հուլիսի կես&gt;. – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյ
անին տեղափոխում են 0յուղ՝ հակառակ μAsIC խորհրդի:
52
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... Այն ժամանակ երկաթուղի
չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի 0նային դիլիժանսով, հետո էլ՝
ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ
նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին 0նացին 0յուղ□:
ԹԺՀ, 330:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի EUμC հետ
Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:
ԹԺՀ, 329, 938:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Դսեղ. – Ապաքինվում է հիվանդությունից:
ԹԺՀ, 331:
&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Գյուղում
ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում
նրանց ազ0ականներից մեկը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ μարեկամ Ալեքսի
Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել
է, μայց էլ չի 0ալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է 0տել, պետք է նշանի:
Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասց
եին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛
կ ջան, μան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ μարև կա-
նես: Այս μaEanCo հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ 0րված, մյուսը՝ մորս անունով՝
μարկացած□:
ԹԺՀ, 330:
ՍեպտեUμերի 15,Դսեղ. – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս
նախորդը):
Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուր
անք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. □Այսքան
ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հա-
վատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձ0եր քեզ անմիտ
կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություննե-
րին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը
արձա0անք է տված իմ խոսքերին: Եթե Cμnև μավական ինձ
53
ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք
ուրիշին:
Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ
անազնվության վերա. թող ես խաμiած լինեմ, μայց ունենամ
իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս
ուշանալու պատճառը 0աղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք
ևս 0իտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հան0ամանքներ, որ
0ալովս կպատմեմ: Օ0ոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց:
Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ 0րել, μայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:
Ես առողջ եմ և 0ուցե նամակիս հետ 0ամ□:
ԵԼԺ 9, 9, 476:
ՍեպտեUμերի 15, Դսեղ. – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:
Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված
անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ μաUμասում է իրեն, հետն էլ
սպառնալիքներ կարդում. □Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ
ան0ամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառն
ալիքներ, μայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չ0իտեմ: Գոնե
միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ μարկություն համարելով,
թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքե-
րին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտա-
ծելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա□:
ԵԼԺ 9, 10, 477:
ՍեպտեUμերի 20. – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերա-
դառնում է Թիֆլիս:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □...Երեկոյան մի մարդ եկավ
ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝
եթե 0ամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ 0ա: Եկավ և
μացատրեց μaEan հան0ամանքները (տե՛ս նաև սեպտեUμերի 15):
* Իջևանատուն Թիֆլիսում:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ՀոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը Օլ0այի
համար μարձրաձայն կարդում է Հոմերոսի □Իլիականը□ և □Ոդիս
ականը□:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Կոշիկներից հետո (տե՛ս
54
0արուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի
□Իլիականն□ ու □Ոդիսականն□ էին և □Վերք Հայաստանին□:
ԱμaiUանի 0իրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կար-
դացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և μացատրություններ
տալիս□:
ԹԺՀ, 332:
ՀոկտեUμերի 30, ժամը 12. – Մաճկալյանների տանը Թում
անյանը Օլ0այի եր0արան – տետրում արտա0րում է Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX
քառատողերը:
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6874</id>
      <timestamp>2011-11-21T19:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47112">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի նամակը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. □Ես էլ եմ
կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. Լեոն, թե մնում է
□Մշակի□ EUμա0րատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է
Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը□:
ԹԺՀ 7, 536:
Մարտի 3 .- Թիֆլիսում՝ կալվածական μանկի (վրաց
ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլ0ա Մաճկալյանների
հետ դիտում է Հ. Կարենյանի □Վարդան Մամիկոնյան□ պիեսի
μեմադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Վարդանանց տոնից երկու
օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու
□Վարդան Մամիկոնյան□ ներկայացումը, 0նանք միասին: Ես
ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ 0ամ քեզ հետ, նա պատասխ
անեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ,
թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կ0ա մեր ետևից:
Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկա-
յացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ μացատրում և
պատմում էր μaiանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր
Գևոր0 Չմշկյանը: Եnμ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից.
սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, μայց չկարողացավ
կառք 0տնել: Ստիպված ոտքով 0նացինք: Մեզ տարավ տուն,
իսկ ինքը 0նաց իր տունը, որը μավական հեռու էր□:
ԹԺՀ, 328, 337:
&lt;Մարտի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս. – Վանքի եկեղեցում մասնակցում
է Գևոր0յան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյ
անի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի
պարտականություն:
Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթ
անում, ապա μարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո
նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ
Առաքելյանը, Գրի0որ Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի
46
աշակերտներ, μավական կարդացած ու μանիմաց երիտա-
սարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի
μYակարանը՝ նրանք ամեն շաμաթ կազմակերպում էին երե-
կույթներ, զրուցում 0րական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և
համաշխարհային դասական 0րականության մեջ, μարձրաձայն
ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պաnμերա-
կան հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին
դառնում նաև Թումանյանի ստեղծա0ործությունները: Արամ
Առաքելյանը հիշում է. □Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլ
ամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոս
ակցությունը Թումանյանի 0րվածքների շուրջն էր պտտվում:
Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ μերել իր 0րվածքները և
հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստոր
են հրաժարվում էր, պատճառաμանելով, թե մի առանձին
արժեքավոր μան չեն ներկայացնում այդ 0րվածքները: Մեր
համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել:
Իսկույն ևեթ 0նաց և իր μYակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն
էր 0տնվում, μերեց 0րելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ
տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք
անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից
□Շունն ու Կատուն□, □Արև և Լուսին□, □Ամառվա 0իշերը 0յուղում
□, □Գութանի եր0ը□, □Աղոթք□, □Հին օրհնություն□,
□Մարոն□, □Ալեք□, □Նահատակ□, □Լոռեցի Սաքոն□ և մեկը մյուսից
0եղեցիկ ու 0ողտրիկ ոտանավորները□: Մի քանի հավա-
քույթ նվիրելով այդ ստեղծա0ործությունների քննարկմանը՝
ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և
հրատարակել:
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:
Մարտի 19, Թիֆլիս. – Վախճանվում է Ծերենցը:
ԹԺՀ, 328, 937:
Մարտի 21, Թիֆլիս. – Մողնու Ս. Գևոր0 եկեղեցում կա-
տարվում է Ծերենցի հո0եհան0իստը:
Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկ47
ցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով 0նում է Օլ0ա
Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի կիրակի օր եկավ, թե՝
մեռել է մեր լավ 0րողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ μերին
եկեղեցի, պետք է մի ժամից 0նամ:
Ես նստած՝ տետրիս մեջ 0րում էի նոր լսածս եր0երը: Մինչև
հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց 0րիչը, սկսեց շարուն
ակել, արտա0րություններ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և
այդպես էլ թաղման չհասավ□:
ԹԺՀ, 328, 937:
Մարտի 21, Թիֆլիս. – Օլ0ա Մաճկալյանի տանը նրա
եր0արան-տետրում* արտա0րում է Սայաթ – Նովայի □Ուստի
0ու քաս□ եր0ը:
* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտա0րված են
Սայաթ-Նովայի □Ուստի՞ 0ու քաս□ եր0ը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX քառատող
երը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. □1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը
12-ին□: Հավանաμար մարտի 21-ին արտա0րել է միայն Սայաթ-Նովայի
եր0ը:
ԹԺՀ, 328, 937:
&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUա-
նին իր նշանվելու մտադրության մասին:
Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել:
Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը 0ալիս է և
հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր էլ արտակար0
ուրախ տրամադրությաUμ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց
արա0-արա0 ման 0ալ:
- Հը, այդ ի՞նչ խաμար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես
հետաքրքրվելով:
- Րի0ունս նշանվում եմ:
- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից
μացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի
ըլես:
48
- Ադա, 0ժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո.նց թե □նշանվում եմ□, մեռնեմ
արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու
հիմա էլ □նշանվո՞ւմ ես□: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, μեղա-
տեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, 0րպանդ դա-
տարկ, ի.նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը 0ո-
0իցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա.յ որդի, թե կարում ես, 0նա
ուսումդ շարունակի:
- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի,
դե մի խելք շանց տուր:
- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ
տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես
ծնողներ ունեմ, ի.նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս
0րեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:
- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:
Ես այնպես ուրախացա, որ Cμn նրան անդունդի μերանից
ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝
- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ
ամաչեցի, թե μան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի,
կըլի□:
ԹԺՀ, 227 – 228:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ.
Թումանյանի և օրիորդ Օլ0ա Մաճկալյանի նշանադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... մեզ նշանեցին: Հայրը՝
տեր Թադևոսը, եկավ 0յուղից մի քահանայի և մի վարդապետի
հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա
և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին□:
ԹԺՀ, 329:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը 0րում է
քառատող մի ոտանավոր՝ □Արծվիկ□ վերնա0րով (չի պահպանվ
ել):
Այդ օրը օրիորդ Օլ0ան իմանում է, որ իր նշանածը μա-
նաստեղծություններ է 0րում:
ԹԺՀ, 329:
49
Մարտի 25, Թիֆլիս. – Հովհ. Թումանյանի և Օլինկա
(Օլ0ա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է
պայմանա0իր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս
կողմից՝ նրա նշանածի հո0եհոր՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի միջև:
ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս
Ես Տփխիսի μYակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անս իմ որդե0րուհի Օլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության
օրը Լոռվա 0ավառի Դսեղ 0եղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան
Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանա0իրը, խոստանում
եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ,
խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհ
աննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահա-
նայության eaonμ աստիճանին: Թե այս մասին հո0ածությունը
և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին
արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատր
աստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահա-
նայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ, վա-
յելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս,
պատրաստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես
քահանայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ,
վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհանն
ես քահանայս, պարտավորված եմ Cμnև որդվո հո0ալ քեզ
համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորա0րեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝
Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;
Ներկա 7տա՝ Ներսես ավա7 քահանա ԱμaiUան
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:
ԹՏԹ, 1560:
&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;, Թիֆլիս. – Նոր նշանված Հովհանն
եսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տի50
րացուի պաշտոնով:
Միջավայրը խորթ էր μանաստեղծի նկարա0րին, և նա
շուտով դուրս է 0ալիս այդտեղից:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսին նշանելով՝
աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար,
խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիր
ացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության
համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը
մի անտանելի μեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շա-
μաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից□:
ԹԺՀ, 228:
Ապրիլի 29, Թիֆլիս .- Մասնակցում է Րաֆֆու թաղմանը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Օհանեսը հա0նում էր μEaoզ և
մի աշակերտական 0լխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մե-
տաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հա0ուստով, μայց ոտից
0լուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ.
ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, μայց
երկու օր լավ չէր զ0ում իրեն□:
ԹԺՀ, 329:
&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս. – Զատկին հյուր է 0նում աներանց
տուն:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Նշանվելուց հետո Օհանեսը
համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և 0նում էր ուշ
երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույ0 0եղեցիկ
կոշիկ μերեց, նոր ձևի: Զատկի 0իշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր
ուզում տուն 0նալ, ասաց՝ 0իշերը մեյդանով մեծ մկներ են
վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու
օր հետո 0նաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բա0րատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու 0իշեր մնացել ես, էլի 0նա էնտեղ:
Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ 0նա շորերդ μեր□:
ԹԺՀ, 329—330:
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա
Մարտիրոսյանի μYակարանը:
Օ. Թումանյանը շարունակում է. □Մյուս օրը մի կապոց
51
ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու 0իրք. մեկը՝
□Վերք Հայաստանին□, մյուսը՝ □Հյուսիսափայլի□ մի համար: Այդ
էր նրա աUμaOc ունեցածը□:*
* Այդ տան վերին հարկում μYակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դա-
թիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական
տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):
ԹԺՀ, 329-330:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ապրում է նշանածի հայրական՝
Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:
Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա
և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց □Շունն
ու Կատուն□ μանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկ
ած: Բանաստեղծության μaiանդակությունն այնքա.ն համա-
պատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա.ն հրա-
շալի ու աYμeYազμae շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովր
դական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն□:
ԹԺՀ, 256:
Հունիսի 1 (ՀաUμարձման տոնին), Թիֆլիս. – Հայտնում է
նշանածին, թե 0յուղից մարդ է եկել և ինքը 0նալու է տեսակցությ
ան:
Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվ
անդանում է:
Ըստ Օլ0ա Թումանյանի հուշերի՝ μանաստեղծը հիվանդ
ժամանակ սկզμaoU պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը,
ապա սենյակ են վարձում Ս. Սար0իս եկեղեցու μակի դպրոցում
և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության
են 0նում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից 0ալիս են ծնողն
երը և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում 0յուղ
տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:
ԹԺՀ, 330:
&lt;Հուլիսի կես&gt;. – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյ
անին տեղափոխում են 0յուղ՝ հակառակ μAsIC խորհրդի:
52
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... Այն ժամանակ երկաթուղի
չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի 0նային դիլիժանսով, հետո էլ՝
ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ
նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին 0նացին 0յուղ□:
ԹԺՀ, 330:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի EUμC հետ
Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:
ԹԺՀ, 329, 938:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Դսեղ. – Ապաքինվում է հիվանդությունից:
ԹԺՀ, 331:
&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Գյուղում
ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում
նրանց ազ0ականներից մեկը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ μարեկամ Ալեքսի
Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել
է, μայց էլ չի 0ալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է 0տել, պետք է նշանի:
Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասց
եին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛
կ ջան, μան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ μարև կա-
նես: Այս μaEanCo հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ 0րված, մյուսը՝ մորս անունով՝
μարկացած□:
ԹԺՀ, 330:
ՍեպտեUμերի 15,Դսեղ. – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս
նախորդը):
Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուր
անք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. □Այսքան
ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հա-
վատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձ0եր քեզ անմիտ
կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություննե-
րին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը
արձա0անք է տված իմ խոսքերին: Եթե Cμnև μավական ինձ
53
ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք
ուրիշին:
Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ
անազնվության վերա. թող ես խաμiած լինեմ, μայց ունենամ
իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս
ուշանալու պատճառը 0աղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք
ևս 0իտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հան0ամանքներ, որ
0ալովս կպատմեմ: Օ0ոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց:
Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ 0րել, μայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:
Ես առողջ եմ և 0ուցե նամակիս հետ 0ամ□:
ԵԼԺ 9, 9, 476:
ՍեպտեUμերի 15, Դսեղ. – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:
Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված
անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ μաUμասում է իրեն, հետն էլ
սպառնալիքներ կարդում. □Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ
ան0ամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառն
ալիքներ, μայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չ0իտեմ: Գոնե
միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ μարկություն համարելով,
թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքե-
րին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտա-
ծելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա□:
ԵԼԺ 9, 10, 477:
ՍեպտեUμերի 20. – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերա-
դառնում է Թիֆլիս:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □...Երեկոյան մի մարդ եկավ
ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝
եթե 0ամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ 0ա: Եկավ և
μացատրեց μaEan հան0ամանքները (տե՛ս նաև սեպտեUμերի 15):
* Իջևանատուն Թիֆլիսում:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ՀոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը Օլ0այի
համար μարձրաձայն կարդում է Հոմերոսի □Իլիականը□ և □Ոդիս
ականը□:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Կոշիկներից հետո (տե՛ս
54
0արուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի
□Իլիականն□ ու □Ոդիսականն□ էին և □Վերք Հայաստանին□:
ԱμaiUանի 0իրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կար-
դացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և μացատրություններ
տալիս□:
ԹԺՀ, 332:
ՀոկտեUμերի 30, ժամը 12. – Մաճկալյանների տանը Թում
անյանը Օլ0այի եր0արան – տետրում արտա0րում է Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX
քառատողերը:
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6875</id>
      <timestamp>2011-11-21T19:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47152">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. □Մի կիրակի օր եկավ, թե՝
մեռել է մեր լավ 0րողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ μերին
եկեղեցի, պետք է մի ժամից 0նամ:
Ես նստած՝ տետրիս մեջ 0րում էի նոր լսածս եր0երը: Մինչև
հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց 0րիչը, սկսեց շարուն
ակել, արտա0րություններ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և
այդպես էլ թաղման չհասավ□:
ԹԺՀ, 328, 937:
Մարտի 21, Թիֆլիս. – Օլ0ա Մաճկալյանի տանը նրա
եր0արան-տետրում* արտա0րում է Սայաթ – Նովայի □Ուստի
0ու քաս□ եր0ը:
* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտա0րված են
Սայաթ-Նովայի □Ուստի՞ 0ու քաս□ եր0ը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX քառատող
երը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. □1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը
12-ին□: Հավանաμար մարտի 21-ին արտա0րել է միայն Սայաթ-Նովայի
եր0ը:
ԹԺՀ, 328, 937:
&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUա-
նին իր նշանվելու մտադրության մասին:
Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել:
Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը 0ալիս է և
հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր էլ արտակար0
ուրախ տրամադրությաUμ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց
արա0-արա0 ման 0ալ:
- Հը, այդ ի՞նչ խաμար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես
հետաքրքրվելով:
- Րի0ունս նշանվում եմ:
- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից
μացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի
ըլես:
48
- Ադա, 0ժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո.նց թե □նշանվում եմ□, մեռնեմ
արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու
հիմա էլ □նշանվո՞ւմ ես□: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, μեղա-
տեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, 0րպանդ դա-
տարկ, ի.նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը 0ո-
0իցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա.յ որդի, թե կարում ես, 0նա
ուսումդ շարունակի:
- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի,
դե մի խելք շանց տուր:
- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ
տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես
ծնողներ ունեմ, ի.նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս
0րեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:
- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:
Ես այնպես ուրախացա, որ Cμn նրան անդունդի μերանից
ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝
- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ
ամաչեցի, թե μան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի,
կըլի□:
ԹԺՀ, 227 – 228:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ.
Թումանյանի և օրիորդ Օլ0ա Մաճկալյանի նշանադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... մեզ նշանեցին: Հայրը՝
տեր Թադևոսը, եկավ 0յուղից մի քահանայի և մի վարդապետի
հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա
և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին□:
ԹԺՀ, 329:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը 0րում է
քառատող մի ոտանավոր՝ □Արծվիկ□ վերնա0րով (չի պահպանվ
ել):
Այդ օրը օրիորդ Օլ0ան իմանում է, որ իր նշանածը μա-
նաստեղծություններ է 0րում:
ԹԺՀ, 329:
49
Մարտի 25, Թիֆլիս. – Հովհ. Թումանյանի և Օլինկա
(Օլ0ա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է
պայմանա0իր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս
կողմից՝ նրա նշանածի հո0եհոր՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի միջև:
ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս
Ես Տփխիսի μYակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անս իմ որդե0րուհի Օլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության
օրը Լոռվա 0ավառի Դսեղ 0եղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան
Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանա0իրը, խոստանում
եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ,
խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհ
աննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահա-
նայության eaonμ աստիճանին: Թե այս մասին հո0ածությունը
և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին
արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատր
աստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահա-
նայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ, վա-
յելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս,
պատրաստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես
քահանայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ,
վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհանն
ես քահանայս, պարտավորված եմ Cμnև որդվո հո0ալ քեզ
համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորա0րեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝
Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;
Ներկա 7տա՝ Ներսես ավա7 քահանա ԱμaiUան
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:
ԹՏԹ, 1560:
&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;, Թիֆլիս. – Նոր նշանված Հովհանն
եսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տի50
րացուի պաշտոնով:
Միջավայրը խորթ էր μանաստեղծի նկարա0րին, և նա
շուտով դուրս է 0ալիս այդտեղից:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսին նշանելով՝
աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար,
խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիր
ացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության
համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը
մի անտանելի μեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շա-
μաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից□:
ԹԺՀ, 228:
Ապրիլի 29, Թիֆլիս .- Մասնակցում է Րաֆֆու թաղմանը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Օհանեսը հա0նում էր μEaoզ և
մի աշակերտական 0լխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մե-
տաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հա0ուստով, μայց ոտից
0լուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ.
ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, μայց
երկու օր լավ չէր զ0ում իրեն□:
ԹԺՀ, 329:
&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս. – Զատկին հյուր է 0նում աներանց
տուն:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Նշանվելուց հետո Օհանեսը
համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և 0նում էր ուշ
երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույ0 0եղեցիկ
կոշիկ μերեց, նոր ձևի: Զատկի 0իշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր
ուզում տուն 0նալ, ասաց՝ 0իշերը մեյդանով մեծ մկներ են
վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու
օր հետո 0նաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բա0րատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու 0իշեր մնացել ես, էլի 0նա էնտեղ:
Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ 0նա շորերդ μեր□:
ԹԺՀ, 329—330:
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա
Մարտիրոսյանի μYակարանը:
Օ. Թումանյանը շարունակում է. □Մյուս օրը մի կապոց
51
ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու 0իրք. մեկը՝
□Վերք Հայաստանին□, մյուսը՝ □Հյուսիսափայլի□ մի համար: Այդ
էր նրա աUμaOc ունեցածը□:*
* Այդ տան վերին հարկում μYակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դա-
թիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական
տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):
ԹԺՀ, 329-330:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ապրում է նշանածի հայրական՝
Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:
Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա
և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց □Շունն
ու Կատուն□ μանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկ
ած: Բանաստեղծության μaiանդակությունն այնքա.ն համա-
պատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա.ն հրա-
շալի ու աYμeYազμae շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովր
դական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն□:
ԹԺՀ, 256:
Հունիսի 1 (ՀաUμարձման տոնին), Թիֆլիս. – Հայտնում է
նշանածին, թե 0յուղից մարդ է եկել և ինքը 0նալու է տեսակցությ
ան:
Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվ
անդանում է:
Ըստ Օլ0ա Թումանյանի հուշերի՝ μանաստեղծը հիվանդ
ժամանակ սկզμaoU պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը,
ապա սենյակ են վարձում Ս. Սար0իս եկեղեցու μակի դպրոցում
և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության
են 0նում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից 0ալիս են ծնողն
երը և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում 0յուղ
տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:
ԹԺՀ, 330:
&lt;Հուլիսի կես&gt;. – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյ
անին տեղափոխում են 0յուղ՝ հակառակ μAsIC խորհրդի:
52
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... Այն ժամանակ երկաթուղի
չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի 0նային դիլիժանսով, հետո էլ՝
ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ
նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին 0նացին 0յուղ□:
ԹԺՀ, 330:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի EUμC հետ
Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:
ԹԺՀ, 329, 938:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Դսեղ. – Ապաքինվում է հիվանդությունից:
ԹԺՀ, 331:
&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Գյուղում
ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում
նրանց ազ0ականներից մեկը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ μարեկամ Ալեքսի
Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել
է, μայց էլ չի 0ալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է 0տել, պետք է նշանի:
Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասց
եին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛
կ ջան, μան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ μարև կա-
նես: Այս μaEanCo հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ 0րված, մյուսը՝ մորս անունով՝
μարկացած□:
ԹԺՀ, 330:
ՍեպտեUμերի 15,Դսեղ. – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս
նախորդը):
Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուր
անք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. □Այսքան
ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հա-
վատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձ0եր քեզ անմիտ
կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություննե-
րին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը
արձա0անք է տված իմ խոսքերին: Եթե Cμnև μավական ինձ
53
ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք
ուրիշին:
Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ
անազնվության վերա. թող ես խաμiած լինեմ, μայց ունենամ
իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս
ուշանալու պատճառը 0աղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք
ևս 0իտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հան0ամանքներ, որ
0ալովս կպատմեմ: Օ0ոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց:
Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ 0րել, μայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:
Ես առողջ եմ և 0ուցե նամակիս հետ 0ամ□:
ԵԼԺ 9, 9, 476:
ՍեպտեUμերի 15, Դսեղ. – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:
Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված
անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ μաUμասում է իրեն, հետն էլ
սպառնալիքներ կարդում. □Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ
ան0ամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառն
ալիքներ, μայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չ0իտեմ: Գոնե
միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ μարկություն համարելով,
թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքե-
րին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտա-
ծելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա□:
ԵԼԺ 9, 10, 477:
ՍեպտեUμերի 20. – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերա-
դառնում է Թիֆլիս:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □...Երեկոյան մի մարդ եկավ
ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝
եթե 0ամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ 0ա: Եկավ և
μացատրեց μaEan հան0ամանքները (տե՛ս նաև սեպտեUμերի 15):
* Իջևանատուն Թիֆլիսում:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ՀոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը Օլ0այի
համար μարձրաձայն կարդում է Հոմերոսի □Իլիականը□ և □Ոդիս
ականը□:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Կոշիկներից հետո (տե՛ս
54
0արուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի
□Իլիականն□ ու □Ոդիսականն□ էին և □Վերք Հայաստանին□:
ԱμaiUանի 0իրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կար-
դացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և μացատրություններ
տալիս□:
ԹԺՀ, 332:
ՀոկտեUμերի 30, ժամը 12. – Մաճկալյանների տանը Թում
անյանը Օլ0այի եր0արան – տետրում արտա0րում է Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX
քառատողերը:
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6876</id>
      <timestamp>2011-11-21T19:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47268">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. □Մի օր էլ արտակար0
ուրախ տրամադրությաUμ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց
արա0-արա0 ման 0ալ:
- Հը, այդ ի՞նչ խաμար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես
հետաքրքրվելով:
- Րի0ունս նշանվում եմ:
- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից
μացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի
ըլես:
48
- Ադա, 0ժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո.նց թե □նշանվում եմ□, մեռնեմ
արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու
հիմա էլ □նշանվո՞ւմ ես□: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, μեղա-
տեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, 0րպանդ դա-
տարկ, ի.նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը 0ո-
0իցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա.յ որդի, թե կարում ես, 0նա
ուսումդ շարունակի:
- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի,
դե մի խելք շանց տուր:
- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ
տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես
ծնողներ ունեմ, ի.նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս
0րեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:
- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:
Ես այնպես ուրախացա, որ Cμn նրան անդունդի μերանից
ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝
- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ
ամաչեցի, թե μան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի,
կըլի□:
ԹԺՀ, 227 – 228:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ.
Թումանյանի և օրիորդ Օլ0ա Մաճկալյանի նշանադրությունը:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... մեզ նշանեցին: Հայրը՝
տեր Թադևոսը, եկավ 0յուղից մի քահանայի և մի վարդապետի
հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա
և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին□:
ԹԺՀ, 329:
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը 0րում է
քառատող մի ոտանավոր՝ □Արծվիկ□ վերնա0րով (չի պահպանվ
ել):
Այդ օրը օրիորդ Օլ0ան իմանում է, որ իր նշանածը μա-
նաստեղծություններ է 0րում:
ԹԺՀ, 329:
49
Մարտի 25, Թիֆլիս. – Հովհ. Թումանյանի և Օլինկա
(Օլ0ա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է
պայմանա0իր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս
կողմից՝ նրա նշանածի հո0եհոր՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անի միջև:
ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս
Ես Տփխիսի μYակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անս իմ որդե0րուհի Օլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության
օրը Լոռվա 0ավառի Դսեղ 0եղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան
Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանա0իրը, խոստանում
եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ,
խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհ
աննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահա-
նայության eaonμ աստիճանին: Թե այս մասին հո0ածությունը
և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին
արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատր
աստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահա-
նայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ, վա-
յելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս,
պատրաստ եմ Cμnև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես
քահանայիդ, օ0նական և 0ործակից լինել ամեն 0ործերիդ մեջ,
վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհանն
ես քահանայս, պարտավորված եմ Cμnև որդվո հո0ալ քեզ
համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորա0րեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝
Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;
Ներկա 7տա՝ Ներսես ավա7 քահանա ԱμaiUան
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:
ԹՏԹ, 1560:
&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;, Թիֆլիս. – Նոր նշանված Հովհանն
եսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տի50
րացուի պաշտոնով:
Միջավայրը խորթ էր μանաստեղծի նկարա0րին, և նա
շուտով դուրս է 0ալիս այդտեղից:
Անուշավան ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսին նշանելով՝
աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար,
խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիր
ացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության
համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը
մի անտանելի μեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շա-
μաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից□:
ԹԺՀ, 228:
Ապրիլի 29, Թիֆլիս .- Մասնակցում է Րաֆֆու թաղմանը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Օհանեսը հա0նում էր μEaoզ և
մի աշակերտական 0լխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մե-
տաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հա0ուստով, μայց ոտից
0լուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ.
ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, μայց
երկու օր լավ չէր զ0ում իրեն□:
ԹԺՀ, 329:
&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս. – Զատկին հյուր է 0նում աներանց
տուն:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Նշանվելուց հետո Օհանեսը
համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և 0նում էր ուշ
երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույ0 0եղեցիկ
կոշիկ μերեց, նոր ձևի: Զատկի 0իշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր
ուզում տուն 0նալ, ասաց՝ 0իշերը մեյդանով մեծ մկներ են
վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու
օր հետո 0նաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բա0րատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու 0իշեր մնացել ես, էլի 0նա էնտեղ:
Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ 0նա շորերդ μեր□:
ԹԺՀ, 329—330:
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա
Մարտիրոսյանի μYակարանը:
Օ. Թումանյանը շարունակում է. □Մյուս օրը մի կապոց
51
ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու 0իրք. մեկը՝
□Վերք Հայաստանին□, մյուսը՝ □Հյուսիսափայլի□ մի համար: Այդ
էր նրա աUμaOc ունեցածը□:*
* Այդ տան վերին հարկում μYակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դա-
թիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական
տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):
ԹԺՀ, 329-330:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ապրում է նշանածի հայրական՝
Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:
Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:
Հովվյանը հիշում է. □Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա
և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց □Շունն
ու Կատուն□ μանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկ
ած: Բանաստեղծության μaiանդակությունն այնքա.ն համա-
պատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա.ն հրա-
շալի ու աYμeYազμae շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովր
դական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն□:
ԹԺՀ, 256:
Հունիսի 1 (ՀաUμարձման տոնին), Թիֆլիս. – Հայտնում է
նշանածին, թե 0յուղից մարդ է եկել և ինքը 0նալու է տեսակցությ
ան:
Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվ
անդանում է:
Ըստ Օլ0ա Թումանյանի հուշերի՝ μանաստեղծը հիվանդ
ժամանակ սկզμaoU պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը,
ապա սենյակ են վարձում Ս. Սար0իս եկեղեցու μակի դպրոցում
և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության
են 0նում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից 0ալիս են ծնողն
երը և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում 0յուղ
տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:
ԹԺՀ, 330:
&lt;Հուլիսի կես&gt;. – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյ
անին տեղափոխում են 0յուղ՝ հակառակ μAsIC խորհրդի:
52
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □... Այն ժամանակ երկաթուղի
չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի 0նային դիլիժանսով, հետո էլ՝
ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ
նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին 0նացին 0յուղ□:
ԹԺՀ, 330:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի EUμC հետ
Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:
ԹԺՀ, 329, 938:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Դսեղ. – Ապաքինվում է հիվանդությունից:
ԹԺՀ, 331:
&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Գյուղում
ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում
նրանց ազ0ականներից մեկը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ μարեկամ Ալեքսի
Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել
է, μայց էլ չի 0ալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է 0տել, պետք է նշանի:
Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասց
եին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛
կ ջան, μան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ μարև կա-
նես: Այս μaEanCo հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ 0րված, մյուսը՝ մորս անունով՝
μարկացած□:
ԹԺՀ, 330:
ՍեպտեUμերի 15,Դսեղ. – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս
նախորդը):
Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուր
անք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. □Այսքան
ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հա-
վատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձ0եր քեզ անմիտ
կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություննե-
րին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը
արձա0անք է տված իմ խոսքերին: Եթե Cμnև μավական ինձ
53
ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք
ուրիշին:
Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ
անազնվության վերա. թող ես խաμiած լինեմ, μայց ունենամ
իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս
ուշանալու պատճառը 0աղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք
ևս 0իտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հան0ամանքներ, որ
0ալովս կպատմեմ: Օ0ոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց:
Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ 0րել, μայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:
Ես առողջ եմ և 0ուցե նամակիս հետ 0ամ□:
ԵԼԺ 9, 9, 476:
ՍեպտեUμերի 15, Դսեղ. – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:
Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված
անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ μաUμասում է իրեն, հետն էլ
սպառնալիքներ կարդում. □Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ
ան0ամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառն
ալիքներ, μայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չ0իտեմ: Գոնե
միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ μարկություն համարելով,
թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքե-
րին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտա-
ծելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա□:
ԵԼԺ 9, 10, 477:
ՍեպտեUμերի 20. – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերա-
դառնում է Թիֆլիս:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □...Երեկոյան մի մարդ եկավ
ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝
եթե 0ամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ 0ա: Եկավ և
μացատրեց μaEan հան0ամանքները (տե՛ս նաև սեպտեUμերի 15):
* Իջևանատուն Թիֆլիսում:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ՀոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը Օլ0այի
համար μարձրաձայն կարդում է Հոմերոսի □Իլիականը□ և □Ոդիս
ականը□:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Կոշիկներից հետո (տե՛ս
54
0արուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի
□Իլիականն□ ու □Ոդիսականն□ էին և □Վերք Հայաստանին□:
ԱμaiUանի 0իրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կար-
դացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և μացատրություններ
տալիս□:
ԹԺՀ, 332:
ՀոկտեUμերի 30, ժամը 12. – Մաճկալյանների տանը Թում
անյանը Օլ0այի եր0արան – տետրում արտա0րում է Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX
քառատողերը:
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6877</id>
      <timestamp>2011-11-23T14:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47447">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Մի օր էլ արտակարգ ուրախ տրամադրությամբ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց արագ-արագ ման գալ:

- Հը, այդ ի՞նչ խաբար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես հետաքրքրվելով:

- Րիգունս նշանվում եմ:

- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից բացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի ըլես:

- Ադա, գժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո~նց թե «նշանվում եմ», մեռնեմ արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու հիմա էլ «նշանվո՞ւմ ես»: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, բեղատեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, գրպանդ դատարկ, ի~նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը գոգիցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա~յ որդի, թե կարում ես, գնա ուսումդ շարունակի:

- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի, դե մի խելք շանց տուր:

- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես ծնողներ ունեմ, ի~նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս գրեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:

- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:

Ես այնպես ուրախացա, որ իբր նրան անդունդի բերանից ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝

- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ ամաչեցի, թե բան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի, կըլի»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 227 – 228:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ. Թումանյանի և օրիորդ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... մեզ նշանեցին: Հայրը՝ տեր Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը գրում է քառատող մի ոտանավոր՝ «Արծվիկ» վերնա0րով (չի պահպանվել):

Այդ օրը օրիորդ Օլգան իմանում է, որ իր նշանածը բանաստեղծություններ է գրում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 25, Թիֆլիս.'' – Հովհ. Թումանյանի և Գլինկա (Օլգա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է պայմանագիր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս կողմից՝ նրա նշանածի հոգեհոր՝ Հովհաննե սքահանա Մարտիրոսյանի միջև:

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ&lt;br&gt;
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս

Ես Տփխիսի բնակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանս իմ որդեգրուհի Գլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության օրը Լոռվա գավառի Դսեղ գեղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանագիրը, խոստանում եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ, խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհաննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահանայության սուրբ աստիճանին: Թե այս մասին հոգածությունը և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհաննես քահանայս, պարտավորված եմ իբրև որդվո հոգալ քեզ համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորագրեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝

Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան&lt;br&gt;
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;&lt;br&gt;
Ներկա գտա՝ Ներսես ավագ քահանա Աբոբյան&lt;br&gt;
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1560:

''&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;'', ''Թիֆլիս''. – Նոր նշանված Հովհաննեսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տիրացուի պաշտոնով:

Միջավայրը խորթ էր բանաստեղծի նկարագրին, և նա շուտով դուրս է գալիս այդտեղից:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսին նշանելով՝ աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար, խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիրացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը մի անտանելի բեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շաբաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 228:

''Ապրիլի 29, Թիֆլիս .-'' Մասնակցում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] թաղմանը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Օհանեսը հագնում էր բլուզ և մի աշակերտական գլխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մետաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հագուստով, բայց ոտից գլուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ. ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, բայց երկու օր լավ չէր զգում իրեն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Զատկին հյուր է գնում աներանց տուն:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկ բերեց, նոր ձևի: Զատկի գիշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր ուզում տուն գնալ, ասաց՝ գիշերը մեյդանով մեծ մկներ են վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու օր հետո գնաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բագրատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու գիշեր մնացել ես, էլի գնա էնտեղ: Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ գնա շորերդ բեր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329—330:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանը:

Օ. Թումանյանը շարունակում է. «Մյուս օրը մի կապոց ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու գիրք. մեկը՝ «Վերք Հայաստանին», մյուսը՝ «Հյուսիսափայլի» մի համար: Այդ էր նրա ամբողջ ունեցածը»:*

* Այդ տան վերին հարկում բնակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դաթիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329-330:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ապրում է նշանածի հայրական՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:

Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց «Շունն ու Կատուն» բանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկած: Բանաստեղծության բովանդակությունն այնքա~ն համապատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա~ն հրաշալի ու անբռնազբոս շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովրդական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հունիսի 1 (Համբարձման տոնին), Թիֆլիս.'' – Հայտնում է նշանածին, թե գյուղից մարդ է եկել և ինքը գնալու է տեսակցության:

Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվանդանում է:

Ըստ Օլգա Թումանյանի հուշերի՝ բանաստեղծը հիվանդ ժամանակ սկզբում պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը, ապա սենյակ են վարձում Ս. Սարգիս եկեղեցու բակի դպրոցում և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության են գնում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից գալիս են ծնողները և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում գյուղ տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''&lt;Հուլիսի կես&gt;.'' – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյանին տեղափոխում են գյուղ՝ հակառակ բժշկի խորհրդի:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. □... Այն ժամանակ երկաթուղի
չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի 0նային դիլիժանսով, հետո էլ՝
ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ
նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին 0նացին 0յուղ□:
ԹԺՀ, 330:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի EUμC հետ
Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:
ԹԺՀ, 329, 938:
&lt;Օ7ոստոսի կես&gt;, Դսեղ. – Ապաքինվում է հիվանդությունից:
ԹԺՀ, 331:
&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Գյուղում
ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում
նրանց ազ0ականներից մեկը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ μարեկամ Ալեքսի
Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել
է, μայց էլ չի 0ալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է 0տել, պետք է նշանի:
Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասց
եին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛
կ ջան, μան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ μարև կա-
նես: Այս μaEanCo հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ 0րված, մյուսը՝ մորս անունով՝
μարկացած□:
ԹԺՀ, 330:
ՍեպտեUμերի 15,Դսեղ. – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս
նախորդը):
Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուր
անք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. □Այսքան
ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հա-
վատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձ0եր քեզ անմիտ
կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություննե-
րին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը
արձա0անք է տված իմ խոսքերին: Եթե Cμnև μավական ինձ
53
ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք
ուրիշին:
Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ
անազնվության վերա. թող ես խաμiած լինեմ, μայց ունենամ
իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս
ուշանալու պատճառը 0աղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք
ևս 0իտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հան0ամանքներ, որ
0ալովս կպատմեմ: Օ0ոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց:
Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ 0րել, μայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:
Ես առողջ եմ և 0ուցե նամակիս հետ 0ամ□:
ԵԼԺ 9, 9, 476:
ՍեպտեUμերի 15, Դսեղ. – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:
Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված
անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ μաUμասում է իրեն, հետն էլ
սպառնալիքներ կարդում. □Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ
ան0ամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառն
ալիքներ, μայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չ0իտեմ: Գոնե
միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ μարկություն համարելով,
թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքե-
րին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտա-
ծելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա□:
ԵԼԺ 9, 10, 477:
ՍեպտեUμերի 20. – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերա-
դառնում է Թիֆլիս:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □...Երեկոյան մի մարդ եկավ
ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝
եթե 0ամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ 0ա: Եկավ և
μացատրեց μaEan հան0ամանքները (տե՛ս նաև սեպտեUμերի 15):
* Իջևանատուն Թիֆլիսում:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ՀոկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Մաճկալյանների տանը Օլ0այի
համար μարձրաձայն կարդում է Հոմերոսի □Իլիականը□ և □Ոդիս
ականը□:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Կոշիկներից հետո (տե՛ս
54
0արուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի
□Իլիականն□ ու □Ոդիսականն□ էին և □Վերք Հայաստանին□:
ԱμaiUանի 0իրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կար-
դացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և μացատրություններ
տալիս□:
ԹԺՀ, 332:
ՀոկտեUμերի 30, ժամը 12. – Մաճկալյանների տանը Թում
անյանը Օլ0այի եր0արան – տետրում արտա0րում է Ռ. Պատկ
անյանի □Անվերջ 0ան0ատներ□ μանաստեղծության IV - IX
քառատողերը:
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6878</id>
      <timestamp>2011-11-23T14:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47573">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Մի օր էլ արտակարգ ուրախ տրամադրությամբ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց արագ-արագ ման գալ:

- Հը, այդ ի՞նչ խաբար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես հետաքրքրվելով:

- Րիգունս նշանվում եմ:

- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից բացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի ըլես:

- Ադա, գժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո~նց թե «նշանվում եմ», մեռնեմ արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու հիմա էլ «նշանվո՞ւմ ես»: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, բեղատեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, գրպանդ դատարկ, ի~նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը գոգիցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա~յ որդի, թե կարում ես, գնա ուսումդ շարունակի:

- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի, դե մի խելք շանց տուր:

- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես ծնողներ ունեմ, ի~նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս գրեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:

- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:

Ես այնպես ուրախացա, որ իբր նրան անդունդի բերանից ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝

- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ ամաչեցի, թե բան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի, կըլի»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 227 – 228:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ. Թումանյանի և օրիորդ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... մեզ նշանեցին: Հայրը՝ տեր Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը գրում է քառատող մի ոտանավոր՝ «Արծվիկ» վերնա0րով (չի պահպանվել):

Այդ օրը օրիորդ Օլգան իմանում է, որ իր նշանածը բանաստեղծություններ է գրում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 25, Թիֆլիս.'' – Հովհ. Թումանյանի և Գլինկա (Օլգա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է պայմանագիր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս կողմից՝ նրա նշանածի հոգեհոր՝ Հովհաննե սքահանա Մարտիրոսյանի միջև:

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ&lt;br&gt;
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս

Ես Տփխիսի բնակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանս իմ որդեգրուհի Գլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության օրը Լոռվա գավառի Դսեղ գեղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանագիրը, խոստանում եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ, խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհաննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահանայության սուրբ աստիճանին: Թե այս մասին հոգածությունը և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհաննես քահանայս, պարտավորված եմ իբրև որդվո հոգալ քեզ համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորագրեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝

Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան&lt;br&gt;
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;&lt;br&gt;
Ներկա գտա՝ Ներսես ավագ քահանա Աբոբյան&lt;br&gt;
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1560:

''&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;'', ''Թիֆլիս''. – Նոր նշանված Հովհաննեսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տիրացուի պաշտոնով:

Միջավայրը խորթ էր բանաստեղծի նկարագրին, և նա շուտով դուրս է գալիս այդտեղից:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսին նշանելով՝ աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար, խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիրացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը մի անտանելի բեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շաբաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 228:

''Ապրիլի 29, Թիֆլիս .-'' Մասնակցում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] թաղմանը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Օհանեսը հագնում էր բլուզ և մի աշակերտական գլխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մետաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հագուստով, բայց ոտից գլուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ. ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, բայց երկու օր լավ չէր զգում իրեն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Զատկին հյուր է գնում աներանց տուն:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկ բերեց, նոր ձևի: Զատկի գիշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր ուզում տուն գնալ, ասաց՝ գիշերը մեյդանով մեծ մկներ են վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու օր հետո գնաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բագրատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու գիշեր մնացել ես, էլի գնա էնտեղ: Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ գնա շորերդ բեր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329—330:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանը:

Օ. Թումանյանը շարունակում է. «Մյուս օրը մի կապոց ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու գիրք. մեկը՝ «Վերք Հայաստանին», մյուսը՝ «Հյուսիսափայլի» մի համար: Այդ էր նրա ամբողջ ունեցածը»:*

* Այդ տան վերին հարկում բնակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դաթիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329-330:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ապրում է նշանածի հայրական՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:

Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց «Շունն ու Կատուն» բանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկած: Բանաստեղծության բովանդակությունն այնքա~ն համապատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա~ն հրաշալի ու անբռնազբոս շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովրդական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հունիսի 1 (Համբարձման տոնին), Թիֆլիս.'' – Հայտնում է նշանածին, թե գյուղից մարդ է եկել և ինքը գնալու է տեսակցության:

Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվանդանում է:

Ըստ Օլգա Թումանյանի հուշերի՝ բանաստեղծը հիվանդ ժամանակ սկզբում պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը, ապա սենյակ են վարձում Ս. Սարգիս եկեղեցու բակի դպրոցում և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության են գնում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից գալիս են ծնողները և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում գյուղ տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''&lt;Հուլիսի կես&gt;.'' – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյանին տեղափոխում են գյուղ՝ հակառակ բժշկի խորհրդի:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Այն ժամանակ երկաթուղի չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի գնային դիլիժանսով, հետո էլ՝ ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին գնացին գյուղ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Հուլիս, Թիֆլիս.'' – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի խմբի հետ Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Դսեղ.'' – Ապաքինվում է հիվանդությունից:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 331:

''&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Գյուղում ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում նրանց ազգականներից մեկը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ բարեկամ Ալեքսի Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել է, բայց էլ չի գալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է գտել, պետք է նշանի: Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասցեին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛կ ջան, բան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ բարև կանես: Այս բոլորից հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ գրված, մյուսը՝ մորս անունով՝ բարկացած»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Սեպտեմբերի 15,Դսեղ.'' – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս նախորդը):

Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուրանք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. «Այսքան ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հավատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձգեր քեզ անմիտ կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություններին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը արձագանք է տված իմ խոսքերին: Եթե իբրև բավական ինձ ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք ուրիշին:

Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ անազնվության վերա. թող ես խաբված լինեմ, բայց ունենամ իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս ուշանալու պատճառը գաղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք ևս գիտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հանգամանքներ, որ գալովս կպատմեմ: Օգոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց: Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ գրել, բայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:

Ես առողջ եմ և գուցե նամակիս հետ գամ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 9, 476:

''Սեպտեմբերի 15, Դսեղ.'' – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:

Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ բամբասում է իրեն, հետն էլ սպառնալիքներ կարդում. «Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ անգամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառնալիքներ, բայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չգիտեմ: Գոնե միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ բարկություն համարելով, թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքերին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտածելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 10, 477:

''Սեպտեմբերի 20.'' – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերադառնում է Թիֆլիս:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «...Երեկոյան մի մարդ եկավ ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝ եթե գամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ գա: Եկավ և բացատրեց բոլոր հանգամանքները (տե՛ս նաև սեպտեմբերի 15):

* Իջևանատուն Թիֆլիսում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը Օլգայի համար բարձրաձայն կարդում է [[Հոմերոս]]ի «Իլիականը» և «Ոդիսականը»:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Կոշիկներից հետո (տե՛ս գարուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» էին և «Վերք Հայաստանին»: Աբովյանի գիրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կարդացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և բացատրություններ տալիս»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''Հոկտեմբերի 30, ժամը 12.'' – Մաճկալյանների տանը Թումանյանը Օլգայի երգարան – տետրում արտագրում է Ռ. Պատկանյանի «Անվերջ գանգատներ» μանաստեղծության IV - IX քառատողերը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:
ՆոյեUμերի 30 .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է μանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի
զինվորա0րությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյ
անն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Կատարվում է Հովհաննես
Թումանյանի և Օլ0ա Մաճկալյանի պսակադրությունը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □...ԴեկտեUμերի 1-ին պսակվե-
ցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից
առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանե-
սը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հո0ու՝ Անուշավան ԱμaiUանին
և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի 0իշերը երեսուն
հո0ի եկան նրա կողմից: Հազիրիի EaoUμA նվա0ում էր: Վեց քա-
հանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան
քահանան՝ Արսեն Բա0րատունին, μայց Օհանեսի հայրը ասաց՝
իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – □ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0-
րատանը ծանոթանում է Ղ. Աղայանի հետ:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր ուրախ տրամադրությ
աUμ եկավ տուն և ո0ևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես
55
□ԱOμUaon□ ամսա0րի EUμա0րատանը ծանոթացել է Ղազարոս
Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն,
հետո՝ խոր μարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի
մահը□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 333:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;, Թիֆլիս. – Հայտնում է Ան. ԱμaiUանին, որ
0իշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության
0աղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □1888 թ. դեկտեUμերին նա ամուսն
ացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ
հո0եկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր μաց
արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական
ընկերության 0աղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի ան-
0ամ էլ ինձ տանել հետը□:
* Ակնարկը հավանաμար վերաμերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի
EUμC ժողովներին (տե՛ս 1884, օ0ոստոսի 15, սեպտեUμեր):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229, 929:
ԴեկտեUμերի վերջ, Թիֆլիս .- Մասնակցում է ՀաIaμ Խա-
զարյանի (քրդա0ետ Լազո) հարսանիքին:
Ներկա են լինում նաև Օլ0ա Թումանյանը, Ղազարոս Աղա-
յանը՝ կնոջ հետ, □ԱOμUaonC□ և □Տարազի□ աշխատակիցներ,
Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 338:
1888. – Գրում է □Նահատակ□ μանաստեղծությունը:
Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ μանաստեղծը նույն
թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում
սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 30, 437:
1888, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանի հետ զμaeYելիս հանդիպում
են □0աղտնի ընկերության□ (տե՛ս &lt;դեկտեUμեր&gt;) անդամն
երից երկուսին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր
զμaeանքի միջոցին պատահեցինք այն 0աղտնի ընկերության
անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր
56
զμaeանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն
իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք μաց արին ազ0այնության մա-
սին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազ-
0երի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը:
Ռուս ազ0ի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ
ենք նրա միապետությանն ու μUaonaInատիզմին, μայց ո՛չ μaoY
ժողովրդին□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:
&lt;1 8 8 9&gt;
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչ
ական ընկերության ընտրություններին:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց
հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր
ան0ույն 0ոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր
իսկական կոչմանը ծառայեր, 0րական շրջաններում միտք արծ
արծվեց զարկ տալ ընկերության 0ործունեությանը: Հովհանն
եսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամա0րվելով,
մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը
խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա□:
* Նախապես կոչվում էր □Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն 0րքերի
հրատարակության□: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի:
Ան. ԱμaiUանը հավանաμար նկատի ունի 1889 թվինը, եnμ օրվա խնդիր
էր դարձել ընկերության խնդիրների μարելավումը: Խրախուսվում էին
հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամա-
վճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխ
ատանքի մեջ ներ0րավել ձեռներեց, 0ործունյա ուժեր:
ԹԺՀ, 229:
1 8 8 9
Մայիսի վերջ, Թիֆլիս. – Գրում է □Երանություն էր խոստ
ացել հույսս ինձ□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6879</id>
      <timestamp>2011-11-23T15:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47775">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Մի օր էլ արտակարգ ուրախ տրամադրությամբ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց արագ-արագ ման գալ:

- Հը, այդ ի՞նչ խաբար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես հետաքրքրվելով:

- Րիգունս նշանվում եմ:

- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից բացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի ըլես:

- Ադա, գժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո~նց թե «նշանվում եմ», մեռնեմ արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու հիմա էլ «նշանվո՞ւմ ես»: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, բեղատեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, գրպանդ դատարկ, ի~նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը գոգիցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա~յ որդի, թե կարում ես, գնա ուսումդ շարունակի:

- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի, դե մի խելք շանց տուր:

- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես ծնողներ ունեմ, ի~նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս գրեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:

- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:

Ես այնպես ուրախացա, որ իբր նրան անդունդի բերանից ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝

- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ ամաչեցի, թե բան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի, կըլի»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 227 – 228:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ. Թումանյանի և օրիորդ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... մեզ նշանեցին: Հայրը՝ տեր Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը գրում է քառատող մի ոտանավոր՝ «Արծվիկ» վերնա0րով (չի պահպանվել):

Այդ օրը օրիորդ Օլգան իմանում է, որ իր նշանածը բանաստեղծություններ է գրում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 25, Թիֆլիս.'' – Հովհ. Թումանյանի և Գլինկա (Օլգա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է պայմանագիր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս կողմից՝ նրա նշանածի հոգեհոր՝ Հովհաննե սքահանա Մարտիրոսյանի միջև:

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ&lt;br&gt;
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս

Ես Տփխիսի բնակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանս իմ որդեգրուհի Գլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության օրը Լոռվա գավառի Դսեղ գեղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանագիրը, խոստանում եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ, խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհաննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահանայության սուրբ աստիճանին: Թե այս մասին հոգածությունը և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհաննես քահանայս, պարտավորված եմ իբրև որդվո հոգալ քեզ համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորագրեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝

Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան&lt;br&gt;
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;&lt;br&gt;
Ներկա գտա՝ Ներսես ավագ քահանա Աբոբյան&lt;br&gt;
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1560:

''&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;'', ''Թիֆլիս''. – Նոր նշանված Հովհաննեսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տիրացուի պաշտոնով:

Միջավայրը խորթ էր բանաստեղծի նկարագրին, և նա շուտով դուրս է գալիս այդտեղից:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսին նշանելով՝ աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար, խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիրացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը մի անտանելի բեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շաբաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 228:

''Ապրիլի 29, Թիֆլիս .-'' Մասնակցում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] թաղմանը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Օհանեսը հագնում էր բլուզ և մի աշակերտական գլխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մետաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հագուստով, բայց ոտից գլուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ. ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, բայց երկու օր լավ չէր զգում իրեն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Զատկին հյուր է գնում աներանց տուն:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկ բերեց, նոր ձևի: Զատկի գիշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր ուզում տուն գնալ, ասաց՝ գիշերը մեյդանով մեծ մկներ են վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու օր հետո գնաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բագրատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու գիշեր մնացել ես, էլի գնա էնտեղ: Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ գնա շորերդ բեր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329—330:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանը:

Օ. Թումանյանը շարունակում է. «Մյուս օրը մի կապոց ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու գիրք. մեկը՝ «Վերք Հայաստանին», մյուսը՝ «Հյուսիսափայլի» մի համար: Այդ էր նրա ամբողջ ունեցածը»:*

* Այդ տան վերին հարկում բնակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դաթիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329-330:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ապրում է նշանածի հայրական՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:

Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց «Շունն ու Կատուն» բանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկած: Բանաստեղծության բովանդակությունն այնքա~ն համապատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա~ն հրաշալի ու անբռնազբոս շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովրդական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հունիսի 1 (Համբարձման տոնին), Թիֆլիս.'' – Հայտնում է նշանածին, թե գյուղից մարդ է եկել և ինքը գնալու է տեսակցության:

Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվանդանում է:

Ըստ Օլգա Թումանյանի հուշերի՝ բանաստեղծը հիվանդ ժամանակ սկզբում պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը, ապա սենյակ են վարձում Ս. Սարգիս եկեղեցու բակի դպրոցում և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության են գնում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից գալիս են ծնողները և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում գյուղ տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''&lt;Հուլիսի կես&gt;.'' – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյանին տեղափոխում են գյուղ՝ հակառակ բժշկի խորհրդի:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Այն ժամանակ երկաթուղի չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի գնային դիլիժանսով, հետո էլ՝ ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին գնացին գյուղ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Հուլիս, Թիֆլիս.'' – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի խմբի հետ Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Դսեղ.'' – Ապաքինվում է հիվանդությունից:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 331:

''&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Գյուղում ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում նրանց ազգականներից մեկը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ բարեկամ Ալեքսի Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել է, բայց էլ չի գալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է գտել, պետք է նշանի: Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասցեին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛կ ջան, բան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ բարև կանես: Այս բոլորից հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ գրված, մյուսը՝ մորս անունով՝ բարկացած»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Սեպտեմբերի 15,Դսեղ.'' – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս նախորդը):

Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուրանք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. «Այսքան ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հավատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձգեր քեզ անմիտ կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություններին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը արձագանք է տված իմ խոսքերին: Եթե իբրև բավական ինձ ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք ուրիշին:

Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ անազնվության վերա. թող ես խաբված լինեմ, բայց ունենամ իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս ուշանալու պատճառը գաղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք ևս գիտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հանգամանքներ, որ գալովս կպատմեմ: Օգոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց: Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ գրել, բայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:

Ես առողջ եմ և գուցե նամակիս հետ գամ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 9, 476:

''Սեպտեմբերի 15, Դսեղ.'' – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:

Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ բամբասում է իրեն, հետն էլ սպառնալիքներ կարդում. «Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ անգամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառնալիքներ, բայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չգիտեմ: Գոնե միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ բարկություն համարելով, թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքերին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտածելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 10, 477:

''Սեպտեմբերի 20.'' – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերադառնում է Թիֆլիս:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «...Երեկոյան մի մարդ եկավ ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝ եթե գամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ գա: Եկավ և բացատրեց բոլոր հանգամանքները (տե՛ս նաև սեպտեմբերի 15):

* Իջևանատուն Թիֆլիսում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը Օլգայի համար բարձրաձայն կարդում է [[Հոմերոս]]ի «Իլիականը» և «Ոդիսականը»:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Կոշիկներից հետո (տե՛ս գարուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» էին և «Վերք Հայաստանին»: Աբովյանի գիրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կարդացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և բացատրություններ տալիս»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''Հոկտեմբերի 30, ժամը 12.'' – Մաճկալյանների տանը Թումանյանը Օլգայի երգարան – տետրում արտագրում է Ռ. Պատկանյանի «Անվերջ գանգատներ» μանաստեղծության IV - IX քառատողերը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:

''Նոյեմբերի 30'' .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է բանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի զինվորագրությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյանն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Կատարվում է Հովհաննես Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի պսակադրությունը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «...Դեկտեմբերի 1-ին պսակվեցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանեսը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հոգու՝ Անուշավան Աբովյանին և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի գիշերը երեսուն հոգի եկան նրա կողմից: Հազիրիի խումբը նվագում էր: Վեց քահանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան քահանան՝ Արսեն Բագրատունին, բայց Օհանեսի հայրը ասաց՝ իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթանում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] հետ:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի օր ուրախ տրամադրությամբ եկավ տուն և ոգևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթացել է Ղազարոս Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն, հետո՝ խոր բարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի մահը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 333:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է Ան. Աբովյանին, որ գիշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «1888 թ. դեկտեմբերին նա ամուսնացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ հոգեկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր բաց արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի անգամ էլ ինձ տանել հետը»:

* Ակնարկը հավանաբար վերաբերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի խմբի ժողովներին (տե՛ս 1884, օգոստոսի 15, սեպտեմբեր):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229, 929:

''Դեկտեմբերի վերջ, Թիֆլիս'' .- Մասնակցում է Հակոբ Ղազարյանի (քրդաԳետ Լազո) հարսանիքին:

Ներկա են լինում նաև ՕլԳա Թումանյանը, Ղազարոս Աղայանը՝ կնոջ հետ, «Աղբյուրի» և «Տարազի» աշխատակիցներ, Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 338:

''1888''. – Գրում է «Նահատակ» μանաստեղծությունը:

Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ բանաստեղծը նույն թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 30, 437:

''1888, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանի հետ զբոսնելիս հանդիպում են «Գաղտնի ընկերության» (տե՛ս &lt;դեկտեմբեր&gt;) անդամներից երկուսին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր զբոսանքի միջոցին պատահեցինք այն գաղտնի ընկերության անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր զբոսանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք բաց արին ազգայնության մասին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազգերի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը: Ռուս ազգի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ ենք նրա միապետությանն ու բյուրոկրատիզմին, բայց ո՛չ բուն ժողովրդին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== &lt;1889&gt; ==

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչական ընկերության ընտրություններին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր անգույն գոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր իսկական կոչմանը ծառայեր, գրական շրջաններում միտք արծարծվեց զարկ տալ ընկերության գործունեությանը: Հովհաննեսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամագրվելով, մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա»:

* Նախապես կոչվում էր «Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն գրքերի հրատարակության»: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի: Ան. Աբովյանը հավանաբար նկատի ունի 1889 թվինը, երբ օրվա խնդիր էր դարձել ընկերության խնդիրների բարելավումը: Խրախուսվում էին հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամավճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխատանքի մեջ ներգրավել ձեռներեց, գործունյա ուժեր:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== 1889 ==

''Մայիսի վերջ, Թիֆլիս''. – Գրում է «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 35, 550:
Գարուն, Թիֆլիս. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան
լուրը:
Այդ կապակցությաUμ μանաստեղծը կնոջը խոստովանում
57
է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի EUμC հետ և որոշել էր նրանց
հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:
Օլ0ա Թումանյանը հիշում է. □Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ
պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.
- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք
0նալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվ
ա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է 0նայի:
Մեր նշանվելու պատճառով իմ 0նալը հետաձ0վեց, իսկ 0նա-
ցողները սպանվել են ճանապարհին□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:
Օ7ոստոսի 15, Թիֆլիս. – Ծնվում է μանաստեղծի անդ-
րանիկ որդին՝ Մուշեղը:&lt;br&gt;
ԹԵԺ V, 130:
Ամառ, Թիֆլիս .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան.
ԱμaiUանի մոտ:
Ա. ԱμaiUանը հիշում է. □Հովհաննեսը համարյա ամեն
երեկո մոտս էր 0ալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի
կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծա0եց
Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման μարեսրտության
հետ անսահման էլ դյուրա0ր0իռ էր նա, եnμ խոսքը վերաμերում
էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն
ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:
Ամառ. – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի 0յուղում՝
Արդվիում:
Հովվյանը հիշում է. □1889 թ. ամառային արձակուրդներին
Հովհաննեսն իրենց 0յուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի
Արդվի 0յուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր 0ալիս նրա
խոսակցությունը և լոռեցիների μաnμառով խոսելու սովորությունը,
սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունն
երը: &lt;....&gt; Մեր 0յուղից Այ0եհատ 0յուղը (Շահվերդյան ազնվա-
կանների 0յուղը) 0նացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք
պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այ0եհատ 0յուղից Հովհաննեսը կարճ
58
ճանապարհով 0նաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք
առանց նրա հաճելի ընկերության□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 257- 258:
ՀոկտեUμերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս. – Նամակ Աղստա-
ֆա՝ Օլ0ա Թումանյանին:
Գրում է. □Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի
են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ
μaEanaiCY. ինչքա.ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես
զ0ում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ
համար. զարմանալի μան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ
եղած ժամերը: Զ0ալի է դառնում ինձ համար քո μացակա-
յությունը, մանավանդ, եnμ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից
կամ երեկոյան տուն եմ 0ալիս□:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 11, 477:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Վերջին խոսք□ (□Հեռո.ւ,
ո՛վ eaonμ խաղաղություն...□) μանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից
□ μանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...□
μանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 41, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ ես տխուր, հուսահատ...□
μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է □թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր
դրության մեջ□ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 48, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ես նայում եմ իմ առջև...□ μա-
նաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծության հղաց59
ման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի μaoeաμանական այ0ու μարձունքն
երից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 39, 551:
1889, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուր
ական միության 0եղարվեստական սեկցիայի նախա0ահ ճարտ
արապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:
Խիզանյանը հիշում է. □Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ
.... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք
պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում,
իրարից μավական մոտիկ: Նա հաճախ 0ալիս էր մեզ մոտ՝
տեսնելու իմ նկարները□:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 375:
1889, Թիֆլիս. – □Շունն ու Կատուն□ μալլադը տանում է
□Մուրճում□ տպա0րելու:
Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. □
□Շունն ու Կատուն□ եթե իմ առաջին 0րքում (Մոսկվայի) չկա,
պատճառը հան0ուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա
հայտնեց ինձ 1889 թվականին, եnμ տարա նոր □Մուրճում□
տպա0րելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք
խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո.ւ և μանաստեղծությո.ւն, սրանք ի՞նչ
կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով□:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար...□
μանաստեղծությունը:
Հետա0այում μանաստեղծը Ա. ԱμaiUանին 0րում է. □Էսօր
թղթերիս մեջ 0տա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ □.*“C!%'2□, տակին
0րած 1889 թ. □վեչերում□. μանից դուրս է 0ալիս, որ մի տխուր
μYավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ
է դուր եկել և ես 0րել եմ.
Ա.խ, երանի թե լիներ մի հնար –
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժ0ոհ
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):
60
ԵԼԺ 1, 44, 553:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Մանկություն□ (□Եnμ որ 0արշե-
լով տեսնում եմ շուրջս...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 40, 551:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Լոռեցի Սաքոն□ պոեմի առաջին
տաnμերակը:
ԵԼԺ 3, 497- 501:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Կալի եր0ը□ (□Կալ արա,
0նանք...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 42, 552:
1889, Թիֆլիս. – Գրում է □Ալեք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 25, 502:
1889, Թիֆլիս. – Փոխադրում է Մ. Յու. Լերմոնտովի
□f*+=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Իղձ□ վերնա0րով:
ԵԼԺ 2, 227, 587:
1889 -1890 ձմեռ. – □Երիտասարդ Հայաստան□ դաշնակց
ական EUμակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6880</id>
      <timestamp>2011-11-23T15:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1889 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47976">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Մի օր էլ արտակարգ ուրախ տրամադրությամբ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց արագ-արագ ման գալ:

- Հը, այդ ի՞նչ խաբար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես հետաքրքրվելով:

- Րիգունս նշանվում եմ:

- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից բացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի ըլես:

- Ադա, գժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո~նց թե «նշանվում եմ», մեռնեմ արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու հիմա էլ «նշանվո՞ւմ ես»: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, բեղատեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, գրպանդ դատարկ, ի~նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը գոգիցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա~յ որդի, թե կարում ես, գնա ուսումդ շարունակի:

- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի, դե մի խելք շանց տուր:

- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես ծնողներ ունեմ, ի~նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս գրեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:

- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:

Ես այնպես ուրախացա, որ իբր նրան անդունդի բերանից ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝

- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ ամաչեցի, թե բան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի, կըլի»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 227 – 228:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ. Թումանյանի և օրիորդ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... մեզ նշանեցին: Հայրը՝ տեր Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը գրում է քառատող մի ոտանավոր՝ «Արծվիկ» վերնա0րով (չի պահպանվել):

Այդ օրը օրիորդ Օլգան իմանում է, որ իր նշանածը բանաստեղծություններ է գրում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 25, Թիֆլիս.'' – Հովհ. Թումանյանի և Գլինկա (Օլգա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է պայմանագիր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս կողմից՝ նրա նշանածի հոգեհոր՝ Հովհաննե սքահանա Մարտիրոսյանի միջև:

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ&lt;br&gt;
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս

Ես Տփխիսի բնակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանս իմ որդեգրուհի Գլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության օրը Լոռվա գավառի Դսեղ գեղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանագիրը, խոստանում եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ, խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհաննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահանայության սուրբ աստիճանին: Թե այս մասին հոգածությունը և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհաննես քահանայս, պարտավորված եմ իբրև որդվո հոգալ քեզ համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորագրեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝

Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան&lt;br&gt;
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;&lt;br&gt;
Ներկա գտա՝ Ներսես ավագ քահանա Աբոբյան&lt;br&gt;
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1560:

''&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;'', ''Թիֆլիս''. – Նոր նշանված Հովհաննեսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տիրացուի պաշտոնով:

Միջավայրը խորթ էր բանաստեղծի նկարագրին, և նա շուտով դուրս է գալիս այդտեղից:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսին նշանելով՝ աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար, խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիրացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը մի անտանելի բեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շաբաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 228:

''Ապրիլի 29, Թիֆլիս .-'' Մասնակցում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] թաղմանը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Օհանեսը հագնում էր բլուզ և մի աշակերտական գլխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մետաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հագուստով, բայց ոտից գլուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ. ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, բայց երկու օր լավ չէր զգում իրեն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Զատկին հյուր է գնում աներանց տուն:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկ բերեց, նոր ձևի: Զատկի գիշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր ուզում տուն գնալ, ասաց՝ գիշերը մեյդանով մեծ մկներ են վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու օր հետո գնաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բագրատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու գիշեր մնացել ես, էլի գնա էնտեղ: Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ գնա շորերդ բեր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329—330:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանը:

Օ. Թումանյանը շարունակում է. «Մյուս օրը մի կապոց ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու գիրք. մեկը՝ «Վերք Հայաստանին», մյուսը՝ «Հյուսիսափայլի» մի համար: Այդ էր նրա ամբողջ ունեցածը»:*

* Այդ տան վերին հարկում բնակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դաթիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329-330:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ապրում է նշանածի հայրական՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:

Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց «Շունն ու Կատուն» բանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկած: Բանաստեղծության բովանդակությունն այնքա~ն համապատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա~ն հրաշալի ու անբռնազբոս շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովրդական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հունիսի 1 (Համբարձման տոնին), Թիֆլիս.'' – Հայտնում է նշանածին, թե գյուղից մարդ է եկել և ինքը գնալու է տեսակցության:

Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվանդանում է:

Ըստ Օլգա Թումանյանի հուշերի՝ բանաստեղծը հիվանդ ժամանակ սկզբում պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը, ապա սենյակ են վարձում Ս. Սարգիս եկեղեցու բակի դպրոցում և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության են գնում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից գալիս են ծնողները և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում գյուղ տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''&lt;Հուլիսի կես&gt;.'' – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյանին տեղափոխում են գյուղ՝ հակառակ բժշկի խորհրդի:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Այն ժամանակ երկաթուղի չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի գնային դիլիժանսով, հետո էլ՝ ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին գնացին գյուղ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Հուլիս, Թիֆլիս.'' – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի խմբի հետ Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Դսեղ.'' – Ապաքինվում է հիվանդությունից:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 331:

''&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Գյուղում ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում նրանց ազգականներից մեկը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ բարեկամ Ալեքսի Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել է, բայց էլ չի գալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է գտել, պետք է նշանի: Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասցեին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛կ ջան, բան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ բարև կանես: Այս բոլորից հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ գրված, մյուսը՝ մորս անունով՝ բարկացած»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Սեպտեմբերի 15,Դսեղ.'' – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս նախորդը):

Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուրանք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. «Այսքան ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հավատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձգեր քեզ անմիտ կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություններին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը արձագանք է տված իմ խոսքերին: Եթե իբրև բավական ինձ ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք ուրիշին:

Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ անազնվության վերա. թող ես խաբված լինեմ, բայց ունենամ իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս ուշանալու պատճառը գաղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք ևս գիտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հանգամանքներ, որ գալովս կպատմեմ: Օգոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց: Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ գրել, բայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:

Ես առողջ եմ և գուցե նամակիս հետ գամ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 9, 476:

''Սեպտեմբերի 15, Դսեղ.'' – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:

Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ բամբասում է իրեն, հետն էլ սպառնալիքներ կարդում. «Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ անգամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառնալիքներ, բայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չգիտեմ: Գոնե միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ բարկություն համարելով, թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքերին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտածելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 10, 477:

''Սեպտեմբերի 20.'' – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերադառնում է Թիֆլիս:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «...Երեկոյան մի մարդ եկավ ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝ եթե գամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ գա: Եկավ և բացատրեց բոլոր հանգամանքները (տե՛ս նաև սեպտեմբերի 15):

* Իջևանատուն Թիֆլիսում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը Օլգայի համար բարձրաձայն կարդում է [[Հոմերոս]]ի «Իլիականը» և «Ոդիսականը»:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Կոշիկներից հետո (տե՛ս գարուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» էին և «Վերք Հայաստանին»: Աբովյանի գիրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կարդացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և բացատրություններ տալիս»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''Հոկտեմբերի 30, ժամը 12.'' – Մաճկալյանների տանը Թումանյանը Օլգայի երգարան – տետրում արտագրում է Ռ. Պատկանյանի «Անվերջ գանգատներ» μանաստեղծության IV - IX քառատողերը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:

''Նոյեմբերի 30'' .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է բանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի զինվորագրությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյանն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Կատարվում է Հովհաննես Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի պսակադրությունը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «...Դեկտեմբերի 1-ին պսակվեցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանեսը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հոգու՝ Անուշավան Աբովյանին և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի գիշերը երեսուն հոգի եկան նրա կողմից: Հազիրիի խումբը նվագում էր: Վեց քահանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան քահանան՝ Արսեն Բագրատունին, բայց Օհանեսի հայրը ասաց՝ իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթանում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] հետ:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի օր ուրախ տրամադրությամբ եկավ տուն և ոգևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթացել է Ղազարոս Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն, հետո՝ խոր բարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի մահը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 333:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է Ան. Աբովյանին, որ գիշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «1888 թ. դեկտեմբերին նա ամուսնացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ հոգեկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր բաց արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի անգամ էլ ինձ տանել հետը»:

* Ակնարկը հավանաբար վերաբերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի խմբի ժողովներին (տե՛ս 1884, օգոստոսի 15, սեպտեմբեր):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229, 929:

''Դեկտեմբերի վերջ, Թիֆլիս'' .- Մասնակցում է Հակոբ Ղազարյանի (քրդաԳետ Լազո) հարսանիքին:

Ներկա են լինում նաև ՕլԳա Թումանյանը, Ղազարոս Աղայանը՝ կնոջ հետ, «Աղբյուրի» և «Տարազի» աշխատակիցներ, Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 338:

''1888''. – Գրում է «Նահատակ» μանաստեղծությունը:

Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ բանաստեղծը նույն թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 30, 437:

''1888, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանի հետ զբոսնելիս հանդիպում են «Գաղտնի ընկերության» (տե՛ս &lt;դեկտեմբեր&gt;) անդամներից երկուսին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր զբոսանքի միջոցին պատահեցինք այն գաղտնի ընկերության անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր զբոսանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք բաց արին ազգայնության մասին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազգերի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը: Ռուս ազգի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ ենք նրա միապետությանն ու բյուրոկրատիզմին, բայց ո՛չ բուն ժողովրդին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== &lt;1889&gt; ==

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչական ընկերության ընտրություններին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր անգույն գոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր իսկական կոչմանը ծառայեր, գրական շրջաններում միտք արծարծվեց զարկ տալ ընկերության գործունեությանը: Հովհաննեսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամագրվելով, մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա»:

* Նախապես կոչվում էր «Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն գրքերի հրատարակության»: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի: Ան. Աբովյանը հավանաբար նկատի ունի 1889 թվինը, երբ օրվա խնդիր էր դարձել ընկերության խնդիրների բարելավումը: Խրախուսվում էին հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամավճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխատանքի մեջ ներգրավել ձեռներեց, գործունյա ուժեր:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== 1889 ==

''Մայիսի վերջ, Թիֆլիս''. – Գրում է «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 35, 550:

''Գարուն, Թիֆլիս''. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան լուրը:

Այդ կապակցությամբ բանաստեղծը կնոջը խոստովանում է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի խմբի հետ և որոշել էր նրանց հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.

- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք գնալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է գնայի:

Մեր նշանվելու պատճառով իմ գնալը հետաձգվեց, իսկ գնացողները սպանվել են ճանապարհին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս.'' – Ծնվում է բանաստեղծի անդրանիկ որդին՝ Մուշեղը:&lt;br&gt;
ԹԵԺ V, 130:

''Ամառ, Թիֆլիս'' .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան. Աբովյանի մոտ:

Ա. Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսը համարյա ամեն երեկո մոտս էր գալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծագեց Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման բարեսրտության հետ անսահման էլ դյուրագրգիռ էր նա, երբ խոսքը վերաբերում էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ամառ.'' – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի գյուղում՝ Արդվիում:

Հովվյանը հիշում է. «1889 թ. ամառային արձակուրդներին Հովհաննեսն իրենց գյուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի Արդվի գյուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր գալիս նրա խոսակցությունը և լոռեցիների բարբառով խոսելու սովորությունը, սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունները: &lt;....&gt; Մեր գյուղից Այգեհատ գյուղը (Շահվերդյան ազնվականների գյուղը) գնացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այգեհատ գյուղից Հովհաննեսը կարճ ճանապարհով գնաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք առանց նրա հաճելի ընկերության»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 257- 258:

''Հոկտեմբերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Աղստաֆա՝ Օլգա Թումանյանին:

Գրում է. «Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ բոլորովին. ինչքա~ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես զգում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ համար. զարմանալի բան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ եղած ժամերը: Զգալի է դառնում ինձ համար քո բացակայությունը, մանավանդ, երբ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից կամ երեկոյան տուն եմ գալիս»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 11, 477:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Գրում է «Վերջին խոսք» («Հեռո~ւ, ո՛վ սուրբ խաղաղություն...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից» μանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 41, 552:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Երբ ես տխուր, հուսահատ...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է «թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր դրության մեջ» (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 48, 552:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ես նայում եմ իմ առջև...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծության հղացման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի բուսաբանական այգու բարձունքներից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 39, 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուրական միության գեղարվեստական սեկցիայի նախագահ ճարտարապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:

Խիզանյանը հիշում է. «Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ .... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում, իրարից բավական մոտիկ: Նա հաճախ գալիս էր մեզ մոտ՝ տեսնելու իմ նկարները»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 375:

''1889, Թիֆլիս.'' – «Շունն ու Կատուն» բալլադը տանում է «Մուրճում» տպագրելու:

Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. ««Շունն ու Կատուն» եթե իմ առաջին գրքում (Մոսկվայի) չկա, պատճառը հանգուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա հայտնեց ինձ 1889 թվականին, երբ տարա նոր «Մուրճում» տպագրելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո~ւ և բանաստեղծությո~ւն, սրանք ի՞նչ կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա~խ, երանի թե լիներ մի հնար...» բանաստեղծությունը:

Հետագայում բանաստեղծը Ա. Աբովյանին գրում է. «Էսօր թղթերիս մեջ գտա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ «экспромт», տակին գրած 1889 թ. «վեչերում». բանից դուրս է գալիս, որ մի տխուր բնավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ է դուր եկել և ես գրել եմ.

Ա~խ, երանի թե լիներ մի հնար –&lt;br&gt;
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.&lt;br&gt;
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո&lt;br&gt;
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժգոհ&lt;br&gt;
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...&lt;br&gt;
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...□ (ԵԼԺ 9, 104):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 44, 553:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մանկություն» («Երբ որ գարշելով տեսնում եմ շուրջս...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 40, 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Լոռեցի Սաքոն» պոեմի առաջին տարբերակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 497- 501:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Կալի երգը» («Կալ արա, գնանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 42, 552:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ալեք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 25, 502:

''1889, Թիֆլիս.'' – Փոխադրում է [[Միխայիլ Լերմոնտով|Մ. Յու. Լերմոնտովի]] «Желание» μանաստեղծությունը՝ «Իղձ» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 227, 587:

''1889 -1890 ձմեռ.'' – «Երիտասարդ Հայաստան» դաշնակցական խմբակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6881</id>
      <timestamp>2011-11-23T15:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1889 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47975">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1888-1889 տարիներն ընկած հատվածը:

== 1888 ==

''[[1887]]-[[1888]] ուստարվա կեսեր, Թիֆլիս.'' – «Հնգյակի» անդամները ([[Հովհաննես Թումանյան]], Արսեն Ղլտճյան, Դաթիկո Շահլամյան, Արամ Առաքելյան, Գրիգոր Վանցյան) պարբերաբար հավաքվում են Շահլամյանի սենյակում‘ Թումանյանի սենյակից մեկ հարկ վերև:

Կարդում ու քննարկում էին Թումանյանի [[բանաստեղծություն]]ները:

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Որքան էլ «[[Վերնատուն]]ը» դեր խաղացած լինի Օվանեսի կյանքի և ստեղծագործության բնագավառում, այնուամենայնիվ այստեղ չէր, որ կոփվեց նրա բանաստեղծական տաղանդը, և այդ վերնատունը չէր, ուր նրա պատկերն ուրվագծվեց: Այդ բանը տեղի ունեցավ Դաթիկո Շահլամյանի առանձնասենյակում, և Ծիրանավորի անպաճույճ, բացօթյա գարեջրատների սեղանների վրա, որոնք ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ իրար միացրած հասարակ տախտակներ՝ իրենց, այսպես կոչված իշաոտնուկ նստարաններով: &lt;....&gt;

Երբ առանձնանում էինք Դաթիկոյի սենյակում, առաջին հերթին մանավանդ Դաթիկոն, հարկադրում էինք Օվանեսին կարդալ մեզ իր [[ոտանավոր]]ներից. նա հաճախ մերժում էր, աշխատում էր խուսափել, բայց մեր ձեռքից չէր պրծնում: Երբեմն կարծում էր, որ մեր գովեստներով իրեն ու իրեն ոտանավորները ծաղրում ենք: Նա շատ էլ ոգևորված չէր իր բանաստեղծություններով, այլ խոսքով՝ դեռ իր արժեքը չգիտեր ու իրեն համարում էր սովորական ոտանավորներ գրող և ոչ ավելին: &lt;....&gt;

Որքան էլ ջահել, սակայն ճաշակի ու զգացմունքի տեր պատանիներ էինք, Օվանեսին սկսեցինք սիրել, գնահատել և իր կոչման գիտակցության բերել: Նա, մանավանդ այն ժամանակներում, շատ քաշվող էր, համեստ, միևնույն ժամանակ շատ հպարտ էր, ինքնասեր ու դյուրազգաց: Մեր բոլորի անկեղծ ու սրտացավ վերաբերմունքը չէր կարող չնկատել ու չգնահատել մեր Օվանեսը, ուստի որոշ ժամանակ անց արդեն ինքն էր առաջ
բերում իր բանաստեղծությունների փոքր տետրակը: Ժամանակի ընթացքում շատ անգամ նա հարկադրված եղավ իր այդ տետրակի պատկերը փոխել նորանոր ստեղծագործություններով ու տարբերակներով: Նա աշխատում էր լեզվի վրա, խմբագրում ոճը, փոփոխություններ անում՝ հնարավորին չափ [[բարբառ]]ային ազդեցություններից ազատվելու համար»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 270-271:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան գնում է շնորհավորելու Հովհ. քահանա Մարտիրոսյանի, Օլգա և Շուշանիկ Մաճկալյանների Նոր տարին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բախտը:

Երեկոյան Օհաննեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցին զրուցել: Օհաննեսը հարցրեց.

- Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:

Մայրս ցույց տվեց:

Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 327 – 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Համաձայնություն Հովհ. Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի նշանադրության մասին:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել: Ես շատ զարմացա, որ մերոնք համաձայնվում են: Մի տղա, որ տուն էլ չունի, ապրում է ուրիշի մոտ, ո՞նց է ամուսնանում: Հետո մորիցս իմացա, որ մտադիր են նրան քահանա ձեռնադրել: Էդ ինձ ավելի դուր չեկավ: Չնայած դրան, մեր ծանոթությունը խորացավ: Օհանեսն ամեն օր գալիս էր, երբեմն մնում ճաշի: Մայրս նրան շատ էր սիրում, ավելի, քան ես: Խոսում էինք [[գրականություն]]ից: Հարցնում էր՝ ի՞նչ գրքեր եմ կարդացել: Ես էլ հպարտ-հպարտ ասում էի. [[Ղազարոս Աղայան|Աղայան]], [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյան]], [[Րաֆֆի]] («Սամվելը» նոր էր լույս տեսել), [[Մուրացան]] և այլն: Ի՞նչ իմանայի, թե Օհանեսը բանաստեղծ է: Ես ասացի, որ «Աղբյուրում» կարդացել եմ «Սրինգի» ոտանավորը, լավ բանաստեղծ է: Օհանեսը ժպտաց, ասաց.

- Շա՞տ ես հավանում նրա գրածը, իսկ որ նրանից լավը կարդա՞ս:

- Էն ժամանակ՝ է՛ն կհավանեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս.''– Խոսակցություն Հովհ. Մարտիրոսյանի և Շ. Մաճկալյանի միջև՝ Թումանյանին քահանա ձեռնադրելու շուրջ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328:

''&lt;Հունվար - ապրիլ&gt;, Թիֆլիս.'' – Այցելություններ Րաֆֆուն: Դրանցից մեկի ժամանակ կարդում է Րաֆֆու 1885 թ. հոկտեմբերի 18-ի [[նամակ]]ը՝ ուղղված [[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունուն]]:

1913 թ. դեկտեմբերի 12-ին՝ ՀԳԸ հերթական՝ 22-րդ երեկույթին ունեցած ելույթում բանաստեղծը հիշում է. «Ես էլ եմ կարդացել էն նշանավոր նամակը, որ հիշեց պ. [[Լեո]]ն, թե մնում է «Մշակի» խմբագրատանը: Էդ նամակի պատճենը մնում է Րաֆֆու թղթերի մեջ, և ես կարդացել եմ նրա տանը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7, 536:

''Մարտի 3 .-'' Թիֆլիսում՝ կալվածական բանկի (վրաց ազնվականների) թատրոնում Շուշիկ և Օլգա Մաճկալյանների հետ դիտում է Հ. Կարենյանի «Վարդան Մամիկոնյան» [[պիես]]ի բեմադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Վարդանանց տոնից երկու օր առաջ Օհանեսն ասաց, թե այս տոնի առթիվ ցույց են տալու «Վարդան Մամիկոնյան» ներկայացումը, գնանք միասին: Ես ասի՝ մայրս չի թողնի, որ մենակ գամ քեզ հետ, նա պատասխանեց, թե՝ էն ժամանակ մայրիկին էլ կտանենք: Մյուս օրը եկավ, թե՝ տոմսակները վերցրել է և վաղը ժամը 7-ին կգա մեր ետևից: Մենք դեռ նշանված չէինք, ես դպրոցական շորով էի... Ներկայացման ժամանակ Օհանեսը շարունակ ինձ բացատրում և պատմում էր բովանդակությունը: Վարդանի դերը խաղում էր Գևորգ Չմշկյանը: Երբ վերջացավ, դուրս եկանք թատրոնից. սաստիկ անձրև էր: Օհանեսը շատ փնտրեց, բայց չկարողացավ կառք գտնել: Ստիպված ոտքով գնացինք: Մեզ տարավ տուն, իսկ ինքը գնաց իր տունը, որը բավական հեռու էր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 337:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Վանքի եկեղեցում մասնակցում է Գևորգյան ճեմարանի նախկին ուսուցիչ Դավիթ Ներսիսյանի թաղման արարողությանը, ուր կատարում է տիրացուի պարտականություն:

Թաղման արարողության ժամանակ Թումանյանը ծանոթանում, ապա բարեկամանում է Արսեն Ղլտճյանի հետ. հետո նրանց միանում են Դավիթ (Դաթիկո) Շահլամյանը, Արամ Առաքելյանը, Գրիգոր Վանցյանը՝ չորսն էլ Ներսիսյան դպրոցի աշակերտներ, բավական կարդացած ու բանիմաց երիտասարդներ: Իրենց հավաքատեղին դարձնելով Շահլամյանի բնակարանը՝ նրանք ամեն շաբաթ կազմակերպում էին երեկույթներ, զրուցում գրական հարցերի շուրջ, խորանում հայ և համաշխարհային դասական գրականության մեջ, բարձրաձայն ընթերցանություններով ծանոթանում ժամանակի պարբերական հրատարակությունների կարևոր հրապարակումներին: Այդ
հավաքույթներին քննության ու վերլուծության առարկա էին դառնում նաև Թումանյանի ստեղծագործությունները: Արամ Առաքելյանը հիշում է. «Նշանակված օրը հավաքվեցինք Շահլամյանի մոտ: Այնտեղ էր և Հովհաննես Թումանյանը: Մեր խոսակցությունը Թումանյանի գրվածքների շուրջն էր պտտվում: Վերջում առաջարկեցինք հրապարակ բերել իր գրվածքները և հնարավորություն տալ մեզ ծանոթանալու: Թումանյանը համեստորեն հրաժարվում էր, պատճառաբանելով, թե մի առանձին արժեքավոր բան չեն ներկայացնում այդ գրվածքները: Մեր համառությանն ու պնդումներին նա ստիպված եղավ զիջել: Իսկույն ևեթ գնաց և իր բնակարանից, որ նույն տան միջին հարկումն էր գտնվում, բերեց գրելու թղթի թերթերից կարած մի մեծ տետր, մատիտն էլ թելով վրան կարած: Տետրը ձեռքե-ձեռք անցավ, և թերթել սկսեցինք ու կարդալ մեկը մյուսի հետևից «Շունն ու Կատուն», «Արև և Լուսին», «Ամառվա գիշերը գյուղում», «Գութանի երգը», «Աղոթք», «Հին օրհնություն», «Մարոն», «Ալեք», «Նահատակ», «Լոռեցի Սաքոն» և մեկը մյուսից գեղեցիկ ու գողտրիկ ոտանավորները»: Մի քանի հավաքույթ նվիրելով այդ ստեղծագործությունների քննարկմանը՝ ընկերներն առաջարկում են մի ժողովածու կազմել դրանցից և հրատարակել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 268 – 271, 286 – 289:

''Մարտի 19, Թիֆլիս.'' – Վախճանվում է [[Ծերենց]]ը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Մողնու Ս. Գևորգ եկեղեցում կատարվում է Ծերենցի հոգեհանգիստը:

Թումանյանը միանում է Ծերենցի աճյունը եկեղեցի ուղեկցող թափորին: Ապա մինչև թաղումը մեկ ժամով գնում է Օլգա Մաճկալյանի մոտ և ուշանում թաղման արարողությունից:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի կիրակի օր եկավ, թե՝ մեռել է մեր լավ գրողներից մեկը՝ Ծերենցը, քիչ առաջ բերին եկեղեցի, պետք է մի ժամից գնամ:

Ես նստած՝ տետրիս մեջ գրում էի նոր լսածս երգերը: Մինչև հիմա էլ տետրը մնում է: Օհանեսը վերցրեց գրիչը, սկսեց շարունակել, [[արտագրություն]]ներ անել, մնաց մինչև ժամը երեքը և այդպես էլ թաղման չհասավ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''Մարտի 21, Թիֆլիս.'' – Օլգա Մաճկալյանի տանը նրա երգարան-տետրում* արտագրում է [[Սայաթ–Նովա]]յի «Ուստի գու քաս» երգը:

* Այդ տետրի 75-րդ էջում Թումանյանի ձեռքով արտագրված են Սայաթ-Նովայի «Ուստի՞ գու քաս□ երգը (ոչ լրիվ), էջ 78-79-ում՝ [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանի]]  «Անվերջ գանգատներ» բանաստեղծության IV - IX քառատողերը: Բանաստեղծի ձեռքով նշված է. «1888, հոկտ. 30, Տփխիս, ժամը 12-ին»: Հավանաբար մարտի 21-ին արտագրել է միայն Սայաթ-Նովայի երգը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 937:

''&lt;Մինչև մարտի 24-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] իր նշանվելու մտադրության մասին:

Վերջինս խորհուրդ է տալիս որոշ ժամանակ սպասել: Բանաստեղծը համաձայնում է, սակայն հաջորդ օրը գալիս է և հայտնում, որ մատանեփոխությունը կատարված է:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Մի օր էլ արտակարգ ուրախ տրամադրությամբ մոտս եկավ Հովհաննեսը և սկսեց արագ-արագ ման գալ:

- Հը, այդ ի՞նչ խաբար է, քեֆդ խիստ քյոք է,- հարցրի ես հետաքրքրվելով:

- Րիգունս նշանվում եմ:

- Չէ, չէ՝ պոզեր:
- Հավատա, որ դրուստ եմ ասում, թեպետ տանուտերերից բացի մարդ չի լինելու, համա ասել եմ, որ դու անպատճառ պիտի ըլես:

- Ադա, գժվե՞լ ես, ի՞նչ է, ո~նց թե «նշանվում եմ», մեռնեմ արևիդ, համալսարանն ավարտել, դիպլոմը ծոցդ եկել ես ու հիմա էլ «նշանվո՞ւմ ես»: Հալա մի երեսիդ մտիկ արա է, բեղատեղդ նոր է սևանում, 19 տարեկան երեխա ես, գրպանդ դատարկ, ի~նչ նշանվելուդ վախտն է: Արի դու ինձ լսի, քարը գոգիցդ վեր ածա, ձեռը վեկալ, ա~յ որդի, թե կարում ես, գնա ուսումդ շարունակի:

- Ախր խոսք եմ տվել, ամոթ է, հմիկ ոնց անեմ, որ լավ ըլի, դե մի խելք շանց տուր:

- Կերթաս քո աներանց կասես, որ՝ թեպետ ես խոսք եմ տվել նշան տալու, հա դե ջահելություն էր, խորը չմտածեցի, ես ծնողներ ունեմ, ի~նչ կասեն. խնդրում եմ ժամանակ տաք, հորս գրեմ, պատասխանը ստանամ ու հետո:

- Էդ շատ լավ ասիր, կերթամ, կասեմ ու կխափանեմ:

Ես այնպես ուրախացա, որ իբր նրան անդունդի բերանից ետ քաշեցի: Սակայն մյուս առավոտ լուրջ դեմքով եկավ, թե՝

- Էլավ ոչ, 0նացի, տեսա տանուտերերն արդեն եկել են, էլ ամաչեցի, թե բան ասեմ. էն է նշան տվի, պրծա, հմի ինչ կըլի, կըլի»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 227 – 228:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Թիֆլիսում կատարվում է Հովհ. Թումանյանի և օրիորդ Օլգա Մաճկալյանի նշանադրությունը:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... մեզ նշանեցին: Հայրը՝ տեր Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին՝ 1888 թ. մարտի 24-ին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը գրում է քառատող մի ոտանավոր՝ «Արծվիկ» վերնա0րով (չի պահպանվել):

Այդ օրը օրիորդ Օլգան իմանում է, որ իր նշանածը բանաստեղծություններ է գրում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''Մարտի 25, Թիֆլիս.'' – Հովհ. Թումանյանի և Գլինկա (Օլգա) Մաճկալյանի նշանադրության ժամանակ կնքվում է պայմանագիր մի կողմից Հովհաննես Թումանյանի, մյուս կողմից՝ նրա նշանածի հոգեհոր՝ Հովհաննե սքահանա Մարտիրոսյանի միջև:

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ&lt;br&gt;
Ի 25 – ն մարտի 1888 ամի Տփխիս

Ես Տփխիսի բնակիչ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանս իմ որդեգրուհի Գլինկա Մաճկալյանցի նշանադրության օրը Լոռվա գավառի Դսեղ գեղջ Հովհաննես տեր Թադևոսյան Թումանյանցի վերա, տալով այս պայմանագիրը, խոստանում եմ՝ նրանց պսակվելուց հետո պահպանել նրանց ինձ մոտ, խնամք տանել նոցա վերա և աշխատել մեր փեսա՝ հիշյալ Հովհաննես Թումանյանցին, հասցնել իր նպատակին, այն է քահանայության սուրբ աստիճանին: Թե այս մասին հոգածությունը և թե ընտանեկան կառավարությունը, մինչև յուր նպատակին արժանանալը, մնում է մեզ վերա: Իսկ ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որո համար և ես՝ Հովհաննեսս, պատրաստ եմ իբրև որդի միշտ հնազանդ լինել Հովհաննես քահանայիդ, օգնական և գործակից լինել ամեն գործերիդ մեջ, վայելելով քո սերը և համակրանքը, որի համար և ես՝ Հովհաննես քահանայս, պարտավորված եմ իբրև որդվո հոգալ քեզ համար և քո ընտանեաց մինչև հիշյալ նպատակիդ հասնելը: Առ
որ և ստորագրեմք:
Այս պայմանին համաձայն եմ՝

Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան&lt;br&gt;
Հովհաննես Տ &lt;եր&gt; Թ &lt;ադևոսյան&gt; Թումանյ &lt;ան&gt;&lt;br&gt;
Ներկա գտա՝ Ներսես ավագ քահանա Աբոբյան&lt;br&gt;
&lt;Գրված է տեր Հովհաննեսի ձեռքով&gt;:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1560:

''&lt;Մարտի 24-ից հետո&gt;'', ''Թիֆլիս''. – Նոր նշանված Հովհաննեսին աշխատանքի են տեղավորում վանքի եկեղեցում՝ տիրացուի պաշտոնով:

Միջավայրը խորթ էր բանաստեղծի նկարագրին, և նա շուտով դուրս է գալիս այդտեղից:

Անուշավան Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսին նշանելով՝ աներանք, նրա տնտեսական դրությունն ապահովելու համար, խոստացել էին նրան քահանա ձեռնադրել տալ: Եվ շուտով տիրացուի տեղ տվին նրան վանքի եկեղեցում, քահանայության համար պատրաստվելու նպատակով: Բայց տիրացուի պաշտոնը մի անտանելի բեռ դարձավ նրա համար, ու նա երկու շաբաթից հետո հեռացավ իր նոր պաշտոնից»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 228:

''Ապրիլի 29, Թիֆլիս .-'' Մասնակցում է [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] թաղմանը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Օհանեսը հագնում էր բլուզ և մի աշակերտական գլխարկ՝ թավշյա եզրերով, իսկ վզին՝ մետաքսե թաշկինակ: Մի օր եկավ նոր հագուստով, բայց ոտից գլուխ թրջված: Գնացել էր Րաֆֆու թաղմանը: Այդ օրը՝ 1888 թ. ապրիլի 29-ին, սաստիկ անձրև էր եկել: Շորերը փոխեց, բայց երկու օր լավ չէր զգում իրեն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329:

''&lt;Գարուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Զատկին հյուր է գնում աներանց տուն:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկ բերեց, նոր ձևի: Զատկի գիշերը, ուշ ընթրիքից հետո, չէր ուզում տուն գնալ, ասաց՝ գիշերը մեյդանով մեծ մկներ են վազում, վախենում եմ: Մայրս ասաց. մնա մեզ մոտ: Մնաց: Երկու օր հետո գնաց ու վերադարձավ. տանտիրուհին՝ Բագրատի
կինը, ասել էր՝ որտեղ երկու գիշեր մնացել ես, էլի գնա էնտեղ: Դե ի՞նչ պետք է ասեինք: Ասինք՝ գնա շորերդ բեր»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329—330:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Տեղափոխվում է Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի բնակարանը:

Օ. Թումանյանը շարունակում է. «Մյուս օրը մի կապոց ձեռքին եկավ. մեջը մի ձեռք սպիտակեղեն և երկու գիրք. մեկը՝ «Վերք Հայաստանին», մյուսը՝ «Հյուսիսափայլի» մի համար: Այդ էր նրա ամբողջ ունեցածը»:*

* Այդ տան վերին հարկում բնակվում էր Դավիթ Շահլամյանը (Դաթիկո), որի հետ Թումանյանը ծանոթ էր դեռևս աշակերտական տարիներից, ուստի և շուտով մտերմանում են (ԱԻ, 222):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329-330:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ապրում է նշանածի հայրական՝ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանի տանը:

Մշտապես հանդիպում են Ս. Հովվյանի հետ:

Հովվյանը հիշում է. «Ես ճեմարանից ամառը Թիֆլիս եկա և շարունակ լինում էի Հովհաննեսի մոտ: Նա կարդաց «Շունն ու Կատուն» բանաստեղծությունը՝ հիվանդ, անկողնում պառկած: Բանաստեղծության բովանդակությունն այնքա~ն համապատասխանում էր արտաքին կառուցվածքին, այնքա~ն հրաշալի ու անբռնազբոս շարահյուսված էր, որ թվում էր, թե ժողովրդական մի ավանդություն է, ժողովրդի լեզվով ու ոճով
կազմված մի հրաշալի ավանդություն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 256:

''Հունիսի 1 (Համբարձման տոնին), Թիֆլիս.'' – Հայտնում է նշանածին, թե գյուղից մարդ է եկել և ինքը գնալու է տեսակցության:

Այնտեղ սխալ սնունդ ընդունելու պատճառով ծանր հիվանդանում է:

Ըստ Օլգա Թումանյանի հուշերի՝ բանաստեղծը հիվանդ ժամանակ սկզբում պառկած է լինում Մաճկալյանների տանը, ապա սենյակ են վարձում Ս. Սարգիս եկեղեցու բակի դպրոցում և հիվանդին տեղափոխում այնտեղ: Հաճախ նրան այցելության են գնում նշանածը, նրա մայրը, տատը: Դսեղից գալիս են ծնողները և տեսնելով, որ դժվար է հիվանդին այդ վիճակում գյուղ տեղափոխելը՝ մայրը մնում է՝ որդուն խնամելու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''&lt;Հուլիսի կես&gt;.'' – Թեթև ապաքինվելուց հետո Թումանյանին տեղափոխում են գյուղ՝ հակառակ բժշկի խորհրդի:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «... Այն ժամանակ երկաթուղի չկար: Մի օր Շուլավեր պիտի գնային դիլիժանսով, հետո էլ՝ ձիով: Մերոնք խոսել էին Շուլավերի մեր ծանոթների հետ, որ նրան ընդունեն: Հուլիսի կեսերին գնացին գյուղ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Հուլիս, Թիֆլիս.'' – Մտադրություն Ալ. Գոլոշյանի խմբի հետ Պարսկաստանի վրայով անցնելու Արևմտյան Հայաստան:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''&lt;Օգոստոսի կես&gt;, Դսեղ.'' – Ապաքինվում է հիվանդությունից:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 331:

''&lt;Հուլիսից հետո, մինչև սեպտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Գյուղում ապաքինվող Թումանյանի մասին հերյուրանք է տարածում նրանց ազգականներից մեկը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Երկար ժամանակ տեղեկություն
չունեինք: Մի-երկու ամսից իրենց մոտիկ բարեկամ Ալեքսի Թումանյանը եկավ մեզ մոտ: Երկար խոսեց, ասաց, որ լավացել է, բայց էլ չի գալու, մայրը մի ուրիշ աղջիկ է գտել, պետք է նշանի: Մայրս էլ՝ հին թիֆլիսեցի, շատ նեղացավ և սկսեց նրանց հասցեին խոսել, նախատել: Գնալիս Ալեքսին ինձ հարցրեց.– Աղջի՛կ ջան, բան չունե՞ս ասելու: Ասացի՝ չէ, միայն շատ բարև կանես: Այս բոլորից հետո, վերջապես, Օհանեսից նամակներ ենք
ստանում. մեկն՝ իմ անունով, մեղմ գրված, մյուսը՝ մորս անունով՝ բարկացած»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 330:

''Սեպտեմբերի 15,Դսեղ.'' – Նամակ Օ. Մաճկալյանին (տե՛ս նախորդը):

Բացատրում է, թե իր մասին տարածված լուրերը հերյուրանք են, ինքը անկեղծ սիրով նվիրված է նշանածին. «Այսքան ժամանակամիջոցում առաջին նամակս եմ ուղարկում քեզ և հավատացած եմ, որ նամակիս ուշանալը չպետք է ձգեր քեզ անմիտ կասկածների տակ: Բանսարկուների չարախոսություններին չպետք է տեղի տայիր քո սրտում, եթե իրավ նույն սիրտը արձագանք է տված իմ խոսքերին: Եթե իբրև բավական ինձ ճանաչել ես քո սեփական խելքով, էլ ինչո՞ւ պետք է հավատաք ուրիշին:

Ես համոզված եմ, որ դուն կասկած չես տանիլ իմ անազնվության վերա. թող ես խաբված լինեմ, բայց ունենամ իմ սեփական և հաստատ հույսս ու համոզմունքս: Նամակիս ուշանալու պատճառը գաղտնիք չէ - հիվանդությունն է, որ դուք ևս գիտեք, փառք աստուծո, և մի քանի հանգամանքներ, որ գալովս կպատմեմ: Օգոստոսի կեսերում հազիվ ելա անկողնուց: Գուցե ասեք՝ հիվանդ ժամանակ ևս կարելի էր նամակ գրել, բայց
կսխալվեք՝ անկարելին կարելի դարձնելով:

Ես առողջ եմ և գուցե նամակիս հետ գամ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 9, 476:

''Սեպտեմբերի 15, Դսեղ.'' – Նամակ Շ. Մաճկալյանին:

Վիրավորված է զոքանչից, որ հավատացել է տարածված անհիմն լուրերին և ուրիշների մոտ բամբասում է իրեն, հետն էլ սպառնալիքներ կարդում. «Դեռ այդտեղ եղած ժամանակս շատ անգամ եմ լսած Ձեզանից անհիմն կասկածներ և անմիտ սպառնալիքներ, բայց թե ինչո՞ւ համար էին սոքա՝ դեռ չգիտեմ: Գոնե միայն ես էի լսում և մայրական անմեղ բարկություն համարելով, թողնում անհետևանք: Այժմ ևս վերջ չդնելով այդ տեսակ խոսքերին, ամեն մի պատահողի առաջ թափում եք առատորեն, չմտածելով, թե ի՞նչ եք ասում, ո՞ւմ կամ ո՞ւմ վերա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 10, 477:

''Սեպտեմբերի 20.'' – Գյուղում ապաքինվելուց հետո վերադառնում է Թիֆլիս:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «...Երեկոյան մի մարդ եկավ ու ասաց, թե Օհանեսը եկել է ձիով, Սաղումն* է և հարցնում է՝ եթե գամ, կընդունե՞ք: Մայրս և ես ասացինք, որ գա: Եկավ և բացատրեց բոլոր հանգամանքները (տե՛ս նաև սեպտեմբերի 15):

* Իջևանատուն Թիֆլիսում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Մաճկալյանների տանը Օլգայի համար բարձրաձայն կարդում է [[Հոմերոս]]ի «Իլիականը» և «Ոդիսականը»:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Կոշիկներից հետո (տե՛ս գարուն) առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» էին և «Վերք Հայաստանին»: Աբովյանի գիրքը ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կարդացել: Օհանեսն ինձ համար կարդում էր և բացատրություններ տալիս»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''Հոկտեմբերի 30, ժամը 12.'' – Մաճկալյանների տանը Թումանյանը Օլգայի երգարան – տետրում արտագրում է Ռ. Պատկանյանի «Անվերջ գանգատներ» μանաստեղծության IV - IX քառատողերը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 328, 938:

''Նոյեմբերի 30'' .— Տ. Տեր-Դավթյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է բանաստեղծի միջնորդությունը՝ ինչ-որ ծանոթի զինվորագրությունից ազատելու համար: Լսել է, որ Թումանյանն ամուսնանում է, մաղթում է հաջողություն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 2207:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Կատարվում է Հովհաննես Թումանյանի և Օլգա Մաճկալյանի պսակադրությունը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «...Դեկտեմբերի 1-ին պսակվեցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի,Օհանեսը՝ տասնինը: Հարսանիքից առաջ մայրս հարցրեց. մարդ ունե՞ս հրավիրելու: Օհանեսը, թե՝ ընկերներից միայն երկու հոգու՝ Անուշավան Աբովյանին և Երվանդ Մամիկոնյանին: Բայց հարսանիքի գիշերը երեսուն հոգի եկան նրա կողմից: Հազիրիի խումբը նվագում էր: Վեց քահանա կար և մեկ վարդապետ: Մեզ պետք է պսակեր մեր տան քահանան՝ Արսեն Բագրատունին, բայց Օհանեսի հայրը ասաց՝ իմ տղին ե՛ս պետք է պսակեմ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 332:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթանում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] հետ:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի օր ուրախ տրամադրությամբ եկավ տուն և ոգևորված սկսեց պատմել, թե ինչպես «Աղբյուր» ամսագրի խմբագրատանը ծանոթացել է Ղազարոս Աղայանի հետը: Այդ ծանոթությունը շուտով դարձավ մտերմություն, հետո՝ խոր բարեկամություն, որ տևեց մինչև Աղայանի մահը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 333:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Հայտնում է Ան. Աբովյանին, որ գիշերները հաճախում է մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին և խոստանում վերջինիս ևս հետը տանել:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «1888 թ. դեկտեմբերին նա ամուսնացավ: &lt;....&gt; Այդ ժամանակները Հովհաննեսի մեջ ինչ-որ հոգեկան փոփոխություն էի նկատում: Գաղտնիքը մի օր բաց արավ ինձ: Գիշերները նա հաճախում էր մի հեղափոխական ընկերության գաղտնի ժողովներին* և խոստանում էր մի անգամ էլ ինձ տանել հետը»:

* Ակնարկը հավանաբար վերաբերում է Ալեքսանդր Գոլոշյանի խմբի ժողովներին (տե՛ս 1884, օգոստոսի 15, սեպտեմբեր):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229, 929:

''Դեկտեմբերի վերջ, Թիֆլիս'' .- Մասնակցում է Հակոբ Ղազարյանի (քրդաԳետ Լազո) հարսանիքին:

Ներկա են լինում նաև ՕլԳա Թումանյանը, Ղազարոս Աղայանը՝ կնոջ հետ, «Աղբյուրի» և «Տարազի» աշխատակիցներ, Րաֆֆու այրին՝ տիկին Աննան:&lt;br&gt;
ԹժՀ, 338:

''1888''. – Գրում է «Նահատակ» μանաստեղծությունը:

Եղել է այն ընդհանուր տետրում, որ բանաստեղծը նույն թվականին կարդացել է ընկերներին՝ Ներսիսյան դպրոցում սովորելիս (տե՛ս մարտի սկիզμ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 30, 437:

''1888, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանի հետ զբոսնելիս հանդիպում են «Գաղտնի ընկերության» (տե՛ս &lt;դեկտեմբեր&gt;) անդամներից երկուսին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Մի օր ես ու Հովհաննեսը մեր զբոսանքի միջոցին պատահեցինք այն գաղտնի ընկերության անդամներից երկուսին, ծանոթացանք ու շարունակեցինք մեր զբոսանքը` զրույց անելով: Երևի նրանք ուզում էին իմ կարծիքն իմանալ, որ, իմիջիայլոց, խոսք բաց արին ազգայնության մասին: Թե՛ Հովհաննեսը, թե՛ ես պնդում էինք, որ մեզ համար ազգերի մեջ խտրություն չկա. սակայն ուրիշ էր նրանց հայացքը: Ռուս ազգի մասին խոսելով, ասում էինք, որ թեպետ մենք դեմ ենք նրա միապետությանն ու բյուրոկրատիզմին, բայց ո՛չ բուն ժողովրդին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== &lt;1889&gt; ==

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Թիֆլիսի հրատարակչական ընկերության ընտրություններին:

Ան. Աբովյանը հիշում է. «Այն ժամանակ Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերությունը* մի կերպ քարշ էր տալիս իր անգույն գոյությունը: Որպեսզի քնած վիճակից սթափվեր և իր իսկական կոչմանը ծառայեր, գրական շրջաններում միտք արծարծվեց զարկ տալ ընկերության գործունեությանը: Հովհաննեսն ու ես էլ, պարտքով դրամ ճարելով ու անդամագրվելով, մասնակցում էինք ժողովներին: Հայ մտավորականների ճառերը խոր տպավորություն էին թողնում մեր մատաղ սրտերի վրա»:

* Նախապես կոչվում էր «Թիֆլիսի ընկերություն հայերեն գրքերի հրատարակության»: Ընտրությունները տեղի էին ունենում ամեն տարի: Ան. Աբովյանը հավանաբար նկատի ունի 1889 թվինը, երբ օրվա խնդիր էր դարձել ընկերության խնդիրների բարելավումը: Խրախուսվում էին հատկապես երիտասարդ մտավորականները, որոնք 6 ռ. անդամավճարով կարող էին մասնակցել ընտրություններին: Նպատակն էր աշխատանքի մեջ ներգրավել ձեռներեց, գործունյա ուժեր:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 229:

== 1889 ==

''Մայիսի վերջ, Թիֆլիս''. – Գրում է «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 35, 550:

''Գարուն, Թիֆլիս''. – Ստացվում է Ալ. Գոլոշյանի մահվան լուրը:

Այդ կապակցությամբ բանաստեղծը կնոջը խոստովանում է, որ ինքն էլ կապված էր Գոլոշյանի խմբի հետ և որոշել էր նրանց հետ անցնել Արևմտյան Հայաստան:

Օլգա Թումանյանը հիշում է. «Մի օր էլ եկավ, թե՝ քեզ եմ պարտական, կյանքս ազատեցիր: Ասում եմ՝ ինչո՞վ, ի՞նչ է
պատահել: Ասաց.

- Չե՞ս իմանում, Ալեքսանդր Գոլոշյանի հետ որոշել էինք գնալ Տաճկահայաստան, հայրենիքն ազատելու, ես էլ իմ ամառվա վերարկուս ծախեցի, մի ատրճանակ առա, պետք է գնայի:

Մեր նշանվելու պատճառով իմ գնալը հետաձգվեց, իսկ գնացողները սպանվել են ճանապարհին»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 329, 938:

''Օգոստոսի 15, Թիֆլիս.'' – Ծնվում է բանաստեղծի անդրանիկ որդին՝ Մուշեղը:&lt;br&gt;
ԹԵԺ V, 130:

''Ամառ, Թիֆլիս'' .—Որոշ ժամանակով տեղափոխվում է Ան. Աբովյանի մոտ:

Ա. Աբովյանը հիշում է. «Հովհաննեսը համարյա ամեն երեկո մոտս էր գալիս զրուցելու: Նախանձում էր իմ ամուրիի կյանքին: Եվ հենց այդ միջոցներում խռովություն ծագեց Հովհաննեսի և իր զոքանչի միջև: Անսահման բարեսրտության հետ անսահման էլ դյուրագրգիռ էր նա, երբ խոսքը վերաբերում էր պատվասիրության: Եվ նա, զոքանչի մոտ թողնելով կնոջն ու զավակին, տեղափոխվեց ինձ մոտ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ամառ.'' – Հյուրընկալվում է Ս. Հովվյանի հայրենի գյուղում՝ Արդվիում:

Հովվյանը հիշում է. «1889 թ. ամառային արձակուրդներին Հովհաննեսն իրենց գյուղից հյուր եկավ մեզ մոտ, իմ հայրենի Արդվի գյուղը: &lt;....&gt; Գյուղացիներին շատ էին դուր գալիս նրա խոսակցությունը և լոռեցիների բարբառով խոսելու սովորությունը, սրամտություններով համեմված զվարճախոսությունները: &lt;....&gt; Մեր գյուղից Այգեհատ գյուղը (Շահվերդյան ազնվականների գյուղը) գնացինք մի երկու օրով և հյուր մնացինք պապոնցս տանը: &lt;....&gt; Այգեհատ գյուղից Հովհաննեսը կարճ ճանապարհով գնաց ուղղակի Դսեղ, ու մենք դարձյալ մնացինք առանց նրա հաճելի ընկերության»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 257- 258:

''Հոկտեմբերի 31, ժամը 11 1/2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Աղստաֆա՝ Օլգա Թումանյանին:

Գրում է. «Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ բոլորովին. ինչքա~ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես զգում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ համար. զարմանալի բան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ եղած ժամերը: Զգալի է դառնում ինձ համար քո բացակայությունը, մանավանդ, երբ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից կամ երեկոյան տուն եմ գալիս»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 11, 477:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Գրում է «Վերջին խոսք» («Հեռո~ւ, ո՛վ սուրբ խաղաղություն...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 37, 550 – 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից» μանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 38, 551. ԹԺՀ 345:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 41, 552:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Երբ ես տխուր, հուսահատ...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է «թափանցելով Քրիստոսի և, երևի, նաև իր դրության մեջ» (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 48, 552:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ես նայում եմ իմ առջև...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծության հղացման շարժառիթը եղել է Թիֆլիսի բուսաբանական այգու բարձունքներից քաղաքը դիտելը (ԹԺՀ, 375):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 39, 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Ծանոթանում է Բաքվի հայոց կուլտուրական միության գեղարվեստական սեկցիայի նախագահ ճարտարապետ Հովհաննես Խիզանյանի հետ:

Խիզանյանը հիշում է. «Թումանյանի հետ ծանոթացել եմ .... 1889 թվին: .... 1890 թվից սկսած մենք շատ հաճախ էինք պատահում իրար: Բնակվում էինք միևնույն՝ Նորաշենի փողոցում, իրարից բավական մոտիկ: Նա հաճախ գալիս էր մեզ մոտ՝ տեսնելու իմ նկարները»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 375:

''1889, Թիֆլիս.'' – «Շունն ու Կատուն» բալլադը տանում է «Մուրճում» տպագրելու:

Ավ. Արասխանյանը մերժում է: Բանաստեղծը հիշում է. ««Շունն ու Կատուն» եթե իմ առաջին գրքում (Մոսկվայի) չկա, պատճառը հանգուցյալ Արասխանյանի զարմանքն է, որ նա հայտնեց ինձ 1889 թվականին, երբ տարա նոր «Մուրճում» տպագրելու: Կարդաց, շատ զարմացավ. հարցրեց, թե՝ ասացեք խնդրեմ՝ Շուն ու Կատո~ւ և բանաստեղծությո~ւն, սրանք ի՞նչ կապ ունեն իրար հետ, էն էլ էս տեսակ վայրենի լեզվով»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 89, 549:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա~խ, երանի թե լիներ մի հնար...» բանաստեղծությունը:

Հետագայում բանաստեղծը Ա. Աբովյանին գրում է. «Էսօր թղթերիս մեջ գտա մի ոտանավոր՝ փոքրիկ «экспромт», տակին գրած 1889 թ. «վեչերում». բանից դուրս է գալիս, որ մի տխուր բնավորության տեր սիրելի Նազելիի ուրախությունը ինձ շատ է դուր եկել և ես գրել եմ.

Ա~խ, երանի թե լիներ մի հնար –&lt;br&gt;
Այդ ժպիտը միշտ քո դեմքին մնար.&lt;br&gt;
Ես վախենում եմ մի ժամից հետո&lt;br&gt;
Անցնի խնջույքը, և կյանքից դժգոհ&lt;br&gt;
Մտածմունքներով դարձյալ դու տխրես...&lt;br&gt;
Ա.խ, երանի թե մնային այդպես...» (ԵԼԺ 9, 104):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 44, 553:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մանկություն» («Երբ որ գարշելով տեսնում եմ շուրջս...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 40, 551:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Լոռեցի Սաքոն» պոեմի առաջին տարբերակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 497- 501:

''1889, Թիֆլիս''. – Գրում է «Կալի երգը» («Կալ արա, գնանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 42, 552:

''1889, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ալեք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 25, 502:

''1889, Թիֆլիս.'' – Փոխադրում է [[Միխայիլ Լերմոնտով|Մ. Յու. Լերմոնտովի]] «Желание» μանաստեղծությունը՝ «Իղձ» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 227, 587:

''1889 -1890 ձմեռ.'' – «Երիտասարդ Հայաստան» դաշնակցական խմբակի անդամ է (տե՛ս 1888, տարվա ընթացքում):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 490:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1889</title>
    <ns>0</ns>
    <id>965</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2017</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="216">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3550</id>
      <timestamp>2011-06-13T04:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="438">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4736</id>
      <timestamp>2011-08-24T19:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="567">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7203</id>
      <timestamp>2011-12-30T08:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="732">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9436</id>
      <timestamp>2012-07-27T14:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="863">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11869</id>
      <timestamp>2012-11-04T19:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1000">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13289</id>
      <timestamp>2013-02-02T08:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1107">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16008</id>
      <timestamp>2013-08-06T03:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1340">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16166</id>
      <timestamp>2013-08-08T07:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1468">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16554</id>
      <timestamp>2013-08-14T16:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1686">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16654</id>
      <timestamp>2013-08-15T18:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1889">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18211</id>
      <timestamp>2013-11-24T11:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2041">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18381</id>
      <timestamp>2013-12-01T19:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1904">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18408</id>
      <timestamp>2013-12-05T07:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2091">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18704</id>
      <timestamp>2013-12-30T07:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2282">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլայ Ասեև]], ռուս բանաստեղծ, սցենարիստ, ռուսական ֆուտուրիզմի ներկայացուցիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19713</id>
      <timestamp>2014-05-08T04:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2472">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլայ Ասեև]], ռուս բանաստեղծ, սցենարիստ, ռուսական ֆուտուրիզմի ներկայացուցիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Գաբրիել Պատկանյան]], բանաստեղծ, պատմաբան, գրական-հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19774</id>
      <timestamp>2014-05-12T18:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2638">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (մահ. [[1929]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլայ Ասեև]], ռուս բանաստեղծ, սցենարիստ, ռուսական ֆուտուրիզմի ներկայացուցիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հուլիսի 23]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (մահ. [[1939]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1964]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]): 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Ստեփան Պալասանյան]], հայ լեզվաբան, պատմաբան, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1837]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Քերովբե Պատկանյան]], հայ արևելագետ, աղբյուրագետ, բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1833]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Գաբրիել Պատկանյան]], բանաստեղծ, պատմաբան, գրական-հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1802]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Չեռնիշևսկի]], ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ, գրող, հրապարակախոս, քննադատ, տնտեսագետ, փիլիսոփա (ծնվ. [[1828]])։
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Աննա Աբամելիք-Լազարևա]], ծագումով հայ ռուսական թարգնաչուհի (ծնվ. [[1814]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր]], ավստրիացի արևելագետ (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1889]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1890</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1148</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2345</id>
      <timestamp>2011-04-21T09:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):  [[Կատեգորիա:1890]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">== Ծնվածներ ==

* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3239</id>
      <timestamp>2011-05-25T11:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="348">== Ծնվածներ ==

* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11315</id>
      <timestamp>2012-10-12T21:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="526">== Ծնվածներ ==

* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12165</id>
      <timestamp>2012-12-07T19:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="640">== Ծնվածներ ==

* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. 1935):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12166</id>
      <timestamp>2012-12-07T19:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="644">== Ծնվածներ ==

* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13474</id>
      <timestamp>2013-02-14T08:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="810">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):


== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13479</id>
      <timestamp>2013-02-14T08:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="810">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13576</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="908">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13651</id>
      <timestamp>2013-02-17T08:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1111">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13738</id>
      <timestamp>2013-02-24T07:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1228">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16122</id>
      <timestamp>2013-08-07T13:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1340">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16327</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1458">== Ծնվածներ ==

* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16339</id>
      <timestamp>2013-08-09T20:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1581">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17780</id>
      <timestamp>2013-11-12T00:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1662">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18382</id>
      <timestamp>2013-12-01T19:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1799">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18386</id>
      <timestamp>2013-12-02T01:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2014">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20328</id>
      <timestamp>2014-06-29T00:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2173">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մկրտիչ Էմին]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20501</id>
      <timestamp>2014-10-14T19:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2173">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (մահ. [[1964]]):
* Հուլիս - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1963]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1968]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (մահ. [[1924]])։
* [[Եղիա Գրիգորյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1915]]):
* [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1935]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1960]]):
* [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 15]] - [[Գոթֆրիդ Քելլեր]], գերմանագիր շվեյցարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մկրտիչ Էմին]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1890 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3364</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7056</id>
      <timestamp>2011-12-05T20:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1 8 9 0 Հունվարի 6 .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թում անյանին: Շնորհավորում է eaonμ Ծնունդը և Մկրտությունը: ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="122900">1 8 9 0
Հունվարի 6 .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թում
անյանին:
Շնորհավորում է eaonμ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում
է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից
վերցնել իր 0իրքը և ուղարկել:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:
Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս. – Թումանյանի անվանակոչությ
ան օրը:
Օ. Թումանյանը հիշում է. □Հունվարի 14-ին (հին տոմա-
րով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները
այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզμ դրվեց
հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին μերել մի թանա-
61
քաման, զույ0 մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թան0արա-
նումն է), արծաթե 0րիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն□:
ԹԺՀ 334:
Հունվար, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Լ. Մանվելյանի □Թում
անյանի ստեղծա0ործությունը□ հոդվածը:
□Մուրճ□, 1890, թիվ 1:
Փետրվարի 26 .—Տի0րան Վերանյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արա-
0ացնել ինչ-որ վկայականի 0ործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա
դառնալու մտադրության մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:
Մարտ, Թիֆլիս. – Գրում է □Այդ ի.նչ սրտամաշ տխրություն
է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 45, 553:
Ապրիլի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Եթե իմ վերջին հայացքը
մնա...□ μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ μանաստեղծությունը ներշնչվ
ած է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ μանաստ
եղծի տածած սիրո զ0ացումից (ԹԺՀ, 345):
ԵԼԺ 1, 47, 554:
Ապրիլի 4, Թիֆլիս. – Թար0մանում է Ա. Ս. Պուշկինի □g=*-
+,…=…,*□ μանաստեղծությունը՝ □Եթե իրավ է, որ 0իշերները...□
սկսվածքով:
ԵԼԺ 2, 229, 588:
Ապրիլի սկիզμ, Թիֆլիս.– Ալեքսանդրյան այ0ում հրա-
ժեշտի հանդիպում Ան. ԱμaiUանի հետ:
Ան. ԱμaiUանը հիշում է. □Նշանակված ժամին երկուսս էլ
այնտեղ էինք, μայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի
ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի
լռությունը: □Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս μարով, համա
շուտ-շուտ նամակ 0րի□: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկե-
կաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս 0րկախառնվեցինք, ջերմաջերմ
62
հաUμaoniեցինք ու μաժանվեցինք□:*
* Ան. ԱμaiUանը, ան0ործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր
ազ0ականներից մեկի առաջարկությաUμ մեկնում էր Պոդոլսկի նահան-
0ի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր μացվելիք խանութի 0ործակատար:
ԹԺՀ, 230:
Ապրիլի 14. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:
Բացիկ-նամակով հայտնում է μարեհաջող Խարկով հասն
ելու մասին. □...այն քաղաքը, որի նահան0ը տարա0րվածներն
են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, 0ուցե այն
զանազանությաUμ միայն, որ առաջինները 0ոնե իրավունք
ունին μaOauելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր
μaOauA մեր մեջն ենք խեղդում...□: Խոստանում է ուղարկել իր
հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:
ԳԱԹ ԹՖ, 730:
Ապրիլի 18, Թիֆլիս. – Նամակ Ավետիք Արասխանյանին:
□Մեծապատիվ պարոն EUμա0իր
□Մուրճ□ ամսա0րի
Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հա-
րուցեց □Մշակն□ յուր այս տարվա N-ի* □ֆելիետոնով□ և N-ի
□Մի μացատրությունով□՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ
մարդուն անվայել անպատկառությաUμ հարձակվելով Ձեզ
վրա:
Արդ մենք, պարոն EUμա0իր, μaOauելով այդ անպատվ
աμեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին
այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների
հրապարակը, և որ □Մուրճի□ էջերը eaonμ կպահեք հայհոյանքն
երից, որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հար0անոք՝
Հովհաննես Թումանյանց
Զաքարիա Ջալալյանց
Սեդրակ Գրի7որյանց
Դավիթ Շահլամյանց□:
* N-ը Գր. Արծրունին է, որ իր ֆելիետոնում և հոդվածում (□Մշակ□,
1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան
63
Հայրիկի 70-ամյա Naμելյանի առթիվ, և □Իշխան Բիսմարկի հրաժա-
րականը□ հոդվածը (□Մուրճ□, 1890, No 3):
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:
Ապրիլի 21, Թիֆլիս. – Գրում է □Մի՛ որոնիր մի ժամա-
նակ...□ μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է
իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպա-
տասխան սիրել էր μանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):
ԵԼԺ 1, 49, 554:
Ապրիլի 21 .– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.ԱμaiUանից:
Ուղարկում է հասցեն և խոստանում 0րել ճանապարհոր-
դական տպավորությունները:
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):
Ապրիլի 21, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ ապրիլի
14-ի նամակը Խարկովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 730:
Ապրիլի 22, Թիֆլիս .- Գրում է □Շատերի նման նա էլ խեղդ-
վեցավ...□ μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է □Չոփուռի
տղաներին□ դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):
ԵԼԺ 1, 50, 555:
Ապրիլ, Թիֆլիս. – Գրում է □Խորհրդածություն□ (□Ո՞րն է
դրախտը,— վայրն երանավետ...□) μանաստեղծությունը:
Հետա0այում 1-18 տողերի ինքնա0իրը հեղինակը նվիրել
է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. □Հիշատակ պ. Հ. Մալխ
ասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս□ (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխ
ասյանի ֆոնդ, թիվ 152):
ԵԼԺ 1, 51, 555:
Մայիսի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Մար0արե□ μանաստեղծությունը
՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական 0ործունեությ
ան 25 - ամյակի առթիվ:
Տի0րան Փիրումյանը վկայում է. □Նույն Արծրունուն էր
64
վերաμերում նաև □Մար0արեն□. μայց Թումանյանը կամեցավ
այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով
նաև Քրիստոսին□ (ԹԺՀ, 345):
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:
Մայիսի 3 .— Ս. Սիմեոնյանի նամակը μանաստեղծին`
Ջալալօղլուց:
Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայա-
կանը, որտեղ ազ0անունը սխալ է 0րված եղել: Խնդրում է
Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան
կարելի է շուտ ստանալու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:
Մայիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը μանաստեղծին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Հիշեցնում է իրենց μաժանման օրը, անկեղծ ընկերական
արցունքները. □մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխ
արհում չունի 0ոյություն□ (տե՛ս ապրիլի սկիզμ): Խոստանում
է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:
ԳԱԹ ԹՖ, 732:
Մայիսի 5. – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
* Երզնկյանը μանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյ
ան դպրոցի շրջանավարտ, 0ավառական ուսուցիչ և μանահավաք:
Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած □Գյուղական խալիֆան□,
□Սոկրատ□ և այլ 0րքեր, □ԱOμUaon□, □Նոր-Դար□, □Մշակ□ և այլ պաnμե-
րականներ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:
Մայիսի 6, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Գր. Արծրունու Naμելյ
անի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի □Կլու-
μC□ ամառային շենքում:
□Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար
էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)□:
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:
Մայիսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □A la՛ Նադսոն. Պոետին□
μանաստեղծությունը:
65
Ռուս μանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակվ
ած □Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն մեծ ազդեցություն
է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թում
անյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:
ԵԼԺ 1, 54, 556:
&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և
Կամենեց – Պոդոլսկից:
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Գրում է □Փայլուն աստղիկ երկնա-
դիտակ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 329, 645:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշ
ավան ԱμaiUանին:
Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին
կատարված Naμելյանի մասին. □Իրավն ասած, անշուք էր և μeYC,
ստոր միջոցներով սարքած μան, որ պատիվ չէր μերում Naμելյ
արին: □Արձա0անքն□ ու □Նոր-Դարը□ μավականին վնասեցին,
իսկ □Մուրճն□ ուղերձ ուղարկեց...□:
Հայտնում է, որ տպա0րության է պատրաստում μանաստ
եղծությունները:
Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում □Փայլուն աստղիկ երկնա-
դիտակ□ μանաստեղծությունը՝ հետևյալ μացատրությաUμ. □Մի
ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի
վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժա-
մին նույն աստղին նայում...
Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,
Դուն, որ տեսնում ես ամեն μան,
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...
Նա էլ ինձ պես
Նայո՞ւմ է քեզ...□:
ԵԼԺ 9, 14, 479:
66
Մայիսի 8, Թիֆլիս .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը
(տե՛ս մայիսի 5).
□Մեր ազ0ային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն,
EnμCoA՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, 0րում է, թե 0րքեր ու
դեղեր ուղարկիր, 0րքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար
0րեցի, թե □Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ□:
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպ
անվել):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Գիշերային առաջին
աստղի դիմաց□ μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանը հիշում է. □Մի քանի հո0ու հետ պատշ0ամ-
μaoU նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծա0ործում
և ներկա եղողներին թելադրում□ (ԹԺՀ, 345-346):
ԵԼԺ 1, 56, 556:
&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում
□Սոկրատ□ և □Հիմնարկություն 0ավառական ուսումնա-
րանին□ 0րքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 17. – Ե. Երզնկյանի նամակը μանաստեղծին՝
IaOμCo:
Խնդրում է 0տնել Գրի0որ Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել
այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ
է ստացած 0րքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:
Մայիսի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուրախ է, որ ստացել է μանաստեղծի նամակը: Հայտնում
է, որ մայիսի 8-ից ստանում է □Նոր-Դարը□: Խորհուրդ է տալիս
μանաստեղծությունները պաnμերաμար տպա0րել □Մուրճում□՝
0րական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում
է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է □Ճանապարհոր
դական տպավորությունների□ Ա մասը:
67
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
Մայիսի 18, Թիֆլիս. – Բաժանորդներին է տալիս □Բանաստ
եղծությունների□ μաժանորդաթերթերը:
Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. □1890 թ.
մայիսի 18-ին □Բանաստեղծությունների□ μաժանորդաթերթերը
տվեցի.
1. Մելքոնին (ԱeECμեկյանց)
2. Բա0րատին (Թումանյանց)
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)□:
Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան 0ումար է ստա-
ցել, ում ինչքան է ուղարկել, μաժանորդա0րությաUμ կամ վա-
ճառելու ում քանի օրինակ 0իրք է ուղարկել և այլն:
ՈՒՀ 5, 158 – 160:
Մայիսի 20 . – Գրում է □Չարամիտներին□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 57, 557:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտ
ելիս:
ԹԺՀ, 346:
Մայիսի 22 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Բ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Մայիսի 24 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց- Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Գ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Մայիսի 26, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
68
Մայիսի 26 .– Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Դ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Մայիսի 26 .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի aOμեր0ակ
դերասան Էռնեստո Ռոսսին:
Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս
□Մշակ□, 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական EUμC անդամ՝ Թում
անյանը ևս դիմավորողների EUμaoU էր. □Ես էլ էի սիրողների
&lt;EUμC&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն
դիմավորելու: Եվ ահա մենք, Cμnև դերասանական EaoUμ, 0նա-
ցինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու
երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր μaEan ներկայա-
ցումներին□:
ԵԼԺ 7, 260:
Մայիսի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Ե մասը:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 734:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Համլե-
տի□ առաջին μեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությ
աUμ (տե՛ս մայիսի 26):
Բանաստեղծը հիշում է. □Համլետի ներկայացման 0իշերն
էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարա0ույրն իջավ: Թատրոնը
դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարությունն
երից: Ռոսսին ստիպված մի քանի ան0ամ μեմ դուրս եկավ,
մինչև որ հասարակությունը հան0ստացավ: Եվ հասարակությունը
հան0ստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահա-
0ին տպավորության տակ 0րեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:
69
– Սքանչելի է ... μայց Ադամյանին չի հասնիլ:
Ես իմ կյանքում, թերևս, եnμեք ինձ էնքան հպարտ չեմ
զ0ացել Cμnև հայ, ինչպես էն 0իշեր□:
ԵԼԺ 7, 260, 632:
&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Ընկերների առաջարկությաUμ
իր μանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է 0րա-
քննիչին՝ տպա0րության թույլտվություն ստանալու համար:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը մեր առաջարկությ
աUμ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի 0րա-
քննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը μավական երկ
ար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը□:
ԹԺՀ, 289:
&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Բարեկամների խորհրդով μանաստ
եղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարա-
նատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը μարեկամների
խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանա-
տեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն
ստանալ և որոշ պայմաններով տպա0րել□:
ԹԺՀ, 289:
Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս.– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
մայիսի 28-ի նամակը:
ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 1, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
24-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Հունիսի 2, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
26-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Հունիսի 3, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշ
ավան ԱμaiUանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում
է, որ զիջելով μարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստ70
վում է տպա0րության հանձնել □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0իրքը. արդեն տպա0րել է տվել μաժանորդաթերթերը:
Խիստ դժ0ոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում
տիրող μարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ
թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ
զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպ
եսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանա-
վորից.
Ահա 0ետնաքարշ և չարախնդում
EaoUμերըն անսիրտ մարդ-հրեշների
Վխտում են անվախ հրապարակներում,
Aμnև առաջնորդ մարդոց մտքերի...□*
Վերջում ավելացնում է. □Այս նամակս 0րել եմ հո0եկան
մի eaonμ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է μարձրանում ամեն
տեսակ խավարի և մոլության և μարձրանում է նրանց յուր հորձ
անքի, ալիքների ներքո խորտակելու...□:
*Քառատողը □Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□ μա-
նաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:
Հունիսի 4, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Միամիտներին□ (□Երանի
է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է
այն խեղճ 0յուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին
վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:
ԵԼԺ 1, 59, 557:
Հունիսի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն
եք ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 60, 558:
&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս. – Գրում է □Անուշ□ պոե-
մի առաջին տաnμերակը:
71
Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին
ժողովածուի ձեռա0իրը (տե՛ս հուլիսի 6):
ԵԼԺ 3, 79, 513:
&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;. – Գրում է □Դարձ□ պոեմը:
Պահպանվել է մի ինքնա0իր` սևա0իր, անավարտ: Մաքր
ա0իր օրինակը կորել է, ինչի մասին μանաստեղծը հիշատա-
կում է ն.թ. օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին 0րած նամակում
(ԵԼԺ 24, 485):
ԵԼԺ 3, 143, 536:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ Զ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց – Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նա-
մակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպա0րության
հանձնել իր μանաստեղծությունների ժողովածուն. □Շնորհա-
վորում եմ, հո0իս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կա-
տարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաμերում է ասածդ՝
մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազ0ի և մարդկության μարօրությ
ան օ0տին 0ործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...□:
Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:
ՈՒՀ 4, 260-261:
Հուլիսի 5 .- Գրում է □Հիշողություն հայրենիքից□ (□Այս
կրծքի տակ ապականված...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 61, 558:
Հուլիսի 5, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող
դուն...□ μանաստեղծությունը:
Այս μանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում
72
է օ0ոստոսի 27-ին և սեպտեUμերի 28-ին Ան. ԱμaiUանին ուղարկ
ած նամակներում:
Առաջին նամակում. □Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանա-
վոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...□ (ԵԼԺ 9, 27, 485):
Հաջորդ նամակում. □Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջ
աμան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հա-
վանեցի, որոնք Cμnև □հույս□ պատասխանում են իմ □թախծին□,
իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպ
ատճառ կմեռնես□ (ԵԼԺ 9, 40, 489):
ԵԼԺ 1, 64, 559:
Հուլիսի 5 .—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Ղազախից:
Խնդրում է տեղեկանալ և 0րել, թե իր 0ործերի վերաμերյալ
ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն
հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են 0րում: Նաև հանձնարարում է
ստու0ել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական
ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:
Հուլիսի 5. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:
□Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք 0նալիս.
Ձորն ահավոր,
Ես մեղավոր
Միտքս մոլոր,
Սիրտս լքված,
Ահաμեկված.
Ես [Թույլ] 0նում եմ...
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ
Սառը փողը հրացանիս
[Աշխատում եմ]
[Սրտապնդում եմ]
Սակայն իզուր,
Դարձյալ սարսուռ,
[Մտքերս սև]
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;
—————
Օ., իմ հրացան,
73
Կրծքիս մեջ է թշնամին
Ձորն ահավոր,
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]
Կա հանցավոր.*
Ես կան0նում եմ
[Ես ինչ անեմ]
[Դողում եմ]
Ինձ քիչ մնաց
Որ հասնեի [0երեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս,
պատանքիս□:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:
ՈՒՀ 5, 161-162:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի
հետ այցելում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
□Անցյալ երեկոյան □Մուրճի□ EUμա0րատանն էինք (ես ու
Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաμանություններ տեղի ունեցան
μանաստեղծության և μանաստեղծների մասին. 0լխավորապես
EUμա0իրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում.
վերջինս հերքում էր փաստերով □Մուրճի□ μանաստեղծների
μարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյ
անը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում
էր, որ տպվեն առայժմ μaEan երիտասարդ μանաստեղծների
ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց 0ույնով
ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմա-
նալ, թե որն է նրանցից իսկական μանաստեղծ, և ոչ թե հետ
ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունե-
ցած-չունեցած ձիրքը□:
ԵԼԺ 9, 19:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.
– Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նի enμա0րիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Նամակի հետ ուղարկում է □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի ձեռա0իր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):
ԵԼԺ 9, 18, 482:
74
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո.հ, թող սեր իմ, հրափե-
տուր...□ քառատող μանաստեղծությունը:
Ձեռա0իրը՝ հունիսի 6-ին Ան. ԱμaiUանին հղած նամակում.
□Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք
չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո եր0իչ, սիրո երկրպա0ու ես, դուն
հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—
Ո.հ, թող սերն իմ հրափետուր
Դեպի հյուսիս խոյանա,
Ցնծա հո0իս այս տխուր,
Սիրտս առժամ հովանա...□ (ԵԼԺ 9, 20):
ԵԼԺ 1, 330, 645:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Նամակ ՄեACμaE՝ Ան. ԱμaiUանին:
Առաջին ան0ամ հիշատակում է □Անուշ□ պոեմի մասին.
□Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպա0րելու...
Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր 0րածներից (տետրակից հետո), ի
թիվս այլոց և մի պոեմա □Անուշ□ վերնա0րով, Լոռու կյանքից...□:
ԵԼԺ 9, 18, 482:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս .—Նույն նամակում μaOauaoU է կյանքից,
միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:
□Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթա-
րության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար
ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են μարոյապես և, ո.վ
ամոթ, իրանց 0արշելի μերանն առած՝ աUμaOc օրը ծամում են
ազնվությունը և լուսավորությունը:
Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկե-
րական շրջան, չկա 0րականության մասին խորհող մարդոց
շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն,
որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը,
μeYaoAUaoYA...□:
ԵԼԺ 9, 20:
Հուլիսի 10. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-
ը 0րած նամակը (անհայտ) և μանաստեղծությունների տետրը՝
75
Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպա0րելու համար: Խոստ
անում է ներկայացնել 0րաքննիչին, որը Պետեnμaon0ից Մոսկվ
ա է 0ալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ
16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի:
Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպա0րությ
ան պայմանների մասին:
Հետաքրքրվում է □Երիտասարդ Հայաստան□ ընկերությ
ան 0ործերով. □Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարուն
ակվում ձեր ընկերության 0ործը, կամ թե 0ոյություն ունի՞, թե
ոչ: Խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 261-262:
Հուլիսի 11. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ վերջին՝ Է մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 11, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
4-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 15. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր
ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ
Թումանյանի կարծիքը իր □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ մասին: Սրտմտած է, որ μանաստեղծը, թեև խոստա-
ցել էր, μայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհան0ստացած է
այն լուրից, թե □Նոր-Դարի□ հրատարակությունը կարող է
դադարեցվել. □ԵOμա՛յր, □Նոր-Դարի□ մասին 0րածդ լուրը ինձ
մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ □Նոր-
Դարի□ խափանվելով՝ ազ0ը մտավոր և μարոյական կողմից
համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...□: Ակն
արկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև
հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. □Բանաստեղծների և μանաստեղծու76
թյան մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած 0աղափարին ես շատ եմ
հավան□:
ՈՒՀ 4, 262-265:
Հուլիսի 19, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
11-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 740:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 741:
Հուլիսի 29, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝
Անուշավան ԱμaiUանին:
Բանաստեղծական համեմատությաUμ ցույց է տալիս, թե
ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հո0ու համար. □...Իմ
նամակները իմ 0րելու րոպեի տրամադրության նկարա0իրներն
են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ 0րել, պահել, ծածկել հուզ-
մունքներս, եnμ որ մի սիրտ կա, որ ընդունակ է նրան մեղմացն
ելու: Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ
հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի
ալիքները հախուռն հորձանքով 0նան միալար և ներկայացնեն
մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է
ափին μարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլե0նության կամ տանջանքի
ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խա-
ղաղություն տալիս...□:
Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի
կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը,
որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը
(տե՛ս հուլիսի 15):
ԵԼԺ 9, 21-23:
Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս. – Իր տանը հյուրընկալում
է Ղ. Աղայանին և հայր Բեկնազարյանցին:
Կարդում են □Լոռեցի Սաքոն□ և □Արև ու Լուսինը□: Բալլ
ադը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում
են անմիջապես տանել □ԱOμUaon - Տարազովիչի□* EUμա0րություն:
Պոեմի շուրջ ծավալվում է μaoeY μանավեճ: Հատկապես
77
Աղայանը հո0եμանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի
խելա0արվելը. □Դեռ կեսը չհասած մի 0ոռ0ոռոց սարքեց, թե
μaEanaiCY հո0եμանությանը հակառակ է Սաքոյին խելա-
0արացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում)
թունդ ընդդիմախոսեցինք, μայց, իհարկե, չկարողացանք
համոզել, իսկ եnμ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ
և 0րողներ մի շատ հաջողված հո0եμանական ճշմարտություն
են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հո0եμանության աUμμենն
էլ չ0իտեն...□:
* Նկատի ունի □ԱOμUaon□ և □ Տարազ□ պաnμերականների EUμա-
0իր Տի0րան Նազարյանցին:
ԵԼԺ 9, 23-24, 284
Հուլիսի 29, Թիֆլիս.– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհըր
դով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7057</id>
      <timestamp>2011-12-06T06:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="123629">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

«Ապրիլի 21» .– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

Մայիսի 3 .— Ս. Սիմեոնյանի նամակը μանաստեղծին`
Ջալալօղլուց:
Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայա-
կանը, որտեղ ազ0անունը սխալ է 0րված եղել: Խնդրում է
Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան
կարելի է շուտ ստանալու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:
Մայիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը μանաստեղծին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Հիշեցնում է իրենց μաժանման օրը, անկեղծ ընկերական
արցունքները. □մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխ
արհում չունի 0ոյություն□ (տե՛ս ապրիլի սկիզμ): Խոստանում
է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:
ԳԱԹ ԹՖ, 732:
Մայիսի 5. – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
* Երզնկյանը μանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյ
ան դպրոցի շրջանավարտ, 0ավառական ուսուցիչ և μանահավաք:
Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած □Գյուղական խալիֆան□,
□Սոկրատ□ և այլ 0րքեր, □ԱOμUaon□, □Նոր-Դար□, □Մշակ□ և այլ պաnμե-
րականներ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:
Մայիսի 6, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Գր. Արծրունու Naμելյ
անի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի □Կլու-
μC□ ամառային շենքում:
□Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար
էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)□:
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:
Մայիսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □A la՛ Նադսոն. Պոետին□
μանաստեղծությունը:
65
Ռուս μանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակվ
ած □Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն մեծ ազդեցություն
է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թում
անյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:
ԵԼԺ 1, 54, 556:
&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և
Կամենեց – Պոդոլսկից:
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Գրում է □Փայլուն աստղիկ երկնա-
դիտակ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 329, 645:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշ
ավան ԱμaiUանին:
Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին
կատարված Naμելյանի մասին. □Իրավն ասած, անշուք էր և μeYC,
ստոր միջոցներով սարքած μան, որ պատիվ չէր μերում Naμելյ
արին: □Արձա0անքն□ ու □Նոր-Դարը□ μավականին վնասեցին,
իսկ □Մուրճն□ ուղերձ ուղարկեց...□:
Հայտնում է, որ տպա0րության է պատրաստում μանաստ
եղծությունները:
Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում □Փայլուն աստղիկ երկնա-
դիտակ□ μանաստեղծությունը՝ հետևյալ μացատրությաUμ. □Մի
ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի
վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժա-
մին նույն աստղին նայում...
Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,
Դուն, որ տեսնում ես ամեն μան,
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...
Նա էլ ինձ պես
Նայո՞ւմ է քեզ...□:
ԵԼԺ 9, 14, 479:
66
Մայիսի 8, Թիֆլիս .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը
(տե՛ս մայիսի 5).
□Մեր ազ0ային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն,
EnμCoA՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, 0րում է, թե 0րքեր ու
դեղեր ուղարկիր, 0րքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար
0րեցի, թե □Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ□:
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպ
անվել):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Գիշերային առաջին
աստղի դիմաց□ μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանը հիշում է. □Մի քանի հո0ու հետ պատշ0ամ-
μaoU նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծա0ործում
և ներկա եղողներին թելադրում□ (ԹԺՀ, 345-346):
ԵԼԺ 1, 56, 556:
&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում
□Սոկրատ□ և □Հիմնարկություն 0ավառական ուսումնա-
րանին□ 0րքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 17. – Ե. Երզնկյանի նամակը μանաստեղծին՝
IaOμCo:
Խնդրում է 0տնել Գրի0որ Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել
այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ
է ստացած 0րքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:
Մայիսի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուրախ է, որ ստացել է μանաստեղծի նամակը: Հայտնում
է, որ մայիսի 8-ից ստանում է □Նոր-Դարը□: Խորհուրդ է տալիս
μանաստեղծությունները պաnμերաμար տպա0րել □Մուրճում□՝
0րական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում
է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է □Ճանապարհոր
դական տպավորությունների□ Ա մասը:
67
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
Մայիսի 18, Թիֆլիս. – Բաժանորդներին է տալիս □Բանաստ
եղծությունների□ μաժանորդաթերթերը:
Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. □1890 թ.
մայիսի 18-ին □Բանաստեղծությունների□ μաժանորդաթերթերը
տվեցի.
1. Մելքոնին (ԱeECμեկյանց)
2. Բա0րատին (Թումանյանց)
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)□:
Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան 0ումար է ստա-
ցել, ում ինչքան է ուղարկել, μաժանորդա0րությաUμ կամ վա-
ճառելու ում քանի օրինակ 0իրք է ուղարկել և այլն:
ՈՒՀ 5, 158 – 160:
Մայիսի 20 . – Գրում է □Չարամիտներին□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 57, 557:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտ
ելիս:
ԹԺՀ, 346:
Մայիսի 22 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Բ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Մայիսի 24 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց- Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Գ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Մայիսի 26, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
68
Մայիսի 26 .– Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Դ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Մայիսի 26 .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի aOμեր0ակ
դերասան Էռնեստո Ռոսսին:
Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս
□Մշակ□, 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական EUμC անդամ՝ Թում
անյանը ևս դիմավորողների EUμaoU էր. □Ես էլ էի սիրողների
&lt;EUμC&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն
դիմավորելու: Եվ ահա մենք, Cμnև դերասանական EaoUμ, 0նա-
ցինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու
երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր μaEan ներկայա-
ցումներին□:
ԵԼԺ 7, 260:
Մայիսի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Ե մասը:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 734:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Համլե-
տի□ առաջին μեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությ
աUμ (տե՛ս մայիսի 26):
Բանաստեղծը հիշում է. □Համլետի ներկայացման 0իշերն
էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարա0ույրն իջավ: Թատրոնը
դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարությունն
երից: Ռոսսին ստիպված մի քանի ան0ամ μեմ դուրս եկավ,
մինչև որ հասարակությունը հան0ստացավ: Եվ հասարակությունը
հան0ստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահա-
0ին տպավորության տակ 0րեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:
69
– Սքանչելի է ... μայց Ադամյանին չի հասնիլ:
Ես իմ կյանքում, թերևս, եnμեք ինձ էնքան հպարտ չեմ
զ0ացել Cμnև հայ, ինչպես էն 0իշեր□:
ԵԼԺ 7, 260, 632:
&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Ընկերների առաջարկությաUμ
իր μանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է 0րա-
քննիչին՝ տպա0րության թույլտվություն ստանալու համար:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը մեր առաջարկությ
աUμ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի 0րա-
քննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը μավական երկ
ար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը□:
ԹԺՀ, 289:
&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Բարեկամների խորհրդով μանաստ
եղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարա-
նատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը μարեկամների
խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանա-
տեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն
ստանալ և որոշ պայմաններով տպա0րել□:
ԹԺՀ, 289:
Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս.– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
մայիսի 28-ի նամակը:
ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 1, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
24-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Հունիսի 2, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
26-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Հունիսի 3, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշ
ավան ԱμaiUանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում
է, որ զիջելով μարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստ70
վում է տպա0րության հանձնել □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0իրքը. արդեն տպա0րել է տվել μաժանորդաթերթերը:
Խիստ դժ0ոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում
տիրող μարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ
թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ
զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպ
եսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանա-
վորից.
Ահա 0ետնաքարշ և չարախնդում
EaoUμերըն անսիրտ մարդ-հրեշների
Վխտում են անվախ հրապարակներում,
Aμnև առաջնորդ մարդոց մտքերի...□*
Վերջում ավելացնում է. □Այս նամակս 0րել եմ հո0եկան
մի eaonμ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է μարձրանում ամեն
տեսակ խավարի և մոլության և μարձրանում է նրանց յուր հորձ
անքի, ալիքների ներքո խորտակելու...□:
*Քառատողը □Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□ μա-
նաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:
Հունիսի 4, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Միամիտներին□ (□Երանի
է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է
այն խեղճ 0յուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին
վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:
ԵԼԺ 1, 59, 557:
Հունիսի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն
եք ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 60, 558:
&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս. – Գրում է □Անուշ□ պոե-
մի առաջին տաnμերակը:
71
Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին
ժողովածուի ձեռա0իրը (տե՛ս հուլիսի 6):
ԵԼԺ 3, 79, 513:
&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;. – Գրում է □Դարձ□ պոեմը:
Պահպանվել է մի ինքնա0իր` սևա0իր, անավարտ: Մաքր
ա0իր օրինակը կորել է, ինչի մասին μանաստեղծը հիշատա-
կում է ն.թ. օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին 0րած նամակում
(ԵԼԺ 24, 485):
ԵԼԺ 3, 143, 536:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ Զ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց – Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նա-
մակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպա0րության
հանձնել իր μանաստեղծությունների ժողովածուն. □Շնորհա-
վորում եմ, հո0իս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կա-
տարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաμերում է ասածդ՝
մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազ0ի և մարդկության μարօրությ
ան օ0տին 0ործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...□:
Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:
ՈՒՀ 4, 260-261:
Հուլիսի 5 .- Գրում է □Հիշողություն հայրենիքից□ (□Այս
կրծքի տակ ապականված...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 61, 558:
Հուլիսի 5, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող
դուն...□ μանաստեղծությունը:
Այս μանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում
72
է օ0ոստոսի 27-ին և սեպտեUμերի 28-ին Ան. ԱμaiUանին ուղարկ
ած նամակներում:
Առաջին նամակում. □Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանա-
վոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...□ (ԵԼԺ 9, 27, 485):
Հաջորդ նամակում. □Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջ
աμան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հա-
վանեցի, որոնք Cμnև □հույս□ պատասխանում են իմ □թախծին□,
իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպ
ատճառ կմեռնես□ (ԵԼԺ 9, 40, 489):
ԵԼԺ 1, 64, 559:
Հուլիսի 5 .—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Ղազախից:
Խնդրում է տեղեկանալ և 0րել, թե իր 0ործերի վերաμերյալ
ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն
հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են 0րում: Նաև հանձնարարում է
ստու0ել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական
ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:
Հուլիսի 5. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:
□Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք 0նալիս.
Ձորն ահավոր,
Ես մեղավոր
Միտքս մոլոր,
Սիրտս լքված,
Ահաμեկված.
Ես [Թույլ] 0նում եմ...
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ
Սառը փողը հրացանիս
[Աշխատում եմ]
[Սրտապնդում եմ]
Սակայն իզուր,
Դարձյալ սարսուռ,
[Մտքերս սև]
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;
—————
Օ., իմ հրացան,
73
Կրծքիս մեջ է թշնամին
Ձորն ահավոր,
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]
Կա հանցավոր.*
Ես կան0նում եմ
[Ես ինչ անեմ]
[Դողում եմ]
Ինձ քիչ մնաց
Որ հասնեի [0երեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս,
պատանքիս□:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:
ՈՒՀ 5, 161-162:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի
հետ այցելում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
□Անցյալ երեկոյան □Մուրճի□ EUμա0րատանն էինք (ես ու
Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաμանություններ տեղի ունեցան
μանաստեղծության և μանաստեղծների մասին. 0լխավորապես
EUμա0իրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում.
վերջինս հերքում էր փաստերով □Մուրճի□ μանաստեղծների
μարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյ
անը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում
էր, որ տպվեն առայժմ μaEan երիտասարդ μանաստեղծների
ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց 0ույնով
ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմա-
նալ, թե որն է նրանցից իսկական μանաստեղծ, և ոչ թե հետ
ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունե-
ցած-չունեցած ձիրքը□:
ԵԼԺ 9, 19:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.
– Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նի enμա0րիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Նամակի հետ ուղարկում է □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի ձեռա0իր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):
ԵԼԺ 9, 18, 482:
74
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո.հ, թող սեր իմ, հրափե-
տուր...□ քառատող μանաստեղծությունը:
Ձեռա0իրը՝ հունիսի 6-ին Ան. ԱμaiUանին հղած նամակում.
□Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք
չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո եր0իչ, սիրո երկրպա0ու ես, դուն
հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—
Ո.հ, թող սերն իմ հրափետուր
Դեպի հյուսիս խոյանա,
Ցնծա հո0իս այս տխուր,
Սիրտս առժամ հովանա...□ (ԵԼԺ 9, 20):
ԵԼԺ 1, 330, 645:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Նամակ ՄեACμaE՝ Ան. ԱμaiUանին:
Առաջին ան0ամ հիշատակում է □Անուշ□ պոեմի մասին.
□Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպա0րելու...
Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր 0րածներից (տետրակից հետո), ի
թիվս այլոց և մի պոեմա □Անուշ□ վերնա0րով, Լոռու կյանքից...□:
ԵԼԺ 9, 18, 482:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս .—Նույն նամակում μaOauaoU է կյանքից,
միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:
□Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթա-
րության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար
ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են μարոյապես և, ո.վ
ամոթ, իրանց 0արշելի μերանն առած՝ աUμaOc օրը ծամում են
ազնվությունը և լուսավորությունը:
Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկե-
րական շրջան, չկա 0րականության մասին խորհող մարդոց
շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն,
որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը,
μeYaoAUaoYA...□:
ԵԼԺ 9, 20:
Հուլիսի 10. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-
ը 0րած նամակը (անհայտ) և μանաստեղծությունների տետրը՝
75
Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպա0րելու համար: Խոստ
անում է ներկայացնել 0րաքննիչին, որը Պետեnμaon0ից Մոսկվ
ա է 0ալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ
16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի:
Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպա0րությ
ան պայմանների մասին:
Հետաքրքրվում է □Երիտասարդ Հայաստան□ ընկերությ
ան 0ործերով. □Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարուն
ակվում ձեր ընկերության 0ործը, կամ թե 0ոյություն ունի՞, թե
ոչ: Խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 261-262:
Հուլիսի 11. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ վերջին՝ Է մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 11, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
4-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 15. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր
ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ
Թումանյանի կարծիքը իր □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ մասին: Սրտմտած է, որ μանաստեղծը, թեև խոստա-
ցել էր, μայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհան0ստացած է
այն լուրից, թե □Նոր-Դարի□ հրատարակությունը կարող է
դադարեցվել. □ԵOμա՛յր, □Նոր-Դարի□ մասին 0րածդ լուրը ինձ
մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ □Նոր-
Դարի□ խափանվելով՝ ազ0ը մտավոր և μարոյական կողմից
համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...□: Ակն
արկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև
հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. □Բանաստեղծների և μանաստեղծու76
թյան մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած 0աղափարին ես շատ եմ
հավան□:
ՈՒՀ 4, 262-265:
Հուլիսի 19, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
11-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 740:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 741:
Հուլիսի 29, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝
Անուշավան ԱμaiUանին:
Բանաստեղծական համեմատությաUμ ցույց է տալիս, թե
ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հո0ու համար. □...Իմ
նամակները իմ 0րելու րոպեի տրամադրության նկարա0իրներն
են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ 0րել, պահել, ծածկել հուզ-
մունքներս, եnμ որ մի սիրտ կա, որ ընդունակ է նրան մեղմացն
ելու: Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ
հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի
ալիքները հախուռն հորձանքով 0նան միալար և ներկայացնեն
մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է
ափին μարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլե0նության կամ տանջանքի
ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խա-
ղաղություն տալիս...□:
Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի
կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը,
որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը
(տե՛ս հուլիսի 15):
ԵԼԺ 9, 21-23:
Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս. – Իր տանը հյուրընկալում
է Ղ. Աղայանին և հայր Բեկնազարյանցին:
Կարդում են □Լոռեցի Սաքոն□ և □Արև ու Լուսինը□: Բալլ
ադը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում
են անմիջապես տանել □ԱOμUaon - Տարազովիչի□* EUμա0րություն:
Պոեմի շուրջ ծավալվում է μaoeY μանավեճ: Հատկապես
77
Աղայանը հո0եμանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի
խելա0արվելը. □Դեռ կեսը չհասած մի 0ոռ0ոռոց սարքեց, թե
μaEanaiCY հո0եμանությանը հակառակ է Սաքոյին խելա-
0արացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում)
թունդ ընդդիմախոսեցինք, μայց, իհարկե, չկարողացանք
համոզել, իսկ եnμ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ
և 0րողներ մի շատ հաջողված հո0եμանական ճշմարտություն
են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հո0եμանության աUμμենն
էլ չ0իտեն...□:
* Նկատի ունի □ԱOμUaon□ և □ Տարազ□ պաnμերականների EUμա-
0իր Տի0րան Նազարյանցին:
ԵԼԺ 9, 23-24, 284
Հուլիսի 29, Թիֆլիս.– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհըր
դով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7058</id>
      <timestamp>2011-12-06T07:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="123691">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում □Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ□ μանաստեղծությունը՝ հետևյալ μացատրությաUμ. □Մի
ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի
վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժա-
մին նույն աստղին նայում...
Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,
Դուն, որ տեսնում ես ամեն μան,
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...
Նա էլ ինձ պես
Նայո՞ւմ է քեզ...□:
ԵԼԺ 9, 14, 479:
66
Մայիսի 8, Թիֆլիս .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը
(տե՛ս մայիսի 5).
□Մեր ազ0ային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն,
EnμCoA՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, 0րում է, թե 0րքեր ու
դեղեր ուղարկիր, 0րքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար
0րեցի, թե □Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ□:
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:
Մայիսի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպ
անվել):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Գիշերային առաջին
աստղի դիմաց□ μանաստեղծությունը:
Տ. Փիրումյանը հիշում է. □Մի քանի հո0ու հետ պատշ0ամ-
μaoU նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծա0ործում
և ներկա եղողներին թելադրում□ (ԹԺՀ, 345-346):
ԵԼԺ 1, 56, 556:
&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում
□Սոկրատ□ և □Հիմնարկություն 0ավառական ուսումնա-
րանին□ 0րքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):
ԵԼԺ 9, 14, 479:
Մայիսի 17. – Ե. Երզնկյանի նամակը μանաստեղծին՝
IaOμCo:
Խնդրում է 0տնել Գրի0որ Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել
այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ
է ստացած 0րքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:
Մայիսի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուրախ է, որ ստացել է μանաստեղծի նամակը: Հայտնում
է, որ մայիսի 8-ից ստանում է □Նոր-Դարը□: Խորհուրդ է տալիս
μանաստեղծությունները պաnμերաμար տպա0րել □Մուրճում□՝
0րական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում
է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է □Ճանապարհոր
դական տպավորությունների□ Ա մասը:
67
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
Մայիսի 18, Թիֆլիս. – Բաժանորդներին է տալիս □Բանաստ
եղծությունների□ μաժանորդաթերթերը:
Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. □1890 թ.
մայիսի 18-ին □Բանաստեղծությունների□ μաժանորդաթերթերը
տվեցի.
1. Մելքոնին (ԱeECμեկյանց)
2. Բա0րատին (Թումանյանց)
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)□:
Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան 0ումար է ստա-
ցել, ում ինչքան է ուղարկել, μաժանորդա0րությաUμ կամ վա-
ճառելու ում քանի օրինակ 0իրք է ուղարկել և այլն:
ՈՒՀ 5, 158 – 160:
Մայիսի 20 . – Գրում է □Չարամիտներին□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 57, 557:
Տ. Փիրումյանի վկայությաUμ՝ Թումանյանը μանաստեղծությունը
0րել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտ
ելիս:
ԹԺՀ, 346:
Մայիսի 22 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Բ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Մայիսի 24 .— Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց- Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Գ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Մայիսի 26, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 733:
68
Մայիսի 26 .– Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Դ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Մայիսի 26 .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի aOμեր0ակ
դերասան Էռնեստո Ռոսսին:
Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս
□Մշակ□, 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական EUμC անդամ՝ Թում
անյանը ևս դիմավորողների EUμaoU էր. □Ես էլ էի սիրողների
&lt;EUμC&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն
դիմավորելու: Եվ ահա մենք, Cμnև դերասանական EaoUμ, 0նա-
ցինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու
երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր μaEan ներկայա-
ցումներին□:
ԵԼԺ 7, 260:
Մայիսի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորություննե-
րի□ Ե մասը:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 734:
Մայիսի 30, Թիֆլիս .– Ներկա է լինում Շեքսպիրի □Համլե-
տի□ առաջին μեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությ
աUμ (տե՛ս մայիսի 26):
Բանաստեղծը հիշում է. □Համլետի ներկայացման 0իշերն
էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարա0ույրն իջավ: Թատրոնը
դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարությունն
երից: Ռոսսին ստիպված մի քանի ան0ամ μեմ դուրս եկավ,
մինչև որ հասարակությունը հան0ստացավ: Եվ հասարակությունը
հան0ստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահա-
0ին տպավորության տակ 0րեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:
69
– Սքանչելի է ... μայց Ադամյանին չի հասնիլ:
Ես իմ կյանքում, թերևս, եnμեք ինձ էնքան հպարտ չեմ
զ0ացել Cμnև հայ, ինչպես էն 0իշեր□:
ԵԼԺ 7, 260, 632:
&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Ընկերների առաջարկությաUμ
իր μանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է 0րա-
քննիչին՝ տպա0րության թույլտվություն ստանալու համար:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը մեր առաջարկությ
աUμ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի 0րա-
քննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը μավական երկ
ար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը□:
ԹԺՀ, 289:
&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս. – Բարեկամների խորհրդով μանաստ
եղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարա-
նատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □Թումանյանը μարեկամների
խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանա-
տեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն
ստանալ և որոշ պայմաններով տպա0րել□:
ԹԺՀ, 289:
Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս.– Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
մայիսի 28-ի նամակը:
ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 1, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
24-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 735:
Հունիսի 2, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
26-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 736:
Հունիսի 3, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշ
ավան ԱμaiUանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում
է, որ զիջելով μարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստ70
վում է տպա0րության հանձնել □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0իրքը. արդեն տպա0րել է տվել μաժանորդաթերթերը:
Խիստ դժ0ոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում
տիրող μարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ
թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ
զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպ
եսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանա-
վորից.
Ահա 0ետնաքարշ և չարախնդում
EaoUμերըն անսիրտ մարդ-հրեշների
Վխտում են անվախ հրապարակներում,
Aμnև առաջնորդ մարդոց մտքերի...□*
Վերջում ավելացնում է. □Այս նամակս 0րել եմ հո0եկան
մի eaonμ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է μարձրանում ամեն
տեսակ խավարի և մոլության և μարձրանում է նրանց յուր հորձ
անքի, ալիքների ներքո խորտակելու...□:
*Քառատողը □Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□ μա-
նաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:
Հունիսի 4, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Միամիտներին□ (□Երանի
է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է
այն խեղճ 0յուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին
վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:
ԵԼԺ 1, 59, 557:
Հունիսի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն
եք ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 60, 558:
&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս. – Գրում է □Անուշ□ պոե-
մի առաջին տաnμերակը:
71
Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին
ժողովածուի ձեռա0իրը (տե՛ս հուլիսի 6):
ԵԼԺ 3, 79, 513:
&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;. – Գրում է □Դարձ□ պոեմը:
Պահպանվել է մի ինքնա0իր` սևա0իր, անավարտ: Մաքր
ա0իր օրինակը կորել է, ինչի մասին μանաստեղծը հիշատա-
կում է ն.թ. օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին 0րած նամակում
(ԵԼԺ 24, 485):
ԵԼԺ 3, 143, 536:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ Զ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց – Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նա-
մակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպա0րության
հանձնել իր μանաստեղծությունների ժողովածուն. □Շնորհա-
վորում եմ, հո0իս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կա-
տարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաμերում է ասածդ՝
մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազ0ի և մարդկության μարօրությ
ան օ0տին 0ործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...□:
Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:
ՈՒՀ 4, 260-261:
Հուլիսի 5 .- Գրում է □Հիշողություն հայրենիքից□ (□Այս
կրծքի տակ ապականված...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 61, 558:
Հուլիսի 5, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող
դուն...□ μանաստեղծությունը:
Այս μանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում
72
է օ0ոստոսի 27-ին և սեպտեUμերի 28-ին Ան. ԱμaiUանին ուղարկ
ած նամակներում:
Առաջին նամակում. □Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանա-
վոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...□ (ԵԼԺ 9, 27, 485):
Հաջորդ նամակում. □Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջ
աμան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հա-
վանեցի, որոնք Cμnև □հույս□ պատասխանում են իմ □թախծին□,
իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպ
ատճառ կմեռնես□ (ԵԼԺ 9, 40, 489):
ԵԼԺ 1, 64, 559:
Հուլիսի 5 .—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Ղազախից:
Խնդրում է տեղեկանալ և 0րել, թե իր 0ործերի վերաμերյալ
ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն
հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են 0րում: Նաև հանձնարարում է
ստու0ել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական
ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:
Հուլիսի 5. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:
□Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք 0նալիս.
Ձորն ահավոր,
Ես մեղավոր
Միտքս մոլոր,
Սիրտս լքված,
Ահաμեկված.
Ես [Թույլ] 0նում եմ...
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ
Սառը փողը հրացանիս
[Աշխատում եմ]
[Սրտապնդում եմ]
Սակայն իզուր,
Դարձյալ սարսուռ,
[Մտքերս սև]
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;
—————
Օ., իմ հրացան,
73
Կրծքիս մեջ է թշնամին
Ձորն ահավոր,
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]
Կա հանցավոր.*
Ես կան0նում եմ
[Ես ինչ անեմ]
[Դողում եմ]
Ինձ քիչ մնաց
Որ հասնեի [0երեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս,
պատանքիս□:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:
ՈՒՀ 5, 161-162:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի
հետ այցելում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
□Անցյալ երեկոյան □Մուրճի□ EUμա0րատանն էինք (ես ու
Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաμանություններ տեղի ունեցան
μանաստեղծության և μանաստեղծների մասին. 0լխավորապես
EUμա0իրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում.
վերջինս հերքում էր փաստերով □Մուրճի□ μանաստեղծների
μարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյ
անը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում
էր, որ տպվեն առայժմ μaEan երիտասարդ μանաստեղծների
ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց 0ույնով
ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմա-
նալ, թե որն է նրանցից իսկական μանաստեղծ, և ոչ թե հետ
ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունե-
ցած-չունեցած ձիրքը□:
ԵԼԺ 9, 19:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.
– Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նի enμա0րիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Նամակի հետ ուղարկում է □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի ձեռա0իր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):
ԵԼԺ 9, 18, 482:
74
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո.հ, թող սեր իմ, հրափե-
տուր...□ քառատող μանաստեղծությունը:
Ձեռա0իրը՝ հունիսի 6-ին Ան. ԱμaiUանին հղած նամակում.
□Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք
չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո եր0իչ, սիրո երկրպա0ու ես, դուն
հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—
Ո.հ, թող սերն իմ հրափետուր
Դեպի հյուսիս խոյանա,
Ցնծա հո0իս այս տխուր,
Սիրտս առժամ հովանա...□ (ԵԼԺ 9, 20):
ԵԼԺ 1, 330, 645:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Նամակ ՄեACμaE՝ Ան. ԱμaiUանին:
Առաջին ան0ամ հիշատակում է □Անուշ□ պոեմի մասին.
□Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպա0րելու...
Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր 0րածներից (տետրակից հետո), ի
թիվս այլոց և մի պոեմա □Անուշ□ վերնա0րով, Լոռու կյանքից...□:
ԵԼԺ 9, 18, 482:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս .—Նույն նամակում μaOauaoU է կյանքից,
միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:
□Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթա-
րության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար
ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են μարոյապես և, ո.վ
ամոթ, իրանց 0արշելի μերանն առած՝ աUμaOc օրը ծամում են
ազնվությունը և լուսավորությունը:
Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկե-
րական շրջան, չկա 0րականության մասին խորհող մարդոց
շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն,
որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը,
μeYaoAUaoYA...□:
ԵԼԺ 9, 20:
Հուլիսի 10. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-
ը 0րած նամակը (անհայտ) և μանաստեղծությունների տետրը՝
75
Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպա0րելու համար: Խոստ
անում է ներկայացնել 0րաքննիչին, որը Պետեnμaon0ից Մոսկվ
ա է 0ալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ
16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի:
Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպա0րությ
ան պայմանների մասին:
Հետաքրքրվում է □Երիտասարդ Հայաստան□ ընկերությ
ան 0ործերով. □Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարուն
ակվում ձեր ընկերության 0ործը, կամ թե 0ոյություն ունի՞, թե
ոչ: Խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 261-262:
Հուլիսի 11. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ վերջին՝ Է մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 11, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
4-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 15. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր
ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ
Թումանյանի կարծիքը իր □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ մասին: Սրտմտած է, որ μանաստեղծը, թեև խոստա-
ցել էր, μայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհան0ստացած է
այն լուրից, թե □Նոր-Դարի□ հրատարակությունը կարող է
դադարեցվել. □ԵOμա՛յր, □Նոր-Դարի□ մասին 0րածդ լուրը ինձ
մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ □Նոր-
Դարի□ խափանվելով՝ ազ0ը մտավոր և μարոյական կողմից
համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...□: Ակն
արկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև
հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. □Բանաստեղծների և μանաստեղծու76
թյան մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած 0աղափարին ես շատ եմ
հավան□:
ՈՒՀ 4, 262-265:
Հուլիսի 19, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
11-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 740:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 741:
Հուլիսի 29, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝
Անուշավան ԱμaiUանին:
Բանաստեղծական համեմատությաUμ ցույց է տալիս, թե
ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հո0ու համար. □...Իմ
նամակները իմ 0րելու րոպեի տրամադրության նկարա0իրներն
են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ 0րել, պահել, ծածկել հուզ-
մունքներս, եnμ որ մի սիրտ կա, որ ընդունակ է նրան մեղմացն
ելու: Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ
հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի
ալիքները հախուռն հորձանքով 0նան միալար և ներկայացնեն
մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է
ափին μարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլե0նության կամ տանջանքի
ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խա-
ղաղություն տալիս...□:
Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի
կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը,
որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը
(տե՛ս հուլիսի 15):
ԵԼԺ 9, 21-23:
Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս. – Իր տանը հյուրընկալում
է Ղ. Աղայանին և հայր Բեկնազարյանցին:
Կարդում են □Լոռեցի Սաքոն□ և □Արև ու Լուսինը□: Բալլ
ադը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում
են անմիջապես տանել □ԱOμUaon - Տարազովիչի□* EUμա0րություն:
Պոեմի շուրջ ծավալվում է μaoeY μանավեճ: Հատկապես
77
Աղայանը հո0եμանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի
խելա0արվելը. □Դեռ կեսը չհասած մի 0ոռ0ոռոց սարքեց, թե
μaEanaiCY հո0եμանությանը հակառակ է Սաքոյին խելա-
0արացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում)
թունդ ընդդիմախոսեցինք, μայց, իհարկե, չկարողացանք
համոզել, իսկ եnμ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ
և 0րողներ մի շատ հաջողված հո0եμանական ճշմարտություն
են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հո0եμանության աUμμենն
էլ չ0իտեն...□:
* Նկատի ունի □ԱOμUaon□ և □ Տարազ□ պաnμերականների EUμա-
0իր Տի0րան Նազարյանցին:
ԵԼԺ 9, 23-24, 284
Հուլիսի 29, Թիֆլիս.– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհըր
դով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7059</id>
      <timestamp>2011-12-06T08:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="123945">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժ0ոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում
տիրող μարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ
թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ
զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպ
եսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանա-
վորից.
Ահա 0ետնաքարշ և չարախնդում
EaoUμերըն անսիրտ մարդ-հրեշների
Վխտում են անվախ հրապարակներում,
Aμnև առաջնորդ մարդոց մտքերի...□*
Վերջում ավելացնում է. □Այս նամակս 0րել եմ հո0եկան
մի eaonμ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է μարձրանում ամեն
տեսակ խավարի և մոլության և μարձրանում է նրանց յուր հորձ
անքի, ալիքների ներքո խորտակելու...□:
*Քառատողը □Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□ μա-
նաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:
Հունիսի 4, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ մայիսի
28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:
Հունիսի 12, Թիֆլիս. – Գրում է □Միամիտներին□ (□Երանի
է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է
այն խեղճ 0յուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին
վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:
ԵԼԺ 1, 59, 557:
Հունիսի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն
եք ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 60, 558:
&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս. – Գրում է □Անուշ□ պոե-
մի առաջին տաnμերակը:
71
Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին
ժողովածուի ձեռա0իրը (տե՛ս հուլիսի 6):
ԵԼԺ 3, 79, 513:
&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;. – Գրում է □Դարձ□ պոեմը:
Պահպանվել է մի ինքնա0իր` սևա0իր, անավարտ: Մաքր
ա0իր օրինակը կորել է, ինչի մասին μանաստեղծը հիշատա-
կում է ն.թ. օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին 0րած նամակում
(ԵԼԺ 24, 485):
ԵԼԺ 3, 143, 536:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ Զ մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 4. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց – Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նա-
մակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպա0րության
հանձնել իր μանաստեղծությունների ժողովածուն. □Շնորհա-
վորում եմ, հո0իս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կա-
տարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաμերում է ասածդ՝
մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազ0ի և մարդկության μարօրությ
ան օ0տին 0ործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...□:
Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:
ՈՒՀ 4, 260-261:
Հուլիսի 5 .- Գրում է □Հիշողություն հայրենիքից□ (□Այս
կրծքի տակ ապականված...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 61, 558:
Հուլիսի 5, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող
դուն...□ μանաստեղծությունը:
Այս μանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում
72
է օ0ոստոսի 27-ին և սեպտեUμերի 28-ին Ան. ԱμaiUանին ուղարկ
ած նամակներում:
Առաջին նամակում. □Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանա-
վոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...□ (ԵԼԺ 9, 27, 485):
Հաջորդ նամակում. □Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջ
աμան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հա-
վանեցի, որոնք Cμnև □հույս□ պատասխանում են իմ □թախծին□,
իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպ
ատճառ կմեռնես□ (ԵԼԺ 9, 40, 489):
ԵԼԺ 1, 64, 559:
Հուլիսի 5 .—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Ղազախից:
Խնդրում է տեղեկանալ և 0րել, թե իր 0ործերի վերաμերյալ
ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն
հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են 0րում: Նաև հանձնարարում է
ստու0ել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական
ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:
Հուլիսի 5. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:
□Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք 0նալիս.
Ձորն ահավոր,
Ես մեղավոր
Միտքս մոլոր,
Սիրտս լքված,
Ահաμեկված.
Ես [Թույլ] 0նում եմ...
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ
Սառը փողը հրացանիս
[Աշխատում եմ]
[Սրտապնդում եմ]
Սակայն իզուր,
Դարձյալ սարսուռ,
[Մտքերս սև]
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;
—————
Օ., իմ հրացան,
73
Կրծքիս մեջ է թշնամին
Ձորն ահավոր,
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]
Կա հանցավոր.*
Ես կան0նում եմ
[Ես ինչ անեմ]
[Դողում եմ]
Ինձ քիչ մնաց
Որ հասնեի [0երեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս,
պատանքիս□:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:
ՈՒՀ 5, 161-162:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի
հետ այցելում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
□Անցյալ երեկոյան □Մուրճի□ EUμա0րատանն էինք (ես ու
Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաμանություններ տեղի ունեցան
μանաստեղծության և μանաստեղծների մասին. 0լխավորապես
EUμա0իրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում.
վերջինս հերքում էր փաստերով □Մուրճի□ μանաստեղծների
μարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյ
անը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում
էր, որ տպվեն առայժմ μaEan երիտասարդ μանաստեղծների
ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց 0ույնով
ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմա-
նալ, թե որն է նրանցից իսկական μանաստեղծ, և ոչ թե հետ
ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունե-
ցած-չունեցած ձիրքը□:
ԵԼԺ 9, 19:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.
– Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նի enμա0րիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Նամակի հետ ուղարկում է □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի ձեռա0իր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):
ԵԼԺ 9, 18, 482:
74
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո.հ, թող սեր իմ, հրափե-
տուր...□ քառատող μանաստեղծությունը:
Ձեռա0իրը՝ հունիսի 6-ին Ան. ԱμaiUանին հղած նամակում.
□Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք
չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո եր0իչ, սիրո երկրպա0ու ես, դուն
հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—
Ո.հ, թող սերն իմ հրափետուր
Դեպի հյուսիս խոյանա,
Ցնծա հո0իս այս տխուր,
Սիրտս առժամ հովանա...□ (ԵԼԺ 9, 20):
ԵԼԺ 1, 330, 645:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Նամակ ՄեACμaE՝ Ան. ԱμaiUանին:
Առաջին ան0ամ հիշատակում է □Անուշ□ պոեմի մասին.
□Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպա0րելու...
Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր 0րածներից (տետրակից հետո), ի
թիվս այլոց և մի պոեմա □Անուշ□ վերնա0րով, Լոռու կյանքից...□:
ԵԼԺ 9, 18, 482:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս .—Նույն նամակում μaOauaoU է կյանքից,
միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:
□Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթա-
րության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար
ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են μարոյապես և, ո.վ
ամոթ, իրանց 0արշելի μերանն առած՝ աUμaOc օրը ծամում են
ազնվությունը և լուսավորությունը:
Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկե-
րական շրջան, չկա 0րականության մասին խորհող մարդոց
շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն,
որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը,
μeYaoAUaoYA...□:
ԵԼԺ 9, 20:
Հուլիսի 10. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-
ը 0րած նամակը (անհայտ) և μանաստեղծությունների տետրը՝
75
Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպա0րելու համար: Խոստ
անում է ներկայացնել 0րաքննիչին, որը Պետեnμaon0ից Մոսկվ
ա է 0ալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ
16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի:
Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպա0րությ
ան պայմանների մասին:
Հետաքրքրվում է □Երիտասարդ Հայաստան□ ընկերությ
ան 0ործերով. □Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարուն
ակվում ձեր ընկերության 0ործը, կամ թե 0ոյություն ունի՞, թե
ոչ: Խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 261-262:
Հուլիսի 11. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ վերջին՝ Է մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 11, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
4-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 15. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր
ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ
Թումանյանի կարծիքը իր □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ մասին: Սրտմտած է, որ μանաստեղծը, թեև խոստա-
ցել էր, μայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհան0ստացած է
այն լուրից, թե □Նոր-Դարի□ հրատարակությունը կարող է
դադարեցվել. □ԵOμա՛յր, □Նոր-Դարի□ մասին 0րածդ լուրը ինձ
մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ □Նոր-
Դարի□ խափանվելով՝ ազ0ը մտավոր և μարոյական կողմից
համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...□: Ակն
արկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև
հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. □Բանաստեղծների և μանաստեղծու76
թյան մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած 0աղափարին ես շատ եմ
հավան□:
ՈՒՀ 4, 262-265:
Հուլիսի 19, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
11-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 740:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 741:
Հուլիսի 29, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝
Անուշավան ԱμaiUանին:
Բանաստեղծական համեմատությաUμ ցույց է տալիս, թե
ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հո0ու համար. □...Իմ
նամակները իմ 0րելու րոպեի տրամադրության նկարա0իրներն
են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ 0րել, պահել, ծածկել հուզ-
մունքներս, եnμ որ մի սիրտ կա, որ ընդունակ է նրան մեղմացն
ելու: Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ
հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի
ալիքները հախուռն հորձանքով 0նան միալար և ներկայացնեն
մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է
ափին μարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլե0նության կամ տանջանքի
ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խա-
ղաղություն տալիս...□:
Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի
կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը,
որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը
(տե՛ս հուլիսի 15):
ԵԼԺ 9, 21-23:
Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս. – Իր տանը հյուրընկալում
է Ղ. Աղայանին և հայր Բեկնազարյանցին:
Կարդում են □Լոռեցի Սաքոն□ և □Արև ու Լուսինը□: Բալլ
ադը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում
են անմիջապես տանել □ԱOμUaon - Տարազովիչի□* EUμա0րություն:
Պոեմի շուրջ ծավալվում է μaoeY μանավեճ: Հատկապես
77
Աղայանը հո0եμանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի
խելա0արվելը. □Դեռ կեսը չհասած մի 0ոռ0ոռոց սարքեց, թե
μaEanaiCY հո0եμանությանը հակառակ է Սաքոյին խելա-
0արացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում)
թունդ ընդդիմախոսեցինք, μայց, իհարկե, չկարողացանք
համոզել, իսկ եnμ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ
և 0րողներ մի շատ հաջողված հո0եμանական ճշմարտություն
են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հո0եμանության աUμμենն
էլ չ0իտեն...□:
* Նկատի ունի □ԱOμUaon□ և □ Տարազ□ պաnμերականների EUμա-
0իր Տի0րան Նազարյանցին:
ԵԼԺ 9, 23-24, 284
Հուլիսի 29, Թիֆլիս.– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհըր
դով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7060</id>
      <timestamp>2011-12-06T12:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="124153">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի
հետ այցելում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
□Անցյալ երեկոյան □Մուրճի□ EUμա0րատանն էինք (ես ու
Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաμանություններ տեղի ունեցան
μանաստեղծության և μանաստեղծների մասին. 0լխավորապես
EUμա0իրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում.
վերջինս հերքում էր փաստերով □Մուրճի□ μանաստեղծների
μարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյ
անը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում
էր, որ տպվեն առայժմ μaEan երիտասարդ μանաստեղծների
ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց 0ույնով
ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմա-
նալ, թե որն է նրանցից իսկական μանաստեղծ, և ոչ թե հետ
ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունե-
ցած-չունեցած ձիրքը□:
ԵԼԺ 9, 19:
&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.
– Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նի enμա0րիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Նամակի հետ ուղարկում է □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի ձեռա0իր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):
ԵԼԺ 9, 18, 482:
74
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ո.հ, թող սեր իմ, հրափե-
տուր...□ քառատող μանաստեղծությունը:
Ձեռա0իրը՝ հունիսի 6-ին Ան. ԱμaiUանին հղած նամակում.
□Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք
չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո եր0իչ, սիրո երկրպա0ու ես, դուն
հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—
Ո.հ, թող սերն իմ հրափետուր
Դեպի հյուսիս խոյանա,
Ցնծա հո0իս այս տխուր,
Սիրտս առժամ հովանա...□ (ԵԼԺ 9, 20):
ԵԼԺ 1, 330, 645:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս. – Նամակ ՄեACμaE՝ Ան. ԱμaiUանին:
Առաջին ան0ամ հիշատակում է □Անուշ□ պոեմի մասին.
□Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպա0րելու...
Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր 0րածներից (տետրակից հետո), ի
թիվս այլոց և մի պոեմա □Անուշ□ վերնա0րով, Լոռու կյանքից...□:
ԵԼԺ 9, 18, 482:
Հուլիսի 6, Թիֆլիս .—Նույն նամակում μaOauaoU է կյանքից,
միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:
□Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթա-
րության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար
ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են μարոյապես և, ո.վ
ամոթ, իրանց 0արշելի μերանն առած՝ աUμaOc օրը ծամում են
ազնվությունը և լուսավորությունը:
Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկե-
րական շրջան, չկա 0րականության մասին խորհող մարդոց
շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն,
որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը,
μeYaoAUaoYA...□:
ԵԼԺ 9, 20:
Հուլիսի 10. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-
ը 0րած նամակը (անհայտ) և μանաստեղծությունների տետրը՝
75
Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպա0րելու համար: Խոստ
անում է ներկայացնել 0րաքննիչին, որը Պետեnμaon0ից Մոսկվ
ա է 0ալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ
16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի:
Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպա0րությ
ան պայմանների մասին:
Հետաքրքրվում է □Երիտասարդ Հայաստան□ ընկերությ
ան 0ործերով. □Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարուն
ակվում ձեր ընկերության 0ործը, կամ թե 0ոյություն ունի՞, թե
ոչ: Խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 261-262:
Հուլիսի 11. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Ուղարկում է □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ վերջին՝ Է մասը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 11, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
4-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 739:
Հուլիսի 15. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր
ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ
Թումանյանի կարծիքը իր □Ճանապարհորդական տպավորությունն
երի□ մասին: Սրտմտած է, որ μանաստեղծը, թեև խոստա-
ցել էր, μայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհան0ստացած է
այն լուրից, թե □Նոր-Դարի□ հրատարակությունը կարող է
դադարեցվել. □ԵOμա՛յր, □Նոր-Դարի□ մասին 0րածդ լուրը ինձ
մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ □Նոր-
Դարի□ խափանվելով՝ ազ0ը մտավոր և μարոյական կողմից
համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...□: Ակն
արկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև
հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. □Բանաստեղծների և μանաստեղծու76
թյան մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած 0աղափարին ես շատ եմ
հավան□:
ՈՒՀ 4, 262-265:
Հուլիսի 19, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
11-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 740:
Հուլիսի 24, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝ հուլիսի
15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:
ԳԱԹ ԹՖ, 741:
Հուլիսի 29, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝
Անուշավան ԱμaiUանին:
Բանաստեղծական համեմատությաUμ ցույց է տալիս, թե
ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հո0ու համար. □...Իմ
նամակները իմ 0րելու րոպեի տրամադրության նկարա0իրներն
են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ 0րել, պահել, ծածկել հուզ-
մունքներս, եnμ որ մի սիրտ կա, որ ընդունակ է նրան մեղմացն
ելու: Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ
հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի
ալիքները հախուռն հորձանքով 0նան միալար և ներկայացնեն
մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է
ափին μարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլե0նության կամ տանջանքի
ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խա-
ղաղություն տալիս...□:
Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի
կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը,
որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը
(տե՛ս հուլիսի 15):
ԵԼԺ 9, 21-23:
Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս. – Իր տանը հյուրընկալում
է Ղ. Աղայանին և հայր Բեկնազարյանցին:
Կարդում են □Լոռեցի Սաքոն□ և □Արև ու Լուսինը□: Բալլ
ադը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում
են անմիջապես տանել □ԱOμUaon - Տարազովիչի□* EUμա0րություն:
Պոեմի շուրջ ծավալվում է μaoeY μանավեճ: Հատկապես
77
Աղայանը հո0եμանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի
խելա0արվելը. □Դեռ կեսը չհասած մի 0ոռ0ոռոց սարքեց, թե
μaEanaiCY հո0եμանությանը հակառակ է Սաքոյին խելա-
0արացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում)
թունդ ընդդիմախոսեցինք, μայց, իհարկե, չկարողացանք
համոզել, իսկ եnμ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ
և 0րողներ մի շատ հաջողված հո0եμանական ճշմարտություն
են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հո0եμանության աUμμենն
էլ չ0իտեն...□:
* Նկատի ունի □ԱOμUaon□ և □ Տարազ□ պաnμերականների EUμա-
0իր Տի0րան Նազարյանցին:
ԵԼԺ 9, 23-24, 284
Հուլիսի 29, Թիֆլիս.– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհըր
դով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7061</id>
      <timestamp>2011-12-06T19:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="124393">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով □Արև ու Լուսին□ μալլադը □ԱOμUaonaoU□ տպա0րելու:
ԵԼԺ 9, 24:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Այստեղ ահա ինչ են ասում□
μանաստեղծությունը:
Չափածո նամակ է Ան. ԱμaiUանին՝ կոնսիստորիայում տիրող
μարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ □Պոետն
ու Մուսան□ պոեմի նախնական 0րառումներից է:
Օ0ոստոսի 27-ին Ան. ԱμaiUանին ուղղված նամակում μա-
նաստեղծը տեղեկացնում է. □Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտա-
նավոր-նամակ էի 0րել (ջ0րու), μայց կորցրել էի. այս օրերս 0տա,
պատռվել է, կարտա0րեմ կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև
սեպտեUμերի 28-ի նամակում. □Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ
ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ□ (ԵԼԺ 9, 40):
Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:
Հուլիս, Թիֆլիս. – Գրում է □Նա մի տ0ետ, աղքատ մարդ
էր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 337, 646:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Է.
Ավետիսյանին (չի պահպանվել):
Է. Ավետիսյանի՝ օ0ոստոսի 6-ի պատասխան նամակից,
78
որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է
դրել՝ իր 0րքի տպա0րության համար:
Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝
տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական 0աղտնի ընկե-
րության՝ □Երիտասարդ Հայաստանի□ մասին, ակնարկել է նաև,
որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:
ԵԼԺ 9, 491:
Օ7ոստոսի 6. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս
&lt;մինչև օ0ոստոսի 6-ը&gt;):
Գրում է, որ 0րքի տպա0րության համար μանաստեղծի
առաջադրած պայմանները կկատարվեն. □Ինչ որ 0րել եք, μaEanA
կկատարվի□:
Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ □Երիտասարդ
Հայաստան□ ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցությ
ան մասին ստացած տեղեկությունների համար. □Արդյոք նոր
ընկերության մեջ թաeCμ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ 0րես□:
ՈՒՀ 4, 265-266
Օ7ոստոսի 9 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Ջալալօղլուց:
Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղե-
կանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին
իր դիմումը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:
Օ7ոստոսի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
ճանապարհորդելիս:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի
29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկե-
րոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր
դիտողություններից: Դրանց վերաμերյալ տալիս է μացատրությունն
եր:
ԳԱԹ ԹՖ, 742:
79
Օ7ոստոսի 19 .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նա-
մակը Թումանյանին:
Հիշեցնում է □Արարատի□ խոստացած համարը ուղարկ
ելու մասին: Խնդրում է իր 0րաμերին՝ եOμan թոռանը, տալ
ծննդյան վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:
Օ7ոստոսի 20, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):
ԵԼԺ 9, 24, 484:
Օ7ոստոսի 25. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □ամսույս 27-28-ին □0րաքննական ատյ
անից□ կստանան Թումանյանի μանաստեղծությունների տետրը
և կսկսեն տպա0րությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում
տպա0րության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. □Սիրելի
Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ
հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղե-
րանց մասին...□ (տե՛ս օ0ոստոսի 6):
ՈՒՀ 4, 266-257:
&lt;Մինչև օ7ոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս .—Թումանյանին զինվոր
են կանչում առաջիկա ամիսների համար:
ԵԼԺ 9, 27:
Մինչև օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...□ μանաստեղծությունը
(տե՛ս հուլիսի 5):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
Օ7ոստոսի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի
ձեռա0րից:
Հայտնում է, որ eUμատ Շահազիզը □Ծիծաղի տոպրակ□
խորա0րով անեկդոտների ժողովածու է հրատարակում: Բայց
□անունն ավելի 0եղեցիկ է, քան իր վարմունքը□: Նկատի ունի,
որ անեկդոտների մի մասը արտա0րված է □Նոր-Դարից□:
80
Դրանք ժամանակին անստորա0իր հրատարակել էր ինքը՝ □Մեր
երկրի կյանքից□ խորա0րով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:
Օ7ոստոս .– Տպա0րվում է □Արև և Լուսին□ μալլադը (□Աղ-
μUaon□, 1890, թիվ 8-9, էջ 20):
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
&lt;Մինչև աշուն&gt; .- Մ. Բարխուդարյանի հեռա0իրը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ 0րաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն
պես կսկսի □Բանաստեղծությունների□ տպա0րությունը. □o%
C%+33*…,4 !=ƒ!*6*…, …*'*8+*……% C!,“23C+4□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:
ՍեպտեUμերի 8. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյ
անին՝ Պրոսկուրովից:
Հայտնում է, որ զորքի հետևից 0նալով՝ եղել է շատ տեղե-
րում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տե-
սել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:
Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն 0րել:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 13. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Յարմոլինցիից:
Բաnμառով 0րված կատակ-նամակ: ԱնհաUμեր սպասում
է իր □վրա□ 0րված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):
ԳԱԹ ԹՖ, 745:
ՍեպտեUμերի 13. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7062</id>
      <timestamp>2011-12-06T19:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="124619">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ ձեռա0իրը
0րաքննիչը վերադարձրել է և ար0ելված ոչ մի տող չկա: Տեղե-
կացնում է, որ 0րքի տպա0րությունը սկսված է և խնդրում է
□ուղարկել 60-75 eaoμEC սկզμYական ծախսերի համար□:
ՈՒՀ 4, 267:
ՍեպտեUμերի 15, Թիֆլիս .—Ստանում է Ան. ԱμaiUանի՝
81
սեպտեUμերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:
ԳԱԹ ԹՖ, 743:
ՍեպտեUμերի 15. – Բ. Թումանյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեUμերի 13):
ԵԼԺ 9, 27, 485:
ՍեպտեUμերի 18, երեկոյան. – Ստեփանյանից ստանում է
չորս eaoμEC μաժանորդա0ին:
ԵԼԺ 9, 28:
ՍեպտեUμերի 18-19, Թիֆլիս. – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխու
դարյանին:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 eaoμEC՝ 0րքի տպա0-
րության համար: Խնդրում է կենտրոնական 0րավաճառանոցի
հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր 0րքերից:
ԵԼԺ 9, 27 - 28:
ՍեպտեUμերի 19. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների
կարոտից: Շատ է զ0ում μանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. □Այժմ
ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձ0ելի պահանջ են դարձած
քո նամակները իրենց հետաքրքիր μaiանդակությաUμ, որը
հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ
է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը
առանց արե0ակի օ0նության լուսավորել չի կարող, նույնպես
և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ
կարող□:
ՈՒՀ 4, 268 – 269:
ՍեպտեUμերի 19, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր
առօրյայի մասին:
82
Տեղեկացնում է, որ 50 eaoμEC ուղարկել է Մկրտիչ Բարխու-
դարյանին՝ 0րքի տպա0րության համար: Ստեփանյանից ստա-
ցել է 4 eaoμEC (տե՛ս սեպտեUμերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է.
□Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7063</id>
      <timestamp>2011-12-06T20:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="124723">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. □Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող
կ0ա:* eUμատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**□:
* Խոսքը վերաμերում է Գևոր0 Միքայելյանից ստանալիք՝ □Բա-
նաստեղծությունների□ առաջին 0րքի μաժանաորդա0նին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ eUμատ Շահազիզյանին
(տե՛ս օ0ոստոսի 27):
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:
ՍեպտեUμերի 20, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Գրում է իրենց անձնական հարաμերությունների, մասնա-
վորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. □Քո մեծ
նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և
դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, Cμnև իմ սիրո մարմնա-
ցումն, Cμnև իմ μaEan հո0եկան ունակությունների 0աղափա-
րատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն,
այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենս
ատու□:
ԵԼԺ 9, 29 – 30:
ՍեպտեUμերի 21, Թիֆլիս .– Ստանում է Բ. Թումանյանի
նամակը՝ Մոսկվայից:
Նամակա0իրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացմ
ան համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել 0տնել Մկրտիչ Բարխու
դարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպա-
րանատերը 0ա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:
ՍեպտեUμերի 23, Թիֆլիս .—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս
Նար-Պեյի քարոզին և պատարա0ին՝ վանքի ավա0 եկե-
ղեցում:
Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. □Հռչակա-
վոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը.
քարոզ խոսաց, պատարա0 արավ, զահլեներուս տարավ□:
ԵԼԺ 9, 40, 489:
83
&lt;Մինչև սեպտեUμերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս . – Ստանում է Մ. Բարխու
դարյանի՝ սեպտեUμերի 21-ի հեռա0իրը:
Հայտնում է, որ 0րքի տպա0րության համար 0րաքննությ
ան թույլտվությունը ստանալուն պես կզμաղվի 0րքի առաքմ
ան 0ործով:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 24, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռա0իրը: Տեղեկացնում,
որ μացի ուղարկած 50 eaoμEaoo, ուղարկում է ևս 20 eaoμEC:
ԵԼԺ 9, 31, 487:
ՍեպտեUμերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը
Թումանյանին՝ Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 50 eaoμECY՝ □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության համար: Գրքի տպա0րությունն
ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես
կսկսի առաքումը. □Եnμ 0րում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար
ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ
մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք□:
Վերջում. □Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպա0րության,
որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում
եմ Ձեզ դատելու□:
ՈՒՀ 4, 271:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1(11) ծոցա-
տետրում:
Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տաnμեր մարդկանց
վճարած 0ումարների ցուցակ է:
ՈՒՀ 5, 159:
ՍեպտեUμերի 25 .—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝
Շուլավերից:
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:
ՍեպտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ □երկրորդ նամակը□ և
84
□կարոտով կարդացել□. □Սիրտս լցվեցավ մի անսահման
հրճվանքով և հպարտությաUμ, եnμ որ կարդացի այն տողերը,
որ 0րում ես, թե արտասվել ես իմ չ0ալուս համար... զարմանո՞ւմ
ես, հո0իս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ
չկա, շատ μYական է□:
Նամակի վերջում μերում է 1887 թ. 0րված սիրային ոտա-
նավորից մի հատված՝ իրենց □սիրո անցյալ արկածների□ մասին
(տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 31-34:
ՍեպտեUμերի 27, Թիֆլիս .—Օ. Թումանյանին է ուղարկում
սեպտեUμերի 25-ին նրան հասցեա0րած նամակը:
ԵԼԺ 9, 34, 488:
ՍեպտեUμերի 27 , Թիֆլիս. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թում
անյանին:
Նամակին Cμnև μYաμան՝ մի ոտանավոր քառատող.
...Արի՛, հո0իս, որ առանց քեզ
Կյանքը դառն է և անձուկ,
Արի., արի՛, որ նորո0ես
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...
□Հափշտակված□ է կնոջ սիրով, □տանջվում է□ կարոտից.
□Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությաUμ և անմիտ կասկածանքով
ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ
տեսնելու: Ի.նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը,
նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր μեռան նման է անցնում
սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կա-
րողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրա-
խացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ,
թե դու դեռևս աOμUaonC մոտ նստած, Մուշեղը 0իրկդ արտասվում
ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զ0ում եմ և խոստով
անում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխա-
րիներ ինձ համար□:
Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապա0ային. □Հա-
վատացիր, որ մեզ, մեր 0ալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտան0 չէ
85
սպառնում. մեր ապա0ան ապահովված է և այս սրտի ցավով
կտեսնեն մեր թշնամիները:
Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ μարեկամներ,
որ նրան անընդհատ դրդում են 0ժտվել աներոջ հետ:
Իր զինվորա0րության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օ0ոստոսի 27&gt;)
որոշակի μան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ □եթե 0իրքս էլ ընդուն
ելություն 0տավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ
համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի□:
ԵԼԺ 9, 34 – 36:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.ԱμaiUանի
նամակը (տե՛ս սեպտեUμերի 19):
ԵԼԺ 9, 37, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս .—Թումանյանի հաղորդումը
enμազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեUμերի 30-ին վանքի ավա0
եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:
□enμազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաμաթ ուղևորվելու
էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա
քարոզը μավական չհամարելով, enμազանը վանքի ավա0
եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի
օրը, սեպտեUμերի 30-ին: Գուցե և պատարա0 անի□:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 147:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Անուշավան
ԱμaiUանին:
Նամակի սկզμaoU 0րում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ
պիտի 0ործեր, μայց չի 0ործել. □...Այս մի ժամվան ընթացքում
այնպիսի մի հանցանք 0ործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս
վրա իմ աUμaOc կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցա0ործությունն
ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք
խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես μaEanaiCY հրաժարվում
եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի 0աղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ
հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն
զորում և յուր մարդկային զ0ացմունքները փակում են μերանը:
&lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե
86
0րել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ
անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաμեր հե-
տևանքներն ու նշանները՝ չեմ զ0աստանում□:
Տեղեկացնում է, որ իր μանաստեղծությունների ժողովա-
ծուն □սեպտեUμերի վերջին պատրաստ կլինի□: Հայտնում է
մտադրությունը՝ □այս ձմեռ մի ուրիշը տպա0րել տալու□, որ
□անհամեմատ μարձր կլինի□:
Ուղարկում է Օլ0ա Թումանյանին նվիրված □...Ես ուզում
եմ սեր եր0ել□ μանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեUμերի
վերջեր&gt;):
ԵԼԺ 9, 37 - 40:
ՍեպտեUμերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս. – Խոստանում է Ան.
ԱμaiUանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ 0րել է արդեն:
Նկատի ունի □Այստեղ ահա ինչ են ասում...□ սկզμYատողով
ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Առավոտյան ստանում է ծա-
նուցում՝ հոկտեUμերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայա-
նալու:
ԵԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 29, Թիֆլիս. – Գրում է կնոջն ուղղված
□հրաժեշտի ոտանավոր□՝ զինվորա0րության ծանուցում ստա-
նալու տպավորության տակ:
Հավանաμար խոսքը □Նրան□ μանաստեղծության մասին
է (ԵԼԺ 1, 67, 559):
Ե ԼԺ 9, 40:
ՍեպտեUμերի 30, Թիֆլիս. – Գրում է □Դեռ անհիշելի վաղ
մանկությունից...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 66, 559
ՀոկտեUμերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյա-
նին՝ Դսեղից:
Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպա-
վորությունների մասին: Հիացած է տեղի μYaoAUաUμ: Հետա-
87
քրքրվում է, թե ինչ վիճակում է 0րքի տպա0րությունը: Խնդրում
է ուղարկել Մ. ՆաEμանդյանի □Մանկության օրեր□ μանաստ
եղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրն
երի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:
ՀոկտեUμերի 1. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին μաց նա-
մակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7064</id>
      <timestamp>2011-12-07T18:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="125016">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

Հոկտեմբերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է 0րքի տպա0րության հայտարարությունը:
Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է μաժանորդաթերթերը և որոշ
0ումար: Խնդրում է ուղարկել 0րքեր՝ μաժանորդներին տալու
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:
ՀոկտեUμերի 2. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ □Նոր-Դարում□ կարդացել է □Բանաստեղծությունն
երի□ տպա0րության մասին հայտարարությունը ( □Նոր
- Դար□, 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝
վաճառելու համար:
Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:
Հետաքրքրվում է μանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ □Լոռե-
ցի Սաքոյի□ շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ՈՒՀ 4, 272-273:
ՀոկտեUμերի 3 .- Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Հայտնում է, որ ստացել է μանաստեղծի վերջին նամակը
և ուղարկած 70 eaoμECY:
Ջանք չի խնայել, որ 0րքի տպա0րությունը լինի մաքուր և
անսխալ:
□Պ. Բարխուդարյանի ազնվության□ մասին Թումանյանի
լսած □վատ կարծիքի□ առիթով 0րում է. □Երանի հայոց μազմա-
չարչար ժողովրդի 0եթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի μա-
րի զ0ացմանց ու ազնվության տերն լինեին...
Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ
88
անազնիվ լինելը քո 0ործի հետ μaEanaiCY կապ չունի... դուն
քո 0րքի տերը կլինես, նա իր փողի...□:
ՈՒՀ 4, 273-274:
ՀոկտեUμերի 3. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Շնորհավորում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին
0րքի տպա0րությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության
շրջանում ջերմ ընդունելություն է 0տել: Հիացած է հատկապես
□այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝
Աստվածատուրյանց ազ0անունով□: □Սաքոն□ էլ □0ուցե
ուսանողներից մեկը քննե□:
ՈՒՀ 4, 274-275:
ՀոկտեUμերի 4, Թիֆլիս. – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյ
անից ստանում է □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի
երկու ազդօրինակ:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 5, Թիֆլիս .— Վերջնական մշակման է ենթարկում
□Նրան□ μանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեUμերի 29):
ԵԼԺ 1, 87, 559:
ՀոկտեUμերի 6 Թիֆլիս. – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5
eaoμEC՝ 0րքի μաժանորդաթերթի հետ:
ԵԼԺ 9, 43:
ՀոկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – 40 eaoμEC է ուղարկում Մոսկվ
ա՝ □Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի տպա0րության
ծախսերի համար:
ԵԼԺ 9, 42:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝
հոկտեUμերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Բ. Թումանյանի նա-
մակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
ԵԼԺ, 43, 492:
89
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝
հոկտեUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտ
եUμերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյ
անին:
Հիմնականում իր զինվորա0րության հարցի մասին է: Կինը
մտահո0ված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու
համար. □...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությաUμ
լինի, թեկուզ մշակությաUμ լինի...□: Այդպիսի առաջարկը
տխրեցրել է μանաստեղծին: Իր հո0եկան և ֆիզիկական
դրության մասին 0րում է. □Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես μավա-
կանին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ μարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հան0ամանքներին, և
քեզանից է կախված հաղթանակը...
– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, μայց հաUμերությունս հա-
տավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես 0րքերի μանը մի EaoUμ
տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ
այդքան հյուրասիրում են ձեր μարեկամները, μայց թող այդ
խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք
կտաք այսքանն ասել...□:
ԵԼԺ 9, 41-43:
ՀոկտեUμերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝
հոկտեUμերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):
ԵԼԺ 9, 43, 492:
ՀոկտեUμերի 9 .—Հ. ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝
Ղարաքիլիսայից:
Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու 0յուղը՝ ուսումնա-
րանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող
անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի
մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացն
ել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատաս90
խանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնոր
դությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:
Հետաքրքրվում է Թումանյանի 0րքի տպա0րության ընթ
ացքով: Խնդրում է 0րքերը տանել իրենց տուն՝ μաժանորդնե-
րին հանձնելու համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:
ՀոկտեUμերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թում
անյանին (չի պահպանվել):
Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեUμերի 3-ի նամակի,
որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի 0իրքը ջերմ արձ
ա0անք է 0տել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմ-
μերի 3):
ԵԼԺ 9, 45, 494:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս .— Ստանում է Ան. ԱμaiUանի նա-
մակը՝ Կամենեց- Պոդոլսկից (չի պահպանվել):
Բանաստեղծի՝ սեպտեUμերի 28-29-ի նամակի պատասխ
անն է:
ԵԼԺ 9, 44, 493:
ՀոկտեUμերի 14, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 3) քաղվածքն
եր μերելով՝ տեղեկացնում է. □... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ
ստանում, նամակա0իրն ինձ շնորհավորելով՝ Cμnև □առաջին
μանաստեղծի□, հայտնում է, որ ես իմ □վեհ մտքերով ապշեցրել
եմ Մոսկվայի ուսանողությանը□, թե՝ նրանք ասում են, □որ
տեսնենք, կերկրպա0ենք□, թե՝ իմ μանաստեղծություններն այնտ
եղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձա-
նից շատ μարձր 0ովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ□:
Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը:
Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի
ացնում է. □Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից
եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության
նկատմաUμ, այս փորձից հետո եմ ասում□:
91
Գրում է. □Հո0ևորականները 0րքիցս հետո հիասթափված
են իմ վերաμերությաUμ□:
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:
ՀոկտեUμերի 15 .- Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհան0ստա-
ցած է μանաստեղծի զինվորա0րության հարցով. խնդրում է անհ
ապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական
որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն
ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է
իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է
օ0տվել:
ԳԱԹ ԹՖ, 746:
ՀոկտեUμերի 18. – Բ. Թումանյանն ստանում է μանաստեղծի
նամակը (չի պահպանվել):
Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի
պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
ՈՒՀ 4, 277- 279:
ՀոկտեUμերի 18, Թիֆլիս. – Գրում է □Ազդ□ (□Հեռացրեք
նրան աստծո սեղանից...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 68, 560:
ՀոկտեUμերի 22. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանն է μանաստեղծի շնորհակալական նամակի
(տե՛ս հոկտեUμերի &lt;13&gt;):
Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման
հայրենասեր երիտասարդներին. □Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ
պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծա-
նոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի
ընկերի համար, որը հո0ով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի
շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտ
ասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի enμCa է հանդիսացել,
Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար,
92
հապա ինչպե՞ս չհար0ել ձեզ և չնայել Ձեր 0ործին, որ նա մա-
քուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդ-
ները, պատրաստ եմ կատարելու□:
Տեղեկացնում է. □Ձեր □Բանաստեղծությունները□, այո՛,
այստեղ հավանում են, μայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մա-
յիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...□:
Հայտնում է նաև իր կարծիքը. □Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվ
ել է փոքր, կարճ μանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար μանաստ
եղծություններ 0րելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք
երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար
0րվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ 0յուղա-
կան անհասկանալի μառերից ու ծանոթություններից: Բանաստ
եղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր μանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ μանաստ
եղծական ձևով լինի 0րված: Կարդացողը կարդացածը կիսատ
թողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարուն
ակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ
որ կարող էր ստանալ առանց կան0 առնելու կարդացած ժա-
մանակը...□:
ՈՒՀ 4, 275 – 277:
ՀոկտեUμերի 23 .- Բ. Թումանյանի նամակը μանաստեղծին՝
Մոսկվայից:
Պատասխանում է հոկտեUμերի 18-ին Թումանյանից ստա-
ցած նամակին (անհայտ է): Հան0ստացնում է μանաստեղծին,
որի հարաμերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ
սրվել էին. □Այժմ դու ինձ 0րում ես այդ ան0ութների μաnμարոս
վարմունքը դեպի քեզ, μայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս
կամ μարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև
դոքա չ0իտեն, թե ինչ են անում...□:
Մանրամասն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ տպա-
0րությունն ավարտելու և տպա0րված օրինակները հեղինակին
առաքելն արա0ացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումն
երի մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել
0իրքը ընթերցողների վրա□:
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:
93
ՀոկտեUμերի 23 . – Մ. ԱeECμեկյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Դիլիջանից:
Խնդրում է տեղեկացնել՝ 0րքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում
է իր որպիսությունը:
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:
ՀոկտեUμերի 24. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Պատասխանն է μանաստեղծի՝ հոկտեUμերի 14-ի նամակի:
Գոհունակություն է հայտնում, որ μանաստեղծը μարձր
տրամադրության մեջ է, որ նրա □Բանաստեղծությունները□ լավ
ընդունելություն է 0տնում: Այն մտահո0ությանը, թե ժողովա-
ծուի μանաստեղծությունները □շատ անմշակ են և սկզμYական
ձևի մեջ□, պատասխանում է. □Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք
անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, μայց ինչ վերաμերում է սկզμYա-
կան ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա□:
ՈՒՀ 4, 279-280:
ՀոկտեUμերի 25. – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Տեղեկացնում է, որ □Բանաստեղծությունների□ տպաքա-
նակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ □մոտ ժամանակն
երս□ կաշխատի ուղարկել: Տպա0րության ծախսերի համար
110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ □մնացյալ 0ումարը□ շատ
չուշացնի:
ՈՒՀ 4, 281:
ՀոկտեUμերի 28, Թիֆլիս. – Գրում է □Որսորդներ□ ոտա-
նավորը (չի պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՀոկտեUμերի 29 .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իրեն վերաμերող կենցաղային հարցերի մասին:
Խնդրում է զμաղվել կոնսիստորիայում 0տնվող իր 0ործով:
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:
94
ՀոկտեUμերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.– Գնում է մետալոֆոն:
□Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետա-
լոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ □Հայրենիք enμազան□, □Մեր
հայրենիք□, □Արիացիր 0ոնիա□ և այլն և այլն: &lt;....&gt; □Կեկել ջան□
էլ եմ ածում□:
ԵԼԺ 9, 51, 496:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Ոչ յօրինակ այլոց□
(□Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 69, 560:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Ստանում է Ան.
ԱμaiUանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ ԿամենեցՊո
դոլսկից (տե՛ս հոկտեUμերի 15 և 24):
ԵԼԺ 9, 48, 495:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս. – Սիրողական թատերա-
EaoUμA հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատր
աստվող ներկայացման փորձերին:
□Եկան յախիցս μeYեցին, շատ դես դեն թափ տվին μան
չդառավ, փակա0ծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ Cμnև դերասան
μեմ չի դուրս 0ամ, վա՛, զոռի μան խո չի: Վերջապես իրիկունս
0նացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ 0լխարկս
էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա 0լխի են ընկել, որ ղաստի
եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չ0տնենք, էլի
դու պետք է 0աս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք,
պրծանք□:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը
(տե՛ս 1891, փետրվարի 8):
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7066</id>
      <timestamp>2011-12-07T19:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="125334">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

Հոկտեմբերի 1. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է գրքի տպագրության հայտարարությունը: Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է բաժանորդաթերթերը և որոշ գումար: Խնդրում է ուղարկել գրքեր՝ բաժանորդներին տալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:

''Հոկտեմբերի 2.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ «Նոր-Դարում» կարդացել է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին հայտարարությունը ( «Նոր - Դար», 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝ վաճառելու համար:

Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:

Հետաքրքրվում է բանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ «Լոռեցի Սաքոյի» շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 272-273:

''Հոկտեմբերի 3 .-'' Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին նամակը և ուղարկած 70 ռուբլին:

Ջանք չի խնայել, որ գրքի տպագրությունը լինի մաքուր և անսխալ:

«Պ. Բարխուդարյանի ազնվության» մասին Թումանյանի լսած «վատ կարծիքի» առիթով գրում է. «Երանի հայոց բազմաչարչար ժողովրդի գեթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի բարի զգացմանց ու ազնվության տերն լինեին...

Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ անազնիվ լինելը քո գործի հետ բոլորովին կապ չունի... դուն քո գրքի տերը կլինես, նա իր փողի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 273-274:

''Հոկտեմբերի 3.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Շնորհավորում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության շրջանում ջերմ ընդունելություն է գտել: Հիացած է հատկապես «այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝ Աստվածատուրյանց ազգանունով»: «Սաքոն» էլ «գուցե ուսանողներից մեկը քննե»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 274-275:

''Հոկտեմբերի 4, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյանից ստանում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 5, Թիֆլիս .''— Վերջնական մշակման է ենթարկում «Նրան» բանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեմբերի 29):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 87, 559:

''Հոկտեմբերի 6 Թիֆլիս.'' – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5 ռուբլի` գրքի բաժանորդաթերթի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43:

''Հոկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – 40 ռուբլի է ուղարկում Մոսկվա՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրության ծախսերի համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 42:

Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝ հոկտեմբերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Հիմնականում իր զինվորագրության հարցի մասին է: Կինը մտահոգված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու համար. «...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությամբ լինի, թեկուզ մշակությամբ լինի...»: Այդպիսի առաջարկը տխրեցրել է բանաստեղծին: Իր հոգեկան և ֆիզիկական դրության մասին գրում է. «Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես բավականին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ բարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հանգամանքներին, և քեզանից է կախված հաղթանակը...

– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, բայց համբերությունս հատավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես գրքերի բանը մի խումբ տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ այդքան հյուրասիրում են ձեր բարեկամները, բայց թող այդ խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք կտաք այսքանն ասել...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 41-43:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

Հոկտեմբերի 9 .—Հ. Ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝ Ղարաքիլիսայից:

Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու գյուղը՝ ուսումնարանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացնել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատասխանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:

Հետաքրքրվում է Թումանյանի գրքի տպագրության ընթացքով: Խնդրում է գրքերը տանել իրենց տուն՝ բաժանորդներին հանձնելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:

''Հոկտեմբերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 3-ի նամակի, որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի գիրքը ջերմ արձագանք է գտել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 45, 494:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (չի պահպանվել):

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի 28-29-ի նամակի պատասխանն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 3) քաղվածքներ բերելով՝ տեղեկացնում է. «... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ ստանում, նամակագիրն ինձ շնորհավորելով՝ իբրև «առաջին բանաստեղծի», հայտնում է, որ ես իմ «վեհ մտքերով ապշեցրել եմ Մոսկվայի ուսանողությանը», թե՝ նրանք ասում են, «որ տեսնենք, կերկրպագենք», թե՝ իմ բանաստեղծություններն այնտեղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձանից շատ բարձր գովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ»:

Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը: Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի ացնում է. «Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության նկատմամբ, այս փորձից հետո եմ ասում»:

Գրում է. «Հոգևորականները գրքիցս հետո հիասթափված են իմ վերաբերությամբ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:

''Հոկտեմբերի 15 .''- Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհանգստացած է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. խնդրում է անհապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է օգտվել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 746:

''Հոկտեմբերի 18.'' – Բ. Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):

Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277- 279:

''Հոկտեմբերի 18, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 68, 560:

''Հոկտեմբերի 22''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանն է բանաստեղծի շնորհակալական նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի &lt;13&gt;):

Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման հայրենասեր երիտասարդներին. «Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծանոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի ընկերի համար, որը հոգով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի սրբիչ է հանդիսացել, Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար, հապա ինչպե՞ս չհարգել ձեզ և չնայել Ձեր գործին, որ նա մաքուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդները, պատրաստ եմ կատարելու»:

Տեղեկացնում է. «Ձեր «Բանաստեղծությունները», այո՛, այստեղ հավանում են, բայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մայիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...»:

Հայտնում է նաև իր կարծիքը. «Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվել է փոքր, կարճ բանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար բանաստեղծություններ գրելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար գրվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ գյուղական անհասկանալի [[բառ]]երից ու ծանոթություններից: Բանաստեղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր բանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ բանաստեղծական ձևով լինի գրված: Կարդացողը կարդացածը կիսատթողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարունակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ որ կարող էր ստանալ առանց կանգ առնելու կարդացած ժամանակը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 275 – 277:

''Հոկտեմբերի 23'' .- Բ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանում է հոկտեմբերի 18-ին Թումանյանից ստացած նամակին (անհայտ է): Հանգստացնում է բանաստեղծին, որի հարաբերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ սրվել էին. «Այժմ դու ինձ գրում ես այդ անգութների բարբարոս վարմունքը դեպի քեզ, բայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս կամ բարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև դոքա չգիտեն, թե ինչ են անում...»:

Մանրամասն գրում է «Բանաստեղծությունների» տպագրությունն ավարտելու և տպագրված օրինակները հեղինակին առաքելն արագացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումների մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել գիրքը ընթերցողների վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:

''Հոկտեմբերի 23 .'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Խնդրում է տեղեկացնել՝ գրքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում է իր որպիսությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:

''Հոկտեմբերի 24''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Պատասխանն է բանաստեղծի՝ հոկտեմբերի 14-ի նամակի:

Գոհունակություն է հայտնում, որ բանաստեղծը բարձր տրամադրության մեջ է, որ նրա «Բանաստեղծությունները» լավ ընդունելություն է գտնում: Այն մտահոգությանը, թե ժողովածուի բանաստեղծությունները «շատ անմշակ են և սկզբնական ձևի մեջ», պատասխանում է. «Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, բայց ինչ վերաբերում է սկզբնական ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 279-280:

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Տեղեկացնում է, որ «Բանաստեղծությունների» տպաքանակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ «մոտ ժամանակներս» կաշխատի ուղարկել: Տպագրության ծախսերի համար 110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ «մնացյալ գումար»ը շատ չուշացնի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Հոկտեմբերի 28, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Որսորդներ» ոտանավորը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Հոկտեմբերի 29'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին:

Խնդրում է զբաղվել կոնսիստորիայում գտնվող իր գործով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:

''Հոկտեմբերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.''– Գնում է մետալոֆոն:

«Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետալոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ «Հայրենիք սրբազան», «Մեր հայրենիք», «Արիացիր գոնիա» և այլն և այլն: &lt;....&gt; «Կեկել ջան» էլ եմ ածում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51, 496:

Հոկտեմբեր, Թիֆլիս. – Գրում է «Ոչ յօրինակ այլոց» («Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 69, 560:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դարձյալ նրանց» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (տե՛ս հոկտեմբերի 15 և 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48, 495:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Սիրողական թատերախումբը հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատրաստվող ներկայացման փորձերին:

«Եկան յախիցս բռնեցին, շատ դես դեն թափ տվին բան չդառավ, փակագծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ իբրև դերասան բեմ չի դուրս գամ, վա՛, զոռի բան խո չի: Վերջապես իրիկունս գնացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ գլխարկս էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա գլխի են ընկել, որ ղաստի եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չգտնենք, էլի դու պետք է գաս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք, պրծանք»:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը (տե՛ս 1891, փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Օ., ցած խոսքերով ան-
դուռն μերանի...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 338, 646:
95
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությաUμ զμաղվ
ելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեUμերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս
օ0տվել ոչ թե մեկ, այլ եղած μaEan ձեռնարկներից, □որովհետև
ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և
ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա
հաղթական անցյալի պատմության մասին□: Դատողություններ
է անում հայոց եկեղեցու մասին, μարձր է 0նահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում:
Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող
□անդուռ μերաններին□. □Հասկացրու այդ հիմարներին, որ
Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ո0ուն, Cμnև մի փրկա-
րար նավահան0ստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով
դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիա-
ներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պա-
տուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը.
պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛,
որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է μաnμա-
րոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ
քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են
Հայոց □հավատո վեմի□ վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը,
որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ
ոչ միայն տ0ետ հո0ևորականների, այլ նրանց իրանց օ0տի
համար μարձրացնողների...□:
Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասց
եով, քանի որ՝ □Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտ
անելի է դարձած. μaEanC հետ մի տեսակ արհամարհական,
թշնամական հարաμերության մեջ եմ□:
Տեղեկացնում է. □Մոսկվայում կրիտիկա է 0րված 0րքիս
մասին, որ դեռ, ինչպես 0րում են, կկարդացվի այնտեղի 0րա-
կանական ընկերության ժողովի առջև□ (տե՛ս հոկտեUμերի 3):
Գրում է □երեք օր առաջ□՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս□,
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, □որ ընդամենը
տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը□. □Մեր տունն
96
այնպես շարժվեցավ, որ ես μaEanaiCY հավատացի մեր կյանքի
վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս
ափի մեջ էինք...□:
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Սկսում է 0րել □Հառաչանք□ պոեմի
նախնական տաnμերակը՝ □Ծեր այ0եպանի պատմությունը□
վերնա0րով:
ԵԼԺ 9, 50, 496:
ՆոյեUμերի 1, Թիֆլիս. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի
նամակը և 0րքերն ստանալու ապահովա0իրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս
հոկտեUμերի 25):
ԵԼԺ 9, 49, 495:
ՆոյեUμերի 6, Մոսկվա. – Բա0րատ Թումանյանն ստանում
է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ՈՒՀ 4, 281:
ՆոյեUμերի 10. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
ՆոյեUμերի 6 – ին μանաստեղծից ստացած նամակի պա-
տասխանն է:
Հան0ամանորեն 0րում է □Բանաստեղծությունների□ վա-
ճառքի, ջերմ ընդունելության, տաnμեր անձանցից լսվող կարծիքն
երի մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս □μանաստեղծությունն
երը 0րելիս (պոեմաները առավել) համեմատել μYaoAU
ան հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում 0ոյություն ունե-
նալ□: Տեղեկացնում է. □ □Սաքոյի□ համար ասում են, թե դա մի
փոքր աYμYական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելա-
0արվել և այլն□: □Բայց □Ալեքի□ և □Մեհրու□ վրա հափշտակված
են, մանավանդ μանաստեղծություններդ՝ □Մար0արեն□, □Շա-
տերի նման...□, □Գիշերվա աստղի դիմաց□, □Չարամիտներին□,
□Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ□, □Ինչ ես կատաղել...□,
հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ 0եղարվեստակա-
նության վրա□:
Հավանաμար արձա0անքելով μանաստեղծի հետա-
քըրքրությանը՝ հայտնում է. □Գալով հայկական հարցին՝ այստե-
97
ղի ռուս լրա0իրները համակրանքով են վերաμերվում: □p3““*=
&quot;*8%'%“2;□ լրա0րի EUμա0իրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան
ազ0անունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ
լրա0րի մեջ Պոլսից, որի մեջ 0լխավորապես խոսում է հայկա-
կան հարցի մասին և 0րում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ□:
Տեղեկացնում է. □ □Հայաստան□ լրա0իրը μaEanA ստա-
նում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես□:
ՈՒՀ 4, 281-282:
ՆոյեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Գրում է, որ μանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությաUμ
մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհա-
կալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար
(տե՛ս նոյեUμերի 1):
Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպմ
ան, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի
մասին:
Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել □Անուշ□ պոեմը:
ԳԱԹ ԹՖ, 748:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ախալցխա՝
Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել):
Ա. Առաքելյանը հիշում է. □1890 թ. նոյեUμերին Ախալցխա-
յում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թում
անյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ
ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես
մի ո0ևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա 0րա-
կան ասպարեզ 0ալու առաջին քայլը□:
ԹԺՀ, 289:
ՆոյեUμերի 16. – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Ախալցխայից:
Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխ
անն է:
Մանրամասն տեղեկություն է տալիս 0րքերի վաճառքի և
98
μաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. □Շնորհավորում
եմ 0րական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն
և հառաջադիմություն՝ հաղա0ս ազ0ասիրության և մարդա-
սիրության□:
Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկա-
րա0րության (տե՛ս նոյեUμերի 1) առիթով կատակում է. □Անպիտ
ան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ
ցնցել և տատանել մեծանուն μանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ
անկարող է, μYaoAUaoYA չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար
դիտավորությաUμ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի μանաստ
եղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ո0ևորիր մարդոց, միայն էնպես
արա, որ մուզայիդ չփախցնես□:
ՈՒՀ 4, 283-284:
ՆոյեUμերի 20. – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է μերում
քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրա0րի հարցը (տե՛ս նաև հոկտ
եUμերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ eaonμ
Առաջնորդի տրամադրությունը:
Ուրախ է, որ □Բանաստեղծությունները□ լույս է տեսել:
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:
ՆոյեUμերի 21 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար:
Շտապ ուզում է 0րքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամա-
կաμեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված
հարցում:
ԳԱԹ ԹՖ, 933:
ՆոյեUμերի 22, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունների□ առաջին 0րքի օրինակներն
ստացած μաժանորդների ցուցակն է:
ՈՒՀ 5, 159 – 160:
99
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .— Լուր Թումանյանի □Բանաստ
եղծությունների□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Մի շատ սիրուն և շնորհքով 0րված 0րքույկ ենք ստացել.
դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) μանաստեղծությունն
երի փոքրիկ ժողովածուն է□ (□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 184):
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:
ՆոյեUμերի 24, Թիֆլիս .- Լուր Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ առաջին 0իրքն ստացվելու մասին:
□Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարա-
նում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երը□. 0իրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ,
իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ□ (□Մշակ□, 1890, թիվ 135):
ԵԼԺ 9, 55, 497:
ՆոյեUμերի 27, Թիֆլիս. – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյա-
նին:
Գրում է 0րքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում
է, որ տպա0րության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120
eaoμEC. □Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ
երներիս վրա է դրվում իմ 120 eaoμECY 0րքերով հատուցելու
պարտքը□:
ԵԼԺ 9, 51-52:
ՆոյեUμեր 27, Թիֆլիս. – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցա-
տետրում:
□Բանաստեղծությունները□ հասցեատերերին ուղարկելու
և 0ումարային ստանալիքների մասին:
ՈՒՀ 5, 160:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը, Թիֆլիս. – Ան. ԱμaiUանին է
ուղարկում □Բանաստեղծությունների□ մեկ օրինակ:
ԵԼԺ 9, 53:
Մինչև նոյեUμերի 29-ը. – Ան. ԱμaiUանին տեղեկացնում է,
որ հոր օ0նությաUμ ազատվել է զինվորա0րությունից:
□Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛,
մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք
100
չհո0աց, դարձյալ հայրս, μազմերախտ, μայց աYμախտ
հայրս...□:
ԵԼԺ 9, 52:
&lt;Մինչև նոյեUμերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս. – Նոր լույս տեսած □Բա-
նաստեղծությունները□ տանում է □Մուրճի□ EUμա0րատուն:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □... Եnμ 0իրքը տարա □Մուրճի□
EUμա0իր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց 0րքին նա-
յելուց, մաքրությունն ու տիպը 0ովելուց հետո... □հետո չվա-
խեցա՞ք, որ ոտանավոր 0րեցիք□, հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում□:
ԵԼԺ 9, 54:
ՆոյեUμերի 28 – 29. – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստա-
նում է μանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ՆոյեUμերի 29 - դեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiU
անին:
Մանրամասն 0րում է 0րքի տպա0րության ընթացքում
ծա0ած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է
ներկայացնում 0րքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը.
□Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ 0րքիս մասին. կան մարդիկ, որ
ասում են, թե μaEanA լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն
կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ 0ովում,
կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ
կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվ
ածներն են) □Լոռեցի Սաքոյի□ մասին, թե նա լինելով առողջ և
աներկյուղ □ի7իթ□ չէր կարող վախենալ քաջքերից և խելա-
7արվել: Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ
0րքում, μայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ 0իտես,
որ կան մարդիկ՝ ի0իթ մարդիկ, որ աշխարք վրա 0ա՝ աչք չեն
ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են,
սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և
այլն: Ինչևէ, տեսնենք□ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):
ԵԼԺ 9, 52-55:
Աշուն, Թիֆլիս .—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվ
այի համալսարանի մի EaoUμ նախկին ուսանողների (Լևոն
101
Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյ
ան) հետ:
ԱԻ, 287:
&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս. – Ա. Բարխուդարյանը (հետա0այում
մշակութային 0ործիչ, թար0մանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի
հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.
Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. □Նրան մենք՝ ընկերներս
խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք
ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համա-
ձայնեց:
Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ EaoUμ, 0լխավորապես
օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը,
որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց Cμnև սկսնակ μանաստեղծի:
Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք
զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռան-
դուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ
օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից,
որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.
— Աղջի՛, Սաթենիկ, 0իտե.ս երեկվա այն երիտասարդը,
որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի.նչ հիասթափություն, ո՛չ
միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է□:
ԹԺՀ, 357:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մշակ□, 1890,
թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը μանաստ
եղծների նոր սերնդի մասին:
Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7067</id>
      <timestamp>2011-12-07T20:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="125580">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

''Հոկտեմբերի 1''. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է գրքի տպագրության հայտարարությունը: Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է բաժանորդաթերթերը և որոշ գումար: Խնդրում է ուղարկել գրքեր՝ բաժանորդներին տալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:

''Հոկտեմբերի 2.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ «Նոր-Դարում» կարդացել է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին հայտարարությունը ( «Նոր - Դար», 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝ վաճառելու համար:

Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:

Հետաքրքրվում է բանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ «Լոռեցի Սաքոյի» շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 272-273:

''Հոկտեմբերի 3 .-'' Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին նամակը և ուղարկած 70 ռուբլին:

Ջանք չի խնայել, որ գրքի տպագրությունը լինի մաքուր և անսխալ:

«Պ. Բարխուդարյանի ազնվության» մասին Թումանյանի լսած «վատ կարծիքի» առիթով գրում է. «Երանի հայոց բազմաչարչար ժողովրդի գեթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի բարի զգացմանց ու ազնվության տերն լինեին...

Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ անազնիվ լինելը քո գործի հետ բոլորովին կապ չունի... դուն քո գրքի տերը կլինես, նա իր փողի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 273-274:

''Հոկտեմբերի 3.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Շնորհավորում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության շրջանում ջերմ ընդունելություն է գտել: Հիացած է հատկապես «այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝ Աստվածատուրյանց ազգանունով»: «Սաքոն» էլ «գուցե ուսանողներից մեկը քննե»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 274-275:

''Հոկտեմբերի 4, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյանից ստանում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 5, Թիֆլիս .''— Վերջնական մշակման է ենթարկում «Նրան» բանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեմբերի 29):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 87, 559:

''Հոկտեմբերի 6 Թիֆլիս.'' – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5 ռուբլի` գրքի բաժանորդաթերթի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43:

''Հոկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – 40 ռուբլի է ուղարկում Մոսկվա՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրության ծախսերի համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 42:

Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝ հոկտեմբերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Հիմնականում իր զինվորագրության հարցի մասին է: Կինը մտահոգված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու համար. «...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությամբ լինի, թեկուզ մշակությամբ լինի...»: Այդպիսի առաջարկը տխրեցրել է բանաստեղծին: Իր հոգեկան և ֆիզիկական դրության մասին գրում է. «Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես բավականին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ բարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հանգամանքներին, և քեզանից է կախված հաղթանակը...

– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, բայց համբերությունս հատավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես գրքերի բանը մի խումբ տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ այդքան հյուրասիրում են ձեր բարեկամները, բայց թող այդ խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք կտաք այսքանն ասել...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 41-43:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

Հոկտեմբերի 9 .—Հ. Ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝ Ղարաքիլիսայից:

Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու գյուղը՝ ուսումնարանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացնել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատասխանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:

Հետաքրքրվում է Թումանյանի գրքի տպագրության ընթացքով: Խնդրում է գրքերը տանել իրենց տուն՝ բաժանորդներին հանձնելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:

''Հոկտեմբերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 3-ի նամակի, որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի գիրքը ջերմ արձագանք է գտել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 45, 494:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (չի պահպանվել):

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի 28-29-ի նամակի պատասխանն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 3) քաղվածքներ բերելով՝ տեղեկացնում է. «... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ ստանում, նամակագիրն ինձ շնորհավորելով՝ իբրև «առաջին բանաստեղծի», հայտնում է, որ ես իմ «վեհ մտքերով ապշեցրել եմ Մոսկվայի ուսանողությանը», թե՝ նրանք ասում են, «որ տեսնենք, կերկրպագենք», թե՝ իմ բանաստեղծություններն այնտեղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձանից շատ բարձր գովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ»:

Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը: Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի ացնում է. «Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության նկատմամբ, այս փորձից հետո եմ ասում»:

Գրում է. «Հոգևորականները գրքիցս հետո հիասթափված են իմ վերաբերությամբ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:

''Հոկտեմբերի 15 .''- Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհանգստացած է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. խնդրում է անհապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է օգտվել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 746:

''Հոկտեմբերի 18.'' – Բ. Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):

Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277- 279:

''Հոկտեմբերի 18, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 68, 560:

''Հոկտեմբերի 22''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանն է բանաստեղծի շնորհակալական նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի &lt;13&gt;):

Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման հայրենասեր երիտասարդներին. «Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծանոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի ընկերի համար, որը հոգով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի սրբիչ է հանդիսացել, Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար, հապա ինչպե՞ս չհարգել ձեզ և չնայել Ձեր գործին, որ նա մաքուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդները, պատրաստ եմ կատարելու»:

Տեղեկացնում է. «Ձեր «Բանաստեղծությունները», այո՛, այստեղ հավանում են, բայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մայիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...»:

Հայտնում է նաև իր կարծիքը. «Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվել է փոքր, կարճ բանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար բանաստեղծություններ գրելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար գրվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ գյուղական անհասկանալի [[բառ]]երից ու ծանոթություններից: Բանաստեղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր բանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ բանաստեղծական ձևով լինի գրված: Կարդացողը կարդացածը կիսատթողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարունակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ որ կարող էր ստանալ առանց կանգ առնելու կարդացած ժամանակը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 275 – 277:

''Հոկտեմբերի 23'' .- Բ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանում է հոկտեմբերի 18-ին Թումանյանից ստացած նամակին (անհայտ է): Հանգստացնում է բանաստեղծին, որի հարաբերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ սրվել էին. «Այժմ դու ինձ գրում ես այդ անգութների բարբարոս վարմունքը դեպի քեզ, բայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս կամ բարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև դոքա չգիտեն, թե ինչ են անում...»:

Մանրամասն գրում է «Բանաստեղծությունների» տպագրությունն ավարտելու և տպագրված օրինակները հեղինակին առաքելն արագացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումների մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել գիրքը ընթերցողների վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:

''Հոկտեմբերի 23 .'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Խնդրում է տեղեկացնել՝ գրքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում է իր որպիսությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:

''Հոկտեմբերի 24''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Պատասխանն է բանաստեղծի՝ հոկտեմբերի 14-ի նամակի:

Գոհունակություն է հայտնում, որ բանաստեղծը բարձր տրամադրության մեջ է, որ նրա «Բանաստեղծությունները» լավ ընդունելություն է գտնում: Այն մտահոգությանը, թե ժողովածուի բանաստեղծությունները «շատ անմշակ են և սկզբնական ձևի մեջ», պատասխանում է. «Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, բայց ինչ վերաբերում է սկզբնական ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 279-280:

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Տեղեկացնում է, որ «Բանաստեղծությունների» տպաքանակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ «մոտ ժամանակներս» կաշխատի ուղարկել: Տպագրության ծախսերի համար 110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ «մնացյալ գումար»ը շատ չուշացնի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Հոկտեմբերի 28, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Որսորդներ» ոտանավորը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Հոկտեմբերի 29'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին:

Խնդրում է զբաղվել կոնսիստորիայում գտնվող իր գործով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:

''Հոկտեմբերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.''– Գնում է մետալոֆոն:

«Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետալոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ «Հայրենիք սրբազան», «Մեր հայրենիք», «Արիացիր գոնիա» և այլն և այլն: &lt;....&gt; «Կեկել ջան» էլ եմ ածում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51, 496:

Հոկտեմբեր, Թիֆլիս. – Գրում է «Ոչ յօրինակ այլոց» («Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 69, 560:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դարձյալ նրանց» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (տե՛ս հոկտեմբերի 15 և 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48, 495:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Սիրողական թատերախումբը հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատրաստվող ներկայացման փորձերին:

«Եկան յախիցս բռնեցին, շատ դես դեն թափ տվին բան չդառավ, փակագծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ իբրև դերասան բեմ չի դուրս գամ, վա՛, զոռի բան խո չի: Վերջապես իրիկունս գնացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ գլխարկս էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա գլխի են ընկել, որ ղաստի եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չգտնենք, էլի դու պետք է գաս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք, պրծանք»:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը (տե՛ս 1891, փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օ՜, ցած խոսքերով անդուռն բերանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 338, 646:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս'' .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեմբերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս օգտվել ոչ թե մեկ, այլ եղած բոլոր ձեռնարկներից, «որովհետև ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա հաղթական անցյալի պատմության մասին»: Դատողություններ է անում հայոց եկեղեցու մասին, բարձր է գնահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում: Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող «անդուռ բերաններին». «Հասկացրու այդ հիմարներին, որ Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ոգուն, իբրև մի փրկարար նավահանգստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիաներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պատուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը. պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛, որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է բարբարոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են Հայոց «հավատո վեմի» վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը, որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ ոչ միայն տգետ հոգևորականների, այլ նրանց իրանց օգտի համար բարձրացնողների...»:

Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասցեով, քանի որ՝ «Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտանելի է դարձած. բոլորի հետ մի տեսակ արհամարհական, թշնամական հարաբերության մեջ եմ»:

Տեղեկացնում է. «Մոսկվայում կրիտիկա է գրված գրքիս մասին, որ դեռ, ինչպես գրում են, կկարդացվի այնտեղի գրականական ընկերության ժողովի առջև» (տե՛ս հոկտեմբերի 3):

Գրում է «երեք օր առաջ»՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս», Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, «որ ընդամենը տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը». «Մեր տունն այնպես շարժվեցավ, որ ես բոլորովին հավատացի մեր կյանքի վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս ափի մեջ էինք...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Սկսում է գրել «Հառաչանք» պոեմի նախնական տարբերակը՝ «Ծեր այգեպանի պատմությունը» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը և գրքերն ստանալու ապահովագիրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 25):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 49, 495:

''Նոյեմբերի 6, Մոսկվա.'' – Բագրատ Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Նոյեմբերի 10.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Նոյեմբերի 6 – ին բանաստեղծից ստացած նամակի պատասխանն է:

Հանգամանորեն գրում է «Բանաստեղծությունների» վաճառքի, ջերմ ընդունելության, տարբեր անձանցից լսվող կարծիքների մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս «բանաստեղծությունները գրելիս (պոեմաները առավել) համեմատել բնության հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում գոյություն ունենալ»: Տեղեկացնում է. ««Սաքոյի» համար ասում են, թե դա մի փոքր անբնական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելագարվել և այլն»: «Բայց «Ալեքի» և «Մեհրու» վրա հափշտակված են, մանավանդ բանաստեղծություններդ՝ «Մարգարեն», «Շատերի նման...», «Գիշերվա աստղի դիմաց», «Չարամիտներին»,
«Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ», «Ինչ ես կատաղել...», հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ գեղարվեստականության վրա»:

Հավանաբար արձագանքելով բանաստեղծի հետաքրքրությանը՝ հայտնում է. «Գալով հայկական հարցին՝ այստեղի ռուս լրագիրները համակրանքով են վերաբերվում: «Русская ведомость» լրագրի խմբագիրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան ազգանունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ լրագրի մեջ Պոլսից, որի մեջ գլխավորապես խոսում է հայկական հարցի մասին և գրում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ»:

Տեղեկացնում է. ««Հայաստան» լրագիրը բոլորն ստանում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281-282:

''Նոյեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Գրում է, որ բանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությամբ մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհակալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար (տե՛ս նոյեմբերի 1):

Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպման, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի մասին:

Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել «Անուշ» պոեմը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 748:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ախալցխա՝ Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «1890 թ. նոյեմբերին Ախալցխայում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թումանյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես մի ոգևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա գրական ասպարեզ գալու առաջին քայլը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Նոյեմբերի 16.'' – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխանն է:

Մանրամասն տեղեկություն է տալիս գրքերի վաճառքի և բաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. «Շնորհավորում եմ գրական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն և հառաջադիմություն՝ հաղագս ազգասիրության և մարդասիրության»:

Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկարագրության (տե՛ս նոյեմբերի 1) առիթով կատակում է. «Անպիտան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ ցնցել և տատանել մեծանուն բանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ անկարող է, բնությունը չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար դիտավորությամբ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի բանաստեղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ոգևորիր մարդոց, միայն էնպես արա, որ մուզայիդ չփախցնես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 283-284:

''Նոյեմբերի 20.'' – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է բերում քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրագրի հարցը (տե՛ս նաև հոկտեմբերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ սուրբ Առաջնորդի տրամադրությունը:

Ուրախ է, որ «Բանաստեղծությունները» լույս է տեսել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:

''Նոյեմբերի 21'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Շտապ ուզում է գրքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամակաբեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված հարցում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 933:

''Նոյեմբերի 22, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի օրինակներն ստացած բաժանորդների ցուցակն է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159 – 160:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .— Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Մի շատ սիրուն և շնորհքով գրված գրքույկ ենք ստացել. դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) բանաստեղծությունների փոքրիկ ժողովածուն է» («Նոր - Դար», 1890, թիվ 184):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .- Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարանում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունները». գիրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ, իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ («Մշակ», 1890, թիվ 135):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 55, 497:

''Նոյեմբերի 27, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյանին:

Գրում է գրքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում է, որ տպագրության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120 ռուբլի. «Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ երներիս վրա է դրվում իմ 120 ռուբլի գրքերով հատուցելու պարտքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51-52:

''Նոյեմբեր 27, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունները» հասցեատերերին ուղարկելու և գումարային ստանալիքների մասին:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 160:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծությունների» մեկ օրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 53:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը.'' – Ան. Աբովյանին տեղեկացնում է, որ հոր օգնությամբ ազատվել է զինվորագրությունից:

«Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛, մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք չհոգաց, դարձյալ հայրս, բազմերախտ, բայց անբախտ հայրս...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նոր լույս տեսած «Բանաստեղծությունները» տանում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

Ան. Աբովյանին գրում է. «... Երբ գիրքը տարա «Մուրճի» խմբագիր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց գրքին նայելուց, մաքրությունն ու տիպը գովելուց հետո... «հետո չվախեցա՞ք, որ ոտանավոր գրեցիք», հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 54:

''Նոյեմբերի 28 – 29.'' – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Նոյեմբերի 29 - դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Մանրամասն գրում է գրքի տպագրության ընթացքում ծագած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է ներկայացնում գրքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը. «Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ գրքիս մասին. կան մարդիկ, որ ասում են, թե բոլորը լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ գովում, կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվածներն են) «Լոռեցի Սաքոյի» մասին, թե նա լինելով առողջ և աներկյուղ ''«իգիթ»'' չէր կարող վախենալ քաջքերից և ''խելագարվել'': Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ գրքում, բայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ գիտես, որ կան մարդիկ՝ իգիթ մարդիկ, որ աշխարք վրա գա՝ աչք չեն ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են, սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և այլն: Ինչևէ, տեսնենք» (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52-55:

''Աշուն, Թիֆլիս .''—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվայի համալսարանի մի խումբ նախկին ուսանողների (Լևոն Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյան) հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 287:

''&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Ա. Բարխուդարյանը (հետագայում մշակութային գործիչ, թարգմանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.

Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. «Նրան մենք՝ ընկերներս խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համաձայնեց:

Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ խումբ, գլխավորապես օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը, որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց իբրև սկսնակ բանաստեղծի:

Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռանդուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից, որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.

— Աղջի՛, Սաթենիկ, գիտես երեկվա այն երիտասարդը, որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի՜նչ հիասթափություն, ո՛չ միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 357:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մշակ», 1890, թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը բանաստեղծների նոր սերնդի մասին:

Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպա0րվում էին
□Մուրճում□ և □ԱOμUaonaoU□ (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թում
անյան). եթե նրանք □հենց ծնած օրն էլ Աμnահամի 0ո0ը
մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց 0րականությունը ոչ թե
միայն մի μան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օ0ուտ կունենար□:
Այս ակնարկի մասին μանաստեղծն Ան. ԱμaiUանին 0րում
է. □... □Մշակի□ այսօրվան համարում EUμա0րի փոխան Մա-
լումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես μeYaO
μանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը
102
(որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ
խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կըն-
դունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջա-
ցել է նրանից, որ □Նոր-Դարը□ 0ովեց: □Նոր-Դարի□ 0ովեստն էլ
ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում:
Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ
իմ ղայդեն որը կլինի□:
ԵԼժ 9, 55, 497:
ԴեկտեUμերի 1, Թիֆլիս. – Այցելում է Պերճ Պռոշյանին:
□Այս երեկոյան 0նացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր
□Բղդեն□ և □Մշակին□... աμա0իրը ձ0ելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի
0ա0աթը μարձրացնելուց հետո, արձակեց□:
ԵԼԺ 9, 56:
ԴեկտեUμերի 1. – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թում
անյանին՝ Մոսկվայից:
Երկու օր առաջ ստացել է μանաստեղծի նամակը (անհ
այտ): Ցավում է, որ 0իրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ
0ումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվա-
ծատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ μարեխոսել՝ Թում
անյանի պարտքի վերաμերյալ: Հետաքրքրվում է μանաստեղծի
զինվորա0րության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես 0յուղ
ացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է հա-
մարում Սաքոյի խելա0արությունը: Գրում է իրեն վերաμերող
որոշ ուսումնական հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:
ԴեկտեUμերի 2, Թիֆլիս. – Գրում է □Համեր0□ (□Վտակը
ժայռից ներքև է թըռչում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 70, 560:
ԴեկտեUμերի 3. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ստացել է □անուշաμaoUn ծաղկեփունջը□՝ □Բանաստեղծությունն
երը□: Ո0ևորված և հիացած է μանաստեղծի տաղանդով:
103
Համամիտ է □Նոր-Դարի□ 0նահատականի հետ՝ □...այդ μանաստ
եղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման □μա-
նաստեղծություններին□, որոնցով հեղեղել են մեր 0րականությունը
և դեռ շարունակում են հեղեղել□:
ՈՒՀ 4, 284, 331:
&lt;Մինչև դեկտեUμերի 6&gt;. – Ան. ԱμaiUանին է ուղարկում
□Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն:
ՈՒՀ 4, 285:
ԴեկտեUμերի 6. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց – Պոդոլսկից:
Տեղեկացնում է, որ ստացել է □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա
μaEan ստեղծա0ործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն
չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելա0արությունը
համոզիչ չէ. □Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ
հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում
է, որովհետև ոչ թե աYμYական, այլ μYականից էլ μYական է Սա-
քոյի խելա0արվելը□: Գրում է. □ □Մեհրի□ պոեմայի մեջ իմ անձն
ավորությունս եմ տեսնում□:
Նամակի □չորրորդ երեսում□ 0րում է հայատառ թուրքերեն
μայաթիների մի շարք:
ՈՒՀ 4, 285 – 288:
ԴեկտեUμերի 6, Թիֆլիս. – Գրում է □Ընդունիր, իմ քույր...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):
ԵԼԺ 339, 646:
ԴեկտեUμերի 8. – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թում
անյանին՝ Գուլա0արակից:
Մամուլից (տե՛ս նոյեUμերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է
տեսել Թումանյանի μանաստեղծությունների ժողովածուն.
□Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եOμայր, որ քո շնորհալի μանաստ
եղծությունների փոքրիկ 0րքույկը արժանացել է լրա0րական
104
0ովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և
շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար□:
ՈՒՀ 4, 288:
ԴեկտեUμերի 10. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց–Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ նոյեUμերի 29-ի նամակի պատասխանն է:
Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ
կարծիքները իր μանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ
հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տա-
ղանդավոր μանաստեղծ է:
ՈՒՀ 4, 289-291:
ԴեկտեUμերի 11.— Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Գրում է μացառապես իրեն վերաμերող նեղ անձնական
հարցերի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 934:
ԴեկտեUμերի 11, 12. – Տպա0րվում է Վարսամի (Մանուկ
Աμեղյան) դրվատական հոդվածը Թումանյանի □Բանաստեղծությունն
երի□ մասին:
Գրախոսը μարձր է 0նահատում μանաստեղծի ստեղծա-
0ործության ժողովրդական ո0ին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում
է □Մեհրին□, □Ալեքը□, □Լոռեցի Սաքոն□. □Մեր վիպեր-
0ական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն
իրենց նմանը թե՛ կենդանությաUμ, թե՛ զ0ացմունքների μYակա-
նությաUμ□: Հատուկ շեշտում է □կանոնավոր□, □0եղեցիկ□
լեզուն:
□Նոր - Դար□, 1890, թիվ 196,197:
ԴեկտեUμերի 12 .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նա-
մակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է 0րաμեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց
մոտ ազ0ականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:
ԴեկտեUμերի 16. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Նուխիից:
105
Հարցնում է □Բանաստեղծությունների□ տպա0րության
մասին: Խնդրում է 0րքեր ուղարկել՝ μաժանորդներին հանձն
ելու:
ՈՒՀ 4, 291:
ԴեկտեUμերի 18, Թիֆլիս .— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝
դեկտեUμերի 16-ի նամակը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:
ԴեկտեUμերի 19 .— Մելքոն ԱeECμեկյանի μացիկը Թումանյ
անին՝ Դիլիջանից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Խնդրում է ևս չորս օրին
ակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյ
անի մասին:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել 0րքի տպա0րության
ծախսերից մնացած 0ումարը: Խոստանում է ուղարկել 0րքի՝
իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:
ՈՒՀ 4, 292:
ԴեկտեUμերի 23, Թիֆլիս .— Ստանում է Մ. ԱeECμեկյանի՝
դեկտեUμերի 19-ի μացիկը:
ԳԱԹ ԹՖ, 935:
ԴեկտեUμերի 23. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Ախալցխայից:
Հայտնում է, որ ստացել է 0րքերը: Գրում է խրախուսական
տողեր. □Պետք է ասած, որ 0իրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն
թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ:
&lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, μaoY ժողովրդի շրջանից դուրս
չ0ալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան
կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, Cμnև ընկեր,
անկեղծությաUμ ասում եմ, որ ապա0ադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես
μaEanaiCY Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեUμերի
1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, μaEan սրտով նվիրվիր փափա0ած
106
0ործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն
հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում
և մասնավորապես քո ընկերներդ□:
ՈՒՀ 4, 292-293:
ԴեկտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-μացիկը Թում
անյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:
Հայտնում է, որ ուղարկած 0րքերը վաճառվում են:
Խնդրում է □ծախսի մասին ոչինչ չասե□, քանի որ ընկերներ են:
Շատ է զμաղված, այդ պատճառով μացիկ է ուղարկում. ասելիք
շատ ունի:
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:
ԴեկտեUμերի 25, Թիֆլիս. – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա.
Ղլտճյանին:
Դժ0ոհում է, որ □շատ ժամանակ է□ նրանից նամակ չի
ստացել: Մտահո0ված է ընկերոջ վիճակով, □ընդհանրապես
ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ□ իրեն □մտածել է տալիս□.
□Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և μարկացկոտ եմ դարձել
վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն
նամակներով եմ մխիթարվում□:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7068</id>
      <timestamp>2011-12-07T21:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="125794">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

''Հոկտեմբերի 1''. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է գրքի տպագրության հայտարարությունը: Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է բաժանորդաթերթերը և որոշ գումար: Խնդրում է ուղարկել գրքեր՝ բաժանորդներին տալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:

''Հոկտեմբերի 2.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ «Նոր-Դարում» կարդացել է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին հայտարարությունը ( «Նոր - Դար», 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝ վաճառելու համար:

Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:

Հետաքրքրվում է բանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ «Լոռեցի Սաքոյի» շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 272-273:

''Հոկտեմբերի 3 .-'' Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին նամակը և ուղարկած 70 ռուբլին:

Ջանք չի խնայել, որ գրքի տպագրությունը լինի մաքուր և անսխալ:

«Պ. Բարխուդարյանի ազնվության» մասին Թումանյանի լսած «վատ կարծիքի» առիթով գրում է. «Երանի հայոց բազմաչարչար ժողովրդի գեթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի բարի զգացմանց ու ազնվության տերն լինեին...

Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ անազնիվ լինելը քո գործի հետ բոլորովին կապ չունի... դուն քո գրքի տերը կլինես, նա իր փողի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 273-274:

''Հոկտեմբերի 3.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Շնորհավորում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության շրջանում ջերմ ընդունելություն է գտել: Հիացած է հատկապես «այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝ Աստվածատուրյանց ազգանունով»: «Սաքոն» էլ «գուցե ուսանողներից մեկը քննե»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 274-275:

''Հոկտեմբերի 4, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյանից ստանում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 5, Թիֆլիս .''— Վերջնական մշակման է ենթարկում «Նրան» բանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեմբերի 29):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 87, 559:

''Հոկտեմբերի 6 Թիֆլիս.'' – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5 ռուբլի` գրքի բաժանորդաթերթի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43:

''Հոկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – 40 ռուբլի է ուղարկում Մոսկվա՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրության ծախսերի համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 42:

Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝ հոկտեմբերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Հիմնականում իր զինվորագրության հարցի մասին է: Կինը մտահոգված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու համար. «...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությամբ լինի, թեկուզ մշակությամբ լինի...»: Այդպիսի առաջարկը տխրեցրել է բանաստեղծին: Իր հոգեկան և ֆիզիկական դրության մասին գրում է. «Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես բավականին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ բարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հանգամանքներին, և քեզանից է կախված հաղթանակը...

– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, բայց համբերությունս հատավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես գրքերի բանը մի խումբ տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ այդքան հյուրասիրում են ձեր բարեկամները, բայց թող այդ խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք կտաք այսքանն ասել...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 41-43:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

Հոկտեմբերի 9 .—Հ. Ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝ Ղարաքիլիսայից:

Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու գյուղը՝ ուսումնարանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացնել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատասխանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:

Հետաքրքրվում է Թումանյանի գրքի տպագրության ընթացքով: Խնդրում է գրքերը տանել իրենց տուն՝ բաժանորդներին հանձնելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:

''Հոկտեմբերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 3-ի նամակի, որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի գիրքը ջերմ արձագանք է գտել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 45, 494:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (չի պահպանվել):

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի 28-29-ի նամակի պատասխանն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 3) քաղվածքներ բերելով՝ տեղեկացնում է. «... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ ստանում, նամակագիրն ինձ շնորհավորելով՝ իբրև «առաջին բանաստեղծի», հայտնում է, որ ես իմ «վեհ մտքերով ապշեցրել եմ Մոսկվայի ուսանողությանը», թե՝ նրանք ասում են, «որ տեսնենք, կերկրպագենք», թե՝ իմ բանաստեղծություններն այնտեղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձանից շատ բարձր գովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ»:

Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը: Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի ացնում է. «Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության նկատմամբ, այս փորձից հետո եմ ասում»:

Գրում է. «Հոգևորականները գրքիցս հետո հիասթափված են իմ վերաբերությամբ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:

''Հոկտեմբերի 15 .''- Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհանգստացած է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. խնդրում է անհապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է օգտվել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 746:

''Հոկտեմբերի 18.'' – Բ. Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):

Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277- 279:

''Հոկտեմբերի 18, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 68, 560:

''Հոկտեմբերի 22''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանն է բանաստեղծի շնորհակալական նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի &lt;13&gt;):

Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման հայրենասեր երիտասարդներին. «Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծանոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի ընկերի համար, որը հոգով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի սրբիչ է հանդիսացել, Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար, հապա ինչպե՞ս չհարգել ձեզ և չնայել Ձեր գործին, որ նա մաքուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդները, պատրաստ եմ կատարելու»:

Տեղեկացնում է. «Ձեր «Բանաստեղծությունները», այո՛, այստեղ հավանում են, բայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մայիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...»:

Հայտնում է նաև իր կարծիքը. «Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվել է փոքր, կարճ բանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար բանաստեղծություններ գրելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար գրվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ գյուղական անհասկանալի [[բառ]]երից ու ծանոթություններից: Բանաստեղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր բանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ բանաստեղծական ձևով լինի գրված: Կարդացողը կարդացածը կիսատթողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարունակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ որ կարող էր ստանալ առանց կանգ առնելու կարդացած ժամանակը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 275 – 277:

''Հոկտեմբերի 23'' .- Բ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանում է հոկտեմբերի 18-ին Թումանյանից ստացած նամակին (անհայտ է): Հանգստացնում է բանաստեղծին, որի հարաբերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ սրվել էին. «Այժմ դու ինձ գրում ես այդ անգութների բարբարոս վարմունքը դեպի քեզ, բայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս կամ բարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև դոքա չգիտեն, թե ինչ են անում...»:

Մանրամասն գրում է «Բանաստեղծությունների» տպագրությունն ավարտելու և տպագրված օրինակները հեղինակին առաքելն արագացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումների մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել գիրքը ընթերցողների վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:

''Հոկտեմբերի 23 .'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Խնդրում է տեղեկացնել՝ գրքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում է իր որպիսությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:

''Հոկտեմբերի 24''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Պատասխանն է բանաստեղծի՝ հոկտեմբերի 14-ի նամակի:

Գոհունակություն է հայտնում, որ բանաստեղծը բարձր տրամադրության մեջ է, որ նրա «Բանաստեղծությունները» լավ ընդունելություն է գտնում: Այն մտահոգությանը, թե ժողովածուի բանաստեղծությունները «շատ անմշակ են և սկզբնական ձևի մեջ», պատասխանում է. «Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, բայց ինչ վերաբերում է սկզբնական ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 279-280:

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Տեղեկացնում է, որ «Բանաստեղծությունների» տպաքանակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ «մոտ ժամանակներս» կաշխատի ուղարկել: Տպագրության ծախսերի համար 110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ «մնացյալ գումար»ը շատ չուշացնի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Հոկտեմբերի 28, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Որսորդներ» ոտանավորը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Հոկտեմբերի 29'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին:

Խնդրում է զբաղվել կոնսիստորիայում գտնվող իր գործով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:

''Հոկտեմբերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.''– Գնում է մետալոֆոն:

«Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետալոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ «Հայրենիք սրբազան», «Մեր հայրենիք», «Արիացիր գոնիա» և այլն և այլն: &lt;....&gt; «Կեկել ջան» էլ եմ ածում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51, 496:

Հոկտեմբեր, Թիֆլիս. – Գրում է «Ոչ յօրինակ այլոց» («Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 69, 560:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դարձյալ նրանց» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (տե՛ս հոկտեմբերի 15 և 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48, 495:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Սիրողական թատերախումբը հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատրաստվող ներկայացման փորձերին:

«Եկան յախիցս բռնեցին, շատ դես դեն թափ տվին բան չդառավ, փակագծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ իբրև դերասան բեմ չի դուրս գամ, վա՛, զոռի բան խո չի: Վերջապես իրիկունս գնացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ գլխարկս էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա գլխի են ընկել, որ ղաստի եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չգտնենք, էլի դու պետք է գաս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք, պրծանք»:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը (տե՛ս 1891, փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օ՜, ցած խոսքերով անդուռն բերանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 338, 646:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս'' .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեմբերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս օգտվել ոչ թե մեկ, այլ եղած բոլոր ձեռնարկներից, «որովհետև ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա հաղթական անցյալի պատմության մասին»: Դատողություններ է անում հայոց եկեղեցու մասին, բարձր է գնահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում: Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող «անդուռ բերաններին». «Հասկացրու այդ հիմարներին, որ Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ոգուն, իբրև մի փրկարար նավահանգստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիաներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պատուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը. պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛, որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է բարբարոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են Հայոց «հավատո վեմի» վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը, որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ ոչ միայն տգետ հոգևորականների, այլ նրանց իրանց օգտի համար բարձրացնողների...»:

Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասցեով, քանի որ՝ «Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտանելի է դարձած. բոլորի հետ մի տեսակ արհամարհական, թշնամական հարաբերության մեջ եմ»:

Տեղեկացնում է. «Մոսկվայում կրիտիկա է գրված գրքիս մասին, որ դեռ, ինչպես գրում են, կկարդացվի այնտեղի գրականական ընկերության ժողովի առջև» (տե՛ս հոկտեմբերի 3):

Գրում է «երեք օր առաջ»՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս», Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, «որ ընդամենը տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը». «Մեր տունն այնպես շարժվեցավ, որ ես բոլորովին հավատացի մեր կյանքի վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս ափի մեջ էինք...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Սկսում է գրել «Հառաչանք» պոեմի նախնական տարբերակը՝ «Ծեր այգեպանի պատմությունը» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը և գրքերն ստանալու ապահովագիրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 25):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 49, 495:

''Նոյեմբերի 6, Մոսկվա.'' – Բագրատ Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Նոյեմբերի 10.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Նոյեմբերի 6 – ին բանաստեղծից ստացած նամակի պատասխանն է:

Հանգամանորեն գրում է «Բանաստեղծությունների» վաճառքի, ջերմ ընդունելության, տարբեր անձանցից լսվող կարծիքների մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս «բանաստեղծությունները գրելիս (պոեմաները առավել) համեմատել բնության հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում գոյություն ունենալ»: Տեղեկացնում է. ««Սաքոյի» համար ասում են, թե դա մի փոքր անբնական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելագարվել և այլն»: «Բայց «Ալեքի» և «Մեհրու» վրա հափշտակված են, մանավանդ բանաստեղծություններդ՝ «Մարգարեն», «Շատերի նման...», «Գիշերվա աստղի դիմաց», «Չարամիտներին»,
«Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ», «Ինչ ես կատաղել...», հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ գեղարվեստականության վրա»:

Հավանաբար արձագանքելով բանաստեղծի հետաքրքրությանը՝ հայտնում է. «Գալով հայկական հարցին՝ այստեղի ռուս լրագիրները համակրանքով են վերաբերվում: «Русская ведомость» լրագրի խմբագիրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան ազգանունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ լրագրի մեջ Պոլսից, որի մեջ գլխավորապես խոսում է հայկական հարցի մասին և գրում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ»:

Տեղեկացնում է. ««Հայաստան» լրագիրը բոլորն ստանում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281-282:

''Նոյեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Գրում է, որ բանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությամբ մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհակալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար (տե՛ս նոյեմբերի 1):

Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպման, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի մասին:

Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել «Անուշ» պոեմը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 748:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ախալցխա՝ Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «1890 թ. նոյեմբերին Ախալցխայում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թումանյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես մի ոգևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա գրական ասպարեզ գալու առաջին քայլը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Նոյեմբերի 16.'' – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխանն է:

Մանրամասն տեղեկություն է տալիս գրքերի վաճառքի և բաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. «Շնորհավորում եմ գրական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն և հառաջադիմություն՝ հաղագս ազգասիրության և մարդասիրության»:

Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկարագրության (տե՛ս նոյեմբերի 1) առիթով կատակում է. «Անպիտան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ ցնցել և տատանել մեծանուն բանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ անկարող է, բնությունը չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար դիտավորությամբ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի բանաստեղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ոգևորիր մարդոց, միայն էնպես արա, որ մուզայիդ չփախցնես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 283-284:

''Նոյեմբերի 20.'' – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է բերում քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրագրի հարցը (տե՛ս նաև հոկտեմբերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ սուրբ Առաջնորդի տրամադրությունը:

Ուրախ է, որ «Բանաստեղծությունները» լույս է տեսել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:

''Նոյեմբերի 21'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Շտապ ուզում է գրքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամակաբեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված հարցում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 933:

''Նոյեմբերի 22, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի օրինակներն ստացած բաժանորդների ցուցակն է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159 – 160:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .— Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Մի շատ սիրուն և շնորհքով գրված գրքույկ ենք ստացել. դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) բանաստեղծությունների փոքրիկ ժողովածուն է» («Նոր - Դար», 1890, թիվ 184):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .- Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարանում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունները». գիրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ, իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ («Մշակ», 1890, թիվ 135):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 55, 497:

''Նոյեմբերի 27, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյանին:

Գրում է գրքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում է, որ տպագրության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120 ռուբլի. «Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ երներիս վրա է դրվում իմ 120 ռուբլի գրքերով հատուցելու պարտքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51-52:

''Նոյեմբեր 27, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունները» հասցեատերերին ուղարկելու և գումարային ստանալիքների մասին:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 160:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծությունների» մեկ օրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 53:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը.'' – Ան. Աբովյանին տեղեկացնում է, որ հոր օգնությամբ ազատվել է զինվորագրությունից:

«Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛, մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք չհոգաց, դարձյալ հայրս, բազմերախտ, բայց անբախտ հայրս...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նոր լույս տեսած «Բանաստեղծությունները» տանում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

Ան. Աբովյանին գրում է. «... Երբ գիրքը տարա «Մուրճի» խմբագիր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց գրքին նայելուց, մաքրությունն ու տիպը գովելուց հետո... «հետո չվախեցա՞ք, որ ոտանավոր գրեցիք», հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 54:

''Նոյեմբերի 28 – 29.'' – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Նոյեմբերի 29 - դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Մանրամասն գրում է գրքի տպագրության ընթացքում ծագած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է ներկայացնում գրքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը. «Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ գրքիս մասին. կան մարդիկ, որ ասում են, թե բոլորը լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ գովում, կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվածներն են) «Լոռեցի Սաքոյի» մասին, թե նա լինելով առողջ և աներկյուղ ''«իգիթ»'' չէր կարող վախենալ քաջքերից և ''խելագարվել'': Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ գրքում, բայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ գիտես, որ կան մարդիկ՝ իգիթ մարդիկ, որ աշխարք վրա գա՝ աչք չեն ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են, սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և այլն: Ինչևէ, տեսնենք» (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52-55:

''Աշուն, Թիֆլիս .''—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվայի համալսարանի մի խումբ նախկին ուսանողների (Լևոն Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյան) հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 287:

''&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Ա. Բարխուդարյանը (հետագայում մշակութային գործիչ, թարգմանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.

Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. «Նրան մենք՝ ընկերներս խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համաձայնեց:

Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ խումբ, գլխավորապես օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը, որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց իբրև սկսնակ բանաստեղծի:

Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռանդուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից, որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.

— Աղջի՛, Սաթենիկ, գիտես երեկվա այն երիտասարդը, որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի՜նչ հիասթափություն, ո՛չ միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 357:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մշակ», 1890, թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը բանաստեղծների նոր սերնդի մասին:

Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպագրվում էին «Մուրճում» և «Աղբյուրում» (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թումանյան). եթե նրանք «հենց ծնած օրն էլ Աբրահամի գոգը մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց գրականությունը ոչ թե միայն մի բան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օգուտ կունենար»:

Այս ակնարկի մասին բանաստեղծն Ան. Աբովյանին գրում է. «... «Մշակի» այսօրվան համարում խմբագրի փոխան Մալումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես բսնած բանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը (որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կընդունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջացել է նրանից, որ «Նոր-Դարը» գովեց: «Նոր-Դարի» գովեստն էլ ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում: Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ իմ ղայդեն որը կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼժ 9, 55, 497:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Այցելում է [[Պերճ Պռոշյան]]ին:

«Այս երեկոյան գնացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր «Բղդեն» և «Մշակին»... աբագիրը ձգելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի գագաթը բարձրացնելուց հետո, արձակեց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 56:

''Դեկտեմբերի 1.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Երկու օր առաջ ստացել է բանաստեղծի նամակը (անհայտ): Ցավում է, որ գիրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ գումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվածատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ բարեխոսել՝ Թումանյանի պարտքի վերաբերյալ: Հետաքրքրվում է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես գյուղացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է համարում Սաքոյի խելագարությունը: Գրում է իրեն վերաբերող որոշ ուսումնական հարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Դեկտեմբերի 2, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Համերգ» («Վտակը ժայռից ներքև է թըռչում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 70, 560:

''Դեկտեմբերի 3.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ստացել է «անուշաբույր ծաղկեփունջը»՝ «Բանաստեղծությունները»: Ոգևորված և հիացած է բանաստեղծի տաղանդով: Համամիտ է «Նոր-Դարի» գնահատականի հետ՝ «...այդ բանաստեղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման «բանաստեղծություններին», որոնցով հեղեղել են մեր գրականությունը և դեռ շարունակում են հեղեղել»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 284, 331:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 6&gt;''. – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285:

''Դեկտեմբերի 6''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա բոլոր ստեղծագործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելագարությունը համոզիչ չէ. «Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում է, որովհետև ոչ թե անբնական, այլ բնականից էլ բնական է Սաքոյի խելագարվելը»: Գրում է. ««Մեհրի» պոեմայի մեջ իմ անձն ավորությունս եմ տեսնում»:

Նամակի «չորրորդ երեսում» գրում է հայատառ թուրքերեն [[բայաթի]]ների մի շարք:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285 – 288:

''Դեկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ընդունիր, իմ քույր...» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 339, 646:

''Դեկտեմբերի 8.'' – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թումանյանին՝ Գուլագարակից:

Մամուլից (տե՛ս նոյեմբերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է տեսել Թումանյանի բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եղբայր, որ քո շնորհալի բանաստեղծությունների փոքրիկ գրքույկը արժանացել է լրագրական գովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 288:

''Դեկտեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց–Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ նոյեմբերի 29-ի նամակի պատասխանն է: Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ կարծիքները իր բանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տաղանդավոր բանաստեղծ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 289-291:

''Դեկտեմբերի 11''.— Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Գրում է բացառապես իրեն վերաբերող նեղ անձնականհարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 934:

''Դեկտեմբերի 11, 12''. – Տպագրվում է Վարսամի ([[Մանուկ Աբեղյան]]) դրվատական հոդվածը Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» մասին:

Գրախոսը բարձր է գնահատում բանաստեղծի ստեղծագործության ժողովրդական ոգին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում է «Մեհրին», «Ալեքը», «Լոռեցի Սաքոն». «Մեր վիպերգական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն իրենց նմանը թե՛ կենդանությամբ, թե՛ զգացմունքների բնականությամբ»: Հատուկ շեշտում է «կանոնավոր», «գեղեցիկ» լեզուն:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 196,197:

''Դեկտեմբերի 12'' .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է գրաբեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց մոտ ազգականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:

''Դեկտեմբերի 16.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Նուխիից:

Հարցնում է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին: Խնդրում է գրքեր ուղարկել՝ բաժանորդներին հանձնելու:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 291:

''Դեկտեմբերի 18, Թիֆլիս .''— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝ դեկտեմբերի 16-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:

''Դեկտեմբերի 19 .''— Մելքոն Ասլիբեկյանի բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Խնդրում է ևս չորս օրինակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյանի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

Դեկտեմբերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել գրքի տպագրության ծախսերից մնացած գումարը: Խոստանում է ուղարկել գրքի՝ իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292:

''Դեկտեմբերի 23, Թիֆլիս .''— Ստանում է Մ. Ասլիբեկյանի՝ դեկտեմբերի 19-ի բացիկը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

''Դեկտեմբերի 23.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Գրում է խրախուսական տողեր. «Պետք է ասած, որ գիրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ: &lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, բուն ժողովրդի շրջանից դուրս չգալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, իբրև ընկեր, անկեղծությամբ ասում եմ, որ ապագադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես բոլորովին Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեմբերի 1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, բոլոր սրտով նվիրվիր փափագած գործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում և մասնավորապես քո ընկերներդ»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292-293:

''Դեկտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:

Հայտնում է, որ ուղարկած գրքերը վաճառվում են: Խնդրում է «ծախսի մասին ոչինչ չասե», քանի որ ընկերներ են: Շատ է զբաղված, այդ պատճառով բացիկ է ուղարկում. ասելիք շատ ունի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:

''Դեկտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա. Ղլտճյանին:

Դժգոհում է, որ «շատ ժամանակ է» նրանից նամակ չի ստացել: Մտահոգված է ընկերոջ վիճակով, «ընդհանրապես ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ» իրեն «մտածել է տալիս». «Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և բարկացկոտ եմ դարձել վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն նամակներով եմ մխիթարվում»:
Տեղեկություններ է հաղորդում □Բանաստեղծություններ□
ժողովածուի արձա0անքների մասին: Հիշում է հատկապես
Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեUμերի 1) և ավելացնում. □Այս
μանը մինչև ան0ամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում
պատահեցի զայրացած էին, մինչև ան0ամ մի քանիսը, Բեկն
ազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի
μան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես μaEanaiCY μանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և □Նոր-Դարի□ չափից դուրս 0ովեստը (տե՛ս
դեկտեUμերի 11, 12): Մինչև ան0ամ հետո μACsI Տեր-Գրի-
0որյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը 0րելիս իմ 0իրքս
չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող 0նացել էր Մալումյանին
այսպես ասել – պարոն, դու այս 0իրքը կամ չես կարդացել, կամ
չես հասկացել: □Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է
Մալումյանը,— նա միան0ամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկ
ային: □Նոր-Դարի□ կրիտիկան կարդացած կլինես, □Մուր107
ճինը□ հունվարին կլինի, □ԱOμUaonaoUY□ էլ կլինի: Հայտնի հայկ
աμան և անհայտ μանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի
մոտ մեծ 0ովեստով էր խոսացել 0րքի մասին, ասելով, որ 5
ան0ամ կարդացել է և մտադիր է μան 0րելու: Ես կրկնում եմ,
շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և
տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ□:
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:
ԴեկտեUμերի 27 .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝
Արմավիրից:
Իր հիացմունքն է հայտնում □Բանաստեղծությունների□
առաջին 0րքի վերաμերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով
□Լոռու հարազատ զավակ□, □պատիվ է μերում հայրենիքին□.
□Ես վաղու.ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի μանաստեղծ...,
&lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հո0իս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...
□: Շատ է հավանել □Լոռեցի Սաքոն□, □Ալեքը□, □Մեհրին□:
Այն տպավորությունն է ստացել, որ □Ալեքի□ տերտերի նախա-
տիպը μանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի
տողերը՝ □Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...□
համեմատում է Ալիշանի □Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, 0ոտի
ածվեր Հայաստանի□ տողերի հետ, և ավելացնում. □Ո.րքան
քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո.րքան ներդաշնակություն
քո և նրա նկարա0րությանց մեջ□: Ու վերջում. □Գրիր,
հո0իս, 0րիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր μaEan քունջ
ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես □Ավազակները□, հիշո՞ւմ ես Չոփուռի
տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...□:
ՈՒՀ 4, 394-396:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս . □Մի երկու նամակ□ Կամենեց-Պո-
դոլսկ՝ Անուշավան ԱμaiUանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտ
եUμերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 62, 499:
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛,
եր0իչ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 71, 561:
108
ԴեկտեUμեր. – Գրում է □Իսրայել□ (□Պանդուխտ, հալածվ
ած, հո0նած, վշտաμեկ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 72, 561:
&lt;ԴեկտեUμեր&gt;. – Տպա0րվում է հայտարարություն՝ Թում
անյանի □Բանաստեղծություններ□ 0իրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ □ԱOμUaonaoU□ կտպա0րվի նաև
հայկաμան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր 0րքի մասին (տե՛ս դեկտեUμերի
25), μայց տպա0րվում է միայն հայտարարություն:
□ԱOμUaon□, 1990, թիվ 12:
1890. – Գրում է □Մեհրի□ պոեմը:
Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու
ճակատա0րի հանդեպ μանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ
սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև
0րական-հասարակական 0ործունեության վերջը (տե՛ս դեկտ
եUμերի վերջ):
ԵԼԺ 3, 35, 503:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մեհրի□ պոեմը:
ԲՄ I, 21-41:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ալեք□ պոեմը:
ԲՄ I, 42-54:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է Պուշկինի □g=*+,-
…=…,*□ μանաստեղծության թար0մանությունը՝ □Եթե իրավ է, որ
0իշերները...□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 79-80:
1890.— Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Լոռեցի Սաքոն□
պոեմի առաջին տաnμերակը:
ԲՄI, 5-20:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Աղոթք□ (□Սողոմոնի
պես, տեր...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 85:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ամառվա 0իշերը
109
0յուղում□ (□Լուսընկա 0իշեր...□) μանաստեղծությունը՝ □Ամա-
ռային 0իշերը 0յուղում□ վերնա0րով:
ԲՄ I, 76-78:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Երանություն էր
խոստացել հույսս ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 88-91:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ի՞նչ ես կատաղել
անմեղ արարքից...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 84:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ես նայում եմ իմ
առջև...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 74:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Ների՛ր, ո՛վ կույս,
որ հուզեցի...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 82:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եnμ ես տխուր,
հուսահատ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 96:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Այդ ի.նչ սրտա-
մաշ տխրություն է քեզ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 67-69:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Եթե իմ վերջին
հայացքը մնա...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 83:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Պանդուխտն եր-
0եց օտար երկրում...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 72-73:
1890. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մի՛ որոնիր մի
ժամանակ...□ μանաստեղծությունը՝ □N-ին□ խորա0րով:
ԲՄ I, 81:
110
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Շատերի նման նա
էլ խեղդվեցավ...□ μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 92:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Մար0արե□ (□Եnμ
որ վեհության կնիքը ճակատին...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 97-98:
1890 – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Գիշերային առա-
ջին աստղի դիմաց□ (□Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...□) μա-
նաստեղծությունը:
ԲՄ I, 86-87:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Չարամիտներին□
(□Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 93-94:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Միամիտներին□
(□Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...□) μանաստեղծությունը:
ԲՄ I, 95:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է □Իղձ□ (□Ինչո՞ւ չեմ
թռչուն, վայրենի մի հավ...□) μանաստեղծությունը՝ □Լերմոնտովից
փոխադրություն□ ենթավերնա0րով:
ԲՄ I, 70-71:
1890.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□ԱOμUaon□, թիվ 8-
9, էջ 20) □Արև և Լուսին□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:
1890.– Գրում է □Կուրծքս եnμեմն եռ է 0ալիս և ուռչում...□
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 78, 562:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Գիշեր□ μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տաnμերակի հատվածներից է:
ԵԼԺ 1, 76, 562:
111
1890.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է □Տարոնի 0արունը□ (□Գարունն եկավ և
թևերը...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածն
երից է:
ԵԼԺ 1, 73, 561:
1890.– Գրում է □Տապանա0իր□ (□Կյանքի տղմի մեջ 0լխովին
թաղված...□) μանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օ0տա0ործել է
□Պոետն ու Մուսան□ եր0իծապոեմի □Փողի քսա.կը, փողի քսա.կը...□
հատվածում:
ԵԼԺ 1, 81, 564:
1890.– Գրում է □Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 80, 564:
1890.– Գրում է □Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի □Ձորա0ետը
0իշերով□ նկարի առջև□ (□Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...
□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 79, 563:
1890.– Գրում է □Նախեր0անք□ (□Լեռնե.ր, ներշնչված
դարձյալ ձեզանով...□) μանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ □Հառաչանք□ պոեմի նախեր0անքը: Հետա0այում
μանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզμaoU՝ որպես
աUμaOc ստեղծա0ործության նախեր0անք:
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:
1890.– Գրում է □Անց կացա.ն...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը
հետա0այում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:
ԵԼԺ 2, 7, 514:
112
1890.– Գրում է □Վերջացա.վ...□ քառյակը:*
* □Հառաչանք□ պոեմի հատվածներից է, որ μանաստեղծը հետա-
0այում հրատարակել է որպես քառյակ:
ԵԼԺ 2, 8, 514:
1890.– Գրում է □Մերժված օրենք□ պոեմը:
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:
1890-ից սկսած .—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի
անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:
ԹԺՀ, 283:
1890, վերջեր. – Սկսում է աշխատել □Հառաչանք□ պոեմի
վրա:
ԵԼԺ 3, 509:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Դարձյալ նրանց□ (□Հայտնի եզվիտն
եր, ի՞նչ եք աղմկում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 58, 557:
&lt;1890&gt;. – Գրում է □Հին կռիվը□ պոեմի առաջին տար-
μերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն
հուշել է հայտնի ազ0ային-հասարակական 0ործիչ Ստեփան
Զորյանը (Ռոստոմ). □Հետա0այում էլ մի քանի պատմություններ
արավ ու առաջարկեց, որ μանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես
նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին,
մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օ0տվեցի ու նյութ
առա մի պոեմի: Պոեմը թեև 0րելիս μaEanaiCY փոխվեց և ուրիշ
μան դուրս եկավ, μայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական
տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան
կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր 0տա պատահմունքով,
որ տպվեցին □Տանը□, □Երկրում□ և □Հայոց լեռներում□
վերնա0րերով□ (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռա0րից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:
113</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7069</id>
      <timestamp>2011-12-08T06:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="126230">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

''Հոկտեմբերի 1''. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է գրքի տպագրության հայտարարությունը: Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է բաժանորդաթերթերը և որոշ գումար: Խնդրում է ուղարկել գրքեր՝ բաժանորդներին տալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:

''Հոկտեմբերի 2.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ «Նոր-Դարում» կարդացել է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին հայտարարությունը ( «Նոր - Դար», 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝ վաճառելու համար:

Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:

Հետաքրքրվում է բանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ «Լոռեցի Սաքոյի» շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 272-273:

''Հոկտեմբերի 3 .-'' Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին նամակը և ուղարկած 70 ռուբլին:

Ջանք չի խնայել, որ գրքի տպագրությունը լինի մաքուր և անսխալ:

«Պ. Բարխուդարյանի ազնվության» մասին Թումանյանի լսած «վատ կարծիքի» առիթով գրում է. «Երանի հայոց բազմաչարչար ժողովրդի գեթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի բարի զգացմանց ու ազնվության տերն լինեին...

Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ անազնիվ լինելը քո գործի հետ բոլորովին կապ չունի... դուն քո գրքի տերը կլինես, նա իր փողի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 273-274:

''Հոկտեմբերի 3.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Շնորհավորում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության շրջանում ջերմ ընդունելություն է գտել: Հիացած է հատկապես «այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝ Աստվածատուրյանց ազգանունով»: «Սաքոն» էլ «գուցե ուսանողներից մեկը քննե»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 274-275:

''Հոկտեմբերի 4, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյանից ստանում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 5, Թիֆլիս .''— Վերջնական մշակման է ենթարկում «Նրան» բանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեմբերի 29):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 87, 559:

''Հոկտեմբերի 6 Թիֆլիս.'' – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5 ռուբլի` գրքի բաժանորդաթերթի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43:

''Հոկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – 40 ռուբլի է ուղարկում Մոսկվա՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրության ծախսերի համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 42:

Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝ հոկտեմբերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Հիմնականում իր զինվորագրության հարցի մասին է: Կինը մտահոգված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու համար. «...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությամբ լինի, թեկուզ մշակությամբ լինի...»: Այդպիսի առաջարկը տխրեցրել է բանաստեղծին: Իր հոգեկան և ֆիզիկական դրության մասին գրում է. «Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես բավականին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ բարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հանգամանքներին, և քեզանից է կախված հաղթանակը...

– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, բայց համբերությունս հատավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես գրքերի բանը մի խումբ տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ այդքան հյուրասիրում են ձեր բարեկամները, բայց թող այդ խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք կտաք այսքանն ասել...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 41-43:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

Հոկտեմբերի 9 .—Հ. Ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝ Ղարաքիլիսայից:

Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու գյուղը՝ ուսումնարանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացնել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատասխանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:

Հետաքրքրվում է Թումանյանի գրքի տպագրության ընթացքով: Խնդրում է գրքերը տանել իրենց տուն՝ բաժանորդներին հանձնելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:

''Հոկտեմբերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 3-ի նամակի, որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի գիրքը ջերմ արձագանք է գտել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 45, 494:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (չի պահպանվել):

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի 28-29-ի նամակի պատասխանն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 3) քաղվածքներ բերելով՝ տեղեկացնում է. «... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ ստանում, նամակագիրն ինձ շնորհավորելով՝ իբրև «առաջին բանաստեղծի», հայտնում է, որ ես իմ «վեհ մտքերով ապշեցրել եմ Մոսկվայի ուսանողությանը», թե՝ նրանք ասում են, «որ տեսնենք, կերկրպագենք», թե՝ իմ բանաստեղծություններն այնտեղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձանից շատ բարձր գովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ»:

Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը: Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի ացնում է. «Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության նկատմամբ, այս փորձից հետո եմ ասում»:

Գրում է. «Հոգևորականները գրքիցս հետո հիասթափված են իմ վերաբերությամբ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:

''Հոկտեմբերի 15 .''- Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհանգստացած է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. խնդրում է անհապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է օգտվել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 746:

''Հոկտեմբերի 18.'' – Բ. Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):

Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277- 279:

''Հոկտեմբերի 18, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 68, 560:

''Հոկտեմբերի 22''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանն է բանաստեղծի շնորհակալական նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի &lt;13&gt;):

Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման հայրենասեր երիտասարդներին. «Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծանոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի ընկերի համար, որը հոգով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի սրբիչ է հանդիսացել, Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար, հապա ինչպե՞ս չհարգել ձեզ և չնայել Ձեր գործին, որ նա մաքուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդները, պատրաստ եմ կատարելու»:

Տեղեկացնում է. «Ձեր «Բանաստեղծությունները», այո՛, այստեղ հավանում են, բայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մայիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...»:

Հայտնում է նաև իր կարծիքը. «Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվել է փոքր, կարճ բանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար բանաստեղծություններ գրելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար գրվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ գյուղական անհասկանալի [[բառ]]երից ու ծանոթություններից: Բանաստեղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր բանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ բանաստեղծական ձևով լինի գրված: Կարդացողը կարդացածը կիսատթողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարունակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ որ կարող էր ստանալ առանց կանգ առնելու կարդացած ժամանակը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 275 – 277:

''Հոկտեմբերի 23'' .- Բ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանում է հոկտեմբերի 18-ին Թումանյանից ստացած նամակին (անհայտ է): Հանգստացնում է բանաստեղծին, որի հարաբերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ սրվել էին. «Այժմ դու ինձ գրում ես այդ անգութների բարբարոս վարմունքը դեպի քեզ, բայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս կամ բարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև դոքա չգիտեն, թե ինչ են անում...»:

Մանրամասն գրում է «Բանաստեղծությունների» տպագրությունն ավարտելու և տպագրված օրինակները հեղինակին առաքելն արագացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումների մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել գիրքը ընթերցողների վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:

''Հոկտեմբերի 23 .'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Խնդրում է տեղեկացնել՝ գրքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում է իր որպիսությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:

''Հոկտեմբերի 24''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Պատասխանն է բանաստեղծի՝ հոկտեմբերի 14-ի նամակի:

Գոհունակություն է հայտնում, որ բանաստեղծը բարձր տրամադրության մեջ է, որ նրա «Բանաստեղծությունները» լավ ընդունելություն է գտնում: Այն մտահոգությանը, թե ժողովածուի բանաստեղծությունները «շատ անմշակ են և սկզբնական ձևի մեջ», պատասխանում է. «Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, բայց ինչ վերաբերում է սկզբնական ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 279-280:

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Տեղեկացնում է, որ «Բանաստեղծությունների» տպաքանակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ «մոտ ժամանակներս» կաշխատի ուղարկել: Տպագրության ծախսերի համար 110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ «մնացյալ գումար»ը շատ չուշացնի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Հոկտեմբերի 28, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Որսորդներ» ոտանավորը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Հոկտեմբերի 29'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին:

Խնդրում է զբաղվել կոնսիստորիայում գտնվող իր գործով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:

''Հոկտեմբերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.''– Գնում է մետալոֆոն:

«Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետալոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ «Հայրենիք սրբազան», «Մեր հայրենիք», «Արիացիր գոնիա» և այլն և այլն: &lt;....&gt; «Կեկել ջան» էլ եմ ածում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51, 496:

Հոկտեմբեր, Թիֆլիս. – Գրում է «Ոչ յօրինակ այլոց» («Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 69, 560:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դարձյալ նրանց» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (տե՛ս հոկտեմբերի 15 և 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48, 495:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Սիրողական թատերախումբը հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատրաստվող ներկայացման փորձերին:

«Եկան յախիցս բռնեցին, շատ դես դեն թափ տվին բան չդառավ, փակագծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ իբրև դերասան բեմ չի դուրս գամ, վա՛, զոռի բան խո չի: Վերջապես իրիկունս գնացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ գլխարկս էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա գլխի են ընկել, որ ղաստի եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չգտնենք, էլի դու պետք է գաս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք, պրծանք»:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը (տե՛ս 1891, փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օ՜, ցած խոսքերով անդուռն բերանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 338, 646:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս'' .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեմբերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս օգտվել ոչ թե մեկ, այլ եղած բոլոր ձեռնարկներից, «որովհետև ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա հաղթական անցյալի պատմության մասին»: Դատողություններ է անում հայոց եկեղեցու մասին, բարձր է գնահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում: Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող «անդուռ բերաններին». «Հասկացրու այդ հիմարներին, որ Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ոգուն, իբրև մի փրկարար նավահանգստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիաներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պատուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը. պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛, որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է բարբարոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են Հայոց «հավատո վեմի» վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը, որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ ոչ միայն տգետ հոգևորականների, այլ նրանց իրանց օգտի համար բարձրացնողների...»:

Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասցեով, քանի որ՝ «Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտանելի է դարձած. բոլորի հետ մի տեսակ արհամարհական, թշնամական հարաբերության մեջ եմ»:

Տեղեկացնում է. «Մոսկվայում կրիտիկա է գրված գրքիս մասին, որ դեռ, ինչպես գրում են, կկարդացվի այնտեղի գրականական ընկերության ժողովի առջև» (տե՛ս հոկտեմբերի 3):

Գրում է «երեք օր առաջ»՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս», Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, «որ ընդամենը տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը». «Մեր տունն այնպես շարժվեցավ, որ ես բոլորովին հավատացի մեր կյանքի վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս ափի մեջ էինք...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Սկսում է գրել «Հառաչանք» պոեմի նախնական տարբերակը՝ «Ծեր այգեպանի պատմությունը» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը և գրքերն ստանալու ապահովագիրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 25):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 49, 495:

''Նոյեմբերի 6, Մոսկվա.'' – Բագրատ Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Նոյեմբերի 10.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Նոյեմբերի 6 – ին բանաստեղծից ստացած նամակի պատասխանն է:

Հանգամանորեն գրում է «Բանաստեղծությունների» վաճառքի, ջերմ ընդունելության, տարբեր անձանցից լսվող կարծիքների մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս «բանաստեղծությունները գրելիս (պոեմաները առավել) համեմատել բնության հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում գոյություն ունենալ»: Տեղեկացնում է. ««Սաքոյի» համար ասում են, թե դա մի փոքր անբնական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելագարվել և այլն»: «Բայց «Ալեքի» և «Մեհրու» վրա հափշտակված են, մանավանդ բանաստեղծություններդ՝ «Մարգարեն», «Շատերի նման...», «Գիշերվա աստղի դիմաց», «Չարամիտներին»,
«Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ», «Ինչ ես կատաղել...», հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ գեղարվեստականության վրա»:

Հավանաբար արձագանքելով բանաստեղծի հետաքրքրությանը՝ հայտնում է. «Գալով հայկական հարցին՝ այստեղի ռուս լրագիրները համակրանքով են վերաբերվում: «Русская ведомость» լրագրի խմբագիրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան ազգանունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ լրագրի մեջ Պոլսից, որի մեջ գլխավորապես խոսում է հայկական հարցի մասին և գրում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ»:

Տեղեկացնում է. ««Հայաստան» լրագիրը բոլորն ստանում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281-282:

''Նոյեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Գրում է, որ բանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությամբ մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհակալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար (տե՛ս նոյեմբերի 1):

Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպման, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի մասին:

Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել «Անուշ» պոեմը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 748:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ախալցխա՝ Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «1890 թ. նոյեմբերին Ախալցխայում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թումանյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես մի ոգևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա գրական ասպարեզ գալու առաջին քայլը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Նոյեմբերի 16.'' – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխանն է:

Մանրամասն տեղեկություն է տալիս գրքերի վաճառքի և բաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. «Շնորհավորում եմ գրական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն և հառաջադիմություն՝ հաղագս ազգասիրության և մարդասիրության»:

Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկարագրության (տե՛ս նոյեմբերի 1) առիթով կատակում է. «Անպիտան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ ցնցել և տատանել մեծանուն բանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ անկարող է, բնությունը չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար դիտավորությամբ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի բանաստեղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ոգևորիր մարդոց, միայն էնպես արա, որ մուզայիդ չփախցնես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 283-284:

''Նոյեմբերի 20.'' – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է բերում քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրագրի հարցը (տե՛ս նաև հոկտեմբերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ սուրբ Առաջնորդի տրամադրությունը:

Ուրախ է, որ «Բանաստեղծությունները» լույս է տեսել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:

''Նոյեմբերի 21'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Շտապ ուզում է գրքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամակաբեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված հարցում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 933:

''Նոյեմբերի 22, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի օրինակներն ստացած բաժանորդների ցուցակն է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159 – 160:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .— Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Մի շատ սիրուն և շնորհքով գրված գրքույկ ենք ստացել. դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) բանաստեղծությունների փոքրիկ ժողովածուն է» («Նոր - Դար», 1890, թիվ 184):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .- Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարանում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունները». գիրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ, իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ («Մշակ», 1890, թիվ 135):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 55, 497:

''Նոյեմբերի 27, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյանին:

Գրում է գրքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում է, որ տպագրության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120 ռուբլի. «Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ երներիս վրա է դրվում իմ 120 ռուբլի գրքերով հատուցելու պարտքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51-52:

''Նոյեմբեր 27, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունները» հասցեատերերին ուղարկելու և գումարային ստանալիքների մասին:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 160:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծությունների» մեկ օրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 53:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը.'' – Ան. Աբովյանին տեղեկացնում է, որ հոր օգնությամբ ազատվել է զինվորագրությունից:

«Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛, մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք չհոգաց, դարձյալ հայրս, բազմերախտ, բայց անբախտ հայրս...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նոր լույս տեսած «Բանաստեղծությունները» տանում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

Ան. Աբովյանին գրում է. «... Երբ գիրքը տարա «Մուրճի» խմբագիր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց գրքին նայելուց, մաքրությունն ու տիպը գովելուց հետո... «հետո չվախեցա՞ք, որ ոտանավոր գրեցիք», հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 54:

''Նոյեմբերի 28 – 29.'' – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Նոյեմբերի 29 - դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Մանրամասն գրում է գրքի տպագրության ընթացքում ծագած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է ներկայացնում գրքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը. «Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ գրքիս մասին. կան մարդիկ, որ ասում են, թե բոլորը լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ գովում, կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվածներն են) «Լոռեցի Սաքոյի» մասին, թե նա լինելով առողջ և աներկյուղ ''«իգիթ»'' չէր կարող վախենալ քաջքերից և ''խելագարվել'': Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ գրքում, բայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ գիտես, որ կան մարդիկ՝ իգիթ մարդիկ, որ աշխարք վրա գա՝ աչք չեն ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են, սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և այլն: Ինչևէ, տեսնենք» (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52-55:

''Աշուն, Թիֆլիս .''—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվայի համալսարանի մի խումբ նախկին ուսանողների (Լևոն Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյան) հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 287:

''&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Ա. Բարխուդարյանը (հետագայում մշակութային գործիչ, թարգմանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.

Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. «Նրան մենք՝ ընկերներս խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համաձայնեց:

Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ խումբ, գլխավորապես օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը, որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց իբրև սկսնակ բանաստեղծի:

Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռանդուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից, որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.

— Աղջի՛, Սաթենիկ, գիտես երեկվա այն երիտասարդը, որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի՜նչ հիասթափություն, ո՛չ միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 357:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մշակ», 1890, թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը բանաստեղծների նոր սերնդի մասին:

Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպագրվում էին «Մուրճում» և «Աղբյուրում» (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թումանյան). եթե նրանք «հենց ծնած օրն էլ Աբրահամի գոգը մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց գրականությունը ոչ թե միայն մի բան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օգուտ կունենար»:

Այս ակնարկի մասին բանաստեղծն Ան. Աբովյանին գրում է. «... «Մշակի» այսօրվան համարում խմբագրի փոխան Մալումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես բսնած բանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը (որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կընդունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջացել է նրանից, որ «Նոր-Դարը» գովեց: «Նոր-Դարի» գովեստն էլ ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում: Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ իմ ղայդեն որը կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼժ 9, 55, 497:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Այցելում է [[Պերճ Պռոշյան]]ին:

«Այս երեկոյան գնացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր «Բղդեն» և «Մշակին»... աբագիրը ձգելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի գագաթը բարձրացնելուց հետո, արձակեց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 56:

''Դեկտեմբերի 1.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Երկու օր առաջ ստացել է բանաստեղծի նամակը (անհայտ): Ցավում է, որ գիրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ գումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվածատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ բարեխոսել՝ Թումանյանի պարտքի վերաբերյալ: Հետաքրքրվում է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես գյուղացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է համարում Սաքոյի խելագարությունը: Գրում է իրեն վերաբերող որոշ ուսումնական հարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Դեկտեմբերի 2, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Համերգ» («Վտակը ժայռից ներքև է թըռչում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 70, 560:

''Դեկտեմբերի 3.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ստացել է «անուշաբույր ծաղկեփունջը»՝ «Բանաստեղծությունները»: Ոգևորված և հիացած է բանաստեղծի տաղանդով: Համամիտ է «Նոր-Դարի» գնահատականի հետ՝ «...այդ բանաստեղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման «բանաստեղծություններին», որոնցով հեղեղել են մեր գրականությունը և դեռ շարունակում են հեղեղել»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 284, 331:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 6&gt;''. – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285:

''Դեկտեմբերի 6''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա բոլոր ստեղծագործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելագարությունը համոզիչ չէ. «Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում է, որովհետև ոչ թե անբնական, այլ բնականից էլ բնական է Սաքոյի խելագարվելը»: Գրում է. ««Մեհրի» պոեմայի մեջ իմ անձն ավորությունս եմ տեսնում»:

Նամակի «չորրորդ երեսում» գրում է հայատառ թուրքերեն [[բայաթի]]ների մի շարք:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285 – 288:

''Դեկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ընդունիր, իմ քույր...» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 339, 646:

''Դեկտեմբերի 8.'' – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թումանյանին՝ Գուլագարակից:

Մամուլից (տե՛ս նոյեմբերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է տեսել Թումանյանի բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եղբայր, որ քո շնորհալի բանաստեղծությունների փոքրիկ գրքույկը արժանացել է լրագրական գովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 288:

''Դեկտեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց–Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ նոյեմբերի 29-ի նամակի պատասխանն է: Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ կարծիքները իր բանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տաղանդավոր բանաստեղծ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 289-291:

''Դեկտեմբերի 11''.— Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Գրում է բացառապես իրեն վերաբերող նեղ անձնականհարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 934:

''Դեկտեմբերի 11, 12''. – Տպագրվում է Վարսամի ([[Մանուկ Աբեղյան]]) դրվատական հոդվածը Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» մասին:

Գրախոսը բարձր է գնահատում բանաստեղծի ստեղծագործության ժողովրդական ոգին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում է «Մեհրին», «Ալեքը», «Լոռեցի Սաքոն». «Մեր վիպերգական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն իրենց նմանը թե՛ կենդանությամբ, թե՛ զգացմունքների բնականությամբ»: Հատուկ շեշտում է «կանոնավոր», «գեղեցիկ» լեզուն:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 196,197:

''Դեկտեմբերի 12'' .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է գրաբեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց մոտ ազգականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:

''Դեկտեմբերի 16.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Նուխիից:

Հարցնում է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին: Խնդրում է գրքեր ուղարկել՝ բաժանորդներին հանձնելու:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 291:

''Դեկտեմբերի 18, Թիֆլիս .''— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝ դեկտեմբերի 16-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:

''Դեկտեմբերի 19 .''— Մելքոն Ասլիբեկյանի բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Խնդրում է ևս չորս օրինակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյանի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

Դեկտեմբերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել գրքի տպագրության ծախսերից մնացած գումարը: Խոստանում է ուղարկել գրքի՝ իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292:

''Դեկտեմբերի 23, Թիֆլիս .''— Ստանում է Մ. Ասլիբեկյանի՝ դեկտեմբերի 19-ի բացիկը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

''Դեկտեմբերի 23.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Գրում է խրախուսական տողեր. «Պետք է ասած, որ գիրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ: &lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, բուն ժողովրդի շրջանից դուրս չգալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, իբրև ընկեր, անկեղծությամբ ասում եմ, որ ապագադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես բոլորովին Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեմբերի 1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, բոլոր սրտով նվիրվիր փափագած գործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում և մասնավորապես քո ընկերներդ»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292-293:

''Դեկտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:

Հայտնում է, որ ուղարկած գրքերը վաճառվում են: Խնդրում է «ծախսի մասին ոչինչ չասե», քանի որ ընկերներ են: Շատ է զբաղված, այդ պատճառով բացիկ է ուղարկում. ասելիք շատ ունի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:

''Դեկտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա. Ղլտճյանին:

Դժգոհում է, որ «շատ ժամանակ է» նրանից նամակ չի ստացել: Մտահոգված է ընկերոջ վիճակով, «ընդհանրապես ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ» իրեն «մտածել է տալիս». «Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և բարկացկոտ եմ դարձել վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն նամակներով եմ մխիթարվում»:

Տեղեկություններ է հաղորդում «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի արձագանքների մասին: Հիշում է հատկապես Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեմբերի 1) և ավելացնում. «Այս բանը մինչև անգամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում պատահեցի զայրացած էին, մինչև անգամ մի քանիսը, Բեկնազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի բան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես բոլորովին բանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և «Նոր-Դարի» չափից դուրս գովեստը (տե՛ս դեկտեմբերի 11, 12): Մինչև անգամ հետո բժիշկ Տեր-Գրիգորյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը գրելիս իմ գիրքս չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող գնացել էր Մալումյանին այսպես ասել – պարոն, դու այս գիրքը կամ չես կարդացել, կամ չես հասկացել: «Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է Մալումյանը,— նա միանգամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկային: «Նոր-Դարի» կրիտիկան կարդացած կլինես, «Մուրճինը» հունվարին կլինի, «Աղբյուրում» էլ կլինի: Հայտնի հայկաբան և անհայտ բանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի մոտ մեծ գովեստով էր խոսացել գրքի մասին, ասելով, որ 5 անգամ կարդացել է և մտադիր է բան գրելու: Ես կրկնում եմ, շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:

''Դեկտեմբերի 27'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Իր հիացմունքն է հայտնում «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի վերաբերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով «Լոռու հարազատ զավակ», «պատիվ է բերում հայրենիքին». «Ես վաղու՜ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի բանաստեղծ..., &lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հոգիս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...»: Շատ է հավանել «Լոռեցի Սաքոն», «Ալեքը», «Մեհրին»: Այն տպավորությունն է ստացել, որ «Ալեքի» տերտերի նախատիպը բանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի տողերը՝ «Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...» համեմատում է [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանի]] «Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, գոտի
ածվեր Հայաստանի» տողերի հետ, և ավելացնում. «Ո՜րքան քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո՜րքան ներդաշնակություն քո և նրա նկարագրությանց մեջ»: Ու վերջում. «Գրիր, հոգիս, գրիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր բոլոր քունջ ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես «Ավազակները», հիշո՞ւմ ես Չոփուռի տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 394-396:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս'' . «Մի երկու նամակ» Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտեմբերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499:

Դեկտեմբր. – Գրում է «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 71, 561:

''Դեկտեմբեր.'' – Գրում է «Իսրայել» («Պանդուխտ, հալածված, հոգնած, վշտաբեկ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 72, 561:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;.'' – Տպագրվում է հայտարարություն՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գիրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ «Աղբյուրում» կտպագրվի նաև հայկաբան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր գրքի մասին (տե՛ս դեկտեմբերի 25), բայց տպագրվում է միայն հայտարարություն: «Աղբյուրում», 1990, թիվ 12:

''1890.'' – Գրում է «Մեհրի» պոեմը:

Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու ճակատագրի հանդեպ բանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև գրական-հասարակական գործունեության վերջը (տե՛ս դեկտեմբերի վերջ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 35, 503:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մեհրի» պոեմը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 21-41:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ալեք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 42-54:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծության թարգմանությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 79-80:

''1890.''— Առաջին անգամ տպագրվում է «Լոռեցի Սաքոն» պոեմի առաջին տարբերակը:&lt;br&gt;
ԲՄI, 5-20:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Աղոթք» («Սողոմոնի պես, տեր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 85:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Ամառվա գիշերը գյուղում» («Լուսընկա գիշեր...») բանաստեղծությունը՝ «Ամառային գիշերը գյուղում» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 76-78:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 88-91:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 84:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ես նայում եմ իմ առջև...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 74:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 82:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Երբ ես տխուր, հուսահատ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 96:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 67-69:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 83:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Պանդուխտն երգեց օտար երկրում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 72-73:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը՝ «N-ին» խորագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 81:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 92:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մարգարե» («Երբ որ վեհության կնիքը ճակատին...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 97-98:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» («Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 86-87:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Չարամիտներին» («Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 93-94:

''1890''.– Առաջին անգամ տպագրվում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 95:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Իղձ» («Ինչո՞ւ չեմ թռչուն, վայրենի մի հավ...») բանաստեղծությունը՝ «[[Միխայել Լերմոնտով|Լերմոնտովից]] փոխադրություն» ենթավերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 70-71:

''1890.–'' Առաջին անգամ տպագրվում է («Աղբյուր», թիվ 8-9, էջ 20) «Արև և Լուսին» բալլադը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''1890.''– Գրում է «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս և ուռչում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 78, 562:

''&lt;1890&gt;.'' – Գրում է «Գիշեր» բանաստեղծությունը:*
* «Հին կռիվը» պոեմի առաջին տարբերակի հատվածներից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 76, 562:

''1890''.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է «Տարոնի գարունը» («Գարունն եկավ և թևերը...») բանաստեղծությունը:*
* «Հին կռիվը» պոեմի նախնական տարբերակի հատվածներից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 73, 561:

''1890.''– Գրում է «Տապանագիր» («Կյանքի տղմի մեջ գլխովին թաղված...») բանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օգտագործել է «Պոետն ու Մուսան» երգիծապոեմի «Փողի քսա՜կը, փողի քսա՜կը...» հատվածում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 81, 564:

''1890.''– Գրում է «Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 80, 564:

''1890.–'' Գրում է «Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշերով» նկարի առջև» («Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 79, 563:

''1890''.– Գրում է «Նախերգանք» («Լեռնե՜ր, ներշնչված դարձյալ ձեզանով...») բանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ «Հառաչանք» պոեմի նախերգանքը: Հետագայում բանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզբում՝ որպես ամբողջ ստեղծագործության նախերգանք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:

''1890''.– Գրում է «Անց կացա՜ն...» քառյակը:*
* «Հառաչանք» պոեմի հատվածներից է, որ բանաստեղծը հետագայում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 7, 514:

''1890''.– Գրում է «Վերջացա՜վ...» քառյակը:*
* «Հառաչանք» պոեմի հատվածներից է, որ բանաստեղծը հետագայում հրատարակել է որպես քառյակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 8, 514:

''1890.''– Գրում է «Մերժված օրենք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:

''1890-ից սկսած .''—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 283:

''1890, վերջեր.'' – Սկսում է աշխատել «Հառաչանք» պոեմի վրա:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 509:

''&lt;1890&gt;. –'' Գրում է «Դարձյալ նրանց» («Հայտնի եզվիտներ, ի՞նչ եք աղմկում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;1890&gt;.'' – Գրում է «Հին կռիվը» պոեմի առաջին տարբերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն հուշել է հայտնի ազգային-հասարակական գործիչ Ստեփան Զորյանը (Ռոստոմ). «Հետագայում էլ մի քանի պատմություններ արավ ու առաջարկեց, որ բանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին, մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օգտվեցի ու նյութ առա մի պոեմի: Պոեմը թեև գրելիս բոլորովին փոխվեց և ուրիշ բան դուրս եկավ, բայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր գտա պատահմունքով, որ տպվեցին «Տանը», «Երկրում» և «Հայոց լեռներում» վերնագրերով» (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռագրից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12239</id>
      <timestamp>2012-12-09T16:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="126259">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1890 բաժինը:

== 1890 ==

''Հունվարի 6'' .— Ստ. Զորյանի (Ռոստոմ) նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Սուրբ Ծնունդը և Մկրտությունը: Գրում է որոշ կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է Գոլոշյանից վերցնել իր [[գիրք]]ը և ուղարկել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1198:

''Հունվարի 14 (հ. տ.), Թիֆլիս''. – Թումանյանի անվանակոչության օրը:

Օ. Թումանյանը հիշում է. «Հունվարի 14-ին (հին տոմարով) Օհանեսի անվանակոչության օրն էր: Ծանոթ օրիորդները այդ օրը հավաքվեցին մեզ մոտ, և այդպիսով սկիզբ դրվեց հունվարի 14-ի տոնակատարության: Նվեր էին բերել մի թանաքաման, զույգ մոմակալներով (այժմ Թումանյանի թանգարանումն է), արծաթե գրիչ, ծոցատետր, ծաղիկներ և այլն»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 334:

''Հունվար, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Լ. Մանվելյանի «Թումանյանի ստեղծագործությունը» հոդվածը:&lt;br&gt;
«Մուրճ», 1890, թիվ 1:

''Փետրվարի 26'' .—Տիգրան Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է արագացնել ինչ-որ վկայականի գործը: Ակնարկում է իր՝ քահանա դառնալու մտադրության մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2121:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 45, 553:

''Ապրիլի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ բանաստեղծությունը ներշնչված է մի ծանոթ աղջկա հանդեպ երկար ժամանակ բանաստեղծի տածած սիրո զգացումից (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 47, 554:

''Ապրիլի 4, Թիֆլիս.'' – Թարգմանում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ա. Ս. Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» սկսվածքով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 229, 588:

''Ապրիլի սկիզբ, Թիֆլիս.''– Ալեքսանդրյան այգում հրաժեշտի հանդիպում [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանի]] հետ:

Ան. Աբովյանը հիշում է. Նշանակված ժամին երկուսս էլ այնտեղ էինք, բայց լուռ ու մտախոհ, կարծես կուրծքներս արճճի ծանրության տակ ճնշվելիս լինեին: Առաջինը ես ընդհատեցի լռությունը: «Դե, էլ ինչ ասեմ, Ուհանես ջան, մնաս բարով, համա շուտ-շուտ [[նամակ]] գրի»: Հովհաննեսի սիրտը փուլ եկավ. հեկեկաց ու ինձ էլ վարակեց: Անխոս գրկախառնվեցինք, ջերմաջերմ համբուրվեցինք ու բաժանվեցինք»:*
* Ան. Աբովյանը, անգործ և անելանելի վիճակի մեջ լինելով, իր ազգականներից մեկի առաջարկությամբ մեկնում էր Պոդոլսկի նահանգի Կամենեց քաղաքը՝ որպես նոր բացվելիք խանութի գործակատար:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 230:

''Ապրիլի 14.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Խարկովից:

Բացիկ-նամակով հայտնում է բարեհաջող Խարկով հասնելու մասին. «...այն քաղաքը, որի նահանգը տարագրվածներն են աքսորվում &lt;....&gt; մենք մի՞թե նույն մարդիկը չենք, գուցե այն զանազանությամբ միայն, որ առաջինները գոնե իրավունք ունին բողոքելու աշխարհիս օրենքի համաձայն, իսկ մենք մեր բողոքը մեր մեջն ենք խեղդում...»: Խոստանում է ուղարկել իր հասցեն, հաղորդել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 18, Թիֆլիս.'' – Նամակ [[Ավետիք Արասխանյան]]ին:

«Մեծապատիվ պարոն խմբագիր

«Մուրճ» ամսագրի

Չենք կարող թաքցնել այն զայրույթը և զզվանքը, որ հարուցեց «Մշակն» յուր այս տարվա N-ի* «ֆելիետոնով» և N-ի «Մի բացատրությունով»՝ հրապարակախոսին և նույն իսկ սոսկ մարդուն անվայել անպատկառությամբ հարձակվելով Ձեզ վրա:

Արդ մենք, պարոն խմբագիր, բողոքելով այդ անպատվաբեր վարմունքի դեմ, հույս ենք տածում, որ անկարող կլինին այդ և նմանօրինակ լուտանքները Ձեզ հանել հայհոյանքների հրապարակը, և որ «Մուրճի» էջերը սուրբ կպահեք ''հայհոյանքներից'', որից մենք կշտացել ենք:
Մնում ենք խորին հարգանոք՝&lt;br&gt;
Հովհաննես Թումանյանց&lt;br&gt;
Զաքարիա Ջալալյանց&lt;br&gt;
Սեդրակ Գրիգորյանց&lt;br&gt;
Դավիթ Շահլամյանց»:
* N-ը [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]] է, որ իր [[ֆելիետոն]]ում և հոդվածում («Մշակ», 1890, N 36, 37) ծաղրել էր Ավ. Արասխանյանի ողջույնի խոսքը՝ Խրիմյան Հայրիկի 70-ամյա հոբելյանի առթիվ, և «Իշխան Բիսմարկի հրաժարականը» հոդվածը («Մուրճ», 1890, No 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 13, 477- 479:

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս''. – Գրում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ ոտանավորը նվիրված է իրենց տուն այցի եկած մի օրիորդի, որին ժամանակին անպատասխան սիրել էր բանաստեղծը (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 49, 554:

''Ապրիլի 21 .''– Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկից՝ Ան.Աբովյանից:

Ուղարկում է հասցեն և խոստանում գրել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 731 (211 լր.):

''Ապրիլի 21, Թիֆլիս .''—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 14-ի նամակը Խարկովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 730:

''Ապրիլի 22, Թիֆլիս .''- Գրում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի հուշերի՝ այն ուղղված է «Չոփուռի տղաներին» դատապարտողների դեմ (ԹԺՀ, 346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 50, 555:

''Ապրիլ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Խորհրդածություն» («Ո՞րն է դրախտը,— վայրն երանավետ...») բանաստեղծությունը:

Հետագայում 1-18 տողերի ինքնագիրը հեղինակը նվիրել է Հովհ. Մալխասյանին՝ ընծայականով. «Հիշատակ պ. Հ. Մալխասյանին, 29-ին հունվարի, 1891 թ., Թիֆլիս» (ԳԱԹ, Հովհ. Մալխասյանի ֆոնդ, թիվ 152):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 51, 555:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարգարե» բանաստեղծությունը՝ Գր. Արծրունու հրապարակախոսական գործունեության 25 - ամյակի առթիվ:

Տիգրան Փիրումյանը վկայում է. «Նույն Արծրունուն էր վերաբերում նաև «Մարգարեն». բայց Թումանյանը կամեցավ այդտեղ իդեալական կերպարանք տալ՝ աչքի առաջ ունենալով նաև Քրիստոսին» (ԹԺՀ, 345):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 53, 555-556:

''Մայիսի 3 .''— Ս. Սիմեոնյանի նամակը բանաստեղծին` Ջալալօղլուց:

Կոնսիստորիա է վերադարձրել որդու ծննդյան վկայականը, որտեղ ազգանունը սխալ է գրված եղել: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ ճշտված վկայականը որքան կարելի է շուտ ստանալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1982:

''Մայիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հիշեցնում է իրենց բաժանման օրը, անկեղծ ընկերական արցունքները. «մտերիմ – ընկերական սիրուց քաղցր սեր աշխարհում չունի գոյություն» (տե՛ս ապրիլի սկիզբ): Խոստանում է ուղարկել ճանապարհորդական տպավորությունները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 732:

''Մայիսի 5.'' – Ե. Երզնկյանի* նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

* Երզնկյանը բանաստեղծի մտերիմներից էր, հաղպատցի, Ներսիսյան դպրոցի շրջանավարտ, գավառական ուսուցիչ և բանահավաք: Նամակով խնդրում է ուղարկել խոստացած «Գյուղական խալիֆան», «Սոկրատ» և այլ գրքեր, «Աղբյուր», «Նոր-Դար», «Մշակ» և այլ պարբերականներ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1163:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու հոբելյանի առթիվ կազմակերպված ներկայացմանը Թիֆլիսի «Կլուբի» ամառային շենքում:

«Ես էլ &lt;....&gt; հուշարար էի. է՛հ, փա.ռք Աստծո, հուշարար էլ դարձա. դերասան խո արդեն...(տե՛ս 1887, փետրվարի 12)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479 – 481:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «A la՛ Նադսոն. Պոետին» բանաստեղծությունը:

Ռուս բանաստեղծ Ս. Յու. Նադսոնի՝ 1885 թ. հրատարակված «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն մեծ ազդեցություն է 0ործել երիտասարդ μանաստեղծների, այդ թվում նաև Թումանյանի վրա, ինչի մասին վկայում է այս ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 54, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 8-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ 1890 թ. ապրիլի 14-ի և մայիսի 4-ի նամակները Խարկովից և Կամենեց – Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 329, 645:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս''. – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկություններ է հաղորդում Գր. Արծրունու՝ այդ օրերին կատարված հոբելյանի մասին. «Իրավն ասած, անշուք էր և բռնի, ստոր միջոցներով սարքած բան, որ պատիվ չէր բերում հոբելյարին: «Արձագանքն» ու «Նոր-Դարը» բավականին վնասեցին, իսկ «Մուրճն» ուղերձ ուղարկեց...»:

Հայտնում է, որ տպագրության է պատրաստում բանաստեղծությունները:

Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ» բանաստեղծությունը՝ հետևյալ բացատրությամբ. «Մի ժամ առաջ (ժամը 11-ն է) լուսամուտից նայում էի երկնքին, մի վառ աստղի, և մտքիս մեջ ասում, արդյոք դուն է՞լ ես նույն ժամին նույն աստղին նայում...

Փայլուն աստղիկ երկնադիտակ,&lt;br&gt;
Դուն, որ տեսնում ես ամեն բան,&lt;br&gt;
Սառն հյուսիսի երկնքի տակ&lt;br&gt;
Ունիմ ընկեր, տեսնո՞ւմ ես նրան...&lt;br&gt;
Նա էլ ինձ պես&lt;br&gt;
Նայո՞ւմ է քեզ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս'' .- Ստանում է Ե. Երզնկյանի նամակը (տե՛ս մայիսի 5). Մեր ազգային-եկեղեցական շաշիցը, չէ, ներողություն, լրբիցը՝ Եղիշեիցը, այսօր նամակ ստացա, գրում է, թե գրքեր ու դեղեր ուղարկիր, գրքեր հլա ուղարկեցի, իսկ դեղերի համար գրեցի, թե «Մարդ ոչ միայն դեղիւ կեցցէ, այլ μանիւ աստուծոյ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14–15, 479-481:

''Մայիսի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ե. Երզնկյանին (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» բանաստեղծությունը:

Տ. Փիրումյանը հիշում է. «Մի քանի հոգու հետ պատշգամբում նստած դիտում է երկինքը ու տեղնուտեղը ստեղծագործում և ներկա եղողներին թելադրում» (ԹԺՀ, 345-346):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 56, 556:

''&lt;Մինչև մայիսի 17-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Ե. Երզնկյանին է ուղարկում «Սոկրատ» և «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանին» գրքերը, որ խնդրել էր նա (տե՛ս մայիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 14, 479:

''Մայիսի 17.'' – Ե. Երզնկյանի նամակը բանաստեղծին՝ Կողբից:

Խնդրում է գտնել Գրիգոր Երիցյանին, վերցնել և ուղարկել այն դեղերը, որ վաղուց խնդրել էր (տե՛ս մայիսի 8): Շնորհակալ է ստացած գրքերի համար (տե՛ս մինչև մայիսի 17-ը):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1164:

''Մայիսի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուրախ է, որ ստացել է բանաստեղծի նամակը: Հայտնում է, որ մայիսի 8-ից ստանում է «Նոր-Դարը»: Խորհուրդ է տալիս բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրել «Մուրճում»՝ գրական շրջանների կարծիքն իմանալու համար: Անդրադառնում է կենցաղային որոշ հարցերի: Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ա մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 18, Թիֆլիս.'' – Բաժանորդներին է տալիս «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը:

Այդ մասին նշում է թիվ 1 (11) ծոցատետրում. «1890 թ. մայիսի 18-ին «Բանաստեղծությունների» բաժանորդաթերթերը տվեցի.

1. Մելքոնին (Ասլիբեկյանց)&lt;br&gt;
2. Բագրատին (Թումանյանց)&lt;br&gt;
3. Սիմեոնին (Ղլտչյանց(... (22 անուն)»:

Այնուհետև երկար ցուցակ՝ ումից ինչքան գումար է ստացել, ում ինչքան է ուղարկել, բաժանորդագրությամբ կամ վաճառելու ում քանի օրինակ գիրք է ուղարկել և այլն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 158 – 160:

''Մայիսի 20 .'' – Գրում է «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 57, 557:

Տ. Փիրումյանի վկայությամբ՝ Թումանյանը բանաստեղծությունը գրել է Թիֆլիսի Մթածմինդա սարից քաղաքը դիտելիս:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 346:

''Մայիսի 22'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Բ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Մայիսի 24'' .— Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Գ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Մայիսի 26, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 18-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 733:

''Մայիսի 26'' .– Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Դ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Մայիսի 26'' .—Թիֆլիս է ժամանում իտալացի ողբերգակ դերասան Էռնեստո Ռոսսին:

Կայարանում նրան դիմավորում են մեծ շուքով (տե՛ս «Մշակ», 1890, թիվ 59): Որպես սիրողական խմբի անդամ՝ Թումանյանը ևս դիմավորողների խմբում էր. «Ես էլ էի սիրողների &lt;խմբի&gt; մեջ: Ռուս անտրեպրերնորը մեզ հրավիրեց Ռոսսուն դիմավորելու: Եվ ահա մենք, իբրև դերասանական խումբ, գնացինք կայարան Ռոսսուն ընդունեցինք ծաղկեփնջերով ու երաժշտությունով: Ռոսսին մեզ հրավիրեց իր բոլոր ներկայացումներին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260:

''Մայիսի 28''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Ե մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 22-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 734:

''Մայիսի 30, Թիֆլիս'' .– Ներկա է լինում [[Շեքսպիր]]ի «Համլետի» առաջին բեմադրությանը՝ Էռնեստո Ռոսսիի մասնակցությամբ (տե՛ս մայիսի 26):

Բանաստեղծը հիշում է. «Համլետի ներկայացման գիշերն էր: &lt;....&gt; Գործողությունը վերջացավ: Վարագույրն իջավ: Թատրոնը դղրդաց միահամուռ ու անընդհատ ծափահարություններից: Ռոսսին ստիպված մի քանի անգամ բեմ դուրս եկավ, մինչև որ հասարակությունը հանգստացավ: Եվ հասարակությունը հանգստացավ թե չէ, նույնիսկ Ռոսսու թարմ խաղի ահագին տպավորության տակ գրեթե միաձայն արձակեց իր վճիռը:

– Սքանչելի է ... բայց Ադամյանին չի հասնիլ:

Ես իմ կյանքում, թերևս, երբեք ինձ էնքան հպարտ չեմ զգացել իբրև հայ, ինչպես էն գիշեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 7, 260, 632:

''&lt;Մինչև ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Ընկերների առաջարկությամբ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն ներկայացնում է գրաքննիչին՝ տպագրության թույլտվություն ստանալու համար:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը մեր առաջարկությամբ իր կազմած ժողովածուն ներկայացրեց Թիֆլիսի գրաքննիչին՝ թույլտվություն ստանալու համար, որը բավական երկար պահելուց հետո մերժեց թույլտվությունը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''&lt;Ամառ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բարեկամների խորհրդով բանաստեղծությունների ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա՝ տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին:

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «Թումանյանը բարեկամների խորհրդով իր ժողովածուն ուղարկում է Մոսկվա, տպարանատեր Մկրտիչ Բարխուդարյանին, առաջարկելով թույլտվություն ստանալ և որոշ պայմաններով տպագրել»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Մինչև հունիսի 3 – ը, Թիֆլիս''.– Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 1, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 24-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 735:

''Հունիսի 2, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 26-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 736:

''Հունիսի 3, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է նրա չորրորդ նամակը: Գրում է, որ զիջելով բարեկամների համառ հորդորներին, պատրաստվում է տպագրության հանձնել «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքը. արդեն տպագրել է տվել բաժանորդաթերթերը:

Խիստ դժգոհություն է հայտնում ժամանակի մամուլում տիրող բարքերից, հատկապես միմյանց հանդեպ անհաշտ թշնամությունից. □Մամուլի մասին, որ մի՛ խոսալ. այնքան եմ զզված, որ չեմ ուզում կարդալ և ոչ մեկը. դրանց մասին, որպեսզի կարճ կտրեմ, այստեղ եմ դնում մի տուն իմ ոտանավորից.

Ահա գետնաքարշ և չարախնդում&lt;br&gt;
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների&lt;br&gt;
Վխտում են անվախ հրապարակներում,&lt;br&gt;
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի...»*

Վերջում ավելացնում է. «Այս նամակս գրել եմ հոգեկան մի սուրբ հուզմունքի ժամանակ, որ ընդդեմ է բարձրանում ամեն տեսակ խավարի և մոլության և բարձրանում է նրանց յուր հորձանքի, ալիքների ներքո խորտակելու...»:

*Քառատողը «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ» բանաստեղծությունից է (ԵԼԺ 1, 35):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 15-18, 481:

''Հունիսի 4, Թիֆլիս'' .— Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ մայիսի 28-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 737. ԵԼԺ 9, 15, 481:

''Հունիսի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:

Ըստ Տ. Փիրումյանի վկայության (ԹԺՀ, 346)՝ նվիրված է այն խեղճ գյուղացիներին, որոնցից մեծամեծ կաշառքներ էին վերցնում Թիֆլիսի կոնսիստորիայի պաշտոնյաները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 59, 557:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, խնայեցե՛ք, մի՛ հիշեցն եք ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 60, 558:

''&lt;Հունիսի առաջին կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Գրում է □Անուշ□ պոեմի առաջին տարբերակը:

Այդ ժամանակ արդեն Մոսկվա էր ուղարկել իր առաջին ժողովածուի ձեռագիրը (տե՛ս հուլիսի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 79, 513:

''&lt;Մինչև հուլիս, Թիֆլիս&gt;.'' – Գրում է «Դարձ» պոեմը:

Պահպանվել է մի ինքնագիր` սևագիր, անավարտ: Մաքրագիր օրինակը կորել է, ինչի մասին բանաստեղծը հիշատակում է ն.թ. օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին գրած նամակում (ԵԼԺ 24, 485):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 143, 536:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» Զ մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 4.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ հունիսի 3-ի նամակը: Խրախուսում է ընկերոջ մտադրությունը՝ տպագրության հանձնել իր բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, հոգիս, քո առաջին քայլը &lt;....&gt; ցանկանում եմ կատարյալ առաջադիմություն: &lt;....&gt; Ինչ վերաբերում է ասածդ՝ մեր տկար ուժերի կազդուրելու և ազգի և մարդկության բարօրության օգտին գործադրելու մասին մտածելը, այդ մասին մենք
շատ ենք խոսացել, և ես չեմ մոռանալ...»:

Տալիս է նաև որոշ կենցաղային խորհուրդներ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 260-261:

''Հուլիսի 5'' .- Գրում է «Հիշողություն հայրենիքից» («Այս կրծքի տակ ապականված...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 61, 558:

''Հուլիսի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը:

Այս բանաստեղծության մասին Թումանյանն ակնարկում է օգոստոսի 27-ին և սեպտեմբերի 28-ին Ան. Աբովյանին ուղարկած նամակներում:

Առաջին նամակում. «Ստեփանի նամակի հետ մի ոտանավոր ուղարկեցի, կարծեմ թախծալի է, չէ՞...» (ԵԼԺ 9, 27, 485):

Հաջորդ նամակում. «Շատ ուրախացա քո նամակիդ վերջաբան ոտանավոր պատասխանովդ. վերջին երկու տունը հավանեցի, որոնք իբրև «հույս» պատասխանում են իմ «թախծին», իսկ մնացածը միևնույն է, թե հիվանդին ասես մեռիր կամ անպատճառ կմեռնես» (ԵԼԺ 9, 40, 489):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 64, 559:

''Հուլիսի 5 .''—Հ. Ճուղուրյանի (Սեդրակ Մովսիսյան) նամակը Թումանյանին՝ Ղազախից:

Խնդրում է տեղեկանալ և գրել, թե իր գործերի վերաբերյալ ի՞նչ տնօրինություն է եղել կոնսիստորիայում, արդյոք կա՞ն հակառակորդ թերթեր և ի՞նչ են գրում: Նաև հանձնարարում է ստուգել, թե իր անունը (Հարություն Ճուղուրյան) ուսուցչական ցուցակների հավելվածում կա՞, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1582:

''Հուլիսի 5.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

«Շուշի, զավոդի ձորում, հուլիսի 5-ին հայրենիք գնալիս.

Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
Ես մեղավոր&lt;br&gt;
Միտքս մոլոր,&lt;br&gt;
Սիրտս լքված,&lt;br&gt;
Ահաբեկված.&lt;br&gt;
Ես [Թույլ] գնում եմ...&lt;br&gt;
Եվ [Պինդ] սեղմում եմ&lt;br&gt;
Սառը փողը հրացանիս&lt;br&gt;
[Աշխատում եմ]&lt;br&gt;
[Սրտապնդում եմ]&lt;br&gt;
Սակայն իզուր,&lt;br&gt;
Դարձյալ սարսուռ,&lt;br&gt;
[Մտքերս սև]&lt;br&gt;
Դարձյալ &lt;1անընթ.&gt;&lt;br&gt;
—————&lt;br&gt;
Օ՜, իմ հրացան,&lt;br&gt;
Կրծքիս մեջ է թշնամին&lt;br&gt;
Ձորն ահավոր,&lt;br&gt;
[Միտքս մոլոր ձայն ահավոր]&lt;br&gt;
Կա հանցավոր.*&lt;br&gt;
Ես կանգնում եմ&lt;br&gt;
[Ես ինչ անեմ]&lt;br&gt;
[Դողում եմ]&lt;br&gt;
Ինձ քիչ մնաց&lt;br&gt;
Որ հասնեի [գերեզմանիս] [տապանիս] վախճանիս, պատանքիս»:
* կա նաև՝ կա մահապարտ:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 161-162:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս'' .—Մի երեկո Ս. Հովվյանի հետ այցելում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

«Անցյալ երեկոյան «Մուրճի» խմբագրատանն էինք (ես ու Սիմեոն Հովվյանը). ջերմ վիճաբանություններ տեղի ունեցան բանաստեղծության և բանաստեղծների մասին. գլխավորապես խմբագիրը և ճեմարանի ուսուցիչ Լիսիցյանն էին վիճում. վերջինս հերքում էր փաստերով «Մուրճի» բանաստեղծների բարձրությունը և ինքնուրույնությունը, որ սակայն Արասխանյանը պաշտպանում էր ամենայն ուժով: Լիսիցյանը պահանջում էր, որ տպվեն առայժմ բոլոր երիտասարդ բանաստեղծների ուղարկածները, որպեսզի նրանք սիրտ առնեն և իրանց գույնով ու ուժով մտնեն ասպարեզ և այն ժամանակ կարելի լինի իմանալ, թե որն է նրանցից իսկական բանաստեղծ, և ոչ թե հետ ուղարկել, վախեցնել և արհամարհանքով խորտակել նրա ունեցած-չունեցած ձիրքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 19:

''&lt;Մինչև հուլիսի 6-ը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզμ)&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ ընկերոջը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանի խմբագրիչ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Նամակի հետ ուղարկում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի ձեռագիր տետրը (տե՛ս հունիսի առաջին կես):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ո.հ, թող սեր իմ, հրափետուր...» քառատող բանաստեղծությունը:

Ձեռագիրը՝ հունիսի 6-ին Ան. Աբովյանին հղած նամակում. «Այստեղ անհնար է սիրել. ո՞ւմ սիրես. իսկ առանց սեր կյանք չկա. դուն սիրո ծնունդ և սիրո երգիչ, սիրո երկրպագու ես, դուն հասկանում ես որն է սերը. ես այստեղ սիրել չեմ կարող.—

Ո՜հ, թող սերն իմ հրափետուր&lt;br&gt;
Դեպի հյուսիս խոյանա,&lt;br&gt;
Ցնծա հոգիս այս տխուր,&lt;br&gt;
Սիրտս առժամ հովանա...» (ԵԼԺ 9, 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 330, 645:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մեժիբոլ՝ Ան. Աբովյանին:

Առաջին անգամ հիշատակում է «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին. «Իմ տետրակն արդեն ուղարկված է Մոսկվա տպագրելու... Հետո քեզ կուղարկեմ իմ նոր գրածներից (տետրակից հետո), ի թիվս այլոց և մի պոեմա «Անուշ» վերնագրով, Լոռու կյանքից...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 18, 482:

''Հուլիսի 6, Թիֆլիս'' .—Նույն նամակում բողոքում է կյանքից, միջավայրից, խեղդող մթնոլորտից:

«Այստեղ շատ տխուր է, Անուշավան ջան, ոչ մի մխիթարության նշան չէ երևում մեր երկնակամարի վրա. մարդիկ իրար ուտում եմ, կողոպտում են, սպանում են բարոյապես և, ո՜վ ամոթ, իրանց գարշելի բերանն առած՝ ամբողջ օրը ծամում են ազնվությունը և լուսավորությունը:

Ինձ, իրավն ասեմ, խեղդում է այս մթնոլորտը, չկա ընկերական շրջան, չկա գրականության մասին խորհող մարդոց շրջան, որ ղեկավարեին երիտասարդներին, չկա մի անկյուն, որ տիրած չլինի ավազակությունը, անառակ և ցոփ կյանքը, բռնությունը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 20:

''Հուլիսի 10.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի՝ մինչև հուլիսի 6-ը գրած նամակը (անհայտ) և բանաստեղծությունների տետրը՝ Մ. Բարխուդարյանի տպարանում տպագրելու համար: Խոստանում է ներկայացնել գրաքննիչին, որը Պետերբուրգից Մոսկվա է գալու նույն ամսի 15-ին: Վստահություն է հայտնում, որ 16-ին արդեն թույլտվությունը կլինի: 

Տեղեկություններ է հաղորդում տպարանի և տպագրության պայմանների մասին:

Հետաքրքրվում է «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության գործերով. «Սիրելի Հովհաննես, արդյոք ինչպես է շարունակվում ձեր ընկերության գործը, կամ թե գոյություն ունի՞, թե ոչ: Խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 261-262:

''Հուլիսի 11.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Ուղարկում է «Ճանապարհորդական տպավորությունների» վերջին՝ Է մասը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 11, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 4-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 739:

''Հուլիսի 15.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի 6-ի նամակի պատասխանն է: Իր ուրախությունն է հայտնում նամակի համար: Ուզում է իմանալ Թումանյանի կարծիքը իր «Ճանապարհորդական տպավորությունների» մասին: Սրտմտած է, որ բանաստեղծը, թեև խոստացել էր, բայց չի այցելում իրենց ընտանիքին: Անհանգստացած է այն լուրից, թե «Նոր-Դարի» հրատարակությունը կարող է դադարեցվել. «Եղբա՛յր, «Նոր-Դարի» մասին գրածդ լուրը ինձ մեծ ցավ պատճառեց &lt;....&gt; Ես քեզ հավատացնում եմ, որ «Նոր-Դարի» խափանվելով՝ ազգը մտավոր և բարոյական կողմից համարյա մի անփոխարինելի կորուստ կունենա...»: Ակնարկելով Ավ. Արասխանյանի և Ստ. Լիսիցյանի վեճը (տե՛ս մինչև հուլիսի 6-ը)՝ նկատում է. «Բանաստեղծների և բանաստեղծության մասին պ. Լիսիցյանի ունեցած գաղափարին ես շատ եմ հավան»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 262-265:

''Հուլիսի 19, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 11-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 740:

''Հուլիսի 24, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ հուլիսի 15-ի նամակը Կամենեց-Պոդոլսկից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 741:

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին:

Բանաստեղծական համեմատությամբ ցույց է տալիս, թե ինչ է սրտակից ընկերը հուզված ու նեղված հոգու համար. «...Իմ նամակները իմ գրելու րոպեի տրամադրության նկարագիրներն են. ես չեմ կարող կեղծ նամակ գրել, պահել, ծածկել հուզմունքներս, երբ որ մի ''սիրտ կա, որ'' ''ընդունակ է նրան մեղմացնելու'': Դուն մի՛ նայիր, թե ինչ տեսակ և ինչու համար էին այդ հուզմունքները: Ինչի նման կլիներ, եթե ալեկոծված օվկիանոսի ալիքները հախուռն հորձանքով գնան միալար և ներկայացնեն մշտական անվերջ ալեկոծում: Դրա համար նրանց սպասում է ափին բարեկամը՝ ժայռը, որ այդ մոլեգնության կամ տանջանքի ժամին ցրում է նրանց ցավերը, մեղմացնում կրքերը և խաղաղություն տալիս...»:

Նեղացած է ընկերոջից, որ վիրավորական աստիճանի կոշտ արտահայտություններով էր հանդիմանել իրեն և տիկնոջը, որ դեռ չէին հասցրել այցելել նրա ընտանիքին՝ կնոջն ու մորը (տե՛ս հուլիսի 15):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 21-23:

''Հուլիսի 29, ժամը 10, Թիֆլիս.'' – Իր տանը հյուրընկալում է [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանին]] և հայր Բեկնազարյանցին:

Կարդում են «Լոռեցի Սաքոն» և «Արև ու Լուսինը»: [[Բալլադ]]ը արժանանում է ընդհանուրի հավանության. առաջարկում են անմիջապես տանել «Աղբյուր - Տարազովիչի»* խմբագրություն: Պոեմի շուրջ ծավալվում է բուռն բանավեճ: Հատկապես Աղայանը հոգեբանորեն արդարացված չի համարում Սաքոյի խելագարվելը. «Դեռ կեսը չհասած մի գոռգոռոց սարքեց, թե բոլորովին հոգեբանությանը հակառակ է Սաքոյին խելագարացնելը: &lt;....&gt; Ես (և Բեկնազարյանցը միայն այս հարցում) թունդ ընդդիմախոսեցինք, բայց, իհարկե, չկարողացանք համոզել, իսկ երբ ասացի, թե այս պոեման մի քանի ուսանողներ և գրողներ մի շատ հաջողված հոգեբանական ճշմարտություն են համարել և հավանել &lt;....&gt;, նրանք հոգեբանության այբբենն էլ չգիտեն...»:
* Նկատի ունի «Աղբյուր» և «Տարազ» պարբերականների խմբագիր Տիգրան Նազարյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 23-24, 284

''Հուլիսի 29, Թիֆլիս.''– Մտադրություն՝ Ղ. Աղայանի խորհրդով «Արև ու Լուսին» բալլադը «Աղբյուրում» տպագրելու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Այստեղ ահա ինչ են ասում» բանաստեղծությունը:

Չափածո նամակ է Ան. Աբովյանին՝ կոնսիստորիայում տիրող բարքերի և իր վիճակի մասին: Հավանական է, որ «Պոետն ու Մուսան» պոեմի նախնական գրառումներից է:

Օգոստոսի 27-ին Ան. Աբովյանին ուղղված նամակում բանաստեղծը տեղեկացնում է. «Քեզ վրա անցյալ ամսին մի ոտանավոր-նամակ էի գրել (ջգրու), բայց կորցրել էի. այս օրերս գտա, պատռվել է, կարտագրեմ կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 26): Նույնը նաև սեպտեմբերի 28-ի նամակում. «Քեզ վրա մի ոտանավոր նամակ ունեմ, կորոնեմ, կուղարկեմ» (ԵԼԺ 9, 40):

Հայտնի չէ՝ ուղարկել է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 331, 645-646:

''Հուլիս, Թիֆլիս''. – Գրում է «Նա մի տգետ, աղքատ մարդ էր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 337, 646:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Է. Ավետիսյանին (չի պահպանվել):

Է. Ավետիսյանի՝ օգոստոսի 6-ի պատասխան նամակից, որ Թումանյանը հրատարակչության առջև որոշ պայմաններ է դրել՝ իր գրքի տպագրության համար:

Ընդառաջելով Է. Ավետիսյանի հետաքրքրասիրությանը՝ տեղեկություններ է հաղորդել դաշնակցական գաղտնի ընկերության՝ «Երիտասարդ Հայաստանի» մասին, ակնարկել է նաև, որ ինքը այդ ընկերության անդամ է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 491:

''Օգոստոսի 6.'' – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 6-ը&gt;):

Գրում է, որ գրքի տպագրության համար բանաստեղծի առաջադրած պայմանները կկատարվեն. «Ինչ որ գրել եք, բոլորը կկատարվի»:

Շնորհակալություն է հայտնում նորաստեղծ «Երիտասարդ Հայաստան» ընկերության և դրան Թումանյանի անդամակցության մասին ստացած տեղեկությունների համար. «Արդյոք նոր ընկերության մեջ թասիբ կա՞, թե ոչ. խնդրեմ գրես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 265-266

''Օգոստոսի 9'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Ջալալօղլուց:

Գրում է կենցաղային հարցերի մասին: Խնդրում է տեղեկանալ, թե ինչ ընթացքի մեջ է քահանա ձեռնադրվելու մասին իր դիմումը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2122:

''Օգոստոսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ ճանապարհորդելիս:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի (տե՛ս հուլիսի 29) պատասխանն է: Կենցաղային խորհուրդներ է տալիս ընկերոջը: Ցավում է, որ նա վիրավորվել է կատակով արված իր դիտողություններից: Դրանց վերաբերյալ տալիս է բացատրություններ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 742:

''Օգոստոսի 19'' .—Պողոս քահանա &lt;Իսահակյանի&gt; նամակը Թումանյանին:

Հիշեցնում է «Արարատի» խոստացած համարը ուղարկելու մասին: Խնդրում է իր գրաբերին՝ եղբոր թոռանը, տալ ծննդյան վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229:

''Օգոստոսի 20, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը (տե՛ս օ0ոստոսի 12):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 24, 484:

''Օգոստոսի 25''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «ամսույս 27-28-ին «գրաքննական ատյանից» կստանան Թումանյանի բանաստեղծությունների տետրը և կսկսեն տպագրությունը: Տեղեկություններ է հաղորդում տպագրության ծախսերի և որակի մասին: Վերջում. «Սիրելի Հովհաննես, խնդրեմ վերջին անցքերի մասին տեղեկություններ հաղորդես, որ շատ հետաքրքիր է ինձ, մանավանդ մեր տղերանց մասին...» (տե՛ս օգոստոսի 6):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 266-257:

''&lt;Մինչև օգոստոսի 27&gt;, Թիֆլիս'' .—Թումանյանին զինվոր են կանչում առաջիկա ամիսների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27:

''Մինչև օգոստոսի 27, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն...» բանաստեղծությունը (տե՛ս հուլիսի 5):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Օգոստոսի 27, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Բողոքում է վերջինիս նամակների դժվարընթեռնելի ձեռագրից:

Հայտնում է, որ [[Սմբատ Շահազիզ]]ը «Ծիծաղի տոպրակ» խորագրով [[անեկդոտ]]ների ժողովածու է հրատարակում: Բայց «անունն ավելի գեղեցիկ է, քան իր վարմունքը»: Նկատի ունի, որ անեկդոտների մի մասը արտագրված է «Նոր-Դարից»:

Դրանք ժամանակին անստորագիր հրատարակել էր ինքը՝ «Մեր երկրի կյանքից» խորագրով (տե՛ս 1887, հուլիսի 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 26, 484-485:

Օգոստոս .– Տպագրվում է «Արև և Լուսին» բալլադը («Աղբյուրում», 1890, թիվ 8-9, էջ 20):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''&lt;Մինչև աշուն&gt;'' .- Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ գրաքննիչի թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի «Բանաստեղծությունների» տպագրությունը. «По получению разрешения немедленно приступлю»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1039:

Սեպտեմբերի 8. – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Պրոսկուրովից:

Հայտնում է, որ զորքի հետևից գնալով՝ եղել է շատ տեղերում, ականատես է եղել զորախաղերի, զորահանդեսների, տեսել է կայսերը, կայսրուհուն և նրանց որդիներին:

Խոստանում է ամեն ինչի մասին մանրամասն գրել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 13.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Յարմոլինցիից:

[[Բարբառ]]ով գրված կատակ-նամակ: Անհամբեր սպասում է իր «վրա» գրված ոտանավորին (տե՛ս հուլիս):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 745:

''Սեպտեմբերի 13''. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ «Բանաստեղծությունների» ձեռագիրը գրաքննիչը վերադարձրել է և արգելված ոչ մի տող չկա: Տեղեկացնում է, որ գրքի տպագրությունը սկսված է և խնդրում է «ուղարկել 60-75 ռուբլի սկզբնական ծախսերի համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 267:

''Սեպտեմբերի 15, Թիֆլիս'' .—Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ սեպտեմբերի 8-ի նամակը՝ Պրոսկուրովից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 743:

''Սեպտեմբերի 15''. – Բ. Թումանյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 18-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը Մոսկվայից (տե՛ս սեպտեմբերի 13):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27, 485:

''Սեպտեմբերի 18, երեկոյան.'' – Ստեփանյանից ստանում է չորս ռուբլի բաժանորդագին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28:

''Սեպտեմբերի 18-19, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է 50 ռուբլի՝ գրքի տպագրության համար: Խնդրում է կենտրոնական գրավաճառանոցի հասցեով ուղարկել 600 օրինակ իր գրքերից:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 27 - 28:

''Սեպտեմբերի 19''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է իր մենակությունից, հայրենիքի ու հարազատների կարոտից: Շատ է զգում բանաստեղծ ընկերոջ կարիքը. «Այժմ ավելի ու ավելի ինձ համար անհետաձգելի պահանջ են դարձած քո նամակները իրենց հետաքրքիր բովանդակությամբ, որը հատուկ է քեզ: &lt;....&gt; Քո ներկայությունը ինձ համար անհրաժեշտ է մտավոր աշխատանքիս ժամանակ: &lt;....&gt; Ինչպես լուսինը առանց արեգակի օգնության լուսավորել չի կարող, նույնպես և ես էլ առանց քեզ հետ շփվելու ոչինչ մտավոր արտադրել չեմ կարող»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 268 – 269:

''Սեպտեմբերի 19, Թիֆլիս''. – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Համառոտ տեղեկություններ է հաղորդում թիֆլիսյան իր առօրյայի մասին:

Տեղեկացնում է, որ 50 ռուբլի ուղարկել է Մկրտիչ Բարխուդարյանին՝ գրքի տպագրության համար: Ստեփանյանից ստացել է 4 ռուբլի (տե՛ս սեպտեմբերի 18, երեկոյան): Ավելացնում է. «Ալեքսանդրապոլից նամակ ստացա, շուտով այնտեղից էլ փող կգա:* Սմբատից փողերն ստացիր և թերթն ինձ ուղարկիր**»:
* Խոսքը վերաբերում է Գևորգ Միքայելյանից ստանալիք՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի բաժանաորդագնին:
** Նկատի ունի շուլավերցի ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզյանին (տե՛ս օգոստոսի 27):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 28 – 29 486:

''Սեպտեմբերի 20, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է իրենց անձնական հարաբերությունների, մասնավորապես կնոջ՝ իր կյանքում կատարելիք դերի մասին. «Քո մեծ նշանակությունն ինձ համար մշտական է - հավիտենական. և դուն, ահա մի լուրջ խոստովանություն, իբրև իմ սիրո մարմնացումն, իբրև իմ բոլոր հոգեկան ունակությունների գաղափարատիպը, կարող ես ամեն կերպ ազդել ինձ վերա, այսինքն, այնպես անել, որ և մահացու լինի այդ ազդեցությունը և կենսատու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 29 – 30:

''Սեպտեմբերի 21, Թիֆլիս'' .– Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից:

Նամակագիրը ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Հայտնում է, որ չի կարողացել գտնել Մկրտիչ Բարխուդարյանի տպարանը: Ավելի հարմար է համարում, որ տպարանատերը գա իր մոտ: Ուղարկում է հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1224:

''Սեպտեմբերի 23, Թիֆլիս .''—Ներկա է լինում Խորեն եպիսկոպոս Նար-Պեյի քարոզին և պատարագին՝ վանքի ավագ եկեղեցում:

Թումանյանը լավ տպավորություն չի ստացել. «Հռչակավոր Խորեն Նարպեյն այստեղ է. անիծվի դա իրան հռչակովը. քարոզ խոսաց, պատարագ արավ, զահլեներուս տարավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 489:

''&lt;Մինչև սեպտեմբերի 24-ը&gt;, Թիֆլիս'' . – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի՝ սեպտեմբերի 21-ի հեռագիրը:

Հայտնում է, որ գրքի տպագրության համար գրաքննության թույլտվությունը ստանալուն պես կզբաղվի գրքի առաքման գործով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

''Սեպտեմբերի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մ. Բարխուդարյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է վերջինիս հեռագիրը: Տեղեկացնում, որ բացի ուղարկած 50 ռուբլուց, ուղարկում է ևս 20 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31, 487:

Սեպտեմբերի 25. – Մկրտիչ Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է 50 ռուբլին՝ «Բանաստեղծությունների» տպագրության համար: Գրքի տպագրությունն ավարտված է: Լույսընծայման թույլտվությունն ստանալուն պես կսկսի առաքումը. «Երբ գրում էի նամակս, ձեռքիս տակ չկար ոչ մի պատրաստ օրինակ, որ ձեզ ուղարկեմ, այնուամենայնիվ մի կամ երկու օրից անշուշտ կստանաք»:

Վերջում. «Որքան հնարավոր է հսկել ենք տպագրության, որ մաքուր լինի և անսխալ: Թե որքան է դա հաջողվել, թողնում եմ Ձեզ դատելու»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 271:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1(11) ծոցատետրում:

Տաnμեր մարդկանցից ստացած և տարբեր մարդկանց վճարած գումարների ցուցակ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159:

''Սեպտեմբերի 25 .''—Օ. Թումանյանի նամակը ամուսնուն՝ Շուլավերից:&lt;br&gt;
ԹՏԹ ՄՄ, 1269:

''Սեպտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է կնոջ «երկրորդ նամակը» և «կարոտով կարդացել». «Սիրտս լցվեցավ մի անսահման հրճվանքով և հպարտությամբ, երբ որ կարդացի այն տողերը, որ գրում ես, թե արտասվել ես իմ չգալուս համար... զարմանո՞ւմ ես, հոգիս, որ քո արտասուքով ուրախացա. զարմանալու ոչինչ չկա, շատ բնական է»:

Նամակի վերջում բերում է 1887 թ. գրված սիրային ոտանավորից մի հատված՝ իրենց «սիրո անցյալ արկածների» մասին (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 31-34:

''Սեպտեմբերի 27, Թիֆլիս .''—Օ. Թումանյանին է ուղարկում սեպտեմբերի 25-ին նրան հասցեագրած նամակը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34, 488:

''Սեպտեմբերի 27 , Թիֆլիս.'' – Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Նամակին իբրև բնաբան՝ մի ոտանավոր քառատող.

...Արի՛, հոգիս, որ առանց քեզ&lt;br&gt;
Կյանքը դառն է և անձուկ,&lt;br&gt;
Արի., արի՛, որ նորոգես&lt;br&gt;
Եվ մեր սերը վաղանցուկ...

«Հափշտակված» է կնոջ սիրով, «տանջվում է» կարոտից. «Մի շատ ծիծաղելի թերահավատությամբ և անմիտ կասկածանքով ես տանջվում եմ, կարծելով, թե քեզ... կամ թե շատ ուշ եմ տեսնելու: Ի՜նչքան տխուր են անցնում առանց քեզ իմ ժամերը, նրանցից յուրաքանչյուրը մի ծանր բեռան նման է անցնում սրտիս վրայից և ես համրում եմ: Ոչ ոք չկա, որին նայելով կարողանայի քո պատկերը մոռանալ, ոչ ոք յուր խոսքով չի կարող
անում սիրտս սփոփել, ոչ ոքի ժպիտ ու ծիծաղ ինձ չէ ուրախացնում, այլ, ընդհակառակը, զայրացնում է. ես կարծում եմ, թե դու դեռևս աղբյուրի մոտ նստած, Մուշեղը գիրկդ արտասվում ես... Ես չեմ ուզում ոչ ոք ծիծաղի: Ես զգում եմ և խոստովանում – չկա մեկ էակ, մեկ անձնավորություն, որ քեզ փոխարիներ ինձ համար»:

Հորդորում է կնոջը, որ հավատով նայի ապագային. «Հավատացիր, որ մեզ, մեր գալոց օրերին ոչինչ, ոչինչ վտանգ չէ սպառնում. մեր ապագան ապահովված է և այս սրտի ցավով կտեսնեն մեր թշնամիները:

Ցավով տեղեկացնում է, որ կան շատ կեղծ բարեկամներ, որ նրան անընդհատ դրդում են գժտվել աներոջ հետ:

Իր զինվորագրության մասին (տե՛ս &lt;մինչև օգոստոսի 27&gt;) որոշակի բան չկա, միայն հույս ունի, որ՝ «եթե գիրքս էլ ընդունելություն գտավ, ինձ էլ ինչևիցե մի նշանակություն կտա, ինձ համար ամեն ասպարեզում պրոտեկցիա կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 34 – 36:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան.Աբովյանի նամակը (տե՛ս սեպտեմբերի 19):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս .''—Թումանյանի հաղորդումը սրբազան Խորեն Նար-Պեյի՝ սեպտեմբերի 30-ին վանքի ավագ եկեղեցում կայանալիք քարոզի մասին:

«Սրբազան Խորեն Նար-Պեյը, որ այս շաբաթ ուղևորվելու էր Կ. Պոլիս, չուղևորվեց: Ինչպես լսում ենք, անցյալ կիրակվա քարոզը բավական չհամարելով, սրբազանը վանքի ավագ եկեղեցում մտադիր է մի ուրիշ քարոզ խոսել՝ վաղը, կիրակի օրը, սեպտեմբերի 30-ին: Գուցե և պատարագ անի»:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 147:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.''– Նամակ Անուշավան Աբովյանին:

Նամակի սկզբում գրում է ինչ-որ հանցանքի մասին, որ պիտի գործեր, բայց չի գործել. «...Այս մի ժամվան ընթացքում այնպիսի մի հանցանք գործեցի, որ ծանրանալու է իմ խղճիս վրա իմ ամբողջ կյանքում: Փառք աստծո, որ հանցագործությունն ընդհատվեցավ մի ոտնաձայնով, և ես ուշքի եկա. ասենք խելք չունեմ, որ ասեմ խելքի եկա: Ես բոլորովին հրաժարվում եմ եղելությունը պատմելուց, դա այն մի քանի գաղտնիքներից
մեկը կմնա, որոնցից յուրաքանչյուր մի մարդ ունենալով, չէ հաղորդում աշխարհում և ոչ մեկին, որովհետև շրթունքները չեն զորում և յուր մարդկային զգացմունքները փակում են բերանը: &lt;....&gt; Գուցե ես մեղավոր չեմ... սաստիկ հուզված եմ: &lt;....&gt; Գուցե գրել եմ և նախկին նամակներումս, որ անձնատուր եմ եղած իմ անզուսպ մոլություններին և ժամեժամ տեսնելով մահաբեր հետևանքներն ու նշանները՝ չեմ զգաստանում»: Տեղեկացնում է, որ իր բանաստեղծությունների ժողովածուն «սեպտեմբերի վերջին պատրաստ կլինի»: Հայտնում է մտադրությունը՝ «այս ձմեռ մի ուրիշը տպագրել տալու», որ «անհամեմատ բարձր կլինի»:

Ուղարկում է Օլգա Թումանյանին նվիրված «...Ես ուզում եմ սեր երգել» բանաստեղծությունը (տե՛ս 1887, &lt;դեկտեմբերի վերջեր&gt;):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 37 - 40:

''Սեպտեմբերի 28, &lt;29&gt;, Թիֆլիս.'' – Խոստանում է Ան. Աբովյանին ուղարկել ոտանավոր – նամակ, որ գրել է արդեն:

Նկատի ունի «Այստեղ ահա ինչ են ասում...» սկզբնատողով ոտանավոր – նամակը, որ այնպես էլ չի ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40, 485, 489:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Առավոտյան ստանում է ծանուցում՝ հոկտեմբերի 15-ին զինվորական ատյան ներկայանալու:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 29, Թիֆլիս.'' – Գրում է կնոջն ուղղված «հրաժեշտի ոտանավոր»՝ զինվորագրության ծանուցում ստանալու տպավորության տակ:

Հավանաբար խոսքը «Նրան» բանաստեղծության մասին է (ԵԼԺ 1, 67, 559):&lt;br&gt;
Ե ԼԺ 9, 40:

''Սեպտեմբերի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 66, 559

''Հոկտեմբերի 1''. – Դ. Շահլամյանցի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Գրում է Դսեղ կատարած իր այցելության, ստացած տպավորությունների մասին: Հիացած է տեղի բնությամբ: Հետաքրքրվում է, թե ինչ վիճակում է գրքի տպագրությունը: Խնդրում է ուղարկել [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] «Մանկության օրեր» բանաստեղծությունը: Անդրադառնում է այլ կենցաղային խնդիրների:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1827:

''Հոկտեմբերի 1.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին բաց նամակը: Կարդացել է գրքի տպագրության հայտարարությունը: Տեղեկացնում է, որ ուղարկում է բաժանորդաթերթերը և որոշ գումար: Խնդրում է ուղարկել գրքեր՝ բաժանորդներին տալու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1554:

''Հոկտեմբերի 2.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ «Նոր-Դարում» կարդացել է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին հայտարարությունը ( «Նոր - Դար», 1890, թիվ 184): Խնդրում է ուղարկել 30 օրինակ՝ վաճառելու համար:

Ուզում է Շալամովի (Շահլամյանց) հասցեն:

Հետաքրքրվում է բանաստեղծի և Աղայանի վեճով՝ «Լոռեցի Սաքոյի» շուրջ (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 272-273:

''Հոկտեմբերի 3 .-'' Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Հայտնում է, որ ստացել է բանաստեղծի վերջին նամակը և ուղարկած 70 ռուբլին:

Ջանք չի խնայել, որ գրքի տպագրությունը լինի մաքուր և անսխալ:

«Պ. Բարխուդարյանի ազնվության» մասին Թումանյանի լսած «վատ կարծիքի» առիթով գրում է. «Երանի հայոց բազմաչարչար ժողովրդի գեթ քառորդ մասը պ. Բարխուդարյանի բարի զգացմանց ու ազնվության տերն լինեին...

Այս էլ պետք է ասած, որ Բարխուդարյանի ազնիվ կամ անազնիվ լինելը քո գործի հետ բոլորովին կապ չունի... դուն քո գրքի տերը կլինես, նա իր փողի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 273-274:

''Հոկտեմբերի 3.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Շնորհավորում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրությունը: Տեղեկացնում է, որ հայ ուսանողության շրջանում ջերմ ընդունելություն է գտել: Հիացած է հատկապես «այստեղի իրավաμանական մասն ավարտած մեկ երիտասարդ՝ Աստվածատուրյանց ազգանունով»: «Սաքոն» էլ «գուցե ուսանողներից մեկը քննե»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 274-275:

''Հոկտեմբերի 4, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից՝ Մ. Բարխուդարյանից ստանում է «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 5, Թիֆլիս .''— Վերջնական մշակման է ենթարկում «Նրան» բանաստեղծությունը (տե՛ս սեպտեմբերի 29):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 87, 559:

''Հոկտեմբերի 6 Թիֆլիս.'' – Ա. Ղլտճյանից ստանում է 5 ռուբլի` գրքի բաժանորդաթերթի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43:

''Հոկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – 40 ռուբլի է ուղարկում Մոսկվա՝ «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի տպագրության ծախսերի համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 42:

Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս. – Ստանում է Ա. Առաքելյանի՝ հոկտեմբերի 3 – 4 –ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 516):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Բ. Թումանյանի նամակը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Դ. Շահլամյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 1827):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ա. Ղլտճյանի՝ հոկտեմբերի 1-ի նամակը (ԳԱԹ, ԹՖ թիվ 381):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս'' .- Նամակ Շուլավեր՝ Օ. Թումանյանին:

Հիմնականում իր զինվորագրության հարցի մասին է: Կինը մտահոգված է, առաջարկում է ամեն միջոցի դիմել՝ ազատվելու համար. «...ինչով որ լինի, միայն թե ազատվես, ուսուցչությամբ լինի, թեկուզ մշակությամբ լինի...»: Այդպիսի առաջարկը տխրեցրել է բանաստեղծին: Իր հոգեկան և ֆիզիկական դրության մասին գրում է. «Ես նկատում եմ՝ ֆիզիկապես բավականին ընկել եմ, մանավանդ այս վերջին օրերս. իսկ բարոյապես
դեռ ընդդիմադրում եմ շրջապատող հանգամանքներին, և քեզանից է կախված հաղթանակը...

– Վերջապես, չեմ ուզում ասել, բայց համբերությունս հատավ, շուտով արի. եթե ուշանաս, ես գրքերի բանը մի խումբ տղերանց կհանձնեմ և 0յուղը կերթամ: Շատ ուրախ եմ, որ ձեզ այդքան հյուրասիրում են ձեր բարեկամները, բայց թող այդ խնջույքները չլինեն ձեր ուշանալու պատճառը, եթե իրավունք կտաք այսքանն ասել...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 41-43:

''Հոկտեմբերի 7, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Օ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 5 – 6 –ի նամակը (անհայտ է):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 43, 492:

Հոկտեմբերի 9 .—Հ. Ճուղուրյանի նամակը Թումանյանին՝ Ղարաքիլիսայից:

Հայտնում է, որ մեկնել է Համամլու գյուղը՝ ուսումնարանում ուսուցիչ աշխատելու: Պատմում է այնտեղ տիրող անօրինությունների, իր շուրջն ստեղծված վատ մթնոլորտի մասին: Բողոքում է, որ ամեն կերպ աշխատում են իրեն հեռացնել: Դիմել է թեմական տեսչին և եկել է Ղարաքիլիսա՝ պատասխանն իմանալու, որ ուշանում է: Խնդրում է Թումանյանի միջնորդությունը՝ Հայրիկ Բեկնազարյանցի խորհուրդն իմանալու:

Հետաքրքրվում է Թումանյանի գրքի տպագրության ընթացքով: Խնդրում է գրքերը տանել իրենց տուն՝ բաժանորդներին հանձնելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1583:

''Հոկտեմբերի &lt;13&gt;, Թիֆլիս'' .—Նամակ Մոսկվա՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Պատասխանն է Բ. Թումանյանի՝ հոկտեմբերի 3-ի նամակի, որով նա տեղեկացնում էր, թե Թումանյանի գիրքը ջերմ արձագանք է գտել մոսկվահայության շրջանում (տե՛ս հոկտեմբերի 3):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 45, 494:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս .''— Ստանում է Ան. Աբովյանի նամակը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (չի պահպանվել):

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի 28-29-ի նամակի պատասխանն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44, 493:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Բ. Թումանյանի նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 3) քաղվածքներ բերելով՝ տեղեկացնում է. «... Երեկ Մոսկվայից նամակ եմ ստանում, նամակագիրն ինձ շնորհավորելով՝ իբրև «առաջին բանաստեղծի», հայտնում է, որ ես իմ «վեհ մտքերով ապշեցրել եմ Մոսկվայի ուսանողությանը», թե՝ նրանք ասում են, «որ տեսնենք, կերկրպագենք», թե՝ իմ բանաստեղծություններն այնտեղ շատ կտարածվեն, մի քանի հարյուր օրինակ ուզում են,
նույնիսկ ուսանողները տարածել և այլն, և այլն, այսպիսի ինձանից շատ բարձր գովեստներ: Իրավն ասած, ես շշկլված եմ»:

Հայտնում է նաև, որ պատրաստում է երկրորդ հատորը: Պատասխանելով ընկերոջ ինչ-որ դիտողության՝ հավաստի ացնում է. «Ի դեպ, ասեմ, որ ընկերության ես այն անդամներից եմ, որոնց մասին չի կարելի կասկածել անհեռատեսության նկատմամբ, այս փորձից հետո եմ ասում»:

Գրում է. «Հոգևորականները գրքիցս հետո հիասթափված են իմ վերաբերությամբ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 44-47, 493-494:

''Հոկտեմբերի 15 .''- Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Հայտնում է, որ ուղարկում է լուսանկարը: Անհանգստացած է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. խնդրում է անհապաղ տեղեկություն տալ: Անդրադառնում է եկեղեցական որոշ հարցերի. տեղեկացնում է եկեղեցական պատմությունն ուսումնասիրելու իր մտադրության մասին: Ցանկանում է իմանալ ընկերոջ խորհուրդը, թե ինչ ձեռնարկից կարելի է օգտվել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 746:

''Հոկտեմբերի 18.'' – Բ. Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):

Բովանդակությանը ծանոթանում ենք Բ. Թումանյանի պատասխան նամակից (տե՛ս հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277- 279:

''Հոկտեմբերի 18, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 68, 560:

''Հոկտեմբերի 22''. – Է. Ավետիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանն է բանաստեղծի շնորհակալական նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի &lt;13&gt;):

Հավաստում է, որ միշտ պատրաստ է ծառայելու նրա նման հայրենասեր երիտասարդներին. «Ես արել եմ այն, ինչ որ իմ պարտականությունն էր ու ինչ որ ամեն մի ընկեր, ամեն մի ծանոթ կաներ իր ծանոթ ընկերի համար, մանավանդ Ձեզ պես մի ընկերի համար, որը հոգով ու սրտով նվիրված է հայրենիքի շահերին... Հայրենիքի, որ այսօր երկունքի մեջ է և դառն արտասուք է թափում... իր զավակների թշվառության համար: Դուք,
որը մեր թշվառ հայրենիքի արտասուքի սրբիչ է հանդիսացել, Դուք, որ պատրաստ եք ձեր անձը զոհել հայրենիքի համար, հապա ինչպե՞ս չհարգել ձեզ և չնայել Ձեր գործին, որ նա մաքուր լինի: Ուզում եմ ասել, որ ինչ ուզեն Ձեզ պես երիտասարդները, պատրաստ եմ կատարելու»:

Տեղեկացնում է. «Ձեր «Բանաստեղծությունները», այո՛, այստեղ հավանում են, բայց չհավանողներ էլ կան: Քնքուշ մայիսյան վարդը նույնիսկ փշեր ունի...»:

Հայտնում է նաև իր կարծիքը. «Իմ կարծիքով, Ձեզ հաջողվել է փոքր, կարճ բանաստեղծությունները, &lt;....&gt; երկար բանաստեղծություններ գրելը Ձեզ չի հաջողվում: Եթե մտադիր եք երկրորդ հատորն էլ կազմելու, խորհուրդ կտայի, որ երկար գրվածքներից խույս տայիք: Մեկ էլ խույս տվեք խորթ գյուղական անհասկանալի [[բառ]]երից ու ծանոթություններից: Բանաստեղծության մեջ լինելով շատ ծանոթություններ, նա կորցնում
է իր բանաստեղծական նշանակությունը, ինչքան էլ բանաստեղծական ձևով լինի գրված: Կարդացողը կարդացածը կիսատթողնելով ու նայելով ծանոթություններին և ապա նորից շարունակելով ընդհատված տողը, այն համը չի ստանում, ինչ համ որ կարող էր ստանալ առանց կանգ առնելու կարդացած ժամանակը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 275 – 277:

''Հոկտեմբերի 23'' .- Բ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Մոսկվայից:

Պատասխանում է հոկտեմբերի 18-ին Թումանյանից ստացած նամակին (անհայտ է): Հանգստացնում է բանաստեղծին, որի հարաբերությունները կոնսիստորականների հետ խիստ սրվել էին. «Այժմ դու ինձ գրում ես այդ անգութների բարբարոս վարմունքը դեպի քեզ, բայց իհարկե դու չպետք է նեղանաս կամ բարկանաս, այլ պետք է ցավես դոցա վերա, որովհետև դոքա չգիտեն, թե ինչ են անում...»:

Մանրամասն գրում է «Բանաստեղծությունների» տպագրությունն ավարտելու և տպագրված օրինակները հեղինակին առաքելն արագացնելու նպատակով իր մի քանի հանդիպումների մասին, և այն մասին, թե ինչ մեծ տպավորություն է թողել գիրքը ընթերցողների վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 277-279, 330:

''Հոկտեմբերի 23 .'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Խնդրում է տեղեկացնել՝ գրքերն ստացել է, թե ոչ: Հայտնում է իր որպիսությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 932:

''Հոկտեմբերի 24''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Պատասխանն է բանաստեղծի՝ հոկտեմբերի 14-ի նամակի:

Գոհունակություն է հայտնում, որ բանաստեղծը բարձր տրամադրության մեջ է, որ նրա «Բանաստեղծությունները» լավ ընդունելություն է գտնում: Այն մտահոգությանը, թե ժողովածուի բանաստեղծությունները «շատ անմշակ են և սկզբնական ձևի մեջ», պատասխանում է. «Բայց ես քեզ կասեմ, որ ասենք անմշակ լինելն իհարկե ուրիշ է, բայց ինչ վերաբերում է սկզբնական ձևի մեջ լինելուն, ըստ իս, դա հենց մի առանձին քնքուշ
տպավորություն պիտի որ թողնելիս լինի կարդացողի վրա»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 279-280:

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Տեղեկացնում է, որ «Բանաստեղծությունների» տպաքանակի մի մասն արդեն ուղարկել է, մնացածն էլ «մոտ ժամանակներս» կաշխատի ուղարկել: Տպագրության ծախսերի համար 110 ռ. արդեն ստացել է, խնդրում է, որ «մնացյալ գումար»ը շատ չուշացնի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Հոկտեմբերի 28, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Որսորդներ» ոտանավորը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Հոկտեմբերի 29'' .—Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իրեն վերաբերող կենցաղային հարցերի մասին:

Խնդրում է զբաղվել կոնսիստորիայում գտնվող իր գործով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2123:

''Հոկտեմբերի &lt;30&gt;, Թիֆլիս.''– Գնում է մետալոֆոն:

«Մենակ նկարչություն չեմ սովորել. մեկել օրն էլ մի մետալոֆոն եմ առել, հիմի վրեն ածըմ եմ «Հայրենիք սրբազան», «Մեր հայրենիք», «Արիացիր գոնիա» և այլն և այլն: &lt;....&gt; «Կեկել ջան» էլ եմ ածում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51, 496:

Հոկտեմբեր, Թիֆլիս. – Գրում է «Ոչ յօրինակ այլոց» («Ազատ, համարձակ μարձրացի՛ր, արատ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 69, 560:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Դարձյալ նրանց» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Ան. Աբովյանի երկու նամակները և լուսանկարը՝ Կամենեց-Պոդոլսկից (տե՛ս հոկտեմբերի 15 և 24):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48, 495:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 1-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Սիրողական թատերախումբը հրավիրում է Թումանյանին՝ մասնակցելու նոր պատրաստվող ներկայացման փորձերին:

«Եկան յախիցս բռնեցին, շատ դես դեն թափ տվին բան չդառավ, փակագծում ասեմ, որ երդվել եմ էլ իբրև դերասան բեմ չի դուրս գամ, վա՛, զոռի բան խո չի: Վերջապես իրիկունս գնացինք փորձի. մի օյին հանեցի, որ էլ թողացին ոչ գլխարկս էլա վեր ունեմ, հենց դուրս արին: Եդնա գլխի են ընկել, որ ղաստի եմ արել, եդունցս ձեն են տալիս, թե որ ուրիշը չգտնենք, էլի դու պետք է գաս... նոր էլ ինչ, շան տղեք, դուրս արի՛ք, պրծանք»:*
*Թումանյանն այնուամենայնիվ մասնակցել է այդ ներկայացմանը (տե՛ս 1891, փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50-51, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օ՜, ցած խոսքերով անդուռն բերանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 338, 646:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս'' .—Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Ի պատասխան ընկերոջ՝ եկեղեցու պատմությամբ զբաղվելու մտադրությանը ( տե՛ս հոկտեմբերի 15)՝ խորհուրդ է տալիս օգտվել ոչ թե մեկ, այլ եղած բոլոր ձեռնարկներից, «որովհետև ոչ մեկը լիամասն տեղեկություն չի տալ Հայոց առաքելական և ընդհանրական եկեղեցու պարզ, անխմոր կազմության և նրա հաղթական անցյալի պատմության մասին»: Դատողություններ է անում հայոց եկեղեցու մասին, բարձր է գնահատում նրա դերը
հայ ժողովրդի ինչպես պատմական, այնպես էլ ներկա կյանքում: Խորհուրդ է տալիս ընկերոջը չենթարկվել այդ դերը նսեմացնող «անդուռ բերաններին». «Հասկացրու այդ հիմարներին, որ Հայոց եկեղեցին այն է, որի ուղղությանը և ոգուն, իբրև մի փրկարար նավահանգստի, առանց նրան նկատելու, հառաջադիմելով դիմում է տառապանքներով լցված և զանազան ինկվիզիցիաներով առաջնորդվող, եկեղեցիներով կաշկանդված ու պատուհասված մարդկությունը: Հիշի՛ր նրանց միջին դարերը. պատմի՛ր, թե ինչքան ազատ է Հայաստանի եկեղեցին. ասա՛, որ նա դարերով մի ձեռքին խաչ մյուսին սուր, կռվել է բարբարոս, այո՛, նույնիսկ Հռովմի և Հունաստանի նման աշխարհակալ քրիստոնյա պետությունների հետ, որոնք եկել խորտակվել են Հայոց «հավատո վեմի» վրա: Ավելացրու և այն ցավալի իրողությունը, որ մեր եկեղեցին այն չէ, ինչ որ տեսնում եք շնորհիվ ոչ միայն տգետ հոգևորականների, այլ նրանց իրանց օգտի համար բարձրացնողների...»:

Գրում է ընկերոջը, որ նամակներն ուղարկի ուրիշ հասցեով, քանի որ՝ «Կոնսիստորիայում իմ դրությունս առավել անտանելի է դարձած. բոլորի հետ մի տեսակ արհամարհական, թշնամական հարաբերության մեջ եմ»:

Տեղեկացնում է. «Մոսկվայում կրիտիկա է գրված գրքիս մասին, որ դեռ, ինչպես գրում են, կկարդացվի այնտեղի գրականական ընկերության ժողովի առջև» (տե՛ս հոկտեմբերի 3):

Գրում է «երեք օր առաջ»՝ ժամը 10-ից 10 րոպե պակաս», Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին, «որ ընդամենը տևեց 3-4 վայրկյան, քիչ մնաց կործաներ քաղաքը». «Մեր տունն այնպես շարժվեցավ, որ ես բոլորովին հավատացի մեր կյանքի վերջին: &lt;....&gt; Բոլորս միաժամանակ Աստված կանչելով սարս ափի մեջ էինք...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 48-51, 495-496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Սկսում է գրել «Հառաչանք» պոեմի նախնական տարբերակը՝ «Ծեր այգեպանի պատմությունը» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 50, 496:

''Նոյեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Մ. Բարխուդարյանի նամակը և գրքերն ստանալու ապահովագիրը՝ Մոսկվայից (տե՛ս հոկտեմբերի 25):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 49, 495:

''Նոյեմբերի 6, Մոսկվա.'' – Բագրատ Թումանյանն ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281:

''Նոյեմբերի 10.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Նոյեմբերի 6 – ին բանաստեղծից ստացած նամակի պատասխանն է:

Հանգամանորեն գրում է «Բանաստեղծությունների» վաճառքի, ջերմ ընդունելության, տարբեր անձանցից լսվող կարծիքների մասին: Իր կողմից խորհուրդ է տալիս «բանաստեղծությունները գրելիս (պոեմաները առավել) համեմատել բնության հետ, թե դա կարող է իրական կյանքում գոյություն ունենալ»: Տեղեկացնում է. ««Սաքոյի» համար ասում են, թե դա մի փոքր անբնական է, թե նա այդպես շուտով չէր կարող խելագարվել և այլն»: «Բայց «Ալեքի» և «Մեհրու» վրա հափշտակված են, մանավանդ բանաստեղծություններդ՝ «Մարգարեն», «Շատերի նման...», «Գիշերվա աստղի դիմաց», «Չարամիտներին»,
«Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ», «Ինչ ես կատաղել...», հափշտակված են թե՛ վեհ մտքերի և թե՛ գեղարվեստականության վրա»:

Հավանաբար արձագանքելով բանաստեղծի հետաքրքրությանը՝ հայտնում է. «Գալով հայկական հարցին՝ այստեղի ռուս լրագիրները համակրանքով են վերաբերվում: «Русская ведомость» լրագրի խմբագիրներից մեկը, որ հայ է Ջանշյան ազգանունով, նա Պոլիս է, և թղթակցություններ է լինում այդ լրագրի մեջ Պոլսից, որի մեջ գլխավորապես խոսում է հայկական հարցի մասին և գրում է այն դեպքերը, որ պատահում են
այնտեղ»:

Տեղեկացնում է. ««Հայաստան» լրագիրը բոլորն ստանում են այստեղ, իմիջիայլոց և ես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 281-282:

''Նոյեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Գրում է, որ բանաստեղծի նամակները իրենց ջերմությամբ մեծ մխիթարություն են իր համար՝ օտարության մեջ: Շնորհակալ է հայոց եկեղեցու մասին տված տեղեկությունների համար (տե՛ս նոյեմբերի 1):

Պատմում է մի պաշտոնաթող լեհ սպայի հետ հանդիպման, եկեղեցու, կայսեր և այլ հարցերի շուրջ ունեցած զրույցի մասին:

Խնդրում է մաս-մաս ուղարկել «Անուշ» պոեմը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 748:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 16-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ախալցխա՝ Արամ Առաքելյանին՝ (չի պահպանվել

Ա. Առաքելյանը հիշում է. «1890 թ. նոյեմբերին Ախալցխայում, ուր ուսուցչական պաշտոն էի վարում, ստացա Հովհ. Թումանյանից մի նամակ, հետը նոր լույս տեսած նրա անդրանիկ ժողովածուն, որն անչափ ուրախություն պատճառեց ինձ, և ես մի ոգևորված ու սրտառուչ նամակով շնորհավորեցի նրա գրական ասպարեզ գալու առաջին քայլը»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 289:

''Նոյեմբերի 16.'' – Արամ Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Բանաստեղծից ստացած վերջին նամակի պատասխանն է:

Մանրամասն տեղեկություն է տալիս գրքերի վաճառքի և բաժանորդներին առաքելու մասին: Գրում է. «Շնորհավորում եմ գրական առաջին փորձդ, ցանկամ կատարյալ հաջողություն և հառաջադիմություն՝ հաղագս ազգասիրության և մարդասիրության»:

Թիֆլիսում տեղի ունեցած երկրաշարժի վախեցած նկարագրության (տե՛ս նոյեմբերի 1) առիթով կատակում է. «Անպիտան երկրաշարժը մի՞թե այնքան սաստիկ էր, որ կարողացավ ցնցել և տատանել մեծանուն բանաստեղծիդ վայրը, ո՛չ, ո՛չ, այդ անկարող է, բնությունը չէ կարող մերձենալ քեզ այդպիսի չար դիտավորությամբ: Օ՛ն, արիացիր, ո՛վ մեծանուն, արի բանաստեղծ, շարժիր ոսկելար քնարդ, ոգևորիր մարդոց, միայն էնպես արա, որ մուզայիդ չփախցնես»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 283-284:

''Նոյեմբերի 20.'' – Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Գրում է իր առօրյա կենցաղից: Նորից մեջտեղ է բերում քահանա ձեռնադրվելու իր խնդրագրի հարցը (տե՛ս նաև հոկտեմբերի 29): Խնդրում է ընկերոջը անպատճառ իմանալ սուրբ Առաջնորդի տրամադրությունը:

Ուրախ է, որ «Բանաստեղծությունները» լույս է տեսել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2124:

''Նոյեմբերի 21'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներողություն է խնդրում նամակի ուշացման համար: Շտապ ուզում է գրքերից երեք-չորս օրինակ: Խնդրում է նամակաբեր տղային ընդառաջել կոնսիստորիայի հետ կապված հարցում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 933:

''Նոյեմբերի 22, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի օրինակներն ստացած բաժանորդների ցուցակն է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 159 – 160:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .— Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Մի շատ սիրուն և շնորհքով գրված գրքույկ ենք ստացել. դա Հովհաննես Թումանյանի (Դսեղցու) բանաստեղծությունների փոքրիկ ժողովածուն է» («Նոր - Դար», 1890, թիվ 184):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 5ջ, 497:

''Նոյեմբերի 24, Թիֆլիս'' .- Լուր Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին գիրքն ստացվելու մասին:

«Ստացանք Մոսկվայում, Մ. Բարխուդարյանի տպարանում, ներկա 1890 թ. տպված Հովհ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունները». գիրքը շատ մաքուր է տպված: Արժե 35 կոպեկ, իսկ պոստի ծախսով 45 կոպեկ («Մշակ», 1890, թիվ 135):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 55, 497:

''Նոյեմբերի 27, Թիֆլիս.'' – Նամակ Շիրակավան՝ Ա. Ղլտճյանին:

Գրում է գրքերի իրացման ընթացքի մասին: Տեղեկացնում է, որ տպագրության ծախսերից դեռ պարտք է մնացել 120 ռուբլի. «Ուրեմն քեզ վրա, ինչպես առհասարակ մի քանի ընկ երներիս վրա է դրվում իմ 120 ռուբլի գրքերով հատուցելու պարտքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 51-52:

''Նոյեմբեր 27, Թիֆլիս.'' – Գրառում թիվ 1 (11) ծոցատետրում:

«Բանաստեղծությունները» հասցեատերերին ուղարկելու և գումարային ստանալիքների մասին:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 5, 160:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը, Թիֆլիս.'' – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծությունների» մեկ օրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 53:

''Մինչև նոյեմբերի 29-ը.'' – Ան. Աբովյանին տեղեկացնում է, որ հոր օգնությամբ ազատվել է զինվորագրությունից:

«Այժմ կարող եմ քեզ ասել, որ զինվոր ընկա և... չէ, չէ՛, մեղա աստծու, պրծա և... այժմ ազատ եմ: Նրա մասին էլ ոչ ոք չհոգաց, դարձյալ հայրս, բազմերախտ, բայց անբախտ հայրս...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52:

''&lt;Մինչև նոյեմբերի 29-ը&gt;, Թիֆլիս.'' – Նոր լույս տեսած «Բանաստեղծությունները» տանում է «Մուրճի» խմբագրատուն:

Ան. Աբովյանին գրում է. «... Երբ գիրքը տարա «Մուրճի» խմբագիր Արասխանյանի մոտ, տես նա ինչ ասաց գրքին նայելուց, մաքրությունն ու տիպը գովելուց հետո... «հետո չվախեցա՞ք, որ ոտանավոր գրեցիք», հասկանում ես՝ ի՞նչ է ասում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 54:

''Նոյեմբերի 28 – 29.'' – Բ. Թումանյանը Մոսկվայում ստանում է բանաստեղծի նամակը (չի պահպանվել):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Նոյեմբերի 29 - դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Մանրամասն գրում է գրքի տպագրության ընթացքում ծագած ֆինանսական դժվարությունների մասին: Ընկերոջն է ներկայացնում գրքի մասին եղած կարծիքների ամփոփումը. «Ահա ընդհանուր կարծիքն իմ գրքիս մասին. կան մարդիկ, որ ասում են, թե բոլորը լավն է, սրանք սուտ են ասում կամ չեն կարողանում ջոկել. կան մարդիկ, որ պոեմներն են շատ գովում, կան՝ որոնք փոքրիկ ոտանավորները: Բայց մի շատ համառ կարծիք կա (սրանց թիվը մեծ է, և առհասարակ լուսավորվածներն են) «Լոռեցի Սաքոյի» մասին, թե նա լինելով առողջ և աներկյուղ ''«իգիթ»'' չէր կարող վախենալ քաջքերից և ''խելագարվել'': Ես թեև շատ պակասություն եմ խոստովանում իմ գրքում, բայց այս կարծիքին ես հավան չեմ: Դու խո լավ գիտես, որ կան մարդիկ՝ իգիթ մարդիկ, որ աշխարք վրա գա՝ աչք չեն ճպիլ, ամա ինչ անես, մեռելից, անշունչ մեռելից, վախում են, սպանես, մի ավերակի մոտից մենակ անց չեն կենալ և այլն և այլն: Ինչևէ, տեսնենք» (տե՛ս հուլիսի 29, ժամը 10):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 52-55:

''Աշուն, Թիֆլիս .''—Ծանոթանում է և մտերմանում է Մոսկվայի համալսարանի մի խումբ նախկին ուսանողների (Լևոն Մանվելյան, Արշակ Բարխուդարյան, Մխիթար Տեր-Անդրեասյան) հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 287:

''&lt;Աշուն&gt;, Թիֆլիս.'' – Ա. Բարխուդարյանը (հետագայում մշակութային գործիչ, թարգմանիչ) ծանոթանում է Թումանյանի հետ՝ իր ուսանողական ընկերոջ՝ Հ. Թադևոսյանի տանը.

Ա. Բարխուդարյանը հիշում է. «Նրան մենք՝ ընկերներս խնդրեցինք մի երեկույթ սարքել, որպեսզի առիթ ունենայինք ծանոթանալու տեղական հասարակության հետ: Նա համաձայնեց:

Երեկույթին հրավիրել էր մի մեծ խումբ, գլխավորապես օրիորդներ և երիտասարդներ: Դրանց թվում էր և Թումանյանը, որին Թադևոսյանը ծանոթացրեց իբրև սկսնակ բանաստեղծի:

Երեկոն շատ ուրախ անցավ. խոսում էինք, խաղում էինք զանազան խաղեր, որոնց Թումանյանը մասնակցում էր եռանդուն կերպով: Նա ուժեղ տպավորություն էր թողել մանավանդ օրիորդների վրա. այդ երևում էր նրանց այն խոսակցությունից, որ տեղի էր ունեցել հաջորդ օրը.

— Աղջի՛, Սաթենիկ, գիտես երեկվա այն երիտասարդը, որով մենք հետաքրքրվում էինք, ի՜նչ հիասթափություն, ո՛չ միայն ամուսնացած է, այլև երեխայի տեր է»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 357:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մշակ», 1890, թիվ 138) Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր ակնարկը բանաստեղծների նոր սերնդի մասին:

Չի ընդունում հատկապես նրանց, ովքեր տպագրվում էին «Մուրճում» և «Աղբյուրում» (Հովհաննիսյան, Ծատուրյան, Թումանյան). եթե նրանք «հենց ծնած օրն էլ Աբրահամի գոգը մտնեին, հավատացնում եմ, որ հայոց գրականությունը ոչ թե միայն մի բան չէր կորցնի, այլ շատ էլ օգուտ կունենար»:

Այս ակնարկի մասին բանաստեղծն Ան. Աբովյանին գրում է. «... «Մշակի» այսօրվան համարում խմբագրի փոխան Մալումյանը յուր ակնարկով ջուրն է քաշել հայոց` սունկի պես բսնած բանաստեղծներին, որոնց թվում հիշում է և ինձ: Այս ապտակը (որն ինձ համար ոչինչ արժեք չունի) ես ներկայացնում եմ ինձ խրախուսող, քաջալերողներին: Հարակցում եմ և այս, որ ես կընդունեմ ամեն տեսակ աննպաստ կարծիք, եթե նա փաստ լիներ:
Կասկածավոր մարդիկ ասում են, այդ զառանցանքը հառաջացել է նրանից, որ «Նոր-Դարը» գովեց: «Նոր-Դարի» գովեստն էլ ես խո չեմ ասում, թե հալած յուղ է. նա էլ շատ է վեր քաշում: Ամեն մարդ մի տեսակ ծափ է տալիս, ես սպասում եմ տեսնեմ իմ ղայդեն որը կլինի»:&lt;br&gt;
ԵԼժ 9, 55, 497:

''Դեկտեմբերի 1, Թիֆլիս''. – Այցելում է [[Պերճ Պռոշյան]]ին:

«Այս երեկոյան գնացի Պերճի մոտ, նա ընծայեց յուր «Բղդեն» և «Մշակին»... աբագիրը ձգելուց, ինձ դարձյալ Վոլիմպոսի գագաթը բարձրացնելուց հետո, արձակեց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 56:

''Դեկտեմբերի 1.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Երկու օր առաջ ստացել է բանաստեղծի նամակը (անհայտ): Ցավում է, որ գիրքը դեռ չի ստացել: Խոստանում է որոշ գումար վճարել Մ. Բարխուդարյանին: Հայտնում է, որ Աստվածատրյանը խոստացել է Բարխուդարյանի մոտ բարեխոսել՝ Թումանյանի պարտքի վերաբերյալ: Հետաքրքրվում է բանաստեղծի զինվորագրության հարցով. ազատե՞լ են, թե ոչ: Որպես գյուղացու նախապաշարումներին ծանոթ մարդ՝ հավանական է համարում Սաքոյի խելագարությունը: Գրում է իրեն վերաբերող որոշ ուսումնական հարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1228:

''Դեկտեմբերի 2, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Համերգ» («Վտակը ժայռից ներքև է թըռչում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 70, 560:

''Դեկտեմբերի 3.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ստացել է «անուշաբույր ծաղկեփունջը»՝ «Բանաստեղծությունները»: Ոգևորված և հիացած է բանաստեղծի տաղանդով: Համամիտ է «Նոր-Դարի» գնահատականի հետ՝ «...այդ բանաստեղծությունները նման չեն այն աստիճանի և միանման «բանաստեղծություններին», որոնցով հեղեղել են մեր գրականությունը և դեռ շարունակում են հեղեղել»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 284, 331:

''&lt;Մինչև դեկտեմբերի 6&gt;''. – Ան. Աբովյանին է ուղարկում «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285:

''Դեկտեմբերի 6''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Տեղեկացնում է, որ ստացել է «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն: Իր հիացական կարծիքն է հայտնում համարյա բոլոր ստեղծագործությունների մասին մեկ առ մեկ: Համաձայն չէ Ղ. Աղայանի այն տեսակետին, թե Սաքոյի խելագարությունը համոզիչ չէ. «Թող ներվի ինձ ասել, որ պ. Աղայանը, յուր մեծ հռչակով և վիթխարի հասակով հանդերձ, չարաչար սխալվում է, որովհետև ոչ թե անբնական, այլ բնականից էլ բնական է Սաքոյի խելագարվելը»: Գրում է. ««Մեհրի» պոեմայի մեջ իմ անձն ավորությունս եմ տեսնում»:

Նամակի «չորրորդ երեսում» գրում է հայատառ թուրքերեն [[բայաթի]]ների մի շարք:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 285 – 288:

''Դեկտեմբերի 6, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ընդունիր, իմ քույր...» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Դարյա Գոլոշյանին (տե՛ս ԱԻ, 201-202):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 339, 646:

''Դեկտեմբերի 8.'' – Ա. Տեր-Խաչատրյանի նամակը Թումանյանին՝ Գուլագարակից:

Մամուլից (տե՛ս նոյեմբերի 24) տեղեկացել է, որ լույս է տեսել Թումանյանի բանաստեղծությունների ժողովածուն. «Շնորհավորում եմ, ուրեմն, եղբայր, որ քո շնորհալի բանաստեղծությունների փոքրիկ գրքույկը արժանացել է լրագրական գովասանաց. ցանկանում եմ ավելի ևս հաջողություն՝ քաջ և շնորհալի լոռեցիների հիշատակը անսասան պահելու համար»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 288:

''Դեկտեմբերի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց–Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ նոյեմբերի 29-ի նամակի պատասխանն է: Խորհուրդ է տալիս սրտի մոտ չընդունել մամուլի աննպաստ կարծիքները իր բանաստեղծությունների մասին: Ավելի շատ հավատա և վստահի իրեն, թող համոզված լինի, որ ինքը տաղանդավոր բանաստեղծ է:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 289-291:

''Դեկտեմբերի 11''.— Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Գրում է բացառապես իրեն վերաբերող նեղ անձնականհարցերի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 934:

''Դեկտեմբերի 11, 12''. – Տպագրվում է Վարսամի ([[Մանուկ Աբեղյան]]) դրվատական հոդվածը Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» մասին:

Գրախոսը բարձր է գնահատում բանաստեղծի ստեղծագործության ժողովրդական ոգին, էպիկական տարերքը: Վերլուծում է «Մեհրին», «Ալեքը», «Լոռեցի Սաքոն». «Մեր վիպերգական μանաստեղծության մեջ այդ երեք քերթվածները չունեն իրենց նմանը թե՛ կենդանությամբ, թե՛ զգացմունքների բնականությամբ»: Հատուկ շեշտում է «կանոնավոր», «գեղեցիկ» լեզուն:&lt;br&gt;
«Նոր - Դար», 1890, թիվ 196,197:

''Դեկտեմբերի 12'' .— Թադևոս քահանա Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է գրաբեր Ամիրխան Վարդումյանցին, որ իրենց մոտ ազգականն է, ընդառաջել պետք եղած դեպքում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1235:

''Դեկտեմբերի 16.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Նուխիից:

Հարցնում է «Բանաստեղծությունների» տպագրության մասին: Խնդրում է գրքեր ուղարկել՝ բաժանորդներին հանձնելու:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 291:

''Դեկտեմբերի 18, Թիֆլիս .''— Ստանում է Գր. Վանցյանի՝ դեկտեմբերի 16-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2016:

''Դեկտեմբերի 19 .''— Մելքոն Ասլիբեկյանի բացիկը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Խնդրում է ևս չորս օրինակ: Բարևում է տնեցիներին: Տեղեկություն է ուզում Շահլամյանի մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

Դեկտեմբերի 22 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից: Խնդրում է ուղարկել գրքի տպագրության ծախսերից մնացած գումարը: Խոստանում է ուղարկել գրքի՝ իր մոտ մնացած մի քանի օրինակը:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292:

''Դեկտեմբերի 23, Թիֆլիս .''— Ստանում է Մ. Ասլիբեկյանի՝ դեկտեմբերի 19-ի բացիկը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 935:

''Դեկտեմբերի 23.'' – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Հայտնում է, որ ստացել է գրքերը: Գրում է խրախուսական տողեր. «Պետք է ասած, որ գիրքդ այստեղ ևս լավ տպավորություն թողեց և արդարացրիր իմ հույսս, որ տածում էի դեպի քեզ: &lt;....&gt; Աշխատիր ժողովրդի, բուն ժողովրդի շրջանից դուրս չգալ: &lt;....&gt; Բայց և այնպես աշխատիր, կարդա շատ, որքան կարող ես, ժամանակդ իզուր մի կորցնի, ես, իբրև ընկեր, անկեղծությամբ ասում եմ, որ ապագադ կարող է շատ լավ լինել,
եթե մտավոր հորիզոնդ առավել ընդարձակ լինի, չվհատվես բոլորովին Մալումյանի սարսաղության վերա (տե՛ս դեկտեմբերի 1): &lt;....&gt; Ուրեմն աշխատիր, բոլոր սրտով նվիրվիր փափագած գործիդ և աշխատիր նպատակիդ հասնել, արդարացնել այն հույսը, որ ընդհանրապես հասարակությունն է քեզ վերա դնում և մասնավորապես քո ընկերներդ»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 292-293:

''Դեկտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Ալեքսանդրապոլից:

Հայտնում է, որ ուղարկած գրքերը վաճառվում են: Խնդրում է «ծախսի մասին ոչինչ չասե», քանի որ ընկերներ են: Շատ է զբաղված, այդ պատճառով բացիկ է ուղարկում. ասելիք շատ ունի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1155:

''Դեկտեմբերի 25, Թիֆլիս.'' – Նամակ Վաղարշապատ՝ Ա. Ղլտճյանին:

Դժգոհում է, որ «շատ ժամանակ է» նրանից նամակ չի ստացել: Մտահոգված է ընկերոջ վիճակով, «ընդհանրապես ամեն մի սրտակից ընկերոջ վիճակ» իրեն «մտածել է տալիս». «Ես շատ մելամաղձոտ, նեղսիրտ և բարկացկոտ եմ դարձել վերջին ժամանակներս: Գոնե չկա ընկերական շրջան, միայն նամակներով եմ մխիթարվում»:

Տեղեկություններ է հաղորդում «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի արձագանքների մասին: Հիշում է հատկապես Մալումյանի հոդվածը (տե՛ս դեկտեմբերի 1) և ավելացնում. «Այս բանը մինչև անգամ զայրացրել էր, ում ասեմ, մի խոսքով ում պատահեցի զայրացած էին, մինչև անգամ մի քանիսը, Բեկնազարյանը, Պերճը, և այլն կանչեցին և մխիթարեցին. ծիծաղելի բան. առաջինը ոչինչ չկար, երկրորդը՝ ես բոլորովին բանի տեղ
չէի դնում, ինչպես և «Նոր-Դարի» չափից դուրս գովեստը (տե՛ս դեկտեմբերի 11, 12): Մինչև անգամ հետո բժիշկ Տեր-Գրիգորյանն ասաց, որ Մալումյանն այդ հոդվածը գրելիս իմ գիրքս չէր կարդացել: Մի նորավարտ ուսանող գնացել էր Մալումյանին այսպես ասել – պարոն, դու այս գիրքը կամ չես կարդացել, կամ չես հասկացել: «Ես նրա մասին ոչինչ չեմ ասել,— հայտնում է Մալումյանը,— նա միանգամայն արժանի է ինքնուրույն կրիտիկային: «Նոր-Դարի» կրիտիկան կարդացած կլինես, «Մուրճինը» հունվարին կլինի, «Աղբյուրում» էլ կլինի: Հայտնի հայկաբան և անհայտ բանաստեղծ Ա. Եզեկյանը Բեկնազարյանի մոտ մեծ գովեստով էր խոսացել գրքի մասին, ասելով, որ 5 անգամ կարդացել է և մտադիր է բան գրելու: Ես կրկնում եմ, շատ համեստ կարծիք ունեմ իմ ոտանավորներիս մասին և տեսնելով այսքան համակրանք՝ շփոթված եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 56-57, 498:

''Դեկտեմբերի 27'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Իր հիացմունքն է հայտնում «Բանաստեղծությունների» առաջին գրքի վերաբերյալ: Ուրախ է, որ Թումանյանը, լինելով «Լոռու հարազատ զավակ», «պատիվ է բերում հայրենիքին». «Ես վաղու՜ց երազում էի տեսնել մեր Լոռուց մի բանաստեղծ..., &lt;....&gt; և ահա իմ երազը, հոգիս, քո մեջ մարմնացած եմ տեսնում...»: Շատ է հավանել «Լոռեցի Սաքոն», «Ալեքը», «Մեհրին»: Այն տպավորությունն է ստացել, որ «Ալեքի» տերտերի նախատիպը բանաստեղծի հայրն է՝ տեր Թադևոսը: Թումանյանի տողերը՝ «Ծեր ծմակներ ծառախիտ. ջրեր անույշ ու վճիտ...» համեմատում է [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանի]] «Ծովն ծփայր ծին ծիրանի, գոտի
ածվեր Հայաստանի» տողերի հետ, և ավելացնում. «Ո՜րքան քաղցրություն, ո.րքան սահունություն, ո՜րքան ներդաշնակություն քո և նրա նկարագրությանց մեջ»: Ու վերջում. «Գրիր, հոգիս, գրիր, անմահացրու մեր անմահ Լոռին յուր բոլոր քունջ ու պուճախով... Հիշո՞ւմ ես «Ավազակները», հիշո՞ւմ ես Չոփուռի տղերքը, քո տեղը որ լինեի նրանց էլ կանմահացնեի...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 394-396:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս'' . «Մի երկու նամակ» Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Անուշավան Աբովյանին՝ ի պատասխան վերջինիս դեկտեմբերի 3-ի նամակի (չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499:

Դեկտեմբր. – Գրում է «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 71, 561:

''Դեկտեմբեր.'' – Գրում է «Իսրայել» («Պանդուխտ, հալածված, հոգնած, վշտաբեկ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 72, 561:

''&lt;Դեկտեմբեր&gt;.'' – Տպագրվում է հայտարարություն՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գիրքը ստացվելու մասին:*
* Բանաստեղծն սպասում էր, որ «Աղբյուրում» կտպագրվի նաև հայկաբան Ա. Եզեկյանի հոդվածը իր գրքի մասին (տե՛ս դեկտեմբերի 25), բայց տպագրվում է միայն հայտարարություն: «Աղբյուրում», 1990, թիվ 12:

''1890.'' – Գրում է «Մեհրի» պոեմը:

Պոեմն արտահայտում է արևմտահայության կյանքի ու ճակատագրի հանդեպ բանաստեղծի հետաքրքրությունը, որ սկսվել էր 80-90-ական թվականներից և շարունակվում է մինչև գրական-հասարակական գործունեության վերջը (տե՛ս դեկտեմբերի վերջ):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 35, 503:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մեհրի» պոեմը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 21-41:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ալեք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 42-54:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]] «Заклинание» բանաստեղծության թարգմանությունը՝ «Եթե իրավ է, որ գիշերները...» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 79-80:

''1890.''— Առաջին անգամ տպագրվում է «Լոռեցի Սաքոն» պոեմի առաջին տարբերակը:&lt;br&gt;
ԲՄI, 5-20:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Աղոթք» («Սողոմոնի պես, տեր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 85:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Ամառվա գիշերը գյուղում» («Լուսընկա գիշեր...») բանաստեղծությունը՝ «Ամառային գիշերը գյուղում» վերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 76-78:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 88-91:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 84:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ես նայում եմ իմ առջև...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 74:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 82:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Երբ ես տխուր, հուսահատ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 96:

''1890''. – Առաջին անգամ տպագրվում է «Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 67-69:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Եթե իմ վերջին հայացքը մնա...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 83:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Պանդուխտն երգեց օտար երկրում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 72-73:

''1890.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մի՛ որոնիր մի ժամանակ...» բանաստեղծությունը՝ «N-ին» խորագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 81:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 92:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Մարգարե» («Երբ որ վեհության կնիքը ճակատին...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 97-98:

''1890'' – Առաջին անգամ տպագրվում է «Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» («Արևը թռավ, երկինքն ու երկիր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 86-87:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Չարամիտներին» («Դուք մեծ հայրերի ընկած զավակներ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 93-94:

''1890''.– Առաջին անգամ տպագրվում է «Միամիտներին» («Երանի է ձեզ, որ չեք հասկանում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 95:

''1890.''– Առաջին անգամ տպագրվում է «Իղձ» («Ինչո՞ւ չեմ թռչուն, վայրենի մի հավ...») բանաստեղծությունը՝ «[[Միխայել Լերմոնտով|Լերմոնտովից]] փոխադրություն» ենթավերնագրով:&lt;br&gt;
ԲՄ I, 70-71:

''1890.–'' Առաջին անգամ տպագրվում է («Աղբյուր», թիվ 8-9, էջ 20) «Արև և Լուսին» բալլադը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 97, 551-552:

''1890.''– Գրում է «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս և ուռչում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 78, 562:

''&lt;1890&gt;.'' – Գրում է «Գիշեր» բանաստեղծությունը:*
* «Հին կռիվը» պոեմի առաջին տարբերակի հատվածներից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 76, 562:

''1890''.– Գրում է □Տարոնի առավոտը□ (□Կարմիր արևն
առավոտյան...□) μանաստեղծությունը:*
* □Հին կռիվը□ պոեմի նախնական տաnμերակի հատվածներից
է:
ԵԼԺ 1, 74, 562:
1890.– Գրում է «Տարոնի գարունը» («Գարունն եկավ և թևերը...») բանաստեղծությունը:*
* «Հին կռիվը» պոեմի նախնական տարբերակի հատվածներից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 73, 561:

''1890.''– Գրում է «Տապանագիր» («Կյանքի տղմի մեջ գլխովին թաղված...») բանաստեղծությունը:*
* Բանաստեղծության վերջին տողը հեղինակն օգտագործել է «Պոետն ու Մուսան» երգիծապոեմի «Փողի քսա՜կը, փողի քսա՜կը...» հատվածում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 81, 564:

''1890.''– Գրում է «Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 80, 564:

''1890.–'' Գրում է «Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշերով» նկարի առջև» («Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 79, 563:

''1890''.– Գրում է «Նախերգանք» («Լեռնե՜ր, ներշնչված դարձյալ ձեզանով...») բանաստեղծությունը*:
* Պետք է լիներ «Հառաչանք» պոեմի նախերգանքը: Հետագայում բանաստեղծն այն դրել է իր մի քանի ժողովածուների սկզբում՝ որպես ամբողջ ստեղծագործության նախերգանք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 23, 544-545:

''1890''.– Գրում է «Անց կացա՜ն...» քառյակը:*
* «Հառաչանք» պոեմի հատվածներից է, որ բանաստեղծը հետագայում հրատարակել է որպես առանձին քառյակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 7, 514:

''1890''.– Գրում է «Վերջացա՜վ...» քառյակը:*
* «Հառաչանք» պոեմի հատվածներից է, որ բանաստեղծը հետագայում հրատարակել է որպես քառյակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 8, 514:

''1890.''– Գրում է «Մերժված օրենք» պոեմը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 51, 505-512:

''1890-ից սկսած .''—Թումանյանն այլևս տիրացություն չի անում ո՛չ վանքի եկեղեցում, ո՛չ էլ տեր Հովհաննեսի մոտ:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 283:

''1890, վերջեր.'' – Սկսում է աշխատել «Հառաչանք» պոեմի վրա:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 509:

''&lt;1890&gt;. –'' Գրում է «Դարձյալ նրանց» («Հայտնի եզվիտներ, ի՞նչ եք աղմկում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 58, 557:

''&lt;1890&gt;.'' – Գրում է «Հին կռիվը» պոեմի առաջին տարբերակը:*
Թումանյանը վկայում է, որ պոեմի մտահղացումը իրեն հուշել է հայտնի ազգային-հասարակական գործիչ Ստեփան Զորյանը (Ռոստոմ). «Հետագայում էլ մի քանի պատմություններ արավ ու առաջարկեց, որ բանաստեղծության նյութ առնեմ: Ես նրա պատմածներից միայն մեկից, որ պատմեց 1890 թվականին, մի տերտերի ու իր աղջկա պատմությունից, օգտվեցի ու նյութ առա մի պոեմի: Պոեմը թեև գրելիս բոլորովին փոխվեց և ուրիշ բան դուրս եկավ, բայց ես նվիրեցի Ստեփանին: Բավական տարիներ առաջ ռուս ժանդարմները խուզարկեցին, տարան կորցրին էդ պոեմը և միայն մի երկու կտոր գտա պատահմունքով, որ տպվեցին «Տանը», «Երկրում» և «Հայոց լեռներում» վերնագրերով» (տե՛ս ԵԼԺ 7, 381-382):
* Ձեռագրից պահպանվել են միայն մի քանի հատվածներ:
ԵԼԺ 4, 59, 551-552:

[[Կատեգորիա:1890]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1891</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1779</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3508</id>
      <timestamp>2011-06-09T11:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3534</id>
      <timestamp>2011-06-12T18:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="387">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7140</id>
      <timestamp>2011-12-21T20:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="537">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8044</id>
      <timestamp>2012-04-15T17:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="688">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9322</id>
      <timestamp>2012-07-21T07:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="838">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9400</id>
      <timestamp>2012-07-26T07:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="968">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12931</id>
      <timestamp>2013-01-21T12:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1142">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16042</id>
      <timestamp>2013-08-06T06:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1308">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (ծնվ. [[1850]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18152</id>
      <timestamp>2013-11-21T21:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1488">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (ծնվ. [[1850]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18375</id>
      <timestamp>2013-12-01T19:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1641">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):
* [[Կարապետ Սիտալ]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (ծնվ. [[1850]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20223</id>
      <timestamp>2014-06-17T12:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1778">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Պեդրո Սալինաս]], իսպանացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):
* [[Կարապետ Սիտալ]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (ծնվ. [[1850]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20381</id>
      <timestamp>2014-07-20T23:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1887">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (մահ. [[1938]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1940]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1941]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Պեդրո Սալինաս]], իսպանացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1951]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (մահ. [[1917]]):
* [[Վահան Խուդավերդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Կարապետ Սիտալ]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Սերովբե Տերվիշյան]], հայ լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Սոֆյա Կովալևսկայա]], ռուս մաթեմատիկոս, արձակագիր և հրապարակախոս (ծնվ. [[1850]]):
* [[Հուլիսի 9]] - [[Քերովբե Քուշներյան]], հայ բանահավաք, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Հերման Մելվիլ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1891 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3463</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7295</id>
      <timestamp>2012-01-17T17:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="89438">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

Փետրվարի 8. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու հա-
մար պիտի Արամի հետ 0րա0րություն μանար, խնդրեր նրան՝
ուղարկել μաժանորդա0րությունից ստացված 0ումարը:
Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյ
անից:
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):
&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս .— Թիֆլիսի Հայոց հրա-
տարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի
□Ժամանակա0րություն հայոց□ 0իրքը ( 1891, Պետեnμaon0) և
118
ուղարկում Անուշավան ԱμaiUանին:
ԵԼԺ 9, 63, 500:
Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս .— Շիրվանզադեն խոստա-
նում է □Արձա0անքում□ հոդված 0րել Թումանյանի և Հովհաննիսյ
անի մասին:
Բանաստեղծը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցյալները կոնց
երտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ μանաստեղծությունն
երի մասին, ասաց, որ □Արձա0անքը□ լույս տեսնելուն պես
(մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին□:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:
ԵԼԺ 9, 65, 500:
Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Շիլլերի
□Ավազակների□ ներկայացման փորձերին:
ԵԼԺ 9, 65:
Փետրվարի 8, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Տեղեկացնում է, որ □μeYC խաղաղություն է տիրում□ իրենց
ընտանիքում: Օլ0ան էլ է դժ0ոհ իր ծնողներից. □Նա յուր հո0ու
μaEan զորությաUμ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս
կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ
μացականչել – Ա.խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից,
թեկուզ հաց մուրանք□:
Քաղվածաμար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի
μaiանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):
Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է □Ուրիել Ակոստայի□ ներկ
այացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի □Ավազակների□ փորձ
երին:
Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է □Աֆրիկայից մի տե-
սարան□ և կողքին ավելացնում՝ □լավ չեղավ□:
ԵԼԺ 9, 62-64:
Փետրվարի 8 .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Մոսկվայից:
Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված
18 eaoμECY (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12
119
eaoμECY (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:
Հայտնում է. □Ձեր 0րքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30
օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, μայց
միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաμեռնված
եմ 0ործերով և շատ ան0ամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կա-
մենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, 0ուցե
կամաց-կամաց վաճառվին□:
ՈՒՀ 4, 296:
Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, թիվ 2, էջ 198) □Եր0չին□ (□Ապա, այն եր0ն ասա՛, եր0իչ...□)
μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 9, 65:
Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս .— Նամակ Ան. ԱμaiUանին
(չի պահպանվել):
Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հան-
դեպ Օլ0այի ջերմ վերաμերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը
սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ 0րելով: Խնդրում է ոչնչացնել
իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր 0րել էր, թե Օլյան
ատում է ծնողներին, □իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի
0տնում□:
Հարցնում է Ան. ԱμaiUանի կարծիքը □Անուշ□ պոեմի
մասին:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Ան. ԱμaiUանի՝ պատասխանի
(տե՛ս փետրվարի 18):
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):
Փետրվարի 14, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Շիլլերի □Ավա-
զակներ□ պիեսի ներկայացմանը:
Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի μանկի շենքում:
Խաղում է ճանաչված դերասան Գևոր0 Պետրոսյանի հետ, որը
ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ
դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը □μավական պա-
տասխանատու□ է եղել:
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. □Տարազ□, 1891, փետրվարի 17,
թիվ 7, 105:
120
Փետրվարի 14. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝
Շուշիից:
Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի
լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն
էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ
Շուշիում Թումանյանի 0րքերի պահանջ կա: Միայն մի 0րա-
վաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի μaOauական էլ մի օրինակ տա-
րել է 25 կոպեկով. □Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):
Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյ
անին (չի պահպանվել):
ՀաIaμ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պա-
տասխանն է: Հավանաμար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր
0րքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի
24-ի նամակի:
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):
Փետրվարի 18. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝
Վարդաշենից:
Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակա0րությաUμ
ճշտել է Թումանյանի 0րքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը:
Գրում է 0րքերի μաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշա-
տակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):
Փետրվարի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Կամենեց-Պոդոլսկից:
Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների
պատասխանն է:
Ուրախ է, որ μանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվ
ել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից
(տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլ0այի և
նրա ծնողների հասցեին. □Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստա-
ցածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես□:
Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղու121
թյան համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է
տալիս փող խնայել. □... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ
ընկածը, ռոճիկ է, թե 0րքերից 0ոյացած փող, տուր պահպանող
ական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի
անախորժ ազդեցության տակից դուրս 0ալու համար, անշուշտ,
փող է հարկավոր... Դու 0իտես, սիրելիս, որ ես 0աղափարական
մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը,
սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում□:
Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությաUμ և նկարչությաUμ
զμաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխա-
նում է. □ □Անուշ□ պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ
կարող եմ ասել, քանի որ μaiանդակության հետ հիմնովին
ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ μանաստեղծությաUμ
կամ դերասանությաUμ պարապելը, քանի որ նկարչությունը
ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի,
նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք
ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում□:
ՈՒՀ 4, 296-299:
Փետրվարի 18. – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝
Մծարա 0յուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):
Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, 0յուղով,
0յուղի դպրոցով: Հիշատակվում են ԳաμaY, Բարսեղ Քամալյ
անցը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):
Փետրվարի 22, Թիֆլիս. – Գրում է □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր
հեծության ժամանակների...□) μանաստեղծությունը:
Առիթը հավանաμար Խաչ. Մալումյանի՝ □Մշակում□ տպա-
0րված հայտնի □ակնարկն□ է:
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269
Փետրվարի 24.— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝
Շուշիից:
Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի
նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ 0րքերից վեցը
122
վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին
շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. □Մեծն էլ, փոքրն էլ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):
Փետրվար, Թիֆլիս. – Սկսում է աշխատակցել □Մուրճ□
ամսա0րին:
Վարում է ամսա0րի μանաստեղծության μաժինը:
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:
Փետրվար, Թիֆլիս. – Գրում է □Կանչ□ (□Եթե կաս, աստվ
ած...□) μանաստեղծությունը:
Ինքնա0իրը պահպանվել է □Մուրճի□ արխիվում: Ինքնա-
0րի վրա □Չթույլատրված□ մակա0րությունը վկայում է, որ
0րաքննությունը ար0ելել է μանաստեղծության տպա0րությունը:
ԵԼԺ 1, 85, 565:
&lt;Մարտի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի
պահպանվել):
Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զμաղված, որ ուշա-
դիր չէ իր եOμan նկատմաUμ:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Մ. ԱeECμեկյանի՝ մարտի 12-ի
պատասխան նամակի:
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):
&lt;Մարտի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառա-
յանին (չի պահպանվել):
Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նա-
մակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):
Մարտի 2, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Հայտնում է իր կարծիքը Ան. ԱμaiUանի □Մտքիս հիշատա-
կարանը□ և □Չայնիկ□ ստեղծա0ործությունների մասին: Խորհուր
դ է տալիս. □...Ինչ որ զ0աս՝ այն 0րիր: Քո մի պակասություն
դ այն է, որ ուզում ես ամեն μան միան0ամից ասել կամ
շատ μան ասել միաժամանակ□: □Չայնիկը□ հավանել է և
123
մտադիր է հանձնել □Նոր-Դարին□:
Իր մասին 0րում է. □Իմ ընտանեկան կյանքի մասին 0ուժ
ելու μան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կա-
րողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր□:
□Անուշի□ ձեռա0րից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը,
այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).
ԱՆՈՒՇ
(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)
Սիրելի՛ ընկեր, շատ ո0ևորվել,
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,
Որ այսօր հո0ուս թռիչք է տվել,
Որ պիտի եր0եմ ես քո առաջին:
Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել
Անզոր μառերով անվարժ տողերում.
Եվ ահա, ինչ որ 0րչով նկարել,
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր μերում:
Ընդունի՛ր, հո0իս, նրա ձայները
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:
Մտադրություն ունի □Անուշը□ տպա0րել □Մուրճում□:
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:
Մարտի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Պատվեր□ (□Վանա μանտի
խորքից ելած հառաչանք... □) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 88, 566:
Մարտի 7. – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝
Դսեղից:
Դժ0ոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. □Կարծես
թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը
124
0րիչ չկա, թե թանաք□: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի 0րքերից
որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:
Մանրամասն ներկայացնում է 0յուղի ուսումնարանի անմխիթ
ար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում,
որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: □Տավարի կոտորածի, ցորենի
պակասուքի□ պատճառով 0յուղացիները անկարող են իրենց
սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի
ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել:
Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հան0ա-
նակելու մասին:
Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել,
ինքն էլ խաչեOμայրն է եղել: □Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետա-
քրքրվես. նա ծույլ տղա է. աUμ μենը շատ լավ սովորել է և μaEan
0րերը ճանաչում է, μայց դասը μaEanaiCY չի սովորում, կարծես
այդ μավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում
է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում□:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եOμan մասին է, որի սովորելու խնդիրը
միշտ հուզել է μանաստեղծին:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):
Մարտի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:
Թումանյանի 0ովեստը իր □Չայնիկի□ մասին □մասխարա□
է համարում, ապա ավելացնում. □ □Նոր-Դարին□ տալու համար,
ինչպես 0րել ես, □Չայնիկը□ μավական անմշակ է, ուստի տալուց
առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու
μanդերը հարթելու□: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի
լավ 0րի. □Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից 0րելու համար
ինձ կարելի է, որ աջողվի, μայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ
ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ
սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ 0րածներս մերկ
մասնավորական չլինեն□:
□Անուշը□ □Մուրճում□ տպելու μանաստեղծի մտադրությ
անը պատասխանում է. □... Պոեմայիդ սկզμC 0լուխներից
փոքր ի շատե մի հավաքական 0աղափար կազմելով, եթե ինձ
125
կլսես, խորհուրդ չեմ տալ □Մուրճի□ կամ մի այլ ամսա0րի մեջ
տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի 0եղեցիկ պոեման, որը ճոխ
զարդ էր կազմելու քո □Բանաստեղծությունների□ II հատորի
համար, ամսա0րում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր
հարազատությունը...□:
ՈՒՀ 4, 299-301:
Մարտի 12 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին:
Բանաստեղծի՝ մարտի սկզμC անհայտ նամակի պատասխ
անն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եOμan
նկատմաUμ ուշադիր լինելու համար. □Aμnև ազնիվ ընկեր
ուշադրություն եք դարձնում եOμane վրա□:
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):
Մարտի 13. – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Ներողություն է խնդրում μանաստեղծի նամակի պատասխ
անը ուշացնելու համար՝ քաղաքից μացակա լինելու պատճ
առով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
0րքույկից՝ վաճառելու համար:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):
Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս. – Հանդիպում է Ուզունլար 0յուղի
դպրոցի հո0աμարձու Ե. Խարազյանցին. □... ափսոս, որ շատ
կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերա-
փչակ μանաստեղծներ□:
ԵԼԺ 9, 70:
Մարտի 15, Թիֆլիս. – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է
Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն
Թումանյանը:
ԵԼԺ 9, 69:
Մարտի 15, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հո0սերի մասին և
թե ինչպես է ընթանում 0րքերի վաճառքը. □Գրքերը կամաց
վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց
126
են 0ալիս□: □Երկչոտ մանուկ□ վերնա0րով մի ոտանավոր է 0րել
(անհայտ է): Դժ0ոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու
ծանրաμեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր □Բա-
նաստեղծություններ□ ժողովածուն ինչպիսի արձա0անք է
0տնում ընթերցողների շրջանում:
ԵԼԺ 9, 69-72:
Մարտի 16. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյա-
նին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ուղարկում է իր □Չայնիկ□ 0րվածքից μաց թողնված մի
մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխ
ավորում է վարդաμEaonoC Եղիա ԶոհրաμUանին, որ □Ձերդ
μարձրության հետ ծանոթանա□:
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Գրում է □Նվեր Ան. Աμ.-ին□ μանաստ
եղծությունը:
Հանձնում է □Տարազին□՝ տպա0րության և ետ վերցնում՝
ստանալով EUμա0րության մերժումը՝ □թուփն ինչպե՞ս կխոսա□
պատճառաμանությաUμ: □Տարազի□ EUμա0իր Տի0րան Նա-
զարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյ
անը լավ ստեղծա0ործությունները միայն □Մուրճին□ է տալիս
(տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):
ԵԼԺ 1, 89, 567:
Մարտ. – Տպա0րվում է □Ախ, ես երանի...□ μանաստեղծությունը
(□Մուրճ□, 1891, թիվ 3, էջ 341):
ԵԼԺ 1, 83, 565:
&lt;Ապրիլի սկիզμ&gt;.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է
(□Մուրճ□, 1891, թիվ 4, էջ 504) □Գութանի եր0ը□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Ապրիլի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս .—Մտադրություն □Մուրճին□
տպա0րության հանձնել □Կալի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 9, 74, 503:
Ապրիլի 10, Թիֆլիս .– Գրում է □N N-ին□ (□Կյանքի հո127
սանքն յուր ընթացքում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 90, 567:
Ապրիլի 13 .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերությ
ան տարեկան ընդհանուր ժողովին:
Ընկերության 120 անդամների հետ 0տնվում էր դահլիճում,
ուր հայտնվում է նախա0ահը և հայտնում, որ ժողովը չի
կայանալու: □Չես կարող երևակայել այն 0ոռում-0ոչումը, ծվոցն
ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու μOավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող
էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել□:
Ցերեկով ժողովին ներկայանում է □Նոր - Դարի□ EUμա0իր հրա-
տարակիչ Սպանդար Սպանդարյանը իր □համհարզներից
կազմված վարչության հետ միասին□:
Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան:
Նախա0ահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին
նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախա0ահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն
էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրի0որյ
անը, Արշակ Թադևոսյանը:
□Նոր-Դարը□ այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:
ԵԼԺ 9, 73, 503:
Ապրիլի 15, Թիֆլիս. – Գրում է □Սարերում□ (□Մութը իջավ,
0ետինն առավ ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 92, 568:
Ապրիլի 16, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական
ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունն
երի մասին: Ինչպես նաև □Նվեր Ան. ԱμaiUանին□
μանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնա0րի ու
առաջին տան: Եվ քանի որ □Տարազի□ EUμա0րի կարծիքով
թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել
0արնանը:
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:
Ապրիլի 20. – Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
128
Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է μանաստ
եղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):
Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին (չի
պահպանվել):
Գրում է □Տարազի□ EUμա0րի հետ ունեցած իր զրույցի
մասին μանաստեղծության վերաμերյալ: Խոստովանում է, որ
Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ
թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ
որ մարդը տքնում էր հօ0ուտ ազ0ի:
Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկե-
րության 0ործերի մասին:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Ան. ԱμaiUանի պատասխան
նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
Ապրիլի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ տեսնում եմ մարդ
տակավին...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 93, 568:
Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս. – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին
(չի պահպանվել):
Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխ
անում. □Ստացա վերջին μաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի),
շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քա-
ղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ 0նալու դորա համար□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):
Ապրիլի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն
է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է □Տա-
րազի□ EUμա0իր □Տիկլանի□ կարծիքը Թումանյանի μանաստ
եղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվ
ան առիթով:
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
129
Ապրիլ. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891,
թիվ 4, էջ 593-596) □Ախթամար□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
Մայիսի 4. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյ
ան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:
Մայիսի 6, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Գր. Արծրունու
0ործունեության 25-ամյա Naμելյանի առթիվ ժողովարանում
տրված ներկայացմանը:
Բանաստեղծը հետա0այում հիշում է. □... Արծրունու Naμելյ
անին, եnμ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատա-
րելուց, Naμելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացմ
ան ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի
առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով
կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական
սպառնալիքներին և ցույցերին Naμելյանի և Naμելյարի դեմ, որն
անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի 0րա0րի, այո՛, ես հանձն առա
հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով μեռն
ավորված 0նացի ժողովարան իմ հար0անքս մատուցա-
նելու...□:
ԵԼԺ 9, 89:
Մայիսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Կորուստից հետո□
(□Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 94, 568:
Մայիսի 14. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օ0նել՝ □դու ինձ, ես՝
քեզ□, ինչպես նաև Թումանյանի μանաստեղծություններից
ստացած իր տպավորությունները. □Կարդացի μանաստեղծությունն
երդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է,
իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:
Հիանալի էր վերջինը՝ □Արի 0ութան, վարի 0ութան□-ը:
Եր0իր, սիրելիս, 0յուղացու կյանքը, նրա հո0սն ու վիշտը, նրա
տանջանքն ու երջանկությունը: Եր0իր, շատ եր0իր, այդ մեր
ամենիս սրտին մոտիկ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:
Մայիսի 22 . – Մ. ԱeECμեկյանի μաց նամակը Թումանյանին:
Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում μYակվող ՏերՍ
ար0սյանին հայտնել հո0աμարձության խնդրանքը՝ ուղարկել
Թումանյանի 0րքերի հաշիվը:
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):
Մայիսի 27, Թիֆլիս .– Գրում է □Հրաժեշտ□ (□Այստեղ ահա
Iμաժանվենք...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 96, 569:
Մայիսի 27. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Վիեննայից:
Գրում է, որ զμաղվում է 0ինու վաճառքով, քաղաքից քա-
ղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեUμերին 0ալ Թիֆլիս:
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):
&lt;Գարուն&gt; .–3
Գրում է □Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահա-
մերձ հիվանդ էր:
ԵԼԺ 1, 95, 569:
Հունիսի &lt;4&gt;. – Գրում է □Խեղճ Ադամյան□ (□Ճանաչում էի
ես նրան, ընկեր...□) μանաստեղծությունը:
Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:
ԵԼԺ 1, 97, 569:
Հունիսի 4. – Ե. ԶոհրաμUանի նամակը Թումանյանին՝
Գորիից:
Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենե-
քերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու
քահանայից: Գրում է. □Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի
131
և կարդում եմ ..., 0յուղական կյանքի նկարա0րությունները
եnμեմն խիստ 0րավիչ են և 0ավառական դարձվածքների
պատշաճ 0ործածությունները□:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):
Հուլիսի &lt;2-3&gt;. – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և
0իշերում է թուրքաμYակ Սարվան 0յուղում:
Այդ մասին կնոջը 0րում է. □Առաջին 0իշերը Սարվանում
անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս
էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես աUμaOc
0իշերը անքուն նստեցի ֆուր0ոնում: Ժամը մոտավորապես
մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուր0ոնի մեջ մթնում խմեցի, μայց
հետո, եnμ մոմ վառվեցավ, նայեցի, μաժակի տակ մնացած ցեխի
մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...□:
ԵԼԺ 9, 75:
Հուլիսի 4. – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք
μերում և ուղևորվում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի &lt;5-6&gt;. – Հյուրընկալվում է ՎարդաμEaon 0յուղում:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 7. – Հասնում է Դսեղ:
Մայրը սարն էր 0նացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան
իրեն, որքան Օլ0ային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսին 7. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-երկտողը Թումանյ
անին՝ Լիտիցայից:
Ուղարկում է իր նոր հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):
Հուլիսի 7, Դսեղ. – Գրում է □Դերասան Ադամյանի մահը□
(□Ո0ևորողն ընկավ արդեն...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 98, 570:
Հուլիսի &lt;8-10&gt;. – Կնոջ համար ուղարկում է 0աթա, մեղր
և սերուցք:
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:
132
Հուլիսի &lt;8-20&gt;. – Ամեն օր որսի է 0նում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է
ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ 0յուղում չեն. □Արի
դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...□:
ԵԼԺ 9, 75 – 77:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ □Մշակի□ աշխատակից, հրա-
պարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):
Գրում է, որ վաճառելու 0րքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս
0ալը. ուղարկի միայն μաժանորդներինը:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 17, Դսեղ. – Գրում է □Աստղերի հետ□ (□Էյ աստղ
եր, աստղեր...□) μանաստեղծությունը:
Թումանյանը իր այդ μանաստեղծության մասին դստերն
ասել է.. □Հիշում եմ □Էյ աստղերը□ 0րելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի
ձորն էի 0նացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր
կալը. կալի մոտ էլ դա0ան էր. աստղալից 0իշեր էր, պառկեցի
դա0ից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ 0րել եմ □Էյ աստղերը...□
(ՆԹ ՀԶ, էջ 240):
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Նամակ Օ. Թումանյանին:
Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և
տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլ0ան և երեխաներն էլ
0յուղում չեն. □...մի լավ μան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս
ասում է՝ քոռանամ ես, յարաμ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ
ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման 0ալիս՝ յարաμ երեխեքս էն
շո0ումը ինչ են անում. մի տեղ ման 0ալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ
համար է ասում) էստեղ ըլի ման 0ա: Մի խոսքով ես մնացել եմ
ապշած□:
Դժ0ոհում է, որ իր 0րած երկու նամակները կնոջից անպ
ատասխան են մնացել. □Գուցե չ0իտես, թե քո նամակը ինչ է
ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտաnμեր□:
ԵԼԺ 9, 77-79:
133
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Առավոտյան 0նում է անտառ՝ մոռ
հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից
նրա հետ վերադառնում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Համա0յուղացի ԳաμaUC հետ ութ 0ա-
թա և երկու խաչ0աթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Մտադրություն մինչև օ0ոստոսի 7-ը
լինել Թիֆլիսում:
Ծնողներն ու μարեկամները խնդրում են ավելի երկար
մնալ, նույնիսկ առաջարկում են μAsIC թուղթ ներկայացնել
կոնսիստորիային:
ԵԼԺ 9, 78 – 79:
Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ. – Հյուրընկալում է Շուլավերի
տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական
0ործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի &lt;24-27&gt;. – Դսեղից 0ալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակց
ելու eaonμ Սար0սի ուխտին:
Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաμեթի տանը: Բարե-
կամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սար0իս
ՀաIaμUանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և
այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի □ժամեր է անցկացնում□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 28. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ
Ջալալօղլուց 0նում է ուխտի՝ eaonμ Սար0իս:
Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև
կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, եnμ ուխտից
վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է
երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան ԱμaiUանից (այդ
նամակները չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 79:
134
Հուլիսի 28. – eaonμ Սար0սից Ջալալօղլի վերադառնա-
լու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի
արանքում:
Վտան0ավոր փորձությունից դուրս է 0ալիս անվնաս. □Բա-
րեμախտաμար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վե-
րևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց□:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:
ԵԼԺ 9, 80:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է eaonμ Սար0իս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում
անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց
համար նվեր է պատրաստել. □Մայրս քեզ համար μաներ էր
պատրաստել &lt;....&gt; ես չ0իտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչ
աներից, չ0իտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, μայց որովհ
ետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը μերեմ մեր կարա-
վաթի առջև ոտներուս տակը ձ0ելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից
կոտրը...□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի .—Կնոջն ուղարկում է 1 eaoμEC.
խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օ0ոստոսի 8-ը:
ԵԼԺ 9, 81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Աղասի Հովվյանի հետ □մի քանի
վիզիտներ□ է անում:
ԵԼԺ 9, 79:
Օ7ոստոսի &lt;1-5&gt;. – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին
երկու-երեք օր կան0 է առնում Արդվի 0յուղում:
Կնոջը 0րում է. □Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի 0յուղում՝
Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր
տանը մի քանի ժամանակ մնալու, μայց նրանք մեր 0յուղից մի
օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...□:
ԵԼԺ 9, 82:
135
Օ7ոստոսի 3. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Թիֆլիսից:
Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ enμազանի
մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան
թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի μակում:
ԹՏԹ, 2631:
Օ7ոստոսի &lt;3-6&gt;. – Ներսիսյան դպրոցի որդե0իրները
իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հո0ի, 0ալիս են Դսեղ՝ 0յուղի հնությունն
երն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թում
անյանների տանը:
Բանաստեղծը 0րում է կնոջը. □Աշակերտները երկու օր
մեզ մոտ մնացին□:
EaoUμA ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ
Սպարապետյանը և Կարապետ ԱμaoEUանը: Թումանյանը իր
μանաստեղծություններից նվիրում է EUμC ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղա-
ջանյանին և ուրիշների: Այդ EUμCY Թումանյանը դիմավորել է
ուսուցիչ, μանահավաք Եղիշե Երզնկյանի հետ:
Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրի0որ հնադարյան
վանքը: Նրանց հետ էր նաև 0յուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է
տալիս μանաստեղծին օ0տվել ժողովրդական անսպառ զրույցն
երից, հեքիաթներից և ավանդություններից. □Օ0տվեցեք
դրանցից, 0րի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հո0ի ու
շունչ տվեք□:
Թումանյանը Հովվյանի հետ եր0ում է Սար0իս Կուկունյ
անցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի □Եnμ ալեկոծ ծովի վրա□
եր0ից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:
Օ7ոստոսի 6. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝
Հաղպատից:
Խնդրում է իր խնդրա0րին համար տալ և պահանջել
ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանա0րից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:
136
Օ7ոստոսի 7, 8, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս 0նալու մտադրության, հողմ
ախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ
անելու, որսի 0նալու և իր առօրյայի մասին:
ԵԼԺ 9, 82-84:
Օ7ոստոսի 13, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Գր. Արծրունու
ֆելիետոնը՝ Ասիացի ստորա0րությաUμ:
Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի □Կուրծքս
եnμեմն եռ է 0ալիս ու հուզվում...□ μանաստեղծությունը:
□Մշակ□, 1891, թիվ 90, էջ 2-3:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Գ. Ասատուրի հետ վերջինիս
եOμan տանը:
Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես μանաստեղծին շրջա-
պատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլ0ա Տեր-
Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևոր0 Ասատուրի
հորեOμan դուստրը) արժանանում է μանաստեղծի առանձնա-
հատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով
ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվա0ը:
ԹԺՀ, 351:
Ամառ. – Թումանյանն ընտանիքով հան0ստանում է
Դսեղում:
ԹԺՀ, 231:
Ամառ, Դսեղ. – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. ԱμaiUանին:
Հասցեատերը հիշում է. □Ծննդավայրս հասնելուց հետո,
երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ
ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ □Ե՞ս, թե՞ դուն□: Միտքը
հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը 0ա ինձ տեսության, թե՞ ես 0նամ□:
ԹԺՀ, 231:
ՍեպտեUμեր 10. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Թումանյանին է ուղարկում իր թար0մանությունները, որ
նա տպա0րի □Մուրճում□:
137
Գրում է. □Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո
μանաստեղծության 0րավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղությ
ան տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտա-
հայտության և ոճի կողմից՝ μանաստեղծական ազատ լեզուն,
ճոխ μաների զեղուն շարահարությունը և աYμeYազμaeCI μաշխումն
մտքի ու զ0ացմունքի:
Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է μավականանաս և ամեն
μան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երե-
խայամիտ անձանց 0ովասանությունը քեզ համար վճռական
0րավական կլինի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):
ՍեպտեUμերի 17. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան)
նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը 0րել է
առանց Թումանյանին անձաUμ ծանոթ լինելու. □Նշանվածս
օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հո0ևոր հոր՝ տեր Թադևոսի μարի ու
մարդասեր հո0ու հաUμավը μավականին ճանաչված և այժմ
ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած
լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը 0րել՝ հուսալով, որ ներող
ամիտ կ0տնվեք դեպի ինձ□: Թումանյանի 0ործերից հաջողված
է համարում □Չարամիտներին□ և □Միամիտներին□, որովհետև
առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում,
հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում:
Ինքը Ելիզավետպոլու 0ավառի Բանանց 0յուղից է, 13 տարի
ուսուցչությաUμ պարապած մեկը: Գյուղը 0ործ է ուղարկել
կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և
անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է 0ործը, μայց ինչ
է եղել, ինքը չ0իտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր 0ործով և եթե
ար0ելք կա, օ0նել վերացնելու. □Ձեր տանը Ձեր թանաքով և
0րչով եմ 0րել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր 0րիչ չունեի: Անճոռնի
և տ0եղ 0րությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, եnμ լավ
0րիչներ ուղարկեք ինձ համար, 0եղեցիկ կ0րեմ: &lt;....&gt; Ժողովր
դին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար 0իրք
չ0իտեմ որտեղից ձեռք μերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռ138
վա երկար 0իշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի
և Պալասանյանի □Հայոց պատմությունը□: Մեծահույս եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):
ՍեպտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած 0րքերի 38
օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորությ
ան մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
IaOμ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս. – □Մուրճի□ EUμա0րատանը
ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:
ԱԻ, 334:
&lt;ՍեպտեUμեր&gt;. – Ան. ԱμaiUանը 0ալիս է Դսեղ՝ հանդիպ
ելու Թումանյանին:
Միասին որսի են 0նում, այցելում են Ս. Գրի0որի ավերակ
վանքը:
Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ
փոխայցելության է 0նում Ան. ԱμaiUանին: Ե0որ Խարազյանին
էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեμեդ 0ետում ձուկ
որսալու:
ԹԺՀ, 231:
&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի պահպ
անվել):
□Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են
ընկերական անկեղծ սիրո զ0ացմունքները, ուստի հայտնում
եմ անցած μaEan շնորհակալություններս□, – կարդում ենք պա-
տասխան նամակում:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:
ՀոկտեUμերի 10, Թիֆլիս – Գրում է □Եnμ խոսում էիր, պատմում
էիր ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 100, 571:
ՀոկտեUμերի 17, ԹԻֆլիս. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի
139
հեղինակներ Էժեն Սյուի և Պրիզարի □Փարիզի աղքատները□
մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝
μանկի թատրոնում:
Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցած օրերը
0նացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ
եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին □Փա-
րիզի աղքատներ□ պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան,
ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս
է ընկած, μայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն
ընկած, և ես այն երեկո զ0ացված էի□:
Ներկայացումից μացի՝ μանաստեղծին հուզում է նաև
երկու հան0ամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ
մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվ
ածքը □մի անճոռնի օֆիցերի հետ□՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ
էլ այն, որ իր հավանած 0եղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք
չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք μանը ինձ
շատ հուզեցին□:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպա0րել
□Մշակը□ (1891, թիվ 118):
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:
ՀոկտեUμերի 20. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Ուզունլարից:
Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուր
աμUանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):
ՀոկտեUμերի 23. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է իր 0ործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն
տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. □Այլև Ձեր μարեկամ տեր
Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարա0րելով՝ միջնորդ ուղարկ
եք enμազանի մոտ, որպեսզի 0ոնե այժմ Սինոդն 0ործս
ուղարկիլ μարեհաճի□: Լսել է, որ ՄաUμnե enμազանը չի կամե-
նում քահանայացուների 0ործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև
քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը
անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը
140
դեռ μացված չէ: Խնդրում է եOμan՝ Վահանի համար μaEan առարկ
աների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սար0սյանի 0եղա0րության
օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյ
անի μարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դա-
սարանի 0րքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ 0րիչ՝ իր
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):
ՀոկտեUμերի 23, Թիֆլիս. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. ԱμaiU
անին:
Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7296</id>
      <timestamp>2012-01-18T17:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="89623">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի
պահպանվել):
Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զμաղված, որ ուշա-
դիր չէ իր եOμan նկատմաUμ:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Մ. ԱeECμեկյանի՝ մարտի 12-ի
պատասխան նամակի:
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):
&lt;Մարտի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառա-
յանին (չի պահպանվել):
Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նա-
մակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):
Մարտի 2, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Հայտնում է իր կարծիքը Ան. ԱμaiUանի □Մտքիս հիշատա-
կարանը□ և □Չայնիկ□ ստեղծա0ործությունների մասին: Խորհուր
դ է տալիս. □...Ինչ որ զ0աս՝ այն 0րիր: Քո մի պակասություն
դ այն է, որ ուզում ես ամեն μան միան0ամից ասել կամ
շատ μան ասել միաժամանակ□: □Չայնիկը□ հավանել է և
123
մտադիր է հանձնել □Նոր-Դարին□:
Իր մասին 0րում է. □Իմ ընտանեկան կյանքի մասին 0ուժ
ելու μան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կա-
րողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր□:
□Անուշի□ ձեռա0րից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը,
այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).
ԱՆՈՒՇ
(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)
Սիրելի՛ ընկեր, շատ ո0ևորվել,
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,
Որ այսօր հո0ուս թռիչք է տվել,
Որ պիտի եր0եմ ես քո առաջին:
Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել
Անզոր μառերով անվարժ տողերում.
Եվ ահա, ինչ որ 0րչով նկարել,
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր μերում:
Ընդունի՛ր, հո0իս, նրա ձայները
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:
Մտադրություն ունի □Անուշը□ տպա0րել □Մուրճում□:
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:
Մարտի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Պատվեր□ (□Վանա μանտի
խորքից ելած հառաչանք... □) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 88, 566:
Մարտի 7. – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝
Դսեղից:
Դժ0ոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. □Կարծես
թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը
124
0րիչ չկա, թե թանաք□: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի 0րքերից
որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:
Մանրամասն ներկայացնում է 0յուղի ուսումնարանի անմխիթ
ար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում,
որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: □Տավարի կոտորածի, ցորենի
պակասուքի□ պատճառով 0յուղացիները անկարող են իրենց
սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի
ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել:
Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հան0ա-
նակելու մասին:
Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել,
ինքն էլ խաչեOμայրն է եղել: □Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետա-
քրքրվես. նա ծույլ տղա է. աUμ μենը շատ լավ սովորել է և μaEan
0րերը ճանաչում է, μայց դասը μaEanaiCY չի սովորում, կարծես
այդ μավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում
է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում□:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եOμan մասին է, որի սովորելու խնդիրը
միշտ հուզել է μանաստեղծին:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):
Մարտի 12. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:
Թումանյանի 0ովեստը իր □Չայնիկի□ մասին □մասխարա□
է համարում, ապա ավելացնում. □ □Նոր-Դարին□ տալու համար,
ինչպես 0րել ես, □Չայնիկը□ μավական անմշակ է, ուստի տալուց
առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու
μanդերը հարթելու□: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի
լավ 0րի. □Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից 0րելու համար
ինձ կարելի է, որ աջողվի, μայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ
ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ
սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ 0րածներս մերկ
մասնավորական չլինեն□:
□Անուշը□ □Մուրճում□ տպելու μանաստեղծի մտադրությ
անը պատասխանում է. □... Պոեմայիդ սկզμC 0լուխներից
փոքր ի շատե մի հավաքական 0աղափար կազմելով, եթե ինձ
125
կլսես, խորհուրդ չեմ տալ □Մուրճի□ կամ մի այլ ամսա0րի մեջ
տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի 0եղեցիկ պոեման, որը ճոխ
զարդ էր կազմելու քո □Բանաստեղծությունների□ II հատորի
համար, ամսա0րում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր
հարազատությունը...□:
ՈՒՀ 4, 299-301:
Մարտի 12 .—Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին:
Բանաստեղծի՝ մարտի սկզμC անհայտ նամակի պատասխ
անն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եOμan
նկատմաUμ ուշադիր լինելու համար. □Aμnև ազնիվ ընկեր
ուշադրություն եք դարձնում եOμane վրա□:
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):
Մարտի 13. – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Ներողություն է խնդրում μանաստեղծի նամակի պատասխ
անը ուշացնելու համար՝ քաղաքից μացակա լինելու պատճ
առով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
0րքույկից՝ վաճառելու համար:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):
Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս. – Հանդիպում է Ուզունլար 0յուղի
դպրոցի հո0աμարձու Ե. Խարազյանցին. □... ափսոս, որ շատ
կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերա-
փչակ μանաստեղծներ□:
ԵԼԺ 9, 70:
Մարտի 15, Թիֆլիս. – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է
Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն
Թումանյանը:
ԵԼԺ 9, 69:
Մարտի 15, Թիֆլիս. – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան.
ԱμaiUանին:
Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հո0սերի մասին և
թե ինչպես է ընթանում 0րքերի վաճառքը. □Գրքերը կամաց
վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց
126
են 0ալիս□: □Երկչոտ մանուկ□ վերնա0րով մի ոտանավոր է 0րել
(անհայտ է): Դժ0ոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու
ծանրաμեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր □Բա-
նաստեղծություններ□ ժողովածուն ինչպիսի արձա0անք է
0տնում ընթերցողների շրջանում:
ԵԼԺ 9, 69-72:
Մարտի 16. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-μացիկը Թումանյա-
նին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:
Ուղարկում է իր □Չայնիկ□ 0րվածքից μաց թողնված մի
մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխ
ավորում է վարդաμEaonoC Եղիա ԶոհրաμUանին, որ □Ձերդ
μարձրության հետ ծանոթանա□:
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):
Մարտի 24, Թիֆլիս. – Գրում է □Նվեր Ան. Աμ.-ին□ μանաստ
եղծությունը:
Հանձնում է □Տարազին□՝ տպա0րության և ետ վերցնում՝
ստանալով EUμա0րության մերժումը՝ □թուփն ինչպե՞ս կխոսա□
պատճառաμանությաUμ: □Տարազի□ EUμա0իր Տի0րան Նա-
զարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյ
անը լավ ստեղծա0ործությունները միայն □Մուրճին□ է տալիս
(տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):
ԵԼԺ 1, 89, 567:
Մարտ. – Տպա0րվում է □Ախ, ես երանի...□ μանաստեղծությունը
(□Մուրճ□, 1891, թիվ 3, էջ 341):
ԵԼԺ 1, 83, 565:
&lt;Ապրիլի սկիզμ&gt;.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է
(□Մուրճ□, 1891, թիվ 4, էջ 504) □Գութանի եր0ը□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Ապրիլի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս .—Մտադրություն □Մուրճին□
տպա0րության հանձնել □Կալի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 9, 74, 503:
Ապրիլի 10, Թիֆլիս .– Գրում է □N N-ին□ (□Կյանքի հո127
սանքն յուր ընթացքում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 90, 567:
Ապրիլի 13 .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերությ
ան տարեկան ընդհանուր ժողովին:
Ընկերության 120 անդամների հետ 0տնվում էր դահլիճում,
ուր հայտնվում է նախա0ահը և հայտնում, որ ժողովը չի
կայանալու: □Չես կարող երևակայել այն 0ոռում-0ոչումը, ծվոցն
ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու μOավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող
էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել□:
Ցերեկով ժողովին ներկայանում է □Նոր - Դարի□ EUμա0իր հրա-
տարակիչ Սպանդար Սպանդարյանը իր □համհարզներից
կազմված վարչության հետ միասին□:
Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան:
Նախա0ահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին
նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախա0ահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն
էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրի0որյ
անը, Արշակ Թադևոսյանը:
□Նոր-Դարը□ այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:
ԵԼԺ 9, 73, 503:
Ապրիլի 15, Թիֆլիս. – Գրում է □Սարերում□ (□Մութը իջավ,
0ետինն առավ ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 92, 568:
Ապրիլի 16, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական
ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունն
երի մասին: Ինչպես նաև □Նվեր Ան. ԱμaiUանին□
μանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնա0րի ու
առաջին տան: Եվ քանի որ □Տարազի□ EUμա0րի կարծիքով
թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել
0արնանը:
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:
Ապրիլի 20. – Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
128
Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է μանաստ
եղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):
Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին (չի
պահպանվել):
Գրում է □Տարազի□ EUμա0րի հետ ունեցած իր զրույցի
մասին μանաստեղծության վերաμերյալ: Խոստովանում է, որ
Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ
թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ
որ մարդը տքնում էր հօ0ուտ ազ0ի:
Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկե-
րության 0ործերի մասին:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Ան. ԱμaiUանի պատասխան
նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
Ապրիլի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ տեսնում եմ մարդ
տակավին...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 93, 568:
Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս. – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին
(չի պահպանվել):
Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխ
անում. □Ստացա վերջին μաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի),
շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քա-
ղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ 0նալու դորա համար□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):
Ապրիլի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն
է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է □Տա-
րազի□ EUμա0իր □Տիկլանի□ կարծիքը Թումանյանի μանաստ
եղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվ
ան առիթով:
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
129
Ապրիլ. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891,
թիվ 4, էջ 593-596) □Ախթամար□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
Մայիսի 4. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյ
ան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:
Մայիսի 6, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Գր. Արծրունու
0ործունեության 25-ամյա Naμելյանի առթիվ ժողովարանում
տրված ներկայացմանը:
Բանաստեղծը հետա0այում հիշում է. □... Արծրունու Naμելյ
անին, եnμ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատա-
րելուց, Naμելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացմ
ան ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի
առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով
կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական
սպառնալիքներին և ցույցերին Naμելյանի և Naμելյարի դեմ, որն
անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի 0րա0րի, այո՛, ես հանձն առա
հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով μեռն
ավորված 0նացի ժողովարան իմ հար0անքս մատուցա-
նելու...□:
ԵԼԺ 9, 89:
Մայիսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Կորուստից հետո□
(□Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 94, 568:
Մայիսի 14. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օ0նել՝ □դու ինձ, ես՝
քեզ□, ինչպես նաև Թումանյանի μանաստեղծություններից
ստացած իր տպավորությունները. □Կարդացի μանաստեղծությունն
երդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է,
իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:
Հիանալի էր վերջինը՝ □Արի 0ութան, վարի 0ութան□-ը:
Եր0իր, սիրելիս, 0յուղացու կյանքը, նրա հո0սն ու վիշտը, նրա
տանջանքն ու երջանկությունը: Եր0իր, շատ եր0իր, այդ մեր
ամենիս սրտին մոտիկ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:
Մայիսի 22 . – Մ. ԱeECμեկյանի μաց նամակը Թումանյանին:
Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում μYակվող ՏերՍ
ար0սյանին հայտնել հո0աμարձության խնդրանքը՝ ուղարկել
Թումանյանի 0րքերի հաշիվը:
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):
Մայիսի 27, Թիֆլիս .– Գրում է □Հրաժեշտ□ (□Այստեղ ահա
Iμաժանվենք...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 96, 569:
Մայիսի 27. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Վիեննայից:
Գրում է, որ զμաղվում է 0ինու վաճառքով, քաղաքից քա-
ղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեUμերին 0ալ Թիֆլիս:
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):
&lt;Գարուն&gt; .–3
Գրում է □Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահա-
մերձ հիվանդ էր:
ԵԼԺ 1, 95, 569:
Հունիսի &lt;4&gt;. – Գրում է □Խեղճ Ադամյան□ (□Ճանաչում էի
ես նրան, ընկեր...□) μանաստեղծությունը:
Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:
ԵԼԺ 1, 97, 569:
Հունիսի 4. – Ե. ԶոհրաμUանի նամակը Թումանյանին՝
Գորիից:
Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենե-
քերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու
քահանայից: Գրում է. □Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի
131
և կարդում եմ ..., 0յուղական կյանքի նկարա0րությունները
եnμեմն խիստ 0րավիչ են և 0ավառական դարձվածքների
պատշաճ 0ործածությունները□:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):
Հուլիսի &lt;2-3&gt;. – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և
0իշերում է թուրքաμYակ Սարվան 0յուղում:
Այդ մասին կնոջը 0րում է. □Առաջին 0իշերը Սարվանում
անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս
էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես աUμaOc
0իշերը անքուն նստեցի ֆուր0ոնում: Ժամը մոտավորապես
մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուր0ոնի մեջ մթնում խմեցի, μայց
հետո, եnμ մոմ վառվեցավ, նայեցի, μաժակի տակ մնացած ցեխի
մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...□:
ԵԼԺ 9, 75:
Հուլիսի 4. – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք
μերում և ուղևորվում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի &lt;5-6&gt;. – Հյուրընկալվում է ՎարդաμEaon 0յուղում:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 7. – Հասնում է Դսեղ:
Մայրը սարն էր 0նացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան
իրեն, որքան Օլ0ային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսին 7. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-երկտողը Թումանյ
անին՝ Լիտիցայից:
Ուղարկում է իր նոր հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):
Հուլիսի 7, Դսեղ. – Գրում է □Դերասան Ադամյանի մահը□
(□Ո0ևորողն ընկավ արդեն...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 98, 570:
Հուլիսի &lt;8-10&gt;. – Կնոջ համար ուղարկում է 0աթա, մեղր
և սերուցք:
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:
132
Հուլիսի &lt;8-20&gt;. – Ամեն օր որսի է 0նում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է
ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ 0յուղում չեն. □Արի
դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...□:
ԵԼԺ 9, 75 – 77:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ □Մշակի□ աշխատակից, հրա-
պարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):
Գրում է, որ վաճառելու 0րքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս
0ալը. ուղարկի միայն μաժանորդներինը:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 17, Դսեղ. – Գրում է □Աստղերի հետ□ (□Էյ աստղ
եր, աստղեր...□) μանաստեղծությունը:
Թումանյանը իր այդ μանաստեղծության մասին դստերն
ասել է.. □Հիշում եմ □Էյ աստղերը□ 0րելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի
ձորն էի 0նացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր
կալը. կալի մոտ էլ դա0ան էր. աստղալից 0իշեր էր, պառկեցի
դա0ից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ 0րել եմ □Էյ աստղերը...□
(ՆԹ ՀԶ, էջ 240):
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Նամակ Օ. Թումանյանին:
Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և
տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլ0ան և երեխաներն էլ
0յուղում չեն. □...մի լավ μան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս
ասում է՝ քոռանամ ես, յարաμ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ
ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման 0ալիս՝ յարաμ երեխեքս էն
շո0ումը ինչ են անում. մի տեղ ման 0ալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ
համար է ասում) էստեղ ըլի ման 0ա: Մի խոսքով ես մնացել եմ
ապշած□:
Դժ0ոհում է, որ իր 0րած երկու նամակները կնոջից անպ
ատասխան են մնացել. □Գուցե չ0իտես, թե քո նամակը ինչ է
ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտաnμեր□:
ԵԼԺ 9, 77-79:
133
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Առավոտյան 0նում է անտառ՝ մոռ
հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից
նրա հետ վերադառնում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Համա0յուղացի ԳաμaUC հետ ութ 0ա-
թա և երկու խաչ0աթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Մտադրություն մինչև օ0ոստոսի 7-ը
լինել Թիֆլիսում:
Ծնողներն ու μարեկամները խնդրում են ավելի երկար
մնալ, նույնիսկ առաջարկում են μAsIC թուղթ ներկայացնել
կոնսիստորիային:
ԵԼԺ 9, 78 – 79:
Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ. – Հյուրընկալում է Շուլավերի
տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական
0ործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի &lt;24-27&gt;. – Դսեղից 0ալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակց
ելու eaonμ Սար0սի ուխտին:
Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաμեթի տանը: Բարե-
կամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սար0իս
ՀաIaμUանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և
այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի □ժամեր է անցկացնում□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 28. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ
Ջալալօղլուց 0նում է ուխտի՝ eaonμ Սար0իս:
Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև
կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, եnμ ուխտից
վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է
երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան ԱμaiUանից (այդ
նամակները չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 79:
134
Հուլիսի 28. – eaonμ Սար0սից Ջալալօղլի վերադառնա-
լու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի
արանքում:
Վտան0ավոր փորձությունից դուրս է 0ալիս անվնաս. □Բա-
րեμախտաμար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վե-
րևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց□:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:
ԵԼԺ 9, 80:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է eaonμ Սար0իս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում
անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց
համար նվեր է պատրաստել. □Մայրս քեզ համար μաներ էր
պատրաստել &lt;....&gt; ես չ0իտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչ
աներից, չ0իտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, μայց որովհ
ետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը μերեմ մեր կարա-
վաթի առջև ոտներուս տակը ձ0ելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից
կոտրը...□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի .—Կնոջն ուղարկում է 1 eaoμEC.
խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օ0ոստոսի 8-ը:
ԵԼԺ 9, 81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Աղասի Հովվյանի հետ □մի քանի
վիզիտներ□ է անում:
ԵԼԺ 9, 79:
Օ7ոստոսի &lt;1-5&gt;. – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին
երկու-երեք օր կան0 է առնում Արդվի 0յուղում:
Կնոջը 0րում է. □Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի 0յուղում՝
Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր
տանը մի քանի ժամանակ մնալու, μայց նրանք մեր 0յուղից մի
օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...□:
ԵԼԺ 9, 82:
135
Օ7ոստոսի 3. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Թիֆլիսից:
Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ enμազանի
մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան
թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի μակում:
ԹՏԹ, 2631:
Օ7ոստոսի &lt;3-6&gt;. – Ներսիսյան դպրոցի որդե0իրները
իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հո0ի, 0ալիս են Դսեղ՝ 0յուղի հնությունն
երն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թում
անյանների տանը:
Բանաստեղծը 0րում է կնոջը. □Աշակերտները երկու օր
մեզ մոտ մնացին□:
EaoUμA ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ
Սպարապետյանը և Կարապետ ԱμaoEUանը: Թումանյանը իր
μանաստեղծություններից նվիրում է EUμC ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղա-
ջանյանին և ուրիշների: Այդ EUμCY Թումանյանը դիմավորել է
ուսուցիչ, μանահավաք Եղիշե Երզնկյանի հետ:
Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրի0որ հնադարյան
վանքը: Նրանց հետ էր նաև 0յուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է
տալիս μանաստեղծին օ0տվել ժողովրդական անսպառ զրույցն
երից, հեքիաթներից և ավանդություններից. □Օ0տվեցեք
դրանցից, 0րի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հո0ի ու
շունչ տվեք□:
Թումանյանը Հովվյանի հետ եր0ում է Սար0իս Կուկունյ
անցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի □Եnμ ալեկոծ ծովի վրա□
եր0ից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:
Օ7ոստոսի 6. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝
Հաղպատից:
Խնդրում է իր խնդրա0րին համար տալ և պահանջել
ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանա0րից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:
136
Օ7ոստոսի 7, 8, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս 0նալու մտադրության, հողմ
ախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ
անելու, որսի 0նալու և իր առօրյայի մասին:
ԵԼԺ 9, 82-84:
Օ7ոստոսի 13, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Գր. Արծրունու
ֆելիետոնը՝ Ասիացի ստորա0րությաUμ:
Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի □Կուրծքս
եnμեմն եռ է 0ալիս ու հուզվում...□ μանաստեղծությունը:
□Մշակ□, 1891, թիվ 90, էջ 2-3:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Գ. Ասատուրի հետ վերջինիս
եOμan տանը:
Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես μանաստեղծին շրջա-
պատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլ0ա Տեր-
Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևոր0 Ասատուրի
հորեOμan դուստրը) արժանանում է μանաստեղծի առանձնա-
հատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով
ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվա0ը:
ԹԺՀ, 351:
Ամառ. – Թումանյանն ընտանիքով հան0ստանում է
Դսեղում:
ԹԺՀ, 231:
Ամառ, Դսեղ. – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. ԱμaiUանին:
Հասցեատերը հիշում է. □Ծննդավայրս հասնելուց հետո,
երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ
ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ □Ե՞ս, թե՞ դուն□: Միտքը
հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը 0ա ինձ տեսության, թե՞ ես 0նամ□:
ԹԺՀ, 231:
ՍեպտեUμեր 10. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Թումանյանին է ուղարկում իր թար0մանությունները, որ
նա տպա0րի □Մուրճում□:
137
Գրում է. □Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո
μանաստեղծության 0րավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղությ
ան տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտա-
հայտության և ոճի կողմից՝ μանաստեղծական ազատ լեզուն,
ճոխ μաների զեղուն շարահարությունը և աYμeYազμaeCI μաշխումն
մտքի ու զ0ացմունքի:
Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է μավականանաս և ամեն
μան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երե-
խայամիտ անձանց 0ովասանությունը քեզ համար վճռական
0րավական կլինի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):
ՍեպտեUμերի 17. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան)
նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը 0րել է
առանց Թումանյանին անձաUμ ծանոթ լինելու. □Նշանվածս
օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հո0ևոր հոր՝ տեր Թադևոսի μարի ու
մարդասեր հո0ու հաUμավը μավականին ճանաչված և այժմ
ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած
լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը 0րել՝ հուսալով, որ ներող
ամիտ կ0տնվեք դեպի ինձ□: Թումանյանի 0ործերից հաջողված
է համարում □Չարամիտներին□ և □Միամիտներին□, որովհետև
առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում,
հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում:
Ինքը Ելիզավետպոլու 0ավառի Բանանց 0յուղից է, 13 տարի
ուսուցչությաUμ պարապած մեկը: Գյուղը 0ործ է ուղարկել
կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և
անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է 0ործը, μայց ինչ
է եղել, ինքը չ0իտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր 0ործով և եթե
ար0ելք կա, օ0նել վերացնելու. □Ձեր տանը Ձեր թանաքով և
0րչով եմ 0րել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր 0րիչ չունեի: Անճոռնի
և տ0եղ 0րությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, եnμ լավ
0րիչներ ուղարկեք ինձ համար, 0եղեցիկ կ0րեմ: &lt;....&gt; Ժողովր
դին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար 0իրք
չ0իտեմ որտեղից ձեռք μերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռ138
վա երկար 0իշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի
և Պալասանյանի □Հայոց պատմությունը□: Մեծահույս եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):
ՍեպտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած 0րքերի 38
օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորությ
ան մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
IaOμ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս. – □Մուրճի□ EUμա0րատանը
ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:
ԱԻ, 334:
&lt;ՍեպտեUμեր&gt;. – Ան. ԱμaiUանը 0ալիս է Դսեղ՝ հանդիպ
ելու Թումանյանին:
Միասին որսի են 0նում, այցելում են Ս. Գրի0որի ավերակ
վանքը:
Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ
փոխայցելության է 0նում Ան. ԱμaiUանին: Ե0որ Խարազյանին
էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեμեդ 0ետում ձուկ
որսալու:
ԹԺՀ, 231:
&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի պահպ
անվել):
□Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են
ընկերական անկեղծ սիրո զ0ացմունքները, ուստի հայտնում
եմ անցած μaEan շնորհակալություններս□, – կարդում ենք պա-
տասխան նամակում:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:
ՀոկտեUμերի 10, Թիֆլիս – Գրում է □Եnμ խոսում էիր, պատմում
էիր ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 100, 571:
ՀոկտեUμերի 17, ԹԻֆլիս. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի
139
հեղինակներ Էժեն Սյուի և Պրիզարի □Փարիզի աղքատները□
մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝
μանկի թատրոնում:
Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցած օրերը
0նացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ
եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին □Փա-
րիզի աղքատներ□ պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան,
ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս
է ընկած, μայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն
ընկած, և ես այն երեկո զ0ացված էի□:
Ներկայացումից μացի՝ μանաստեղծին հուզում է նաև
երկու հան0ամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ
մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվ
ածքը □մի անճոռնի օֆիցերի հետ□՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ
էլ այն, որ իր հավանած 0եղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք
չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք μանը ինձ
շատ հուզեցին□:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպա0րել
□Մշակը□ (1891, թիվ 118):
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:
ՀոկտեUμերի 20. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Ուզունլարից:
Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուր
աμUանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):
ՀոկտեUμերի 23. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է իր 0ործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն
տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. □Այլև Ձեր μարեկամ տեր
Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարա0րելով՝ միջնորդ ուղարկ
եք enμազանի մոտ, որպեսզի 0ոնե այժմ Սինոդն 0ործս
ուղարկիլ μարեհաճի□: Լսել է, որ ՄաUμnե enμազանը չի կամե-
նում քահանայացուների 0ործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև
քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը
անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը
140
դեռ μացված չէ: Խնդրում է եOμan՝ Վահանի համար μaEan առարկ
աների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սար0սյանի 0եղա0րության
օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյ
անի μարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դա-
սարանի 0րքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ 0րիչ՝ իր
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):
ՀոկտեUμերի 23, Թիֆլիս. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. ԱμaiU
անին:
Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7297</id>
      <timestamp>2012-01-18T18:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="89822">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին ան0ամ տպա0րվում է
(□Մուրճ□, 1891, թիվ 4, էջ 504) □Գութանի եր0ը□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 26, 547:
&lt;Ապրիլի սկիզμ&gt;, Թիֆլիս .—Մտադրություն □Մուրճին□
տպա0րության հանձնել □Կալի եր0ը□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 9, 74, 503:
Ապրիլի 10, Թիֆլիս .– Գրում է □N N-ին□ (□Կյանքի հո127
սանքն յուր ընթացքում...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 90, 567:
Ապրիլի 13 .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերությ
ան տարեկան ընդհանուր ժողովին:
Ընկերության 120 անդամների հետ 0տնվում էր դահլիճում,
ուր հայտնվում է նախա0ահը և հայտնում, որ ժողովը չի
կայանալու: □Չես կարող երևակայել այն 0ոռում-0ոչումը, ծվոցն
ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու μOավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող
էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել□:
Ցերեկով ժողովին ներկայանում է □Նոր - Դարի□ EUμա0իր հրա-
տարակիչ Սպանդար Սպանդարյանը իր □համհարզներից
կազմված վարչության հետ միասին□:
Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան:
Նախա0ահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին
նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախա0ահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն
էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրի0որյ
անը, Արշակ Թադևոսյանը:
□Նոր-Դարը□ այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:
ԵԼԺ 9, 73, 503:
Ապրիլի 15, Թիֆլիս. – Գրում է □Սարերում□ (□Մութը իջավ,
0ետինն առավ ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 92, 568:
Ապրիլի 16, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին:
Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական
ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունն
երի մասին: Ինչպես նաև □Նվեր Ան. ԱμaiUանին□
μանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնա0րի ու
առաջին տան: Եվ քանի որ □Տարազի□ EUμա0րի կարծիքով
թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել
0արնանը:
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:
Ապրիլի 20. – Մ. ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյանին՝
Դիլիջանից:
128
Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է μանաստ
եղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):
Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս. – Նամակ Ան. ԱμaiUանին (չի
պահպանվել):
Գրում է □Տարազի□ EUμա0րի հետ ունեցած իր զրույցի
մասին μանաստեղծության վերաμերյալ: Խոստովանում է, որ
Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ
թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ
որ մարդը տքնում էր հօ0ուտ ազ0ի:
Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկե-
րության 0ործերի մասին:*
* Նամակի μaiանդակությունը՝ ըստ Ան. ԱμaiUանի պատասխան
նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
Ապրիլի 25, Թիֆլիս. – Գրում է □Եnμ տեսնում եմ մարդ
տակավին...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 93, 568:
Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս. – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին
(չի պահպանվել):
Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխ
անում. □Ստացա վերջին μաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի),
շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քա-
ղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ 0նալու դորա համար□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):
Ապրիլի 28. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝ Կա-
մենեց-Պոդոլսկից:
Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն
է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է □Տա-
րազի□ EUμա0իր □Տիկլանի□ կարծիքը Թումանյանի μանաստ
եղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվ
ան առիթով:
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):
129
Ապրիլ. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891,
թիվ 4, էջ 593-596) □Ախթամար□ μալլադը:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
Մայիսի 4. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյ
ան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:
Մայիսի 6, Թիֆլիս. – Մասնակցում է Գր. Արծրունու
0ործունեության 25-ամյա Naμելյանի առթիվ ժողովարանում
տրված ներկայացմանը:
Բանաստեղծը հետա0այում հիշում է. □... Արծրունու Naμելյ
անին, եnμ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատա-
րելուց, Naμելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացմ
ան ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի
առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով
կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական
սպառնալիքներին և ցույցերին Naμելյանի և Naμելյարի դեմ, որն
անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի 0րա0րի, այո՛, ես հանձն առա
հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով μեռն
ավորված 0նացի ժողովարան իմ հար0անքս մատուցա-
նելու...□:
ԵԼԺ 9, 89:
Մայիսի 7, Թիֆլիս. – Գրում է □Կորուստից հետո□
(□Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 94, 568:
Մայիսի 14. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ ԲաշՇիր
ակից:
Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օ0նել՝ □դու ինձ, ես՝
քեզ□, ինչպես նաև Թումանյանի μանաստեղծություններից
ստացած իր տպավորությունները. □Կարդացի μանաստեղծությունն
երդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է,
իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:
Հիանալի էր վերջինը՝ □Արի 0ութան, վարի 0ութան□-ը:
Եր0իր, սիրելիս, 0յուղացու կյանքը, նրա հո0սն ու վիշտը, նրա
տանջանքն ու երջանկությունը: Եր0իր, շատ եր0իր, այդ մեր
ամենիս սրտին մոտիկ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:
Մայիսի 22 . – Մ. ԱeECμեկյանի μաց նամակը Թումանյանին:
Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում μYակվող ՏերՍ
ար0սյանին հայտնել հո0աμարձության խնդրանքը՝ ուղարկել
Թումանյանի 0րքերի հաշիվը:
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):
Մայիսի 27, Թիֆլիս .– Գրում է □Հրաժեշտ□ (□Այստեղ ահա
Iμաժանվենք...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 96, 569:
Մայիսի 27. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Վիեննայից:
Գրում է, որ զμաղվում է 0ինու վաճառքով, քաղաքից քա-
ղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեUμերին 0ալ Թիֆլիս:
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):
&lt;Գարուն&gt; .–3
Գրում է □Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...□
μանաստեղծությունը:
Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահա-
մերձ հիվանդ էր:
ԵԼԺ 1, 95, 569:
Հունիսի &lt;4&gt;. – Գրում է □Խեղճ Ադամյան□ (□Ճանաչում էի
ես նրան, ընկեր...□) μանաստեղծությունը:
Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:
ԵԼԺ 1, 97, 569:
Հունիսի 4. – Ե. ԶոհրաμUանի նամակը Թումանյանին՝
Գորիից:
Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենե-
քերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու
քահանայից: Գրում է. □Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի
131
և կարդում եմ ..., 0յուղական կյանքի նկարա0րությունները
եnμեմն խիստ 0րավիչ են և 0ավառական դարձվածքների
պատշաճ 0ործածությունները□:
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):
Հուլիսի &lt;2-3&gt;. – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և
0իշերում է թուրքաμYակ Սարվան 0յուղում:
Այդ մասին կնոջը 0րում է. □Առաջին 0իշերը Սարվանում
անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս
էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես աUμaOc
0իշերը անքուն նստեցի ֆուր0ոնում: Ժամը մոտավորապես
մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուր0ոնի մեջ մթնում խմեցի, μայց
հետո, եnμ մոմ վառվեցավ, նայեցի, μաժակի տակ մնացած ցեխի
մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...□:
ԵԼԺ 9, 75:
Հուլիսի 4. – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք
μերում և ուղևորվում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի &lt;5-6&gt;. – Հյուրընկալվում է ՎարդաμEaon 0յուղում:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 7. – Հասնում է Դսեղ:
Մայրը սարն էր 0նացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան
իրեն, որքան Օլ0ային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսին 7. – Ան. ԱμaiUանի նամակ-երկտողը Թումանյ
անին՝ Լիտիցայից:
Ուղարկում է իր նոր հասցեն:
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):
Հուլիսի 7, Դսեղ. – Գրում է □Դերասան Ադամյանի մահը□
(□Ո0ևորողն ընկավ արդեն...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 98, 570:
Հուլիսի &lt;8-10&gt;. – Կնոջ համար ուղարկում է 0աթա, մեղր
և սերուցք:
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:
132
Հուլիսի &lt;8-20&gt;. – Ամեն օր որսի է 0նում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է
ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ 0յուղում չեն. □Արի
դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...□:
ԵԼԺ 9, 75 – 77:
Հուլիսի 11, Դսեղ. – Նամակ □Մշակի□ աշխատակից, հրա-
պարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):
Գրում է, որ վաճառելու 0րքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս
0ալը. ուղարկի միայն μաժանորդներինը:
ԵԼԺ 9, 76:
Հուլիսի 17, Դսեղ. – Գրում է □Աստղերի հետ□ (□Էյ աստղ
եր, աստղեր...□) μանաստեղծությունը:
Թումանյանը իր այդ μանաստեղծության մասին դստերն
ասել է.. □Հիշում եմ □Էյ աստղերը□ 0րելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի
ձորն էի 0նացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր
կալը. կալի մոտ էլ դա0ան էր. աստղալից 0իշեր էր, պառկեցի
դա0ից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ 0րել եմ □Էյ աստղերը...□
(ՆԹ ՀԶ, էջ 240):
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Նամակ Օ. Թումանյանին:
Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և
տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլ0ան և երեխաներն էլ
0յուղում չեն. □...մի լավ μան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս
ասում է՝ քոռանամ ես, յարաμ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ
ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման 0ալիս՝ յարաμ երեխեքս էն
շո0ումը ինչ են անում. մի տեղ ման 0ալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ
համար է ասում) էստեղ ըլի ման 0ա: Մի խոսքով ես մնացել եմ
ապշած□:
Դժ0ոհում է, որ իր 0րած երկու նամակները կնոջից անպ
ատասխան են մնացել. □Գուցե չ0իտես, թե քո նամակը ինչ է
ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտաnμեր□:
ԵԼԺ 9, 77-79:
133
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Առավոտյան 0նում է անտառ՝ մոռ
հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից
նրա հետ վերադառնում:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Համա0յուղացի ԳաμaUC հետ ութ 0ա-
թա և երկու խաչ0աթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի 20, Դսեղ. – Մտադրություն մինչև օ0ոստոսի 7-ը
լինել Թիֆլիսում:
Ծնողներն ու μարեկամները խնդրում են ավելի երկար
մնալ, նույնիսկ առաջարկում են μAsIC թուղթ ներկայացնել
կոնսիստորիային:
ԵԼԺ 9, 78 – 79:
Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ. – Հյուրընկալում է Շուլավերի
տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական
0ործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:
ԵԼԺ 9, 78:
Հուլիսի &lt;24-27&gt;. – Դսեղից 0ալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակց
ելու eaonμ Սար0սի ուխտին:
Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաμեթի տանը: Բարե-
կամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սար0իս
ՀաIaμUանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և
այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի □ժամեր է անցկացնում□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 28. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ
Ջալալօղլուց 0նում է ուխտի՝ eaonμ Սար0իս:
Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյ
անին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև
կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, եnμ ուխտից
վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է
երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան ԱμaiUանից (այդ
նամակները չեն պահպանվել):
ԵԼԺ 9, 79:
134
Հուլիսի 28. – eaonμ Սար0սից Ջալալօղլի վերադառնա-
լու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի
արանքում:
Վտան0ավոր փորձությունից դուրս է 0ալիս անվնաս. □Բա-
րեμախտաμար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վե-
րևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց□:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:
ԵԼԺ 9, 80:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է eaonμ Սար0իս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում
անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց
համար նվեր է պատրաստել. □Մայրս քեզ համար μաներ էր
պատրաստել &lt;....&gt; ես չ0իտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչ
աներից, չ0իտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, μայց որովհ
ետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը μերեմ մեր կարա-
վաթի առջև ոտներուս տակը ձ0ելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից
կոտրը...□:
ԵԼԺ 9, 79-81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի .—Կնոջն ուղարկում է 1 eaoμEC.
խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օ0ոստոսի 8-ը:
ԵԼԺ 9, 81:
Հուլիսի 29, Ջալալօղլի. – Աղասի Հովվյանի հետ □մի քանի
վիզիտներ□ է անում:
ԵԼԺ 9, 79:
Օ7ոստոսի &lt;1-5&gt;. – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին
երկու-երեք օր կան0 է առնում Արդվի 0յուղում:
Կնոջը 0րում է. □Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի 0յուղում՝
Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր
տանը մի քանի ժամանակ մնալու, μայց նրանք մեր 0յուղից մի
օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...□:
ԵԼԺ 9, 82:
135
Օ7ոստոսի 3. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Թիֆլիսից:
Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ enμազանի
մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան
թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի μակում:
ԹՏԹ, 2631:
Օ7ոստոսի &lt;3-6&gt;. – Ներսիսյան դպրոցի որդե0իրները
իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հո0ի, 0ալիս են Դսեղ՝ 0յուղի հնությունն
երն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թում
անյանների տանը:
Բանաստեղծը 0րում է կնոջը. □Աշակերտները երկու օր
մեզ մոտ մնացին□:
EaoUμA ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ
Սպարապետյանը և Կարապետ ԱμaoEUանը: Թումանյանը իր
μանաստեղծություններից նվիրում է EUμC ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղա-
ջանյանին և ուրիշների: Այդ EUμCY Թումանյանը դիմավորել է
ուսուցիչ, μանահավաք Եղիշե Երզնկյանի հետ:
Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրի0որ հնադարյան
վանքը: Նրանց հետ էր նաև 0յուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է
տալիս μանաստեղծին օ0տվել ժողովրդական անսպառ զրույցն
երից, հեքիաթներից և ավանդություններից. □Օ0տվեցեք
դրանցից, 0րի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հո0ի ու
շունչ տվեք□:
Թումանյանը Հովվյանի հետ եր0ում է Սար0իս Կուկունյ
անցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի □Եnμ ալեկոծ ծովի վրա□
եր0ից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:
Օ7ոստոսի 6. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝
Հաղպատից:
Խնդրում է իր խնդրա0րին համար տալ և պահանջել
ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանա0րից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:
136
Օ7ոստոսի 7, 8, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս 0նալու մտադրության, հողմ
ախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ
անելու, որսի 0նալու և իր առօրյայի մասին:
ԵԼԺ 9, 82-84:
Օ7ոստոսի 13, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Գր. Արծրունու
ֆելիետոնը՝ Ասիացի ստորա0րությաUμ:
Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի □Կուրծքս
եnμեմն եռ է 0ալիս ու հուզվում...□ μանաստեղծությունը:
□Մշակ□, 1891, թիվ 90, էջ 2-3:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Գ. Ասատուրի հետ վերջինիս
եOμan տանը:
Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես μանաստեղծին շրջա-
պատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլ0ա Տեր-
Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևոր0 Ասատուրի
հորեOμan դուստրը) արժանանում է μանաստեղծի առանձնա-
հատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով
ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվա0ը:
ԹԺՀ, 351:
Ամառ. – Թումանյանն ընտանիքով հան0ստանում է
Դսեղում:
ԹԺՀ, 231:
Ամառ, Դսեղ. – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. ԱμaiUանին:
Հասցեատերը հիշում է. □Ծննդավայրս հասնելուց հետո,
երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ
ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ □Ե՞ս, թե՞ դուն□: Միտքը
հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը 0ա ինձ տեսության, թե՞ ես 0նամ□:
ԹԺՀ, 231:
ՍեպտեUμեր 10. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Թումանյանին է ուղարկում իր թար0մանությունները, որ
նա տպա0րի □Մուրճում□:
137
Գրում է. □Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո
μանաստեղծության 0րավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղությ
ան տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտա-
հայտության և ոճի կողմից՝ μանաստեղծական ազատ լեզուն,
ճոխ μաների զեղուն շարահարությունը և աYμeYազμaeCI μաշխումն
մտքի ու զ0ացմունքի:
Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է μավականանաս և ամեն
μան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երե-
խայամիտ անձանց 0ովասանությունը քեզ համար վճռական
0րավական կլինի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):
ՍեպտեUμերի 17. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան)
նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը 0րել է
առանց Թումանյանին անձաUμ ծանոթ լինելու. □Նշանվածս
օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հո0ևոր հոր՝ տեր Թադևոսի μարի ու
մարդասեր հո0ու հաUμավը μավականին ճանաչված և այժմ
ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած
լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը 0րել՝ հուսալով, որ ներող
ամիտ կ0տնվեք դեպի ինձ□: Թումանյանի 0ործերից հաջողված
է համարում □Չարամիտներին□ և □Միամիտներին□, որովհետև
առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում,
հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում:
Ինքը Ելիզավետպոլու 0ավառի Բանանց 0յուղից է, 13 տարի
ուսուցչությաUμ պարապած մեկը: Գյուղը 0ործ է ուղարկել
կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և
անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է 0ործը, μայց ինչ
է եղել, ինքը չ0իտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր 0ործով և եթե
ար0ելք կա, օ0նել վերացնելու. □Ձեր տանը Ձեր թանաքով և
0րչով եմ 0րել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր 0րիչ չունեի: Անճոռնի
և տ0եղ 0րությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, եnμ լավ
0րիչներ ուղարկեք ինձ համար, 0եղեցիկ կ0րեմ: &lt;....&gt; Ժողովր
դին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար 0իրք
չ0իտեմ որտեղից ձեռք μերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռ138
վա երկար 0իշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի
և Պալասանյանի □Հայոց պատմությունը□: Մեծահույս եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):
ՍեպտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած 0րքերի 38
օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորությ
ան մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
IaOμ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս. – □Մուրճի□ EUμա0րատանը
ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:
ԱԻ, 334:
&lt;ՍեպտեUμեր&gt;. – Ան. ԱμaiUանը 0ալիս է Դսեղ՝ հանդիպ
ելու Թումանյանին:
Միասին որսի են 0նում, այցելում են Ս. Գրի0որի ավերակ
վանքը:
Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ
փոխայցելության է 0նում Ան. ԱμaiUանին: Ե0որ Խարազյանին
էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեμեդ 0ետում ձուկ
որսալու:
ԹԺՀ, 231:
&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի պահպ
անվել):
□Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են
ընկերական անկեղծ սիրո զ0ացմունքները, ուստի հայտնում
եմ անցած μaEan շնորհակալություններս□, – կարդում ենք պա-
տասխան նամակում:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:
ՀոկտեUμերի 10, Թիֆլիս – Գրում է □Եnμ խոսում էիր, պատմում
էիր ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 100, 571:
ՀոկտեUμերի 17, ԹԻֆլիս. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի
139
հեղինակներ Էժեն Սյուի և Պրիզարի □Փարիզի աղքատները□
մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝
μանկի թատրոնում:
Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցած օրերը
0նացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ
եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին □Փա-
րիզի աղքատներ□ պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան,
ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս
է ընկած, μայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն
ընկած, և ես այն երեկո զ0ացված էի□:
Ներկայացումից μացի՝ μանաստեղծին հուզում է նաև
երկու հան0ամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ
մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվ
ածքը □մի անճոռնի օֆիցերի հետ□՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ
էլ այն, որ իր հավանած 0եղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք
չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք μանը ինձ
շատ հուզեցին□:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպա0րել
□Մշակը□ (1891, թիվ 118):
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:
ՀոկտեUμերի 20. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Ուզունլարից:
Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուր
աμUանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):
ՀոկտեUμերի 23. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է իր 0ործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն
տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. □Այլև Ձեր μարեկամ տեր
Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարա0րելով՝ միջնորդ ուղարկ
եք enμազանի մոտ, որպեսզի 0ոնե այժմ Սինոդն 0ործս
ուղարկիլ μարեհաճի□: Լսել է, որ ՄաUμnե enμազանը չի կամե-
նում քահանայացուների 0ործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև
քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը
անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը
140
դեռ μացված չէ: Խնդրում է եOμan՝ Վահանի համար μaEan առարկ
աների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սար0սյանի 0եղա0րության
օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյ
անի μարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դա-
սարանի 0րքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ 0րիչ՝ իր
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):
ՀոկտեUμերի 23, Թիֆլիս. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. ԱμaiU
անին:
Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7298</id>
      <timestamp>2012-01-18T19:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="90313">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը 0րում է. □Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի 0յուղում՝
Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր
տանը մի քանի ժամանակ մնալու, μայց նրանք մեր 0յուղից մի
օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...□:
ԵԼԺ 9, 82:
135
Օ7ոստոսի 3. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝
Թիֆլիսից:
Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ enμազանի
մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան
թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի μակում:
ԹՏԹ, 2631:
Օ7ոստոսի &lt;3-6&gt;. – Ներսիսյան դպրոցի որդե0իրները
իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հո0ի, 0ալիս են Դսեղ՝ 0յուղի հնությունն
երն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թում
անյանների տանը:
Բանաստեղծը 0րում է կնոջը. □Աշակերտները երկու օր
մեզ մոտ մնացին□:
EaoUμA ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ
Սպարապետյանը և Կարապետ ԱμaoEUանը: Թումանյանը իր
μանաստեղծություններից նվիրում է EUμC ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղա-
ջանյանին և ուրիշների: Այդ EUμCY Թումանյանը դիմավորել է
ուսուցիչ, μանահավաք Եղիշե Երզնկյանի հետ:
Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրի0որ հնադարյան
վանքը: Նրանց հետ էր նաև 0յուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է
տալիս μանաստեղծին օ0տվել ժողովրդական անսպառ զրույցն
երից, հեքիաթներից և ավանդություններից. □Օ0տվեցեք
դրանցից, 0րի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հո0ի ու
շունչ տվեք□:
Թումանյանը Հովվյանի հետ եր0ում է Սար0իս Կուկունյ
անցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի □Եnμ ալեկոծ ծովի վրա□
եր0ից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:
Օ7ոստոսի 6. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝
Հաղպատից:
Խնդրում է իր խնդրա0րին համար տալ և պահանջել
ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանա0րից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:
136
Օ7ոստոսի 7, 8, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս 0նալու մտադրության, հողմ
ախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ
անելու, որսի 0նալու և իր առօրյայի մասին:
ԵԼԺ 9, 82-84:
Օ7ոստոսի 13, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Գր. Արծրունու
ֆելիետոնը՝ Ասիացի ստորա0րությաUμ:
Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի □Կուրծքս
եnμեմն եռ է 0ալիս ու հուզվում...□ μանաստեղծությունը:
□Մշակ□, 1891, թիվ 90, էջ 2-3:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Գ. Ասատուրի հետ վերջինիս
եOμan տանը:
Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես μանաստեղծին շրջա-
պատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլ0ա Տեր-
Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևոր0 Ասատուրի
հորեOμan դուստրը) արժանանում է μանաստեղծի առանձնա-
հատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով
ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվա0ը:
ԹԺՀ, 351:
Ամառ. – Թումանյանն ընտանիքով հան0ստանում է
Դսեղում:
ԹԺՀ, 231:
Ամառ, Դսեղ. – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. ԱμaiUանին:
Հասցեատերը հիշում է. □Ծննդավայրս հասնելուց հետո,
երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ
ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ □Ե՞ս, թե՞ դուն□: Միտքը
հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը 0ա ինձ տեսության, թե՞ ես 0նամ□:
ԹԺՀ, 231:
ՍեպտեUμեր 10. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Թումանյանին է ուղարկում իր թար0մանությունները, որ
նա տպա0րի □Մուրճում□:
137
Գրում է. □Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո
μանաստեղծության 0րավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղությ
ան տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտա-
հայտության և ոճի կողմից՝ μանաստեղծական ազատ լեզուն,
ճոխ μաների զեղուն շարահարությունը և աYμeYազμaeCI μաշխումն
մտքի ու զ0ացմունքի:
Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է μավականանաս և ամեն
μան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երե-
խայամիտ անձանց 0ովասանությունը քեզ համար վճռական
0րավական կլինի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):
ՍեպտեUμերի 17. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան)
նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը 0րել է
առանց Թումանյանին անձաUμ ծանոթ լինելու. □Նշանվածս
օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հո0ևոր հոր՝ տեր Թադևոսի μարի ու
մարդասեր հո0ու հաUμավը μավականին ճանաչված և այժմ
ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած
լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը 0րել՝ հուսալով, որ ներող
ամիտ կ0տնվեք դեպի ինձ□: Թումանյանի 0ործերից հաջողված
է համարում □Չարամիտներին□ և □Միամիտներին□, որովհետև
առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում,
հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում:
Ինքը Ելիզավետպոլու 0ավառի Բանանց 0յուղից է, 13 տարի
ուսուցչությաUμ պարապած մեկը: Գյուղը 0ործ է ուղարկել
կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և
անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է 0ործը, μայց ինչ
է եղել, ինքը չ0իտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր 0ործով և եթե
ար0ելք կա, օ0նել վերացնելու. □Ձեր տանը Ձեր թանաքով և
0րչով եմ 0րել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր 0րիչ չունեի: Անճոռնի
և տ0եղ 0րությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, եnμ լավ
0րիչներ ուղարկեք ինձ համար, 0եղեցիկ կ0րեմ: &lt;....&gt; Ժողովր
դին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար 0իրք
չ0իտեմ որտեղից ձեռք μերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռ138
վա երկար 0իշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի
և Պալասանյանի □Հայոց պատմությունը□: Մեծահույս եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):
ՍեպտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած 0րքերի 38
օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորությ
ան մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
IaOμ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս. – □Մուրճի□ EUμա0րատանը
ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:
ԱԻ, 334:
&lt;ՍեպտեUμեր&gt;. – Ան. ԱμaiUանը 0ալիս է Դսեղ՝ հանդիպ
ելու Թումանյանին:
Միասին որսի են 0նում, այցելում են Ս. Գրի0որի ավերակ
վանքը:
Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ
փոխայցելության է 0նում Ան. ԱμaiUանին: Ե0որ Խարազյանին
էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեμեդ 0ետում ձուկ
որսալու:
ԹԺՀ, 231:
&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի պահպ
անվել):
□Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են
ընկերական անկեղծ սիրո զ0ացմունքները, ուստի հայտնում
եմ անցած μaEan շնորհակալություններս□, – կարդում ենք պա-
տասխան նամակում:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:
ՀոկտեUμերի 10, Թիֆլիս – Գրում է □Եnμ խոսում էիր, պատմում
էիր ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 100, 571:
ՀոկտեUμերի 17, ԹԻֆլիս. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի
139
հեղինակներ Էժեն Սյուի և Պրիզարի □Փարիզի աղքատները□
մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝
μանկի թատրոնում:
Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցած օրերը
0նացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ
եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին □Փա-
րիզի աղքատներ□ պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան,
ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս
է ընկած, μայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն
ընկած, և ես այն երեկո զ0ացված էի□:
Ներկայացումից μացի՝ μանաստեղծին հուզում է նաև
երկու հան0ամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ
մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվ
ածքը □մի անճոռնի օֆիցերի հետ□՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ
էլ այն, որ իր հավանած 0եղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք
չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք μանը ինձ
շատ հուզեցին□:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպա0րել
□Մշակը□ (1891, թիվ 118):
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:
ՀոկտեUμերի 20. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Ուզունլարից:
Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուր
աμUանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):
ՀոկտեUμերի 23. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է իր 0ործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն
տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. □Այլև Ձեր μարեկամ տեր
Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարա0րելով՝ միջնորդ ուղարկ
եք enμազանի մոտ, որպեսզի 0ոնե այժմ Սինոդն 0ործս
ուղարկիլ μարեհաճի□: Լսել է, որ ՄաUμnե enμազանը չի կամե-
նում քահանայացուների 0ործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև
քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը
անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը
140
դեռ μացված չէ: Խնդրում է եOμan՝ Վահանի համար μaEan առարկ
աների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սար0սյանի 0եղա0րության
օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյ
անի μարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դա-
սարանի 0րքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ 0րիչ՝ իր
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):
ՀոկտեUμերի 23, Թիֆլիս. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. ԱμaiU
անին:
Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7299</id>
      <timestamp>2012-01-18T21:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="90373">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:
Թումանյանը Հովվյանի հետ եր0ում է Սար0իս Կուկունյ
անցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի □Եnμ ալեկոծ ծովի վրա□
եր0ից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:
Օ7ոստոսի 6. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝
Հաղպատից:
Խնդրում է իր խնդրա0րին համար տալ և պահանջել
ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանա0րից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:
136
Օ7ոստոսի 7, 8, Դսեղ. – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:
Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս 0նալու մտադրության, հողմ
ախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ
անելու, որսի 0նալու և իր առօրյայի մասին:
ԵԼԺ 9, 82-84:
Օ7ոստոսի 13, Թիֆլիս. – Տպա0րվում է Գր. Արծրունու
ֆելիետոնը՝ Ասիացի ստորա0րությաUμ:
Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի □Կուրծքս
եnμեմն եռ է 0ալիս ու հուզվում...□ μանաստեղծությունը:
□Մշակ□, 1891, թիվ 90, էջ 2-3:
Ամառ, Թիֆլիս. – Ծանոթանում է Գ. Ասատուրի հետ վերջինիս
եOμan տանը:
Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես μանաստեղծին շրջա-
պատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլ0ա Տեր-
Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևոր0 Ասատուրի
հորեOμan դուստրը) արժանանում է μանաստեղծի առանձնա-
հատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով
ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվա0ը:
ԹԺՀ, 351:
Ամառ. – Թումանյանն ընտանիքով հան0ստանում է
Դսեղում:
ԹԺՀ, 231:
Ամառ, Դսեղ. – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. ԱμaiUանին:
Հասցեատերը հիշում է. □Ծննդավայրս հասնելուց հետո,
երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ
ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ □Ե՞ս, թե՞ դուն□: Միտքը
հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը 0ա ինձ տեսության, թե՞ ես 0նամ□:
ԹԺՀ, 231:
ՍեպտեUμեր 10. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝
Բաքվից:
Թումանյանին է ուղարկում իր թար0մանությունները, որ
նա տպա0րի □Մուրճում□:
137
Գրում է. □Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո
μանաստեղծության 0րավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղությ
ան տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտա-
հայտության և ոճի կողմից՝ μանաստեղծական ազատ լեզուն,
ճոխ μաների զեղուն շարահարությունը և աYμeYազμaeCI μաշխումն
մտքի ու զ0ացմունքի:
Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է μավականանաս և ամեն
μան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երե-
խայամիտ անձանց 0ովասանությունը քեզ համար վճռական
0րավական կլինի□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):
ՍեպտեUμերի 17. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան)
նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը 0րել է
առանց Թումանյանին անձաUμ ծանոթ լինելու. □Նշանվածս
օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հո0ևոր հոր՝ տեր Թադևոսի μարի ու
մարդասեր հո0ու հաUμավը μավականին ճանաչված և այժմ
ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած
լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը 0րել՝ հուսալով, որ ներող
ամիտ կ0տնվեք դեպի ինձ□: Թումանյանի 0ործերից հաջողված
է համարում □Չարամիտներին□ և □Միամիտներին□, որովհետև
առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում,
հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում:
Ինքը Ելիզավետպոլու 0ավառի Բանանց 0յուղից է, 13 տարի
ուսուցչությաUμ պարապած մեկը: Գյուղը 0ործ է ուղարկել
կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և
անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է 0ործը, μայց ինչ
է եղել, ինքը չ0իտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր 0ործով և եթե
ար0ելք կա, օ0նել վերացնելու. □Ձեր տանը Ձեր թանաքով և
0րչով եմ 0րել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր 0րիչ չունեի: Անճոռնի
և տ0եղ 0րությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, եnμ լավ
0րիչներ ուղարկեք ինձ համար, 0եղեցիկ կ0րեմ: &lt;....&gt; Ժողովր
դին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար 0իրք
չ0իտեմ որտեղից ձեռք μերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռ138
վա երկար 0իշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի
և Պալասանյանի □Հայոց պատմությունը□: Մեծահույս եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):
ՍեպտեUμերի 25. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝
IaOμCo:
Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած 0րքերի 38
օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորությ
ան մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
IaOμ:
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):
ՍեպտեUμեր, Թիֆլիս. – □Մուրճի□ EUμա0րատանը
ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:
ԱԻ, 334:
&lt;ՍեպտեUμեր&gt;. – Ան. ԱμaiUանը 0ալիս է Դսեղ՝ հանդիպ
ելու Թումանյանին:
Միասին որսի են 0նում, այցելում են Ս. Գրի0որի ավերակ
վանքը:
Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ
փոխայցելության է 0նում Ան. ԱμaiUանին: Ե0որ Խարազյանին
էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեμեդ 0ետում ձուկ
որսալու:
ԹԺՀ, 231:
&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;. – Նամակ Մ. ԱeECμեկյանին (չի պահպ
անվել):
□Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են
ընկերական անկեղծ սիրո զ0ացմունքները, ուստի հայտնում
եմ անցած μaEan շնորհակալություններս□, – կարդում ենք պա-
տասխան նամակում:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:
ՀոկտեUμերի 10, Թիֆլիս – Գրում է □Եnμ խոսում էիր, պատմում
էիր ինձ...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 100, 571:
ՀոկտեUμերի 17, ԹԻֆլիս. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի
139
հեղինակներ Էժեն Սյուի և Պրիզարի □Փարիզի աղքատները□
մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝
μանկի թատրոնում:
Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiUանին. □Անցած օրերը
0նացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ
եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին □Փա-
րիզի աղքատներ□ պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան,
ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս
է ընկած, μայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն
ընկած, և ես այն երեկո զ0ացված էի□:
Ներկայացումից μացի՝ μանաստեղծին հուզում է նաև
երկու հան0ամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ
մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվ
ածքը □մի անճոռնի օֆիցերի հետ□՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ
էլ այն, որ իր հավանած 0եղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք
չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք μանը ինձ
շատ հուզեցին□:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպա0րել
□Մշակը□ (1891, թիվ 118):
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:
ՀոկտեUμերի 20. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին՝
Ուզունլարից:
Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուր
աμUանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):
ՀոկտեUμերի 23. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նա-
մակը Թումանյանին՝ Դսեղից:
Խնդրում է իր 0ործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն
տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. □Այլև Ձեր μարեկամ տեր
Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարա0րելով՝ միջնորդ ուղարկ
եք enμազանի մոտ, որպեսզի 0ոնե այժմ Սինոդն 0ործս
ուղարկիլ μարեհաճի□: Լսել է, որ ՄաUμnե enμազանը չի կամե-
նում քահանայացուների 0ործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև
քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը
անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը
140
դեռ μացված չէ: Խնդրում է եOμan՝ Վահանի համար μaEan առարկ
աների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սար0սյանի 0եղա0րության
օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյ
անի μարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դա-
սարանի 0րքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ 0րիչ՝ իր
համար:
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):
ՀոկտեUμերի 23, Թիֆլիս. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. ԱμaiU
անին:
Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7300</id>
      <timestamp>2012-01-19T07:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="90653">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:

Թումանյանը Հովվյանի հետ երգում է Սարգիս Կուկունյանցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի «Երբ ալեկոծ ծովի վրա» երգից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:

''Օգոստոսի 6''. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝ Հաղպատից:

Խնդրում է իր խնդրագրին համար տալ և պահանջել ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանագրից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:

''Օգոստոսի 7, 8, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս գնալու մտադրության, հողմախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ անելու, որսի գնալու և իր առօրյայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82-84:

''Օգոստոսի 13, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Գր. Արծրունու [[ֆելիետոն]]ը՝ Ասիացի ստորագրությամբ:

Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս ու հուզվում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1891, թիվ 90, էջ 2-3:

'''Ամառ, Թիֆլիս.''' – Ծանոթանում է [[Գևորգ Ասատուր|Գ. Ասատուրի]] հետ վերջինիս եղբոր տանը:

Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես բանաստեղծին շրջապատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլգա Տեր-Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևորգ Ասատուրի հորեղբոր դուստրը) արժանանում է բանաստեղծի առանձնահատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվագը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 351:

''Ամառ.'' – Թումանյանն ընտանիքով հանգստանում է Դսեղում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Ամառ, Դսեղ.'' – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. Աբովյանին:

Հասցեատերը հիշում է. «Ծննդավայրս հասնելուց հետո, երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ «Ե՞ս, թե՞ դուն»: Միտքը հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը գա ինձ տեսության, թե՞ ես գնամ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Սեպտեմբեր 10''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Թումանյանին է ուղարկում իր [[թարգմանություն]]ները, որ նա տպագրի «Մուրճում»:

Գրում է. «Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո բանաստեղծության գրավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղության տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտահայտության և ոճի կողմից՝ բանաստեղծական ազատ լեզուն, ճոխ բաների զեղուն [[շարահարություն]]ը և անբռնազբոսիկ բաշխումն մտքի ու զգացմունքի:

Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է բավականանաս և ամեն բան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երեխայամիտ անձանց գովասանությունը քեզ համար վճռական գրավական կլինի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):

''Սեպտեմբերի 17''. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը գրել է առանց Թումանյանին անձամբ ծանոթ լինելու. «Նշանվածս օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հոգևոր հոր՝ տեր Թադևոսի բարի ու մարդասեր հոգու համբավը բավականին ճանաչված և այժմ ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը գրել՝ հուսալով, որ ներողամիտ կգտնվեք դեպի ինձ»: Թումանյանի գործերից հաջողված է համարում «Չարամիտներին» և «Միամիտներին», որովհետև առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում, հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում: Ինքը Ելիզավետպոլու գավառի Բանանց գյուղից է, 13 տարի ուսուցչությամբ պարապած մեկը: Գյուղը գործ է ուղարկել կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է գործը, բայց ինչ է եղել, ինքը չգիտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր գործով և եթե արգելք կա, օգնել վերացնելու. «Ձեր տանը Ձեր թանաքով և գրչով եմ գրել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր գրիչ չունեի: Անճոռնի և տգեղ գրությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, երբ լավ գրիչներ ուղարկեք ինձ համար, գեղեցիկ կգրեմ: &lt;....&gt; Ժողովրդին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար գիրք չգիտեմ որտեղից ձեռք բերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռվա երկար գիշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի և Պալասանյանի «Հայոց պատմությունը»: Մեծահույս եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):

''Սեպտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած գրքերի 38 օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորության մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
Կողբ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Մուրճի» խմբագրատանը ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 334:

''&lt;Սեպտեմբեր&gt;''. – Ան. Աբովյանը գալիս է Դսեղ՝ հանդիպելու Թումանյանին:

Միասին որսի են գնում, այցելում են Ս. Գրիգորի ավերակ վանքը:

Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ փոխայցելության է գնում Ան. Աբովյանին: Եգոր Խարազյանին էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեբեդ գետում ձուկ
որսալու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;.'' – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

«Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են ընկերական անկեղծ սիրո զգացմունքները, ուստի հայտնում եմ անցած բոլոր շնորհակալություններս», – կարդում ենք պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:

''Հոկտեմբերի 10, Թիֆլիս'' – Գրում է «Երբ խոսում էիր, պատմում էիր ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 100, 571:

''Հոկտեմբերի 17, ԹԻֆլիս''. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի հեղինակներ [[Էժեն Սյու]]ի և Պրիզարի «Փարիզի աղքատները» մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝ բանկի թատրոնում:

Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցած օրերը գնացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին «Փարիզի աղքատներ» պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան, ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս է ընկած, բայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն ընկած, և ես այն երեկո զգացված էի»:

Ներկայացումից բացի՝ բանաստեղծին հուզում է նաև երկու հանգամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվածքը «մի անճոռնի օֆիցերի հետ»՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ էլ այն, որ իր հավանած գեղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք բանը ինձ շատ հուզեցին»:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպագ0րել «Մշակը» (1891, թիվ 118):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուրաբյանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):

''Հոկտեմբերի 23''. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է իր գործից (տե՛ս սեպտեUμերի 17) տեղեկություն տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. «Այլև Ձեր բարեկամ տեր Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարագրելով՝ միջնորդ ուղարկեք սրբազանի մոտ, որպեսզի գոնե այժմ Սինոդն գործս ուղարկիլ բարեհաճի»: Լսել է, որ Մամբրե սրբազանը չի կամենում քահանայացուների գործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը դեռ բացված չէ: Խնդրում է եղբոր՝ Վահանի համար բոլոր առարկաների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սարգսյանի գեղագրության օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյանի բարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի գրքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ գրիչ՝ իր համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):

''Հոկտեմբերի 23, Թիֆլիս''. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է. □Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները
կայսեր` սեպտեUμերի 19-ի ստորա0րած μարձրա0ույն հրամանի
համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած μaEan պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վա-
0ոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, 0նացին Ռուսիայի
խորքերը ամառանոց (աքսոր)□: Այնուհետև երկար 0րում է
պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:
Հայտնում է, որ պատրաստում է □0րքի երկրորդ հատորը□:
Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս
օ0ոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված μaEan
քննադատական դիտողությունները. □...պետք է պատասխանեմ
և պատասխանի վերջը □ամենա0ետ□ Արծրունուն մի տուն
ոտանավոր նվիրեմ իրան հան0ի (որ 0րել էր Հարոյի վրա),
Այն ժամանակ եnμ վարում էի
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,
Այնպիսի μաներ 0րում էի,
Որ խելքս չէր կտրում իսկի□:
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հար0ում,
քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. □Այնուա-
մենայնիվ, ուրիշին հար0ելուց առաջ ես ինձ եմ հար0ում – իմ
կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ
□ես□ը ո՛չ □Նոր-Դարի□, ո՛չ □Մշակի□, ո՛չ □Մուրճի□ և ուրիշի ազ-
դեցությանը չեմ զոհելու եnμեք, μայց կհար0եմ և կպաշտեմ մինչ
և ան0ամ, եթե կա մի հանրօ0ուտ միտք, ուրիշ μան է, եթե
դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ան7ույն անվանեն, ինչպ
ես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված
փրկի, ազատի)□:
141
Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեUμերի 20)՝ 0րում է. □Քո
ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական
մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար15-31, Խորեն .
հայրը Դարչին ԶուրաμUան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ
չկա, μայց դարչինը 0տա□:
ԵԼԺ 9, 84-90:
ՀոկտեUμերի 23. – Մելքոն ԱeECμեկյանի նամակը Թումանյ
անին՝ Վլադիկավկազից:
Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպ
ես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում
է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;.– Դուրս է 0ալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում
Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի &lt;26&gt;. – Թիֆլիսից դուրս 0ալիս 0նում է մի
μաշլուղ 2 eaoμEC 8 կոպեկով:
Այդ μաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ
0իշերվա ընթացքում փրկում է □ցրտահար լինելուց□:
ԵԼԺ 9, 91:
ՀոկտեUμերի 26 լույս 27-ի 7իշեր. – Գիշերն անցկացնում
է Սարվան 0յուղում:
□Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի 0իշեր□,–
0րում է կնոջը:
Բորչալուի թուրքաμYակ այդ 0յուղում փորձում է պատըսպ
արվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հաnμած խանութպ
անի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մա-
սին: Հետո 0ալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին □քեֆ
ցույց տան□: Թումանյանը ճարահատ մինչև 0իշերվա 12-ը մնում
է ֆուր0ոնում: Ժամը 12-ին դուրս է 0ալիս ֆուր0ոնից. □Գիշերվ
ան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու
ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից
չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե μաշլուղը չէր եղել (տե՛ս
142
հոկտեUμերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ μաշլուղին
եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես աUμaOc
0լխովս□:
Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուր0ոնում պառկած իր
կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի
ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխ
անում է. □Ամուսնացել եմ, μայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս
էլ μերեմ, պալտոս նրա վրա 0ցեմ ու տկլոր կան0նեմ□:
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:
ՀոկտեUμերի 27-ի առավոտյան ժամը 5. – Հասնում է Ռա-
տևան:
Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա 0տնվող 0երմանա-
կան 0աղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդա-
րանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց
տեսքը հուզում է μանաստեղծին. □Այդ թշվառներն իրանց տկլոր
ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին
կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամա-
նակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան□:
Թումանյանը նրանց մի eaoμEC է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն
իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 27 լույս 28-ի 7իշեր. – Ռատևանից հեռա-
նալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտ
առի մեջ 0տնվող ապակու ավերված մի 0ործարան՝ □շուշի
զավոդ□:
Կնոջը 0րում է. □Ես մի 0իշեր դողացի, առավոտյան վեր
կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա,
μայց սիրտս տակն ու վրա էր անում□:
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:
ՀոկտեUμերի 28. – Հասնում է Ջալալօղլի:
Կան0 է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում:
Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյ
ան 0նալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 92:
143
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Այցելում է պրիստավ
իշխան Վաչնաձեին:
Իր լայնեզր 0լխարկով, եվրոպական հա0ուստով, իր անձը
ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազ-
դեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. □Մեր խոս
ակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան
հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր 0րության համար,
որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, 0րել է Թիֆլիսի
պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. □Այժմ
կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ
օրը կ0ա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից
առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, եnμ կսկսվի ընտրությունը, քեզ
չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և μaEanaiCY կպրծնես,
իսկ եթե կուզես 0նա 0յուղ, μայց մինչև նոյեUμերի 6-ը արի, որ
չափվես□:
ԵԼԺ 9, 92:
ՀոկտեUμերի 29, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝
Օ. Թումանյանին:
Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումն
երի մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլա-
վերով:
ԵԼԺ 9, 90-93:
ՀոկտեUμերի 30, Ջալալօղլի. – Այցելում է հորաքրոջ
աղջկան՝ Եղիսաμեթին:
Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն
պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո 0նում է 0իշերելու Օձուն՝ քեռու
տղաների մոտ:
ԵԼԺ 9, 93:
ՀոկտեUμեր. – Առաջին ան0ամ տպա0րվում է (□Մուրճ□,
1891, 10, էջ 1180) □Եր0չի վրեժը□ (□Ծանր հեծության ժամա-
նակների...□) μանաստեղծությունը:
□Եր0չի վրեժը□ μանաստեղծի μարեկամների կողմից ընկ
ալվեց Cμnև Գր. Արծրունու (Ասիացի) եր0իծական ֆելիետոնի
144
պատասխան, մինչդեռ այն 0րվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվա-
ծի առիթով (ԱԻ, 269):
ԵԼԺ 9, 84, 565:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Պատրաստում է □Բանաստեղծությունն
երի□ երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեUμերի 23):
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ
հատորը, այսինքն՝ արտա0րում եմ□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – □Անուշից□ մի հատված կարդում
է μանահավաք, 0ավառական ուսուցիչ Եղիշե Երզնկյանի մոտ:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □ □Անուշի□ կեսիցն սկսած կար-
դացի մեր □երանյալ շաշի□ (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր
կարծիքը□:
ԵԼԺ 9, 87:
ՀոկտեUμեր, Թիֆլիս. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է
Ե. Երզնկյանին:
Ան. ԱμaiUանին 0րում է. □...եկավ կոնսիստորիան, իրան
վարդապետության 0ործից հարցրեց – քեզ μացասեց Սինոդը,–
հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամն
երը հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար 0ալ. ես զմայլվ
ած այս μանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտա-
հայտել, μացականչելով՝ □երանյա.լ շաշ□ □:
ԵԼԺ 9, 90:
ՀոկտեUμերի 31 – նոյեUμերի 2. – ՄորեOμan տղաների
հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան ԱμaiUանի
տանը:
Կնոջը 0րում է. □... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին
Օձուն, 0նացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկ
ացրինք նրանց մոտ (ԱμaiUանցների)□:
ԵԼԺ 9, 93:
ՆոյեUμերի 3. – Օձունից 0ալիս է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 93:
145
ՆոյեUμերի 4, Դսեղ. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյ
անին:
Գրում է, թե ծնողները որքան հո0ատար են Օլ0այի և
երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան μaEan μարիքներից
առատորեն μաժին հանել նրանց:
Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. □... Խոստովա-
նում եմ. որ ամեն μան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն,
թե վտան0, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել
նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի
հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, μայց իմ
հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն μան և ես լռում եմ
շատ ան0ամ, μայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա
կործանում է առանց աղմուկի□:
ԵԼԺ 9, 93-94:
ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7302</id>
      <timestamp>2012-01-21T06:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="90882">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:

Թումանյանը Հովվյանի հետ երգում է Սարգիս Կուկունյանցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի «Երբ ալեկոծ ծովի վրա» երգից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:

''Օգոստոսի 6''. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝ Հաղպատից:

Խնդրում է իր խնդրագրին համար տալ և պահանջել ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանագրից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:

''Օգոստոսի 7, 8, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս գնալու մտադրության, հողմախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ անելու, որսի գնալու և իր առօրյայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82-84:

''Օգոստոսի 13, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Գր. Արծրունու [[ֆելիետոն]]ը՝ Ասիացի ստորագրությամբ:

Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս ու հուզվում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1891, թիվ 90, էջ 2-3:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ծանոթանում է [[Գևորգ Ասատուր|Գ. Ասատուրի]] հետ վերջինիս եղբոր տանը:

Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես բանաստեղծին շրջապատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլգա Տեր-Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևորգ Ասատուրի հորեղբոր դուստրը) արժանանում է բանաստեղծի առանձնահատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվագը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 351:

''Ամառ.'' – Թումանյանն ընտանիքով հանգստանում է Դսեղում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Ամառ, Դսեղ.'' – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. Աբովյանին:

Հասցեատերը հիշում է. «Ծննդավայրս հասնելուց հետո, երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ «Ե՞ս, թե՞ դուն»: Միտքը հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը գա ինձ տեսության, թե՞ ես գնամ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Սեպտեմբեր 10''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Թումանյանին է ուղարկում իր [[թարգմանություն]]ները, որ նա տպագրի «Մուրճում»:

Գրում է. «Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո բանաստեղծության գրավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղության տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտահայտության և ոճի կողմից՝ բանաստեղծական ազատ լեզուն, ճոխ բաների զեղուն [[շարահարություն]]ը և անբռնազբոսիկ բաշխումն մտքի ու զգացմունքի:

Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է բավականանաս և ամեն բան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երեխայամիտ անձանց գովասանությունը քեզ համար վճռական գրավական կլինի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):

''Սեպտեմբերի 17''. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը գրել է առանց Թումանյանին անձամբ ծանոթ լինելու. «Նշանվածս օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հոգևոր հոր՝ տեր Թադևոսի բարի ու մարդասեր հոգու համբավը բավականին ճանաչված և այժմ ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը գրել՝ հուսալով, որ ներողամիտ կգտնվեք դեպի ինձ»: Թումանյանի գործերից հաջողված է համարում «Չարամիտներին» և «Միամիտներին», որովհետև առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում, հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում: Ինքը Ելիզավետպոլու գավառի Բանանց գյուղից է, 13 տարի ուսուցչությամբ պարապած մեկը: Գյուղը գործ է ուղարկել կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է գործը, բայց ինչ է եղել, ինքը չգիտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր գործով և եթե արգելք կա, օգնել վերացնելու. «Ձեր տանը Ձեր թանաքով և գրչով եմ գրել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր գրիչ չունեի: Անճոռնի և տգեղ գրությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, երբ լավ գրիչներ ուղարկեք ինձ համար, գեղեցիկ կգրեմ: &lt;....&gt; Ժողովրդին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար գիրք չգիտեմ որտեղից ձեռք բերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռվա երկար գիշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի և Պալասանյանի «Հայոց պատմությունը»: Մեծահույս եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):

''Սեպտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած գրքերի 38 օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորության մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
Կողբ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Մուրճի» խմբագրատանը ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 334:

''&lt;Սեպտեմբեր&gt;''. – Ան. Աբովյանը գալիս է Դսեղ՝ հանդիպելու Թումանյանին:

Միասին որսի են գնում, այցելում են Ս. Գրիգորի ավերակ վանքը:

Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ փոխայցելության է գնում Ան. Աբովյանին: Եգոր Խարազյանին էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեբեդ գետում ձուկ
որսալու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;.'' – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

«Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են ընկերական անկեղծ սիրո զգացմունքները, ուստի հայտնում եմ անցած բոլոր շնորհակալություններս», – կարդում ենք պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:

''Հոկտեմբերի 10, Թիֆլիս'' – Գրում է «Երբ խոսում էիր, պատմում էիր ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 100, 571:

''Հոկտեմբերի 17, ԹԻֆլիս''. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի հեղինակներ [[Էժեն Սյու]]ի և Պրիզարի «Փարիզի աղքատները» մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝ բանկի թատրոնում:

Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցած օրերը գնացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին «Փարիզի աղքատներ» պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան, ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս է ընկած, բայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն ընկած, և ես այն երեկո զգացված էի»:

Ներկայացումից բացի՝ բանաստեղծին հուզում է նաև երկու հանգամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվածքը «մի անճոռնի օֆիցերի հետ»՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ էլ այն, որ իր հավանած գեղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք բանը ինձ շատ հուզեցին»:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպագ0րել «Մշակը» (1891, թիվ 118):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուրաբյանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):

''Հոկտեմբերի 23''. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է իր գործից (տե՛ս սեպտեմբերի 17) տեղեկություն տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. «Այլև Ձեր բարեկամ տեր Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարագրելով՝ միջնորդ ուղարկեք սրբազանի մոտ, որպեսզի գոնե այժմ Սինոդն գործս ուղարկիլ բարեհաճի»: Լսել է, որ Մամբրե սրբազանը չի կամենում քահանայացուների գործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը դեռ բացված չէ: Խնդրում է եղբոր՝ Վահանի համար բոլոր առարկաների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սարգսյանի գեղագրության օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյանի բարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի գրքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ գրիչ՝ իր համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):

''Հոկտեմբերի 23, Թիֆլիս''. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է. «Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները կայսեր` սեպտեմբերի 19-ի ստորագրած բարձրագույն հրամանի համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած բոլոր պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վագոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, գնացին Ռուսիայի խորքերը ամառանոց (աքսոր)»: Այնուհետև երկար գրում է պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:

Հայտնում է, որ պատրաստում է «գրքի երկրորդ հատորը»: Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս օգոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված բոլոր քննադատական դիտողությունները. «...պետք է պատասխանեմ և պատասխանի վերջը «ամենագետ» Արծրունուն մի տուն ոտանավոր նվիրեմ իրան հանգի (որ գրել էր Հարոյի վրա),&lt;br&gt;
Այն ժամանակ երբ վարում էի&lt;br&gt;
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,&lt;br&gt;
Այնպիսի բաներ գրում էի,&lt;br&gt;
Որ խելքս չէր կտրում իսկի»:&lt;br&gt;
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հարգում, քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. «Այնուամենայնիվ, ուրիշին հարգելուց առաջ ես ինձ եմ հարգում – իմ կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ «ես»ը ո՛չ «Նոր-Դարի», ո՛չ «Մշակի», ո՛չ «Մուրճի» և ուրիշի ազդեցությանը չեմ զոհելու երբեք, բայց կհարգեմ և կպաշտեմ մինչև անգամ, եթե կա մի հանրօգուտ միտք, ուրիշ բան է, եթե դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ''անգույն'' անվանեն, ինչպես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված փրկի, ազատի)»:

Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեմբերի 20)՝ գրում է. «Քո ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար 15-31, Խորեն հայրը Դարչին Զուրաբյան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ չկա, բայց դարչինը գտա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84-90:

''Հոկտեմբերի 23''. – Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.''– Դուրս է գալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.'' – Թիֆլիսից դուրս գալիս գնում է մի բաշլուղ 2 ռուբլի 8 կոպեկով:

Այդ բաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ գիշերվա ընթացքում փրկում է «ցրտահար լինելուց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91:

''Հոկտեմբերի 26 լույս 27-ի գիշեր.'' – Գիշերն անցկացնում է Սարվան գյուղում:

«Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի գիշեր»,– գրում է կնոջը:

Բորչալուի թուրքաբնակ այդ գյուղում փորձում է պատսպարվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հարբած խանութպանի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մասին: Հետո գալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին «քեֆ ցույց տան»: Թումանյանը ճարահատ մինչև գիշերվա 12-ը մնում է ֆուրգոնում: Ժամը 12-ին դուրս է գալիս ֆուրգոնից. «Գիշերվան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե բաշլուղը չէր եղել (տե՛ս հոկտեմբերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ բաշլուղին եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես ամբողջ գլխովս»:

Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուրգոնում պառկած իր կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխանում է. □«Ամուսնացել եմ, բայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս էլ բերեմ, պալտոս նրա վրա գցեմ ու տկլոր կանգնեմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:

''Հոկտեմբերի 27-ի առավոտյան ժամը 5.'' – Հասնում է Ռատևան:

Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող գերմանական գաղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդարանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց տեսքը հուզում է բանաստեղծին. «Այդ թշվառներն իրանց տկլոր ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամանակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան»: Թումանյանը նրանց մի ռուբլի է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 27 լույս 28-ի գիշեր''. – Ռատևանից հեռանալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտառի մեջ գտնվող ապակու ավերված մի գործարան՝ «շուշի զավոդ»:

Կնոջը գրում է. «Ես մի գիշեր դողացի, առավոտյան վեր կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա, բայց սիրտս տակն ու վրա էր անում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 28''. – Հասնում է Ջալալօղլի:

Կանգ է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում: Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյան գնալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է պրիստավ իշխան Վաչնաձեին:

Իր լայնեզր գլխարկով, եվրոպական հագուստով, իր անձը ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազդեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. «Մեր խոսակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր գրության համար, որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, գրել է Թիֆլիսի պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. «Այժմ կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ օրը կգա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, երբ կսկսվի ընտրությունը, քեզ չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և բոլորովին կպրծնես, իսկ եթե կուզես գնա գյուղ, բայց մինչև նոյեմբերի 6-ը արի, որ չափվես»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումների մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլավերով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90-93:

''Հոկտեմբերի 30, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է հորաքրոջ աղջկան՝ Եղիսաբեթին:

Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո գնում է գիշերելու Օձուն՝ քեռու տղաների մոտ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Հոկտեմբեր''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 10, էջ 1180) «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

«Երգչի վրեժը» բանաստեղծի բարեկամների կողմից ընկալվեց իբրև Գր. Արծրունու (Ասիացի) երգիծական ֆելիետոնի պատասխան, մինչդեռ այն գրվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվածի առիթով (ԱԻ, 269):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84, 565:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Պատրաստում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեմբերի 23):

Ան. Աբովյանին գրում է. «Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ հատորը, այսինքն՝ արտագրում եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Անուշից» մի հատված կարդում է բանահավաք, գավառական ուսուցիչ [[Եղիշե Երզնկյան]]ի մոտ:

Ան. Աբովյանին գրում է. ««Անուշի» կեսիցն սկսած կարդացի մեր «երանյալ շաշի» (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր կարծիքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է Ե. Երզնկյանին:

Ան. Աբովյանին գրում է. «...եկավ կոնսիստորիան, իրան վարդապետության գործից հարցրեց – քեզ բացասեց Սինոդը,– հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամները հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար գալ. ես զմայլված այս բանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտահայտել, բացականչելով՝ «երանյա՜լ շաշ»»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի 31 – նոյեմբերի 2.'' – Մորեղբոր տղաների հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան Աբովյանի տանը:

Կնոջը գրում է. «... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին Օձուն, գնացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկացրինք նրանց մոտ (Աբովյանցների)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 3.'' – Օձունից գալիս է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 4, Դսեղ''. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե ծնողները որքան հոգատար են Օլգայի և երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան բոլոր բարիքներից առատորեն բաժին հանել նրանց: Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. «... Խոստովանում եմ. որ ամեն բան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն, թե վտանգ, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, բայց իմ հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն բան և ես լռում եմ շատ անգամ, բայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա կործանում է առանց աղմուկի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93-94:

ՆոյեUμերի 6. – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորա0րության
համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեUμերի
29):
Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր
եկել՝ որդու զինվորա0րության 0ործով զμաղվելու: Իջևանում
է □քեռոնց (ԱμaiUանների) աղջկերանց մոտ□:
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:
ՆոյեUμերի 6-ի լույս 7-ի 7իշերը, Ջալալօղլի. – Փրկվում է
վառարանի շմոլ 0ազով խեղդվելու վտան0ից:
Կնոջը 0րում է. □... Երեկոյան սենյակի տաքության համար
շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտ
երը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը μանալ սենյ
ակի, իսկ մենք չէինք կարողանում 0լուխներս վեր քաշել, հա-
զիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությաUμ կարողացան
ազատել սաստիկ ու0արից□:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 7, Ջալալօղլի. – Շարունակում է նոյեUμերի 4-
ին սկսած նամակը Օլ0ա Թումանյանին:
146
Գրում է, որ 0իշերը □ու0արից□ խեղդվելու վտան0ից մի
կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ □խելքս 0լուխս չի□:
Տեղեկացնում է, որ իր զինվորա0րության վիճակահանությունը
վաղն է լինելու՝ □ինձ վաղն են չափելու□: Միշտ կնոջն է հիշում.
□Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում□: Դժ0ոհում է, որ կնոջից նամակ չի
ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:
ԵԼԺ 9, 95:
ՆոյեUμերի 8, Ջալալօղլի. – Ազատվում է զինվորա0րությունից:
Կնոջը 0րում է. □Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս
μարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր μCEետ
տվին. այդ μaEanA միևնույն է, թե ազատված եմ□:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյ
անին:
Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20
օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. □Ի՞նչ է
ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զ0ո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե,
քեզ համար զ0ալի չեն երևի այսպիսի μաներ... &lt;&gt; ոչ մի μան
ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս
հան0ստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս
չի 0նում, որ այսպիսի օրերում, եnμ նամակ են 0րում ուրիշները,
սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից
մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճ
առով սրտաμեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջա-
լերությունը 0ոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝
այժմ, թեկուզ ազատված, μայց տխուր եմ□:
ԵԼԺ 9, 96-98:
ՆոյեUμերի 9, Ջալալօղլի. – Հրավիրված է □մի տեղ երե-
կոյան թեյի□, ճաշին □Սար0իս* քեռանց տանն□ է:
Այստեղ □շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանա-
վանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում□: Բանաստեղծի հետևից
□ման 0ալիս են եղել□, որ 0ա, ուրախացնի, սիրտ տա:
147
* Սար0իս ՀաIaμUանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է,
Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը 0րում է Ան. ԱμaiU
անին. □Մեր 0յուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ 0յուղում 0րա0իր է և
որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եOμan հետ
մի հարսն են փախցրել: □Նոր-Դարում□ կկարդայիր□ (ԵԼԺ 9, 66):
ԵԼԺ 9, 97:
ՆոյեUμերի 9. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:
ԵԼԺ 9, 98:
ՆոյեUμերի 9. – Գրում է □Խոստովանություն□ (□Քո աչքե-
րում, որ փայլում է...□) μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 101, 571:
ՆոյեUμերի առաջին տասնօրյակ. – Նամակ Արսեն
Ղլտճյանին (չի պահպանվել):
Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. □Վերջապես
ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ□:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):
ՆոյեUμերի 12. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:
Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստ
անում է ուղարկել 0րքերի վաճառքից 0ոյացած 0ումարը:
Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից 0րքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին:
Հարցնում է Մուշեղից:
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):
ՆոյեUμերի 16, Թիֆլիս. – Ստանում է իր 0րքի μաժանորդա-
0րությունից 0ոյացած 0ումարը:
Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյ
անը (տե՛ ս փետրվարի 8):
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):
ՆոյեUμերի 18. – Ան. ԱμaiUանի նամակը Թումանյանին:
Գրում է հոկտեUμերի 27-ի ուխտա0նացության մասին:
Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. □Բայց և այնպես մեր
այն մի օրվա որսի 0նալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությ
անս մեջ□:
148
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):
ՆոյեUμերի 18. – Սար0իս քահանա Տեր-Սար0սյանի նա-
մակը Թումանյանին՝ Գյուլա0արակից:
Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասա-
տուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաμերյալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):
ՆոյեUμերի 30. – Վ. Տեր-Գրի0որյանի նամակը Թումանյա-
նին՝ Արճեշից:
Խնդրում է արճեշցի մի 0ուղացու 0ործին կոնսիստորիա-
յում ընթացք տալ:
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):
ՆոյեUμեր. – Տպա0րվում է (□Մուրճ□, 1891, 11, էջ 1304)
□Աստղերի հետ□ (□Է.յ աստղեր, աստղեր ...□) μանաստեղծությունը
՝ առանց վերնա0րի:
ԵԼԺ 9, 99, 570:
&lt; Աշուն &gt;. – Ավ. Իսահակյանի հետ այցելում է նրա մորա-
քրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:
ԹԺՀ, 461:
ԴեկտեUμեր, Թիֆլիս. – Տպա0րվում են (□Մուրճ□, 1891,
12, էջ 1500) □N N – ին□ (□Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...□)
μանաստեղծության երեք քառատողերը:
ԵԼժ 1, 90, 567:
1891, Թիֆլիս,– Գրում է □Ախթամար□ μալլադը:
Տի0րան Փիրումյանը հիշում է. □Եnμ ես սրանից մի քանի
ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյա-
նին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր,
որ տպվեցավ □Մուրճ□ ամսա0րի չորրորդում□ (□Տարազ□, 1893,
թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. □Այս ավանդությունն
ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան□:
ԵԼԺ 2, 100, 553:
1891. – Գրում է □Սիրելի աչեր...□ μանաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 103, 447:
149
1891. – Թար0մանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու □Աքիլլես□ μալլ
ադը:
Այս շրջանում μանաստեղծը ձ0տում էր ավելի խորը ճանա-
չել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր
պայմանավորված նրա μaoeY հետաքրքրությունը դասական ռոմ
անտիկական պոեզիայի նկատմաUμ: Թար0մանությունը այդ
հետաքրքրության արտահայտություններից է:
ԵԼԺ 4, 109, 586:
1891.– Ղ. Աղայանի ազդեցությաUμ հարում է Հնչակյան
կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:
1891. – Գրում է □Ուրու□ (□Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...□ μանաստ
եղծությունը:
ԵԼԺ 1, 102, 571:
1891. – Գրում է □Թե հո0նել ես, հաղթահարված...□ μա-
նաստեղծությունը:
ԵԼԺ 1, 104, 572:
1891. – Սկսում է հաճախել ան0լերենի դասընթացների՝
աշակերտելով ան0լիական փոխհյուպատոս Մուրտա0ին:
Նպատակ ուներ □Շիլիոնի կալանավորը□ անմիջապես
μYա0րից թար0մանել:
ԹԺՀ, 352:
1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27. – Նամակներ Ա.
Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):
Ա. Ղլտճյանը հիշում է. □Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին
Օվանեսի ինձ 0րած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել
են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, μայց
չեմ հիշում նրանց μaiանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյ
անների հետ կապ հաստատելուն էին վերաμերում, որոնց
Օվանեսը ինձ 0րած մի նամակի մեջ □թունդ կարմիրներ□
անունն է տալիս□:
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7303</id>
      <timestamp>2012-01-21T07:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="91175">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է μանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:

Թումանյանը Հովվյանի հետ երգում է Սարգիս Կուկունյանցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի «Երբ ալեկոծ ծովի վրա» երգից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:

''Օգոստոսի 6''. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝ Հաղպատից:

Խնդրում է իր խնդրագրին համար տալ և պահանջել ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանագրից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:

''Օգոստոսի 7, 8, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս գնալու մտադրության, հողմախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ անելու, որսի գնալու և իր առօրյայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82-84:

''Օգոստոսի 13, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Գր. Արծրունու [[ֆելիետոն]]ը՝ Ասիացի ստորագրությամբ:

Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս ու հուզվում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1891, թիվ 90, էջ 2-3:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ծանոթանում է [[Գևորգ Ասատուր|Գ. Ասատուրի]] հետ վերջինիս եղբոր տանը:

Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես բանաստեղծին շրջապատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլգա Տեր-Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևորգ Ասատուրի հորեղբոր դուստրը) արժանանում է բանաստեղծի առանձնահատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվագը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 351:

''Ամառ.'' – Թումանյանն ընտանիքով հանգստանում է Դսեղում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Ամառ, Դսեղ.'' – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. Աբովյանին:

Հասցեատերը հիշում է. «Ծննդավայրս հասնելուց հետո, երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ «Ե՞ս, թե՞ դուն»: Միտքը հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը գա ինձ տեսության, թե՞ ես գնամ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Սեպտեմբեր 10''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Թումանյանին է ուղարկում իր [[թարգմանություն]]ները, որ նա տպագրի «Մուրճում»:

Գրում է. «Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո բանաստեղծության գրավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղության տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտահայտության և ոճի կողմից՝ բանաստեղծական ազատ լեզուն, ճոխ բաների զեղուն [[շարահարություն]]ը և անբռնազբոսիկ բաշխումն մտքի ու զգացմունքի:

Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է բավականանաս և ամեն բան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երեխայամիտ անձանց գովասանությունը քեզ համար վճռական գրավական կլինի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):

''Սեպտեմբերի 17''. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը գրել է առանց Թումանյանին անձամբ ծանոթ լինելու. «Նշանվածս օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հոգևոր հոր՝ տեր Թադևոսի բարի ու մարդասեր հոգու համբավը բավականին ճանաչված և այժմ ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը գրել՝ հուսալով, որ ներողամիտ կգտնվեք դեպի ինձ»: Թումանյանի գործերից հաջողված է համարում «Չարամիտներին» և «Միամիտներին», որովհետև առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում, հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում: Ինքը Ելիզավետպոլու գավառի Բանանց գյուղից է, 13 տարի ուսուցչությամբ պարապած մեկը: Գյուղը գործ է ուղարկել կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է գործը, բայց ինչ է եղել, ինքը չգիտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր գործով և եթե արգելք կա, օգնել վերացնելու. «Ձեր տանը Ձեր թանաքով և գրչով եմ գրել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր գրիչ չունեի: Անճոռնի և տգեղ գրությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, երբ լավ գրիչներ ուղարկեք ինձ համար, գեղեցիկ կգրեմ: &lt;....&gt; Ժողովրդին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար գիրք չգիտեմ որտեղից ձեռք բերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռվա երկար գիշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի և Պալասանյանի «Հայոց պատմությունը»: Մեծահույս եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):

''Սեպտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած գրքերի 38 օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորության մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
Կողբ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Մուրճի» խմբագրատանը ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 334:

''&lt;Սեպտեմբեր&gt;''. – Ան. Աբովյանը գալիս է Դսեղ՝ հանդիպելու Թումանյանին:

Միասին որսի են գնում, այցելում են Ս. Գրիգորի ավերակ վանքը:

Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ փոխայցելության է գնում Ան. Աբովյանին: Եգոր Խարազյանին էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեբեդ գետում ձուկ
որսալու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;.'' – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

«Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են ընկերական անկեղծ սիրո զգացմունքները, ուստի հայտնում եմ անցած բոլոր շնորհակալություններս», – կարդում ենք պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:

''Հոկտեմբերի 10, Թիֆլիս'' – Գրում է «Երբ խոսում էիր, պատմում էիր ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 100, 571:

''Հոկտեմբերի 17, ԹԻֆլիս''. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի հեղինակներ [[Էժեն Սյու]]ի և Պրիզարի «Փարիզի աղքատները» մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝ բանկի թատրոնում:

Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցած օրերը գնացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին «Փարիզի աղքատներ» պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան, ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս է ընկած, բայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն ընկած, և ես այն երեկո զգացված էի»:

Ներկայացումից բացի՝ բանաստեղծին հուզում է նաև երկու հանգամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվածքը «մի անճոռնի օֆիցերի հետ»՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ էլ այն, որ իր հավանած գեղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք բանը ինձ շատ հուզեցին»:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպագ0րել «Մշակը» (1891, թիվ 118):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուրաբյանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):

''Հոկտեմբերի 23''. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է իր գործից (տե՛ս սեպտեմբերի 17) տեղեկություն տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. «Այլև Ձեր բարեկամ տեր Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարագրելով՝ միջնորդ ուղարկեք սրբազանի մոտ, որպեսզի գոնե այժմ Սինոդն գործս ուղարկիլ բարեհաճի»: Լսել է, որ Մամբրե սրբազանը չի կամենում քահանայացուների գործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը դեռ բացված չէ: Խնդրում է եղբոր՝ Վահանի համար բոլոր առարկաների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սարգսյանի գեղագրության օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյանի բարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի գրքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ գրիչ՝ իր համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):

''Հոկտեմբերի 23, Թիֆլիս''. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է. «Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները կայսեր` սեպտեմբերի 19-ի ստորագրած բարձրագույն հրամանի համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած բոլոր պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վագոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, գնացին Ռուսիայի խորքերը ամառանոց (աքսոր)»: Այնուհետև երկար գրում է պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:

Հայտնում է, որ պատրաստում է «գրքի երկրորդ հատորը»: Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս օգոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված բոլոր քննադատական դիտողությունները. «...պետք է պատասխանեմ և պատասխանի վերջը «ամենագետ» Արծրունուն մի տուն ոտանավոր նվիրեմ իրան հանգի (որ գրել էր Հարոյի վրա),&lt;br&gt;
Այն ժամանակ երբ վարում էի&lt;br&gt;
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,&lt;br&gt;
Այնպիսի բաներ գրում էի,&lt;br&gt;
Որ խելքս չէր կտրում իսկի»:&lt;br&gt;
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հարգում, քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. «Այնուամենայնիվ, ուրիշին հարգելուց առաջ ես ինձ եմ հարգում – իմ կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ «ես»ը ո՛չ «Նոր-Դարի», ո՛չ «Մշակի», ո՛չ «Մուրճի» և ուրիշի ազդեցությանը չեմ զոհելու երբեք, բայց կհարգեմ և կպաշտեմ մինչև անգամ, եթե կա մի հանրօգուտ միտք, ուրիշ բան է, եթե դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ''անգույն'' անվանեն, ինչպես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված փրկի, ազատի)»:

Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեմբերի 20)՝ գրում է. «Քո ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար 15-31, Խորեն հայրը Դարչին Զուրաբյան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ չկա, բայց դարչինը գտա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84-90:

''Հոկտեմբերի 23''. – Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.''– Դուրս է գալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.'' – Թիֆլիսից դուրս գալիս գնում է մի բաշլուղ 2 ռուբլի 8 կոպեկով:

Այդ բաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ գիշերվա ընթացքում փրկում է «ցրտահար լինելուց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91:

''Հոկտեմբերի 26 լույս 27-ի գիշեր.'' – Գիշերն անցկացնում է Սարվան գյուղում:

«Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի գիշեր»,– գրում է կնոջը:

Բորչալուի թուրքաբնակ այդ գյուղում փորձում է պատսպարվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հարբած խանութպանի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մասին: Հետո գալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին «քեֆ ցույց տան»: Թումանյանը ճարահատ մինչև գիշերվա 12-ը մնում է ֆուրգոնում: Ժամը 12-ին դուրս է գալիս ֆուրգոնից. «Գիշերվան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե բաշլուղը չէր եղել (տե՛ս հոկտեմբերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ բաշլուղին եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես ամբողջ գլխովս»:

Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուրգոնում պառկած իր կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխանում է. □«Ամուսնացել եմ, բայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս էլ բերեմ, պալտոս նրա վրա գցեմ ու տկլոր կանգնեմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:

''Հոկտեմբերի 27-ի առավոտյան ժամը 5.'' – Հասնում է Ռատևան:

Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող գերմանական գաղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդարանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց տեսքը հուզում է բանաստեղծին. «Այդ թշվառներն իրանց տկլոր ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամանակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան»: Թումանյանը նրանց մի ռուբլի է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 27 լույս 28-ի գիշեր''. – Ռատևանից հեռանալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտառի մեջ գտնվող ապակու ավերված մի գործարան՝ «շուշի զավոդ»:

Կնոջը գրում է. «Ես մի գիշեր դողացի, առավոտյան վեր կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա, բայց սիրտս տակն ու վրա էր անում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 28''. – Հասնում է Ջալալօղլի:

Կանգ է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում: Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյան գնալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է պրիստավ իշխան Վաչնաձեին:

Իր լայնեզր գլխարկով, եվրոպական հագուստով, իր անձը ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազդեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. «Մեր խոսակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր գրության համար, որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, գրել է Թիֆլիսի պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. «Այժմ կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ օրը կգա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, երբ կսկսվի ընտրությունը, քեզ չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և բոլորովին կպրծնես, իսկ եթե կուզես գնա գյուղ, բայց մինչև նոյեմբերի 6-ը արի, որ չափվես»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումների մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլավերով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90-93:

''Հոկտեմբերի 30, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է հորաքրոջ աղջկան՝ Եղիսաբեթին:

Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո գնում է գիշերելու Օձուն՝ քեռու տղաների մոտ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Հոկտեմբեր''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 10, էջ 1180) «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

«Երգչի վրեժը» բանաստեղծի բարեկամների կողմից ընկալվեց իբրև Գր. Արծրունու (Ասիացի) երգիծական ֆելիետոնի պատասխան, մինչդեռ այն գրվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվածի առիթով (ԱԻ, 269):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84, 565:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Պատրաստում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեմբերի 23):

Ան. Աբովյանին գրում է. «Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ հատորը, այսինքն՝ արտագրում եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Անուշից» մի հատված կարդում է բանահավաք, գավառական ուսուցիչ [[Եղիշե Երզնկյան]]ի մոտ:

Ան. Աբովյանին գրում է. ««Անուշի» կեսիցն սկսած կարդացի մեր «երանյալ շաշի» (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր կարծիքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է Ե. Երզնկյանին:

Ան. Աբովյանին գրում է. «...եկավ կոնսիստորիան, իրան վարդապետության գործից հարցրեց – քեզ բացասեց Սինոդը,– հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամները հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար գալ. ես զմայլված այս բանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտահայտել, բացականչելով՝ «երանյա՜լ շաշ»»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի 31 – նոյեմբերի 2.'' – Մորեղբոր տղաների հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան Աբովյանի տանը:

Կնոջը գրում է. «... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին Օձուն, գնացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկացրինք նրանց մոտ (Աբովյանցների)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 3.'' – Օձունից գալիս է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 4, Դսեղ''. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե ծնողները որքան հոգատար են Օլգայի և երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան բոլոր բարիքներից առատորեն բաժին հանել նրանց: Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. «... Խոստովանում եմ. որ ամեն բան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն, թե վտանգ, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, բայց իմ հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն բան և ես լռում եմ շատ անգամ, բայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա կործանում է առանց աղմուկի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93-94:

''Նոյեմբերի 6.'' – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորագրության համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեմբերի 29):

Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր եկել՝ որդու զինվորագրության գործով զμաղվելու: Իջևանում է «քեռոնց (Աբովյանների) աղջկերանց մոտ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:

''Նոյեմբերի 6-ի լույս 7-ի գիշերը, Ջալալօղլի''. – Փրկվում է վառարանի շմոլ գազով խեղդվելու վտանգից:

Կնոջը գրում է. «... Երեկոյան սենյակի տաքության համար շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտերը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը բանալ սենյակի, իսկ մենք չէինք կարողանում գլուխներս վեր քաշել, հազիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությամբ կարողացան ազատել սաստիկ ուգարից»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 7, Ջալալօղլի.'' – Շարունակում է նոյեմբերի 4-ին սկսած նամակը Օլգա Թումանյանին:

Գրում է, որ գիշերը «ուգարից» խեղդվելու վտանգից մի կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ «խելքս գլուխս չի»: Տեղեկացնում է, որ իր զինվորագրության վիճակահանությունը վաղն է լինելու՝ «ինձ վաղն են չափելու»: Միշտ կնոջն է հիշում. «Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում»: Դժգոհում է, որ կնոջից նամակ չի ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 8, Ջալալօղլի''. – Ազատվում է զինվորագրությունից:

Կնոջը գրում է. «Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս բարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր բիլետ տվին. այդ բոլորը միևնույն է, թե ազատված եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյանին:

Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20 օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. «Ի՞նչ է ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զգո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե, քեզ համար զգալի չեն երևի այսպիսի բաներ... &lt;&gt; ոչ մի բան ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս հանգստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս չի գնում, որ այսպիսի օրերում, երբ նամակ են գրում ուրիշները, սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճառով սրտաբեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջալերությունը գոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝ այժմ, թեկուզ ազատված, բայց տխուր եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 96-98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի''. – Հրավիրված է «մի տեղ երեկոյան թեյի», ճաշին «Սարգիս* քեռանց տանն» է:

Այստեղ «շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանավանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում»: Բանաստեղծի հետևից «ման գալիս են եղել», որ գա, ուրախացնի, սիրտ տա:
* Սարգիս Հակոբյանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է, Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Մեր գյուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ գյուղում գրագիր է և որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եղբոր հետ մի հարսն են փախցրել: «Նոր-Դարում» կկարդայիր» (ԵԼԺ 9, 66):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 97:

''Նոյեմբերի 9''. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9.'' – Գրում է «Խոստովանություն» («Քո աչքերում, որ փայլում է...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 101, 571:

''Նոյեմբերի առաջին տասնօրյակ.'' – Նամակ Արսեն Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. «Վերջապես ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):

''Նոյեմբերի 12.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստանում է ուղարկել գրքերի վաճառքից գոյացած գումարը: Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից գրքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):

''Նոյեմբերի 16, Թիֆլիս''. – Ստանում է իր գրքի բաժանորդագրությունից գոյացած գումարը:

Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյանը (տե՛ ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):

''Նոյեմբերի 18''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին:

Գրում է հոկտեմբերի 27-ի ուխտագնացության մասին: Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. «Բայց և այնպես մեր այն մի օրվա որսի գնալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությանս մեջ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):

''Նոյեմբերի 18''. – Սարգիս քահանա Տեր-Սարգսյանի նամակը Թումանյանին՝ Գյուլագարակից:

Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասատուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաբերյալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):

''Նոյեմբերի 30.'' – Վ. Տեր-Գրիգորյանի նամակը Թումանյանին՝ Արճեշից:

Խնդրում է արճեշցի մի գուղացու գործին կոնսիստորիայում ընթացք տալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):

''Նոյեմբեր.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 11, էջ 1304) «Աստղերի հետ» («Է՜յ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը՝ առանց վերնագրի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99, 570:

''&lt; Աշուն &gt;''. – [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանի]] հետ այցելում է նրա մորաքրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 461:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում են («Մուրճ», 1891, 12, էջ 1500) «N N – ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծության երեք քառատողերը:&lt;br&gt;
ԵԼժ 1, 90, 567:

''1891, Թիֆլիս,'' – Գրում է «Ախթամա»ր բալլադը:

Տիգրան Փիրումյանը հիշում է. «Երբ ես սրանից մի քանի ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյանին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր, որ տպվեցավ «Մուրճ» ամսագրի չորրորդում» («Տարազ», 1893, թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. «Այս ավանդությունն ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''1891''. – Գրում է «Սիրելի աչեր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 103, 447:

''1891''. – Թարգմանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու «Աքիլլես» բալլադը:

Այս շրջանում բանաստեղծը ձգտում էր ավելի խորը ճանաչել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր պայմանավորված նրա բուռն հետաքրքրությունը դասական ռոմանտիկական պոեզիայի նկատմամբ: Թարգմանությունը այդհետաքրքրության արտահայտություններից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 4, 109, 586:

''1891''.– [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] ազդեցությամբ հարում է Հնչակյան կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:

''1891''. – Գրում է «Ուրու» («Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 102, 571:

''1891.'' – Գրում է «Թե հոգնել ես, հաղթահարված...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 104, 572:

''1891''. – Սկսում է հաճախել [[անգլերեն]]ի դասընթացների՝աշակերտելով անգլիական փոխհյուպատոս Մուրտագին:

Նպատակ ուներ «Շիլիոնի կալանավորը» անմիջապես բնագրից թարգմանել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 352:

''1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27.'' – Նամակներ Ա. Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին Օվանեսի ինձ գրած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, բայց չեմ հիշում նրանց բովանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյանների հետ կապ հաստատելուն էին վերաբերում, որոնց Օվանեսը ինձ գրած մի նամակի մեջ «թունդ կարմիրներ» անունն է տալիս»:&lt;br&gt;
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7304</id>
      <timestamp>2012-01-21T12:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="91175">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:

Թումանյանը Հովվյանի հետ երգում է Սարգիս Կուկունյանցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի «Երբ ալեկոծ ծովի վրա» երգից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:

''Օգոստոսի 6''. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝ Հաղպատից:

Խնդրում է իր խնդրագրին համար տալ և պահանջել ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանագրից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:

''Օգոստոսի 7, 8, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս գնալու մտադրության, հողմախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ անելու, որսի գնալու և իր առօրյայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82-84:

''Օգոստոսի 13, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Գր. Արծրունու [[ֆելիետոն]]ը՝ Ասիացի ստորագրությամբ:

Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս ու հուզվում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1891, թիվ 90, էջ 2-3:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ծանոթանում է [[Գևորգ Ասատուր|Գ. Ասատուրի]] հետ վերջինիս եղբոր տանը:

Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես բանաստեղծին շրջապատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլգա Տեր-Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևորգ Ասատուրի հորեղբոր դուստրը) արժանանում է բանաստեղծի առանձնահատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվագը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 351:

''Ամառ.'' – Թումանյանն ընտանիքով հանգստանում է Դսեղում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Ամառ, Դսեղ.'' – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. Աբովյանին:

Հասցեատերը հիշում է. «Ծննդավայրս հասնելուց հետո, երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ «Ե՞ս, թե՞ դուն»: Միտքը հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը գա ինձ տեսության, թե՞ ես գնամ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Սեպտեմբեր 10''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Թումանյանին է ուղարկում իր [[թարգմանություն]]ները, որ նա տպագրի «Մուրճում»:

Գրում է. «Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո բանաստեղծության գրավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղության տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտահայտության և ոճի կողմից՝ բանաստեղծական ազատ լեզուն, ճոխ բաների զեղուն [[շարահարություն]]ը և անբռնազբոսիկ բաշխումն մտքի ու զգացմունքի:

Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է բավականանաս և ամեն բան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երեխայամիտ անձանց գովասանությունը քեզ համար վճռական գրավական կլինի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):

''Սեպտեմբերի 17''. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը գրել է առանց Թումանյանին անձամբ ծանոթ լինելու. «Նշանվածս օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հոգևոր հոր՝ տեր Թադևոսի բարի ու մարդասեր հոգու համբավը բավականին ճանաչված և այժմ ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը գրել՝ հուսալով, որ ներողամիտ կգտնվեք դեպի ինձ»: Թումանյանի գործերից հաջողված է համարում «Չարամիտներին» և «Միամիտներին», որովհետև առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում, հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում: Ինքը Ելիզավետպոլու գավառի Բանանց գյուղից է, 13 տարի ուսուցչությամբ պարապած մեկը: Գյուղը գործ է ուղարկել կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է գործը, բայց ինչ է եղել, ինքը չգիտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր գործով և եթե արգելք կա, օգնել վերացնելու. «Ձեր տանը Ձեր թանաքով և գրչով եմ գրել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր գրիչ չունեի: Անճոռնի և տգեղ գրությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, երբ լավ գրիչներ ուղարկեք ինձ համար, գեղեցիկ կգրեմ: &lt;....&gt; Ժողովրդին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար գիրք չգիտեմ որտեղից ձեռք բերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռվա երկար գիշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի և Պալասանյանի «Հայոց պատմությունը»: Մեծահույս եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):

''Սեպտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած գրքերի 38 օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորության մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
Կողբ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Մուրճի» խմբագրատանը ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 334:

''&lt;Սեպտեմբեր&gt;''. – Ան. Աբովյանը գալիս է Դսեղ՝ հանդիպելու Թումանյանին:

Միասին որսի են գնում, այցելում են Ս. Գրիգորի ավերակ վանքը:

Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ փոխայցելության է գնում Ան. Աբովյանին: Եգոր Խարազյանին էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեբեդ գետում ձուկ
որսալու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;.'' – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

«Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են ընկերական անկեղծ սիրո զգացմունքները, ուստի հայտնում եմ անցած բոլոր շնորհակալություններս», – կարդում ենք պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:

''Հոկտեմբերի 10, Թիֆլիս'' – Գրում է «Երբ խոսում էիր, պատմում էիր ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 100, 571:

''Հոկտեմբերի 17, ԹԻֆլիս''. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի հեղինակներ [[Էժեն Սյու]]ի և Պրիզարի «Փարիզի աղքատները» մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝ բանկի թատրոնում:

Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցած օրերը գնացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին «Փարիզի աղքատներ» պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան, ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս է ընկած, բայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն ընկած, և ես այն երեկո զգացված էի»:

Ներկայացումից բացի՝ բանաստեղծին հուզում է նաև երկու հանգամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվածքը «մի անճոռնի օֆիցերի հետ»՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ էլ այն, որ իր հավանած գեղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք բանը ինձ շատ հուզեցին»:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպագ0րել «Մշակը» (1891, թիվ 118):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուրաբյանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):

''Հոկտեմբերի 23''. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է իր գործից (տե՛ս սեպտեմբերի 17) տեղեկություն տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. «Այլև Ձեր բարեկամ տեր Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարագրելով՝ միջնորդ ուղարկեք սրբազանի մոտ, որպեսզի գոնե այժմ Սինոդն գործս ուղարկիլ բարեհաճի»: Լսել է, որ Մամբրե սրբազանը չի կամենում քահանայացուների գործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը դեռ բացված չէ: Խնդրում է եղբոր՝ Վահանի համար բոլոր առարկաների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սարգսյանի գեղագրության օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյանի բարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի գրքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ գրիչ՝ իր համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):

''Հոկտեմբերի 23, Թիֆլիս''. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է. «Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները կայսեր` սեպտեմբերի 19-ի ստորագրած բարձրագույն հրամանի համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած բոլոր պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վագոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, գնացին Ռուսիայի խորքերը ամառանոց (աքսոր)»: Այնուհետև երկար գրում է պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:

Հայտնում է, որ պատրաստում է «գրքի երկրորդ հատորը»: Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս օգոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված բոլոր քննադատական դիտողությունները. «...պետք է պատասխանեմ և պատասխանի վերջը «ամենագետ» Արծրունուն մի տուն ոտանավոր նվիրեմ իրան հանգի (որ գրել էր Հարոյի վրա),&lt;br&gt;
Այն ժամանակ երբ վարում էի&lt;br&gt;
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,&lt;br&gt;
Այնպիսի բաներ գրում էի,&lt;br&gt;
Որ խելքս չէր կտրում իսկի»:&lt;br&gt;
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հարգում, քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. «Այնուամենայնիվ, ուրիշին հարգելուց առաջ ես ինձ եմ հարգում – իմ կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ «ես»ը ո՛չ «Նոր-Դարի», ո՛չ «Մշակի», ո՛չ «Մուրճի» և ուրիշի ազդեցությանը չեմ զոհելու երբեք, բայց կհարգեմ և կպաշտեմ մինչև անգամ, եթե կա մի հանրօգուտ միտք, ուրիշ բան է, եթե դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ''անգույն'' անվանեն, ինչպես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված փրկի, ազատի)»:

Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեմբերի 20)՝ գրում է. «Քո ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար 15-31, Խորեն հայրը Դարչին Զուրաբյան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ չկա, բայց դարչինը գտա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84-90:

''Հոկտեմբերի 23''. – Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.''– Դուրս է գալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.'' – Թիֆլիսից դուրս գալիս գնում է մի բաշլուղ 2 ռուբլի 8 կոպեկով:

Այդ բաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ գիշերվա ընթացքում փրկում է «ցրտահար լինելուց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91:

''Հոկտեմբերի 26 լույս 27-ի գիշեր.'' – Գիշերն անցկացնում է Սարվան գյուղում:

«Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի գիշեր»,– գրում է կնոջը:

Բորչալուի թուրքաբնակ այդ գյուղում փորձում է պատսպարվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հարբած խանութպանի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մասին: Հետո գալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին «քեֆ ցույց տան»: Թումանյանը ճարահատ մինչև գիշերվա 12-ը մնում է ֆուրգոնում: Ժամը 12-ին դուրս է գալիս ֆուրգոնից. «Գիշերվան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե բաշլուղը չէր եղել (տե՛ս հոկտեմբերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ բաշլուղին եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես ամբողջ գլխովս»:

Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուրգոնում պառկած իր կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխանում է. □«Ամուսնացել եմ, բայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս էլ բերեմ, պալտոս նրա վրա գցեմ ու տկլոր կանգնեմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:

''Հոկտեմբերի 27-ի առավոտյան ժամը 5.'' – Հասնում է Ռատևան:

Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող գերմանական գաղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդարանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց տեսքը հուզում է բանաստեղծին. «Այդ թշվառներն իրանց տկլոր ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամանակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան»: Թումանյանը նրանց մի ռուբլի է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 27 լույս 28-ի գիշեր''. – Ռատևանից հեռանալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտառի մեջ գտնվող ապակու ավերված մի գործարան՝ «շուշի զավոդ»:

Կնոջը գրում է. «Ես մի գիշեր դողացի, առավոտյան վեր կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա, բայց սիրտս տակն ու վրա էր անում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 28''. – Հասնում է Ջալալօղլի:

Կանգ է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում: Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյան գնալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է պրիստավ իշխան Վաչնաձեին:

Իր լայնեզր գլխարկով, եվրոպական հագուստով, իր անձը ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազդեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. «Մեր խոսակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր գրության համար, որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, գրել է Թիֆլիսի պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. «Այժմ կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ օրը կգա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, երբ կսկսվի ընտրությունը, քեզ չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և բոլորովին կպրծնես, իսկ եթե կուզես գնա գյուղ, բայց մինչև նոյեմբերի 6-ը արի, որ չափվես»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումների մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլավերով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90-93:

''Հոկտեմբերի 30, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է հորաքրոջ աղջկան՝ Եղիսաբեթին:

Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո գնում է գիշերելու Օձուն՝ քեռու տղաների մոտ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Հոկտեմբեր''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 10, էջ 1180) «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

«Երգչի վրեժը» բանաստեղծի բարեկամների կողմից ընկալվեց իբրև Գր. Արծրունու (Ասիացի) երգիծական ֆելիետոնի պատասխան, մինչդեռ այն գրվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվածի առիթով (ԱԻ, 269):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84, 565:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Պատրաստում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեմբերի 23):

Ան. Աբովյանին գրում է. «Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ հատորը, այսինքն՝ արտագրում եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Անուշից» մի հատված կարդում է բանահավաք, գավառական ուսուցիչ [[Եղիշե Երզնկյան]]ի մոտ:

Ան. Աբովյանին գրում է. ««Անուշի» կեսիցն սկսած կարդացի մեր «երանյալ շաշի» (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր կարծիքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է Ե. Երզնկյանին:

Ան. Աբովյանին գրում է. «...եկավ կոնսիստորիան, իրան վարդապետության գործից հարցրեց – քեզ բացասեց Սինոդը,– հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամները հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար գալ. ես զմայլված այս բանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտահայտել, բացականչելով՝ «երանյա՜լ շաշ»»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի 31 – նոյեմբերի 2.'' – Մորեղբոր տղաների հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան Աբովյանի տանը:

Կնոջը գրում է. «... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին Օձուն, գնացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկացրինք նրանց մոտ (Աբովյանցների)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 3.'' – Օձունից գալիս է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 4, Դսեղ''. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե ծնողները որքան հոգատար են Օլգայի և երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան բոլոր բարիքներից առատորեն բաժին հանել նրանց: Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. «... Խոստովանում եմ. որ ամեն բան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն, թե վտանգ, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, բայց իմ հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն բան և ես լռում եմ շատ անգամ, բայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա կործանում է առանց աղմուկի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93-94:

''Նոյեմբերի 6.'' – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորագրության համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեմբերի 29):

Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր եկել՝ որդու զինվորագրության գործով զμաղվելու: Իջևանում է «քեռոնց (Աբովյանների) աղջկերանց մոտ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:

''Նոյեմբերի 6-ի լույս 7-ի գիշերը, Ջալալօղլի''. – Փրկվում է վառարանի շմոլ գազով խեղդվելու վտանգից:

Կնոջը գրում է. «... Երեկոյան սենյակի տաքության համար շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտերը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը բանալ սենյակի, իսկ մենք չէինք կարողանում գլուխներս վեր քաշել, հազիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությամբ կարողացան ազատել սաստիկ ուգարից»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 7, Ջալալօղլի.'' – Շարունակում է նոյեմբերի 4-ին սկսած նամակը Օլգա Թումանյանին:

Գրում է, որ գիշերը «ուգարից» խեղդվելու վտանգից մի կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ «խելքս գլուխս չի»: Տեղեկացնում է, որ իր զինվորագրության վիճակահանությունը վաղն է լինելու՝ «ինձ վաղն են չափելու»: Միշտ կնոջն է հիշում. «Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում»: Դժգոհում է, որ կնոջից նամակ չի ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 8, Ջալալօղլի''. – Ազատվում է զինվորագրությունից:

Կնոջը գրում է. «Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս բարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր բիլետ տվին. այդ բոլորը միևնույն է, թե ազատված եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյանին:

Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20 օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. «Ի՞նչ է ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զգո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե, քեզ համար զգալի չեն երևի այսպիսի բաներ... &lt;&gt; ոչ մի բան ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս հանգստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս չի գնում, որ այսպիսի օրերում, երբ նամակ են գրում ուրիշները, սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճառով սրտաբեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջալերությունը գոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝ այժմ, թեկուզ ազատված, բայց տխուր եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 96-98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի''. – Հրավիրված է «մի տեղ երեկոյան թեյի», ճաշին «Սարգիս* քեռանց տանն» է:

Այստեղ «շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանավանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում»: Բանաստեղծի հետևից «ման գալիս են եղել», որ գա, ուրախացնի, սիրտ տա:
* Սարգիս Հակոբյանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է, Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Մեր գյուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ գյուղում գրագիր է և որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եղբոր հետ մի հարսն են փախցրել: «Նոր-Դարում» կկարդայիր» (ԵԼԺ 9, 66):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 97:

''Նոյեմբերի 9''. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9.'' – Գրում է «Խոստովանություն» («Քո աչքերում, որ փայլում է...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 101, 571:

''Նոյեմբերի առաջին տասնօրյակ.'' – Նամակ Արսեն Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. «Վերջապես ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):

''Նոյեմբերի 12.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստանում է ուղարկել գրքերի վաճառքից գոյացած գումարը: Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից գրքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):

''Նոյեմբերի 16, Թիֆլիս''. – Ստանում է իր գրքի բաժանորդագրությունից գոյացած գումարը:

Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյանը (տե՛ ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):

''Նոյեմբերի 18''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին:

Գրում է հոկտեմբերի 27-ի ուխտագնացության մասին: Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. «Բայց և այնպես մեր այն մի օրվա որսի գնալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությանս մեջ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):

''Նոյեմբերի 18''. – Սարգիս քահանա Տեր-Սարգսյանի նամակը Թումանյանին՝ Գյուլագարակից:

Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասատուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաբերյալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):

''Նոյեմբերի 30.'' – Վ. Տեր-Գրիգորյանի նամակը Թումանյանին՝ Արճեշից:

Խնդրում է արճեշցի մի գուղացու գործին կոնսիստորիայում ընթացք տալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):

''Նոյեմբեր.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 11, էջ 1304) «Աստղերի հետ» («Է՜յ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը՝ առանց վերնագրի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99, 570:

''&lt; Աշուն &gt;''. – [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանի]] հետ այցելում է նրա մորաքրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 461:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում են («Մուրճ», 1891, 12, էջ 1500) «N N – ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծության երեք քառատողերը:&lt;br&gt;
ԵԼժ 1, 90, 567:

''1891, Թիֆլիս,'' – Գրում է «Ախթամա»ր բալլադը:

Տիգրան Փիրումյանը հիշում է. «Երբ ես սրանից մի քանի ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյանին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր, որ տպվեցավ «Մուրճ» ամսագրի չորրորդում» («Տարազ», 1893, թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. «Այս ավանդությունն ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''1891''. – Գրում է «Սիրելի աչեր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 103, 447:

''1891''. – Թարգմանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու «Աքիլլես» բալլադը:

Այս շրջանում բանաստեղծը ձգտում էր ավելի խորը ճանաչել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր պայմանավորված նրա բուռն հետաքրքրությունը դասական ռոմանտիկական պոեզիայի նկատմամբ: Թարգմանությունը այդհետաքրքրության արտահայտություններից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 4, 109, 586:

''1891''.– [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] ազդեցությամբ հարում է Հնչակյան կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:

''1891''. – Գրում է «Ուրու» («Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 102, 571:

''1891.'' – Գրում է «Թե հոգնել ես, հաղթահարված...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 104, 572:

''1891''. – Սկսում է հաճախել [[անգլերեն]]ի դասընթացների՝աշակերտելով անգլիական փոխհյուպատոս Մուրտագին:

Նպատակ ուներ «Շիլիոնի կալանավորը» անմիջապես բնագրից թարգմանել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 352:

''1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27.'' – Նամակներ Ա. Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին Օվանեսի ինձ գրած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, բայց չեմ հիշում նրանց բովանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյանների հետ կապ հաստատելուն էին վերաբերում, որոնց Օվանեսը ինձ գրած մի նամակի մեջ «թունդ կարմիրներ» անունն է տալիս»:&lt;br&gt;
ԱԻ, 368:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12240</id>
      <timestamp>2012-12-09T16:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="91204">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի 1891 բաժինը:

== 1891 ==

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''.- Գրում է «Շնորհավոր Նոր տարի...» սկզբնատողով [[ոտանավոր]]ը:

Նվիրված է [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]]:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 340, 647. ԵԼԺ 9, 58:

''Հունվարի 1, Թիֆլիս''. – Լույս է տեսնում («Մուրճ», 1891, թիվ 1, էջ 93-100) [[Լևոն Մանվելյան]]ի գրախոսականը՝ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին:

Հոդվածը գրվել է ի պատասխան Խաչ. Մալումյանի միտումնավոր հոդվածի (տե՛ս 1890, դեկտեմբերի 1): Հայտնելով իր անհամաձայնությունը քննադատի հետ՝ Լ. Մանվելյանը
նկատում է, որ Թումանյանի «պակասությունները» թվելուց բացի պետք էր խոսել նաև «նորա արժանավորությունների մասին»: [[Հովհաննես Հովհաննիսյան|Հովհաննիսյանից]] սկսած մինչև Թումանյան նշանավոր փուլ է համարում մեր բանաստեղծության պատմության մեջ: Կարծում է, որ Թումանյանը նման չէ ո՛չ մեր հին, ո՛չ նոր բանաստեղծներին, կանգնած է առանձնակի, ինքնուրույն է. «Նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար, այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է»:

«Մուրճի» խմբագրատանը քննարկվում է Մանվելյանի հոդվածը: Թումանյանը համաձայն չի եղել գրախոսի որոշ դիտողությունների հետ. «Ես խմբագրատանը նույնիսկ ոտանավորների բառերով հերքեցի այն կետերը, որոնց զարկել էր կրիտիկոսը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 64:

''Հունվարի &lt;5&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Նամակն սկսել է գրել «Նոր տարու առաջին օրը»՝ «Շնորհավոր Նոր տարի» [[ոտանավոր]]ով (տե՛ս հունվարի 1):

Շարունակության մեջ տեղեկացնում է, որ սպասում է «Մուրճի» հունվարյան համարին, ուր գրախոսական կա իր գրքի մասին (տե՛ս հունվարի 1). «Խմբագիրը փոխել է յուր
կարծիքը իմ մասին»: Գրում է, որ «հայրենակից երիտասարդներից» ստացել է «բազմաթիվ և ոգևորված նամակներ»: Գրքի տպագրության ընթացքում նյութական շատ «նեղություններ» է կրել: Խնդրում է նամակն ստանալուն պես 18 ռուբլի ուղարկել Մոսկվա՝ տպարանատեր Բարխուդարյանին, որին պարտք էր 30 ռուբլի. «12 ռուբլու գիրք ծախելով այնտեղ ուսանողները տվել են. մնացած 18 ռուբլու համար երաշխավորել են, բայց նրանց մուննաթից լավը քո ուղարկելն է»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 58 – 59:

''Հունվար &lt;1-6&gt;, Թիֆլիս.'' – «Մուրճում» (1891, թիվ 1) լույս է տեսնում Լ. Մանվելյանի «Մեր նոր բանաստեղծներին» վերնագրով ոտանավորը.

Երգեցե՛ք խրոխտ... Փույթ չէ, թըշնամին&lt;br&gt;
Թո՛ղ մաղձով լցված՝ ձեզ ծաղըր անե,&lt;br&gt;
Հավաստի եղեք՝ գալիք սերունդին&lt;br&gt;
Նոցա ծաղրանքը չըպիտի հասնե:

Ամսագրի աշխատակից Արշակ Բարխուդարյանը վկայում է, որ ոտանավորը ուղղված էր մի կողմից Թումանյանին, մյուս կողմից՝ նրան չարամտորեն քննադատողներին:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 360 – 361:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ընդունում է Տ. Փիրումյանին:

Նրա համար կարդում է Ան. Աբովյանի նամակներից. «Անցյալ երեկոյան նամակներիցդ կարդացի Տ. Փիրումյանի մոտ (նա ինձ շատ մոտ է այժմ), նույնպես և «Ծորե ժպիտ» ոտանավորդ. բավականին զվարճացավ և գովեց քեզ»: Այդ շրջանում Թումանյանը նոր էր մտերմացել Տիգրան Փիրումյանի հետ. «Նաինձ շատ մոտ է այժմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ա. Հովվյանի նամակը:

«Այսօր Աղասուց նամակ ստացա 7 ռուբլի փողի հետ, գրքի փող է այս էլ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց – Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է նյութական հարատև զրկանքների հետևանքով ստեղծված ընտանեկան ծանր կացության մասին՝ բնութագրելով այն իբրև «թշվառության անդունդ», «դժոխային վիճակ»,
«անվերջ տառապանքներից» ծնված անկում, երբ փակվում են ընտանեկան կյանքի երջանկության դռները, և թունավորվում է այդ կյանքի խաղաղությունը՝ դարձնելով իրեն «սարսափելի դյուրագրգիռ և բարկացկոտ». «Ես շշկլված, հուսահատ ու զայրացած այսպես եմ որոշել, իմ անձս զոհել նրա* երջանկության համար, որի թշվառության անմեղ պատճառն եմ դարձել»:
* Նկատի ունի կնոջը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 60 – 61, 499:

''Հունվարի 10, Թիֆլիս'' .— Մտադրություն՝ «Անուշը» «Մուրճում» տպագրելու (մտադրությունը չի իրականացել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62, 499

''Հունվարի 10, Թիֆլիս''. – Գրում է «Խղճալի. մարդ, տոգորված ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 82, 565:

''Հունվարի 10'' .— Տ. Վերանյանի նամակը Թումանյանին՝ Արմավիրից:

Խնդրում է իր՝ հոգևոր նոր կոչում ստանալու գործին ընթացք տալ: Վրդովմունք է հայտնում, որ իր մասին կարծիք հարցրել են Ջալալօղլու տերտերներից: Խորհուրդ է հարցնում՝ Առաջնորդին իր անունից խնդրագիր գրելու մասին: Հայտնում է, որ Էջմիածնում հույս ունի դիմելու Նահապետյանին կամ Միխայել Ֆադեիչի եղբորը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 13, Թիֆլիս''. – Գրում է «Ա՜խ, ես երանի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''Հունվար &lt;11-15&gt;, Թիֆլիս''. – Ստանում է Տ. Վերանյանի նամակը՝ Արմավիրից (տե՛ս հունվարի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2126 (458 լր.):

''Հունվարի 17, Թիֆլիս''. – Իբրև դերասան՝ մասնակցում է Գուցկովի «Ուրիել Ակոստայի» բեմադրությանը, որը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում:

[[Պիես]]ի բեմադրությունը մեծ հաջողություն չի ունենում: Բեմում Թումանյանը խաղում է դերասաններ Պետրոսյանի, Ավալյանի, տիկին Զաբելի, Ա. Վրույրի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 440-441. «Տարազ», 1891, հունվարի 20, թիվ 1, էջ 3:

''Հունվարի 19 – 21, Թիֆլիս''. – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իր ընտանեկան անախորժությունների, աներոջ՝ Տեր-Հովհաննեսի ու զոքանչի ստեղծած անտանելի պայմանների մասին, որոնք ազդել են իր և կնոջ՝ Օլգայի հարաբերությունների վրա: Իրեն թվում է, թե Օլյան իրեն այլևս չի սիրում, իսկ զոքանչը գործիք է դարձել Տեր-Հովհաննեսի ձեռքին:

Բովանդակությունը՝ Ան. Աբովյանի՝ հունվարի 28-ի պատասխան նամակից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 754 (441):

''Հունվարի 23''. – Ան. Աբովյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Դժգհում է, որ երկու ամսում գրած 10 նամակների պատասխանը Թումանյանից չի ստացել: Խնդրում է իմանալ, թե ինչու «Նոր - Դարին» կես տարով բաժանորդագրվել է, բայց ոչ մի համար չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 752 (439):

''Հունվարի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Խորհուրդներ է տալիս Թումանյանին ընտանեկան անախորժություններից (տե՛ս հունվարի 10, հունվարի 19-21) չհուսահատվել, կնոջ արհամարհանքին պատասխանել «քաղցր
խոսքով», 2-3 ամսով հեռանալ Դսեղ՝ Օլյային ասելով, որ հեռանում է հավիտյան՝ հանուն կնոջ երջանկության՝ «որպեսզի դու գոնե երջանիկ լինես, ինչ հաջաթ, թե ես տառապանքների մեջ հյուծվեմ»:

Գրում է, որ Թումանյանի խնդրանքը՝ 18 ռուբլի ուղարկել Մ. Բարխուդարյանին (տե՛ս հունվարի &lt;5&gt;), ուշ է տեղ հասել (հունվարի 27-ին) ճանապարհների փակ լինելու պատճառով: Հունվարի 28-ին փողն արդեն ուղարկել է Մոսկվա:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 754 (441):

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Ավ. Արասխանյանը հրավիրում է Թումանյանին աշխատակցելու «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Հունվար, Թիֆլիս''. – Նամակ Գր. Վանցյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է իր գրքի μաժանորդագրությունից ստացած գումարները ուղարկել: Նամակի բովանդակության մասին տեղեկությունը՝ Գրիգոր Վանցյանի՝ փետրվարի 8-ի նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Հունվար, Թիֆլիս'' .-- Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին (չի պահպանվել):

Նամակով Թումանյանը հայտնել է, որ Բարխուդարյանը 12 ռուբլի ստանալիք գումար ունի: Այդ 12 ռուբլին առաջացել էր «Բանաստեղծությունների» վաճառքից, որը Մոսկվայի ուսանողները պիտի հանձնեին նրան:

Նամակի բովանդակությունը՝ Մ. Բարխուդարյանի պատասխան նամակից (տե՛ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի 8''. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին: Գրում է, որ Թումանյանի նամակին պատասխանելու համար պիտի Արամի հետ գրագրություն բանար, խնդրեր նրան՝ ուղարկել μաժանորդագրությունից ստացված գումարը:

Ուզում է Ղլտճյանի հասցեն: Հարցնում է Դավիթ Շահլամյանից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''&lt;Մինչև փետրվարի 8&gt;, Թիֆլիս'' .— Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական ընկերությունից ստանում է Հովհանու Դարդելիի «Ժամանակագրություն հայոց» գիրքը (1891, Պետերբուրգ) և ուղարկում Անուշավան Աբովյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 63, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս'' .— [[Շիրվանզադե]]ն խոստանում է «Արձագանքում» հոդված գրել Թումանյանի և Հովհաննիսյանի մասին:

Բանաստեղծը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցյալները կոնցերտում Շիրվանզադեն երկար խոսելով իմ բանաստեղծությունների մասին, ասաց, որ «Արձագանքը» լույս տեսնելուն պես (մարտին) երկար խոսելու է իմ և Հովհաննիսյանի մասին»:*
* Շիրվանզադեն խոստումը չի կատարել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, 500:

''Մինչև փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Շիլլեր]]ի «Ավազակների» ներկայացման փորձերին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի 8, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է, որ «բռնի խաղաղություն է տիրում» իրենց ընտանիքում: Օլգան էլ է դժգոհ իր ծնողներից. «Նա յուր հոգու բոլոր զորությամբ ատում է այդ երկուսին, և առհասարակ այս կյանքը: Այս ատելությունն է, որ այժմ նրան ստիպում է շուտշուտ բացականչել – Ա՜խ, երանի մենք ջոկ լինենք սրանցից, թեկուզ հաց մուրանք»:

Քաղվածաբար ներկայացնում է Լ. Մանվելյանի հոդվածի բովանդակությունը (տե՛ս հունվարի 1):

Տեղեկացնում է, որ մասնակցել է «Ուրիել Ակոստայի» ներկայացմանը, հաճախում է նաև Շիլլերի «Ավազակների» փորձերին:

Նամակի վերջին էջի վրա նկարում է «Աֆրիկայից մի տեսարան» և կողքին ավելացնում՝ «լավ չեղավ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 62-64:

''Փետրվարի 8'' .— Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ ստացել է Կամենեց-Պոդոլսկից ուղարկված 18 ռուբլին (տե՛ս հունվարի 28): Բանաստեղծի ակնարկած 12 ռուբլին (տե՛ս հունվար) դեռ չի ստացել:

Հայտնում է. «Ձեր գրքերից ինձ մոտ մնացել է մինչև 30 օրինակ: Որքան ժամանակ է, պատրաստվում եմ ուղարկել, բայց միշտ ուշանում է: Պետք է ասած, որ սաստիկ ծանրաբեռնված եմ գործերով և շատ անգամ մոռանում եմ անելիքս: Եթե կամենաք, կուղարկեմ, իսկ եթե ոչ՝ թողեք մնան ինձ մոտ, գուցե կամաց-կամաց վաճառվին»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296:

''Փետրվարի &lt;8-9&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 2, էջ 198) «Երգչին» («Ապա, այն երգն ասա՛, երգիչ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65:

''Փետրվարի &lt;10-12&gt;, Թիֆլիս'' .— Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է իրենց ընտանեկան կյանքը խաղաղվելու, իր հանդեպ Օլգայի ջերմ վերաբերմունքի և սիրո մասին: Անուշավանը սխալվում է՝ Օլյայի մասին վատ գրելով: Խնդրում է ոչնչացնել իր նախորդ նամակը (տե՛ս փետրվարի 8), ուր գրել էր, թե Օլյան ատում է ծնողներին, «իսկ իր մոտ ապաստան ու հովանի չի գտնում»:

Հարցնում է Ան. Աբովյանի կարծիքը «Անուշ» [[պոեմ]]ի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի՝ պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 755 (442):

''Փետրվարի 14, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Շիլլերի «Ավազակներ» պիեսի ներկայացմանը:

Ներկայացումը տեղի է ունենում Թիֆլիսի բանկի շենքում: Խաղում է ճանաչված դերասան Գևորգ Պետրոսյանի հետ, որը ստանձնել էր Կարլ Մոորի դերը: Անհայտ է, թե Թումանյանն ինչ դեր է կատարել: Հայտնի է միայն, որ այդ դերը «բավական պատասխանատու» է եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 501. ԱԻ, 441. «Տարազ», 1891, փետրվարի 17, թիվ 7, 105:

''Փետրվարի 14''. – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Ցավում է, որ շուտով կայանալիք հարսանիքում ինքը չի լինելու, իսկ Թումանյանն ու Օլյան կլինեն և թող իր փոխարեն էլ ուրախանան: Խնդրում է շնորհավորել Մածոյին: Գրում է, որ Շուշիում Թումանյանի գրքերի պահանջ կա: Միայն մի գրավաճառ 10 օրինակ է խնդրել: Մի բողոքական էլ մի օրինակ տարել է 25 կոպեկով. «Տանք, եթե ծախվում է, վերցնի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2001 (446 լր.):

''Փետրվար 17–20, Թիֆլիս.''– Նամակ Շուշի՝ Հ. Ստեփանյանին (չի պահպանվել):

Հակոբ Ստեփանյանի՝ փետրվարի 14-ի նամակի պատասխանն է: Հավանաբար Թումանյանը հետաքրքրվել է իր գրքերի վաճառքի հարցով:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Հ. Ստեփանյանի՝ փետրվարի 24-ի նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լց.):

''Փետրվարի 18.'' – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Վարդաշենից:

Հայտնում է, որ Արամի հետ երկար նամակագրությամբ ճշտել է Թումանյանի գրքերի վաճառքի հետ կապված հարցերը: Գրում է գրքերի բաժանորդաթերթերի մասին: Նամակում հիշատակվում են Ղլտճյանը և Դավիթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017 (987):

''Փետրվարի 18.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Թումանյանի՝ փետրվարի 8-ի և &lt;10-12&gt;-ի նամակների պատասխանն է:

Ուրախ է, որ բանաստեղծի ընտանեկան կյանքը խաղաղվել է: Ներողություն է խնդրում, որ նրա նախորդ նամակներից (տե՛ս հունվարի 10) ազդված՝ վրդովմունք է հայտնել Օլգայի և նրա ծնողների հասցեին. «Խնդրեմ ինձանից նախընթաց ստացածդ նամակը (տե՛ս հունվարի 28) ոչնչացնես»:

Գրում է, որ անկախ ապրելու և ընտանեկան խաղաղության համար նյութական միջոցներ են հարկավոր: Խորհուրդ է տալիս փող խնայել. «... Որքան կարող ես փող խնայիր, ձեռքդ ընկածը, ռոճիկ է, թե գրքերից գոյացած փող, տուր պահպանողական արկղը... այս լավ մտածիր, որ անկախ լինելու և ուրիշի անախորժ ազդեցության տակից դուրս գալու համար, անշուշտ, փող է հարկավոր... Դու գիտես, սիրելիս, որ ես գաղափարական մարդ եմ և սաստիկ ատելի է ինձ մամոնայապաշտությունը, սակայն այս խոսքերը փորձերի վրա հիմնված եմ ասում»:

Ընկերոջ կատակին՝ դերասանությամբ և նկարչությամբ զբաղվելու մասին (տե՛ս փետրվարի 8), կատակով պատասխանում է. ««Անուշ» պոեմայիդ մասին ես հարցնում, է՛, ես ի՞նչ կարող եմ ասել, քանի որ բովանդակության հետ հիմնովին ծանոթ չեմ: Սակայն էլ ինչ հարկավոր է քեզ բանաստեղծությամբ կամ դերասանությամբ պարապելը, քանի որ նկարչությունը ավելի է աջողում քեզ, մի խոսքով՝ Այվազովսկին փաս էլի, նկարածիդ վրա հայիլ-մայիլ էլանք, տնաշեն, էդ թավուր շնորհք ունես էլ ո՞ր օրին ես պահում»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 296-299:

''Փետրվարի 18.'' – Հ. Խերոդինյանի նամակը Թումանյանին՝ Մծարա գյուղից (Սոխումի և Կրասնոդար, Գուդաուտայի շրջան):

Հետաքրքրվում է Թումանյանի ընտանիքով, գյուղով, գյուղի դպրոցով: Հիշատակվում են Գաբոն, Բարսեղ Քամալյանցը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1392 (350 լր.):

''Փետրվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

Առիթը հավանաբար Խաչ. Մալումյանի՝ «Մշակում» տպագրված հայտնի «ակնարկն» է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 84, 565, ԱԻ, 269

''Փետրվարի 24.''— Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ փետրվարի 24-ին ստացել է Թումանյանի նամակը (տե՛ս փետրվարի 17-20): Հայտնում է, որ գրքերից վեցը վաճառվել են 15 % -ով (ապառիկ): Խնդրում է Խիզանյանին շուտ-շուտ տեսնել և ինչ որ տալու է, տա. «Մեծն էլ, փոքրն էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2002 (446 լր.):

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Սկսում է աշխատակցել «Մուրճ» ամսագրին:

Վարում է ամսագրի բանաստեղծության բաժինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 65, ԱԻ, 289:

''Փետրվար, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կանչ» («Եթե կաս, աստված...») բանաստեղծությունը:

Ինքնագիրը պահպանվել է «Մուրճի» արխիվում: Ինքնագրի վրա «Չթույլատրված» մակագրությունը վկայում է, որ գրաքննությունը արգելել է բանաստեղծության տպագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 85, 565:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս''. – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է ընկերոջը, թե ինչո՞վ է զբաղված, որ ուշադիր չէ իր եղբոր նկատմամբ:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Մ. Ասլիբեկյանի՝ մարտի 12-ի պատասխան նամակի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բաքու՝ Մ. Ա. Թառայանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունն անհայտ է: Պահպանվել է այդ նամակի պատասխանը (տե՛ս մարտի 13):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի 2, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է իր կարծիքը Ան. Աբովյանի «Մտքիս հիշատակարանը» և «Չայնիկ» ստեղծագործությունների մասին: Խորհուրդ է տալիս. «...Ինչ որ զգաս՝ այն գրիր: Քո մի պակասությունդ այն է, որ ուզում ես ամեն բան միանգամից ասել կամ շատ բան ասել միաժամանակ»: «Չայնիկը» հավանել է և մտադիր է հանձնել «Նոր-Դարին»:

Իր մասին գրում է. «Իմ ընտանեկան կյանքի մասին գուժելու բան չունեմ. սակայն այնքան թախծոտ եմ, որ եթե կարողանայի սրտիցս մի քանի խոսք հանել այս թղթի վրա քեզ
հասցնելու, համոզված եմ, որ թուղթը կայրվեր»:

«Անուշի» ձեռագրից հատվածներ է ուղարկում ընկերոջը, այդ թվում ձոնը (տե՛ս ԵԼԺ 1, 87, 566).

'''ԱՆՈՒՇ'''&lt;br&gt;
'''(Նվեր իմ ընկեր Ան&lt;ուշավանին&gt;)'''

Սիրելի՛ ընկեր, շատ ոգևորվել,&lt;br&gt;
Շատ ես հառաչել դու նրա մասին,&lt;br&gt;
Որ այսօր հոգուս թռիչք է տվել,&lt;br&gt;
Որ պիտի երգեմ ես քո առաջին:

Բայց ես չեմ կարող այնպես հառաչել&lt;br&gt;
Անզոր բառերով անվարժ տողերում.&lt;br&gt;
Եվ ահա, ինչ որ գրչով նկարել,&lt;br&gt;
Այն եմ սրտալի քեզ նվեր բերում:

Ընդունի՛ր, հոգիս, նրա ձայները&lt;br&gt;
Գուցե ականջիդ հարազատ հնչեն,&lt;br&gt;
Հիշեցնեն անցած օրերի սերը,&lt;br&gt;
Եվ քեզ քո սիրած տանջանքով տանջեն:

Մտադրություն ունի «Անուշը» տպագրել «Մուրճում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 66-69, 501-502:

''Մարտի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Պատվեր» («Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 88, 566:

''Մարտի 7.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Դժգոհում է, որ ընկերոջից նամակ չի ստանում. «Կարծես թե ես էլ քո ընկերը չլինեմ. այնպես ես մոռացել: Ինչ է, ձեր տանը գրիչ չկա, թե թանաք»: Ուզում է իմանալ՝ Թումանյանի գրքերից որքանն է վաճառվել, որքանը մնացել:

Մանրամասն ներկայացնում է գյուղի ուսումնարանի անմխիթար վիճակը: Խնդրում է հայտարարություն տալ թերթում, որ Դսեղի ուսումնարանը այրվել է: «Տավարի կոտորածի, ցորենի պակասուքի» պատճառով գյուղացիները անկարող են իրենց սեփական միջոցներով նոր ուսումնարան կառուցել, ուստի ուսումնասեր մարդկանց ուշադրությունը պիտի հրավիրել: Ուզում է Թումանյանի կարծիքը՝ այդ նպատակով փող հանգանակելու մասին:

Պատմում է, որ Երվանդի հարսանիքին լավ քեֆ են արել, ինքն էլ խաչեղբայրն է եղել: «Գիտեմ, Վահանի* մասին կհետաքրքրվես. նա ծույլ տղա է. այբ բենը շատ լավ սովորել է և բոլոր [[գիր|գրերը]] ճանաչում է, բայց դասը բոլորովին չի սովորում, կարծես այդ բավական չէ, տանեցոց ասում է, թե վարժապետը ծեծում է... աշխատում եմ լավ սովորի. միայն նա չէ սովորում»:
* Խոսքը Թումանյանի փոքր եղբոր մասին է, որի սովորելու խնդիրը միշտ հուզել է բանաստեղծին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1826 (419ա, լր.):

''Մարտի 12.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ մարտի 2-ի նամակի պատասխանն է:

Թումանյանի գովեստը իր «Չայնիկի» մասին «մասխարա» է համարում, ապա ավելացնում. ««Նոր-Դարին» տալու համար, ինչպես գրել ես, «Չայնիկը» բավական անմշակ է, ուստի տալուց առաջ, լավ կանեիր, եթե նեղություն հանձն առնեիր խորթ ու բորդերը հարթելու»: Խորհուրդ է հարցնում, թե ինչպես ավելի լավ գրի. «Իհարկե, մասնավորապես իմ կյանքից գրելու համար ինձ կարելի է, որ աջողվի, բայց խնդիրը նրանումն է, թե ուրիշ ի՞նչ կողմնակի կամ ուղղակի հարցեր էլ շոշափեմ կամ ուրիշ սազական ինչ նյութ և ինչ կերպ հետը կցեմ, որ գրածներս մերկ մասնավորական չլինեն»:

«Անուշը» «Մուրճում» տպելու բանաստեղծի մտադրությանը պատասխանում է. «... Պոեմայիդ սկզբի գլուխներից փոքր ի շատե մի հավաքական գաղափար կազմելով, եթե ինձ կլսես, խորհուրդ չեմ տալ «Մուրճի» կամ մի այլ ամսագրի մեջ տպելու: Իմ կարծիքով այսպիսի մի գեղեցիկ պոեման, որը ճոխ զարդ էր կազմելու քո «Բանաստեղծությունների» II հատորի համար, ամսագրում տպվելով անշուշտ կորցնելու է յուր հարազատությունը...»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 299-301:

''Մարտի 12'' .—Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին:

Բանաստեղծի՝ մարտի սկզին անհայտ նամակի պատասխանն է: Շնորհակալություն է հայտնում Թումանյանին՝ իր եղբոր նկատմամբ ուշադիր լինելու համար. «Իբրև ազնիվ ընկեր ուշադրություն եք դարձնում եղբորս վրա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 936 (250 լր.):

''Մարտի 13.'' – Մ. Թառայանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Ներողություն է խնդրում բանաստեղծի նամակի պատասխանը ուշացնելու համար՝ քաղաքից բացակա լինելու պատճառով, և խնդրում է 15 օրինակ Թումանյանի հրատարակած
գրքույկից՝ վաճառելու համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1207 (496(3 լր.):

''Մարտի &lt;13&gt;, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է Ուզունլար գյուղի դպրոցի հոգաբարձու Ե. Խարազյանցին. «... ափսոս, որ շատ կարճ ժամանակ ունեցանք իրար հետ խոսելու երկու տիեզերափչակ μանաստեղծներ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 70:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Երեկոյան ժամը 10-ին ծնվում է Թումանյանի երկրորդ զավակը՝ առաջին դուստրը՝ Աշխեն Թումանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69:

''Մարտի 15, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Գրում է իրենց ընդհանուր կենցաղային հոգսերի մասին և թե ինչպես է ընթանում գրքերի վաճառքը. «Գրքերը կամաց վերջանում են. 250 հատ է մնացել, μայց փողերը ավելի կամաց են 0ալիս»: «Երկչոտ մանուկ» վերնագրով մի ոտանավոր է գրել (անհայտ է): Դժգոհում է կոնսիստորիայում իր տաղտկալի ու ծանրաբեռնված աշխատանքից: Տեղեկացնում է, թե իր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն ինչպիսի արձագանք է գտնում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 69-72:

''Մարտի 16.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-բացիկը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր «Չայնիկ» գրվածքից բաց թողնված մի մաս և խնդրում է ցանկացած տեղից ավելացումներ անել: Երաշխավորում է վարդաբլուրցի Եղիա Զոհրաբյանին, որ «Ձերդ բարձրության հետ ծանոթանա»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 757 (444):

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Նվեր Ան. Աբ.-ին» բանաստեղծությունը:

Հանձնում է «Տարազին»՝ տպագրության և ետ վերցնում՝ ստանալով խմբագրության մերժումը՝ «թուփն ինչպե՞ս կխոսա» պատճառաμանությամբ: «Տարազի» խմբագիր Տիգրան Նազարյանի մերժման պատճառներից մեկն էլ այն էր, թե Թումանյանը լավ ստեղծագործությունները միայն «Մուրճին» է տալիս (տե՛ս ԵԼԺ 9, 75):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 89, 567:

''Մարտ''. – Տպագրվում է «Ախ, ես երանի...» բանաստեղծությունը («Մուրճ», 1891, թիվ 3, էջ 341):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 83, 565:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;''.– Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 504) «Գութանի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 26, 547:

''&lt;Ապրիլի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս'' .—Մտադրություն «Մուրճին» տպագրության հանձնել «Կալի երգը» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 74, 503:

''Ապրիլի 10, Թիֆլիս'' .– Գրում է «N N-ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 90, 567:

''Ապրիլի 13'' .- Մասնակցում է Հրատարակչական ընկերության տարեկան ընդհանուր ժողովին:

Ընկերության 120 անդամների հետ գտնվում էր դահլիճում, ուր հայտնվում է նախագահը և հայտնում, որ ժողովը չի կայանալու: «Չես կարող երևակայել այն գոռում-գոչումը, ծվոցն ու ծղրտոցը, հռհռոցն ու բղավոցը, ծափն ու ծիծաղը, որ կարող էր սատանաներին դժոխքից խրտնացնել ու փախցնել»: Ցերեկով ժողովին ներկայանում է «Նոր - Դարի» խմբագիր հրատարակիչ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ը իր «համհարզներից կազմված վարչության հետ միասին»:

Վարչության ընտրությունները կայանում են երեկոյան: Նախագահում է Արծրունին: Թումանյանը երեկոյան նիստին նույնպես մասնակցում է: Ընկերության նախագահ է ընտրվում
Ալ. Քալանթարը (մինչ այդ 1889-1890 թթ. Փիլ. Վարդազարյանն էր): Վարչության անդամներ են ընտրվում Արշակ Տեր-Գրիգորյանը, Արշակ Թադևոսյանը:

«Նոր-Դարը» այդ ընտրությունները համարում է ապօրինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 73, 503:

''Ապրիլի 15, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սարերում» («Մութը իջավ, գետինն առավ ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 92, 568:

''Ապրիլի 16, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Մակար կաթողիկոսի մահվան, Հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովի (տե՛ս ապրիլի 13) մանրամասնությունների մասին: Ինչպես նաև «Նվեր Ան. Աբովյանին» բանաստեղծությունը (տե՛ս մարտի 24)՝ առանց վերնագրի ու առաջին տան: Եվ քանի որ «Տարազի» խմբագրի կարծիքով թուփը չէր կարող խոսել, Թումանյանը որոշել է խոսեցնել գարնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 72-75, 503:

''Ապրիլի 20''. – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Դիլիջանից:

Ներսիսյան դպրոցի դասընկերը շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 937 (531):

''Ապրիլի &lt;20-21&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Գրում է «Տարազի» խմբագրի հետ ունեցած իր զրույցի մասին բանաստեղծության վերաբերյալ: Խոստովանում է, որ Ամենայն հայոց հայրապետի մահը շատ է դառնացրել իրեն,
քանի որ կաթողիկոսը ինչ անձնավորություն էլ լիներ և ինչ թերություններ էլ ունենար, հարկավոր է ցավել..., մանավանդ որ մարդը տքնում էր հօգուտ ազգի:

Տեղեկություններ է հաղորդում Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին:*
* Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակի (տե՛ս ապրիլի 28):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլի 25, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ տեսնում եմ մարդ տակավին...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 93, 568:

''Ապրիլի &lt;26-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ա. Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակում է Ղլտճյանը իր պատասխանում. «Ստացա վերջին բաց նամակդ ամսույս 1-ին (մայիսի), շատ իրավացի է ասածներդ: Այս երեկո կուղարկեմ ուզածդ. քաղաք (Ալեքսանդրապոլ) եմ գնալու դորա համար»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381/3 լր.):

''Ապրիլի 28.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ ապրիլի &lt;20-21&gt;- ի նամակի պատասխանն է: Գրում է հայրենիքի կարոտի մասին: Արհամարհում է «Տարազի» խմբագիր «Տիկլանի» կարծիքը Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին: Ցավ է հայտնում կաթողիկոսի մահվան առիթով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 759 (446):

''Ապրիլ''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, թիվ 4, էջ 593-596) «Ախթամար» [[բալլադ]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''Մայիսի 4''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Խնդրում է հետաքրքրվել, թե ինչու չեն ուղարկում Ներսիսյան դպրոցի ուսուցչի իր վկայականը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1557 (381(3 լր.), ԹԹ 3212:

''Մայիսի 6, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունու]] գործունեության 25-ամյա հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրված ներկայացմանը:

Բանաստեղծը հետագայում հիշում է. «... Արծրունու հոբելյանին, երբ հուշարարը հրաժարվում էր յուր պաշտոնը կատարելուց, հոբելյանի առթիվ ժողովարանում տրվելիք ներկայացման ժամանակ, ես, չնայելով իմ ընտանեկան դրությանս, աչքի առաջ ունենալով իմ պաշտոնից զրկվելն ևս, ներկա լինելով կոնսիստորիայի և առաջնորդարանի կատաղի թշնամական սպառնալիքներին և ցույցերին հոբելյանի և հոբելյարի դեմ, որն անշուշտ երկյուղ է ազդելու մի գրագրի, այո՛, ես հանձն առա հուշարարի պաշտոնը և կոնսիստորից սպառնալիքներով բեռնավորված գնացի ժողովարան իմ հարգանքս մատուցանելու...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 89:

''Մայիսի 7, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կորուստից հետո» («Խնդրիր, սիրտ իմ կարոտակեզ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 94, 568:

''Մայիսի 14.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաշ-Շիրակից:

Գրում է, որ իրենց պարտքն է իրար օգնել՝ «դու ինձ, ես՝ քեզ», ինչպես նաև Թումանյանի բանաստեղծություններից ստացած իր տպավորությունները. «Կարդացի բանաստեղծություններդ: Կարդացի քննադատությունը, վնաս չունի, լավ է, իհարկե, կան նաև ավելորդ նկատողություններ:

Հիանալի էր վերջինը՝ «Արի գութան, վարի գութան»-ը: Երգիր, սիրելիս, գյուղացու կյանքը, նրա հոգսն ու վիշտը, նրա տանջանքն ու երջանկությունը: Երգիր, շատ երգիր, այդ մեր ամենիս սրտին մոտիկ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1558 (381/4 լր.), ԹԹ 3213:

''Մայիսի 22'' . – Մ. Ասլիբեկյանի բաց նամակը Թումանյանին:

Խնդրում է Գոլովինսկի պողոտայում բնակվող Տեր-Սարգսյանին հայտնել հոգաբարձության խնդրանքը՝ ուղարկել Թումանյանի գրքերի հաշիվը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 938 (532):

''Մայիսի 27, Թիֆլիս'' .– Գրում է «Հրաժեշտ» («Այստեղ ահա կբաժանվենք...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 96, 569:

''Մայիսի 27.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Վիեննայից:

Գրում է, որ զբաղվում է գինու վաճառքով, քաղաքից քաղաք է անցնում: Մտադիր է սեպտեմբերին գալ Թիֆլիս:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 760 (447):

''&lt;Գարուն&gt;'' .–3

Գրում է ''Հուսահատությունը տիրել է կյանքին...'' բանաստեղծությունը:

Նվիրված է Պետրոս Ադամյանին, որն այդ օրերին մահամերձ հիվանդ էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 95, 569:

''Հունիսի &lt;4&gt;.'' – Գրում է «Խեղճ Ադամյան» («Ճանաչում էի ես նրան, ընկեր...») բանաստեղծությունը:

Հունիսի 4-ը Պետրոս Ադամյանի մահվան օրն է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 97, 569:

''Հունիսի 4''. – Ե. Զոհրաբյանի նամակը Թումանյանին՝ Գորիից:

Հաղորդում է տեղեկություններ Երվանդի կամ Սենեքերիմի մասին: Այդ տեղեկություններն ստացել էր Ջալալօղլու քահանայից: Գրում է. «Ձեր μանաստեղծությունները կարդացի և կարդում եմ ..., գյուղական կյանքի նկարագրությունները երբեմն խիստ գրավիչ են և գավառական դարձվածքների պատշաճ գործածությունները»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1194 (329 լր.):

''Հուլիսի &lt;2-3&gt;.'' – Թիֆլիսից Դսեղ մեկնելիս իջևանում և գիշերում է թուրքաբնակ Սարվան գյուղում:

Այդ մասին կնոջը գրում է. «Առաջին գիշերը Սարվանում անտանելի էր &lt;....&gt; մի կողմից՝ միտքս էր տանջում ինձ, սիրտս էր կտրատում, մյուս կողմից՝ մոծակն ու լուն, և ես ամբողջ գիշերը անքուն նստեցի ֆուրգոնում: Ժամը մոտավորապես մեկին թեյ պատրաստեցին, ֆուրգոնի մեջ մթնում խմեցի, բայց հետո, երբ մոմ վառվեցավ, նայեցի, բաժակի տակ մնացած ցեխի մեջ լիքն էին թիթեռներ և զանազան միջատներ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75:

''Հուլիսի 4.'' – Հասնում է Ջալալօղլի, որտեղ ձի է ձեռք բերում և ուղևորվում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի &lt;5-6&gt;.'' – Հյուրընկալվում է Վարդաբլուր գյուղում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 7.'' – Հասնում է Դսեղ:

Մայրը սարն էր գնացել: Տանը պարզում է, որ ոչ այնքան իրեն, որքան Օլգային ու երեխաներին են սպասելիս եղել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսին 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակ-երկտողը Թումանյանին՝ Լիտիցայից:

Ուղարկում է իր նոր հասցեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 761 (448):

''Հուլիսի 7, Դսեղ''. – Գրում է «Դերասան Ադամյանի մահը» («Ոգևորողն ընկավ արդեն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 98, 570:

''Հուլիսի &lt;8-10&gt;''. – Կնոջ համար ուղարկում է գաթա, մեղր և սերուցք:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76, 80-81:

''Հուլիսի &lt;8-20&gt;''. – Ամեն օր որսի է գնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է ճանապարհի դժվարությունների մասին: Շատ է ափսոսում, որ կինն ու երեխաներն էլ իր հետ գյուղում չեն. «Արի դարձյալ, որ առանց քեզ կյանքը դառն է և անձուկ...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 75 – 77:

''Հուլիսի 11, Դսեղ.'' – Նամակ «Մշակի» աշխատակից, հրապարակախոս Ա. Ապրեսյանցին (չի պահպանվել):

Գրում է, որ վաճառելու գրքերը չուղարկի մինչև իր Թիֆլիս գալը. ուղարկի միայն բաժանորդներինը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 76:

''Հուլիսի 17, Դսեղ.'' – Գրում է «Աստղերի հետ» («Էյ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանը իր այդ բանաստեղծության մասին դստերն ասել է.. «Հիշում եմ «Էյ աստղերը» գրելու օրը: Դսեղ էի. Ձաղի ձորն էի գնացել որսի: Կալի ժամանակ էր. ձորից դուրս եկա մեր կալը. կալի մոտ էլ դագան էր. աստղալից գիշեր էր, պառկեցի դագից հեռու, կալի մոտ ու էնտեղ էր, որ գրել եմ «Էյ աստղերը...» (ՆԹ ՀԶ, էջ 240):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 99, 570-571:

''Հուլիսի 20, Դսեղ''. – Նամակ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե իր հարազատները, հատկապես մայրը և տատը ինչքան են վշտացած, որ Օլգան և երեխաներն էլ գյուղում չեն. «...մի լավ բան ուտելիս իսկույն լացակումած մայրս ասում է՝ քոռանամ ես, յարաբ Օլես էլ ուտում ա, էրնեկ ըստեղ ըլի մի քիչ ուտի: Մի հով տեղ ման գալիս՝ յարաբ երեխեքս էն շոգումը ինչ են անում. մի տեղ ման գալիս՝ էրնեկ երեխես (քեզ համար է ասում) էստեղ ըլի ման գա: Մի խոսքով ես մնացել եմ ապշած»:

Դժգոհում է, որ իր գրած երկու նամակները կնոջից անպատասխան են մնացել. «Գուցե չգիտես, թե քո նամակը ինչ է ինձ համար, այդ պատճառով ես այդքան անտարբեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 77-79:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Առավոտյան գնում է անտառ՝ մոռ հավաքելու: Բադ է որսում: Սարում այցելում է մորը և այնտեղից նրա հետ վերադառնում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Համագյուղացի Գաբոյի հետ ութ գաթա և երկու խաչգաթա է ուղարկում կնոջ ու երեխաների համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի 20, Դսեղ.'' – Մտադրություն մինչև օգոստոսի 7-ը լինել Թիֆլիսում:

Ծնողներն ու բարեկամները խնդրում են ավելի երկար մնալ, նույնիսկ առաջարկում են բժշկի թուղթ ներկայացնել կոնսիստորիային:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78 – 79:

''Հուլիսի 20 կամ 21, Դսեղ.'' – Հյուրընկալում է Շուլավերի տանուտեր, օրիորդաց դպրոցի հիմնադիր, հասարակական գործիչ և զավակներից մեկի կնքահայր Ս. Պառավյանցին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 78:

''Հուլիսի &lt;24-27&gt;.'' – Դսեղից գալիս է Ջալալօղլի՝ մասնակցելու Սուրբ Սարգսի ուխտին:

Իջևանում է հորաքրոջ աղջկա՝ Եղիսաբեթի տանը: Բարեկամների ու հարազատների՝ հորաքրոջ, նրա ամուսնու՝ Սարգիս Հակոբյանի, վերջինիս քրոջ՝ Վառինկայի, Աղասի Հովվյանի և այլոց հետ ուրախ ու զվարճալի «ժամեր է անցկացնում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 28''. – Մոր, քրոջ, տատի և μարեկամների հետ Ջալալօղլուց գնում է ուխտի՝ Սուրբ Սարգիս:

Հույս ուներ այնտեղ տեսնել Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանին, որը, սակայն, այդ տարի չէր եկել: Ուխտի էր եկել նաև կնոջից նամակ ստանալու ակնկալիքով: Երեկոյան, երբ ուխտից վերադառնում են Ջալալօղլի, Վարսենիկը նրան հանձնում է երկու նամակ՝ մեկը կնոջից, մյուսը Անուշավան Աբովյանից (այդ նամակները չեն պահպանվել):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Հուլիսի 28.'' – Սուրբ Սարգսից Ջալալօղլի վերադառնալու ճանապարհին ձիով հանկարծ հայտնվում է երկու կառքերի արանքում:

Վտանգավոր փորձությունից դուրս է գալիս անվնաս. «Բարեբախտաբար ուրիշ վնաս չպատահեց, միայն շալվարս վերևից մինչև ներքև ճղվեցավ. այսօր Վառինկի* մայրը շինեց»:
* Վառինկան Թումանյանի հորաքրոջ ամուսնու քույրն էր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 80:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Սուրբ Սարգիս կատարած ուխտի և Ջալալօղլիում անցկացրած օրերի մասին: Տեղեկացնում է, որ մայրը իրենց համար նվեր է պատրաստել. «Մայրս քեզ համար բաներ էր պատրաստել &lt;....&gt; ես չգիտեմ, ո՞ր խալիչեն ջոկեմ 5-6 խալիչաներից, չգիտեի, ո՞րն այդտեղ ավելի կհավանեիք, բայց որովհետև մայրս ստիպում էր, որ առայժմ մեկը բերեմ մեր կարավաթի առջև ոտներուս տակը ձգելու, ես վերցրի փոքրը և ամենից կոտրը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79-81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի'' .—Կնոջն ուղարկում է 1 ռուբլի. խոստանում է քաղաքում լինել մինչև օգոստոսի 8-ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81:

''Հուլիսի 29, Ջալալօղլի.'' – Աղասի Հովվյանի հետ «մի քանի վիզիտներ» է անում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 79:

''Օգոստոսի &lt;1-5&gt;.'' – Ջալալօղլուց Դսեղ ճանապարհին երկու-երեք օր կանգ է առնում Արդվի գյուղում:

Կնոջը գրում է. «Երկու, թե երեք օր մնացի Արդվի գյուղում՝ Հովվյանցների մոտ, չէին թողնում, հետո նրանք եկան հետս մեր տանը մի քանի ժամանակ մնալու, բայց նրանք մեր գյուղից մի օրից հետո վերադարձան իրենց 0յուղը...»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82:

''Օգոստոսի 3''. – Ա. Առաքելյանի նամակը Թումանյանին՝Թիֆլիսից:

Գրում է Վրաստանի հայոց թեմի առաջնորդ սրբազանի մահվան մասին: Նորդարականները խնդրել էին սինոդին՝ նրան թաղել Թիֆլիսի Բաղեշ վանքի բակում:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2631:

''Օգոստոսի &lt;3-6&gt;.'' – Ներսիսյան դպրոցի որդեգիրները իրենց ուսուցիչներով՝ 20-25 հոգի, գալիս են Դսեղ՝ գյուղի հնություններն ու ավերակները տեսնելու, և հյուրընկալվում են Թումանյանների տանը:

Բանաստեղծը գրում է կնոջը. «Աշակերտները երկու օր մեզ մոտ մնացին»:

Խումբը ղեկավարում էին Իս. Հարությունյանը, Արշակ Սպարապետյանը և Կարապետ Աբուլյանը: Թումանյանը իր բանաստեղծություններից նվիրում է խմբի ղեկավարներին և
աշակերտներ Ավ. Ապրեսյանին, Ստ. Դեմուրյանին, Գր. Աղաջանյանին և ուրիշների: Այդ խմբին Թումանյանը դիմավորել է ուսուցիչ, բանահավաք [[Եղիշե Երզնկյան]]ի հետ:

Թումանյանը ուղեկցում է նրանց Ս.Գրիգոր հնադարյան վանքը: Նրանց հետ էր նաև գյուղի տանուտերը, որ խորհուրդ է տալիս բանաստեղծին օգտվել ժողովրդական անսպառ [[զրույց]]ներից, [[հեքիաթ]]ներից և [[ավանդություն]]ներից. «Օգտվեցեք դրանցից, գրի առեք այդ նյութերը, մաղեցեք, զտեցեք, հոգի ու շունչ տվեք»:

Թումանյանը Հովվյանի հետ երգում է Սարգիս Կուկունյանցին նվիրված Ք. Թադևոսյանի «Երբ ալեկոծ ծովի վրա» երգից հատված, որը սովորեցնում է երեխաներին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 81-82. ԹԺՀ, 381:

''Օգոստոսի 6''. – Շ. Երզնկյանի նամակը Թումանյանին՝ Հաղպատից:

Խնդրում է իր խնդրագրին համար տալ և պահանջել ստացական կամ երկու օրինակ իր պայմանագրից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1166 (324 լր.), ԹԹ 2502:

''Օգոստոսի 7, 8, Դսեղ.'' – Նամակ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է Շուլավերով Թիֆլիս գնալու մտադրության, հողմախառն ու հորդ անձրևների, սար ու ձոր անվերջ ոտնատակ անելու, որսի գնալու և իր առօրյայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 82-84:

''Օգոստոսի 13, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է Գր. Արծրունու [[ֆելիետոն]]ը՝ Ասիացի ստորագրությամբ:

Խիստ քննադատում և ծաղրում է Թումանյանի «Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս ու հուզվում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
«Մշակ», 1891, թիվ 90, էջ 2-3:

''Ամառ, Թիֆլիս.'' – Ծանոթանում է [[Գևորգ Ասատուր|Գ. Ասատուրի]] հետ վերջինիս եղբոր տանը:

Գ. Ասատուրը հիշում է, թե ինչպես բանաստեղծին շրջապատել էին 5-6 աշակերտուհիներ: Նրանց մեջ էր նաև Օլգա Տեր-Աստվածատրյանը: 15-ամյա այդ աղջիկը (Գևորգ Ասատուրի հորեղբոր դուստրը) արժանանում է բանաստեղծի առանձնահատուկ ուշադրությանն ու համակրանքին: Հաճախ է հաճույքով ունկնդրում նրա՝ դաշնամուրի նվագը:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 351:

''Ամառ.'' – Թումանյանն ընտանիքով հանգստանում է Դսեղում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Ամառ, Դսեղ.'' – Երկտող Ջալալօղլի՝ Ան. Աբովյանին:

Հասցեատերը հիշում է. «Ծննդավայրս հասնելուց հետո, երկու շաμաթ անց, Թումանյանից մի փոքրիկ թղթի կտոր եմ ստանում հետևյալ μaiանդակությաUμ՝ «Ե՞ս, թե՞ դուն»: Միտքը հասկացա, այսինքն՝ ի՞նքը գա ինձ տեսության, թե՞ ես գնամ»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''Սեպտեմբեր 10''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Թումանյանին է ուղարկում իր [[թարգմանություն]]ները, որ նա տպագրի «Մուրճում»:

Գրում է. «Այդտեղ եղած ժամանակս էլ ասում էի, որ քո բանաստեղծության գրավիչ, համակրելի և էական կողմն է՝ ուղղության տեսակետից՝ ժողովրդականությունը, իսկ ձևի արտահայտության և ոճի կողմից՝ բանաստեղծական ազատ լեզուն, ճոխ բաների զեղուն [[շարահարություն]]ը և անբռնազբոսիկ բաշխումն մտքի ու զգացմունքի:

Անշուշտ, այս վերջինով չպետք է բավականանաս և ամեն բան վերջացած համարես. չկարծես, թե մի քանի մանուկ և երեխայամիտ անձանց գովասանությունը քեզ համար վճռական գրավական կլինի»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1536 (380 լր.):

''Սեպտեմբերի 17''. – Ստ. Մկրտչյանի (Տեր-Միքայելյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Ստ. Մկրտչյանը ուսուցիչ է եղել Դսեղում: Նամակը գրել է առանց Թումանյանին անձամբ ծանոթ լինելու. «Նշանվածս օրից Ձեր և Ձեր ծնողի և իմ հոգևոր հոր՝ տեր Թադևոսի բարի ու մարդասեր հոգու համբավը բավականին ճանաչված և այժմ ամսիս 12-ից սկսած Ձեր ծնողի հյուրասիրությանն արժանացած լինելով՝ վստահում եմ սույն նամակը գրել՝ հուսալով, որ ներողամիտ կգտնվեք դեպի ինձ»: Թումանյանի գործերից հաջողված է համարում «Չարամիտներին» և «Միամիտներին», որովհետև առաջինները վերջիններին իրենց ձեռքին խաղալիք են դարձնում, հասարակության ամեն մի անշահասեր մշակի հալածում: Ինքը Ելիզավետպոլու գավառի Բանանց գյուղից է, 13 տարի ուսուցչությամբ պարապած մեկը: Գյուղը գործ է ուղարկել կոնսիստորիային՝ իրեն քահանա ձեռնադրելու համար, և անպատասխան մնացել: Սինոդը պահանջել է գործը, բայց ինչ է եղել, ինքը չգիտի, խնդրում է հետաքրքրվել իր գործով և եթե արգելք կա, օգնել վերացնելու. «Ձեր տանը Ձեր թանաքով և գրչով եմ գրել: Գրիչը մաշված է, իսկ ես նոր գրիչ չունեի: Անճոռնի և տգեղ գրությանս ներողամիտ եղեք: Այսուհետև, երբ լավ գրիչներ ուղարկեք ինձ համար, գեղեցիկ կգրեմ: &lt;....&gt; Ժողովրդին մատչելի անհրաժեշտ ընթերցանության համար գիրք չգիտեմ որտեղից ձեռք բերեմ՝ տոն օրերում և մանավանդ ձմեռվա երկար գիշերները կարդալու համար, դրանց մեջ պիտի լինի և Պալասանյանի «Հայոց պատմությունը»: Մեծահույս եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2244 (492(5 լր.):

''Սեպտեմբերի 25''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Բանաստեղծին է ներկայացնում ուղարկած գրքերի 38 օրինակի վաճառքի հաշվետվությունը: Գրում է նաև իր ուղևորության մասին՝ Էջմիածնից Երևան, Ալեքսանդրապոլ, Ղարս,
Կողբ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1559 (811):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Մուրճի» խմբագրատանը ծանոթանում է Փիլիպոս Վարդազարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 334:

''&lt;Սեպտեմբեր&gt;''. – Ան. Աբովյանը գալիս է Դսեղ՝ հանդիպելու Թումանյանին:

Միասին որսի են գնում, այցելում են Ս. Գրիգորի ավերակ վանքը:

Նախքան Թիֆլիս վերադառնալը Թումանյանը հոր հետ փոխայցելության է գնում Ան. Աբովյանին: Եգոր Խարազյանին էլ հետները վերցնելով՝ իջնում են ձորը՝ Դեբեդ գետում ձուկ
որսալու:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 231:

''&lt; ՀոկտեUμերի 10 &gt;.'' – Նամակ Մ. Ասլիբեկյանին (չի պահպանվել):

«Ստացա քաղցրացող նամակդ, որի մեջ ներկայանում են ընկերական անկեղծ սիրո զգացմունքները, ուստի հայտնում եմ անցած բոլոր շնորհակալություններս», – կարդում ենք պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.), ԹԹ 2611:

''Հոկտեմբերի 10, Թիֆլիս'' – Գրում է «Երբ խոսում էիր, պատմում էիր ինձ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 100, 571:

''Հոկտեմբերի 17, ԹԻֆլիս''. – Ներկա է լինում ֆրանսիացի հեղինակներ [[Էժեն Սյու]]ի և Պրիզարի «Փարիզի աղքատները» մելոդրամայի ներկայացմանը Թիֆլիսի վրաց ազնվականների՝ բանկի թատրոնում:

Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Անցած օրերը գնացի թատրոն, որովհետև այդ երեկոյան տպավորությունը մեծ եղավ ինձ վրա, ուզում եմ հիշատակել. ներկայացնում էին «Փարիզի աղքատներ» պիեսան: Թեև մամուլը չհավանեց (պիեսան, ոչ թե խաղը)*, որովհետև ֆրանսիական ռեպերտուարից դուրս է ընկած, բայց ինձ շատ ազդեց, քան թե նրանք, որ դուրս չեն ընկած, և ես այն երեկո զգացված էի»:

Ներկայացումից բացի՝ բանաստեղծին հուզում է նաև երկու հանգամանք. մեկ այն, որ ճեմասրահում շրջողներից ոչ մեկը չի նկատում մի հայ կնոջ չափազանց անվայելուչ պահվածքը «մի անճոռնի օֆիցերի հետ»՝ ամուսնու աչքի առաջ, մեկ էլ այն, որ իր հավանած գեղեցիկ օրիորդի մասին լավ կարծիք չի հայտնում իր ընկեր Փիրումյանը. Այո՛, այս երեք բանը ինձ շատ հուզեցին»:
* Մելոդրամայի մասին μացասական հոդված էր տպագ0րել «Մշակը» (1891, թիվ 118):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 86-87, ԱԻ, 441:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է իմանալ, թե օձնեցի Մեխակ Դարչինյան Զուրաբյանը որ թվի ծնունդ է. մոտ 19-20 տարեկան է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 762 (449):

''Հոկտեմբերի 23''. – Ստ. Տեր-Միքայելյանի (Մկրտչյան) նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Խնդրում է իր գործից (տե՛ս սեպտեմբերի 17) տեղեկություն տալ. ձեռքից եկածը չխնայել. «Այլև Ձեր բարեկամ տեր Հովհաննես հորն էլ իմ վիճակը նկարագրելով՝ միջնորդ ուղարկեք սրբազանի մոտ, որպեսզի գոնե այժմ Սինոդն գործս ուղարկիլ բարեհաճի»: Լսել է, որ Մամբրե սրբազանը չի կամենում քահանայացուների գործը ուղարկել Սինոդ, որովհետև քահանաներ շատ կան: Ինքն էլ խոստանում է իր ձեռքից եկածը անել. Դսեղում Վահանի հետ պարապել, քանի որ ուսումնարանը դեռ բացված չէ: Խնդրում է եղբոր՝ Վահանի համար բոլոր առարկաների տետրերը ուղարկել և Տեր-Սարգսյանի գեղագրության օրինակների վերջին տիպը: Հաղորդում է Ստեփան Մամիկոնյանի բարևները և խնդրում Ներսիսյան դպրոցի երրորդ դասարանի գրքերն ուղարկել, ինչպես նաև մի արկղ գրիչ՝ իր համար:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2245 (493/5):

''Հոկտեմբերի 23, Թիֆլիս''. – Նամակ Ուզունլար՝ Ան. Աբովյանին:

Տեղեկացնում է. «Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները կայսեր` սեպտեմբերի 19-ի ստորագրած բարձրագույն հրամանի համաձայն՝ զրկվեցան իրանց ունեցած բոլոր պաշտոններից
&lt;....&gt; ամսույս 15-ին հիշյալ եպիսկոպոսները առանձին վագոնով, ժանդարմների հսկողության ներքո, գնացին Ռուսիայի խորքերը ամառանոց (աքսոր)»: Այնուհետև երկար գրում է պատճառների շուրջ տարածված ասեկոսեների մասին:

Հայտնում է, որ պատրաստում է «գրքի երկրորդ հատորը»: Այդ առիթով խոսք է μացում Արծրունու ֆելիետոնի մասին (տե՛ս օգոստոսի 13): Մեկ առ մեկ հերքում է իր հասցեին արված բոլոր քննադատական դիտողությունները. «...պետք է պատասխանեմ և պատասխանի վերջը «ամենագետ» Արծրունուն մի տուն ոտանավոր նվիրեմ իրան հանգի (որ գրել էր Հարոյի վրա),&lt;br&gt;
Այն ժամանակ երբ վարում էի&lt;br&gt;
Ես պաշտոնը ֆելիետոնիստի,&lt;br&gt;
Այնպիսի բաներ գրում էի,&lt;br&gt;
Որ խելքս չէր կտրում իսկի»:&lt;br&gt;
Անկախ այս ամենից՝ ինքը Արծրունուն ավելի է հարգում, քան նրանով կեղծ հիացողները: Հետո ավելացնում է. «Այնուամենայնիվ, ուրիշին հարգելուց առաջ ես ինձ եմ հարգում – իմ կարծիքս և իմ հասկացողությունս, ինչ չափով էլ որ կան: Ես իմ «ես»ը ո՛չ «Նոր-Դարի», ո՛չ «Մշակի», ո՛չ «Մուրճի» և ուրիշի ազդեցությանը չեմ զոհելու երբեք, բայց կհարգեմ և կպաշտեմ մինչև անգամ, եթե կա մի հանրօգուտ միտք, ուրիշ բան է, եթե դրանք մի մի Քրիստոս լինեին, թող ինձ ''անգույն'' անվանեն, ինչպես և կոչում են, որովհետև ոչ մեկի զինվորը չեմ (աստված փրկի, ազատի)»:

Ընկերոջ խնդրանքին (տե՛ս հոկտեմբերի 20)՝ գրում է. «Քո ամենախոնարհ հրամանը կատարեցի &lt;&gt; Օձնա մետրիկական մատեանում 1872 թ. 0րված է Nօ 3, հունվար 15-31, Խորեն հայրը Դարչին Զուրաբյան, մայրը Հոռոմսիմ Պետրոսյան. մեխակ չկա, բայց դարչինը գտա»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84-90:

''Հոկտեմբերի 23''. – Մելքոն Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Գրում է իր մասին՝ Թիֆլիսից հեռանալուց հետո, թե ինչպես է հասել Վլադիկավկազ, հանդիպել Անուշավանին: Բողոքում է սարսափելի ցրտից: Հայտնում է իր նոր աշխատավայրը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 939 (250 լր.):

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.''– Դուրս է գալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի &lt;26&gt;.'' – Թիֆլիսից դուրս գալիս գնում է մի բաշլուղ 2 ռուբլի 8 կոպեկով:

Այդ բաշլուղը նրան Սարվանում անցկացրած ցրտաշունչ գիշերվա ընթացքում փրկում է «ցրտահար լինելուց»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91:

''Հոկտեմբերի 26 լույս 27-ի գիշեր.'' – Գիշերն անցկացնում է Սարվան գյուղում:

«Դարձյալ այդ անիծած Սարվանում մնացի մի գիշեր»,– գրում է կնոջը:

Բորչալուի թուրքաբնակ այդ գյուղում փորձում է պատսպարվել ցրտից մի կիսավեր խանութում: Հարբած խանութպանի ռուս ծառան անվերջ թեյ է մատուցում և պատմում է
խանութպանի քրոջ՝ այդ օրը տեղի ունեցած հարսանիքի մասին: Հետո գալիս են զուռնաչիները, որպեսզի հյուրերին «քեֆ ցույց տան»: Թումանյանը ճարահատ մինչև գիշերվա 12-ը մնում է ֆուրգոնում: Ժամը 12-ին դուրս է գալիս ֆուրգոնից. «Գիշերվան սառնաշունչ քամին սրի նման կտրատում էր մեր երեսն ու ձեռքերը, շրթունքներիցս արյուն եկավ, իսկ մարմնով փայտից չէինք զանազանվում: &lt;....&gt; Եթե բաշլուղը չէր եղել (տե՛ս հոկտեմբերի 26), ես անշուշտ ցրտահար էի լինելու: Այդ բաշլուղին եմ պարտական իմ երկու ականջով և վերջապես ամբողջ գլխովս»:

Մի մալական քուրքը տվել էր ֆուրգոնում պառկած իր կնոջը և Թումանյանին դիտողություն է անում, թե ինչու չի ամուսնանում, եթե այդքան մրսում է: Բանաստեղծը պատասխանում է. □«Ամուսնացել եմ, բայց քեզ նման հիմար չեմ, որ կնիկս էլ բերեմ, պալտոս նրա վրա գցեմ ու տկլոր կանգնեմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91, 94-95:

''Հոկտեմբերի 27-ի առավոտյան ժամը 5.'' – Հասնում է Ռատևան:

Թիֆլիսից 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող գերմանական գաղութ էր: Նրան դիմավորում են վանքի և առաջնորդարանի մի քանի ծառաներ՝ իրենց հայրենակիցների հետ: Նրանց տեսքը հուզում է բանաստեղծին. «Այդ թշվառներն իրանց տկլոր ու կապտած մարմնով այդ սոսկալի ցրտին մարդի սիրտ էին կտրատում, դու մի՛ ասիլ խեղճերը սոված են և միևնույն ժամանակ ո՛չ հաց ունեն, ո՛չ փող. ինձ տեսան թե չէ, ուրախացան»: Թումանյանը նրանց մի ռուբլի է տալիս և մի նամակ, որ հասցնեն իր աներոջը՝ Բադալ Մաճկալյանին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 27 լույս 28-ի գիշեր''. – Ռատևանից հեռանալով 15 կմ՝ հասնում է Ջալալօղլի տանող ճանապարհին անտառի մեջ գտնվող ապակու ավերված մի գործարան՝ «շուշի զավոդ»:

Կնոջը գրում է. «Ես մի գիշեր դողացի, առավոտյան վեր կացանք, տեսանք ձյուն է եկել, երկու ռոմ խմացրին, տաքացա, բայց սիրտս տակն ու վրա էր անում»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 91-92, 508:

''Հոկտեմբերի 28''. – Հասնում է Ջալալօղլի:

Կանգ է առնում մի ծանոթ երիտասարդի խանութում: Բարեկամներից ոչ մեկին չի այցելում: Մտադրվում է առավոտյան գնալ Դսեղ կամ Ուզունլար, հետո Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է պրիստավ իշխան Վաչնաձեին:

Իր լայնեզր գլխարկով, եվրոպական հագուստով, իր անձը ներկայացնելիս խոսելու վստահ եղանակով Թումանյանը ազդեցիկ տպավորություն է թողնում պրիստավի վրա. «Մեր խոսակցությունն այնքան մտերմիկ դարձավ, որ ես սկսեցի նրան հանդիմանել, կակող-կակող ձեռք առա յուր գրության համար, որ փոխանակ հորս միջոցով ինձ իմացնելու, գրել է Թիֆլիսի պոլիցիային. նա սկսեց մեղադրել տանուտերին և ասաց. «Այժմ կաշխատեմ քեզ տված նեղության համար լավություն անել. որ օրը կգա զինվորական ատյանը, ինքս կխնդրեմ, որ ամենից առաջ, նույնիսկ առաջին օրը, երբ կսկսվի ընտրությունը, քեզ չափեն (չափելու համար եմ կանչված ) և բոլորովին կպրծնես, իսկ եթե կուզես գնա գյուղ, բայց մինչև նոյեմբերի 6-ը արի, որ չափվես»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92:

''Հոկտեմբերի 29, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Պատմում է Թիֆլիսից Ջալալօղլի իր արկածների, հանդիպումների մասին: Մտադիր է Թիֆլիս վերադառնալ Շուլավերով:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90-93:

''Հոկտեմբերի 30, Ջալալօղլի.'' – Այցելում է հորաքրոջ աղջկան՝ Եղիսաբեթին:

Վերջինս տունը վարձով էր տվել: Չկամենալով նեղություն պատճառել՝ սուրճ խմելուց հետո գնում է գիշերելու Օձուն՝ քեռու տղաների մոտ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Հոկտեմբեր''. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 10, էջ 1180) «Երգչի վրեժը» («Ծանր հեծության ժամանակների...») բանաստեղծությունը:

«Երգչի վրեժը» բանաստեղծի բարեկամների կողմից ընկալվեց իբրև Գր. Արծրունու (Ասիացի) երգիծական ֆելիետոնի պատասխան, մինչդեռ այն գրվել էր Խաչ. Մալումյանի հոդվածի առիթով (ԱԻ, 269):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 84, 565:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Պատրաստում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը (տե՛ս հոկտեմբերի 23):

Ան. Աբովյանին գրում է. «Պատրաստում եմ 0րքիս երկրորդ հատորը, այսինքն՝ արտագրում եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – «Անուշից» մի հատված կարդում է բանահավաք, գավառական ուսուցիչ [[Եղիշե Երզնկյան]]ի մոտ:

Ան. Աբովյանին գրում է. ««Անուշի» կեսիցն սկսած կարդացի մեր «երանյալ շաշի» (Եղիշեի) մոտ, քեզ կհայտնի յուր կարծիքը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 87:

''Հոկտեմբեր, Թիֆլիս''. – Կոնսիստորիայում հանդիպում է Ե. Երզնկյանին:

Ան. Աբովյանին գրում է. «...եկավ կոնսիստորիան, իրան վարդապետության գործից հարցրեց – քեզ բացասեց Սինոդը,– հայտնեցին անդամները. և ի՞նչ ես կարծում ինչ արավ, անդամները հեռացան թե չէ, սկսեց խաղ ասել ու պար գալ. ես զմայլված այս բանից, սրտիս հրճվանքը միայն կարողացա արտահայտել, բացականչելով՝ «երանյա՜լ շաշ»»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 90:

''Հոկտեմբերի 31 – նոյեմբերի 2.'' – Մորեղբոր տղաների հրավերով երկու օր մնում է Օձունում՝ Անուշավան Աբովյանի տանը:

Կնոջը գրում է. «... մեր քեռոնց տղերքը ինձ հրավիրեցին Օձուն, գնացի և երկու օր էլ մնացի այնտեղ, լավ ժամանակ անցկացրինք նրանց մոտ (Աբովյանցների)»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 3.'' – Օձունից գալիս է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93:

''Նոյեմբերի 4, Դսեղ''. – Նամակ Թիֆլիս՝ կնոջը՝ Օ. Թումանյանին:

Գրում է, թե ծնողները որքան հոգատար են Օլգայի և երեխաների հանդեպ, պատրաստ են տան բոլոր բարիքներից առատորեն բաժին հանել նրանց: Իր համար դժվար է կնոջից հեռու լինելը. «... Խոստովանում եմ. որ ամեն բան տանելի է, թե ցուրտ, թե պակասություն, թե վտանգ, միայն անկարելի է դիմանալ սիրած կնոջ կարոտին
&lt;....&gt; Ես արդեն տեսնում եմ, որ չեմ կարողանում տանել նույնիսկ մի քանի օրվա անջատումը, նույնպես և այսպիսի հազար ու մի դրություններ տանջում են իմ սիրտը, բայց իմ հպարտ ինքնասիրությունը ծածկում է ամեն բան և ես լռում եմ շատ անգամ, բայց այդպիսի լռությունը սարսափելի է, նա կործանում է առանց աղմուկի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 93-94:

''Նոյեմբերի 6.'' – Գնում է Ջալալօղլի՝ զինվորագրության համար վիճակահանությանը մասնակցելու (տե՛ս հոկտեմբերի 29):

Հանդիպում է հոր՝ տեր Թադևոսի հետ, որ Ջալալօղլի էր եկել՝ որդու զինվորագրության գործով զμաղվելու: Իջևանում է «քեռոնց (Աբովյանների) աղջկերանց մոտ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 92, 93, 95:

''Նոյեմբերի 6-ի լույս 7-ի գիշերը, Ջալալօղլի''. – Փրկվում է վառարանի շմոլ գազով խեղդվելու վտանգից:

Կնոջը գրում է. «... Երեկոյան սենյակի տաքության համար շուտ փակեցինք վառարանը: Գիշերվան մի ժամանակը տերտերը ձայն տվեց մեզ և հազիվ կարողացավ դուռը բանալ սենյակի, իսկ մենք չէինք կարողանում գլուխներս վեր քաշել, հազիվ առավոտը հասնելով՝ ինձ մեծ դժվարությամբ կարողացան ազատել սաստիկ ուգարից»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 7, Ջալալօղլի.'' – Շարունակում է նոյեմբերի 4-ին սկսած նամակը Օլգա Թումանյանին:

Գրում է, որ գիշերը «ուգարից» խեղդվելու վտանգից մի կերպ փրկվելուց հետո դեռ ուշքի չի եկել՝ «խելքս գլուխս չի»: Տեղեկացնում է, որ իր զինվորագրության վիճակահանությունը վաղն է լինելու՝ «ինձ վաղն են չափելու»: Միշտ կնոջն է հիշում. «Ամեն րոպե քեզ եմ հիշում»: Դժգոհում է, որ կնոջից նամակ չի ստանում: Մինչև ամսի 12-ը Թիֆլիսում կլինի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 95:

''Նոյեմբերի 8, Ջալալօղլի''. – Ազատվում է զինվորագրությունից:

Կնոջը գրում է. «Չափեցին և դուրս եկավ հասակիս բարձրության հետ կուրծքս համեմատ առողջ. կարմիր բիլետ տվին. այդ բոլորը միևնույն է, թե ազատված եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Օ. Թումանյանին:

Խիստ վիրավորված է, որ Թիֆլիսից μացակայելու 20 օրվա ընթացքում կնոջից ոչ մի նամակ չի ստացել. «Ի՞նչ է ապացուցում քո այդքան սառնությունը կամ դու զգո՞ւմ ես, թե
ինչպես եմ ես սրտակտրվում, որքան եմ տանջվում. իհարկե, քեզ համար զգալի չեն երևի այսպիսի բաներ... &lt;&gt; ոչ մի բան ինձ առայժմ չի կարողանում ազդել կողմնակի, որ սիրտս հանգստանա կամ կարողանամ ուրախանալ, քանի որ մտքիցս չի գնում, որ այսպիսի օրերում, երբ նամակ են գրում ուրիշները, սիրտ են տալիս, թեև երկյուղ չկա մեջտեղը, այնինչ՝ քեզանից մի խոսք, մի տող չեմ ստացել և վերադառնում եմ այդ պատճառով սրտաբեկ: Թող ինձ զինվոր տանեին, միայն թե քո քաջալերությունը գոնե ինձ հետ լիներ, ես դարդ չէի անիլ, այնինչ՝ այժմ, թեկուզ ազատված, բայց տխուր եմ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 96-98:

''Նոյեմբերի 9, Ջալալօղլի''. – Հրավիրված է «մի տեղ երեկոյան թեյի», ճաշին «Սարգիս* քեռանց տանն» է:

Այստեղ «շատ են դարդ անում Երվանդի** համար, մանավանդ Վառինկեն շատ է լաց լինում»: Բանաստեղծի հետևից «ման գալիս են եղել», որ գա, ուրախացնի, սիրտ տա:
* Սարգիս Հակոբյանը Թումանյանի հորաքրոջ ամուսինն է, Վառինկան՝ նրա քույրը (ԵԼԺ 9, 505):
** Երվանդ Մամիկոնյանի մասին Թումանյանը գրում է Ան. Աբովյանին. «Մեր գյուղացի Երվանդ Մամիկոնյանը, որ գյուղում գրագիր է և որն արդեն նշանված է Գեղամ վարդապետի քրոջ վրա, յուր եղբոր հետ մի հարսն են փախցրել: «Նոր-Դարում» կկարդայիր» (ԵԼԺ 9, 66):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 97:

''Նոյեմբերի 9''. – Ձիով վերադառնում է Դսեղ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 98:

''Նոյեմբերի 9.'' – Գրում է «Խոստովանություն» («Քո աչքերում, որ փայլում է...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 101, 571:

''Նոյեմբերի առաջին տասնօրյակ.'' – Նամակ Արսեն Ղլտճյանին (չի պահպանվել):

Հիշատակությունը՝ պատասխան նամակում. «Վերջապես ստացա նամակդ և ահա շտապով պատասխանում եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381/5 լր.):

''Նոյեմբերի 12.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Թումանյանի անհայտ նամակի պատասխանն է: Խոստանում է ուղարկել գրքերի վաճառքից գոյացած գումարը: Գրում է, որ ներկայացում է պատրաստում: Թումանյանից գրքեր
(պիեսներ) է ուզում: Նաև տեղեկություններ Վանցյանի մասին: Հարցնում է Մուշեղից:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1560 (381(5 լր.):

''Նոյեմբերի 16, Թիֆլիս''. – Ստանում է իր գրքի բաժանորդագրությունից գոյացած գումարը:

Ուղարկել էր Ներսիսյան դպրոցի ընկերներից Ա. Առաքելյանը (տե՛ ս փետրվարի 8):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2017(987):

''Նոյեմբերի 18''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին:

Գրում է հոկտեմբերի 27-ի ուխտագնացության մասին: Հիշում է Օձունում անցկացրած օրերը. «Բայց և այնպես մեր այն մի օրվա որսի գնալը քաղցր տպավորություն թողեց հիշողությանս մեջ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 763 (450):

''Նոյեմբերի 18''. – Սարգիս քահանա Տեր-Սարգսյանի նամակը Թումանյանին՝ Գյուլագարակից:

Խնդրում է տեղեկություններ հաղորդել իր փեսա Ասատուրի մասին ինչ-որ վկայականի վերաբերյալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2249 (493/8 լր.):

''Նոյեմբերի 30.'' – Վ. Տեր-Գրիգորյանի նամակը Թումանյանին՝ Արճեշից:

Խնդրում է արճեշցի մի գուղացու գործին կոնսիստորիայում ընթացք տալ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2200 (493/6 լր.):

''Նոյեմբեր.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1891, 11, էջ 1304) «Աստղերի հետ» («Է՜յ աստղեր, աստղեր...») բանաստեղծությունը՝ առանց վերնագրի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99, 570:

''&lt; Աշուն &gt;''. – [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանի]] հետ այցելում է նրա մորաքրոջ որդի Հովհ. Կոստանյանին և ծանոթանում:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 461:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում են («Մուրճ», 1891, 12, էջ 1500) «N N – ին» («Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում...») բանաստեղծության երեք քառատողերը:&lt;br&gt;
ԵԼժ 1, 90, 567:

''1891, Թիֆլիս,'' – Գրում է «Ախթամա»ր բալլադը:

Տիգրան Փիրումյանը հիշում է. «Երբ ես սրանից մի քանի ամիս առաջ այդ ավանդությունը պատմեցի Հովհ. Թումանյանին, նա հենց նույն օրը կազմեց դրանից մի սիրուն ոտանավոր, որ տպվեցավ «Մուրճ» ամսագրի չորրորդում» («Տարազ», 1893, թիվ 3): Թումանյանն ինքը հաստատում է. «Այս ավանդությունն ինձ պատմել է Տ. Փիրումյանը, որ մի քանի տարի ապրել է Վան»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 2, 100, 553:

''1891''. – Գրում է «Սիրելի աչեր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 103, 447:

''1891''. – Թարգմանում է Վ. Ա. Ժուկովսկու «Աքիլլես» բալլադը:

Այս շրջանում բանաստեղծը ձգտում էր ավելի խորը ճանաչել անտիկ աշխարհի պատմությունն ու մշակույթը: Դրանով էր պայմանավորված նրա բուռն հետաքրքրությունը դասական ռոմանտիկական պոեզիայի նկատմամբ: Թարգմանությունը այդհետաքրքրության արտահայտություններից է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 4, 109, 586:

''1891''.– [[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանի]] ազդեցությամբ հարում է Հնչակյան կուսակցությանը:
ԱԻ, 369:

''1891''. – Գրում է «Ուրու» («Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 102, 571:

''1891.'' – Գրում է «Թե հոգնել ես, հաղթահարված...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 104, 572:

''1891''. – Սկսում է հաճախել [[անգլերեն]]ի դասընթացների՝աշակերտելով անգլիական փոխհյուպատոս Մուրտագին:

Նպատակ ուներ «Շիլիոնի կալանավորը» անմիջապես բնագրից թարգմանել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 352:

''1890 թ. վերջից 1892 թ. հունվարի 27.'' – Նամակներ Ա. Ղլտճյանին (չեն պահպանվել):

Ա. Ղլտճյանը հիշում է. «Այդ շուրջ մեկ տարվա շրջանին Օվանեսի ինձ գրած նամակները կամ ոչնչացրել եմ և կամ կորել են: Ես հիշում եմ, որ որոշ կասկածելի նամակներ ոչնչացրի, բայց չեմ հիշում նրանց բովանդակությունը: Ինձ թվում է, թե հնչակյանների հետ կապ հաստատելուն էին վերաբերում, որոնց Օվանեսը ինձ գրած մի նամակի մեջ «թունդ կարմիրներ» անունն է տալիս»:&lt;br&gt;
ԱԻ, 368:

[[Կատեգորիա:1891]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1892</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1048</id>
      <timestamp>2011-02-17T10:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):  [[Կատեգորիա:1892]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="155">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1982</id>
      <timestamp>2011-04-13T08:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="259">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3187</id>
      <timestamp>2011-05-18T04:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="401">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3188</id>
      <timestamp>2011-05-18T04:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4109</id>
      <timestamp>2011-08-17T05:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="521">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4262</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>77.43.61.12</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="330">Kudos to you! I hadn't toguhht of that!

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4271</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Հետ է շրջվում 4262 խմբագրումը, որի հեղինակն է՝ [[Special:Contributions/77.43.61.12|77.43.61.12]] ([[User talk:77.43.61.12|քննարկում]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="521">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4413</id>
      <timestamp>2011-08-19T11:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>202.85.229.91</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="350">9kWryS  &lt;a href=&quot;http://wpthfajivmbx.com/&quot;&gt;wpthfajivmbx&lt;/a&gt;

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4418</id>
      <timestamp>2011-08-19T11:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/202.85.229.91|202.85.229.91]] ([[User talk:202.85.229.91|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="521">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4420</id>
      <timestamp>2011-08-19T11:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1892]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="521">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4676</id>
      <timestamp>2011-08-22T05:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="639">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7376</id>
      <timestamp>2012-02-03T06:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="730">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառավարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7826</id>
      <timestamp>2012-03-18T12:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="728">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7959</id>
      <timestamp>2012-04-10T19:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="922">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8952</id>
      <timestamp>2012-06-30T06:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="924">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9003</id>
      <timestamp>2012-07-06T09:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1044">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9601</id>
      <timestamp>2012-08-03T21:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1235">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10484</id>
      <timestamp>2012-08-25T11:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1369">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11658</id>
      <timestamp>2012-10-29T06:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1580">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12023</id>
      <timestamp>2012-11-23T17:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1673">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13674</id>
      <timestamp>2013-02-17T14:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1774">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17113</id>
      <timestamp>2013-08-25T13:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1956">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17670</id>
      <timestamp>2013-10-24T05:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2101">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17914</id>
      <timestamp>2013-11-17T09:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2178">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18459</id>
      <timestamp>2013-12-15T08:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2255">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18819</id>
      <timestamp>2014-01-19T17:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2417">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1978]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19239</id>
      <timestamp>2014-03-08T09:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2586">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Հունվարի 15]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (մահ. [[1976]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1978]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19760</id>
      <timestamp>2014-05-12T05:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2757">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Հունվարի 15]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (մահ. [[1976]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1978]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռափայել Պատկանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20128</id>
      <timestamp>2014-06-08T11:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2910">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (մահ. [[1997]]):
* [[Հունվարի 15]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (մահ. [[1976]]):
* [[Փետրվարի 29]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1988]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (մահ. [[1927]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (մահ. [[1967]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1933]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (մահ. [[1978]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1986]]): 
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1946]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1957]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Սրապիոն Հեքիմյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թատերական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մարտի 26]] - [[Ուոլթ Ուիթմեն]], ամերիկացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Բառնաբաս Եսայան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1825]])։
* [[Մայիսի 28]] - [[Սեմյոն Զելենոյ]], ռուս ծովակալ, ջրագետ, աստղագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1812]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռափայել Պատկանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Աբրահամ Ճարյան]], թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1819]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Խորեն Գալֆայան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[1832]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Գարեգին Սրվանձտյան]], հայ բանասեր-բանահավաք, ազգագրագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1892 (Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908))</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5551</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12241</id>
      <timestamp>2012-12-09T20:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="70637">[[Պատկեր:Tumanyan-taregrutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908), գիրք, 2010|«Հովհաննես Թումանյանի կյանքի և ատեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)»]] գրքի '''1892''' բաժինը:

== 1892 ==

''Հունվարի 6, Թիֆլիս.'' – Ականատես է լինում Ջրօրհնեքի ծիսակատարության համար կառուցված ժամանակավոր կամրջի խորտակմանը:

Ա. Ղլտճյանին գրում է (տե՛ս հունվարի 27), «... Այդ սարսափելի աղետը կատարվեցավ իմ աչքի առջև: &lt;....&gt; դեմոնստրացիաներ եղան առաջնորդարանի առջև»:
ԵԼԺ 9, 99, 509-510:

''Հունվարի 9, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երբ գիշերային...» [[բանաստեղծություն]]ը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 105, 572:

''Հունվարի 13, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ռոմանս» («Երկու աչքով լալիս էր նա...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 107, 572-573:

''Հունվարի 15''. – Ս. Տեր-Հովհաննիսյանի նամակը Թումանյանին՝ Կողբից:

Գրում է, որ ստացել է Թումանյանի բաց նամակը, և զայրույթը (հերսը) իջել է: Գրում է իր՝ գրադարան կազմելու մասին և խնդրում է Թումանյանի գիրքը, որ նա պիտի ուղարկեր դպրոցի հասցեով: Շնորհավորում է Նոր տարին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2226 (496/11 լր.):

''Հունվարի 16.'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Ուղարկում է 3 ռուբլի, որպեսզի բանաստեղծը փոխանցի «Աղբյուրին» ու «Տարազին» և ամսագրի համապատասխան համարներն ուղարկի իրեն:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 940 (533):

''Հունվարի 18, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Քրիստոսն անապատում» («Անապատի մեջ խավար ու տխուր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 108, 573:

''Հունվարի 20, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Երազ» («Գիշերն երազում հալածում էին...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 109, 573:

''Հունվարի 22, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չըտեսավ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 110, 574:

''Հունվարի 26, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է Մակար կաթողիկոսին հաջորդող նոր կաթողիկոսի «ընտրության համար եկեղեցական պատգամավորների ընտրությանը»:

Ա. Ղլտճյանին գրում է (տե՛ս հունվարի 27), «Ես թեև, որպես խոխա, այսինքն անչափահաս (ոչ 25 տարեկան) զրկվում էի ձայն տալու իրավունքից, մանավանդ արգելած էր կոնսիստորը, այնուամենայնիվ խառնվեցի»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99, ԹԺՀ 282 – 283:

''Մինչև հունվարի 27, Թիֆլիս.''– Ջրօրհնեքի կամրջի խորտակման առիթով Սինոդի ուղարկած քննիչ հանձնաժողովը հարցաքննում է Թումանյանին՝ իբրև ականատեսի:

Ա. Ղլտճյանին գրում է. «Մեզ արդեն քննել են»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99:

''Հունվարի 27, Թիֆլիս.'' – Նամակ Էջմիածին՝ Ա. Ղլտճյանին:

Գրում է իր «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրության նախապատրաստական աշխատանքների մասին: Ուղարկում է բաժանորդաթերթը: Գրում է նաև տպագրության սպասվելիք ծախսերի, «ջրօրհնեքի կամրջի» խորտակման (տե՛ս հունվարի 6), կաթողիկոսական ընտրության համար եկեղեցական պատգամավորների ընտրությանը իր մասնակցության (տե՛ս հունվարի 26) մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 99-100:

''Հունվարի 31''. – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Հայտնում է, որ ստացել է Թումանյանի ուղարկած շաբաթաթերթը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1538 (798):

''Հունվար.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 1, էջ 32) «Ազդ» («Հեռացրեք նրան աստծո սեղանից...») բանաստեղծությունը՝ «Պահպանողականներին» ենթավերնագրով:

Բանաստեղծությունը մարտահրավեր էր Մամբրե եպիսկոպոսին (ԱԻ, 215):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 68, 560:

''Փետրվարի 1, Թիֆլիս.'' – Մի անձնավորության տանը, որին բանաստեղծը հիշում է անվան սկզբնատառով՝ Տ., տեսնում է ռուս գեղանկարիչ Ի. Ն. Կրամսկոյի «Քրիստոսն անապատում» կտավը (1872 թ.) և զարմանքով նմանություն է նկատում այդ նկարի և 14 օր առաջ իր գրած «Քրիստոսն անապատում» բանաստեղծության միջև:

Թումանյանի ընտանեկան արխիվում պահվում է մի ձեռագիր պատառիկ, որտեղ բանաստեղծը թողել է հետևյալ գրառումը. ««Հիսուսն անապատում», Կրամսկոյի նկարը, Живописное обозр. 87 г., երես 229: «Հիսուսն անապատում» ոտանավորը գրելուց հետո 92 թ. փետրվարի 1-ին տեսա Տ.-ի մոտ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 573:

''Փետրվարի 1.'' – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Գրում է. «Պետք է զարմանաս, որ մի օր հետո դարձյալ նույն մարդուց ստանում ես նույնպես բաց նամակ»: Խնդրում է բարեգործական ընկերության քարտուղարից կամ որևէ ուրիշ մեկից իմանալ՝ արդյոք մի ամիս առաջ Բաքու քաղաքից Ս. Հովվյանից խնդիր ստացել են, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1539 (799):

''&lt;Փետրվարի սկիզբ&gt;'', ''Թիֆլիս''. – «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը ուղարկում է Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին՝ տպագրության:&lt;br&gt;
ԱԻ, 319:

''&lt;Փետրվարի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Դերբենդ՝ Գրիգոր Վանցյանին (չի պահպանվել):

Հավանաբար շնորհավորել է ընկերոջը ինչ-որ հոդվածի առթիվ: Հայտնել է, որ տպագրության է ուղարկել «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը:

Նամակի բովանդակությունը՝ ըստ Վանցյանի պատասխանի (տե՛ս փետրվարի 18):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2018 (988):

''&lt;Փետրվարի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ [[Անուշավան Աբովյան|Ան. Աբովյանին]] (չի պահպանվել):

Տեղեկությունն այդ մասին պահպանվել է Ան. Աբովյանի պատասխան նամակում (տե՛ս մարտի 10):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 764 (451):

''Փետրվարի 11, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Բանաստեղծը ծերացել է...» բանաստեղծությունը:

Նվիրված է [[Ռափայել Պատկանյան|Ռ. Պատկանյանին]]: Ձեռագիրը բանաստեղծի լուսանկարի վրա է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 111, 574:

''Փետրվարի 13, Թիֆլիս.'' – Նամակ Տ. Փիրումյանին:

Շնորհավորում է ընկերոջը անվանակոչության օրվա առթիվ՝ բերելով իր մտերմական սիրո հավաստիքը մի քանի տող ոտանավորով.

Որպես անկեղծ&lt;br&gt;
Նա քեզ սիրել,&lt;br&gt;
Սիրում է դեռ,&lt;br&gt;
Ազնիվ ընկեր:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 100, 510:

''Փետրվարի 16.'' – Ե. Խարազյանի նամակը Թումանյանին՝ Ուզունլարից:

Խնդրում է աջակցել իր բարեկամ և համագյուղացի Ալեքսանդր Բեգլարյան Կոստանդյանցի համար ծննդյան վկայական ձեռք բերելու 0ործով դատաստանական գործավարությանը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1391 (493/2):

''Փետրվարի 18.''– Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Դերբենդից:

Բանաստեղծի անհայտ նամակի (տե՛ս &lt;փետրվարի սկիզբ&gt;) պատասխանն է: Հայտնում է իր զարմանքը «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը շուտափույթ տպագրության հանձնելու առթիվ և մտավախությունը գրքի տպագրության ծախսերի հետ կապված. □«Գրքիդ երկրորդ հատորը այդպես շուտափույթ տպագրության հանձնելը ինձ զարմացնում
է. հույս ունես, որ ծախքդ հանես կամ գրքիդ ծախքը հանեցիր...»:

Ուղարկում է ութ բաժանորդի բաժանորդագրության վարձը՝ 4 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2018 (988):

''Փետրվարի 27, Թիֆլիս.'' – Հայոց հրատարակչական ընկերության վարչության նիստը որոշում է Թումանյանին ընտրել ընկերության իսկական անդամ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 511:

''Փետրվար''. – Տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 2, էջ 263) «Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չտեսավ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 110, 574:

''Մարտի 1, Թիֆլիս.'' – Հայոց հրատարակչական ընկերության գրությունը Թումանյանին:

Տեղեկացվում է, որ նա վարչության փետրվարի 27-ի նիստի որոշմամբ ընտրվել է ընկերության իսկական անդամ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 511:

''&lt;Մարտի սկիզբ&gt;.'' – Ա. Ղլտճյանի միջոցով Ավ. Իսահակյանին է ուղարկում «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի բաժանորդաթերթը:

Նույն օրերին Ա. Ղլտճյանը Իսահակյանին գրում է. «Թումանյանը կուղարկե քեզ վրա իր «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի բաժանորդաթերթը. բաժանորդներ կգտնես.
այս հատորը թե բովանդակության որակի և թե քանակի կողմից կրկնակի արժեք ունի առաջին հատորի վերաբերմամբ. հարկավոր է նրան օգնել. նա մյուս շատ բանաստեղծներից չէ. նա բոլորովին այլ ոգով և նոր ինքնուրույն ուղղությամբ է գրում. խոսքս պոեմաների մասին է:

Նեղություն հանձն առ և կատարիր. այդ ես խնդրում եմ քեզանից»:&lt;br&gt;
ԱԻ, 244:

''Մարտի 10.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է, թե ինչու է այդքան երկար տևել Թիֆլիսից Կամենեց – Պոդոլսկ հասնելը: Ներկայացնում է ձգձգված ճանապարհի մանրամասները, ուշանալու պատճառները: Եվ
հետո. «Խնդրեմ հակիրճ կերպով և օրինակով μացատրես, թե ի՞նչ է մի գրքի հան0ույցը և լուծումը»:
* Պատասխան նամակում (տե՛ս մարտի 24) Թումանյանն այս առիթով կատակում է. «Ես որ նամակիդ մեջն էս բաները կարդացի, ասի, ախպեր, սրանք ինչ պետք է լինեն. վերջը միտս եկավ, որ լուծումը անպատճառ ապտեքումը կգտնեմ, ասացի, հալբաթ հանգույցի համար էլ կհարցնեմ մագազիններումը կամ բախկալխանումը. ո՞վ գիտի, կարելի է ագուրցի լինի ղազախների մոտ:

Ապտեք գնալիս ճանապարհին պատահեց մի ծանոթ ուսումնական, թե՝ էդ ո՞ւր ես գնում. պատմեցի:

Սա սկսեց ծիծաղել, ես մնացի կանգնած երեսին պելացած. վերջն ուշքի եկավ, թե՝ ա՛յ տնաքանդ, ''հանգույցը'' էն ա, որ մի [[վեպ]]ի կամ պիեսայի մեջ, օրինակի համար, առաջ ծանոթացնում են գործողներին, նրանց նպատակը, ձգտումը, հանգամանքները կապում են իրար կամ իրար դեմ դնում և ապա՝ երբոր բանը բացվում է, վերջանալու համար, և մոտենում է վախճանին աստիճանաբար, այդ էլ կոչվում է ''լուծումն''»:

Սրանից դենը դու գիտես. բայց այս ձևականությանը, կանոններին աշխատիր չստրկանաս»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 764 (451):

''Մարտի &lt; 10-20 &gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Պետերբուրգ՝ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Հանդիմանում է նամակը ուշացնելու համար: Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229 (647):

''Մարտի 12, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Առավոտ» («Սրտամաշ տաղտուկ ծանր գիշերի...») բանաստեղծությունը:

Բանաստեղծության տպագրված օրինակի վրա կա հեղինակի ընծայականը. «Յուր պատվարժան բարեկամ Մեսրոպ ք. Մելյանին Հովհաննես Թումանյանից»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 112, 574:

''Մարտի 14, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Մարշ» («Կեցցե. «Մշակ» և ժողովուրդ...») բանաստեղծությունը:

Գրության շարժառիթը կաթողիկոսական ընտրությանը մասնակցելու համար Թիֆլիսի թեմի պատգամավորի ընտրությունն է (տե՛ս հունվարի 26): Սկզբում Վրաստանի և Իմերեթի
թիմի առաջնորդ Մամբրե եպ. Սանասարյանի նախաձեռնությամբ պատգամավոր է ընտրվում «Արձագանքի» խմբագիր Աբգար Հովհաննիսյանը: Թումանյանին դուր չի եկել այդ ընտրությունը, որ հետագայում Սինոդի կողմից չեղյալ է հայտարարվել, և պատգամավոր է ընտրվել [[Գրիգոր Արծրունի|Գր. Արծրունին]]: Թումանյանը դա համարել է երիտասարդության հաղթանակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 341, 647-648:

''Մարտի 18, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Իմ սերը» («Ես սիրել եմ վարդը տըժգույն...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 113, 575:

''Մարտի 18'' . – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Ուղարկում է իր հիշատակարանից որոշ հատվածներ և խնդրում է Թումանյանին միացնել ամբողջացնել. «Սիրելի Հովհաննես, եթե նյութերը կտոր-կտոր գրեմ, արդյոք կարելի կլինի՞ հետո միացնել»: Գրում է «Նոր - Դարում» մարտի 8-ի ընտրությունների վերաբերյալ հրապարակումների մասին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 765 (419ա.):

''Մինչև մարտի 20-ը, Թիֆլիս.'' – Ազատվելով զբաղեցրած պաշտոնից՝ հեռանում է կոնսիստորիայից:

Կոնսիստորիայից հեռացվելու անմիջական առիթը սուր ընդհարումներն էին թեմական առաջնորդ Մամբրե եպ. Սանասարյանի և նրա կողմնակիցների հետ, մասնավորապես նրանց դեմ գրած ծաղրական ոտանավորները՝ «Չարամիտներին», «Դարձյալ նրանց», «Ազդ» և այլն:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 3, 133, 534. ԱԻ, 216:

''Մարտի 20.'' – Գրում է «Հիշի՛ր...» («Յուր չար μախտի ճանկում բռնված..».) բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 114, 575:

''Մարտի 20, Թիֆլիս.'' – Հայոց հրատարակչական ընկերության ընդհանուր ժողովը որոշում է Թումանյանին գրասենյակապետի պաշտոն տալ ընկերության գրասենյակում:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 511:

''Մարտի 22, Թիֆլիս.'' – Աշխատանքի է անցնում Հայոց հրատարակչական ընկերության գրասենյակում՝ իբրև գրասենյակապետ, ամսական 20 ռ. աշխատավարձով:

Այդ պաշտոնին նշանակվել էր [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյանի]], [[Ղազարոս Աղայան|Աղայանի]], Արասխանյանի աջակցությամբ: Փիլ. Վարդազարյանը առաջարկել էր քառակի ավել աշխատավարձով մի պաշտոն, սակայն մերժվել էր: Թումանյանը գերադասել էր ընդունել Ալ. Քալանթարի՝ հրատարակչական ընկերությունում աշխատելու հրավերը՝ «իբրև գրական շրջան»:

Գրասենյակապետը պետք է անդամագրեր մարդկանց և ամեն մեկից ստանար 6 ռուբլի՝ պայմանով, որ տարվա վերջին նրանց նույն գումարով գիրք տար: «Օհանեսի աշխատավարձն էր 20 ռուբլի ամսական, բայց այդ աշխատանքից նա ավելի վնաս էր ունենում, քան օ0ուտ՝ մեկին երկու անգամ էր գիրք տալիս, մյուսին անդամագրում էր առանց փողի և այսպես պարտքերի տակ ընկավ ու գրասենյակը թողեց»:&lt;br&gt;
ԱԻ 315. ԹԺՀ, 335:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սովի ժամանակներից» [[պատմվածք]]ը:

Ան. Աբովյանին գրում է. «Այսօր առավոտյան գրասենյակն եկա և մենակ լինելով մի սորումը վեց թերթից մի վեպ գրեցի, առանց ստորակետ դնելու: Այս վեպիկը պատմում է «Գյուղացու ձախորդությունը»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 103, 512:

''Մարտի 24, Թիֆլիս.'' – Նամակ Կամենեց-Պոդոլսկ՝ Ան. Աբովյանին:

Հայտնում է, որ «ազատված է կոնսիստորիայի գրագրի պաշտոնից». «Խորին տրտմությամբ ետ եմ նայում հինգ հոգեհան տարիների անցյալիս վերա, որպես մի գերեզմանի, մի դժոխքի, որից դուրս եմ եկել (?), բայց արդյոք առո՞ղջ եմ մնացել, կենդանի՞ եմ – ահա խնդիրը: Մարմնով՝ ո՛չ, բոլորովին ոչ. իսկ հոգուս ընդունակությունների մեծ մասը կորցրել եմ: &lt;....&gt; Կոնսիստորիայում, մանավանդ վերջին օրերս, հաճախակի վիճաբանություններով անտանելի էր դառել իմ մնալս»:

Գոհ է հրատարակչական ընկերությունում զբաղեցրած նոր պաշտոնից. «Ներկա պաշտոնիցս շատ 0ոհ եմ առ այժմ. գոնե գործ ունեմ կրթված շրջանի հետ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 101:

''Մարտի &lt;25-27&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ս. Հովվյանին (չի պահպանվել):

Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1540 (800):

''Մարտի 29.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Պետերբուրգից:

Գրում է, որ Թումանյանի գիրքը Պետերբուրգում հնարավոր չէ տպագրել, քանի որ հայերեն տառեր ունեցող «Скороходов»-ի գրաշարը քաղաքում չէ: Գրում է նաև այդ հարցում իրենց հետագա ծրագրերի մասին: Խորհուրդ է տալիս դիմել Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1229 (647):

''Մարտի 29.'' – Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Բաքվից:

Խնդրում է հետաքրքրվել Արասխանյանին ուղարկած իր ոտանավորների ճակատագրով. «Զարմանալի է, չգիտեմ, Պ. Արասխանյանցը իմ ուղարկած ոտանավորները չի ստացել, թե ստացել է, չի ուզում կամ գուցե արժան չի համարում «Մուրճում» տպագրելու, ինձ համար գաղտնիք է մնում»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1540 (800):

''Մարտի երրորդ տասնօրյակ''. – 20 ռուբլով ավելանում է Թումանյանի աշխատավարձը:

Հայոց հրատարակչական ընկերության վարչությունը հաշվի է առնում, որ գրասենյակային գործերը գնալով շատանում են: Այդ շրջանից սկսած՝ Թիֆլիսի ոստիկանապետին ընկերությունը պիտի հաշվետվություն ներկայացներ իր գործունեության մասին՝ հիմնադրման օրվանից մինչև 1882 թվականը: Հարկավոր էին ելքի ու մուտքի վերաբերյալ ամենամսյա հաշվետվություններ: Այդ գործը Թումանյանի սրտովը չէր, որովհետև չէր սիրում հաշիվներ պահել. «Գրքերն ապառիկ տալիս էր վաճառելու զանազան անձանց և գրավաճառանոցների: Մոռանում էր վավերագիր կազմել փոստով ուղարկված գրքերի մասին, եnμեմն հաշվի պատճենը չէր թողնում գործերում, ստիպված հաճախորդի խոսքին էր հավատում: &lt;....&gt; Նա նույնիսկ անկարող էր լինում պարզել, թե ում է ուղարկել գրքերը, որպեսզի կարելի լիներ պարզել»:&lt;br&gt;
Դրա համար էլ μանաստեղծը հետա0այում հրաժարվում է այդ պաշտոնից:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 352:

''&lt;1892&gt;, մարտ, Թիֆլիս.'' – Նամակ Դ. Շահլամյանին (չի պահպանվել):

Հավանաբար շարադրում է կոնսիստորիայից իր դուրս գալու պատճառները: Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1829 (419բ լր.):

''&lt;1892&gt;, Մարտ.'' – Դ. Շահլամյանի նամակը Թումանյանին՝ Դսեղից:

Բանաստեղծի չպահպանված նամակի պատասխանն է:

Գրում է, որ ստացել է այդ նամակը: Ուրախ է, որ Թումանյանը դուրս է գալիս կոնսիստորիայից. «Միայն քեզ խնդրում եմ, որ դեռ տեղ ճարես և հետո դուրս գաս»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1829 (419μ լր.):

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Ինձ մի խնդրիր, ես չեմ երգի» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 115, 575:

''Մարտ, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 3, էջ 414) «Քրիստոսն անապատում» («Անապատի մեջ խավար ու տխուր...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 108, 573:

''Մարտ - ապրիլ.'' – «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրության հետ կապված բանակցություններ հրատարակիչ Մ. Բարխուդարյանի հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ, 320:

''Ապրիլի 5, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օր. Բ-ին» («Դու արտասվում ես, և քո ծանրավիշտ...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 116, 576:

''Ապրիլի 7.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին:

Շնորհավորում է Թումանյանի նոր պաշտոնը. «Ուղիղն ասած, ինձ դուր էր գալիս քո նախկին պաշտոնը»: Դժգոհում է, որ Թումանյանը Հրատարակչական ընկերության գործերի մասին իրեն տեղյակ չի պահում: Պատմում է իր տպավորությունները սպիտակ հաց վաճառող 14-ամյա մի աղջկա մասին, որը սիրահարվել է իրեն: Իսկ ինքը, խղճի խայթ զգալով հանդերձ, զվարճալի ժամանակ է անցկացնում. «Ուրախացնում եմ օրիորդին իմ ներկայությամբ»: Խորհուրդ է հարցնում Թումանյանից՝ ինչ անել. «Ես կարող եմ վերջ տալ այս դրությանը, որովհետև, ինչպես ասացի, սիրահարված չեմ: Բայց այդպիսով նրան բարոյապես սպանած կլինեմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 766 (452):

''Ապրիլի 8.'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Շնորհավորում է բանաստեղծի Զատիկը: Տեղեկացնում է, որ 14 բաժանորդ ունի: Խոստանում է գոյացած գումարը շուտով ուղարկել, իսկ այդ պահին ուղարկում է միայն 3 ռուբլի:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 941 (534):

''Ապրիլի 13, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Կասկած» («Ո՞վ ես, չար ոգի, դու, որ իմ սրտում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 117, 576:

''Ապրիլի 14, Թիֆլիս.'' – Ստանում է Ան. Աբովյանի՝ ապրիլի 7-ի նամակը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 766 (452):

''Ապրիլի &lt; 20-22 &gt;, Թիֆլիս.'' – Ստանում է նամակ Ա. Հովվյանից:

Գրում է, որ թեև արդեն 11 տարի է, ինչ Ախալքալաքի գավառում ուսուցիչ է, այդպիսի «սկանդալներ» չէր տեսել, ինչպիսին եղավ թեմական տեսչի նշանակած ուսուցիչների՝ Գ. Ջաղյանի և Եղիայի միջև:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1530 (791):

''Ապրիլի 28.'' – Մ. Ասլիբեկյանի նամակը Թումանյանին՝ Վլադիկավկազից:

Ուղարկում է գրքի բաժանորդագրությունից գոյացած 4 ռուբլի գումարը: Տեղեկացնում է, որ շուտով Էջմիածնից Թիֆլիս է գալու եպ. Կարապետ Արզումանյանը: Թումանյանը նրան պիտի հյուրընկալի իր տանը կամ տեղավորի հյուրանոցում, քանի որ Էջմիածնի առաջնակարգ մարդկանցից է. «Պահանջում եմ քեզանից հրամայական եղանակով որպես և դու իրավունք ունես հրամայելու ինձ՝ խեղդվիր:

Այս պարոնի և առհասարակ այսպիսի պարոնների` դեպի ինձ ունեցած համակրությունը այն աստիճան է հասած, որ եթե շապիկս հանելու լինեն, իրավունք չունեմ խոսելու»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 942 (535):

''Ապրիլի &lt; 28 – 29 &gt;.'' – Մի գյուղացու ձեռքով երկու նամակ է ուղարկում Արագովա (Ախալքալաք)՝ Ա. Հովվյանին:

Բովանդակությունն անհայտ է: Հավանաբար գրել է ընտրություններում 22 մշակականների հաղթանակի մասին: Պատասխան նամակում Հովվյանը տեղեկացնում է. «Այս րոպեիս
ստացա գյուղացու ձեռքով ուղարկած երկու նամակներդ էլ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1531 (793):

Ապրիլի 30. – Ա. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Արագովայից (Ախալքալաք):

Պատասխանն է Թումանյանի երկու նամակների, որ նա ուղարկել էր մի գյուղացու միջոցով: Տեղեկացնում է, թե ինչ արձագանք է գտել մշակականների հաղթանակը: Գրում է ազգին ծառայելու գաղափարի մասին: Նամակում հիշվում են Սիմոնը, Օլյան, Վրույրը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1531 (793):

''Ապրիլի 30.'' – Ա. Հովվյանի նամակը Թումանյանին:

Գրում է, որ ուշադրությամբ է կարդում ընկերոջ բանաստեղծությունները «Մուրճում». «... Բայց տեսնում եմ բանաստեղծական ուժ փոքրիկ ոտանավորներիդ մեջ, բառերի խիստ ընտրություն և դասավորություն և որ արժանավորագույնն է, այս բոլորը կարծես կատարվել է... առանց մտածելու, ինքն իրեն եկել է, և դու արձանա0րել ես տաղանդիդ րոպեական թելադրածը»:

Խնդրում է՝ «Բանաստեղծությունները» ստանալիս 20 օրինակ ուղարկել, որ բաժանի ծանոթ-բարեկամներին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1532 (792):

''Ապրիլ.'' – Հայոց հրատարակչական ընկերության գրասենյակում ծանոթանում է իշխանուհի Մ. Թումանյանի հետ:

Իշխանուհու հրավերով սկսում է հաճախել Թումանովների ընտանեկան «սալոնը», ուր շփվում է հասարակության վերնախավի՝ ազնվականության և մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչների հետ:&lt;br&gt;
ԱԻ 410:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Հանդիպում է աշուղ [[Ջիվանի|Ջիվանուն]] և նվիրում իր «Բանաստեղծությունների» առաջին հատորը:

Ընծայականը. «Յուր սիրելի երգիչ աշուղ Ջիվանուն նվեր Հովհաննես Թումանյանից»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 576:

''Մայիսի 1, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Սիրելի Ջիվան, ընկերդ իմ հոգու...» բանաստեղծությունը:

Գրված է Ջիվանուն նվիրած գրքի չորրորդ ազատ էջի վրա:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 118, 576:

''Մայիսի 3.'' – Գրում է «Ախ, որքան փարթամ կյանքը ծաղկում է...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 119, 577:

''Մայիսի 6.'' – Ա. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Արագովայից:

Գրում է. «Կաթողիկոսական պատգամավորները հիմի գուցե վերադարձած լինեն Էջմիածնից: ...Սուքիաս և Ներսես եպիսկոպոսները տեսնես եկե՞լ են: Մամբրեն, ասել է Աղայանցը, առաջնորդարանի և Ներսիսյան դպրոցի դռները միանգամայն փակում է երկուսի առաջ. ուղի՞ղ է արդյոք այդ հոգևորականների քենը, նախանձը...

Էջմիածնում ո՞վ գիտի ի՞նչ ղալմաղալ... այսքանը իմացա, որ Խրիմյանին են ընտրել, մյուս ընտրելու անունը չիմացա, այս քանի օրս կամ գուցե այս երեկո այդ էլ իմանանք»:

Դժգոհում է ճանապարհների դժվարությունից, ինչի պատճառով փոստը ուշ է հասնում:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1533 (794):

''Մայիսի 7, Ս.Պետերբուրգ.'' – Ստացվում է Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի գրաքննական արտոնությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 4, 586, ԱԻ 320:

''Մայիսի 29.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Էջմիածնից:

Խնդրում է Մալումյանին հաղորդել, որ ուզածն ուղարկել է և զարմանում է, թե ինչու չի ստացել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ, ԹՖ, 1564 (814):

''Մայիս, Թիֆլիս.'' – Առաջին անգամ տպագրում է («Մուրճ», 1892, թիվ 5, էջ 725) «Օր. Բ-ին» («Դու արտասվում ես, և քո ծանրավիշտ...») բանաստեղծությունը՝ «Նվեր» վերնագրով:

Վերնագիրը փոխել էր խմբագիրը՝ Ավ. Արասխանյանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 116, 576:

''Հունիսի 7, Թիֆլիս.'' – Մասնակցում է «Հայ գրագետներին օգնելու ընկերության»՝ գրական ֆոնդ ստեղծելու նախապատրաստական ժողովին՝ իբրև քարտուղար:

Կազմում է ժողովի արձանագրությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 106, 513:

''Հունիսի 13.–'' Ս. Հովվյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալցխայից:

Ուզում է «Նոր -Դարի» ոտանավորն ուղարկել «Մուրճին», բայց վախենում է՝ չտպագրեն:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 1529:

''Հունիսի 25, Թիֆլիս''. – Ստանում է նամակ «Մուրճի» խմբագրությունից Ա. Արասխանյանի ստորագրությամբ:

Արասխանյանը խնդրում է Թումանյանին, քանի որ Լևոն Մելիք-Ադամյանը բացակա էր, խմբագրել «Մուրճի» հերթական համարը, հատկապես Խալաթյանցի գրախոսականը, ուր [[գրաբար]] շատ [[բառ]]եր կան, իսկ շաբաթ օրը, երբ Լևոնը գա, հանձնել նրան:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 981 (547):

''Հունիսի 24, 29, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին:

Գրում է Թիֆլիսում տարածված խոլերայի մասին: Նկարագրում է իր առօրյան. ցերեկվա ժամը 10-ին գնում է գրասենյակ, երեկոյան կողմ՝ «Մուրճի» խմբագրություն, այնտեղից՝ թատրոնի այգի՝ գարեջուր խմելու և այլն: Գրում է, որ երիտասարդ աղջիկների շրջանում իր սիրային բանաստեղծությունները մեծ հաջողությամբ («խոլերայի արագությամբ») տարածվում են: Տեղեկացնում է, «որ հայոց լուսավորիչների՝ գրողների ապահովության համար ընկերություն է կազմվում՝ ֆոնդ են հիմնում» (տե՛ս հունիսի 7):

Գիրքը տպագրվում է: Սպասում է, որ երրորդ խմբագրության համար իրեն կուղարկեն: Հավանական է համարում, որ «մի երկու ամիս Լոռի անցկացնեն»՝ խոլերայից հեռու մնալու համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 104 – 107, 512-514:

''Հունիսի 26, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Օտարության մեջ» («Իմ եղբայրները օտարության մեջ...») բանաստեղծությունը:

Թումանյանի գիտական կենսագիրը, վկայակոչելով Ան. Աբովյանի, Ա. Ղլտճյանի, Ս. Հովվյանի և ուրիշների նամակները, գրում է. «Անշուշտ, իր պանդուխտ հայրենակիցների և ընկերների այդ նամակներն են Թումանյանին ներշնչել «Օտարության մեջ» բանաստեղծությունը» (ԱԻ, 250):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 120, 577:

''Հունիսի 30, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Լսո՞ւմ ես դու էլ, թե ինչ են խոսում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 120, 577:

''Հունիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 6, էջ 884) «Ռոմանս» («Երկու աչքով լալիս էր...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 107, 572-573:

''Հուլիսի &lt; 5-7 &gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Բովանդակությունը՝ ըստ Ան. Աբովյանի պատասխանի (տե՛ս հուլիսի 12). «Երկու թերթից բաղկացած նամակդ ստացա: Չես բացատրում միառժամանակ Զաքարիա դառնալուդ պատճառը»: «Այս անգամ հայկական գրականության վերաբերությամբ շատ քիչ բան ես գրել»: Բայց խոստացել է հաջորդ նամակում խոսել գրականությունից: Հետաքրքրվել է՝ նա գրականությամբ պարապում է, թե ոչ:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 767 (453):

''Հուլիսի 12''. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Մեժիբուժեից:

Բանաստեղծի՝ հուլիսի &lt;5-7&gt;-ի անհայտ նամակի պատասխանն է:

Գրում է, որ գրականությամբ պարապելու համար խոչընդոտներ կան: Սկսել է գրել կարճ-կարճ [[արձակ բանաստեղծություն]]ներ: Պատմում է լեհ լուսանկարիչ Գրեյցեմի մասին: Դա հետաքրքրել է Թումանյանին, և նա ընդգծել է նամակի հետևյալ տողերը. «Գրեյցեմը ինքը աշխատակցում է լեհական մի հրատարակության (ժուռնալ), որը հրատարակվում է Վարշավայում, որտեղ բացառապես տպագրվում են հայտնի գործիչների կենսագրությունը՝ առանց ազգի խտրության»: Գրեյցեմը ցույց է տվել, որ Բ տառի տակ Բեհբությանի կենսագրությունն է, Ա տառի տակ՝ Այվազովսկու և Այվազյան եպիսկոպոսի: Առաջարկում է Թումանյանին գրել [[Խաչատուր Աբովյան]]ի և [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] կենսագրությունները, ինքը կթարգմանի ռուսերեն և կտա Գրեյցեմին, որին խոստացել է:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 767 (453):

''Հուլիսի 15.''– Ընտանիքով դուրս է գալիս Թիֆլիսից և ուղևորվում Լոռի:

Գյուղ էին գնում դիֆտերիայի և խոլերայի վտանգից խուսափելու համար:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 108:

''Հուլիսի 17.'' – Գրում է «Ամառային երեկո» («Ամռան գիշերվա երկինքն աստղալի...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 123, 578:

''Հուլիսի 18.'' – Թիֆլիսից Բորչալուի ճանապարհով Լոռի գնալիս կանգ է առնում Շուլավերում:

Հյուրընկալվում է Շուլավերի տանուտեր, իր զավակներից մեկի կնքահայր պ. Սիմոն Պառավյանցի տանը: Հանդիպում է աներոջ՝ Թիֆլիսի կոնսիստորիայի անդամ տեր Հովհաննեսի հետ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 109:

''Հուլիսի 18, Շուլավեր.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Ավ. Արասխանյանին:

Գրում է Բորչալուի գավառի հատկապես թուրքաբնակ գյուղերում տարածված խոլերայի մասին .«Երկրորդ շաբաթն է, որ Բորչալուի 0ավառում խոլերա կա և այդ մասին տեղեկություն չկա տված ուր հարկն է: &lt;....&gt; Անշուշտ օ0նությունն ուշանալու է, և ճարակումն էլ լինելու է սաստիկ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 108 – 109, 514:

''Հուլիսի 18, Շուլավեր.'' – «Մուրճի» խմբագրին է ուղարկում երկու ոտանավոր:

Խոսքը «Օտարության մեջ» (տե՛ս հունիսի 26) և «Լսո՞ւմ ես դու էլ, թե ինչ են ասում» (տե՛ս հունիսի 30) բանաստեղծությունների մասին է:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 109, 514:

''Հուլիսի 21, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Փիլ. Վարդազարյանին:

Գրում է Մոսկվայում հրատարակվող «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրության հետ կապված խնդիրների մասին. «Ձեր նամակից ցավով իմացա, թե ես չեմ
կարող տեսնել գրքի երրորդ սրբագրությունը (տե՛ս հունիսի 24, 29), սակայն այդ կարևոր էր, որովհետև ես այնտեղ ուղղելու բաներ ունեի»:

Տեղեկացնում է, որ Շուլավերի ժողովարանը «Մուրճի» մայիսի համարը չի ստացել: Խնդրում է մի «Մուրճ» էլ իրեն ուղարկել:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 109:

''Հուլիսի &lt;25 – 28&gt;.'' – Նամակ Մ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Նամակի մասին հիշատակությունը և մոտավոր բովանդակությունը Մ. Թումանյանի պատասխանում (տե՛ս հուլիսի 30):

Բանաստեղծը գրել է. «Այս նամակը գրելիս սաստիկ կարկուտ է գալիս»: Հավանաբար բնության տարերքը համեմատել է իր մռայլ տրամադրության հետ, որի պատճառը կենցաղային հոգսերն էին: Ցանկություն է հայտնել, որ իշխանուհին փորձի գրել: Դիտել է, որ նա սիրում է անալիզներ անել:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 308-310:

''Հուլիսի 26.'' – Գրում է «Սըրտիս թագուհի...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 124, 578:

''Հուլիսի 30 .'' – Մ. Թումանյանի նամակը բանաստեղծին՝ Թիֆլիսից:

Գրում է. «Վերջապես ստացա Ձեր նամակը. ես շատ էի զարմանում, որ Դուք նամակ չեք գրում և շարունակ հարցնում էի թե՛ Ռուստեմից, թե՛ Ֆիլիպից, բայց նրանք էլ չէին ստանում»:

Ամեն կերպ աշխատում է փարատել բանաստեղծի մռայլ տրամադրությունը, կատակներ է անում:

Անհամբեր սպասում է, «թե երբ կվերջանա ամառը, երբ նորից բոլորս միասին կժողովվենք, որ կարդանք, վիճենք, դատենք: Ա՜խ, որպիսի զվարճություն ինձ համար այդպես ժամանակ անցկացնել, կյանք է և եթե ինձանից խլեն այդ զվարճությունը, ես, ով գիտե, չդիմանամ: Բայց ով կարող է խլել, ես կմրցեմ մինչև վերջին շունչս և չեմ զիջիլ ոչ մեկի առաջ: Ինձ թվում է, որ ես չեմ ապրում, ուզում եմ ջնջել այս ամիսները, թեև երբ ժամանակ եմ ձեռք գցում, իսկույն սկսում եմ երազել իմ սիրած նյութերի վրա և երբեմն այնպես հեռու եմ գնում, որ արթնանալը դժվար է լինում»:

Վերջում քաջալերում է μանաստեղծին. «Դուք միք հուսահատվի, Ձեզ ուրախ պահեցեք, ես ամեն ջանք գործ կդնեմ Ձեզ այդ նեղ դրությունից հանելու համար: Աստված ողորմած է, կարելի է Ձեր հանգամանքները փոխվեն դեպի լավը»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 308-310:

''Հուլիս – օգոստոս, Թիֆլիս.'' – Առաջին անգամ տպագրվում են («Մուրճ», 1892, թիվ 7-8) «Օտարության մեջ» («Իմ եղբայրները օտարության մեջ...») (էջ 1045) և «Լսո՞ւմ ես դու էլ, թե ինչ են խոսում...» (էջ 1046) բանաստեղծությունները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 120-121, 577-578:

''Հուլիսի վերջից մինչև օգոստոսի 12.'' – Մի քանի օր Դսեղում է:

Օգոստոսի 12-ին Ավ. Արասխանյանին գրում է. «Ես մինչև օրս մեր գյուղումն էի: Մայրս սաստիկ հիվանդ էր, գնացել էի տեսնելու»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 110:

''Օգոստոսի 12.'' – Դսեղից վերադառնում է Ջալալօղլի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 110:

''Օգոստոսի 12, Ջալալօղլի.'' – Ստանում է Գր. Վանցյանի նամակը (չի պահպանվել):

Նամակի «հետի թերթը» ուղարկելով Արասխանյանին` Թումանյանը 0րում է. «Խնդրում է ուշադրություն դարձնել «Մուրճում» տպագրելի յուր «Բոշաներ» հոդվածի մեջ եղած
օտարազգի բառերի ճշտության վրա: Այս թերթը պարունակում է նույն բառերը պարզ և մեկին գրած, որ Դուք աչքի առաջ ունենաք տպագրության ժամանակ, եթե կպատահեն դժվար ընթեռնելի օտարազգի բառեր»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 1101:

''Օգոստոսի 12.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Փիլ. Վարդազարյանին:

Գրում է, որ Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրության վերաբերյալ խոսել է Ա. Զարգարյանի հետ: Հայտնում է, որ հեղինակի կատարած փոփոխությունները հաշվի են առնված:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 3050 (1658):

''Օգոստոսի 12.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է. «Ես զարմանում եմ, թե ինչպես կարելի է խնդրել, որ երրորդ սրբագրությունը ես Ձեզ ուղարկեմ (տե՛ս հունիսի 24, 29, հուլիսի 21), չնշելով թե քանի օր տառերը բռնված պիտի լինին առաջին երկու սրբագրությունով, երկու շաբաթ էլ պետք կլինի սպասել, որ երրորդ սրբագրությունը ստացվի: Այդպիսի գործի համար ահագին քանակությամբ [[տառ]]եր են պետք, կրկնակի գին և այն ժամանակ հազիվհազ տարին մի քանի գիրք կարողանանք տպել»:

Տեղեկացնում է, որ բանաստեղծի նախորդ «ուղղելիքը աչքի են առնված»: Հայտնում է, որ առաջին գրքից իր մոտ օրինակներ կան մնացած. երկրորդ գրքի հետ դրանք էլ կուղարկի:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 310-311:

''Օգոստոսի 12, Ջալալօղլի.'' – Նամակ Թիֆլիս՝ Ավ. Արասխանյանին:

Գրում է մոր հիվանդության, Գր. Վանցյանից ստացած նամակի և մի քանի 0յուղերում տարածված խոլերայի մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 110, 514:

''Օգոստոսի 14, Ջալալօղլի.'' – Գրում է «Օ՜, լո՛ւռ կաց, ընկե՛ր, այդ ի՞նչ ես ասում...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 125, 578:

Օգոստոսի 31. – Ան. Աբովյանի բաց նամակը Թումանյանին՝ Մեժիբուժեեից:

Գրում է, որ խոլերան ուզում է հիմա էլ իրենց մոտ հյուր գալ: Խնդրում է իրեն պատասխանել Կամենեց – Պոդոլսկի հասցեով սեպտեմբերի 5-6-ը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 768 (211 լր.):

''Աշնանամուտ''. – Հանդիպում է Ս. Հովվյանի հետ:

Զրուցում են հրատարակվելիք 0րքի մասին: Հովվյանը խոստանում է բաժանորդներ գտնել:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 258:

''&lt;Սեպտեմբերի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Այդ մասին տեղեկությունը՝ Ան. Աբովյանի պատասխան նամակում (տե՛ս սեպտեմբերի 17):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 769 (454):

''Սեպտեմբերի 7.'' – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին՝ Էջմիածնից:

Գրում է, որ արդեն սարկավագ է, շուտով վարդապետ է դառնալու: Խնդրում է Թումանյանի 0րքերից, ներկայացնում է դրանց վաճառքի գումարային հին հաշիվները:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1561 (381/6 լր.):

''Սեպտեմբերի առաջին տասնօրյակ.'' – Լոռուց՝ Դսեղից, վերադառնում է Թիֆլիս:

Սեպտեմբերի 12-ին Ա. Ղլտճյանին գրում է. «Ես նոր եմ վերադարձել գյուղից, ամառանոց էինք գնացել»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 111:

''Սեպտեմբերի 12, Թիֆլիս.'' – Նամակ Ա. Ղլտճյանին:

Շնորհավորում է ընկերոջը՝ Արսեն անունով կուսակրոն աբեղա ձեռնադրվելու կապակցությամբ: Գրում է. «Սիրելի ընկեր, հայոց կուսակրոն հոգևորականությունը այս օրերում
ծանր գործ ունի կատարելու. մեր ներկա վիճակի բարվոքման և ապագայի ապահովության խնդիրը դրված է նորա առաջին, դու էլ մտնելով այդ դասակարգի մեջ, պատասխանատու հոգատարի պարտականություն ես հանձն առնում: Դու, անշուշտ, քաջ զգում ես այս բոլորը, և ես սրտումս հույս տածելով քո ապագա ազգանվեր և լուսամիտ գործունեության նկատմամբ, համբուրվելով շնորհավորում եմ սրբազան պաշտոնդ և խորասիրտ մաղթում եմ հաջողություն...»:

Տեղեկացնում է, որ Ղլտճյանի համար գրքեր է գնել, պատվիրում է. «Դու աշխատիր գրքեր շատ ունենալ»: Առաքելյանը և Վանցյանը «գրականության մշակ են դարձել»: Մեծ աղմուկ է հանել և անախորժ տպավորություն թողել Գամառ Քաթիպայի «Աստառը» պարսավագիրը՝ Գր. Արծրունու և նրա կնոջ մասին:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 110-111, 516:

Սեպտեմբերի 17. – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց-Պոդոլսկից:

Բանաստեղծի՝ սեպտեմբերի սկզբի անհայտ բաց նամակի պատասխանն է: Գրում է. «Բաց նամակդ ստացա, հուսով եմ, որ փակն էլ արդեն ճանապարհին կլինի»:

Հետաքրքրվում է Գրոմնիցկու «Армйане в Польше» գրքով (Վարշավա, 1889): Ներկայացնում է գրքի համառոտ բովանդակությունը: Ուզում է իմանալ, թե Թիֆլիսում հայտնի՞ է այդ գիրքը: Խնդրում է գրքի [[հայերեն]] կամ [[ռուսերեն]] թարգմանությունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 769 (454):

''Սեպտեմբերի 21''.– Ջ. Տեր-Գրիգորյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալքալաքից:

Խնդրում է «Մշակի» խմբագրությունից իմանալ՝ Թումանյանի միջոցով ուղարկված հոդվածը տպագրվելու է «Մշակում», թե ոչ: Եթե չի տպագրվելու, խնդրում է այնտեղից վերցնել ու հանձնել «Մուրճին»: Իսկ եթե ուշ են տպագրելու, պատրաստ է մի քանի բան ավելացնել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2187 (1140):

Սեպտեմբերի 25. – Գր. Վանցյանի նամակը Թումանյանին՝ Ախալքալաքից:

Գրում է «Իմ եղբայրները օտարության մեջ...» (տե՛ս հունիսի 26, հուլիս-օգոստոս) բանաստեղծությունից իր ստացած տպավորության մասին. «Կարծես իմ սրտից են բխել այդ խոսքերը. կրկնում եմ, չմոռանաս նախկին ուղղությունդ. չմոռանաս այն ժողովուրդը, որ քեզ ծնել է: Երգիր ժողովրդի ցավն ու վիշտը, հոգսն ու թշվառությունը: Սաքոներիդ ձեռից բաց չթողնես»:

Խնդրում է Թումանյանի գրքից «մի 15 հատ»: Հարցնում է օրիորդ Աննա Սահակյանից, խնդրում է [[Վրթանես Փափազյան]]ի հասցեն: Հետաքրքրվում է. «Ի՞նչ եղավ հայոց թատրոնի բանը, պիտի կայանա՞ թե ոչ»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 311:

''&lt;Սեպտեմբերի երկրորդ կես&gt;, Թիֆլիս .'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Դժգոհում է, որ «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրությունն ուշանում է. «...Մի՞թե ուսանողները ինձանից առաջ էին գործը հանձնել ձեր տպարանին*, եթե այդպես էր, յուր ժամանակին կհայտնեիք»:
* Խոսքը վերաբերում է «Հօգուտ ռուս սովյալների» ժողովածուին, որ հրատարակվում էր Մոսկվայի հայ ուսանողների նախաձեռնությամբ:

Լույս է տեսել 1892 թ. աշնանը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 111-112, 516 - 517:

''&lt;Սեպտեմբերի երկրորդ կես&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Բ. Թումանյանին (չի պահպանվել):

Խնդրում է Մոսկվայից ստանալ իր գրքերը: Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում (տես՛ հոկտեմբերի 23):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1230 (648):

''Սեպտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 9, էջ 1273) «Ամառային երեկո» («Ամռան 0իշերվա երկինքն աստղալի...») բանաստեղծությունը՝ առանց վերնագրի:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 123, 578:

Սեպտեմբեր. – Գրում է «Տենչ» («Մեկն էլ այն է հոգուս անթիվ տենչերի») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 126, 579:

''Հոկտեմբերի 14, Թիֆլիս.'' – Գրում է գրախոսական Պ. Մոճոռյանցի «Բանաստեղծություններ» (Ալեքսանդրապոլ, 1892) գրքի մասին:

Գիրքը համարում է խոտան, իսկ հեղինակին՝ «բանաստեղծի հռչակ ունենալու ցանկությամբ հիվանդացած», «բնատուր շնորհքից զուրկ, մտքեր, թեմաներ մուրացող, հանգեր
թխող, անճոռնի աղաղակներով Օլիմպոսի գագաթը ձգտող, փառքերի ետևից ընկած» շատերից մեկը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 6, 13-17:

''Հոկտեմբերի 20.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց – Պոդոլսկից:

Գրում է [[Ադամ Նւցկևիչ|Միցկևիչի]] մասին «Նոր - Դարում» տպագրված մատենախոսության մասին: Ինքը այդ համարները կորցրել է: Խնդրում է Թումանյանին ճարել և ուղարկել իրեն, եթե հնարավոր է, ռուսերեն թարգմանությամբ, եթե ոչ, ստիպված կլինի ինքը թարգմանել:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 770 (455):

''Հոկտեմբերի 23.'' – Բ. Թումանյանի նամակը Հովհ. Թումանյանին՝ Ս. Պետերբուրգից:

Գրում է, որ ստացել է Թումանյանի գրքերը: Հարցնում է բանաստեղծի կարծիքը իր և Ալ. Մելիքյանցի թարգմանությունները տպագրելու մասին: Հետաքրքրվում է հրատարակչական ընկերության պայմաններով:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1230 (648):

''Հոկտեմբերի 25.'' – Մ. Բարխուդարյանի հեռագիրը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Գրում է, որ «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը պատրաստ կլինի նոյեմբերի 1-ին:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1040 (566):

''Հոկտեմբերի 27''. – Ա. Ղլտճյանի նամակը Թումանյանին:

Գրում է, որ ստացել է Թումանյանի նամակը: Խնդրում է գրքերից 20 օրինակ ուղարկել: Ինչ-որ թարգմանություն է անում ռուսերենից, որը կուղարկի «Մուրճին»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 1562 (812):

Հոկտեմբերի 28. – Ա. Տեր-Հակոբյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուլավերից:

Նամակաբերը Արշամի աներոջ որդին էր՝ Աբրահամը, որ գալիս էր վկայագիր ստանալու: Խնդրում է Թումանյանին օժանդակել խնդրի արագ լուծմանը, քանի որ նոյեմբերի 1-ին արդեն կանչված է զինապարտության:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2213 (493/7):

''&lt;Հոկտեմբերի վերջ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Հավանաբար Ան. Աբովյանի վերջին նամակի (տե՛ս հոկտեմբերի 20) պատասխանն է: Հարցնում է Միցկևիչի մասին գրված հոդվածներից «Նոր - Դարում» և այլուր, հատկապես «Նոր - Դարի» այն համարի մասին, որտեղ տպագրվել է Միցկևիչի մասին մատենախոսական: Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում (տե՛ս նոյեUμերի 17):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 771 (456):

''&lt;Հոկտեմբեր&gt;, Թիֆլիս.'' – Տպագրվում են («Մուրճ», 1892, թիվ 10, էջ էջ 1433, 1434) և «Օ՜, լու՛ռ կաց, ընկե՛ր, այդ ի՞նչ ես երգում...» և «Ա՜խ, ո՜րքան փարթամ կյանքը ծաղկում է...» բանաստեղծությունները:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 119, 125, 577, 578:

''Նոյեմբերի 1.'' – Հ. Ստեփանյանի նամակը Թումանյանին՝ Շուշիից:

Գրում է, որ 18-19 օր է, ինչ ստացել է իր նամակի պատասխանը: Հարցնում է Թումանյանի նորածին երեխայի անունը:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 2003 (446 լր.):

''&lt;Նոյեմբերի սկիզբ&gt;, Թիֆլիս.'' – Բաց նամակ Ան. Աբովյանին (չի պահպանվել):

Հետաքրքրվում է Միցկևիչի մասին տպագրված հոդվածներով՝ «Նոր-Դարում» և այլուր: Հարցնում է մասնավորապես «Նոր-Դարի» այն համարի մասին, որտեղ տպագրվել է Միցկևիչի մասին խմբագրական:

Տեղեկությունը՝ պատասխան նամակում (տե՛ս նոյեմբերի 17):&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, թիվ 771 (456):

''Նոյեմբերի 17.'' – Ան. Աբովյանի նամակը Թումանյանին՝ Կամենեց - Պոդոլսկից:

Հետաքրքրվում է «Նոր - Դարի» 1890 թ. այն համարներով, ուր նյութեր կան Միցկևիչի մասին: Տեղացի ոմն պ. Գրիցին զարմացել է, որ լեհացի գրողները հայերի մասին այնքան շատ գրվածքներ ունեն, իսկ հայերը լեհացիների մասին՝ գրեթե ոչինչ: Դրա համար, Գրիցինի խնդրանքով, ուզում է «Նոր - Դար» պարբերականում տպագրված գովեստի խոսքերը Միցկևիչի մասին թարգմանաբար ներկայացնել լեհերին.

«Քանի դու պստիկ մարդ էիր, այդ ժամանակ ծուլություն չէր նկատվում քո մեջ, իսկ այժմ, որովհետև տաղանդիդ շնորհիվ մեծ մարդ ես դարձել, ծուլացել ես մեզ նման պզտիկ մարդերի նկատմամբ»:

«Սակայն իսկական բանաստեղծի կոչումը չէ կարող պարունակել յուր մեջ հպարտության ո0ին: &lt;....&gt; Քո բարեկամները յարաբ ովքե՞ր են, արդյոք չի կարելի, որ դրանց խնդրես իմ մասին էլ մի կարգադրություն անեն, էս չարքաշ կյանքից ազատեն»:

Իսկ ինչ վերաբերում է ինձ, ես քո թե՛ մտավոր և թե՛ նյութական առաջադիմության մասին նույնքան ուրախ եմ, որքան որ ուրախ կլինեի ինքս ինձ համար:

&lt;....&gt; Ձերոնց բարևում եմ փոխադարձաբար:

Իսկ քեզ ո՛չ բարևում, և ո՛չ էլ բարևդ ընդունում եմ»:&lt;br&gt;
ԳԱԹ ԹՖ, 771 (456):

''Նոյեմբերի 23.'' – Մ. Բարխուդարյանի նամակը Թումանյանին՝ Մոսկվայից:

Ներողություն է խնդրում գրքի տպագրությունն ուշացնելու համար: Պատճառը գրաշարների պակասն է եղել: Տեղեկացնում է. «Վերջապես տպագրությունը ավարտեցինք և այսօր
գրքերի մի մասը ճանապարհ եմ ձգում պ. Փ. Վարդազարյանի անունով, իսկ մյուս մասը կուղարկեմ, երբ գրաքննությունից կստանամ լույս հանելու իրավունքը»:&lt;br&gt;
ՈՒՀ 4, 312:

''Նոյեմբերի 27.'' – Մասնակցում է Գր. Արծրունու թաղման արարողությանը:

Հուղարկավորության ժամանակ ծանոթանում է Ախալքալաքից իբրև թաղման պատգամավոր եկած Ջալալ Տեր-Գրիգորյանի հետ: Բազարնայա փողոցին ուղղահայաց փողոցներից մեկում՝ Հրատարակչական ընկերության գրասենյակում՝ «Մշակի» խմբագրատնից ոչ այնքան հեռու, Թումանյանը կատարում էր թաղմանը եկած պատգամավորների և ծաղկեպսակների գրանցումը (կատարում է թվով 308 գրանցում):&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 400-401:

''Նոյեմբերի 30.'' – Սարգիս քահանա Տեր - Սարգսյանի նամակը Թումանյանին՝ Գյուլագարակից:

Դիմում է Թումանյանին «անմոռաց եղբայր իմ» արտահայտությամբ և խնդրում տեղեկություն հաղորդել կոնսիստորիայում իր որդուն ծննդյան վկայական տալու մասին դիմումի վերաբերյալ: Խնդրում է կոնսիստորիայից ստանալ և շտապ ուղարկել, իր կողմից ողջունել Կարապետ Արտամիջյան տեր Հովհաննես հորը:&lt;br&gt;
ԹՏԹ, 2229:

''Նոյեմբերի &lt;երրորդ տասնօրյակ&gt;, Թիֆլիս.'' – Մոսկվայից ստանում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ գրքի երկու ազդօրինակ:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 517:

''Նոյեմբերի &lt;երրորդ տասնօրյակ&gt;, Թիֆլիս.'' – Նամակ Մոսկվա՝ Մ. Բարխուդարյանին:

Դժգոհում է «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորի տպագրության որակից. «...արտաքինը այլանդակ է ուղղակի .... Ավելի խայտառակ է ներքին մասը. առաջին կարդալով 40 սխալ գտա: Դուք անկարելի եք համարում երրորդ սրբագրության իմ տեսնելը, և երաշխավորում տպագրության մաքրության համար (տե՛ս օգոստոսի 12): Այժմ, ասացեք խնդրեմ, կարելի՞ է տալ հասարակությանը մի 160 երեսանոց գիրք, այն էլ բանաստեղծություններ, այսքան սխալներով: Ձեր սրբագրողը կամ հայերեն չի իմացել, կամ, ինչպես ասում են, գլխիցն ըռադ է արել, բայց այդ չի կարելի ներել. պետք է հասկանալ, թե ինչ նշանակություն ունի հեղինակի համար ընդհանրապես, և
բանաստեղծի համար մասնավորապես, ամեն մի խոսք, մի կետ»:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 112-113:

''Նոյեմբեր.'' – Մոսկվայում 1200 [[տպաքանակ]]ով լույս է տեսնում «Բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 9, 517:

''Նոյեմբեր, Թիֆլիս''. – Կովկասի հայոց հրատարակչական ընկերության գրասենյակում ծանոթանում է [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանի]] հետ:

Իսահակյանը դեռ Գևորգյան ճեմարանի աշակերտ էր և եկել էր Թիֆլիս՝ Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» առաջին հատորի վաճառքից գոյացած գումարը հեղինակին հանձնելու: Հարցնում է իր գրքի թողած տպավորության մասին: Իսահակյանը մի քանի ոտանավոր է արտասանում առաջին հատորից և հեղինակից նվեր ստանում երկրորդ հատորը:

Իսահակյանը հիշում է. «Առաջին հանդիպումով շատ հաճելի տպավորություն ստացա Թումանյանից: Վարմունքը պարզ էր և ընկերական: Նրա դեմքը ողողված էր, կարծես, մի ներքին լույսով: Փարթամ մազերով, աչքերը խոր ու խոհուն: Ժպիտը միշտ ներկա էր դեմքի վրա»:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 7:

Նոյեմբեր. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 11, էջ 1564) «Կասկած» («Ո՞վ ես, չար ոգի, դո՛ւ, որ իմ սրտում...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 117, 576:

Նոյեմբեր. – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 11, էջ 1583) «Տենչ» («Մեկն էլ այն է հոգուս անթիվ տենչերի...») բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 126, 579:

''Դեկտեմբերի 27, երեկոյան ժամը 10 լույս 28-ի գիշեր, ժամը 1.'' – Մասնակցում է Ս. Աղաբալյանի հարսանիքին և ընտրվում թամադա:&lt;br&gt;
ԹԺՀ, 401:

''Դեկտեմբեր.'' – Լույս է տեսնում Տ. Փիրումյանի հոդվածը:

Գրում է, որ ինքն է Թումանյանին պատմել «Ախթամար» [[բալլադ]]ի հիմքում ընկած [[լեգենդ]]ը (տե՛ս նաև՝ 1893, մարտ-ապրիլ):&lt;br&gt;
«Աղբյուր», 1892, թիվ 12:

''Դեկտեմբեր, Թիֆլիս.'' – Գրում և տպագրում է («Մուրճ», 1892, թիվ 12, էջ 1800) «Մոռացված սեր» («Սիրում էի երբեմն քեզ...» բանաստեղծությունը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 127, 579:

''Դեկտեմբեր.'' – Առաջին անգամ տպագրվում է («Մուրճ», 1892, թիվ 12, էջ 1815) «Օր. Օ. Գ.-ի ալբոմում» («Ի՞նչ ես ուզում, որ թողնեի...») բանաստեղծությունը (տե՛ս 1893, հունվարի 6):&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 133, 581:

''1892, Թիֆլիս.'' – Գրում է «Վատ օրեր» («Ցուրտ է, իմ ընկե՛ր, ու հողմ ահագին...») ոտանավորը:&lt;br&gt;
ԵԼԺ 1, 128, 579:

''1892, Թիֆլիս''. – Հոր՝ տեր Թադևոսի, կնոջ և 3-ամյա որդու՝ Մուշեղի հետ մտնում են Գոլովինսկի (այժմ՝ Ռուսթավելի) պողոտայում գտնվող երկհարկանի խաղալիքի խանութը:

Եnμ տեր Թադևոսը թոռնիկի համար խաղալիք է գնում (ձի լծած մի կառք), Թումանյանը խնդրում է իր համար էլ խաղալիք գնել. «Ես էլ քո էրեխեն եմ, ինձ համար էլ առ»: Հայրը նրա համար ևս գնում է մի խաղալիք՝ կեգլի:&lt;br&gt;
ԹԺՀ 335:

[[Կատեգորիա:1892]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1893</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1406</id>
      <timestamp>2011-03-04T11:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="227">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3618</id>
      <timestamp>2011-07-04T17:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="391">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6718</id>
      <timestamp>2011-11-13T08:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="561">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7530</id>
      <timestamp>2012-02-23T13:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="669">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Սիմոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7531</id>
      <timestamp>2012-02-23T13:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="671">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8902</id>
      <timestamp>2012-06-27T13:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="808">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9874</id>
      <timestamp>2012-08-13T14:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="921">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11397</id>
      <timestamp>2012-10-16T05:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1097">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11695</id>
      <timestamp>2012-10-30T13:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1196">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11744</id>
      <timestamp>2012-11-01T07:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1307">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11989</id>
      <timestamp>2012-11-19T14:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1402">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12222</id>
      <timestamp>2012-12-08T23:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1527">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Իսհակ Իսհակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12223</id>
      <timestamp>2012-12-08T23:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1531">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20342</id>
      <timestamp>2014-06-29T08:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1644">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Խարլամպիյ Բարանով]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20486</id>
      <timestamp>2014-09-29T18:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1801">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Խարլամպիյ Բարանով]], ռուս արաբագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1916]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Վարդան Գևորգյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բագարատ Թևյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1967]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1961]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Գի դը Մոպասան]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1850]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Ֆրենսիս Ադամս]], անգլո-ավստրալական արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ստեփան Յազըճյան]], հայ բանասեր, աշխարհագետ, քերական, թարգմանիչ (ծնվ. [[1815]]):

[[Կատեգորիա:1893]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1894</title>
    <ns>0</ns>
    <id>942</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1975</id>
      <timestamp>2011-04-13T08:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):  [[Կատեգորիա:1894]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="184">== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6356</id>
      <timestamp>2011-10-26T11:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="342">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8365</id>
      <timestamp>2012-05-04T12:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9675</id>
      <timestamp>2012-08-07T12:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="549">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11306</id>
      <timestamp>2012-10-12T19:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="696">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11987</id>
      <timestamp>2012-11-18T17:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="801">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12036</id>
      <timestamp>2012-11-27T16:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="911">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12131</id>
      <timestamp>2012-12-06T08:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="979">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13381</id>
      <timestamp>2013-02-06T09:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1062">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13763</id>
      <timestamp>2013-02-26T08:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1144">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14139</id>
      <timestamp>2013-03-19T09:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1356">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14153</id>
      <timestamp>2013-03-19T16:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1470">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16252</id>
      <timestamp>2013-08-08T23:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1583">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16983</id>
      <timestamp>2013-08-22T23:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1729">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1963]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17744</id>
      <timestamp>2013-11-04T23:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1832">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1963]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Օննիկ Մահտեսյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ՞):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18581</id>
      <timestamp>2013-12-22T09:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1925">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1973]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1963]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (մահ. [[1977]])։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (մահ. [[1972]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (մահ. [[1993]]):
* [[Ավետիս Արունտերյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (մահ. [[1926]]):
* [[Բեատրիս Երիցյան]], իտալագիր արձակագիր, նկարչուհի (մահ. ):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Սարգիս Խաշխաշյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Օննիկ Մահտեսյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ՞):
* [[Գրիգորի Վերմիշև]], ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Պողոս Իզմայիլյան]], հայ հասարակական գործիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1852]]):
* [[Վլադիմիր Մեժով]], ռուս խոշորագույն մատենագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1894]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1895</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1388</id>
      <timestamp>2011-03-04T10:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):  [[Կատեգոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2579</id>
      <timestamp>2011-04-30T12:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="306">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3638</id>
      <timestamp>2011-07-06T08:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="463">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6481</id>
      <timestamp>2011-10-30T20:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="534">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9059</id>
      <timestamp>2012-07-11T13:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="690">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10433</id>
      <timestamp>2012-08-23T16:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="546">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10621</id>
      <timestamp>2012-09-02T06:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="663">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11887</id>
      <timestamp>2012-11-07T19:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12142</id>
      <timestamp>2012-12-07T09:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="892">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14663</id>
      <timestamp>2013-04-04T08:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="965">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16360</id>
      <timestamp>2013-08-10T06:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1179">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]], [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16364</id>
      <timestamp>2013-08-10T06:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1180">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17203</id>
      <timestamp>2013-08-31T06:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1323">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1818]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18023</id>
      <timestamp>2013-11-20T17:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1460">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):
* [[Հարություն Շալյան]], անգլիագիր հայ հայագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ?):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1818]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18223</id>
      <timestamp>2013-11-25T18:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1576">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):
* [[Հարություն Շալյան]], անգլիագիր հայ հայագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ?):
* [[Տիգրան Պոյաճյան]], հայ բանասեր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1818]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19421</id>
      <timestamp>2014-04-20T11:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1741">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Ժան Ժիոնո]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1958]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (մահ. [[1978]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1934]]): 
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (մահ. [[1952]]):
* [[Հրանտ Գուրապյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1963]]):
* [[Համաստեղ]] - հայ արձակագիր (մահ. [[1966]]):
* [[Հարություն Շալյան]], անգլիագիր հայ հայագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ?):
* [[Տիգրան Պոյաճյան]], հայ բանասեր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Սամվել Գաթըրճյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1828]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հովհաննես Հյունքյարպեյենտյան]], հայ բառարանագիր (ծնվ. [[1818]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1896</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4762</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10434</id>
      <timestamp>2012-08-23T16:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):  [[Կատեգոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11424</id>
      <timestamp>2012-10-17T11:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Միխայիլ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11425</id>
      <timestamp>2012-10-17T11:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12033</id>
      <timestamp>2012-11-27T11:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="468">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13460</id>
      <timestamp>2013-02-13T16:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="688">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14060</id>
      <timestamp>2013-03-14T06:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="803">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14563</id>
      <timestamp>2013-03-31T20:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="959">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14808</id>
      <timestamp>2013-04-08T08:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15338</id>
      <timestamp>2013-05-17T19:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1114">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15504</id>
      <timestamp>2013-05-25T16:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1197">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16151</id>
      <timestamp>2013-08-07T22:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1371">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16200</id>
      <timestamp>2013-08-08T16:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1492">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (մահ. [[1981]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16776</id>
      <timestamp>2013-08-17T18:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1577">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (մահ. [[1981]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16945</id>
      <timestamp>2013-08-21T17:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1714">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (մահ. [[1981]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1974]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18000</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1850">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (մահ. [[1981]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1974]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Անահիտ Նավասարդ]], հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18049</id>
      <timestamp>2013-11-20T21:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1965">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 5]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (մահ. [[1981]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (մահ. [[1981]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1979]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (մահ. [[1974]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (մահ. [[1919]])։
* [[Ռաֆայել Զարդարյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. ):
* [[Անահիտ Նավասարդ]], հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1954]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Հմայակ Շեմս]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (մահ. [[1952]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (մահ. [[1972]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:1896]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1897</title>
    <ns>0</ns>
    <id>853</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1801</id>
      <timestamp>2011-04-06T15:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):  [[Կատեգորիա:1897]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2150</id>
      <timestamp>2011-04-15T13:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="259">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4932</id>
      <timestamp>2011-08-30T16:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="414">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7743</id>
      <timestamp>2012-03-13T08:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="551">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8923</id>
      <timestamp>2012-06-27T20:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="717">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8940</id>
      <timestamp>2012-06-30T04:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="841">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10277</id>
      <timestamp>2012-08-15T15:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1042">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11298</id>
      <timestamp>2012-10-12T17:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1183">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12333</id>
      <timestamp>2012-12-16T14:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1334">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18191</id>
      <timestamp>2013-11-23T18:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1458">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18194</id>
      <timestamp>2013-11-23T19:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1575">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19472</id>
      <timestamp>2014-04-25T23:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1715">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Ալֆոնս Դոդե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19578</id>
      <timestamp>2014-05-02T23:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1874">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Մուխթար Աուեզով]], ղազախ արձակագիր, դրամատուրգ և գիտնական (մահ. [[1961]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Ալֆոնս Դոդե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20607</id>
      <timestamp>2014-11-09T17:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1971">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1937]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Ապրիլի 17]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1975]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Մուխթար Աուեզով]], ղազախ արձակագիր, դրամատուրգ և գիտնական (մահ. [[1961]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (մահ. [[1965]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (մահ. [[1958]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (մահ. [[1968]]):
* [[Վերժին Հաճընլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Ղուկաս Տերտերյան]],  հայ բանասեր, գրական-գիտական գործիչ (ծնվ. [[1819]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Ղևոնդ Հովնանյան]],  բանասեր, լեզվաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1817]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Ալֆոնս Դոդե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1897]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1898</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3504</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7423</id>
      <timestamp>2012-02-14T20:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):  [[Կատեգորիա:1898]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7853</id>
      <timestamp>2012-03-20T10:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="381">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8013</id>
      <timestamp>2012-04-14T06:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="558">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8655</id>
      <timestamp>2012-05-22T05:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="685">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9641</id>
      <timestamp>2012-08-05T08:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Զարեհ Արշակ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9642</id>
      <timestamp>2012-08-05T08:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11961</id>
      <timestamp>2012-11-14T13:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="899">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14523</id>
      <timestamp>2013-03-29T15:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1008">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15344</id>
      <timestamp>2013-05-17T20:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1126">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19136</id>
      <timestamp>2014-02-09T18:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1235">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Կոստա Աբրաշևիչ]], սերբ բանաստեղծ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19263</id>
      <timestamp>2014-03-20T03:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1327">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Միհրան Տեր-Ստեփանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Կոստա Աբրաշևիչ]], սերբ բանաստեղծ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20004</id>
      <timestamp>2014-05-28T14:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1450">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (մահ. [[1972]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1955]]):
* [[Արշակ Զարեհ]], հայ գրող, դերասան (մահ. ):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Միհրան Տեր-Ստեփանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Կոստա Աբրաշևիչ]], սերբ բանաստեղծ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Մովսես Ամպերպոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1808]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Ալգերդ Աբուխովիչ]], բելառուս գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Ստեֆան Մալարմե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1842]])։

[[Կատեգորիա:1898]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1899</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>27</id>
      <timestamp>2011-01-28T13:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''1899 թվական'''  '''1899-ին ծնվածներ'''   * [[Մարտի 23]] – սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">'''1899 թվական'''

'''1899-ին ծնվածներ''' 

* [[Մարտի 23]] – սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>28</id>
      <timestamp>2011-01-28T13:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">'''1899 թվական'''

'''1899-ին ծնվածներ''' 

* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>45</id>
      <timestamp>2011-01-28T14:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="184">== Ծնվածներ ==
 

* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>444</id>
      <timestamp>2011-02-02T09:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="212">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2523</id>
      <timestamp>2011-04-27T14:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="354">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5237</id>
      <timestamp>2011-09-09T07:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="520">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5968</id>
      <timestamp>2011-10-07T03:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="700">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11180</id>
      <timestamp>2012-10-02T15:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="803">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11376</id>
      <timestamp>2012-10-14T07:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="892">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12123</id>
      <timestamp>2012-12-04T19:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1021">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12203</id>
      <timestamp>2012-12-08T11:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1144">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13468</id>
      <timestamp>2013-02-14T06:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1276">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1977]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16260</id>
      <timestamp>2013-08-09T06:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1448">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1977]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17124</id>
      <timestamp>2013-08-27T15:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1587">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1977]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18040</id>
      <timestamp>2013-11-20T19:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1710">== Ծնվածներ ==
 
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1977]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19894</id>
      <timestamp>2014-05-24T18:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1816">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Արարատ Ղարիբյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1977]]):
* [[Մարտի 23]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1937]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (մահ. [[1961]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (մահ. [[1986]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Երվանդ Բազեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1977]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (մահ. [[1951]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Վինցաս Կուդիրկա]], լիտվացի գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Ադոլֆ Աբրահամովիչ]], լեհական դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1849]]):

[[Կատեգորիա:1899]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 պատմվածք (գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3377</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7125</id>
      <timestamp>2011-12-21T05:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]] '''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2049">[[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2011» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 19 տող առաջաբանի փոխարեն
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]. Ապորիա
* [[Արմեն Օհանյան]]. Կիկոսի վերադարձը
* [[Հովհաննես Երանյան]]. Զավակս
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Հանդիպում
* [[Վաչե Եփրեմյան]]. Կոկտեյլ` Դեկտեմբերի 21-ով կամ տարօրինակ տարեգրություն
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]]. ԽԽունջն ու փետրավոր ամպերը
* [[Սուսաննա Հարությունյան]]. Կաթոց
* [[Սարգիս Հովսեփյան]]. Վազիր Բիբի... Ինձ մի սպասիր...
* [[Ռաֆիկ Ներսիսյան]]. Հակածառը
* [[Նարինե Կռոյան]]. Ճամբար
* [[Մհեր Մանուկյան]]. Գաբրիել
* [[Ավետիք Մեջլումյան]]. Ավետիք Մեջլումյանը սիրում է ծանրամարտ
* [[Արա Նազարեթյան]]. Աստիճանների վրա
* [[Արարատ Գյուլբանգյան]]. 301 գրամ
* [[Լիլիթ Կարապետյան]]. Կոմպոզիցիա 33
* [[Լուսինե Վայաչյան]]. Պատահում է` կյանք է
* [[Հովիկ Մխիթարյան]]. 25 րոպե
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Մաթեմատիկա
* [[Հրաչ Բեգլարյան]]. Գագոն

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9827</id>
      <timestamp>2012-08-12T06:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2133">[[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2011» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 19 տող առաջաբանի փոխարեն
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]. Ապորիա
* [[Արմեն Օհանյան]]. Կիկոսի վերադարձը
* [[Հովհաննես Երանյան]]. Զավակս
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Հանդիպում
* [[Վաչե Եփրեմյան]]. Կոկտեյլ` Դեկտեմբերի 21-ով կամ տարօրինակ տարեգրություն
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]]. ԽԽունջն ու փետրավոր ամպերը
* [[Սուսաննա Հարությունյան]]. Կաթոց
* [[Սարգիս Հովսեփյան]]. Վազիր Բիբի... Ինձ մի սպասիր...
* [[Ռաֆիկ Ներսիսյան]]. Հակածառը
* [[Նարինե Կռոյան]]. Ճամբար
* [[Մհեր Մանուկյան]]. Գաբրիել
* [[Ավետիք Մեջլումյան]]. Ավետիք Մեջլումյանը սիրում է ծանրամարտ
* [[Արա Նազարեթյան]]. Աստիճանների վրա
* [[Արարատ Գյուլբանգյան]]. 301 գրամ
* [[Լիլիթ Կարապետյան]]. Կոմպոզիցիա 33
* [[Լուսինե Վայաչյան]]. Պատահում է` կյանք է
* [[Հովիկ Մխիթարյան]]. 25 րոպե
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Մաթեմատիկա
* [[Հրաչ Բեգլարյան]]. Գագոն

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12395</id>
      <timestamp>2012-12-19T18:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2177">[[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2011» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 19 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]. Ապորիա
* [[Արմեն Օհանյան]]. Կիկոսի վերադարձը
* [[Հովհաննես Երանյան]]. Զավակս
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Հանդիպում
* [[Վաչե Եփրեմյան]]. Կոկտեյլ` Դեկտեմբերի 21-ով կամ տարօրինակ տարեգրություն
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]]. ԽԽունջն ու փետրավոր ամպերը
* [[Սուսաննա Հարությունյան]]. Կաթոց
* [[Սարգիս Հովսեփյան]]. Վազիր Բիբի... Ինձ մի սպասիր...
* [[Ռաֆիկ Ներսիսյան]]. Հակածառը
* [[Նարինե Կռոյան]]. Ճամբար
* [[Մհեր Մանուկյան]]. Գաբրիել
* [[Ավետիք Մեջլումյան]]. Ավետիք Մեջլումյանը սիրում է ծանրամարտ
* [[Արա Նազարեթյան]]. Աստիճանների վրա
* [[Արարատ Գյուլբանգյան]]. 301 գրամ
* [[Լիլիթ Կարապետյան]]. Կոմպոզիցիա 33
* [[Լուսինե Վայաչյան]]. Պատահում է` կյանք է
* [[Հովիկ Մխիթարյան]]. 25 րոպե
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Մաթեմատիկա
* [[Հրաչ Բեգլարյան]]. Գագոն

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15389</id>
      <timestamp>2013-05-18T16:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2541">[[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2011» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 19 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]. Ապորիա
* [[Արմեն Օհանյան]]. Կիկոսի վերադարձը
* [[Հովհաննես Երանյան]]. Զավակս
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Հանդիպում
* [[Վաչե Եփրեմյան]]. Կոկտեյլ` Դեկտեմբերի 21-ով կամ տարօրինակ տարեգրություն
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]]. ԽԽունջն ու փետրավոր ամպերը
* [[Սուսաննա Հարությունյան]]. Կաթոց
* [[Սարգիս Հովսեփյան]]. Վազիր Բիբի... Ինձ մի սպասիր...
* [[Ռաֆիկ Ներսիսյան]]. Հակածառը
* [[Նարինե Կռոյան]]. Ճամբար
* [[Մհեր Մանուկյան]]. Գաբրիել
* [[Ավետիք Մեջլումյան]]. Ավետիք Մեջլումյանը սիրում է ծանրամարտ
* [[Արա Նազարեթյան]]. Աստիճանների վրա
* [[Արարատ Գյուլբանգյան]]. 301 գրամ
* [[Լիլիթ Կարապետյան]]. Կոմպոզիցիա 33
* [[Լուսինե Վայաչյան]]. Պատահում է` կյանք է
* [[Հովիկ Մխիթարյան]]. 25 րոպե
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Մաթեմատիկա
* [[Հրաչ Բեգլարյան]]. Գագոն
----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17845</id>
      <timestamp>2013-11-15T15:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2177">[[Պատկեր:19 patmvacq.jpg|250px|thumb|]]
'''«19 պատմվածք»''', «Անտարես» հրատարակչության կողմից [[2011]]-ին հրատարակված գիրք: Գիրքն հրատարակվել է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ընդգրկում է «Անտարես» հրատարակչության «ԱՐՁԱԿ-2011» [[պատմվածք]]ի մրցույթի եզրափակիչ փուլ անցած 19 պատմվածքները:

== Գրքի բովանդակությունը ==

* 19 տող առաջաբանի փոխարեն ([[Արքմենիկ Նիկողոսյան]])
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]. Ապորիա
* [[Արմեն Օհանյան]]. Կիկոսի վերադարձը
* [[Հովհաննես Երանյան]]. Զավակս
* [[Տիգրան Կիրակոսյան]]. Հանդիպում
* [[Վաչե Եփրեմյան]]. Կոկտեյլ` Դեկտեմբերի 21-ով կամ տարօրինակ տարեգրություն
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]]. ԽԽունջն ու փետրավոր ամպերը
* [[Սուսաննա Հարությունյան]]. Կաթոց
* [[Սարգիս Հովսեփյան]]. Վազիր Բիբի... Ինձ մի սպասիր...
* [[Ռաֆիկ Ներսիսյան]]. Հակածառը
* [[Նարինե Կռոյան]]. Ճամբար
* [[Մհեր Մանուկյան]]. Գաբրիել
* [[Ավետիք Մեջլումյան]]. Ավետիք Մեջլումյանը սիրում է ծանրամարտ
* [[Արա Նազարեթյան]]. Աստիճանների վրա
* [[Արարատ Գյուլբանգյան]]. 301 գրամ
* [[Լիլիթ Կարապետյան]]. Կոմպոզիցիա 33
* [[Լուսինե Վայաչյան]]. Պատահում է` կյանք է
* [[Հովիկ Մխիթարյան]]. 25 րոպե
* [[Հովիկ Ալեքսանյան]]. Մաթեմատիկա
* [[Հրաչ Բեգլարյան]]. Գագոն

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1900</title>
    <ns>0</ns>
    <id>674</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1435</id>
      <timestamp>2011-03-07T20:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):  [[Կատեգորիա:1900]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3385</id>
      <timestamp>2011-06-06T08:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>83.144.240.60</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="52">That's way more clever than I was epxcetnig. Thanks!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3439</id>
      <timestamp>2011-06-06T14:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Հետ է շրջվում 3385 խմբագրումը, որի հեղինակն է՝ [[Special:Contributions/83.144.240.60|83.144.240.60]] ([[User talk:83.144.240.60|քննարկում]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3459</id>
      <timestamp>2011-06-07T08:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>62.193.126.4</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">TErM1r  &lt;a href=&quot;http://vozmeowklcrv.com/&quot;&gt;vozmeowklcrv&lt;/a&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3462</id>
      <timestamp>2011-06-07T10:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/62.193.126.4|62.193.126.4]] ([[User talk:62.193.126.4|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3463</id>
      <timestamp>2011-06-07T10:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1900]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7882</id>
      <timestamp>2012-03-20T15:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="270">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8373</id>
      <timestamp>2012-05-05T05:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9011</id>
      <timestamp>2012-07-06T15:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="629">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9410</id>
      <timestamp>2012-07-26T14:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="772">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11454</id>
      <timestamp>2012-10-18T15:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="933">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11516</id>
      <timestamp>2012-10-22T14:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11728</id>
      <timestamp>2012-10-31T14:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1143">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13665</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1222">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15363</id>
      <timestamp>2013-05-18T09:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1317">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16224</id>
      <timestamp>2013-08-08T19:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1486">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17072</id>
      <timestamp>2013-08-24T23:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1616">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18034</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1736">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1994]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18043</id>
      <timestamp>2013-11-20T20:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1877">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1994]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1959]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18748</id>
      <timestamp>2014-01-11T17:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2002">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Վահրամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1994]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1959]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18937</id>
      <timestamp>2014-01-29T20:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2170">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (մահ. [[1977]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Վահրամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1994]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1959]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20637</id>
      <timestamp>2014-11-24T23:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2308">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (մահ. [[1977]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Վահրամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1948]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]): 
* [[Հունիսի 29]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (մահ. [[1944]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1978]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1960]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (մահ. [[1994]]):
* [[Դեկտեմբերի 15]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Սարգիս Ալթունյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (մահ. [[1926]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1947]]):
* [[Գևորգ Գեղարքունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1959]])։ 
* [[Սրբուհի Վարդանյան]], բանաստեղծ, արձակագիր, երաժշտական քննադատ (մահ. [[1974]])։

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Օգսենտիոս Գուրգենյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, փիլիսոփա, աստվածաբան, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1826]]):
* [[Կարապետ Աքրըյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1900]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1901</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3289</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6856</id>
      <timestamp>2011-11-21T15:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="260">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։ 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7167</id>
      <timestamp>2011-12-29T06:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="444">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։ 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7453</id>
      <timestamp>2012-02-16T13:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="599">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8969</id>
      <timestamp>2012-07-01T07:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="785">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9036</id>
      <timestamp>2012-07-07T10:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="981">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11612</id>
      <timestamp>2012-10-24T19:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1189">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11847</id>
      <timestamp>2012-11-03T12:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1309">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11922</id>
      <timestamp>2012-11-10T11:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1407">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12058</id>
      <timestamp>2012-11-29T17:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1556">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13336</id>
      <timestamp>2013-02-04T09:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1666">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15796</id>
      <timestamp>2013-07-03T17:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1809">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1965]]):
* [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17792</id>
      <timestamp>2013-11-12T13:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1834">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18415</id>
      <timestamp>2013-12-06T00:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2000">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Տատյանա Սպենդիարովա]], թարգմանչուհի, ռուսագիր բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]])։
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19290</id>
      <timestamp>2014-03-29T06:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2140">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 23]] - [[Ահմեդ Համդի Տանպինար]], թուրք արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1962]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (մահ. [[1938]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (մահ. [[1965]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Տատյանա Սպենդիարովա]], թարգմանչուհի, ռուսագիր բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]])։
* [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (մահ. [[1976]])։
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. [[1965]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Մատթեոս Մամուրյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]])։
* [[Հունվարի 29]] - [[Յուլիուս Զեյեր]], չեխ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 13]] - [[Գարեգին Զարբհանալյան]],  հայ բանասեր, մատենագետ, գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ղևոնդ Ալիշան]], հայ պատմաբան, բանաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1820]]):
* [[Ստեփան Ոսկանյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, խմբագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1825]]): 

[[Կատեգորիա:1901]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1902</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1836</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3600</id>
      <timestamp>2011-07-03T18:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):  [[Կատեգորիա:1902]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4093</id>
      <timestamp>2011-08-15T12:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (մահ. [[1902]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4094</id>
      <timestamp>2011-08-15T12:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4304</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>87.105.187.246</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ¡Õ°Õ¡ÖÕ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="202">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

I searhced a bunch of sites and this was the best.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4312</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/87.105.187.246|87.105.187.246]] ([[User talk:87.105.187.246|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4313</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1902]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6801</id>
      <timestamp>2011-11-18T20:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="466">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7359</id>
      <timestamp>2012-02-01T19:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="614">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7984</id>
      <timestamp>2012-04-12T14:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="727">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9124</id>
      <timestamp>2012-07-14T18:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="858">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9162</id>
      <timestamp>2012-07-16T08:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1017">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11760</id>
      <timestamp>2012-11-01T09:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1130">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12015</id>
      <timestamp>2012-11-21T18:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1256">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12902</id>
      <timestamp>2013-01-15T13:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1360">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12957</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1461">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15800</id>
      <timestamp>2013-07-03T19:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1546">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15810</id>
      <timestamp>2013-07-04T18:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1643">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15828</id>
      <timestamp>2013-07-09T13:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1744">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16773</id>
      <timestamp>2013-08-17T17:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1876">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16873</id>
      <timestamp>2013-08-19T18:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1995">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Մայիսի 6]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17194</id>
      <timestamp>2013-08-30T22:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2181">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Մայիսի 6]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18229</id>
      <timestamp>2013-11-25T19:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2325">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Մարտի 29]]- [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):
* [[Պարույր Պոտոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Մայիսի 6]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18271</id>
      <timestamp>2013-11-26T20:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2348">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 1]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (մահ. [[1967]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1967]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1972]]):
* [[Ապրիլի 24]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (մահ. [[1986]])։
* [[Մայիսի 24]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1953]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1976]]):
* [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. [[1970]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1987]]):
* [[Պարույր Պոտոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Հովսեփ Ճանիկյան]], հայ բանահավաք-ազգագրագետ (ծնվ. [[1840]])։
* [[Մայիսի 6]] - [[Ֆրենսիս Բրեթ Հարթ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 28]] - [[Հակոբոս Իսավերտենց]], հայ բանասեր, գրող, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Էմիլ Զոլա]], ֆրանսիացի արձակագիր (ծնվ. [[1840]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Գրիգորիս Մերճանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Ռուբեն Հասան-Ջալալյան]], հայ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1840]])։

[[Կատեգորիա:1902]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1903</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1417</id>
      <timestamp>2011-03-04T12:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):  [[Կատեգորիա:1903]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1963</id>
      <timestamp>2011-04-13T07:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5780</id>
      <timestamp>2011-09-29T15:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="487">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7410</id>
      <timestamp>2012-02-14T15:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="609">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8279</id>
      <timestamp>2012-05-01T06:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="856">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8935</id>
      <timestamp>2012-06-28T07:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1023">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8981</id>
      <timestamp>2012-07-04T13:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1225">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9731</id>
      <timestamp>2012-08-09T06:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1349">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12028</id>
      <timestamp>2012-11-26T11:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1471">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12051</id>
      <timestamp>2012-11-29T16:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1634">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12310</id>
      <timestamp>2012-12-15T10:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1759">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12449</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1876">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12452</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1874">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13281</id>
      <timestamp>2013-01-31T22:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2017">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13500</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2146">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17006</id>
      <timestamp>2013-08-23T06:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2330">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17560</id>
      <timestamp>2013-09-27T17:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2423">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Վարդգես Հովնանյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18331</id>
      <timestamp>2013-11-27T18:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2550">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Վարդգես Հովնանյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18332</id>
      <timestamp>2013-11-27T18:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2538">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Վարդգես Հովնանյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19230</id>
      <timestamp>2014-03-08T07:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2693">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Հրանտ Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1949]]):
* [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Վարդգես Հովնանյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19404</id>
      <timestamp>2014-04-19T21:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2828">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 9]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1951]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Անայիս Նին]], ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր (մահ. [[1977]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (մահ. [[1987]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1950]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. [[1974]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Պետրոս Զարոյան]], հայ դրամատուրգ, գրականագետ, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Հրանտ Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, խմբագիր, մանկավարժ (մահ. [[1949]]):
* [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1973]]):
* [[Վարդգես Հովնանյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Թեոդոր Մոմզեն]], գերմանացի պատմաբան, բանասեր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1817]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Ազարիա Ադելյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր (ծնվ. [[1871]])։
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Անտոն Գարագաշյան]], հայ պատմաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1818]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Մանուել Քաջունի]], հայ բանասեր, գրականության պատմաբան բնագետ, փիլիսոփա, մանկավարժ (ծնվ. [[1823]]):

[[Կատեգորիա:1903]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1904</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>694</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):  [[Կատեգորիա:1904]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="149">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1448</id>
      <timestamp>2011-03-09T05:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="370">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2771</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="494">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4655</id>
      <timestamp>2011-08-20T15:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="606">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6597</id>
      <timestamp>2011-11-07T09:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="760">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7669</id>
      <timestamp>2012-03-07T22:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1016">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10509</id>
      <timestamp>2012-08-28T19:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1144">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11391</id>
      <timestamp>2012-10-15T10:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1283">== Ծնվածներ ==

* [[Հուվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11392</id>
      <timestamp>2012-10-15T10:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1285">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11443</id>
      <timestamp>2012-10-18T05:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1412">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11574</id>
      <timestamp>2012-10-24T10:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1519">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11877</id>
      <timestamp>2012-11-04T20:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1683">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13583</id>
      <timestamp>2013-02-15T22:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1841">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13661</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1971">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13809</id>
      <timestamp>2013-02-28T19:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2073">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15182</id>
      <timestamp>2013-05-04T13:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2196">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17519</id>
      <timestamp>2013-09-23T19:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2370">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17969</id>
      <timestamp>2013-11-18T19:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2481">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Մատլեն Յավեր]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. )։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18132</id>
      <timestamp>2013-11-21T18:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2578">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Մատլեն Յավեր]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. )։
* [[Արամ Պետրոսյան]], հայ գրող, թատերական գործիչ (մահ. )։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18420</id>
      <timestamp>2013-12-06T03:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2776">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Գառնիկ Սվազլյան]], հայ դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ, ծաղրանկարիչ (մահ. [[1948]]): 
* [[Հունվարի 22]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1941]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1969]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1997]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Հարություն Մադեյան]], հայ լրագրող, կուս. գործիչ:
* [[Ապրիլի 15]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1981]]):
* [[Օգոստոսի 6]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (մահ. [[2005]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1943]])։
* [[Ամատունի Բարսեղյան]], լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ (մահ. ):
* [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1962]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1961]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1937]])։
* [[Մատլեն Յավեր]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. )։
* [[Արամ Պետրոսյան]], հայ գրող, թատերական գործիչ (մահ. )։
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (մահ. [[1968]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Աբգար Հովհաննիսյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Աբայ Կունանբաև]], ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ ղազախական գրականության հիմնադիրը (ծնվ. [[1845]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Անտոն Չեխով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Աշոտ Երկաթ]], հայ ազատագրական շարժման գործիչ, լրագրող, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1872]])։

[[Կատեգորիա:1904]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1905</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2550</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5035</id>
      <timestamp>2011-09-04T06:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):  [[Կատեգորիա:1905]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6352</id>
      <timestamp>2011-10-26T10:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="336">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6388</id>
      <timestamp>2011-10-27T07:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="461">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10302</id>
      <timestamp>2012-08-16T15:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="577">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11353</id>
      <timestamp>2012-10-13T18:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="666">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11691</id>
      <timestamp>2012-10-30T07:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="789">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11812</id>
      <timestamp>2012-11-02T13:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="910">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13624</id>
      <timestamp>2013-02-16T09:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1006">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13648</id>
      <timestamp>2013-02-17T08:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1118">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17797</id>
      <timestamp>2013-11-12T15:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1251">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (մահ. [[1971]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17943</id>
      <timestamp>2013-11-18T08:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1338">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1936]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18144</id>
      <timestamp>2013-11-21T20:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1415">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Ծատուր Պերպերյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18400</id>
      <timestamp>2013-12-03T00:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1584">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Ծատուր Պերպերյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան]], ամերիկահայ անգլագիր արձակագիր, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20650</id>
      <timestamp>2014-11-25T02:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1659">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1973]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (մահ. [[1985]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[2004]]):
* [[Արամ Ազնավորյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Արշալույս Բաբայան]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (մահ. [[1974]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (մահ. [[1971]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1936]]):
* [[Ծատուր Պերպերյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան]], ամերիկահայ անգլագիր արձակագիր, գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սիմեոն Հախումյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հերանուշ Արշակյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1905]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1906</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2640</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5251</id>
      <timestamp>2011-09-09T08:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):  [[Կատեգորիա:1906]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7988</id>
      <timestamp>2012-04-12T15:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="278">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9351</id>
      <timestamp>2012-07-23T10:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="375">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10297</id>
      <timestamp>2012-08-16T13:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="518">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11543</id>
      <timestamp>2012-10-23T07:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="694">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12990</id>
      <timestamp>2013-01-24T09:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="827">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13580</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="979">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]])։
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15875</id>
      <timestamp>2013-07-19T05:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1056">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Սուրեն Մանվելյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]])։
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15891</id>
      <timestamp>2013-07-21T11:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Սուրեն Մանվելյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]])։
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17755</id>
      <timestamp>2013-11-09T05:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1275">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Սուրեն Մանվելյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]])։
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19180</id>
      <timestamp>2014-02-16T08:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1399">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (մահ. [[1986]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Սաիթ Ֆաիք Աբասիյանիկ]], թուրք արձակագիր (մահ. [[1954]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1945]]):
* [[Սուրեն Մանվելյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Հենրիկ Իբսեն]], նորվեգացի դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1828]]):
* [[Գալուստ Անդրեասյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]])։
* [[Ամբրոսիոս Գալֆայան]], հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան (ծնվ. [[1826]]):

[[Կատեգորիա:1906]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1907</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2492</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4867</id>
      <timestamp>2011-08-28T16:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։   [[Կատեգորիա:1907]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="178">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5962</id>
      <timestamp>2011-10-06T17:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6068</id>
      <timestamp>2011-10-09T14:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="458">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6605</id>
      <timestamp>2011-11-08T05:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="610">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8272</id>
      <timestamp>2012-05-01T05:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="772">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8327</id>
      <timestamp>2012-05-03T04:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="966">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9051</id>
      <timestamp>2012-07-08T07:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1034">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Անուշ Արմեն]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9052</id>
      <timestamp>2012-07-08T07:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1034">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9130</id>
      <timestamp>2012-07-14T19:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1161">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9199</id>
      <timestamp>2012-07-17T13:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1273">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9273</id>
      <timestamp>2012-07-18T12:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1339">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9299</id>
      <timestamp>2012-07-18T15:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1347">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11683</id>
      <timestamp>2012-10-30T06:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1474">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11684</id>
      <timestamp>2012-10-30T06:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1474">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]] - հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11790</id>
      <timestamp>2012-11-01T18:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1590">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]],  հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11905</id>
      <timestamp>2012-11-09T12:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1736">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11952</id>
      <timestamp>2012-11-13T17:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1868">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (մահ. [[1907]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11954</id>
      <timestamp>2012-11-13T17:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1872">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15904</id>
      <timestamp>2013-07-23T06:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2046">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. 1998):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15907</id>
      <timestamp>2013-07-23T06:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2050">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16696</id>
      <timestamp>2013-08-16T20:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2165">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1962]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16701</id>
      <timestamp>2013-08-16T20:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2165">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16752</id>
      <timestamp>2013-08-17T16:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2421">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18030</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2518">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18551</id>
      <timestamp>2013-12-21T20:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2684">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19907</id>
      <timestamp>2014-05-26T00:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2839">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (մահ. [[1976]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19963</id>
      <timestamp>2014-05-27T20:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3008">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (մահ. [[1976]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Իլյա Ճավճավաձե]], վրացի արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1837]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20140</id>
      <timestamp>2014-06-08T15:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3163">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1970]]):
* [[Ապրիլի 20]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (մահ. [[1976]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սուրեն Գայսարյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1977]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1978]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (մահ. [[1998]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1977]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Արմեն Անուշ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Աշոտ Ասլան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Տաճատ Գնթունի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Ջոզուե Կարդուչչի]], իտալացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակակիր (ծնվ. [[1835]])։
* [[Մայիսի 26]] - [[Նիկողայոս Ավգերյան]], հայ բանասեր, բանահավաք (ծնվ. [[1832]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Աթանագինես Ղափթանյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1836]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Էմանուել Եսայան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Բոգդան Պետրիչեյկու Հաշդեու]], ռումինական և մոլդավական բանաստեղծ, արձակագիր, բանասեր, պատմաբան, լեզվաբան, հայագետ (ծնվ. [[1836]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Իլյա Ճավճավաձե]], վրացի արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1837]])։
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ռընե Սյուլի-Պրյուդոմ]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1839]])։
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Սմբատ Շահազիզ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1840]]):

[[Կատեգորիա:1907]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1908</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>655</id>
      <timestamp>2011-02-05T09:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>178.78.154.12</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):  [[Կատեգորիա:1908]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4082</id>
      <timestamp>2011-08-15T12:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="334">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6744</id>
      <timestamp>2011-11-15T08:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="503">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7782</id>
      <timestamp>2012-03-16T16:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9264</id>
      <timestamp>2012-07-18T07:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="904">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9519</id>
      <timestamp>2012-07-29T18:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="983">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9703</id>
      <timestamp>2012-08-08T10:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1105">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11017</id>
      <timestamp>2012-09-23T10:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1201">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11507</id>
      <timestamp>2012-10-22T12:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1317">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13635</id>
      <timestamp>2013-02-16T20:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1443">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14891</id>
      <timestamp>2013-04-19T15:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1587">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15920</id>
      <timestamp>2013-07-25T05:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1649">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16661</id>
      <timestamp>2013-08-15T19:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1754">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16766</id>
      <timestamp>2013-08-17T17:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1873">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17184</id>
      <timestamp>2013-08-30T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2047">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (ծնվ. [[1848]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18618</id>
      <timestamp>2013-12-23T05:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2197">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (ծնվ. [[1848]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18714</id>
      <timestamp>2014-01-07T20:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2390">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (մահ. [[1996]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (ծնվ. [[1848]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20473</id>
      <timestamp>2014-09-27T18:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2398">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (մահ. [[1996]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (ծնվ. [[1848]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20632</id>
      <timestamp>2014-11-14T15:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2538">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1974]])։
* [[Մարտի 18]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (մահ. [[1996]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1981]]):
* [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1955]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (մահ. [[1978]]):
* [[Հերմինե Սինանյան]], բանաստեղծ, հրապարակագիր, թարգմանիչ, խմբագիր (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Հայնրիխ Հյուբշման]], գերմանացի լեզվաբան, հայագետ, իրանագետ, բանասեր (ծնվ. [[1848]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արփիար Արփիարյան]], արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, գրաքննադատ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1851]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Կյուրեղ Եղոյան]], հայ մանկավարժ լրագրող (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդմոնդո դե Ամիչիս]], իտալացի արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1846]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Միսաք Մեծարենց]], արևմտահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Դոդոխյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1830]]):
* [[Օգոստոսի 30]] - [[Մուրացան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Սամվել Գանթարյան]], հայ բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):
* [[Սարգիս Հայկունի]], հայ բանահավաք, ազգագրագետ (ծնվ. [[1832]]):

[[Կատեգորիա:1908]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1909</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1492</id>
      <timestamp>2011-03-11T10:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):  [[Կատեգորիա:19...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2093</id>
      <timestamp>2011-04-14T08:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="342">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2113</id>
      <timestamp>2011-04-14T15:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="509">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3263</id>
      <timestamp>2011-05-29T07:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="668">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8129</id>
      <timestamp>2012-04-25T04:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="870">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9656</id>
      <timestamp>2012-08-06T14:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1055">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11490</id>
      <timestamp>2012-10-19T20:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1210">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11770</id>
      <timestamp>2012-11-01T16:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1319">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13507</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1400">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13614</id>
      <timestamp>2013-02-16T07:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1502">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14262</id>
      <timestamp>2013-03-23T13:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1644">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15031</id>
      <timestamp>2013-04-25T06:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1759">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Աբրահամյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15032</id>
      <timestamp>2013-04-25T06:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1765">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15224</id>
      <timestamp>2013-05-09T05:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1937">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15935</id>
      <timestamp>2013-07-28T10:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2018">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15948</id>
      <timestamp>2013-07-31T15:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2125">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17535</id>
      <timestamp>2013-09-24T17:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2241">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Արա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, երգիչ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18136</id>
      <timestamp>2013-11-21T18:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2353">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Արֆո Պետրոսյան]], գրականագետ, գրող (մահ. [[1985]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Արա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, երգիչ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18640</id>
      <timestamp>2013-12-25T01:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2473">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Արշամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Արֆո Պետրոսյան]], գրականագետ, գրող (մահ. [[1985]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Արա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, երգիչ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19880</id>
      <timestamp>2014-05-24T11:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2593">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (մահ. [[1982]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Արշամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1956]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Արամ Ղանալանյան]], հայ բանագետ-բանասեր (մահ. [[1983]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Փետրվարի 15]] - [[Արֆո Պետրոսյան]], գրականագետ, գրող (մահ. [[1985]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (մահ. [[1974]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1971]])։
* [[Հոկտեմբերի 4]] - [[Անդրանիկ Անդրեասյան]], ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 23]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (մահ. [[1992]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Գուրգեն Ավետիսյան]], հայ բանաստեղծ, գրականագետ (մահ. )։
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1966]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Արա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, երգիչ, թարգմանիչ (մահ. ):
* [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 27]] - [[Կաետան Աբգարովիչ]], լեհ գրող, ծագումով հայ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Ինոկենտի Անենսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):

[[Կատեգորիա:1909]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1910</title>
    <ns>0</ns>
    <id>954</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1992</id>
      <timestamp>2011-04-13T09:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):  [[Կատեգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="200">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1993</id>
      <timestamp>2011-04-13T09:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="204">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3231</id>
      <timestamp>2011-05-23T21:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="321">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4257</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>91.121.24.156</ip>
      </contributor>
      <comment>EJXZLVEybgWFBpstYqk</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37">That's way the bestest awnser so far!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4266</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/91.121.24.156|91.121.24.156]] ([[User talk:91.121.24.156|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="321">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4267</id>
      <timestamp>2011-08-19T05:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1910]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="321">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5619</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="459">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6585</id>
      <timestamp>2011-11-04T05:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="547">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6589</id>
      <timestamp>2011-11-06T18:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="686">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7268</id>
      <timestamp>2012-01-08T09:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="820">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7598</id>
      <timestamp>2012-03-03T16:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="972">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7973</id>
      <timestamp>2012-04-11T05:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1111">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8290</id>
      <timestamp>2012-05-01T08:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1404">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8408</id>
      <timestamp>2012-05-08T19:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1572">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11930</id>
      <timestamp>2012-11-11T20:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1671">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13331</id>
      <timestamp>2013-02-03T08:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1776">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]])
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13374</id>
      <timestamp>2013-02-05T15:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1894">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13796</id>
      <timestamp>2013-02-28T12:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1978">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16208</id>
      <timestamp>2013-08-08T17:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2117">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16845</id>
      <timestamp>2013-08-18T17:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2186">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16848</id>
      <timestamp>2013-08-18T18:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2280">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]])
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17513</id>
      <timestamp>2013-09-23T18:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2448">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]])
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18125</id>
      <timestamp>2013-11-21T17:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2528">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18447</id>
      <timestamp>2013-12-10T20:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2724">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18998</id>
      <timestamp>2014-02-01T09:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2846">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19872</id>
      <timestamp>2014-05-24T10:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2925">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20082</id>
      <timestamp>2014-06-01T17:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3034">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հունիսի 23]] - [[Ժան Անույ]], ֆրանսիացի դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20508</id>
      <timestamp>2014-10-14T20:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3113">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հունիսի 23]] - [[Ժան Անույ]], ֆրանսիացի դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Վարդ Հազըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20557</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3214">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. ):
* [[Հունիսի 23]] - [[Ժան Անույ]], ֆրանսիացի դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Օննիկ Բալույան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Վարդ Հազըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20640</id>
      <timestamp>2014-11-25T00:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3222">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. [[1998]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (մահ. [[2003]]):
* [[Ապրիլի 4]] - [[Քրիստիան Տետեյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մայիսի 1]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 20]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1973]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Հունիսի 23]] - [[Ժան Անույ]], ֆրանսիացի դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1940]]):
* [[Օննիկ Բալույան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (մահ. [[1944]])։
* [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1992]]):
* [[Վարդ Հազըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1962]]):
* [[Երվանդ Պարսումյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Հայկ Օհանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Կրոպիվնիցկի]], ուկրաինացի դրամատուրգ, դերասան (ծնվ. [[1840]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Մարկ Տվեն]], ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1835]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Բյոռնստեռնե Բյոռնսոն]], նորվեգացի դրամատուրգ, արձակագիր, թատերական , հասարակական գործիչ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1832]]):
* [[Մայիսի 8]] - [[Վիկտորիա Աղանուր]], հայազգի իտալական բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1855]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Վիլհելմ Ռաբե]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1831]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Մատթեոս Իզմիրլյան]], հայ հոգևորական գործիչ, բանասեր (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1910]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1911</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1165</id>
      <timestamp>2011-02-25T11:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):  [[Կատեգորիա:1911]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1205</id>
      <timestamp>2011-03-02T10:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="259">== Ծնվածներ ==

* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6576</id>
      <timestamp>2011-11-03T19:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8989</id>
      <timestamp>2012-07-05T18:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="597">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9168</id>
      <timestamp>2012-07-16T08:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="724">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9314</id>
      <timestamp>2012-07-20T13:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="887">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հուվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9315</id>
      <timestamp>2012-07-20T13:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="889">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18755</id>
      <timestamp>2014-01-11T19:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19600</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1167">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Գևորգ Աքիմյան]], հայ հասարակական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1829]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19888</id>
      <timestamp>2014-05-24T17:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1288">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Ղանալանյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Գևորգ Աքիմյան]], հայ հասարակական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1829]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19914</id>
      <timestamp>2014-05-26T14:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1423">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Հովհաննես Ղանալանյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Ապրիլի 5]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Զվարթ Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Հայկ Ժամկոչյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Դավիթ Նազարեթյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, տնտեսագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Եփրեմ Չագըճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1824]]):
* [[Դեկտեմբերի 24]] - [[Նիկողայոս Չիքի]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1835]]):
* [[Գևորգ Աքիմյան]], հայ հասարակական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1829]]):

[[Կատեգորիա:1911]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1912</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2844</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5807</id>
      <timestamp>2011-09-30T19:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):  [[Կատեգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="199">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6518</id>
      <timestamp>2011-10-31T13:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="366">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7618</id>
      <timestamp>2012-03-03T19:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="530">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9065</id>
      <timestamp>2012-07-11T13:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="686">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9148</id>
      <timestamp>2012-07-15T09:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="830">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9422</id>
      <timestamp>2012-07-27T07:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="954">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13530</id>
      <timestamp>2013-02-14T20:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1035">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15027</id>
      <timestamp>2013-04-25T06:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1148">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16911</id>
      <timestamp>2013-08-20T08:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1245">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Բյուզանդ Կռանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16914</id>
      <timestamp>2013-08-20T09:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1320">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Բյուզանդ Կռանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սուրեն Սանինյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19015</id>
      <timestamp>2014-02-01T22:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1463">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Մարտին Քարամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1993]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Բյուզանդ Կռանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սուրեն Սանինյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20373</id>
      <timestamp>2014-07-20T19:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1650">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Մարտին Քարամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1993]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (մահ. [[1995]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Բյուզանդ Կռանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Սուրեն Սանինյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Գրիգոր Խալաթյան]], հայագետ, պատմաբան-բանասեր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Գաբրիել Սունդուկյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1825]]):
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Գրիգոր Ճելալյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1834]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Ռափայել Պարոնչ]], հայագետ, գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1847]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Եղիշե Գաֆթանյան]], հայ բանասեր, պատմաբան (ծնվ. [[1828]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 3]] - Հիմնվել է [[Հայ գրողների կովկասյան ընկերություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1912]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1913</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>773</id>
      <timestamp>2011-02-07T17:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):  [[Կատեգորիա:1913]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="155">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>951</id>
      <timestamp>2011-02-13T04:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="151">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2736</id>
      <timestamp>2011-05-10T02:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="305">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2754</id>
      <timestamp>2011-05-10T20:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="327">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6438</id>
      <timestamp>2011-10-30T08:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="458">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7175</id>
      <timestamp>2011-12-29T08:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="601">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7862</id>
      <timestamp>2012-03-20T11:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7863</id>
      <timestamp>2012-03-20T11:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11822</id>
      <timestamp>2012-11-02T18:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="845">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11859</id>
      <timestamp>2012-11-03T19:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="907">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13432</id>
      <timestamp>2013-02-10T11:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1091">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13519</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1170">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13553</id>
      <timestamp>2013-02-15T19:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1287">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13679</id>
      <timestamp>2013-02-17T17:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1396">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13689</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1487">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13768</id>
      <timestamp>2013-02-26T09:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1562">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16075</id>
      <timestamp>2013-08-06T11:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1728">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16718</id>
      <timestamp>2013-08-17T09:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1895">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17947</id>
      <timestamp>2013-11-18T14:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1968">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Արշավիր Մկրտիչ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18871</id>
      <timestamp>2014-01-26T13:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2119">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Արշավիր Մկրտիչ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Կամիլ Լըմոնյե]], բելգրացի արձակագիր, արվեստագետ, քննադատ (մահ. [[1844]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19268</id>
      <timestamp>2014-03-20T20:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2208">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Արշավիր Մկրտիչ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Կամիլ Լըմոնյե]], բելգրացի արձակագիր, արվեստագետ, քննադատ (մահ. [[1844]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20588</id>
      <timestamp>2014-10-31T02:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2361">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Մինաս Թեոլեոլյան]], հայ գրականագետ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1997]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Արշավիր Մկրտիչ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Կամիլ Լըմոնյե]], բելգրացի արձակագիր, արվեստագետ, քննադատ (մահ. [[1844]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20609</id>
      <timestamp>2014-11-09T17:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2482">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (մահ. [[1982]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1991]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (մահ. [[1999]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[1944]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]]):
* [[Եսայի Գռուզյան]], հայագետ (մահ. ):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (մահ. [[1942]]):
* [[Մինաս Թեոլեոլյան]], հայ գրականագետ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1997]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1989]]):
* [[Արփինե Հեռլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1989]]):
* [[Արշավիր Մկրտիչ]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Կոցյուբինսկի]], ուկրաինացի արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Միսաք Գոչունյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Մայիսի 28]] - [[Ամիրան Մանդինյան]], հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ (ծնվ. [[1848]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Կամիլ Լըմոնյե]], բելգրացի արձակագիր, արվեստագետ, քննադատ (մահ. [[1844]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեսյա Ուկրաինկա]], ուկրաինացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Առանձար]], հայ երգիծաբան, նովելիստ (ծնվ. [[1877]])։

[[Կատեգորիա:1913]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1914</title>
    <ns>0</ns>
    <id>368</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>813</id>
      <timestamp>2011-02-08T11:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="235">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. 1984):

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>814</id>
      <timestamp>2011-02-08T11:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="239">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1474</id>
      <timestamp>2011-03-09T14:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="349">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1674</id>
      <timestamp>2011-04-01T17:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="494">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4159</id>
      <timestamp>2011-08-18T08:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="605">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4500</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>206.197.161.242</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">A wondfeurl job. Super helpful information.

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4508</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/206.197.161.242|206.197.161.242]] ([[User talk:206.197.161.242|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="605">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4509</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1914]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="605">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4839</id>
      <timestamp>2011-08-28T09:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="780">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրեասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4840</id>
      <timestamp>2011-08-28T10:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="780">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8296</id>
      <timestamp>2012-05-01T15:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="985">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9385</id>
      <timestamp>2012-07-24T12:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1090">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10226</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1195">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12272</id>
      <timestamp>2012-12-10T23:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1274">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13557</id>
      <timestamp>2013-02-15T20:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1395">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13639</id>
      <timestamp>2013-02-16T21:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1520">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13683</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1615">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13791</id>
      <timestamp>2013-02-28T07:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1697">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13804</id>
      <timestamp>2013-02-28T15:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1766">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16287</id>
      <timestamp>2013-08-09T13:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1884">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16918</id>
      <timestamp>2013-08-20T10:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2055">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17040</id>
      <timestamp>2013-08-24T18:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2237">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17369</id>
      <timestamp>2013-09-14T17:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2316">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17763</id>
      <timestamp>2013-11-10T04:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2439">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18110</id>
      <timestamp>2013-11-21T15:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2538">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Հայկ Պարիկյան]], գրող, խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. ):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18276</id>
      <timestamp>2013-11-26T20:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2701">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (մահ. [[1992]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Հայկ Պարիկյան]], գրող, խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. ):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18336</id>
      <timestamp>2013-11-28T21:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2910">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (մահ. [[1992]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Հայկ Պարիկյան]], գրող, խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. ):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18360</id>
      <timestamp>2013-12-01T16:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3085">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Սիմոն Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր, բանասեր, մանկավարժ, հրատարակիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (մահ. [[1992]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Հայկ Պարիկյան]], գրող, խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. ):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20514</id>
      <timestamp>2014-10-15T20:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3186">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (մահ. [[1978]]):
* [[Մարտի 24]] - [[Սիմոն Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր, բանասեր, մանկավարժ, հրատարակիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2012]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (մահ. [[1992]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (մահ. [[1987]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (մահ. [[1984]])։ 
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[1996]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1990]]):
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (մահ. [[1943]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1945]])։
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]])։
* [[Հարություն Էսեկյուլյան]], հայ գրող (մահ. ):
* [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Վալանթին Մազլում]], հայ արձակագիր, երաժիշտ (մահ. [[2000]]):
* [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (մահ. [[1989]]):
* [[Հայկ Պարիկյան]], գրող, խմբագիր, կրթական գործիչ (մահ. ):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ֆրեդերիկ Միստրալ]], պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1830]]):
* [[Վարդգես Աղանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1885]])։
* [[Վասակ Մադաթյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1845]])

[[Կատեգորիա:1914]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1915</title>
    <ns>0</ns>
    <id>632</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1325</id>
      <timestamp>2011-03-04T03:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="222">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2309</id>
      <timestamp>2011-04-20T15:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="418">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2315</id>
      <timestamp>2011-04-20T18:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="612">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2328</id>
      <timestamp>2011-04-20T21:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2337</id>
      <timestamp>2011-04-21T08:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="966">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2346</id>
      <timestamp>2011-04-21T09:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1073">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2358</id>
      <timestamp>2011-04-21T14:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1182">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2363</id>
      <timestamp>2011-04-22T06:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1271">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2384</id>
      <timestamp>2011-04-22T08:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1405">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2400</id>
      <timestamp>2011-04-22T17:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1538">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2411</id>
      <timestamp>2011-04-23T05:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1699">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2422</id>
      <timestamp>2011-04-23T06:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1828">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2445</id>
      <timestamp>2011-04-24T16:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1961">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2451</id>
      <timestamp>2011-04-25T03:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2082">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2621</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2207">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2835</id>
      <timestamp>2011-05-14T10:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1915]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2207">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5388</id>
      <timestamp>2011-09-11T16:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2351">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5816</id>
      <timestamp>2011-10-01T06:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2489">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6044</id>
      <timestamp>2011-10-09T04:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2665">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6452</id>
      <timestamp>2011-10-30T09:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2861">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6763</id>
      <timestamp>2011-11-15T20:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3107">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6764</id>
      <timestamp>2011-11-15T20:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3107">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7190</id>
      <timestamp>2011-12-29T18:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3283">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7586</id>
      <timestamp>2012-03-01T15:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3381">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7838</id>
      <timestamp>2012-03-18T18:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3488">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8301</id>
      <timestamp>2012-05-02T11:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3556">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10939</id>
      <timestamp>2012-09-18T17:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3666">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10986</id>
      <timestamp>2012-09-19T19:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3787">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13397</id>
      <timestamp>2013-02-07T18:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3870">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13487</id>
      <timestamp>2013-02-14T15:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3974">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13536</id>
      <timestamp>2013-02-14T20:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4072">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13627</id>
      <timestamp>2013-02-16T10:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4154">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13717</id>
      <timestamp>2013-02-21T07:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4280">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13815</id>
      <timestamp>2013-03-01T17:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4358">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13922</id>
      <timestamp>2013-03-05T19:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4458">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14126</id>
      <timestamp>2013-03-18T22:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4594">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14269</id>
      <timestamp>2013-03-23T13:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4715">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14743</id>
      <timestamp>2013-04-07T05:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4838">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14983</id>
      <timestamp>2013-04-23T17:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4939">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14988</id>
      <timestamp>2013-04-23T18:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5060">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14999</id>
      <timestamp>2013-04-24T06:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5169">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]): 
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15004</id>
      <timestamp>2013-04-24T07:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5273">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15014</id>
      <timestamp>2013-04-24T08:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5375">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16335</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5514">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16386</id>
      <timestamp>2013-08-10T15:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5638">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17150</id>
      <timestamp>2013-08-27T22:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5789">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17374</id>
      <timestamp>2013-09-14T17:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5890">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17523</id>
      <timestamp>2013-09-23T20:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5971">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17567</id>
      <timestamp>2013-09-29T09:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6076">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճեան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17568</id>
      <timestamp>2013-09-29T09:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6076">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17607</id>
      <timestamp>2013-10-13T05:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6172">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. ):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18261</id>
      <timestamp>2013-11-26T01:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6180">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18537</id>
      <timestamp>2013-12-20T05:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6283">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Վասիլի Աժաև]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18949</id>
      <timestamp>2014-01-30T16:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6397">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Վասիլի Աժաև]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աապելի]], ֆինն արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1967]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19310</id>
      <timestamp>2014-04-01T09:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6517">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (մահ. [[1998]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Վասիլի Աժաև]], ռուս արձակագիր (մահ. [[1968]]):
* [[Մարտի 3]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (մահ. [[1963]]):
* [[Հունիսի 3]] - [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1993]]):
* [[Հուլիսի 14]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (մահ. [[1997]]):
* [[Օգոստոսի 8]] - [[Բհիշմ Սահնի]], հնդիկ արձակագիր,դերասան (մահ. [[2003]])։
* [[Հոկտեմբերի 5]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Աապելի]], ֆինն արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1967]]):
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (մահ. [[1980]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1969]])։
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1944]])։
* [[Արմանտ]], իրանահայ բանաստեղծ (մահ. ):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1966]])։
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1941]])։
* [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1985]]):
* [[Աղասի Հովհաննիսյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1966]]):
* [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (մահ. [[2002]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 13]] - [[Թովմաս Կետիկյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 20]] - [[Թլկատինցի]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Վաժա Փշավելա]], վրացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1861]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արտաշես Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Ռուբեն Սևակ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 26]] - [[Դանիել Վարուժան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Սարգիս Փիլոյան]], հայ բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Ջո Հիլլ]], ամերիկյան երգահան-բանաստեղծ, երաժիշտ, երգիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 28]] - [[Սեդրակ Մանդինյան]], հայ մանկավարժ, դերասան, գրական, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1844]]):
* [[Դեկտեմբերի 12]] - [[Կարապետ Կուսիկյան]], հայ գրականագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մխիթար Աբրոյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1880]])։
* [[Լևոն Աղաբաբյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Գեղամ Բարսեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Երուխան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Ռուբեն Զարդարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ներսես Զաքարյան]], հայ թուրքագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Գրիգոր Զոհրապ]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, փաստաբան-իրավագետ, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1861]]):
* [[Միհրան Թապագյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հակոբ Թերզյան]], հայ հրապարակախոս, բանասեր (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գրիգոր Թորոսյան]], հայ երգիծաբան, խմբագիր, հրատարակիչ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Արիս Իսրայելյան]], հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Մելքոն Կյուրճյան]], հայ գյուղագիր, հայագետ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1859]])։ 
* [[Գարեգին Կոզիկյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս, հասարակակն-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Համբարձում Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1890]]):
* [[Խաչատուր Մալումյան]], հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Սարգիս Մինասյան]], հայ խմբագիր, բառարանագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Բարսեղ Շահպազ]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1883]]):
* [[Տիգրան Չյոկյուրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ժագ Սայապալյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփաննոս Սարըյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Տիգրան Օտյան]], հայ գրող, խմբագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1916</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2474</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4830</id>
      <timestamp>2011-08-28T09:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5264</id>
      <timestamp>2011-09-09T09:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլիո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5265</id>
      <timestamp>2011-09-09T09:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="484">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7923</id>
      <timestamp>2012-04-01T09:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="695">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8313</id>
      <timestamp>2012-05-02T14:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="919">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8780</id>
      <timestamp>2012-06-02T03:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1032">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9362</id>
      <timestamp>2012-07-24T06:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1125">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10516</id>
      <timestamp>2012-08-29T04:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1275">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11481</id>
      <timestamp>2012-10-19T18:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1421">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12225</id>
      <timestamp>2012-12-08T23:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1552">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17169</id>
      <timestamp>2013-08-30T17:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1716">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17612</id>
      <timestamp>2013-10-13T06:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1839">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17993</id>
      <timestamp>2013-11-19T08:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1934">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Էլի Նազարյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18105</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2055">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Էլի Նազարյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Սահակ Պալըգճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20051</id>
      <timestamp>2014-05-31T21:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2172">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Էլի Նազարյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Սահակ Պալըգճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Հունիսի 30]] - [[Գաստոն Մասպերո]], ֆրանսիացի եգիպտագետ (մահ. [[1846]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20053</id>
      <timestamp>2014-05-31T21:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2172">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Էլի Նազարյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Սահակ Պալըգճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Հունիսի 30]] - [[Գաստոն Մասպերո]], ֆրանսիացի եգիպտագետ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20601</id>
      <timestamp>2014-11-09T16:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2308">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (մահ. [[2002]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (մահ. [[1982]]):
* [[Օգոստոսի 5]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (մահ. [[1981]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1975]]):
* [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1964]]):
* [[Էլի Նազարյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. ):
* [[Սիրվարդ Կյուլպենկյան-Գունտագճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Սահակ Պալըգճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 31]] - [[Իսահակ Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Հունիսի 30]] - [[Գաստոն Մասպերո]], ֆրանսիացի եգիպտագետ (ծնվ. [[1846]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հովհաննես Հիսարյան]], հայ արձակագիր, գրական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1827]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Ալոիզա Պաշկևիչ]], բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Հենրիկ Սենկևիչ]], լեհ արձակագիր, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1846]]):
* [[Նորայր Բյուզանդացի]], հայագետ-բանասեր (ծնվ. [[1844]]):

[[Կատեգորիա:1916]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1917</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>495</id>
      <timestamp>2011-02-02T12:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5275</id>
      <timestamp>2011-09-09T10:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="363">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5289</id>
      <timestamp>2011-09-09T11:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="513">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6395</id>
      <timestamp>2011-10-27T07:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="596">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6404</id>
      <timestamp>2011-10-29T16:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="738">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7735</id>
      <timestamp>2012-03-13T06:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="826">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8026</id>
      <timestamp>2012-04-15T04:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="960">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10526</id>
      <timestamp>2012-08-30T03:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1171">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12933</id>
      <timestamp>2013-01-21T12:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1338">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13595</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1425">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16217</id>
      <timestamp>2013-08-08T18:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1527">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29 ]]մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16218</id>
      <timestamp>2013-08-08T18:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1569">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29 ]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16220</id>
      <timestamp>2013-08-08T18:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1568">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16295</id>
      <timestamp>2013-08-09T14:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1680">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժակ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16501</id>
      <timestamp>2013-08-13T15:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1680">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժագ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18257</id>
      <timestamp>2013-11-26T01:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1775">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժագ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Արամ Շավարշ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18961</id>
      <timestamp>2014-01-30T18:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1997">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժագ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Արամ Շավարշ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Կիտա Աբաշիձե]], վրացի գրական քննադատ, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19281</id>
      <timestamp>2014-03-28T19:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2071">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 29]] - [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1988]]):
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Ժագ Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Օգոստոսի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (մահ. [[1985]]):
* [[Նոյեմբերի 1]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Վարուժան Աճեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Արամ Շավարշ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1979]]):
* [[Ս. Ք. Զանգու]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 20]] - [[Գրիգորիս Գալեմքյարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, մատենագետ, հայ մամուլի պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Մաքսիմ Բոգդանովիչ]], բելառուս բանաստեղծ, հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Գաբրիել Բաբկենց]], հայ գյուղագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1860]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Կիտա Աբաշիձե]], վրացի գրական քննադատ, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Մկրտիչ Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ, թատերական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1838]]):

[[Կատեգորիա:1917]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1918</title>
    <ns>0</ns>
    <id>922</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1954</id>
      <timestamp>2011-04-12T02:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4153</id>
      <timestamp>2011-08-18T07:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="341">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8445</id>
      <timestamp>2012-05-10T16:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="491">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9612</id>
      <timestamp>2012-08-04T17:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="638">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12946</id>
      <timestamp>2013-01-21T19:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="698">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13495</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="834">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13562</id>
      <timestamp>2013-02-15T20:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1007">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13605</id>
      <timestamp>2013-02-16T07:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1128">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13670</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1210">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16266</id>
      <timestamp>2013-08-09T06:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1344">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 2]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1976]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16960</id>
      <timestamp>2013-08-22T17:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1511">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 2]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1976]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1987]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17617</id>
      <timestamp>2013-10-13T07:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1664">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 2]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1976]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1987]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]])

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17618</id>
      <timestamp>2013-10-13T07:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1558">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 2]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1976]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1987]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18095</id>
      <timestamp>2013-11-21T12:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1668">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 2]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1976]]):
* [[Սեպտեմբերի 18]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1985]]):
* [[Հոկտեմբերի 27]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[1987]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1986]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (մահ. [[1944]])։
* [[Նոնա Բալաքյան]], անգլիագիր գրաքննադատ, լրագրող (մահ. [[1991]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Մեսրոպ Սահակյան]], մաթեմատիկական դասագրքերի հայ հեղինակ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Արսեն Ամիրյան]], հայ հեղափոխական, խմբագիր, լրագրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]])։ 
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Գիյոմ Ապոլիներ]], ազգությամբ լեհ ֆրանսիական բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հայկ Ադամյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Գևորգ Աֆրիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Եղիշե Մադաթյան]] - հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1918]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1919</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3686</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7895</id>
      <timestamp>2012-03-20T17:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):  [[Կատեգորիա:1919]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">== Մահացածներ ==

* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8399</id>
      <timestamp>2012-05-08T16:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="291">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8427</id>
      <timestamp>2012-05-10T03:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9628</id>
      <timestamp>2012-08-04T20:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="597">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11662</id>
      <timestamp>2012-10-29T11:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="754">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11751</id>
      <timestamp>2012-11-01T08:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="843">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11786</id>
      <timestamp>2012-11-01T17:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1017">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11863</id>
      <timestamp>2012-11-03T20:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1159">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13656</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1238">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14061</id>
      <timestamp>2013-03-14T06:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1353">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]])։
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18578</id>
      <timestamp>2013-12-22T09:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1578">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Ալեքսանդր Վերմիշև]], ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]])։
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19491</id>
      <timestamp>2014-04-29T18:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1691">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Ֆրեդ Այվազյան]], արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[2009]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Ալեքսանդր Վերմիշև]], ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]])։
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19919</id>
      <timestamp>2014-05-26T17:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1832">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 10]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[2009]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Ֆրեդ Այվազյան]], արձակագիր, բժիշկ (մահ. [[2009]]):
* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Հովհաննես Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1991]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 28]] - [[Համազասպ Սաֆարյան]], հայ բանասեր, լրագրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Ալեքսանդր Վերմիշև]], ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Կարլ Ադոլֆ Գյելլերուպ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ալեքսանդր Ալփասլան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հարություն Ալփիար]], հայ երգիծաբան, լրագրող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Խորեն Բորյան]], հեղափոխական հայ գործիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]])։
* [[Գևորգ Գըրլանկըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Խաչատուր Գռուզյան]], հայ հրապարակախոս, բանաստեղծ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1919]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1920</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>311</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):  [[Կատեգորիա:1920]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="154">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>853</id>
      <timestamp>2011-02-09T17:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="265">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4099</id>
      <timestamp>2011-08-16T12:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="368">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4906</id>
      <timestamp>2011-08-30T12:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="581">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5297</id>
      <timestamp>2011-09-09T11:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="828">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8059</id>
      <timestamp>2012-04-16T10:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="958">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10337</id>
      <timestamp>2012-08-19T09:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1089">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10742</id>
      <timestamp>2012-09-06T07:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1225">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11593</id>
      <timestamp>2012-10-24T17:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1398">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]])

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13503</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1476">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13788</id>
      <timestamp>2013-02-28T07:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1560">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17637</id>
      <timestamp>2013-10-17T06:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1698">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17711</id>
      <timestamp>2013-11-03T03:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1802">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17918</id>
      <timestamp>2013-11-17T10:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1969">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18522</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2088">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։ 
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18563</id>
      <timestamp>2013-12-22T02:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2228">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18778</id>
      <timestamp>2014-01-14T17:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2306">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արմեն Տատուր]], հայ արձակագիր:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19023</id>
      <timestamp>2014-02-02T10:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2453">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արմեն Տատուր]], հայ արձակագիր:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (մահ. [[2003]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19926</id>
      <timestamp>2014-05-26T18:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2607">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արմեն Տատուր]], հայ արձակագիր:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (մահ. [[2003]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հայրապետ Ղուկասյանց]], հայ մանկավարժ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20583</id>
      <timestamp>2014-10-31T01:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2696">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (մահ. [[1992]]):
* [[Հունվարի 6]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (մահ. [[1946]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Արմեն Տատուր]], հայ արձակագիր:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (մահ. [[1998]]):
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2009]])։
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (մահ. [[2002]]):
* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (մահ. [[1980]]): 
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (մահ. [[1995]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (մահ. [[2003]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1943]])։
* [[Սեդա Թևյան-Ճնտոյան]], հայ բանաստեղծ  (մահ. [[1965]]):
* [[Նուպար Չարխուտյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (մահ. ):
* [[Եփրեմ Տեր-Ղազարյան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Վահան Տերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Ալեքսեյ Շախմատով]], ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող (ծնվ. [[1864]]):
* [[Պողոս Գաֆթանյան]], հայ բնագետ, աստվածաբան-բանասեր, հոդվածագիր (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հայրապետ Ղուկասյանց]], հայ մանկավարժ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1845]]):

[[Կատեգորիա:1920]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1921</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1790</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3523</id>
      <timestamp>2011-06-10T07:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):  [[Կատեգորիա:1921]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="164">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6247</id>
      <timestamp>2011-10-21T03:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="310">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6508</id>
      <timestamp>2011-10-31T12:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="515">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6523</id>
      <timestamp>2011-11-01T15:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="614">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9561</id>
      <timestamp>2012-07-31T09:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="764">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13599</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="868">== Ծնվածներ ==

* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14660</id>
      <timestamp>2013-04-04T07:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="998">== Ծնվածներ ==

* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14960</id>
      <timestamp>2013-04-22T20:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1175">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16056</id>
      <timestamp>2013-08-06T09:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1359">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17554</id>
      <timestamp>2013-09-27T00:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1495">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17666</id>
      <timestamp>2013-10-22T19:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1613">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17809</id>
      <timestamp>2013-11-13T17:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1737">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18149</id>
      <timestamp>2013-11-21T21:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1860">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18200</id>
      <timestamp>2013-11-23T20:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1969">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18250</id>
      <timestamp>2013-11-25T22:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2088">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 24]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1995]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18693</id>
      <timestamp>2013-12-29T22:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2235">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 24]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1995]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 21]] - [[Բորիս Ապրիլով]], բուլղար մանկագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1995]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18972</id>
      <timestamp>2014-01-30T22:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2390">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Աբա Նուրեդդին]], ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1996]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (մահ. [[1995]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 21]] - [[Բորիս Ապրիլով]], բուլղար մանկագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1995]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1942]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 1]] - [[Բարսեղ Սարգիսյան]], հայ բանասեր, գրականագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1852]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Ալեքսանդր Բլոկ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Պավոլ Հվեզդոսլավ]], սլովակ բանաստեղծ (ծնվ. [[1849]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Վլադիմիր Կորոլենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Իգնատիոս Կյուրեղյան]], հայ հոգևորական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1833]]):
* [[Տիգրան Հովհաննիսյան]], հայ թարգմանիչ, գրական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Ստեփան Մամիկոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մշակությաին գործիչ (ծնվ. [[1859]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Մարտի 29]] - Հիմնվել է [[Հայ գրչի մշակների միություն]]ը:
* [[Դեկտեմբերի 15]] - Հիմնվել է [[Հայ գեղարվեստական գրականության աշխատավորների միություն]]ը:

[[Կատեգորիա:1921]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1922</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1827</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3579</id>
      <timestamp>2011-06-16T03:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4771</id>
      <timestamp>2011-08-27T06:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="381">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7398</id>
      <timestamp>2012-02-05T05:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="433">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8069</id>
      <timestamp>2012-04-16T13:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="624">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9773</id>
      <timestamp>2012-08-10T10:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="756">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10550</id>
      <timestamp>2012-08-30T13:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="971">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11214</id>
      <timestamp>2012-10-06T11:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1131">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13341</id>
      <timestamp>2013-02-04T09:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1225">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):
* [[Լուսիկ]], իրանահայ արձակագիր, գրել է նաև անգլերեն:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15243</id>
      <timestamp>2013-05-12T15:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1420">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1996]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):
* [[Լուսիկ]], իրանահայ արձակագիր, գրել է նաև անգլերեն:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17685</id>
      <timestamp>2013-10-27T21:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1544">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վահե Օշական]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2000]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):
* [[Լուսիկ]], իրանահայ արձակագիր, գրել է նաև անգլերեն:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20574</id>
      <timestamp>2014-10-30T23:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1631">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վահե Օշական]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2000]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):
* [[Անդրանիկ Գըլըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1996]]):
* [[Լուսիկ]], իրանահայ արձակագիր, գրել է նաև անգլերեն:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20627</id>
      <timestamp>2014-11-11T18:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1741">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (մահ. [[1975]]):
* [[Մարտի 22]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (մահ. [[2004]]):
* [[Օգոստոսի 15]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[1996]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վահե Օշական]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[2000]]):
* [[Անել]], հայ գրող (մահ. [[2001]]):
* [[Անդրանիկ Արարատ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր (մահ.):
* [[Անդրանիկ Գըլըճյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1996]]):
* [[Լուսիկ]], իրանահայ արձակագիր, գրել է նաև անգլերեն:
* [[Սիմոնիկ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 28]] - [[Վելեմիր Խլեբնիկով]], ռուս մեծագույն բանաստեղծ-ֆուտուրիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Յան Բոլոզ Անտոնևիչ]], ազգությամբ հայ լեհական արվեստաբան, գրականագետ, երաժշտագետ-քննադատ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 22]] - [[Լիման Աբբոթ]], ամերիկյան լրագրող, խմբագիր, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1835]]):

[[Կատեգորիա:1922]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1923</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>704</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[1923]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):  [[Կատեգորիա:1923]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Մահացածներ ==

* [[1923]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>705</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>787</id>
      <timestamp>2011-02-08T03:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="307">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4855</id>
      <timestamp>2011-08-28T15:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="455">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6626</id>
      <timestamp>2011-11-09T05:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="607">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7607</id>
      <timestamp>2012-03-03T17:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="710">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7677</id>
      <timestamp>2012-03-08T12:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="825">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8095</id>
      <timestamp>2012-04-19T07:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1013">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9633</id>
      <timestamp>2012-08-05T06:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1086">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Արամ Արմեն]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9634</id>
      <timestamp>2012-08-05T06:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1086">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12709</id>
      <timestamp>2013-01-07T13:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1241">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13411</id>
      <timestamp>2013-02-08T07:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1347">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13591</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1499">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13972</id>
      <timestamp>2013-03-11T08:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1644">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14749</id>
      <timestamp>2013-04-07T07:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1784">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Երվանդ Կոպելյան]] - հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16543</id>
      <timestamp>2013-08-14T15:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1899">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (մահ. [[2003]]): 
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Երվանդ Կոպելյան]] - հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17691</id>
      <timestamp>2013-10-28T06:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2005">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (մահ. [[2003]]): 
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Երվանդ Կոպելյան]] - հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Զարեհ Մելքոնյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2012]])։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18123</id>
      <timestamp>2013-11-21T17:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2089">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (մահ. [[2003]]): 
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Երվանդ Կոպելյան]] - հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Զարեհ Մելքոնյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2012]])։
* [[Հովհաննես Պարսկունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. )։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20174</id>
      <timestamp>2014-06-14T15:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2224">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1977]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2004]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (մահ. [[2003]]): 
* [[Սեպտեմբերի 24]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1999]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նադին Գորդիմեր]], հարաֆաֆրիկյան անգլագիր արձակագիր, բանաստեղծուհի:
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1991]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (մահ. [[1943]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1994]]):
* [[Երվանդ Կոպելյան]] - հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Զարեհ Մելքոնյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2012]])։
* [[Հովհաննես Պարսկունի]], հայ բանաստեղծ (մահ. )։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (մահ. [[1963]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յարոսլավ Հաշեկ]], չեխ արձակագիր, երգիծաբան, դրամատուրգ, ֆիլիետոնիստ, լրագրող (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Հովհաննես Թումանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Տրդատ Պալյան]], հայ բանասեր-մատենագետ, բանահավաք (ծնվ. [[1850]]):
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Էդուարդ Բորնհյոյե]], էստոնացի գրող (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ռաֆայել Բազարջյան]], փիլիսոփա, իտալագիր և գերմանագիր գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1877]]): 

[[Կատեգորիա:1923]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1924</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1555</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2978</id>
      <timestamp>2011-05-14T21:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="253">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3176</id>
      <timestamp>2011-05-16T19:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1924]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="253">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4630</id>
      <timestamp>2011-08-20T13:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="381">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6032</id>
      <timestamp>2011-10-08T13:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="544">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6335</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="721">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հոխվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. 2003):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6336</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="721">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. 2003):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6337</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="725">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7721</id>
      <timestamp>2012-03-12T19:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="845">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8109</id>
      <timestamp>2012-04-21T05:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="988">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8416</id>
      <timestamp>2012-05-09T04:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1118">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10492</id>
      <timestamp>2012-08-25T17:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1325">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10500</id>
      <timestamp>2012-08-28T06:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1471">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11896</id>
      <timestamp>2012-11-08T09:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1568">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12003</id>
      <timestamp>2012-11-20T08:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1676">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12038</id>
      <timestamp>2012-11-27T16:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1782">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12155</id>
      <timestamp>2012-12-07T14:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1889">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]): 
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13577</id>
      <timestamp>2013-02-15T21:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1986">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14675</id>
      <timestamp>2013-04-05T22:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2136">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16816</id>
      <timestamp>2013-08-18T11:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2242">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1984]])։
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]): 
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17056</id>
      <timestamp>2013-08-24T20:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2394">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1984]])։
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18557</id>
      <timestamp>2013-12-21T20:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2507">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1984]])։
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Անատոլի Ալեկսին]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19628</id>
      <timestamp>2014-05-03T19:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2686">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1984]])։
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Անատոլի Ալեկսին]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Նաբի Խազրի]], ադրբեջանցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2007]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20595</id>
      <timestamp>2014-11-06T19:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2843">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Հունվարի 24]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1971]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1993]]):
* [[Ապրիլի 19]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[1984]])։
* [[Ապրիլի 28]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Մայիսի 10]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Շառլ Ազնավուր]], հայազգի ֆրանսիական երգիչ, բանաստեղծ, կոմպոզիտոր, դերասան, Հայաստանի ազգային հերոս:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Անատոլի Ալեկսին]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Նաբի Խազրի]], ադրբեջանցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (մահ. [[2007]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (մահ. [[2003]]):
* [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[1990]]):
* [[Սեդա Ծաղիկյան-Դեմիրճյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, երաժշտական քննադատ (մահ. [[2014]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Ֆրեդերիկ Կոռնվալիս Կոնիբեր]], անգլիացի բանասեր-հայագետ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մատթեոս Զարիֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Մարտիրոս Անանիկյան]], ամեիկահայ լեզվաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Վալերի Բրյուսով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, գրականագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Հերման Հեյերմանս]], նիդերլանդացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հոկտեմբերի 12]] - [[Անատոլ Ֆրանս]],  ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս (ծնվ. [[1844]]):
* [[Հակոբ Այվազյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող (ծնվ. [[1890]])։
* [[Գրիգոր Էոլմեզյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1924]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1925</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1232</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2582</id>
      <timestamp>2011-04-30T12:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):  [[Կատեգորիա:1925]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3853</id>
      <timestamp>2011-07-25T09:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="326">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6239</id>
      <timestamp>2011-10-20T16:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="445">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6422</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="566">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7847</id>
      <timestamp>2012-03-19T20:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="783">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8830</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="945">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10413</id>
      <timestamp>2012-08-23T05:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1117">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10415</id>
      <timestamp>2012-08-23T05:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1117">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10851</id>
      <timestamp>2012-09-12T19:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1259">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11676</id>
      <timestamp>2012-10-29T19:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1347">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13633</id>
      <timestamp>2013-02-16T19:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1450">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16423</id>
      <timestamp>2013-08-10T20:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1574">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17700</id>
      <timestamp>2013-10-28T20:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1680">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18904</id>
      <timestamp>2014-01-27T16:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1841">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (ծնվ. [[1867]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19163</id>
      <timestamp>2014-02-11T20:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1978">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Յուկիո Միսիմա]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (ծնվ. [[1867]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20604</id>
      <timestamp>2014-11-09T16:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2077">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Յուկիո Միսիմա]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:
* [[Արա Կյուրտեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (ծնվ. [[1867]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20614</id>
      <timestamp>2014-11-09T18:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2154">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Յուկիո Միսիմա]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1970]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (մահ. [[1983]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1986]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Սերո Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (մահ. [[2007]]):
* [[Հրանդ Գանգրունի]], բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. ):
* [[Հայկ Խաչատուրյան]], անգլիագիր հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա:
* [[Արա Կյուրտեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1984]]):
* [[Սիլվա Միքայելյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Անտտի Աանրե]], ֆինն բանահավաք, բանասեր, սյուժեների համակարգող (ծնվ. [[1867]]):
* [[Մայիսի 14]] - [[Հենրի Ռայդեր Հագգարդ]], անգլիացի արձակագիր (ծնվ. [[1856]]):
* [[Հուլիսի 5]] - [[Պողոս Զաքարյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, քերականագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 7]] - [[Անանիա Գոնտաքճյան]], հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Սերգեյ Եսենին]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1925]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1926</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>612</id>
      <timestamp>2011-02-04T05:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):  [[Կատեգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="200">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5600</id>
      <timestamp>2011-09-21T16:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="349">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6130</id>
      <timestamp>2011-10-12T17:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="542">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6430</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="673">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8356</id>
      <timestamp>2012-05-04T11:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="847">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9411</id>
      <timestamp>2012-07-26T14:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="990">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9465</id>
      <timestamp>2012-07-28T15:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1115">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10381</id>
      <timestamp>2012-08-20T18:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1263">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10404</id>
      <timestamp>2012-08-21T18:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1337">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10458</id>
      <timestamp>2012-08-24T13:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1451">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13646</id>
      <timestamp>2013-02-17T07:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1513">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13764</id>
      <timestamp>2013-02-26T08:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1595">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14576</id>
      <timestamp>2013-04-01T20:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1692">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16689</id>
      <timestamp>2013-08-16T19:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1801">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17092</id>
      <timestamp>2013-08-25T08:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1980">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17769</id>
      <timestamp>2013-11-10T05:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2140">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17821</id>
      <timestamp>2013-11-13T20:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2327">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17955</id>
      <timestamp>2013-11-18T16:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2478">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17982</id>
      <timestamp>2013-11-19T06:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2540">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18018</id>
      <timestamp>2013-11-20T16:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2691">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18059</id>
      <timestamp>2013-11-21T00:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2815">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18183</id>
      <timestamp>2013-11-23T16:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2953">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18736</id>
      <timestamp>2014-01-09T15:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3067">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18768</id>
      <timestamp>2014-01-14T07:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3197">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգորի Գեննադի]], ռուս մատենագետ, 19-րդ դարի ռուս գրականության պատմաբան (մահ. [[1880]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18770</id>
      <timestamp>2014-01-14T07:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3023">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19317</id>
      <timestamp>2014-04-01T11:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3143">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19318</id>
      <timestamp>2014-04-01T11:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3143">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20384</id>
      <timestamp>2014-07-20T23:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3173">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Լևոն Դատեմյան]],, հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20550</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3281">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Լևոն Դատեմյան]], հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20551</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3281">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]], հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20620</id>
      <timestamp>2014-11-09T19:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3402">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Գեղամ Սևան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (մահ. [[1991]])։
* [[Հունվարի 20]] - [[Ռոպեր Հատտեճյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակագիր:
* [[Ապրիլի 2]] - [[Էդգար Հիլզենռաթ]], գերմանացի արձակագիր:
* [[Ապրիլի 9]] - [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2007]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Աիդա Հայրապետյան]], թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Հունիսի 1]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (մահ. [[2005]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (մահ. [[1983]]):
* [[Հուլիսի 24]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (մահ. [[2005]]):
* [[Սեպտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2001]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Զարեհ Խրախունի]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (մահ. [[2000]]):
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1985]])։
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (մահ. [[1997]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Վարդ Շիկահեր]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, սրտաբան:
* [[Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Հայկ Նագգաշյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Շիո Արագվիսպիրելի]], վրաց արձակագիր (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Օձակի Հոսայ]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Անտալ Հերման]], հունգար ազգագրագետ, բանասեր-պատմաբան, մանկավարժ, հայագետ (ծնվ. [[1851]])։
* [[Հունիսի 1]] - [[Ղուկաս Բադրուպանյան]], հունգարահայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1861]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Հարություն Մրմրյան]], հայ արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Աթանաս Տիրոյան]], հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Երվանդ Օտյան]], հայ արձակագիր-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Ալասկեր]], ադրբեջանցի աշուղ (ծնվ. [[1821]]):
* [[Նվարդ Ասպետ]], հայ բանաստեղծուհի, հասարակական-մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Լևոն Դատեմյան]], հայ խմբագիրներ (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1926]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1927</title>
    <ns>0</ns>
    <id>430</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>944</id>
      <timestamp>2011-02-13T04:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):  [[Կատեգորիա:1927]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051</id>
      <timestamp>2011-02-17T10:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="296">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2509</id>
      <timestamp>2011-04-27T13:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2950</id>
      <timestamp>2011-05-14T20:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="630">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2951</id>
      <timestamp>2011-05-14T20:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1927]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="630">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2952</id>
      <timestamp>2011-05-14T20:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Փոխվեց պաշտպանման մակարդակը «[[1927]]» էջի համար ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="630">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4935</id>
      <timestamp>2011-08-30T17:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="813">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5307</id>
      <timestamp>2011-09-09T11:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1058">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6600</id>
      <timestamp>2011-11-07T10:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1182">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7843</id>
      <timestamp>2012-03-19T14:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1290">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8075</id>
      <timestamp>2012-04-17T12:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1364">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11881</id>
      <timestamp>2012-11-07T18:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1534">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11915</id>
      <timestamp>2012-11-10T10:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1676">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12150</id>
      <timestamp>2012-12-07T13:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1771">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16376</id>
      <timestamp>2013-08-10T12:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1898">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18091</id>
      <timestamp>2013-11-21T12:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2020">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Օգոստոսի 11]] [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18127</id>
      <timestamp>2013-11-21T18:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2130">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 6]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Օգոստոսի 11]] [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19259</id>
      <timestamp>2014-03-20T03:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2281">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 6]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Օգոստոսի 11]] [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր:
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Սարգիս Վահագն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20320</id>
      <timestamp>2014-06-28T09:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2300">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 6]] - [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]], կոլումբացի արձակագիր լրագրող, սցենարիստ, կինոքննադատ, հրապարակախոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հուլիսի 6]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1989]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1995]]):
* [[Օգոստոսի 11]] [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր (մահ. [[2014]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (մահ. [[1992]]):
* [[Հոկտեմբերի 7]] - [[Սարգիս Վահագն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Մարտիրոս Գուշագճյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, բառարանագիր, թարգմանիչ:
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (մահ. [[1979]]):
* [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1994]]):
* [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 24]] - [[Ակուտագավա]], ճապոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1892]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Շուշանիկ Կուրղինյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1876]]):
* [[Դեկտեմբերի 5]] - [[Ֆյոդոր Սոլոգուբ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1863]]):
* [[Տիգրան Աճեմյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. ?):
* [[Արթուր Լայստ]],  գերմանացի գրականագետ, հայագետ (ծնվ. [[1852]]):

[[Կատեգորիա:1927]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1928</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2675</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5315</id>
      <timestamp>2011-09-09T12:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի հայտնի արձակագիր, սցենարիստ:  [[Կատեգորիա:19...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի հայտնի արձակագիր, սցենարիստ:

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6567</id>
      <timestamp>2011-11-03T18:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="300">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի հայտնի արձակագիր, սցենարիստ:

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8581</id>
      <timestamp>2012-05-18T03:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="306">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9184</id>
      <timestamp>2012-07-16T11:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="515">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9357</id>
      <timestamp>2012-07-24T05:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="659">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12920</id>
      <timestamp>2013-01-15T18:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="790">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14655</id>
      <timestamp>2013-04-03T22:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="886">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16865</id>
      <timestamp>2013-08-19T09:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1017">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16935</id>
      <timestamp>2013-08-21T10:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1137">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16941</id>
      <timestamp>2013-08-21T11:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1327">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]][[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16942</id>
      <timestamp>2013-08-21T11:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1330">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20518</id>
      <timestamp>2014-10-16T18:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1447">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Էլդա Գրին]], հայ արձակագիր, հոգեբան, դատաբժշկական փորձագետ:
* [[Ապրիլի 1]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[2003]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Արա Կյուլեր]], հայ գրող, լուսանկարիչ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (մահ. [[2002]]):
* [[Նոյեմբերի 11]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (մահ. [[2012]]):
* [[Ռուբեն Մաշոյան]], հայ արձակագիր, խմբագրի, թարգմանիչ (մահ. [[1999]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Թադեոս Թոռնյան]], հայ բանասեր, աստվածաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1843]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Թոմաս Հարդի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1840]]):
* [[Հունիսի 5]] - [[Հրանդ Ասատուր]], հայ գրական-հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ (ծնվ. [[1862]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Իսահակ Հարությունյան]], հասարակական գործիչ, փիլիսոփա, գրաքննադատ, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1928]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1929</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3246</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6756</id>
      <timestamp>2011-11-15T19:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="235">== Մահացածներ ==

* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9672</id>
      <timestamp>2012-08-07T08:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="382">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16091</id>
      <timestamp>2013-08-07T10:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="567">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (մահ. [[1974]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16556</id>
      <timestamp>2013-08-14T16:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="786">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (մահ. [[1974]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17545</id>
      <timestamp>2013-09-25T23:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="913">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (մահ. [[1974]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17644</id>
      <timestamp>2013-10-18T22:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1047">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (մահ. [[1974]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18924</id>
      <timestamp>2014-01-28T10:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1178">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 25]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (մահ. [[1974]])։
* [[Անդրանիկ Փոլատյան]], հայ խմբագիր, գրող, հասարակական գործիչ (մահ. [[2005]])։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 18]] - [[Հաքիմզադե Նիյազի Համզա]], ուզբեկ բանաստեղծ, դրամատուրգ, կոմպոզիտոր, դերասան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հունիսի 7]] - [[Մինաս Նուրիխան]], հայ պատմաբան-բանասեր, գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 15]] - [[Հուգո ֆոն Հոֆմանսթալ]], ավստրիացի գրող, էսսեիստ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Մինաս Չերազ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական և մշակութային գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1852]])։

[[Կատեգորիա:1929]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1930</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1843</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3620</id>
      <timestamp>2011-07-04T17:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1893]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621</id>
      <timestamp>2011-07-04T17:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6345</id>
      <timestamp>2011-10-26T10:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6832</id>
      <timestamp>2011-11-19T20:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="461">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9082</id>
      <timestamp>2012-07-13T10:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9725</id>
      <timestamp>2012-08-09T06:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="734">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10969</id>
      <timestamp>2012-09-19T16:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="860">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12444</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="977">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Փետրվարի 22]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի գրականագետ (մահ. [[1990]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12447</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="860">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16926</id>
      <timestamp>2013-08-21T09:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="958">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Ապրիլի 17]] - [[Համո Հարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17449</id>
      <timestamp>2013-09-18T17:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1083">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Ապրիլի 17]] - [[Համո Հարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Հովհաննես Սեթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18467</id>
      <timestamp>2013-12-16T18:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1190">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Ապրիլի 17]] - [[Համո Հարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Արման Վարդանյան]], հայ դրամատուրգ, երաժիշտ:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Հովհաննես Սեթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19303</id>
      <timestamp>2014-03-30T17:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1421">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Սեմյոն Հախումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Ապրիլի 17]] - [[Համո Հարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 1]] - [[Վլադիմիր Աբրահամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, լրագրող:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Արման Վարդանյան]], հայ դրամատուրգ, երաժիշտ:
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (մահ. [[1996]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Շել Սիլվերսթայն]], հրեական ծագմամբ ամերիկյան բանաստեղծ, արձակագիր, ծաղրանկարիչ, երաժիշտ ու երգիչ (մահ. [[1999]]):
* [[Դեկտեմբերի 9]] - [[Մայքլ Առլեն Կրտսեր]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրող, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 14]] - [[Վլադիմիր Մայակովսկի]], ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Հովհաննես Սեթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Ավետիք Գազեզյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1930]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1931</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>572</id>
      <timestamp>2011-02-03T16:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):  [[Կատեգորիա:1931]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5070</id>
      <timestamp>2011-09-04T11:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="366">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9332</id>
      <timestamp>2012-07-21T08:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="511">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10376</id>
      <timestamp>2012-08-20T17:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11799</id>
      <timestamp>2012-11-01T20:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="800">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12509</id>
      <timestamp>2012-12-25T19:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="919">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12570</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1009">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13303</id>
      <timestamp>2013-02-02T09:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1168">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16668</id>
      <timestamp>2013-08-16T08:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1245">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17971</id>
      <timestamp>2013-11-18T20:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1377">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ավետիս Յափուճյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր:
* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18068</id>
      <timestamp>2013-11-21T07:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1485">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ավետիս Յափուճյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր:
* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18291</id>
      <timestamp>2013-11-27T10:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1716">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ավետիս Յափուճյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր:
* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20367</id>
      <timestamp>2014-07-20T17:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1836">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ավետիս Յափուճյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր:
* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Հակոբ Խաչիկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լեզվաբան, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20460</id>
      <timestamp>2014-09-26T02:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1939">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ավետիս Յափուճյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր:
* [[Հունվարի 27]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (մահ. [[2001]]):
* [[Մարտի 13]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (մահ. [[2005]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Ալիս Մունրո]], կանադացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Վահե Գոդել]], շվեյցարացի ֆրանսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Հակոբ Խաչիկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լեզվաբան, թարգմանիչ:
* [[Կարո Հայրապետյան]], հայ բանասեր, լրագրող։
* [[Օննիկ Ֆըչըճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (մահ. [[1976]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Ռուբեն Որբերյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունվարի 20]] - [[Գրիգոր Գովրիկյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1841]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Երվանդ Լալայան]], հայ բանասեր, ազգագրագետ, բանահավաք, հնագետ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Մալխասյան]], հայ գյուղագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Դանիել Ստեփանյան]], հայ բառարանագիր աշխարհագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Հովհաննես Մասեհյան]], հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1931]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1932</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1772</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3497</id>
      <timestamp>2011-06-09T09:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="261">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 28]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (մահ. [[1932]]):

[[Կատեգորիա:1877]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3499</id>
      <timestamp>2011-06-09T09:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="269">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4053</id>
      <timestamp>2011-08-14T05:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4202</id>
      <timestamp>2011-08-19T02:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>41.216.132.234</ip>
      </contributor>
      <comment>FQnhSQLMVJloMfWXh</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="60">Why do I bother calling up poelpe when I can just read this!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4225</id>
      <timestamp>2011-08-19T03:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/41.216.132.234|41.216.132.234]] ([[User talk:41.216.132.234|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4226</id>
      <timestamp>2011-08-19T03:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1932]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7392</id>
      <timestamp>2012-02-04T05:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="601">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8007</id>
      <timestamp>2012-04-13T19:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="706">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8562</id>
      <timestamp>2012-05-16T08:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="903">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9192</id>
      <timestamp>2012-07-17T12:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1015">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9367</id>
      <timestamp>2012-07-24T08:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1125">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9978</id>
      <timestamp>2012-08-14T10:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1268">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12908</id>
      <timestamp>2013-01-15T13:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1429">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14302</id>
      <timestamp>2013-03-26T00:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1561">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16160</id>
      <timestamp>2013-08-07T23:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1698">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16520</id>
      <timestamp>2013-08-13T23:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1906">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17715</id>
      <timestamp>2013-11-03T03:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2087">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18493</id>
      <timestamp>2013-12-19T21:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2262">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Ագնիցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18503</id>
      <timestamp>2013-12-19T21:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2264">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18585</id>
      <timestamp>2013-12-22T10:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2441">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Սեդա Վերմիշևա]], ռուսագիր հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ:
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18587</id>
      <timestamp>2013-12-22T10:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2441">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1987]]):
* [[Փետրվարի 18]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1998]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (մահ. [[2011]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (մահ. [[1994]]):
* [[Օգոստոսի 17]] - [[Վ. Ս. Նայփոլ]], հնդկական ծագումով անգլագիր գրող, գրականության նոբելյան մրցանակի դափնեկիր:
* [[Հոկտեմբերի 9]] - [[Սեդա Վերմիշևա]], ռուսագիր հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ:
* [[Ասատուր Կյուզելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 25]] - [[Ֆրիդրիխ Կրելից]], ավստրիացի լեզվաբան, արևելագետ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արսեն Ղազիկյան]], հայ մատենագետ, թարգմանիչ, բանասեր, բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]])։
* [[Հուլիսի 6]] - [[Քենեթ Գրեհեմ]], բրիտանացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Օննիկ Չիֆթե-Սարաֆ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Մաքսիմիլան Վոլոշին]], ծագումով ուկրաինացի ռուսական բանաստեղծ, թարգմանիչ, քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հոկտեմբերի 29]] - [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], արծաթե դարի ռուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, մանկագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Կարա-Դերվիշ]], հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1872]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Սեպտեմբերի 17]] - հիմնվել է [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ]]ը:

[[Կատեգորիա:1932]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1933</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2683</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5328</id>
      <timestamp>2011-09-10T10:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:  [[Կատեգորիա:1933]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="143">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5677</id>
      <timestamp>2011-09-25T07:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="273">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5943</id>
      <timestamp>2011-10-05T19:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="366">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] -[[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5944</id>
      <timestamp>2011-10-05T19:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7961</id>
      <timestamp>2012-04-10T19:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8099</id>
      <timestamp>2012-04-20T04:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="656">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Արամ Ամիրխանյան]], հայ գրող (ծնվ. ?):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8842</id>
      <timestamp>2012-06-09T10:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="769">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Արամ Ամիրխանյան]], հայ գրող (ծնվ. ?):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10532</id>
      <timestamp>2012-08-30T08:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="958">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Արամ Ամիրխանյան]], հայ գրող (ծնվ. ?):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20251</id>
      <timestamp>2014-06-25T18:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1056">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Փիթըր Սուրյան]], անգլիագիր արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Արամ Ամիրխանյան]], հայ գրող (ծնվ. ?):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20648</id>
      <timestamp>2014-11-25T01:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1190">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Խուան Մարսե]], իսպանացի արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2008]]):
* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Զավեն Ավետիսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1980]]):
* [[Սեդա Ադամյան-Իսրայելյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ, գրում է նաև պարսկերեն:
* [[Փիթըր Սուրյան]], անգլիագիր արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Հակոբ Տիրոյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, լեզվաբան, բնագետ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Միհրան Աղազարյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Արամ Ամիրխանյան]], հայ գրող (ծնվ. ?):

[[Կատեգորիա:1933]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1934</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>458</id>
      <timestamp>2011-02-02T10:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1864]]):  [[Կատեգորիա:19...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3214</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="431">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (մահ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3642</id>
      <timestamp>2011-07-06T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="587">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8454</id>
      <timestamp>2012-05-11T05:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="712">== Ծնվածներ ==

* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8591</id>
      <timestamp>2012-05-18T04:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="853">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9667</id>
      <timestamp>2012-08-07T07:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1019">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11670</id>
      <timestamp>2012-10-29T13:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1174">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունիսի 11]] - [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18343</id>
      <timestamp>2013-11-28T22:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1262">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Արամ Սեփեթճյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունիսի 11]] - [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18369</id>
      <timestamp>2013-12-01T17:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1390">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Արամ Սեփեթճյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունիսի 11]] - [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18851</id>
      <timestamp>2014-01-24T18:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1553">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Արամ Սեփեթճյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 21]] - [[Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան]], անգլիագիր բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի, լրագրող:
* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունիսի 11]] - [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20419</id>
      <timestamp>2014-07-27T15:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1635">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Արամ Սեփեթճյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 21]] - [[Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան]], անգլիագիր բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի, լրագրող:
* [[Հունիսի 29]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[1995]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (մահ. [[1994]]):
* [[Խորեն Մանավյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Անդրեյ Բելի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Էդուարդ Բագրիցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]): 
* Փետրվար - [[Ավգուստինիոս Ամրիկյան]], հայ մշակութային գործիչ, կրոնական մատենագիր (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունիսի 11]] - [[Հովհաննես Գայայան]], հայ բանաստեղծ, բառարանագիր, մանկավարժ (մահ. [[1934]]):
* [[Հուլիսի 19]] - [[Սիպիլ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Նիկողայոս Մառ]], լեզվաբան-հայագետ, արևելագետ (ծնվ. [[1864]]):

[[Կատեգորիա:1934]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1935</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>17</id>
      <timestamp>2011-01-28T11:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''1935 թվական'''   '''1935-ին մահացածներ'''  * [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="183">'''1935 թվական''' 

'''1935-ին մահացածներ'''

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]])</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>80</id>
      <timestamp>2011-01-29T00:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="148">==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>446</id>
      <timestamp>2011-02-02T09:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="177">==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2477</id>
      <timestamp>2011-04-25T15:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="295">==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4783</id>
      <timestamp>2011-08-27T07:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="457">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):

==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5789</id>
      <timestamp>2011-09-29T15:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="528">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):

==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6456</id>
      <timestamp>2011-10-30T09:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="614">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:

==Մահացածներ  ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7705</id>
      <timestamp>2012-03-10T21:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="694">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7967</id>
      <timestamp>2012-04-11T05:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="774">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7968</id>
      <timestamp>2012-04-11T05:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="775">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8668</id>
      <timestamp>2012-05-22T19:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="919">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10862</id>
      <timestamp>2012-09-14T17:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1060">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12167</id>
      <timestamp>2012-12-07T19:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1208">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12292</id>
      <timestamp>2012-12-14T16:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1311">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 15]], [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12735</id>
      <timestamp>2013-01-09T18:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1404">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Օդրի Թոմաս]], կանադացի արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13829</id>
      <timestamp>2013-03-02T08:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1612">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մարտի 15]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (մահ. [[1972]])։
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Օդրի Թոմաս]], կանադացի արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:


== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18053</id>
      <timestamp>2013-11-20T22:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1745">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մարտի 15]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (մահ. [[1972]])։
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգոր Շենյան]], հայ խմբագիր, արձակագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Օդրի Թոմաս]], կանադացի արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:


== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18444</id>
      <timestamp>2013-12-10T15:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1917">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մարտի 15]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (մահ. [[1972]])։
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգոր Շենյան]], հայ խմբագիր, արձակագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Օդրի Թոմաս]], կանադացի արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Միհրան Սվազլյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19141</id>
      <timestamp>2014-02-09T19:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2086">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1984]]):
* [[Փետրվարի 12]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (մահ. [[2002]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Վահրամ Հաճյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մարտի 15]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (մահ. [[1972]])։
* [[Մարտի 30]] - [[Գրիգոր Շենյան]], հայ խմբագիր, արձակագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Մայիսի 13]] - [[Երվանդ Ազատյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, գրականագետ, հասարակական գործիչ:
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Գրիշ Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր:
* [[Նոյեմբերի 17]] - [[Օդրի Թոմաս]], կանադացի արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Մանուել Ադամյան]], բանաստեղծ, թատերագիր, հասարակական գործիչ:
* [[Կիրակոս Ադամյան]], սփյուռքահայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 7]] - [[Շիրվանզադե]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Լևոն Էսաճանյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Խնկո Ապեր]], հայ մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Երվանդ Աղամյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. ՞):
* [[Մահուբի Գևորգ]], հայ աշուղ (ծնվ. [[1857]]):
* [[Միհրան Սվազլյան]], հայ հրապարակախոս, գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, իրավաբան (ծնվ. [[1863]]):

[[Կատեգորիա:1935]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1936</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1029</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2147</id>
      <timestamp>2011-04-15T10:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="201">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5758</id>
      <timestamp>2011-09-29T02:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="329">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6550</id>
      <timestamp>2011-11-02T14:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="431">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7048</id>
      <timestamp>2011-12-05T16:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="539">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7509</id>
      <timestamp>2012-02-22T09:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="639">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7613</id>
      <timestamp>2012-03-03T17:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="724">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7874</id>
      <timestamp>2012-03-20T13:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="824">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8229</id>
      <timestamp>2012-04-29T10:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="927">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8336</id>
      <timestamp>2012-05-03T07:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1152">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8851</id>
      <timestamp>2012-06-09T21:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1280">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9677</id>
      <timestamp>2012-08-07T13:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1413">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10928</id>
      <timestamp>2012-09-18T06:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1578">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11972</id>
      <timestamp>2012-11-15T11:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1709">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12980</id>
      <timestamp>2013-01-23T13:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1884">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13588</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1931">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14548</id>
      <timestamp>2013-03-30T16:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2133">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16015</id>
      <timestamp>2013-08-06T03:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2386">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17177</id>
      <timestamp>2013-08-30T17:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2501">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17841</id>
      <timestamp>2013-11-15T12:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2652">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17932</id>
      <timestamp>2013-11-17T11:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2776">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17944</id>
      <timestamp>2013-11-18T08:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2863">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18856</id>
      <timestamp>2014-01-25T07:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2963">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Ռուբինա Փիրումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18889</id>
      <timestamp>2014-01-26T22:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3188">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Ռուբինա Փիրումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18983</id>
      <timestamp>2014-01-31T13:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3273">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Ռուբինա Փիրումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Իվան Աբաև]], օս արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20200</id>
      <timestamp>2014-06-15T15:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3405">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 1]] - [[Թորգոմ Փոստաճյան]], գրական, հասարակական, եկեղեցական գործիչ, արձակագիր:
* [[Մարտի 17]] - [[Կարեն Ա. Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 12]] - [[Կարլեն Աբրահամյան]], հայ արձակագիր (մահ. ):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ալիսիա Կիրակոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Հուլիսի 30]] - [[Նորայր Ադալյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ:
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (մահ. [[1994]]):
* [[Հոկտեմբերի 21]] - [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1936)|Վարդան Առաքելյան]], ռումինագիր հայ գրող, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Ռուբինա Փիրումյան]], հայ գրականագետ:
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (մահ. [[1990]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Կարապետ Իբրըիլեանու]], ծագումով հայ ռումինական գրող, բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Անրի դը Ռենիե]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հունիսի 16]] - [[Հիլբերթ Քիթ Չեսթերթոն]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ։ Դեդեկտիվ գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից (ծնվ. [[1874]])։
* [[Հունիսի 18]] - [[Մաքսիմ Գորկի]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հուլիսի 9]] -[[Բաբկեն Կյուլեսերյան]], հայ խմբագիր, պատմաբան, բանասեր, ձեռագրագետ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Հերման Հիրտ]], գերմանացի լեզվաբան (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գաբրիել Մենևիշյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան, հայագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Միգել դե Ունամունո]], իսպանացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Իվան Աբաև]], օս արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հովհաննես Ալեքսանյան]] - հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1862]]):
* [[Ներսես Անդրիկյան]], հայ գրականագետ, բանասեր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սիմոն Երեմյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանասեր, բնագետ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Միքայել Մինասյան]], հայ հրապարակախոս-խմբագիր, պատմաբան (ծնվ. [[1870]]):
* [[Փայլակ Միքայելյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1936]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1937</title>
    <ns>0</ns>
    <id>974</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2030</id>
      <timestamp>2011-04-13T15:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[185...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4919</id>
      <timestamp>2011-08-30T14:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="358">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5232</id>
      <timestamp>2011-09-09T07:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="502">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6079</id>
      <timestamp>2011-10-09T15:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="677">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6414</id>
      <timestamp>2011-10-29T16:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="805">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6419</id>
      <timestamp>2011-10-29T20:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="934">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6733</id>
      <timestamp>2011-11-13T17:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1102">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7369</id>
      <timestamp>2012-02-02T08:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1227">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7745</id>
      <timestamp>2012-03-13T08:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1372">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8774</id>
      <timestamp>2012-06-02T03:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1461">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10974</id>
      <timestamp>2012-09-19T18:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1627">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10979</id>
      <timestamp>2012-09-19T18:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1755">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11182</id>
      <timestamp>2012-10-02T15:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1858">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11198</id>
      <timestamp>2012-10-03T12:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1978">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11601</id>
      <timestamp>2012-10-24T18:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2153">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13384</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2254">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Ալիս Խաչատրյան]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13810</id>
      <timestamp>2013-02-28T19:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2356">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Ալիս Խաչատրյան]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1904]])։
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18009</id>
      <timestamp>2013-11-20T15:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2490">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Անայիս Ներսեսյան]], ռումինագիր հայ բանաստեղծուհի, պատմաբան։
* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Ալիս Խաչատրյան]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1904]])։
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18356</id>
      <timestamp>2013-12-01T13:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2626">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Անայիս Ներսեսյան]], ռումինագիր հայ բանաստեղծուհի, պատմաբան։
* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Պեպո Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Ալիս Խաչատրյան]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1904]])։
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18600</id>
      <timestamp>2013-12-22T15:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2785">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Անայիս Ներսեսյան]], ռումինագիր հայ բանաստեղծուհի, պատմաբան։
* [[Ապրիլի 10]] - [[Բելլա Ախմադուլինա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (մահ. [[2010]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Հրաչյա Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արտաշես Ղահրիյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Պեպո Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Նատալյա Գոնչար]], հայ թարգմանչուհի, գրականագետ:
* [[Ալիս Խաչատրյան]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 19]] - [[Օրասիո Կիրոգա]], ուրուգվայցի իսպանալեզու արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Հակոբ Քոսյան]], հայ պատմաբան-բանասեր, լրագրող (ծնվ. [[1865]]):
* [[Մայիսի 21]]-[[Նիկողայոս Մամիկոնյան]], հայ արձակագիր, գյուղագիր, իրավաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Հունիսի 25]] - [[Էդուարդ Սիրունյան]], հայ փիլիսոփա, աստվածաբան-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Դիանա Աբգար]], անգլիագիր գրող, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1854]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Ակսել Բակունց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Հակոբ Հակոբյան Մնացականի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Նոյեմբերի 27]] - [[Եղիշե Չարենց]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Լևոն Շաթրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երգիծաբան, հրապարակախոս (մահ. [[1937]]):
* [[Հրանտ Եկավյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1904]])։
* [[Էլպիս Կապրաշ]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Հովհաննես Հակոբյան]], հայ պատմաբան, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Արշավիր Մելիքյան]], հայ խմբագիր-հրապարակախոս, հեղափոխական, կուսակցական գործիչ (ծնվ. [[1879]]): 

[[Կատեգորիա:1937]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1938</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1799</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3536</id>
      <timestamp>2011-06-12T18:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4142</id>
      <timestamp>2011-08-18T06:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="343">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4664</id>
      <timestamp>2011-08-20T18:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="447">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5562</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="534">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5628</id>
      <timestamp>2011-09-22T04:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7169</id>
      <timestamp>2011-12-29T06:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="849">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8495</id>
      <timestamp>2012-05-12T19:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="981">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16329</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1097">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Օգոստոսի 25)]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16330</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1096">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17777</id>
      <timestamp>2013-11-11T06:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1241">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19030</id>
      <timestamp>2014-02-02T10:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1368">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Աշխեն Աբազյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19186</id>
      <timestamp>2014-02-16T11:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1464">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Աշխեն Աբազյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:
* [[Անտոնիա Արսլան]], ծագումով հայ իտալական արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20018</id>
      <timestamp>2014-05-29T11:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1579">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Աշխեն Աբազյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:
* [[Անտոնիա Արսլան]], ծագումով հայ իտալական արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ֆրեդերիկ Մակլեր]], ֆրանսիացի հայագետ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20414</id>
      <timestamp>2014-07-27T14:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1663">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Արսեն Ճանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Աշխեն Աբազյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:
* [[Անտոնիա Արսլան]], ծագումով հայ իտալական արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ֆրեդերիկ Մակլեր]], ֆրանսիացի հայագետ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20523</id>
      <timestamp>2014-10-16T18:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1759">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 12]] - [[Արսեն Ճանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 1]] - [[Արշակ Մադոյան]], հայ բանասեր:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Աշխեն Աբազյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, լրագրող:
* [[Հուլիսի 18]] - [[Պերճ Զեյթունցյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Հրանտ Մարգարյան]], հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս:
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Մկրտիչ Մարկոսյան]], հայ արձակագիր:
* [[Անտոնիա Արսլան]], ծագումով հայ իտալական արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Հարություն Ճուղուրյան]], գյուղագիր (ծնվ. [[1864]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Ֆրեդերիկ Մակլեր]], ֆրանսիացի հայագետ (ծնվ. [[1869]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Ալեքսանդր Կուպրին]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Օսիպ Մանդելշտամ]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, էսսեիստ, գրականագետ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անուշավան Աբովյան]] - հայ գյուղագիր (ծնվ. [[1862]])
* [[Պողոս Մակինցյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, պետական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Թադևոս Մանդալյան]], հայ խմբագիր, կուսակցական և պետական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1938]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1939</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1318</id>
      <timestamp>2011-03-03T18:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:  [[Կատեգորիա:1939]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="136">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8869</id>
      <timestamp>2012-06-10T19:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="273">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9275</id>
      <timestamp>2012-07-18T13:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="434">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9437</id>
      <timestamp>2012-07-27T15:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="594">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9750</id>
      <timestamp>2012-08-09T19:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="736">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9858</id>
      <timestamp>2012-08-13T11:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="881">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10387</id>
      <timestamp>2012-08-21T05:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1022">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11705</id>
      <timestamp>2012-10-30T17:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1122">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Վարդերես Գարակյոզյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13270</id>
      <timestamp>2013-01-31T19:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1242">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Վարդերես Գարակյոզյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Մարգրեթ Էթվուդ]], կանադացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16683</id>
      <timestamp>2013-08-16T16:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1333">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 2]] - [[Մայա Հայ-Արտյան]], հայ թարգմանչուհի։
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Վարդերես Գարակյոզյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Մարգրեթ Էթվուդ]], կանադացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18475</id>
      <timestamp>2013-12-18T20:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1442">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 2]] - [[Մայա Հայ-Արտյան]], հայ թարգմանչուհի։
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Հուլիսի 21]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Վարդերես Գարակյոզյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Մարգրեթ Էթվուդ]], կանադացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20424</id>
      <timestamp>2014-07-27T17:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1554">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Կլաուդիո Մագրիս]], իտալացի գրող:
* [[Մայիսի 2]] - [[Մայա Հայ-Արտյան]], հայ թարգմանչուհի։
* [[Մայիսի 5]] - [[Ռուբեն Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, կինոդրամատուրգ:
* [[Հուլիսի 21]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (մահ. [[2007]]):
* [[Օգոստոսի 18]] - [[Վարդերես Գարակյոզյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սեպտեմբերի 7]] - [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Մարգրեթ Էթվուդ]], կանադացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Խոսե Անտոնիո Գուռիարան]], իսպանացի լրագրող, արձակագիր, հրապարակախոս, հայասեր:
* [[Արտավազդ Պեզիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 10]] - [[Հովսեփ Մարգարյան]], հայ մշակութայի գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1855]]):
* [[Մայիսի 29]] - [[Գաբրիել Նահապետյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, լրագրող (ծնվ. [[1857]]):
* [[Արտավազդ Ավագյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բառարանագիր (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1939]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1940</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1656</id>
      <timestamp>2011-03-30T14:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]])  [[Կատեգորիա:1940]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]])

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1659</id>
      <timestamp>2011-03-30T14:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="166">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4930</id>
      <timestamp>2011-08-30T15:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="251">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8046</id>
      <timestamp>2012-04-15T17:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="400">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8115</id>
      <timestamp>2012-04-22T07:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="479">== Մահացածներ ==

* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8346</id>
      <timestamp>2012-05-03T16:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="674">== Մահացածներ ==

* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8410</id>
      <timestamp>2012-05-08T19:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="836">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9107</id>
      <timestamp>2012-07-14T16:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10846</id>
      <timestamp>2012-09-12T18:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1212">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14232</id>
      <timestamp>2013-03-22T06:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1302">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14856</id>
      <timestamp>2013-04-18T08:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1402">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18004</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1542">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18158</id>
      <timestamp>2013-11-21T22:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1624">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Միսաք Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18159</id>
      <timestamp>2013-11-21T22:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1626">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Մովսես Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19189</id>
      <timestamp>2014-02-16T12:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1756">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վիգեն Բաբյան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (մահ. [[2004]]):
* [[Մովսես Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19190</id>
      <timestamp>2014-02-16T12:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1758">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վիգեն Բաբայան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (մահ. [[2004]]):
* [[Մովսես Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20569</id>
      <timestamp>2014-10-30T22:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1832">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վիգեն Բաբայան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (մահ. [[2004]]):
* [[Շահնուր Գարաարթինյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մովսես Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20612</id>
      <timestamp>2014-11-09T18:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1890">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (մահ. [[1996]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Հովիկ Վարդումյան]], հայ արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Լևոն Ադյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ։
* [[Նոյեմբերի 12]] - [[Վիգեն Բաբայան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (մահ. [[2004]]):
* [[Շահնուր Գարաարթինյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Սրբուհի Մառք]], հայ արձակագիր:
* [[Մովսես Պչաքճյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 10]] - [[Միխայիլ Բուլգակով]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Սելմա Լագերլյոֆ]], շվեդացի կին արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ալեքսանդր Աբելյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1858]]):
* [[Մայիսի 19]] - [[Գեղամ Աթմաճյան]],  հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թորոսյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1864]]):
* [[Փառնակ Այվատյան]], հայ խմբագիր (ծնվ. [[1860]]):
* [[Գալուստ Մալաթյան]], հայ մանկավարժ (ծնվ. [[1860]]):
* [[Կարապետ Նավասարդ]], հայ հրապարակախոս, կրթական գործիչ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1860]]):

[[Կատեգորիա:1940]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1941</title>
    <ns>0</ns>
    <id>905</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1926</id>
      <timestamp>2011-04-11T09:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]):   [[Կատեգորիա:1941]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3511</id>
      <timestamp>2011-06-09T11:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="351">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4553</id>
      <timestamp>2011-08-19T22:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>82.178.22.196</ip>
      </contributor>
      <comment>FXyblKaNrnepRczTLX</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46">Now I feel stiupd. That's cleared it up for me</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4589</id>
      <timestamp>2011-08-20T02:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/82.178.22.196|82.178.22.196]] ([[User talk:82.178.22.196|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="351">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4590</id>
      <timestamp>2011-08-20T02:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1941]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="351">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11576</id>
      <timestamp>2012-10-24T10:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="462">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12030</id>
      <timestamp>2012-11-26T11:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="582">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12175</id>
      <timestamp>2012-12-08T09:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="698">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12924</id>
      <timestamp>2013-01-16T09:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="838">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ռոբերթ Լավ Թեյլոր]], ամերիկացի արձակագիրներ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12950</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="984">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ռոբերթ Լավ Թեյլոր]], ամերիկացի արձակագիրներ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13816</id>
      <timestamp>2013-03-01T17:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1062">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ռոբերթ Լավ Թեյլոր]], ամերիկացի արձակագիրներ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13840</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1174">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Տիգրան Կամսարական]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ռոբերթ Լավ Թեյլոր]], ամերիկացի արձակագիրներ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13841</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1174">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Ռոբերթ Լավ Թեյլոր]], ամերիկացի արձակագիրներ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Տիգրան Կամսարական]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հունվարի 13]] - [[Ջեյմս Ջոյս]], իռլանդացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1882]]): 
* [[Մարտի 8]] - [[Շերվուդ Անդերսոն]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1876]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Վազգեն Շուշանյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 31]] - [[Մարինա Ցվետաևա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Արամ Թորոսյան]], ամերիկահայ գրականագետ, ճարտարապետ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Դեկտեմբերի 10]] - [[Արկադի Գայդար]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Եփրեմ Լոռենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։

[[Կատեգորիա:1941]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1942</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1277</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2680</id>
      <timestamp>2011-05-06T16:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="197">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6436</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="282">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6652</id>
      <timestamp>2011-11-10T19:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8795</id>
      <timestamp>2012-06-04T04:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="505">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9620</id>
      <timestamp>2012-08-04T18:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="652">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11465</id>
      <timestamp>2012-10-18T16:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="810">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]])
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11497</id>
      <timestamp>2012-10-20T12:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="965">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]])
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13596</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1053">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13600</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1132">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13769</id>
      <timestamp>2013-02-26T09:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1207">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13805</id>
      <timestamp>2013-02-28T15:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1276">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16184</id>
      <timestamp>2013-08-08T09:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1575">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16311</id>
      <timestamp>2013-08-09T18:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1737">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1882]])։
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17893</id>
      <timestamp>2013-11-16T10:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1888">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1882]])։
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Վարդան Մեշտուճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18267</id>
      <timestamp>2013-11-26T07:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1975">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Հիլդա Գալֆայան-Փանոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1882]])։
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Վարդան Մեշտուճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18828</id>
      <timestamp>2014-01-19T19:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2159">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Վահագն Գրիգորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ժենյա Քալանթարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Հիլդա Գալֆայան-Փանոսյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Արիստակես Գասգանտիլյան]], հայագետ-բանասեր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1853]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Ագաթանգեղոս Կրիմսկի]], ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սիմոն Գաբամաճյան]], հայ բառարանագիր, գրող, բանասեր, մանկավարժ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Հունիսի 28]] - [[Յանկա Կուպալա]], բելառուս բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1882]])։
* Օգոստոս - [[Ֆրանցիշկա Արնշտայնովա]], հրեական ծագմամբ լեհական բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1865]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Կոնստանտին Բալմոնտ]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Ռաֆիկ Առուստամյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Արամ Ասլանյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Բերբերյան]], հայ խմբագիր, եղել է Փարիզի Հայ գրական ակումբի նախագահը (ծնվ. [[1873]]):
* [[Գարունց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Ավետիս Դեբենց]], հայ լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Սիմեոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Վարդան Մեշտուճյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1869]]):

[[Կատեգորիա:1942]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1943</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5149</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11349</id>
      <timestamp>2012-10-13T17:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11373</id>
      <timestamp>2012-10-14T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="324">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11949</id>
      <timestamp>2012-11-13T16:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="447">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12298</id>
      <timestamp>2012-12-14T21:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="527">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13504</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="604">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13508</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="685">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13592</id>
      <timestamp>2013-02-16T06:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="837">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13657</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="916">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13662</id>
      <timestamp>2013-02-17T09:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (խնվ. [[1904]])։

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13684</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1141">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (խնվ. [[1904]])։
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13789</id>
      <timestamp>2013-02-28T07:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1225">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (խնվ. [[1904]])։
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]])։
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17979</id>
      <timestamp>2013-11-19T06:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1336">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (խնվ. [[1904]])։
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]])։
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ավետիս Նագգաշյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18057</id>
      <timestamp>2013-11-21T00:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1441">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 2]] - [[Լևոն Բաշալյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1868]]):
* [[Սիմեոն Բազեյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Ենոք Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուսիկ Ազարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Առաքելյան (ծնվ. 1923)|Վարդան Առաքելյան]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Արմեն Ափինյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Հայկ Աքթերյան]], ռումինահայ ռեժիսոր, թատերագետ, թարգմանիչ (խնվ. [[1904]])։
* [[Մուշեղ Բալասանյան]], հայ գրականագետներ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Վաչագան Դուլյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]])։
* [[Զապել Եսայան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Վահրամ Թաթուլ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ավետիս Նագգաշյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1868]]):
* [[Ներսես Շիկահեր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1865]])։ 

[[Կատեգորիա:1943]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1944</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>734</id>
      <timestamp>2011-02-06T08:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[1944]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):  [[Կատեգորիա:1944]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Մահացածներ ==

* [[1944]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>735</id>
      <timestamp>2011-02-06T08:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="184">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>880</id>
      <timestamp>2011-02-11T18:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="302">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1074</id>
      <timestamp>2011-02-18T14:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="422">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8055</id>
      <timestamp>2012-04-16T09:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="594">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8377</id>
      <timestamp>2012-05-05T05:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="723">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11823</id>
      <timestamp>2012-11-02T18:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="810">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13520</id>
      <timestamp>2013-02-14T18:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="889">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13606</id>
      <timestamp>2013-02-16T07:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1010">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13628</id>
      <timestamp>2013-02-16T10:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1092">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13797</id>
      <timestamp>2013-02-28T12:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1176">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16081</id>
      <timestamp>2013-08-06T11:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1274">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16968</id>
      <timestamp>2013-08-22T20:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1396">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17738</id>
      <timestamp>2013-11-04T22:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1518">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17756</id>
      <timestamp>2013-11-09T05:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1627">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17988</id>
      <timestamp>2013-11-19T07:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1836">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Նազար Բույում]], ազգությամբ հայ թուրքական հրատարակիչ, թուրքագիր և անգլիագիր բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18113</id>
      <timestamp>2013-11-21T15:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1972">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Նազար Բույում]], ազգությամբ հայ թուրքական հրատարակիչ, թուրքագիր և անգլիագիր բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18806</id>
      <timestamp>2014-01-18T19:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2095">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Նազար Բույում]], ազգությամբ հայ թուրքական հրատարակիչ, թուրքագիր և անգլիագիր բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19585</id>
      <timestamp>2014-05-03T10:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2240">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Նազար Բույում]], ազգությամբ հայ թուրքական հրատարակիչ, թուրքագիր և անգլիագիր բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Կարապետ Ափինյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20088</id>
      <timestamp>2014-06-02T10:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2355">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 9]] - [[Նազար Բույում]], ազգությամբ հայ թուրքական հրատարակիչ, թուրքագիր և անգլիագիր բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 6]] - [[Բերնհարդ Շլինկ]], գերմանացի արձակագիր, իրավաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 3]] - [[Յուրգիս Բալթրուշայտիս]], լիտվացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արսեն Կոցոև]], օս արձակագիր (ծնվ. [[1872]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Միսաք Մանուշյան]], հայ բանաստեղծ (ծմվ. [[1906]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Կարապետ Ափինյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Վարդան Հացունի]], հայ բանասեր, ազգագրագետ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]], ֆրանսիացի գրող (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Մանուկ Աբեղյան]], հայ անվանի բանասեր (ծնվ. [[1865]]):
* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Մերուժան Պարսամյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Նոյեմբերի 9]] - [[Եկատերինա Բահաթուր]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Ռոմեն Ռոլան]], ֆրանսիացի արձակագիր, երաժշտագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. 1866):
* [[Բոգուսլավ Ադամովիչ]], լեհ արձակագիր, բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հակոբ Աթալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռաֆայել Ավագյան]], հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գրիգոր Արտունի]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Մանվել Գոլանճյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հայկ Դպիրյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1910]])։
* [[Գառնիկ Մազմանյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1861]]):

[[Կատեգորիա:1944]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1945</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1820</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3565</id>
      <timestamp>2011-06-13T12:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  *[[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="292">== Մահացածներ ==

*[[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5970</id>
      <timestamp>2011-10-07T03:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="467">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6659</id>
      <timestamp>2011-11-11T07:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="634">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9352</id>
      <timestamp>2012-07-23T10:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="743">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9806</id>
      <timestamp>2012-08-11T20:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="840">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9808</id>
      <timestamp>2012-08-12T05:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="866">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11747</id>
      <timestamp>2012-11-01T07:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="979">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12728</id>
      <timestamp>2013-01-09T14:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1095">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12942</id>
      <timestamp>2013-01-21T14:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1259">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13531</id>
      <timestamp>2013-02-14T20:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1340">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13690</id>
      <timestamp>2013-02-17T20:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1431">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13792</id>
      <timestamp>2013-02-28T07:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1513">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15076</id>
      <timestamp>2013-05-01T10:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1635">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Արտեմ Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16023</id>
      <timestamp>2013-08-06T04:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1789">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Արտեմ Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16957</id>
      <timestamp>2013-08-22T16:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1896">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Արտեմ Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մարզպետ Հարությունյան]], հայ արձակագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18087</id>
      <timestamp>2013-11-21T12:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2000">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Արտեմ Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մարզպետ Հարությունյան]], հայ արձակագիր։
* [[Գրիգոր Պըլտյան]], հայ գրականագետ, աևձակագիր, բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18514</id>
      <timestamp>2013-12-19T22:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2133">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Իգնա Սարըասլան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր, բժիշկ:
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Կոլյա Տեր-Հովհաննիսյան]], հայ բաանստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Արտեմ Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:
* [[Նոյեմբերի 6]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (մահ. [[2009]]):
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Մարզպետ Հարությունյան]], հայ արձակագիր։
* [[Գրիգոր Պըլտյան]], հայ գրականագետ, աևձակագիր, բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 4]] - [[Վահան Թեքեյան]], հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* Մայիս - [[Լաս]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Դեմյան Բեդնի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, սոցռեալիզմի հիմնադիրներից (ծնվ. [[1883]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գեորգ Կայզեր]], գերմանացի դրամատուրգ, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1878]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Գրիգորի Ադամով]], ռուս խորհրդային ֆանտաստ գրող (ծնվ. [[1886]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Գաբրիել Էլ-Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր և բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Թևան Ահարոնյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Գուրգեն Բաղդասարյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Արտաշես Բորենց]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]])։
* [[Տեովլեթ Գևորգյան]], հայ բանաստեղծ, պատմաբան, խմբագիր (ծնվ. ՞):

[[Կատեգորիա:1945]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1946</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2070</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4102</id>
      <timestamp>2011-08-16T13:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):  [[Կատեգորիա:1946]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4322</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>189.83.125.155</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ¡Õ°Õ¡ÖÕ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47">No complaints on this end, spimly a good piece.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4326</id>
      <timestamp>2011-08-19T08:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/189.83.125.155|189.83.125.155]] ([[User talk:189.83.125.155|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4328</id>
      <timestamp>2011-08-19T08:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1946]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7377</id>
      <timestamp>2012-02-03T06:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="280">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառավարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7823</id>
      <timestamp>2012-03-18T12:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">== Ծնվախներ ==

* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառավարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7824</id>
      <timestamp>2012-03-18T12:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվախներ ==

* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8102</id>
      <timestamp>2012-04-20T04:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="545">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8434</id>
      <timestamp>2012-05-10T04:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="657">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2010]]):
* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8472</id>
      <timestamp>2012-05-11T19:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="833">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2010]]):
* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Վանո Սիրադեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9689</id>
      <timestamp>2012-08-07T16:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="951">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2010]]):
* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Վանո Սիրադեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1887]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16976</id>
      <timestamp>2013-08-22T20:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1095">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2010]]):
* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Վանո Սիրադեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Գերհարդ Հաուպտման]], գերմանացի դրամատուրգ, արձակագիր (ծնվ. [[1862]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1887]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18215</id>
      <timestamp>2013-11-24T11:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1206">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2010]]):
* [[Հունիսի 19]] - [[Ֆրեդերիկ Հերման Հենրի Կորդլանդտ]], նիդերլանդացի լեզվաբան-հայագետ:
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Վանո Սիրադեղյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ 

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 26]] - [[Կարպիս Ճանճիկյան]], բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 6]] - [[Գերհարդ Հաուպտման]], գերմանացի դրամատուրգ, արձակագիր (ծնվ. [[1862]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Գևորգ Կառվարենց]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վարդան Ամիրխանյան]], հայ հրապարակախոս (ծնվ. [[1870]]):
* [[Նակացուկա Իպպեկիրո]], ճապոնացի բանաստեղծ-հայկուիստ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1946]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1947</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2710</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5360</id>
      <timestamp>2011-09-11T14:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։  [[Կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="206">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6252</id>
      <timestamp>2011-10-22T05:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="400">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6775</id>
      <timestamp>2011-11-16T12:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="664">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8088</id>
      <timestamp>2012-04-17T15:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="782">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8673</id>
      <timestamp>2012-05-22T23:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="913">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11282</id>
      <timestamp>2012-10-11T19:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1052">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11517</id>
      <timestamp>2012-10-22T14:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1165">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16930</id>
      <timestamp>2013-08-21T09:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1265">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Գարուշ Հարյանց]], հայ բանաստեղծ, ռեժիսոր։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18072</id>
      <timestamp>2013-11-21T08:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1378">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Գարուշ Հարյանց]], հայ բանաստեղծ, ռեժիսոր։
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Արամ Չարըգ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19101</id>
      <timestamp>2014-02-08T20:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1482">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Գարուշ Հարյանց]], հայ բանաստեղծ, ռեժիսոր։
* [[Հունիսի 19]] - [[Սալման Ռուշդի]], մեծբրիտանական արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Արամ Չարըգ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19487</id>
      <timestamp>2014-04-29T07:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1575">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Գարուշ Հարյանց]], հայ բանաստեղծ, ռեժիսոր։
* [[Հունիսի 19]] - [[Սալման Ռուշդի]], մեծբրիտանական արձակագիր:
* [[Օգոստոսի 22]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (մահ. [[2008]]):
* [[Օգոստոսի 24]] - [[Պաուլո Կոելյո]], բրազիլացի արձակագիր, բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 20]] - [[Կարիկ Պասմաճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, արվեստի գործերի հավաքորդ («Կ. Պասմաճյան» պատկերասրահ, Փարիզ, անհետացել է [[1989]]-ին): 
* [[Լեսլի Այվազյան]], դերասան, դրամատուրգ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ֆելիքս Տիմմերմանս]], բելգիացի նկարիչ և արձակագիր (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Ստեփան Մալխասյանց]], հայ բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր (ծնվ. [[1857]])։
* [[Գևորգ Ալթունյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարիամ Գալայճյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Արամ Չարըգ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1947]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1948</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>371</id>
      <timestamp>2011-02-01T11:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="242">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6495</id>
      <timestamp>2011-10-31T08:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="354">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7901</id>
      <timestamp>2012-03-20T17:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="545">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (մահ. [[1948]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7903</id>
      <timestamp>2012-03-20T17:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="545">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11696</id>
      <timestamp>2012-10-30T13:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="644">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12580</id>
      <timestamp>2012-12-27T19:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="738">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13609</id>
      <timestamp>2013-02-16T07:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="842">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16953</id>
      <timestamp>2013-08-22T16:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="952">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Հովհաննես Հարությունյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17831</id>
      <timestamp>2013-11-14T08:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1099">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Հովհաննես Հարությունյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18422</id>
      <timestamp>2013-12-06T03:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1291">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Հովհաննես Հարությունյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Սվազլյան]], հայ դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ, ծաղրանկարիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18750</id>
      <timestamp>2014-01-11T17:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1416">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Հովհաննես Հարությունյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Սվազլյան]], հայ դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ, ծաղրանկարիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Ապրիլի 11]] - [[Վահրամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20655</id>
      <timestamp>2014-11-27T00:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1526">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 2]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (մահ. [[1985]]):
* [[Փետրվարի 14]] - [[Խորեն Արամունի]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Փետրվարի 16]] - [[Հենրիկ Բախչինյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 21]] - [[Վարդան Հակոբյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:
* [[Հունիսի 20]] - [[Վազգեն Համբարձումյան]], հայ բանասեր, լեզվաբան:
* [[Հոկտեմբերի 10]] - [[Հովհաննես Հարությունյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Հակոբ Օշական]], հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Ավետիս Ահարոնյան]],  հայ արձակագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Մարտի 23]] - [[Գառնիկ Սվազլյան]], հայ դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ, ծաղրանկարիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Ապրիլի 11]] - [[Վահրամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Եղիա Գասպարյան]], հայ նկարիչ և դրամատուրգ (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1948]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1949</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1760</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3482</id>
      <timestamp>2011-06-09T06:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):  [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="211">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630</id>
      <timestamp>2011-07-06T05:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="330">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (մահ. [[1949]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3631</id>
      <timestamp>2011-07-06T05:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="330">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7475</id>
      <timestamp>2012-02-19T07:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="413">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7788</id>
      <timestamp>2012-03-18T06:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="663">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8873</id>
      <timestamp>2012-06-10T20:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="766">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10452</id>
      <timestamp>2012-08-24T07:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="767">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10596</id>
      <timestamp>2012-08-31T13:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="877">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11381</id>
      <timestamp>2012-10-14T07:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="954">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16244</id>
      <timestamp>2013-08-08T22:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="973">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17506</id>
      <timestamp>2013-09-22T05:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1098">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17789</id>
      <timestamp>2013-11-12T12:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1229">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Ժոզեֆ-Շառլ Մարդրյու]], ազգությամբ հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18285</id>
      <timestamp>2013-11-27T00:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1398">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Ժոզեֆ-Շառլ Մարդրյու]], ազգությամբ հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19232</id>
      <timestamp>2014-03-08T07:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1547">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 2]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 10]] - [[Անահիտ Բոստանջյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Առաքել Սարուխան]], հայ պատմաբան, բանասեր, գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Ապրիլի 18]] - [[Լեոնարդ Բլումֆիլդ]], ամերիկյան լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Վյաչեսլավ Իվանով]], ռուսական սիմվոլիզմի բանաստեղծ-տեսաբան (ծնվ. [[1866]]):
* [[Հուլիսի 30]] - [[Հրանտ Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Էլին Պելին]], բուլղար արձակագիր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Սիմեոն Բազեն]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Լեոն Գերդան]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եղիա Հովհաննեսյան]], հունգարահայ հրապարակագիր, հայագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Ժոզեֆ-Շառլ Մարդրյու]], ազգությամբ հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1868]]):

[[Կատեգորիա:1949]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1950</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1292</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։  [[Կատեգորիա:1950]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3655</id>
      <timestamp>2011-07-06T12:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="320">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8118</id>
      <timestamp>2012-04-22T12:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (մահ. [[1950]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8121</id>
      <timestamp>2012-04-22T12:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12312</id>
      <timestamp>2012-12-15T10:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="566">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13693</id>
      <timestamp>2013-02-18T08:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="681">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1989]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16116</id>
      <timestamp>2013-08-07T13:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="863">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1989]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17159</id>
      <timestamp>2013-08-28T22:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1022">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1989]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հովհաննես Հինդիլյան]], մանկավարժ, մանկագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17742</id>
      <timestamp>2013-11-04T23:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1147">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1989]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հովհաննես Հինդիլյան]], մանկավարժ, մանկագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Արշակ Մահտեսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18063</id>
      <timestamp>2013-11-21T01:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1262">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Յարոսլավ Կվապիլ]], չեխ բանաստեղծ, դրամատուրգ, լրագրող, թատերական ռեժիսոր (ծնվ. [[1868]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Գուրգեն Խանջյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ։
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1989]])։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Ջորջ Օրուել]], անգլիացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հովհաննես Հինդիլյան]], մանկավարժ, մանկագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1866]]):
* [[Օգոստոսի 4]] - [[Անայիս]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1870]]):
* [[Դեկտեմբերի 3]] - [[Պավել Բաժով]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1879]]):
* [[Արշակ Մահտեսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Լևոն Շիշմանյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1950]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1951</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>31</id>
      <timestamp>2011-01-28T13:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''1951'''  '''1951-ին ծնվածներ'''  *  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="214">'''1951'''

'''1951-ին ծնվածներ'''

*  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>46</id>
      <timestamp>2011-01-28T14:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Ծնվածներ ==

*  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>48</id>
      <timestamp>2011-01-28T14:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Մահացածներ ==

*  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>447</id>
      <timestamp>2011-02-02T09:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="225">== Մահացածներ ==

*  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2163</id>
      <timestamp>2011-04-15T13:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="357">== Մահացածներ ==

*  [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6094</id>
      <timestamp>2011-10-10T16:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="600">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7496</id>
      <timestamp>2012-02-21T05:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="691">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15169</id>
      <timestamp>2013-05-03T19:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="825">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16143</id>
      <timestamp>2013-08-07T22:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="939">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17008</id>
      <timestamp>2013-08-23T07:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1118">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17911</id>
      <timestamp>2013-11-17T09:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1206">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18041</id>
      <timestamp>2013-11-20T19:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1329">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18208</id>
      <timestamp>2013-11-23T23:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1488">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18410</id>
      <timestamp>2013-12-05T07:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1683">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19195</id>
      <timestamp>2014-02-16T13:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1785">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։
* [[Հունիսի 14]] - [[Սարո Գյոդակյան]], հայ խմբագիր, բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20146</id>
      <timestamp>2014-06-08T15:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1954">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։
* [[Հունիսի 14]] - [[Սարո Գյոդակյան]], հայ խմբագիր, բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Երվանդ Շահազիզ]], հայ գրականագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20225</id>
      <timestamp>2014-06-17T12:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2092">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։
* [[Հունիսի 14]] - [[Սարո Գյոդակյան]], հայ խմբագիր, բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Երվանդ Շահազիզ]], հայ գրականագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Պեդրո Սալինաս]], իսպանացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20581</id>
      <timestamp>2014-10-31T01:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2152">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Ռուսլան Սաղաբալյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, լրագրող, կինոդրամատուրգ:
* [[Մայիսի 25]] - [[Վաչագան Սարգսյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրատարակիչ, խմբագիր, «9-րդ Հրաշալիք» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր։
* [[Հունիսի 14]] - [[Սարո Գյոդակյան]], հայ խմբագիր, բանաստեղծ:
* [[Թորոս Զիֆլյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի  24]] - [[Իգնատի Կրաչկովսկի]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 9]] - [[Սադեղ Հիդայաթ]], պարսիկ արձակագիր, բանասեր, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Մոհամմադ Թաղի Բահար]], պարսիկ բանաստեղծ, բանասեր (ծնվ. [[1884]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Երվանդ Շահազիզ]], հայ գրականագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, մանկավարժ (ծնվ. [[1856]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] – [[Լուիս Ադամիչ]], սլովենական ծագմամբ ամերիկյան գրող և թարգմանիչ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Արտավազդ Սյուրմելյան]], հայ ձեռագրագետ, բանասեր, պատմաբան, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Ռուբեն Աբրահամյան]], հայ իրանագետ-լեզվաբան (ծնվ. [[1881]]):
* [[Դեկտեմբերի 4]] - [[Պեդրո Սալինաս]], իսպանացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1891]]):
* [[Անտոն Կզնունի]] -  հայ գրող, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Իսկուհի Մինաս]], ֆրանսագիր հայ գրող (ծնվ. [[1885]]):
* [[Սուրեն Շամլյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1951]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1952</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3326</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6941</id>
      <timestamp>2011-11-28T18:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="202">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8304</id>
      <timestamp>2012-05-02T12:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="344">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8810</id>
      <timestamp>2012-06-04T15:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="455">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1881]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10553</id>
      <timestamp>2012-08-30T13:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="455">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10624</id>
      <timestamp>2012-09-02T06:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="570">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11242</id>
      <timestamp>2012-10-10T15:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="786">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12275</id>
      <timestamp>2012-12-10T23:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="895">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (խնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13225</id>
      <timestamp>2013-01-29T19:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1002">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (խնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13408</id>
      <timestamp>2013-02-07T21:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1081">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (խնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16124</id>
      <timestamp>2013-08-07T13:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1191">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (խնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16125</id>
      <timestamp>2013-08-07T13:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1191">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16566</id>
      <timestamp>2013-08-14T16:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1310">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 19]] - [[Քնյութ Համսուն]], նորվեգացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18050</id>
      <timestamp>2013-11-20T21:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1445">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 19]] - [[Քնյութ Համսուն]], նորվեգացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Մարտի 30]] - [[Հմայակ Շեմս]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18412</id>
      <timestamp>2013-12-05T07:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1566">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Սոնա Վան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, բժիշկ:
* [[Մարտի 25]] - [[Վահան Սաղաթելյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Հակոբ Մովսես]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 4]] - [[Հակոբ Մանանդյան]], հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Փետրվարի 19]] - [[Քնյութ Համսուն]], նորվեգացի արձակագիր (ծնվ. [[1859]]):
* [[Մարտի 30]] - [[Հմայակ Շեմս]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Լև Կվիտկո]], հրեա (իդիշ) բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Պոլ Էլյուար]], ֆրանսիացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 14]] - [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով]], ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Արամ Անտոնյան]], հայ գրող պատմաբան, հրապարակախոս (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սուքիաս Էփրիկյան]], հայ բանասեր, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1952]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1953</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1382</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2912</id>
      <timestamp>2011-05-14T17:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1870]]):  [[Կատեգորիա:1953]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2913</id>
      <timestamp>2011-05-14T17:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1953]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (մահ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6125</id>
      <timestamp>2011-10-12T16:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="290">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6803</id>
      <timestamp>2011-11-18T20:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="418">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6867</id>
      <timestamp>2011-11-21T16:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="552">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6916</id>
      <timestamp>2011-11-26T13:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="682">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18188</id>
      <timestamp>2013-11-23T17:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="859">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Նինա Գաբրիելյան]], ռուսագիր բանաստեղծուհի, արձակագիր, նկարչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18911</id>
      <timestamp>2014-01-27T22:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Նինա Գաբրիելյան]], ռուսագիր բանաստեղծուհի, արձակագիր, նկարչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հանս Աանրուդ]], նորվեգացի արձակագիր, դրամատուրգ, թատերական և գրական քննադատ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20477</id>
      <timestamp>2014-09-27T18:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1114">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 16]] - [[Նինա Գաբրիելյան]], ռուսագիր բանաստեղծուհի, արձակագիր, նկարչուհի:
* [[Բագարատ Էսդուքյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 9]] - [[Հանս Աանրուդ]], նորվեգացի արձակագիր, դրամատուրգ, թատերական և գրական քննադատ (ծնվ. [[1863]]):
* [[Փետրվարի 8]] - [[Հովիկ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրաչյա Աճառյան]], հայագետ, լեզվաբան (ծնվ. [[1876]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Իվան Բունին]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1870]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Արսեն Տերտերյան]], հայ գրականագետ, քննադատ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Հոլգեր Պեդերսըն]], դանիացի լեզվաբան-հայագետ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1953]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1954</title>
    <ns>0</ns>
    <id>697</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1466</id>
      <timestamp>2011-03-09T09:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):  [[Կատեգորիա:1954]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="175">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1467</id>
      <timestamp>2011-03-09T09:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4670</id>
      <timestamp>2011-08-20T19:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13437</id>
      <timestamp>2013-02-11T21:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="419">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13742</id>
      <timestamp>2013-02-24T07:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="538">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14223</id>
      <timestamp>2013-03-22T06:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="650">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էննա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14224</id>
      <timestamp>2013-03-22T06:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="650">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15339</id>
      <timestamp>2013-05-17T19:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="718">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18077</id>
      <timestamp>2013-11-21T09:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="893">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1872]])։
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18633</id>
      <timestamp>2013-12-23T13:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1059">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 8]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1872]])։
* [[Հուլիսի 15]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19182</id>
      <timestamp>2014-02-16T08:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1177">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Սաիթ Ֆաիք Աբասիյանիկ]], թուրք արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1872]])։
* [[Հուլիսի 15]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19251</id>
      <timestamp>2014-03-12T07:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Հրանտ Դինք]], հայ խմբագիր-հրատարակիչ (մահ. [[2007]]):
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Սաիթ Ֆաիք Աբասիյանիկ]], թուրք արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1872]])։
* [[Հուլիսի 15]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19252</id>
      <timestamp>2014-03-12T07:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 15]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. [[1987]]):
* [[Սեպտեմբերի 15]] - [[Հրանտ Դինք]], հայ խմբագիր-հրատարակիչ (մահ. [[2007]]):
* [[Սեպտեմբերի 17]] - [[Էմմա Բեգիջանյան]], հայ իրանագետ, թարգմանիչ:
* [[Հոկտեմբերի 26]] - [[Վաղարշակ Մադոյան]], հայ լեզվաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 11]] - [[Սաիթ Ֆաիք Աբասիյանիկ]], թուրք արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Արշակ Չոպանյան]], գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1872]])։
* [[Հուլիսի 15]] - [[Սադրիդդին Այնի]], տաջիկ արձակագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 29]] - [[Ալեքսանդրե Աբաշելի]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հովհաննես Ծովիկյան]], գրական-մշակութային հայ գործիչ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Ոստանիկ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1954]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1955</title>
    <ns>0</ns>
    <id>554</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1152</id>
      <timestamp>2011-02-25T03:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="249">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4799</id>
      <timestamp>2011-08-28T04:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4803</id>
      <timestamp>2011-08-28T05:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="368">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7855</id>
      <timestamp>2012-03-20T10:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="544">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9520</id>
      <timestamp>2012-07-29T18:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="651">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11709</id>
      <timestamp>2012-10-30T19:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="738">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14171</id>
      <timestamp>2013-03-20T19:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="825">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17837</id>
      <timestamp>2013-11-15T11:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1028">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1885]])։
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18007</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1155">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1885]])։
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18102</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1437">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1885]])։
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18723</id>
      <timestamp>2014-01-08T18:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1456">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2014]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1885]])։
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20029</id>
      <timestamp>2014-05-30T11:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1565">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Ժաննա Բեգլարյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2014]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 13]] - [[Արտաշես Աբեղյան]], հայ բանասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1878]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Թոմաս Ման]], գերմանացի արձակագիր (ծնվ. [[1875]]):
* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Առաքել Քեչյան]], ռումինահայ հասարակական գործիչ, հրապարակագիր, արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1885]])։
* [[Նոյեմբերի 15]] - [[Թորոս Ազատյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Նոյեմբերի 20]] - [[Հակոբ Արամյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Ալեքսանդր Բալաբանով]], ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Գարեգին Գարանֆիլյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1877]]):
* [[Ասատուր Նավարյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1955]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1956</title>
    <ns>0</ns>
    <id>646</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1390</id>
      <timestamp>2011-03-04T10:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):  [[Կատեգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="200">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 16]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (մահ. [[1956]]):

[[Կատեգորիա:1895]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1391</id>
      <timestamp>2011-03-04T10:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծմվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1392</id>
      <timestamp>2011-03-04T10:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3702</id>
      <timestamp>2011-07-15T10:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="374">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6685</id>
      <timestamp>2011-11-11T20:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="509">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8017</id>
      <timestamp>2012-04-14T06:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="686">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8078</id>
      <timestamp>2012-04-17T12:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="763">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8856</id>
      <timestamp>2012-06-10T17:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 23]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9427</id>
      <timestamp>2012-07-27T14:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10437</id>
      <timestamp>2012-08-23T16:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12814</id>
      <timestamp>2013-01-12T19:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="976">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13649</id>
      <timestamp>2013-02-17T08:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1088">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13754</id>
      <timestamp>2013-02-25T08:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1222">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14170</id>
      <timestamp>2013-03-20T19:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1135">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17903</id>
      <timestamp>2013-11-16T15:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1276">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18121</id>
      <timestamp>2013-11-21T16:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1373">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18238</id>
      <timestamp>2013-11-25T20:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1483">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1888]]):
* [[Սարգիս-Սահակ Ջանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18642</id>
      <timestamp>2013-12-25T01:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1602">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 19]] - [[Արշամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիգրան Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1888]]):
* [[Սարգիս-Սահակ Ջանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20455</id>
      <timestamp>2014-09-24T21:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1602">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 18]] - [[Հրաչ Բեգլարյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս:
* [[Հուլիսի 11]] - [[Ամիթավ Գոշ]], հնդիկ անգլիագիր արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 19]] - [[Արշամ Տատրյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հունիսի 21]] - [[Մայքլ Առլեն]], անգլիագիր հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Օգոստոսի 14]] - [[Բերտոլդ Բրեխտ]], գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, բեմադրիչ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Դերենիկ Դեմիրճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1877]]):
* [[Հովհաննես Ամիրենց]], հայ գրող (ծնվ. [[1872]]):
* [[Կյուրեղ Խրայան]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Տիրայր Մելիք-Մուշկամբարյան]], հայ բանասեր, հոգևորական գործիչ (ծնվ. [[1867]]):
* [[Երվանդ Մեսիայան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Պերճուհի Պարսամյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1888]]):
* [[Սարգիս-Սահակ Ջանյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1956]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1957</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1882</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3693</id>
      <timestamp>2011-07-14T19:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="287">== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8385</id>
      <timestamp>2012-05-07T10:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="423">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11820</id>
      <timestamp>2012-11-02T16:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="552">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13417</id>
      <timestamp>2013-02-09T09:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="656">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14159</id>
      <timestamp>2013-03-19T18:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="805">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17915</id>
      <timestamp>2013-11-17T09:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="882">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18220</id>
      <timestamp>2013-11-25T11:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1081">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Զապել Պոյաճյան]], հայ նկարիչ, անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1872]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19902</id>
      <timestamp>2014-05-24T19:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1185">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 25]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[2005]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (մահ. [[1983]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Զապել Պոյաճյան]], հայ նկարիչ, անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1872]]):
* [[Մայիսի 3]] - [[Գրիգոր Ղափանցյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1887]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Եդվարդ Գոլանճյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Հոկտեմբերի 17]] - [[Ավետիք Իսահակյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1875]]):
* [[Անդրանիկ Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1873]]):
* [[Լութֆի Մինաս]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1957]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1958</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>263</id>
      <timestamp>2011-01-31T19:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:  [[Կատեգորիա:1958]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="142">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1713</id>
      <timestamp>2011-04-02T14:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="300">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4717</id>
      <timestamp>2011-08-24T04:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="410">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4808</id>
      <timestamp>2011-08-28T05:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="496">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4933</id>
      <timestamp>2011-08-30T16:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="651">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5607</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="738">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10279</id>
      <timestamp>2012-08-15T15:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="764">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12144</id>
      <timestamp>2012-12-07T09:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="897">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13620</id>
      <timestamp>2013-02-16T08:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1030">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (մահ. [[1992]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (մահ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18108</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1109">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (մահ. [[1992]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19172</id>
      <timestamp>2014-02-12T20:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1209">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Իրվին Ուելշ]], շոտլանդացի արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (մահ. [[1992]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19592</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1384">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Իրվին Ուելշ]], շոտլանդացի արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (մահ. [[1992]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Նվարդ Ափինյան]], ]հայ հասարակական–գրական գործիչ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19596</id>
      <timestamp>2014-05-03T11:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1383">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 8]] - [[Ալբերտ Մակարյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 29]] - [[Վարուժան Այվազյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Իրվին Ուելշ]], շոտլանդացի արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Զոհրաբ Ըռքոյան]], հայ լրագրող:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Ռոբերտ Եսայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (մահ. [[1992]])։ 

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Նվարդ Ափինյան]], հայ հասարակական–գրական գործիչ, մանկավարժ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հուլիսի 22]] - [[Միխայիլ Զոշչենկո]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Լյուսյա Արգուտինսկայա]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, զինթղթակից (ծնվ. [[1897]]):
* [[Երվանդ Իգնատիոսյան]], հայ մշակութային գործիչ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Զարուհի Պահրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1958]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1959</title>
    <ns>0</ns>
    <id>895</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1901</id>
      <timestamp>2011-04-10T19:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:  [[Կատեգորիա:1959]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9456</id>
      <timestamp>2012-07-28T06:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="325">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13883</id>
      <timestamp>2013-03-05T08:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="477">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17557</id>
      <timestamp>2013-09-27T01:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="586">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1880]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18013</id>
      <timestamp>2013-11-20T15:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Արամ Ներսիսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18044</id>
      <timestamp>2013-11-20T20:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="835">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1900]])։
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Արամ Ներսիսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18234</id>
      <timestamp>2013-11-25T20:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1004">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1900]])։
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Մկրտիչ Պոտուրյան]], հայ հանրագիտակ, հայագետ, հրապարակագիր, գրող (ծնվ. [[1881]])։
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Արամ Ներսիսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18593</id>
      <timestamp>2013-12-22T13:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1165">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 25]], [[Սամվել Մկրտչյան]], հայ թարգմանիչ, խմբագիր:
* [[Հուլիսի 27]] - [[Վահրամ Մարտիրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 13]] - [[Ալ. Ալտաև]], ռուս մանկագիր, արձակագիր, հրապարակախոս, հուշագիր (ծնվ. [[1872]])։
* [[Հունիսի 10]] - [[Հովհաննես Ավագյան]], հայ գրող, գրականագետ, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Նոյեմբերի 13]] - [[Արիս Շաքլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1900]])։
* [[Դեկտեմբերի 8]] - [[Մկրտիչ Պոտուրյան]], հայ հանրագիտակ, հայագետ, հրապարակագիր, գրող (ծնվ. [[1881]])։
* [[Հարություն Հովնանյան]], հայ խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Արամ Ներսիսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1873]]):

[[Կատեգորիա:1959]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1960</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2429</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4712</id>
      <timestamp>2011-08-24T03:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:  [[Կատեգորիա:1960]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4744</id>
      <timestamp>2011-08-25T11:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>85.21.233.122</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô¾Õ¶Õ¾Õ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">FPez2w  &lt;a href=&quot;http://clvtgcsvmqfd.com/&quot;&gt;clvtgcsvmqfd&lt;/a&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4746</id>
      <timestamp>2011-08-25T13:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/85.21.233.122|85.21.233.122]] ([[User talk:85.21.233.122|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4747</id>
      <timestamp>2011-08-25T13:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1960]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9540</id>
      <timestamp>2012-07-30T07:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="274">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11312</id>
      <timestamp>2012-10-12T20:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="377">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11456</id>
      <timestamp>2012-10-18T15:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="538">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13237</id>
      <timestamp>2013-01-30T09:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13745</id>
      <timestamp>2013-02-24T08:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="876">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14068</id>
      <timestamp>2013-03-16T05:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1002">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15505</id>
      <timestamp>2013-05-25T16:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1085">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17906</id>
      <timestamp>2013-11-16T16:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1239">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18147</id>
      <timestamp>2013-11-21T20:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1371">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (ծնվ. [[1883]])։
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18227</id>
      <timestamp>2013-11-25T19:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1474">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (ծնվ. [[1883]])։
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19748</id>
      <timestamp>2014-05-11T09:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1611">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Տիգրան Չիթունի]], հայ բանահավաք-բանասեր, գրող (ծնվ. [[1881]])։
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (ծնվ. [[1883]])։
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20503</id>
      <timestamp>2014-10-14T19:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1728">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Տիգրան Չիթունի]], հայ բանահավաք-բանասեր, գրող (ծնվ. [[1881]])։
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (ծնվ. [[1883]])։
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20511</id>
      <timestamp>2014-10-15T19:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1794">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 11]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (մահ. [[2013]]):
* [[Օգոստոսի 16]] - [[Մարինե Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Կիմ Գաբրիելյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Գեորգի Սահակով]], հայ խմբագիր, լրագրող:
* [[Վարուժան Ճամկեոզ]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 28]] - [[Էնրիկե Ամորիմ]], ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Տիգրան Չիթունի]], հայ բանահավաք-բանասեր, գրող (ծնվ. [[1881]])։
* [[Միքիաս Արապյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1876]]): 
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Սարգիս Ծոցիկյան]], հայ բանասեր, հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Լևոն Մեսրոպ]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մաննիկ Պերպերյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, երգչուհի (ծնվ. [[1883]])։
* [[Պոնտացի Պետրոս]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Էդվարդ Տարոնյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1960]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1961</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1238</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2588</id>
      <timestamp>2011-04-30T13:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:  [[Կատեգորիա:1961]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="151">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2705</id>
      <timestamp>2011-05-07T09:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="266">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4704</id>
      <timestamp>2011-08-23T16:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="355">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7532</id>
      <timestamp>2012-02-23T13:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="466">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):


[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7912</id>
      <timestamp>2012-03-21T13:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="576">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11878</id>
      <timestamp>2012-11-04T20:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="769">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12205</id>
      <timestamp>2012-12-08T11:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="891">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17260</id>
      <timestamp>2013-09-08T10:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="975">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17975</id>
      <timestamp>2013-11-19T05:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1075">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Անուշ Նագգաշյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18082</id>
      <timestamp>2013-11-21T09:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1227">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Անուշ Նագգաշյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Վահան Չուգասզյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]])

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18083</id>
      <timestamp>2013-11-21T09:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1228">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Անուշ Նագգաշյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Վահան Չուգասզյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18154</id>
      <timestamp>2013-11-21T21:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1407">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Անուշ Նագգաշյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Վահան Չուգասզյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19580</id>
      <timestamp>2014-05-02T23:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1560">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 1]] - [[Թադևոս Տոնոյան]], հայ բանաստեղծ, բանասեր:
* [[Մայիսի 3]] - [[Դիանա Համբարձումյան]], հա արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 18]] - [[Նարինե Կռոյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հուլիսի 5]] - [[Հրանտ Ալեքսանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Անուշ Նագգաշյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Դեկտեմբերի 24]] -[[Աշոտ Ալեքսանյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 7]] - [[Զարեհ Պլպուլ]], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1891]]):
* [[Հունիսի 27]] - [[Մուխթար Աուեզով]], ղազախ արձակագիր, դրամատուրգ և գիտնական (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]], ամերիկացի արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հակոբ Գույումճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Սիմեոն Կյուլո]], հայ գրող, հրապարակախոս-խմբագիր (ծնվ. [[1893]]):
* [[Վահան Չուգասզյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1961]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1962</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1312</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2772</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):  [[Կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="208">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7886</id>
      <timestamp>2012-03-20T16:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="389">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10368</id>
      <timestamp>2012-08-20T12:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="539">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11316</id>
      <timestamp>2012-10-12T21:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="717">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12132</id>
      <timestamp>2012-12-06T08:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="785">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13739</id>
      <timestamp>2013-02-24T07:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="902">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15746</id>
      <timestamp>2013-06-29T14:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1046">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. 2013):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15749</id>
      <timestamp>2013-06-29T14:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16226</id>
      <timestamp>2013-08-08T19:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1220">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16710</id>
      <timestamp>2013-08-16T23:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1370">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17998</id>
      <timestamp>2013-11-20T09:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1492">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (ծնվ. [[1877]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19293</id>
      <timestamp>2014-03-29T06:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1634">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ահմեդ Համդի Տանպինար]], թուրք արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (ծնվ. [[1877]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19873</id>
      <timestamp>2014-05-24T10:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1735">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ահմեդ Համդի Տանպինար]], թուրք արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ապրիլի 11]] - [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (ծնվ. [[1877]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20494</id>
      <timestamp>2014-10-05T12:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1839">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Արամ Թոփչյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ահմեդ Համդի Տանպինար]], թուրք արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ապրիլի 11]] - [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Վահրամ Ծովակ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (ծնվ. [[1877]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20502</id>
      <timestamp>2014-10-14T19:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1722">== Ծնվածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Անա Արզումանյան]], իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
* [[Հունիսի 29]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[2013]]):
* [[Սեպտեմբերի 13]] - [[Արամ Թոփչյան]], հայ բանասեր, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Ահմեդ Համդի Տանպինար]], թուրք արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Հայրապետ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծ, մանկագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1874]]):
* [[Ապրիլի 11]] - [[Սերոբ Ղազարյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 24]] - [[Արշակ Ալպոյաճյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1879]])։
* [[Օգոստոսի 1]] - [[Լեոն Կրուչկովսկի]], լեհ արձակագիր, դրամատուրգ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1900]]): 
* [[Նոյեմբերի 18]] - [[Աբդուլլահ Գորան]], քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Զոհական]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հրանտ Նազարյանց]], հայ բանաստեղծ, ֆուտուրիզմի տեսաբան (ծնվ. [[1877]]):
* [[Մարկ Անտուան վան դեն Ուդենռիյն]], հոլանդացի հայագետ, արևելագետ, փիլիսոփա, աստվածաբան (ծնվ. [[1890]]):

[[Կատեգորիա:1962]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1963</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3508</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7431</id>
      <timestamp>2012-02-15T14:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):  [[Կատեգորիա:1963]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">== Մահացածներ ==

* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7803</id>
      <timestamp>2012-03-18T07:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="273">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11035</id>
      <timestamp>2012-09-25T16:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="420">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11413</id>
      <timestamp>2012-10-16T15:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="578">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13412</id>
      <timestamp>2013-02-08T07:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="684">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13475</id>
      <timestamp>2013-02-14T08:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="861">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13478</id>
      <timestamp>2013-02-14T08:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="863">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]])
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14664</id>
      <timestamp>2013-04-04T08:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="934">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]])
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14830</id>
      <timestamp>2013-04-16T18:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1023">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]])
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14831</id>
      <timestamp>2013-04-16T18:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1023">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]])
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16388</id>
      <timestamp>2013-08-10T15:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1150">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]])
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16985</id>
      <timestamp>2013-08-22T23:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1301">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17322</id>
      <timestamp>2013-09-10T15:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1421">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Հարություն Հրաչիկի Հարությունյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18016</id>
      <timestamp>2013-11-20T16:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1529">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Հարություն Հրաչիկի Հարությունյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18038</id>
      <timestamp>2013-11-20T19:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1669">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Հարություն Հրաչիկի Հարությունյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Արշավիր Շամլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. ՞)։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18706</id>
      <timestamp>2013-12-30T07:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1860">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Հարություն Հրաչիկի Հարությունյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլայ Ասեև]], ռուս բանաստեղծ, սցենարիստ, ռուսական ֆուտուրիզմի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Արշավիր Շամլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. ՞)։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19000</id>
      <timestamp>2014-02-01T09:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1978">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 4]] - [[Վերա Պավլովա]], ռուս բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 7]] - [[Հովհաննես Երանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 19]] - [[Քրիստին Դիմիտրովա]], բուլղարացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի:
* [[Հուլիսի 2]] - [[Հարություն Հրաչիկի Հարությունյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 14]] - [[Պիեռ Կուրտադ]], ֆրանսիացի լրագրող, արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլայ Ասեև]], ռուս բանաստեղծ, սցենարիստ, ռուսական ֆուտուրիզմի ներկայացուցիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 2]] - [[Գեորգի Աբաջիև]], մակեդոնացի արձակագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Ներսես Ակինյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 5]] - [[Գուրգեն Մխիթարյան]], հայ գրականագետ, խմբագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Օլդոս Լեոնարդ Հաքսլի]], անգլիացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Գրիգոր Կեոլճեկյան]], հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Սահակ Կոգյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Գրիգոր Նշանյան]], հայ հրապարակախոս, արձակագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Արշավիր Շամլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. ՞)։
* [[Ջահանգիր Քոչինյան]], հայ լեզվաբան, մանկավարժ (ծնվ. [[1923]])։

[[Կատեգորիա:1963]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1964</title>
    <ns>0</ns>
    <id>947</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1983</id>
      <timestamp>2011-04-13T08:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):  [[Կատեգորիա:1964]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Մահացածներ ==

* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4049</id>
      <timestamp>2011-08-14T05:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="299">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9220</id>
      <timestamp>2012-07-17T17:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="394">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11906</id>
      <timestamp>2012-11-09T12:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="541">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13290</id>
      <timestamp>2013-02-02T08:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="648">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):

== Մահացածներ ==

* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15879</id>
      <timestamp>2013-07-20T16:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="772">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15880</id>
      <timestamp>2013-07-20T16:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="772">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16341</id>
      <timestamp>2013-08-09T20:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="901">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17613</id>
      <timestamp>2013-10-13T06:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1048">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17725</id>
      <timestamp>2013-11-03T21:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1164">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17815</id>
      <timestamp>2013-11-13T18:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1290">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1883]])։

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18930</id>
      <timestamp>2014-01-28T20:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1373">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Խաչիկ Մանուկյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1883]])։

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19264</id>
      <timestamp>2014-03-20T03:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1465">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Խաչիկ Մանուկյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1883]])։
* [[Միհրան Տեր-Ստեփանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20167</id>
      <timestamp>2014-06-14T13:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1566">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Խաչիկ Մանուկյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Ապրիլի 4]] - [[Ալվարդ Ջիվանյան]], հայ թարգմանիչ, բանասեր:
* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1883]])։
* [[Միհրան Տեր-Ստեփանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20633</id>
      <timestamp>2014-11-14T15:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1706">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 3]] - [[Խաչիկ Մանուկյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Ապրիլի 4]] - [[Ալվարդ Ջիվանյան]], հայ թարգմանիչ, բանասեր:
* [[Մայիսի 26]] - [[Գոհար Գալստյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ:
* [[Հունիսի 25]] - [[Հովիկ Չարխչյան]], հայ գրող, գրականագետ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 13]] - [[Զորայր Միրզայան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Հովսեփ Կուսիկյան]], հայ լեզվաբան, բանասեր (ծնվ. [[1890]]):
* [[Պարույր Ասատուր]], հայ բանասեր, խմբագիր (ծնվ. [[1882]]):
* [[Գևորգ Դարֆի]], իրանահայ դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Կարապետ Իզմիրլյան]], հայ մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Վահան Իչգալացյան]], հայ խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1889]]):
* [[Լևոն Ճերահյան]], հայ արձակագիր, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1876]]):
* [[Սողոմոն Մելիք-Հակոբյան]], հայ արձակագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1883]])։
* [[Հերմինե Սինանյան]], բանաստեղծ, հրապարակագիր, թարգմանիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Միհրան Տեր-Ստեփանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1964]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1965</title>
    <ns>0</ns>
    <id>856</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1804</id>
      <timestamp>2011-04-06T15:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):  [[Կատեգորիա:1965]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="175">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4147</id>
      <timestamp>2011-08-18T07:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="309">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6492</id>
      <timestamp>2011-10-30T20:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="453">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7580</id>
      <timestamp>2012-02-29T18:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="615">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10610</id>
      <timestamp>2012-09-02T05:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="932">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10657</id>
      <timestamp>2012-09-02T18:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1053">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11399</id>
      <timestamp>2012-10-16T05:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1236">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11614</id>
      <timestamp>2012-10-24T19:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1436">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մարտի 31]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13337</id>
      <timestamp>2013-02-04T09:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1546">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մարտի 31]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18786</id>
      <timestamp>2014-01-16T18:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1657">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Հունվարի 31]] - [[Ահարոն Տատուրյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մարտի 31]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20072</id>
      <timestamp>2014-06-01T11:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1768">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Հունվարի 31]] - [[Ահարոն Տատուրյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մարտի 31]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հունիսի 5]] - [[Էլինոր Ֆարջոն]], անգլիացի մանկագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20584</id>
      <timestamp>2014-10-31T01:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1857">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 4]] - [[Թոմաս Էլիոթ]], անգլո-ամերիկյան բանաստեղծ, դրամատուրգ, քննադատ։ Անգլիական մոդեռնիզմի ներկայացուցիչներից: Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Հունվարի 31]] - [[Ահարոն Տատուրյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Փետրվարի 3]] - [[Համազասպ Համբարձումյան]], հայ թարգմանիչ, գրականագետ (ծնվ. [[1880]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Գևորգ Աբով]], խորհրդահայ գրող, գրականագետ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մարտի 31]] - [[Ալեքսանդրու Շահիկյան]], հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Ապրիլի 22]] - [[Աշոտ Մադաթյան]], հայ դերասան, ռեժիսոր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1884]])։
* [[Հունիսի 5]] - [[Էլինոր Ֆարջոն]], անգլիացի մանկագիր (ծնվ. [[1881]])։
* [[Հուլիսի 3]] - [[Միքայել Կյուրճյան]], հայ գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս, քննադատ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Սեպտեմբերի 2]] - [[Միխայիլ Տիխոմիրով]], ռուս խորհրդային պատմաբան, աղբյուրագետ, ձեռագրագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Լեռ Կամսար]], հայ արձակագիր, երգիծաբան (ծնվ. [[1888]]):
* [[Տիրան Լյուլեճյան]], հայ խմբագիր, կրթական գործիչ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Սեդա Թևյան-Ճնտոյան]], հայ բանաստեղծ  (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1965]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1966</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1808</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3552</id>
      <timestamp>2011-06-13T05:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="248">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5060</id>
      <timestamp>2011-09-04T09:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="357">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6482</id>
      <timestamp>2011-10-30T20:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="455">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6739</id>
      <timestamp>2011-11-13T19:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="567">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9300</id>
      <timestamp>2012-07-18T15:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="641">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11772</id>
      <timestamp>2012-11-01T16:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="755">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12955</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="864">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14263</id>
      <timestamp>2013-03-23T13:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1006">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16656</id>
      <timestamp>2013-08-15T18:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1205">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17569</id>
      <timestamp>2013-09-29T09:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1310">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17608</id>
      <timestamp>2013-10-13T05:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1406">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18118</id>
      <timestamp>2013-11-21T15:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1549">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20040</id>
      <timestamp>2014-05-31T09:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1651">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Հայկանուշ Մառք]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20045</id>
      <timestamp>2014-05-31T09:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1772">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 5]] - [[Աննա Ախմատովա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Մարտի 7]] - [[Հայկանուշ Մառք]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Ապրիլի 12]] - [[Գուրգեն Հայկունի]], քաղաքական գործիչ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Ալեքսանդր Գիտովիչ]], ռուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 26]] - [[Համաստեղ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1895]]):
* [[Վահան Մալեզյան]] - հայ գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1871]]):
* [[Աշոտ Ասլան]] - հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Լևոն Գարմեն]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հրանտ Թորոսյան]], հայ հրապարակախոս, գրականագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր Կեոնճյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Եղիա-Երվանդ Մելիքյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Հայկանուշ Մառք]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1883]])։
* [[Մկրտիչ Պարսամյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Եդուարդ Պոյաճյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1966]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1967</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>124</id>
      <timestamp>2011-01-29T20:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="166">== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>449</id>
      <timestamp>2011-02-02T09:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="195">== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4678</id>
      <timestamp>2011-08-22T05:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="339">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4739</id>
      <timestamp>2011-08-24T19:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="468">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6678</id>
      <timestamp>2011-11-11T19:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="640">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8370</id>
      <timestamp>2012-05-05T04:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="769">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11233</id>
      <timestamp>2012-10-08T13:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="925">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12017</id>
      <timestamp>2012-11-21T18:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1062">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16193</id>
      <timestamp>2013-08-08T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1195">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17198</id>
      <timestamp>2013-08-30T22:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1378">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18430</id>
      <timestamp>2013-12-07T16:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1527">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Հուսիկ Արա]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18951</id>
      <timestamp>2014-01-30T16:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1641">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Հուսիկ Արա]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Աապելի]], ֆինն արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20487</id>
      <timestamp>2014-09-29T18:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1798">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Հուսիկ Արա]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (մահ. [[1967]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Աապելի]], ֆինն արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Բագարատ Թևյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20488</id>
      <timestamp>2014-09-29T18:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1798">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Հուսիկ Արա]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 21]] - [[Իվան Կրիպյակևիչ]], ուկրաինացի պատմաբան, հայագետ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Մայիսի 12]] - [[Համբարձում Մազմանյան]], հայ թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 22]] - [[Լենգսթոն Հյուզ]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Սերգեյ Գորոդեցկի]], ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1884]]):
* [[Հոկտեմբերի 11]] - [[Աապելի]], ֆինն արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Մարսել Էմե]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հոկտեմբերի 14]] - [[Ստեփան Զորյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1889]]):
* [[Հակոբ Անտոնյան]],  հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1887]])։
* [[Բագարատ Թևյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, խմբագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Ղևոնդ Մելոյան]], սփյուռքահայ արձակագիր, դրամատուրգ, ստեղծագործել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1887]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Ապրիլի 2]] - սկիզբ դրվեց ամենամյա [[Մանկական գրքի միջազգային օր]]վան:

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1967 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3374</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7109</id>
      <timestamp>2011-12-18T13:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23069">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ, ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. 
Ողջունում են □Գարունի□ ծնունդը ….........................................................................7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան □Գարունի□ հարցերին …..........................................8
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. 
Ողջունում են □Գարունի□ ծնունդը …....................................................................22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …...............................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ ….......................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը ….................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  □թաշկինակը□ …............................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան □Գարունի□ հարցերին …....................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեկնաբանում է □Գարունը□ …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ. Գեղագիտակ …..........................................................................70
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ…...............................................................89
ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….....................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
ՎԱՀԱԳՆ  ԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է □Գարունի□ հարցերին …....................77


N 2


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տասնչորս, ութսուներեք (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …......................................2
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ …..................................................9
ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................43
ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան 
հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7110</id>
      <timestamp>2011-12-18T13:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23065">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ, ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Ողջունում են □Գարունի□ ծնունդը ….........................................................................7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան □Գարունի□ հարցերին …..........................................8
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …....................................................................22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …...............................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ ….......................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը ….................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  □թաշկինակը□ …............................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան □Գարունի□ հարցերին …....................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեկնաբանում է □Գարունը□ …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ. Գեղագիտակ …..........................................................................70
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ…...............................................................89
ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….....................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
ՎԱՀԱԳՆ  ԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է □Գարունի□ հարցերին …....................77


N 2


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տասնչորս, ութսուներեք (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …......................................2
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ …..................................................9
ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................43
ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան 
հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7111</id>
      <timestamp>2011-12-18T13:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23051">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ, ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  □թաշկինակը□ ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան □Գարունի□ հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեկնաբանում է □Գարունը□ …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ. Գեղագիտակ …................................................................................70
*ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ…......................................................................89
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*ՎԱՀԱԳՆԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է □Գարունի□ հարցերին …....................77


=== N 2 ===



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տասնչորս, ութսուներեք (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …......................................2
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ …..................................................9
ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................43
ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան 
հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7112</id>
      <timestamp>2011-12-18T13:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23293">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*ՎԱՀԱԳՆԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է □Գարունի□ հարցերին …....................77


=== N 2 ===



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տասնչորս, ութսուներեք (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …......................................2
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ …..................................................9
ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................43
ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան 
հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7113</id>
      <timestamp>2011-12-18T17:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23315">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*ՎԱՀԱԳՆԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ …..................................................9
ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................43
ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան 
հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7115</id>
      <timestamp>2011-12-19T10:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23593">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*ՎԱՀԱԳՆԴԱՎԹՅԱՆ. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ Մարեն ....................................................................30
ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կոնդ .....................................................................................45
ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության 
մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

                                                        ԱՐՁԱԿ

ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ուղեկցուհին ....................................................................15
ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 


ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
ԱԼԵՔ  ԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................43
Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 
    
ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

                                                     ԱՐՎԵՍՏ 

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88



N 4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

ԱՐՁԱԿ 

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................47
ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐ ԵՐՏ. Կեգելբան ..........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ 

ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Լենին ..................................................................................3
ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................13
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ.  ճանկար .............................................................................14
ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................35
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ . Բանաստեղծություններ …..................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Անհայտ էջեր ...................................................................60

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
Հեռակա ուսուցման մասին (□Գարունի□ հարցաթերթիկը) …...............................73
ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հետապնդում …....................................................................40

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................12
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

ՍՊՈՐՏ 

Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

Հումոր …................................................................................................................94



N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի □չարաճճությունների□ վկաները …...................61
ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Նա մնաց սարերում …........................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81
ՊՈԵԶԻԱ 

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................33
ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ. Բանաստեղծություններ …........................................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԷԴՎԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90


N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

ԱՐՁԱԿ 

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ.  ազրի …...................................................................32

ՊՈԵԶԻԱ 

ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................17
ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Զարեհ Որբունի …................................................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

ԱՐՎԵՍՏ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ.  ոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել 
կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

Հումոր  …...............................................................................................................58



NN 8-9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7116</id>
      <timestamp>2011-12-19T11:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="25366">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

==== N 5 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N 6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7117</id>
      <timestamp>2011-12-19T11:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 4 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="25364">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

==== N 5 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

ԱՐՁԱԿ 

ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................13
ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................94
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր …...........................................................................98
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
Հուշեր Եղիշե Չա</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7118</id>
      <timestamp>2011-12-19T13:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35721">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

==== N 5 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===

====  ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====  

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
*Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
*ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
*[[Աշոտ Գրաշի|ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ]]. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................13
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................94
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անտիպ էջեր …...........................................................................98

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
*Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
*[[Արշալույս Ջանիկյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
*Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին …........................................................................113
*[[Ալբերտ Գրիգորյան|ԱԼԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենցի նորահայտ ելույթը …............................119
*[[Արփենիկ Չարենց|ԱՐՓԵՆԻԿ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անավարտ զրույց …...........................................................123
*[[Աշոտ Քերոբյան|ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ]]. Երկու գրքի մասին ….............................................................157

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՌՈՒԲԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Հին հրաբուխներ …............................................................11

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երգել եմ ուզում, երգ եմ ուզում …..............................16
*ԱՐՄԱՆ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. □Կարինե□ ֆիլմի մասին …...................................................66
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ  ՓԻԼԻԿՅԱՆ.  “Ecce Homo” շարքից …................................................73
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մեծ գրողի և մեծ նկարչի մի անմոռաց հանդիպում ….....128

*Հումոր …..............................................................................................................158


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԺՈՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Չգրված էջեր ….........................................................................2
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. [[Ղազար Փարպեցի]] …...............................................................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ոչ 14 հարց, ոչ 83 պատասխան …..............................34
*Պատասխան «Երեք անհանգիստ նամակին» …..................................................50
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու հանդիպում …......................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլ դը Բուրոն|ՆԻԿՈԼ ԴԸ ԲՈՒՐՈՆ]]. Քարտուղարուհու աշխատանքային օրը …..........................56
*[[Հմայակ Աթանեսյան|ՀՄԱՅԱԿ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ]]. Նովելներ …......................................................................76
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Հայաստանի Լևոն թագավորը …............................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*Լսեցեք մեր ձայնը (մեր հյուրն են Հայաստանի սկսնակ բանաստեղծները) …...14
*ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  ոսք սիրո և հարգանքի …..................................................62
*Համառոտ, բայց կոնկրետ  («Գարունի» հարցազրույցը) …................................78
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. [[Ռուբեն Մելիք]] …...................................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԶՈՒԼՖԻ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  անգարումների  պատճառը բացահայտվում է …............41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԻԴԱ  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լսու՞մ ես, Կոմիտաս …..........................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Արտո Չաքմաքչյան …..........................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Ես շտապում եմ մտքերս արտահայտել» …...............38
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Ես կսիրեմ Երևանը նոր ժամանակի Աթենք կոչել» …......45
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Պիկասոյի առաջին այցը ….......................................................46
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՓԱՇԱՅԱՆ. Մի քամի ժամ Մարկ Արյանի հետ …............................59
*ԶԱՐԵՀ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. 
*Մինչև ե՞րբ պիտի գլորվի   ձնագունդը ….............................................................69
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Զրույց Էդմոնդ Քիրազի հետ …..........................................74


=== N 11===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոկտեմբեր…...........................................................................................................2
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Օրեր, որ ցնցեցին աշխարհը ….............................................5
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հոկտեմբերը և երիտասարդությունը …....................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոչ հեռու անցյալում և այսօր …...........................................22
*«Գարունի» ընթերցողներին ողջունում են Հոկտեմբերի զինվորները …47, 73, 82
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անցած կյանքի «հեքիաթը» …...........................................48
*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Զրույց ապագա ժուռնալիստի հետ ..................................70
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ավրորայի» համազարկերի  շարունակությունը …78
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Երևան, Շահումյանի հրապարակ …...........................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Միշատկին|ՅՈՒՐԻ ՄԻՇԱՏԿԻՆ]]. Գրագետ մարդը ….................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*15 եղբայրների բանաստեղծական ձայները …....................................................10
*Երգում են աշխարհի բանաստեղծները …............................................................20
*Հոկտեմբերը հայ բանաստեղծների երգերում …..................................................62
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Տասներկուսը ….....................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞վ է «Ինտերնացիոնալի» առաջին թարգմանիչը …............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Նկարիչները հոբելյանական ցուցահանդեսի մասին …..................................38, 67
*Դափնեկիրների հոգսերն ու ուրախությունները …...............................................84


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աղ և երգ …...................................................................3
*Ռեպլիկ …...............................................................................................................28
*ՆՈՐԱ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ճանապարհորդական տպավորություններ ….......................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սլովոմիր Մրոժեկ|ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ]]. Փիղը …................................................................................26
*ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ես սիրում եմ խենթերին …...............................................46
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փոքրիկ  պատմվածքներ …..................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................13
*[[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան|ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................30
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության …..................................................59
*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Մարթի Լարնիի հետ …...................................38
*Զրույց մեր գրականության այսօրվա մասին …...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայաստանի լճերը ….........................................................55
*ԱՐԱՔՍՅԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ներկատներից մինչև սինթետիկ կաուչուկի գործարան  …..................................67
*ԲԵՆԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Սարերից լուսին դիտողները …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Երբ նրա մասին պոեմներ են գրում …..................................14
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Պրոմեթեոսը» ազգային բեմահարթակի վրա …...33
*Այո, ժամանակն է …...............................................................................................90

*Հումոր …................................................................................................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7119</id>
      <timestamp>2011-12-19T13:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 6 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35720">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

==== N 5 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===

====  ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====  

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
*Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
*ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
*[[Աշոտ Գրաշի|ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ]]. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................13
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................94
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անտիպ էջեր …...........................................................................98

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
*Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
*[[Արշալույս Ջանիկյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
*Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին …........................................................................113
*[[Ալբերտ Գրիգորյան|ԱԼԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենցի նորահայտ ելույթը …............................119
*[[Արփենիկ Չարենց|ԱՐՓԵՆԻԿ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անավարտ զրույց …...........................................................123
*[[Աշոտ Քերոբյան|ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ]]. Երկու գրքի մասին ….............................................................157

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՌՈՒԲԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Հին հրաբուխներ …............................................................11

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երգել եմ ուզում, երգ եմ ուզում …..............................16
*ԱՐՄԱՆ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. □Կարինե□ ֆիլմի մասին …...................................................66
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ  ՓԻԼԻԿՅԱՆ.  “Ecce Homo” շարքից …................................................73
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մեծ գրողի և մեծ նկարչի մի անմոռաց հանդիպում ….....128

*Հումոր …..............................................................................................................158


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԺՈՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Չգրված էջեր ….........................................................................2
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. [[Ղազար Փարպեցի]] …...............................................................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ոչ 14 հարց, ոչ 83 պատասխան …..............................34
*Պատասխան «Երեք անհանգիստ նամակին» …..................................................50
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու հանդիպում …......................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլ դը Բուրոն|ՆԻԿՈԼ ԴԸ ԲՈՒՐՈՆ]]. Քարտուղարուհու աշխատանքային օրը …..........................56
*[[Հմայակ Աթանեսյան|ՀՄԱՅԱԿ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ]]. Նովելներ …......................................................................76
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Հայաստանի Լևոն թագավորը …............................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*Լսեցեք մեր ձայնը (մեր հյուրն են Հայաստանի սկսնակ բանաստեղծները) …...14
*ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  ոսք սիրո և հարգանքի …..................................................62
*Համառոտ, բայց կոնկրետ  («Գարունի» հարցազրույցը) …................................78
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. [[Ռուբեն Մելիք]] …...................................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԶՈՒԼՖԻ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  անգարումների  պատճառը բացահայտվում է …............41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԻԴԱ  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լսու՞մ ես, Կոմիտաս …..........................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Արտո Չաքմաքչյան …..........................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Ես շտապում եմ մտքերս արտահայտել» …...............38
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Ես կսիրեմ Երևանը նոր ժամանակի Աթենք կոչել» …......45
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Պիկասոյի առաջին այցը ….......................................................46
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՓԱՇԱՅԱՆ. Մի քամի ժամ Մարկ Արյանի հետ …............................59
*ԶԱՐԵՀ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. 
*Մինչև ե՞րբ պիտի գլորվի   ձնագունդը ….............................................................69
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Զրույց Էդմոնդ Քիրազի հետ …..........................................74


=== N 11===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոկտեմբեր…...........................................................................................................2
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Օրեր, որ ցնցեցին աշխարհը ….............................................5
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հոկտեմբերը և երիտասարդությունը …....................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոչ հեռու անցյալում և այսօր …...........................................22
*«Գարունի» ընթերցողներին ողջունում են Հոկտեմբերի զինվորները …47, 73, 82
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անցած կյանքի «հեքիաթը» …...........................................48
*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Զրույց ապագա ժուռնալիստի հետ ..................................70
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ավրորայի» համազարկերի  շարունակությունը …78
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Երևան, Շահումյանի հրապարակ …...........................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Միշատկին|ՅՈՒՐԻ ՄԻՇԱՏԿԻՆ]]. Գրագետ մարդը ….................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*15 եղբայրների բանաստեղծական ձայները …....................................................10
*Երգում են աշխարհի բանաստեղծները …............................................................20
*Հոկտեմբերը հայ բանաստեղծների երգերում …..................................................62
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Տասներկուսը ….....................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞վ է «Ինտերնացիոնալի» առաջին թարգմանիչը …............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Նկարիչները հոբելյանական ցուցահանդեսի մասին …..................................38, 67
*Դափնեկիրների հոգսերն ու ուրախությունները …...............................................84


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աղ և երգ …...................................................................3
*Ռեպլիկ …...............................................................................................................28
*ՆՈՐԱ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ճանապարհորդական տպավորություններ ….......................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սլովոմիր Մրոժեկ|ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ]]. Փիղը …................................................................................26
*ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ես սիրում եմ խենթերին …...............................................46
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փոքրիկ  պատմվածքներ …..................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................13
*[[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան|ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................30
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության …..................................................59
*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Մարթի Լարնիի հետ …...................................38
*Զրույց մեր գրականության այսօրվա մասին …...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայաստանի լճերը ….........................................................55
*ԱՐԱՔՍՅԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ներկատներից մինչև սինթետիկ կաուչուկի գործարան  …..................................67
*ԲԵՆԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Սարերից լուսին դիտողները …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Երբ նրա մասին պոեմներ են գրում …..................................14
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Պրոմեթեոսը» ազգային բեմահարթակի վրա …...33
*Այո, ժամանակն է …...............................................................................................90

*Հումոր …................................................................................................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7120</id>
      <timestamp>2011-12-19T13:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 5 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35718">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===

====  ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====  

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
*Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
*ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
*[[Աշոտ Գրաշի|ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ]]. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................13
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................94
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անտիպ էջեր …...........................................................................98

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
*Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
*[[Արշալույս Ջանիկյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
*Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին …........................................................................113
*[[Ալբերտ Գրիգորյան|ԱԼԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենցի նորահայտ ելույթը …............................119
*[[Արփենիկ Չարենց|ԱՐՓԵՆԻԿ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անավարտ զրույց …...........................................................123
*[[Աշոտ Քերոբյան|ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ]]. Երկու գրքի մասին ….............................................................157

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՌՈՒԲԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Հին հրաբուխներ …............................................................11

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երգել եմ ուզում, երգ եմ ուզում …..............................16
*ԱՐՄԱՆ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. □Կարինե□ ֆիլմի մասին …...................................................66
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ  ՓԻԼԻԿՅԱՆ.  “Ecce Homo” շարքից …................................................73
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մեծ գրողի և մեծ նկարչի մի անմոռաց հանդիպում ….....128

*Հումոր …..............................................................................................................158


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԺՈՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Չգրված էջեր ….........................................................................2
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. [[Ղազար Փարպեցի]] …...............................................................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ոչ 14 հարց, ոչ 83 պատասխան …..............................34
*Պատասխան «Երեք անհանգիստ նամակին» …..................................................50
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու հանդիպում …......................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլ դը Բուրոն|ՆԻԿՈԼ ԴԸ ԲՈՒՐՈՆ]]. Քարտուղարուհու աշխատանքային օրը …..........................56
*[[Հմայակ Աթանեսյան|ՀՄԱՅԱԿ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ]]. Նովելներ …......................................................................76
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Հայաստանի Լևոն թագավորը …............................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*Լսեցեք մեր ձայնը (մեր հյուրն են Հայաստանի սկսնակ բանաստեղծները) …...14
*ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  ոսք սիրո և հարգանքի …..................................................62
*Համառոտ, բայց կոնկրետ  («Գարունի» հարցազրույցը) …................................78
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. [[Ռուբեն Մելիք]] …...................................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԶՈՒԼՖԻ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  անգարումների  պատճառը բացահայտվում է …............41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԻԴԱ  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լսու՞մ ես, Կոմիտաս …..........................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Արտո Չաքմաքչյան …..........................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Ես շտապում եմ մտքերս արտահայտել» …...............38
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Ես կսիրեմ Երևանը նոր ժամանակի Աթենք կոչել» …......45
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Պիկասոյի առաջին այցը ….......................................................46
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՓԱՇԱՅԱՆ. Մի քամի ժամ Մարկ Արյանի հետ …............................59
*ԶԱՐԵՀ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. 
*Մինչև ե՞րբ պիտի գլորվի   ձնագունդը ….............................................................69
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Զրույց Էդմոնդ Քիրազի հետ …..........................................74


=== N 11===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոկտեմբեր…...........................................................................................................2
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Օրեր, որ ցնցեցին աշխարհը ….............................................5
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հոկտեմբերը և երիտասարդությունը …....................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոչ հեռու անցյալում և այսօր …...........................................22
*«Գարունի» ընթերցողներին ողջունում են Հոկտեմբերի զինվորները …47, 73, 82
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անցած կյանքի «հեքիաթը» …...........................................48
*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Զրույց ապագա ժուռնալիստի հետ ..................................70
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ավրորայի» համազարկերի  շարունակությունը …78
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Երևան, Շահումյանի հրապարակ …...........................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Միշատկին|ՅՈՒՐԻ ՄԻՇԱՏԿԻՆ]]. Գրագետ մարդը ….................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*15 եղբայրների բանաստեղծական ձայները …....................................................10
*Երգում են աշխարհի բանաստեղծները …............................................................20
*Հոկտեմբերը հայ բանաստեղծների երգերում …..................................................62
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Տասներկուսը ….....................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞վ է «Ինտերնացիոնալի» առաջին թարգմանիչը …............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Նկարիչները հոբելյանական ցուցահանդեսի մասին …..................................38, 67
*Դափնեկիրների հոգսերն ու ուրախությունները …...............................................84


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աղ և երգ …...................................................................3
*Ռեպլիկ …...............................................................................................................28
*ՆՈՐԱ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ճանապարհորդական տպավորություններ ….......................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սլովոմիր Մրոժեկ|ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ]]. Փիղը …................................................................................26
*ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ես սիրում եմ խենթերին …...............................................46
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փոքրիկ  պատմվածքներ …..................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................13
*[[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան|ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................30
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության …..................................................59
*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Մարթի Լարնիի հետ …...................................38
*Զրույց մեր գրականության այսօրվա մասին …...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայաստանի լճերը ….........................................................55
*ԱՐԱՔՍՅԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ներկատներից մինչև սինթետիկ կաուչուկի գործարան  …..................................67
*ԲԵՆԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Սարերից լուսին դիտողները …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Երբ նրա մասին պոեմներ են գրում …..................................14
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Պրոմեթեոսը» ազգային բեմահարթակի վրա …...33
*Այո, ժամանակն է …...............................................................................................90

*Հումոր …................................................................................................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7556</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35747">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:


== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===

====  ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====  

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
*Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
*ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
*[[Աշոտ Գրաշի|ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ]]. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................13
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................94
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անտիպ էջեր …...........................................................................98

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
*Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
*[[Արշալույս Ջանիկյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
*Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին …........................................................................113
*[[Ալբերտ Գրիգորյան|ԱԼԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենցի նորահայտ ելույթը …............................119
*[[Արփենիկ Չարենց|ԱՐՓԵՆԻԿ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անավարտ զրույց …...........................................................123
*[[Աշոտ Քերոբյան|ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ]]. Երկու գրքի մասին ….............................................................157

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՌՈՒԲԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Հին հրաբուխներ …............................................................11

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երգել եմ ուզում, երգ եմ ուզում …..............................16
*ԱՐՄԱՆ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. □Կարինե□ ֆիլմի մասին …...................................................66
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ  ՓԻԼԻԿՅԱՆ.  “Ecce Homo” շարքից …................................................73
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մեծ գրողի և մեծ նկարչի մի անմոռաց հանդիպում ….....128

*Հումոր …..............................................................................................................158


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԺՈՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Չգրված էջեր ….........................................................................2
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. [[Ղազար Փարպեցի]] …...............................................................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ոչ 14 հարց, ոչ 83 պատասխան …..............................34
*Պատասխան «Երեք անհանգիստ նամակին» …..................................................50
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու հանդիպում …......................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլ դը Բուրոն|ՆԻԿՈԼ ԴԸ ԲՈՒՐՈՆ]]. Քարտուղարուհու աշխատանքային օրը …..........................56
*[[Հմայակ Աթանեսյան|ՀՄԱՅԱԿ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ]]. Նովելներ …......................................................................76
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Հայաստանի Լևոն թագավորը …............................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*Լսեցեք մեր ձայնը (մեր հյուրն են Հայաստանի սկսնակ բանաստեղծները) …...14
*ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  ոսք սիրո և հարգանքի …..................................................62
*Համառոտ, բայց կոնկրետ  («Գարունի» հարցազրույցը) …................................78
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. [[Ռուբեն Մելիք]] …...................................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԶՈՒԼՖԻ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  անգարումների  պատճառը բացահայտվում է …............41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԻԴԱ  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լսու՞մ ես, Կոմիտաս …..........................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Արտո Չաքմաքչյան …..........................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Ես շտապում եմ մտքերս արտահայտել» …...............38
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Ես կսիրեմ Երևանը նոր ժամանակի Աթենք կոչել» …......45
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Պիկասոյի առաջին այցը ….......................................................46
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՓԱՇԱՅԱՆ. Մի քամի ժամ Մարկ Արյանի հետ …............................59
*ԶԱՐԵՀ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. 
*Մինչև ե՞րբ պիտի գլորվի   ձնագունդը ….............................................................69
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Զրույց Էդմոնդ Քիրազի հետ …..........................................74


=== N 11===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոկտեմբեր…...........................................................................................................2
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Օրեր, որ ցնցեցին աշխարհը ….............................................5
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հոկտեմբերը և երիտասարդությունը …....................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոչ հեռու անցյալում և այսօր …...........................................22
*«Գարունի» ընթերցողներին ողջունում են Հոկտեմբերի զինվորները …47, 73, 82
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անցած կյանքի «հեքիաթը» …...........................................48
*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Զրույց ապագա ժուռնալիստի հետ ..................................70
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ավրորայի» համազարկերի  շարունակությունը …78
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Երևան, Շահումյանի հրապարակ …...........................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Միշատկին|ՅՈՒՐԻ ՄԻՇԱՏԿԻՆ]]. Գրագետ մարդը ….................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*15 եղբայրների բանաստեղծական ձայները …....................................................10
*Երգում են աշխարհի բանաստեղծները …............................................................20
*Հոկտեմբերը հայ բանաստեղծների երգերում …..................................................62
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Տասներկուսը ….....................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞վ է «Ինտերնացիոնալի» առաջին թարգմանիչը …............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Նկարիչները հոբելյանական ցուցահանդեսի մասին …..................................38, 67
*Դափնեկիրների հոգսերն ու ուրախությունները …...............................................84


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աղ և երգ …...................................................................3
*Ռեպլիկ …...............................................................................................................28
*ՆՈՐԱ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ճանապարհորդական տպավորություններ ….......................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սլովոմիր Մրոժեկ|ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ]]. Փիղը …................................................................................26
*ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ես սիրում եմ խենթերին …...............................................46
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փոքրիկ  պատմվածքներ …..................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................13
*[[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան|ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................30
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության …..................................................59
*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Մարթի Լարնիի հետ …...................................38
*Զրույց մեր գրականության այսօրվա մասին …...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայաստանի լճերը ….........................................................55
*ԱՐԱՔՍՅԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ներկատներից մինչև սինթետիկ կաուչուկի գործարան  …..................................67
*ԲԵՆԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Սարերից լուսին դիտողները …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Երբ նրա մասին պոեմներ են գրում …..................................14
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Պրոմեթեոսը» ազգային բեմահարթակի վրա …...33
*Այո, ժամանակն է …...............................................................................................90

*Հումոր …................................................................................................................92

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8484</id>
      <timestamp>2012-05-12T11:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35746">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:

== 1967 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեր ամսագրի բոլոր բարեկամներին …........................................................................2
*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]], ՍԵՐԳԵՅ ՍՄԻՌՆՈՎ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ, [[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը...7 
*ԲԱԴԱԼ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին …..........................................8
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ծով …...........................................................10
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ. Ողջունում են «Գարունի» ծնունդը …..........22
*Հայազգի Գաստելլոն՝ Արտյուշա Օհանջանյան …..........................................................22
*ԱԼՅՈՇԱ ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ. Իմ պայծառ, արևային Լուսիկ …...............................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անհանգիստ մարդու դիմանկարը …..........................................31
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …................................................................................36
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Երանուհի մայրիկի  «թաշկինակը» ….....................................39
*Ի՞նչ են մտածում , ի՞նչ են երազում ….......................................................................42
*Թ . ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ. Պատասխան «Գարունի» հարցերին ….............................................47
*Առանց կատակի …................................................................................................63
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մեկնաբանում է «Գարունը» …..........................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Գեղագիտակ …................................................................................70
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ…......................................................................89
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կինոռեկլամ, պաղպաղակ, սեր ….................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ]]. Նոր  բանաստեղծություններ …................................................3
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ  ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................23
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................62
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ծարավ …............................................................................84
    

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Փոքրիկ գրախոսություններ …..............................................................................64
                      
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ. Տիեզերական բանականություն ….............................................48
*ԷԼՄԱ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Միգամածությունների աշխարհում …..................................86
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԻԳԻԹՅԱՆ. Նոր անուններ, նոր ստեղծագործություններ ….................56
*Ֆրունզե Դովլաթյանը պատասխանում է «Գարունի» հարցերին …....................77


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տասնչորս, ութսուներեք («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................................2
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Լաուրան …..............................................................35
*Ո՞րն է ժամանակակից մարդը …...........................................................................41
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Չինական պարսպից այն կողմ ….....................................61
*ՀԱՅԿ  ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առասպելական Գայը …..................................................77
*ՎԱՆԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հրաշք պատանին ….............................................................94

==== ԱՐՁԱԿ==== 

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................11

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ  ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................9
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................43
*[[Թադեուշ Ռուժևիչ|ԹԱԴԵՈՒՇ ՌՈՒԺԵՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջանով) ….................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. 12 վեպերու հեղինակ Վահե Քաչայի հետ …......................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Մենք լսում ենք աշխարհի ծնունդը …...................................45
*Ա. ԱՐՏԱԿՅԱՆ . Կարդա այս գիրքը …...................................................................75
*Ա . ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գնացքների անցուդարձը ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Թող լինի …........................................................................10
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մեր հյուրն է Կարինե Գևորգյանը …...................................52
*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. Մտորումներ միջնադարյան հայ արձանագործության մասին ….......................................................................54 
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Ես թողնում եմ բեմը …........................................................................86
*ՄԻՐԵԼ  ՄԱՏԻՈ. Ես սիրում եմ լավ երգերը …........................................................91

*Հումոր. …............................................................................................................. 96

  
=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Առաջին տեղեկությունը հերոսի մասին ...........................13
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Արևածագից առաջ ............................................. 25
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Մարեն ....................................................................30
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կոնդ .....................................................................................45
*ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ ԿԱՄՅՈՒ.  Ովքե՞ր են լավ վարորդները ..............................................67
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ . Կապույտ ճանապարհ ....................................................74
*Հարցազրույց հասարակական կարգի պահպանության մինիստրի տեղակալ Ս. Ոսկանյանի հետ .............................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արնոլդ Աղաբաբյան|ԱՐՆՈԼԴ  ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Ուղեկցուհին ....................................................................15
*[[Պետեր Բոնև|ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ]]. Ամենաերկար երկուշաբթին ..........................................................59
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Աղջիկներ, ժամանակ, ասպիրին ...............................63 

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................10
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ  …..........................................................28
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................43
*Բուլղար և ռուս բանաստեղծներ ….......................................................................53
    
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 
    
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հարդագողի ճանապարհին ......................................2
*Վ . ՍԱՀԱԿՅԱՆ . Մեր գիտական լաբորատորիաներում .......................................77  

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Աշխարհը կտեսնեմ գիծերով ...............................................37
*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. Ես կյանքում մենակ եմ ............................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառքի նախերգանքը ...........................................82

*Հետաքրքրաշարժ նյութեր ....................................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՄԻԿՈՆ ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ. Հուշեր առաջնորդի մասին .............................................7
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեր և ջութակ ...................................................................16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Գթության քույրը՝ բաց կապույտ աչքերով ................................32
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Օրիորդ Մարի ....................................................................38
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Իմ ճշմարտությունը ......................................................................65 

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

* [[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................47
* [[Վոլֆգանգ Բորխերտ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐՏ]]. Կեգելբան ..........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Լենին ..................................................................................3
*[[Կարլոս Աուգուստո Լեոն|ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ ԼԵՈՆ]]. Ես Լենինին եմ երգում ...............................................4
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................13
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]].  ճանկար .............................................................................14
*[[Տրիստան Ցարա|ՏՐԻՍՏԱՆ ՑԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................35
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գոհար Ազնավուրյան|ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ]]. Անհայտ էջեր ...................................................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԿԾՈՅԱՆ. Բժշկապետ  Մխիթար Հերացի .............................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջնորդի հուշարձանը .......................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Անակնկալ հանդիպում Սարուխանի հետ ...........................36
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Երազողները .......................................................................68
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Բնազդական և կիրթ ճարտարապետություն ...........................75
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. Դաժան, դաժան աշխարհ և հույսի բեկոր ........................79

=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՏԱՃԱՏ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Լուսարար երիտասարդություն ….....................................7
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճիլիմոնը …..................................................................9
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և ջութակ …..............................................................14
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Մարտական մասունքների վերջնական հանգրվանը …........36
*Հեռակա ուսուցման մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) …...............................73
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մեր ճանապարհին ….......................................................68
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Տխուր է այս աշխարհում ապրելը …....................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Գևորգյան|ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ]]. Ավտոմատը չի աշխատում …...........................................38
*[[Վահան Պողոսյան|ՎԱՀԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Հետապնդում …....................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................3
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................66
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ռադիոգիր աշխարհին …......................................................85
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բոլոր օրերի ոտնաձայները …...........................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հակոբ Հովնաթանյան ….......................................................56
*ԼԵՎՈՆ ԷԼՈՅԱՆ.Նրանք ապրում են ապագա քաղաքներում …............................92

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*Վանիկ Զաքարյան. Հրաշալի հաղթանակ …........................................................88

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Սասունիկ …..........................................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Անծայր ժամանակի կեսդարյան հետքը …......................18
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մըլ, քո մասին ակնարկ եմ գրելու …....................................28
*Ա. ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Դագանա՝  չափազանց խելոքների համար …...........................34
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Վերջին նամակները …............................................................38
*ԴԱՆԻԵԼ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար ….......................................54
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գանձ որոնողները պատժվեցին ….............................................56
*ՍԵԴԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրագնդի «չարաճճությունների» վկաները …...................61
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Նա մնաց սարերում …........................................................65
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մանուշակ տատիկը ….........................................66
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյանի փողոց ….............................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]] . Գնչուկական մեղեդիներ …...........................................22
*[[Նորա Հակոբյան|ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................33
*ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. Եվ սակայն …...........................................................................70
*[[Սալվադորե Քվազիմոդո|ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ  ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ]]. Բանաստեղծություններ …........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ  ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Բյուրականի աստղադիտարանը ….......................................8
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հազարամյակների վարագույրը ետ է գնում …..44

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀՐԱՉՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պալատը բլրի վրա …........................................................25
*ԷՄԱՆՎԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ . Երգիչը ծնվեց բեմում ….................................................58
*Ժամանակը չէ՞,  արդյոք, էկրաններում հնչեցնելու Դավթի անունը …..................76
*ՍԱԲԻՐ ՌԻԶԱԵՎ . Ռուբեն Մամուլյան …................................................................90

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երկնքում են մեռնում արծիվները …...............................2
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Սարի ճամփով գնացող մարդիկ …...................................19
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Լոռվա հեղափոխության սիրտը …...............................47
*Վ. ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ. Իսկ դուք քանի՞ երեք ունեք …....................................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանավոր խոսքն ու ինքնահսկումը …..............................74

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]].  Խազրի …...................................................................32

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................17
*ՄԱՆՈՒԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................30
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*[[Մարտին Գիլավյան|ՄԱՐՏԻՆ ԳԻԼԱՎՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծի խոստումը և կատարումը ….................62
*[[Թորոս Թորանյան|ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի]] …................................................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԼԻԼԻԱ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Լիզինի ստացումը …..............................................................29
*Ամենաբարձր, ամենացուրտ, ամենաամայի աշխարհամասում …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՔՈՉԱՐ. Խոսում են Յուրի Լևինի գործերը …........................................69
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԼԴՅԱՆ. Ես միայնակ եմ մնացել կնոջ գեղեցկությունը պաշտպանելու …...............................................................80
*ՍԵՄԻ ԴԵՎԻՍ. Մարդ, որ անցել է փողոցը …..........................................................92

*Հումոր  …...............................................................................................................58


=== NN 8-9 ===

====  ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====  

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեր գերդաստանը …...........................................................6
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրադարանի աղջիկը ….................................................29
*Ինչու՞ կանայք տղամարդկանց նման չեն մտածում …........................................70
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դիալոգ՝ Ջեյմս Օլդրիջի հետ …...................................192
*ԿԱՌԼԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոկտեմբերյան ….........................................................198
*[[Աշոտ Գրաշի|ԱՇՈՏ ԳՐԱՇԻ]]. Քանի հրով  վառվեց Թաթուլ Հուրյանը …..................................146
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ուսանողական ինքնակառավարման մասին ….150

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ  ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կղզի նման չիք մեր Կիպրիա …........................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................13
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................94
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................94
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անտիպ էջեր …...........................................................................98

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չարենցի վեհությունը …..................................................2
*Նույն հարցերին՝  տարբեր պատասխաններ ….....................................................80
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Երկու իրողություն …........................................................102
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմում է Չարենցի հրամանատարը …........................107
*[[Արշալույս Ջանիկյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Չարենցը՝  ուսուցիչ ….................................................109
*Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին …........................................................................113
*[[Ալբերտ Գրիգորյան|ԱԼԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենցի նորահայտ ելույթը …............................119
*[[Արփենիկ Չարենց|ԱՐՓԵՆԻԿ ՉԱՐԵՆՑ]]. Անավարտ զրույց …...........................................................123
*[[Աշոտ Քերոբյան|ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ]]. Երկու գրքի մասին ….............................................................157

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՌՈՒԲԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Հին հրաբուխներ …............................................................11

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երգել եմ ուզում, երգ եմ ուզում …..............................16
*ԱՐՄԱՆ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. □Կարինե□ ֆիլմի մասին …...................................................66
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ  ՓԻԼԻԿՅԱՆ.  “Ecce Homo” շարքից …................................................73
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մեծ գրողի և մեծ նկարչի մի անմոռաց հանդիպում ….....128

*Հումոր …..............................................................................................................158


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԺՈՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Չգրված էջեր ….........................................................................2
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. [[Ղազար Փարպեցի]] …...............................................................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ոչ 14 հարց, ոչ 83 պատասխան …..............................34
*Պատասխան «Երեք անհանգիստ նամակին» …..................................................50
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու հանդիպում …......................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլ դը Բուրոն|ՆԻԿՈԼ ԴԸ ԲՈՒՐՈՆ]]. Քարտուղարուհու աշխատանքային օրը …..........................56
*[[Հմայակ Աթանեսյան|ՀՄԱՅԱԿ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ]]. Նովելներ …......................................................................76
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Հայաստանի Լևոն թագավորը …............................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*Լսեցեք մեր ձայնը (մեր հյուրն են Հայաստանի սկսնակ բանաստեղծները) …...14
*ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  ոսք սիրո և հարգանքի …..................................................62
*Համառոտ, բայց կոնկրետ  («Գարունի» հարցազրույցը) …................................78
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. [[Ռուբեն Մելիք]] …...................................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԶՈՒԼՖԻ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  անգարումների  պատճառը բացահայտվում է …............41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԻԴԱ  ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լսու՞մ ես, Կոմիտաս …..........................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Արտո Չաքմաքչյան …..........................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Ես շտապում եմ մտքերս արտահայտել» …...............38
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Ես կսիրեմ Երևանը նոր ժամանակի Աթենք կոչել» …......45
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Պիկասոյի առաջին այցը ….......................................................46
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՓԱՇԱՅԱՆ. Մի քամի ժամ Մարկ Արյանի հետ …............................59
*ԶԱՐԵՀ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. 
*Մինչև ե՞րբ պիտի գլորվի   ձնագունդը ….............................................................69
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Զրույց Էդմոնդ Քիրազի հետ …..........................................74


=== N 11===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոկտեմբեր…...........................................................................................................2
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Օրեր, որ ցնցեցին աշխարհը ….............................................5
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հոկտեմբերը և երիտասարդությունը …....................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոչ հեռու անցյալում և այսօր …...........................................22
*«Գարունի» ընթերցողներին ողջունում են Հոկտեմբերի զինվորները …47, 73, 82
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անցած կյանքի «հեքիաթը» …...........................................48
*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Զրույց ապագա ժուռնալիստի հետ ..................................70
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ավրորայի» համազարկերի  շարունակությունը …78
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Երևան, Շահումյանի հրապարակ …...........................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Միշատկին|ՅՈՒՐԻ ՄԻՇԱՏԿԻՆ]]. Գրագետ մարդը ….................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*15 եղբայրների բանաստեղծական ձայները …....................................................10
*Երգում են աշխարհի բանաստեղծները …............................................................20
*Հոկտեմբերը հայ բանաստեղծների երգերում …..................................................62
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Տասներկուսը ….....................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞վ է «Ինտերնացիոնալի» առաջին թարգմանիչը …............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Նկարիչները հոբելյանական ցուցահանդեսի մասին …..................................38, 67
*Դափնեկիրների հոգսերն ու ուրախությունները …...............................................84


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աղ և երգ …...................................................................3
*Ռեպլիկ …...............................................................................................................28
*ՆՈՐԱ  ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ճանապարհորդական տպավորություններ ….......................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սլովոմիր Մրոժեկ|ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ]]. Փիղը …................................................................................26
*ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ես սիրում եմ խենթերին …...............................................46
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փոքրիկ  պատմվածքներ …..................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................13
*[[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան|ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................30
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության …..................................................59
*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Մարթի Լարնիի հետ …...................................38
*Զրույց մեր գրականության այսօրվա մասին …...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԻՐԱԿՈՍ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայաստանի լճերը ….........................................................55
*ԱՐԱՔՍՅԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ներկատներից մինչև սինթետիկ կաուչուկի գործարան  …..................................67
*ԲԵՆԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Սարերից լուսին դիտողները …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Երբ նրա մասին պոեմներ են գրում …..................................14
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Պրոմեթեոսը» ազգային բեմահարթակի վրա …...33
*Այո, ժամանակն է …...............................................................................................90

*Հումոր …................................................................................................................92

[[Կատեգորիա:1967]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1968</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1031</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2151</id>
      <timestamp>2011-04-15T13:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (ծնվ. [[1897]]):  [[Կատեգորիա:1968]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="136">== Մահացածներ ==

* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր, (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6598</id>
      <timestamp>2011-11-07T09:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="289">== Մահացածներ ==

* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6681</id>
      <timestamp>2011-11-11T19:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="385">== Մահացածներ ==

* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9638</id>
      <timestamp>2012-08-05T07:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="550">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11405</id>
      <timestamp>2012-10-16T07:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="751">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12403</id>
      <timestamp>2012-12-20T18:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="868">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13653</id>
      <timestamp>2013-02-17T08:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1069">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14525</id>
      <timestamp>2013-03-29T15:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1152">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):
* [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17631</id>
      <timestamp>2013-10-16T22:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1265">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սոնիա Թաշչյան]], հայ բանաստեղծուհի, հեռուստահաղորդավարուհի:
== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):
* [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18230</id>
      <timestamp>2013-11-25T19:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1409">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սոնիա Թաշչյան]], հայ բանաստեղծուհի, հեռուստահաղորդավարուհի:
== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):
* [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):
* [[Պարույր Պոտոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18248</id>
      <timestamp>2013-11-25T22:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1511">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սոնիա Թաշչյան]], հայ բանաստեղծուհի, հեռուստահաղորդավարուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):
* [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):
* [[Պարույր Պոտոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սալբի]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18539</id>
      <timestamp>2013-12-20T05:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1610">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 16]] - [[Արմենուհի Սիսյան]], հայ արձակագիր:
* [[Սոնիա Թաշչյան]], հայ բանաստեղծուհի, հեռուստահաղորդավարուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 27]] - [[Միքայել Բարթիկյան]], սփյուռքահայ հրապարակախոս, գրական-հասարակական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Մայիսի 6]] - [[Ենովք Արմեն]], հայ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1883]]):
* [[Ապրիլի 27]] - [[Վասիլի Աժաև]], ռուս արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 22]] - [[Տիգրան Խրլոպյան]], մշակութային, հասարակական գործիչ, խմբագիր, արձակագիր, մանկավարժ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Վահան Ինգլիզյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Ռայմոն Վենսի]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր, օպերետների հեղինակ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հեղինե Մելիք-Հայկազյան]], հայ արձակագիր (մահ. [[1874]]):
* [[Շավարշ Նարդունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1898]]):
* [[Պարույր Պոտոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սալբի]], հայ արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1884]]):

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1968 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3446</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7255</id>
      <timestamp>2012-01-05T13:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36587">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1967''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*ԳՈՒՐԱՄ Ս ԻՐՏԼԱՁԵ.Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱ, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ □Վոլգայի□ հետքերով …50

ՊՈԵԶԻԱ 

ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ. Բանաստեղծություններ …....................................................27
ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ. Բանաստեղծություններ …....................................................31
ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԾՐՈՒՆԻ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. □Ավանգարդի□ և □Գարունի□ նախորդները …...................67
ԱՐՇԱԿ   ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

ԱՐՎԵՍՏ 

ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

Հումոր   

ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


N 2


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ (□Գարունի□ զրույցը ) ….............................17
ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ. Առաջին հոնորարս …................................................................31
ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը □Ծիծեռնակի□ թևերին …......................33
ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
ԱՐՁԱԿ 

ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ. Պատմվածքներ …..................................................................95

ՊՈԵԶԻԱ 

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
ՌԱՖԻԿ Մ ԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
ԲԱԲԱ  ԹԱՀԵՐ. Քառյակներ …...............................................................................29
ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
 ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................89
 ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ. Բանաստեղծություններ …...................................................90
 ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................91

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, Զորայր Խալափյան.......................................54
ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92


ԱՐՎԵՍՏ 

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. □Զրահանավի□ ստեղծողը …............................................48

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82




N 3


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի □Պատմության□ էջերից …...................................2
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

ԱՐՁԱԿ 

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ.Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

ՊՈԵԶԻԱ 

ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
ՏԻԳՐԱՆ ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Անձրև և թռչուն …................................................................79
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
□Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով□ …............................................................94
 

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄԱՆՈՅԱՆ.  ոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

ԱՐՎԵՍՏ 

Ավագները՝  երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81





N4 -5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

ԱՐՁԱԿ 

ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................31
ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ. Բանաստեղծություններ …...................................................156
ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ. Վերջին Նամակը ….................................................................38
Է. ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ.  □Մեր տղաները□ ….......................................................................97
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
ԱՐՏՅՈՄ  ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ □Մաշտոց□ …................................173

ԱՐՎԵՍՏ 

ՄԻՆԱՍ  ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

ԱՐՁԱԿ 

ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հեքիաթը ….......................................................................66
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

ՊՈԵԶԻԱ 

ԼԵՎՈՆ  ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Ռեքվիեմ …............................................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ. Հրանտ Մաթևոսյանի արձակը՝ 
ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
ՍՈՍ ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
ԾՈՎԱԿ  ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԻԼԵՆ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

Հումոր …................................................................................................................96



N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ  

ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
ԺԻԼԵՏ  ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
□Գարունը□ հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................59
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
ԶԱՀՐԱՏ.  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը, 
որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ.  Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

Հումոր  ..................................................................................................................93



N 8
 
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ.  Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
ՊԵՐՃ  ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

ԱՐՁԱԿ
 
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ. Սաները …....................................................................................35
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ. Կատակ …..................................................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................37
ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ…..................................................68

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
ՎԱՀՐԱՄ  ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68



N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
ՄԱՄԻԿՈՆ  ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

ԱՐՁԱԿ 

ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................63
ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................90
ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ.  Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
□Թռչող ափսեների□ գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ,  
թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

Կինոդիտում՝ էկրանի □մյուս□ կողմից (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …..................34

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու 
ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
Երկու նամակ □Գարունին□ …...............................................................................28
19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
ՍԱՅԱՄ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ  ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.   
Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

ԱՐՁԱԿ 

ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ.  նձորենին՝  քաղաքային հրապարակում …...17

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ  ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ.  Բանաստեղծություններ …................................12
ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................14
ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ. Բանաստեղծություններ …....................................................16

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
Նիկոլայ Օստրովսկին խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23



  N11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ 
տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
Վ.  ԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Ստվերներ ….........................................................................86

ԱՐՁԱԿ 

ԶՈՐԱՅՐ  ԱԼԱՓՅԱՆ. Պատը …..............................................................................10
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

ՊՈԵԶԻԱ 

Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը 
(Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................73
ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. □…Հայ վարպետին պիտի հանձենք 
առաջնության դափնեպսակը□ ….........................................................................81
ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. □Ես ծանոթացա մի ազնիվ 
ու վեհ ժողովրդի հետ□ ….....................................................................................92
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. 
Անպատասխան  հարցականներ …......................................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

ԱՐՁԱԿ 

ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …........................................................19
ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԱՄՍՈՆ Մ ԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
ԴԱՎԻԹ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ …............................................................76

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  1968. □Գարունի□  բանաստեղծական հունձը …......67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. □Հայկական աշխարհ□ ….......................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. □Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար□ …............................................................................15

Հումոր ...................................................................................................................94



N12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

ՊՈԵԶԻԱ

ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
ԱԶՆԻՎ  ՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

ԱՐՎԵՍՏ

ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7256</id>
      <timestamp>2012-01-05T13:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13201">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի □Պատմության□ էջերից …...................................2
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

ԱՐՁԱԿ 

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ.Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

ՊՈԵԶԻԱ 

ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
ՏԻԳՐԱՆ ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Անձրև և թռչուն …................................................................79
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
□Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով□ …............................................................94
 

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ  ՄԱՆՈՅԱՆ.  ոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

ԱՐՎԵՍՏ 

Ավագները՝  երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81





N4 -5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

ԱՐՁԱԿ 

ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................31
ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ. Բանաստեղծություններ …...................................................156
ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ. Վերջին Նամակը ….................................................................38
Է. ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ.  □Մեր տղաները□ ….......................................................................97
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
ԱՐՏՅՈՄ  ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ □Մաշտոց□ …................................173

ԱՐՎԵՍՏ</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7257</id>
      <timestamp>2012-01-05T18:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13716">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7258</id>
      <timestamp>2012-01-05T18:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37582">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===


ՄԻՆԱՍ  ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
ԹՈՐՈՍ  ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

ԱՐՁԱԿ 

ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հեքիաթը ….......................................................................66
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

ՊՈԵԶԻԱ 

ԼԵՎՈՆ  ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Ռեքվիեմ …............................................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ. Հրանտ Մաթևոսյանի արձակը՝ 
ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
ՍՈՍ ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
ԾՈՎԱԿ  ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

ԱՐՎԵՍՏ 

ՎԻԼԵՆ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

Հումոր …................................................................................................................96



N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ  

ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
ԺԻԼԵՏ  ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
□Գարունը□ հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

ԱՐՁԱԿ 

ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................59
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
ԶԱՀՐԱՏ.  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

ԱՐՎԵՍՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը, 
որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ.  Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

Հումոր  ..................................................................................................................93



N 8
 
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ.  Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
ՊԵՐՃ  ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

ԱՐՁԱԿ
 
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ. Սաները …....................................................................................35
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ. Կատակ …..................................................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................37
ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ…..................................................68

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
ՎԱՀՐԱՄ  ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68



N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
ՄԱՄԻԿՈՆ  ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

ԱՐՁԱԿ 

ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................63
ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................90
ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ.  Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
□Թռչող ափսեների□ գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ,  
թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

Կինոդիտում՝ էկրանի □մյուս□ կողմից (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …..................34

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու 
ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
Երկու նամակ □Գարունին□ …...............................................................................28
19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
ՍԱՅԱՄ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ  ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.   
Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

ԱՐՁԱԿ 

ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ.  նձորենին՝  քաղաքային հրապարակում …...17

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ  ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ.  Բանաստեղծություններ …................................12
ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................14
ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ. Բանաստեղծություններ …....................................................16

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
Նիկոլայ Օստրովսկին խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23



  N11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ 
տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
Վ.  ԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Ստվերներ ….........................................................................86

ԱՐՁԱԿ 

ԶՈՐԱՅՐ  ԱԼԱՓՅԱՆ. Պատը …..............................................................................10
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

ՊՈԵԶԻԱ 

Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը 
(Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................73
ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. □…Հայ վարպետին պիտի հանձենք 
առաջնության դափնեպսակը□ ….........................................................................81
ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. □Ես ծանոթացա մի ազնիվ 
ու վեհ ժողովրդի հետ□ ….....................................................................................92
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. 
Անպատասխան  հարցականներ …......................................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

ԱՐՁԱԿ 

ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …........................................................19
ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԱՄՍՈՆ Մ ԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
ԴԱՎԻԹ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ …............................................................76

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  1968. □Գարունի□  բանաստեղծական հունձը …......67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. □Հայկական աշխարհ□ ….......................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. □Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար□ …............................................................................15

Հումոր ...................................................................................................................94



N12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

ՊՈԵԶԻԱ

ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
ԱԶՆԻՎ  ՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

ԱՐՎԵՍՏ

ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7259</id>
      <timestamp>2012-01-05T18:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="38036">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՄԻՆԱՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


== N 6 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
*ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
*ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
*Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հեքիաթը ….......................................................................66
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԼԵՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ …............................................................................87

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ի արձակը՝ ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
*ՍՈՍ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
*ԾՈՎԱԿ ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՎԻԼԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
*Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

*Հումոր …................................................................................................................96


== N 7 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===  

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
*ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
*ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
*ԺԻԼԵՏ ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
*«Գարունը» հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
*Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

=== ԱՐՁԱԿ===  

*ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
*[[Ֆելիքս Կրիվին|ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ]]. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................59
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]].  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը,որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

*Հումոր  ..................................................................................................................93


== N 8 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ.  Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
ՊԵՐՃ  ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

ԱՐՁԱԿ
 
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ. Սաները …....................................................................................35
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ. Կատակ …..................................................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................37
ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ…..................................................68

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
ՎԱՀՐԱՄ  ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68



N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
ՄԱՄԻԿՈՆ  ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

ԱՐՁԱԿ 

ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................63
ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................90
ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ.  Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
□Թռչող ափսեների□ գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ,  
թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

ԱՐՎԵՍՏ 

Կինոդիտում՝ էկրանի □մյուս□ կողմից (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …..................34

ՍՊՈՐՏ 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու 
ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
Երկու նամակ □Գարունին□ …...............................................................................28
19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
ՍԱՅԱՄ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ  ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.   
Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

ԱՐՁԱԿ 

ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ.  նձորենին՝  քաղաքային հրապարակում …...17

ՊՈԵԶԻԱ 

ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ  ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ.  Բանաստեղծություններ …................................12
ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ. Բանաստեղծություններ …........................................................14
ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ. Բանաստեղծություններ …....................................................16

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
Նիկոլայ Օստրովսկին խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23



  N11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ 
տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
Վ.  ԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ. Ստվերներ ….........................................................................86

ԱՐՁԱԿ 

ԶՈՐԱՅՐ  ԱԼԱՓՅԱՆ. Պատը …..............................................................................10
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

ՊՈԵԶԻԱ 

Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը 
(Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................73
ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. □…Հայ վարպետին պիտի հանձենք 
առաջնության դափնեպսակը□ ….........................................................................81
ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. □Ես ծանոթացա մի ազնիվ 
ու վեհ ժողովրդի հետ□ ….....................................................................................92
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. 
Անպատասխան  հարցականներ …......................................................................65
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

ԱՐՁԱԿ 

ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

ՊՈԵԶԻԱ 

ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …........................................................19
ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԱՄՍՈՆ Մ ԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
ԴԱՎԻԹ  ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ …............................................................76

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  1968. □Գարունի□  բանաստեղծական հունձը …......67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 

ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. □Հայկական աշխարհ□ ….......................................................93

ԱՐՎԵՍՏ 

ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. □Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար□ …............................................................................15

Հումոր ...................................................................................................................94



N12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

ՊՈԵԶԻԱ

ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
ԱԶՆԻՎ  ՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

ԱՐՎԵՍՏ

ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7260</id>
      <timestamp>2012-01-05T19:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="39393">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՄԻՆԱՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


== N 6 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
*ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
*ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
*Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հեքիաթը ….......................................................................66
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԼԵՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ …............................................................................87

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ի արձակը՝ ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
*ՍՈՍ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
*ԾՈՎԱԿ ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՎԻԼԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
*Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

*Հումոր …................................................................................................................96


== N 7 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===  

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
*ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
*ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
*ԺԻԼԵՏ ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
*«Գարունը» հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
*Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

=== ԱՐՁԱԿ===  

*ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
*[[Ֆելիքս Կրիվին|ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ]]. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................59
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]].  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը,որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

*Հումոր  ..................................................................................................................93


== N 8 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
*ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
*Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
*Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

=== ԱՐՁԱԿ === 
 
*[[Լևոն Ադյան|ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ]]. Սաները …....................................................................................35
*[[Անուշավան Դևկանց|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ]]. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
*[[Իոս Վանդելոո|ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ]]. Կատակ …..................................................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ ===  

*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
*ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*[[Ալեքսանդր Ֆրիմերման|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................37
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
*[[Բորիս Վիան|ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ…..................................................68

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
*ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
*ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68

== N9 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
*ՄԱՄԻԿՈՆ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................63

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................90
*ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
*ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ. Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
*«Թռչող ափսեների» գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
*ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ, թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*Կինոդիտում՝ էկրանի «մյուս» կողմից («Գարունի» կլոր սեղանը) …..................34

=== ՍՊՈՐՏ ===  

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


== N 10 ==


=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
*Երկու նամակ «Գարունին» …...............................................................................28
*19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
*ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
*Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
*ՍԱՅԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ. Խնձորենին՝ քաղաքային հրապարակում …...17

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Մարցելիուս Մարտինայտիս|ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ]].  Բանաստեղծություններ …................................12
*[[Սիգիտաս Գեդա|ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................14
*[[Վլադաս Շիմկուս|ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................16

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
*[[Նիկոլայ Օստրովսկի]]ն խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23


== N11 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
*ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
*Վ. ԽԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
*Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]].  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ստվերներ ….........................................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Պատը …..............................................................................10
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................73
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. «…Հայ վարպետին պիտի հանձենք առաջնության դափնեպսակը» ….........................................................................81
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. «Ես ծանոթացա մի ազնիվ ու վեհ ժողովրդի հետ» ….....................................................................................92

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անպատասխան հարցականներ …......................................................................65
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
*[[Ջեյմս Հենլի|ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ]]. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................19
*ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԱՄՍՈՆ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
*ԴԱՎԻԹ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]].  1968. «Գարունի»  բանաստեղծական հունձը …......67

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. «Հայկական աշխարհ» ….......................................................93

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. «Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար» …............................................................................15

*Հումոր ...................................................................................................................94


== N12 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7557</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="39422">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՄԻՆԱՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


== N 6 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
*ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
*ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
*Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հեքիաթը ….......................................................................66
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԼԵՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ …............................................................................87

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ի արձակը՝ ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
*ՍՈՍ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
*ԾՈՎԱԿ ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՎԻԼԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
*Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

*Հումոր …................................................................................................................96


== N 7 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===  

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
*ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
*ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
*ԺԻԼԵՏ ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
*«Գարունը» հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
*Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

=== ԱՐՁԱԿ===  

*ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
*[[Ֆելիքս Կրիվին|ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ]]. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................59
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]].  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը,որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

*Հումոր  ..................................................................................................................93


== N 8 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
*ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
*Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
*Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

=== ԱՐՁԱԿ === 
 
*[[Լևոն Ադյան|ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ]]. Սաները …....................................................................................35
*[[Անուշավան Դևկանց|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ]]. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
*[[Իոս Վանդելոո|ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ]]. Կատակ …..................................................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ ===  

*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
*ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*[[Ալեքսանդր Ֆրիմերման|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................37
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
*[[Բորիս Վիան|ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ…..................................................68

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
*ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
*ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68

== N9 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
*ՄԱՄԻԿՈՆ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................63

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................90
*ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
*ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ. Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
*«Թռչող ափսեների» գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
*ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ, թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*Կինոդիտում՝ էկրանի «մյուս» կողմից («Գարունի» կլոր սեղանը) …..................34

=== ՍՊՈՐՏ ===  

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


== N 10 ==


=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
*Երկու նամակ «Գարունին» …...............................................................................28
*19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
*ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
*Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
*ՍԱՅԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ. Խնձորենին՝ քաղաքային հրապարակում …...17

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Մարցելիուս Մարտինայտիս|ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ]].  Բանաստեղծություններ …................................12
*[[Սիգիտաս Գեդա|ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................14
*[[Վլադաս Շիմկուս|ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................16

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
*[[Նիկոլայ Օստրովսկի]]ն խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23


== N11 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
*ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
*Վ. ԽԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
*Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]].  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ստվերներ ….........................................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Պատը …..............................................................................10
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................73
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. «…Հայ վարպետին պիտի հանձենք առաջնության դափնեպսակը» ….........................................................................81
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. «Ես ծանոթացա մի ազնիվ ու վեհ ժողովրդի հետ» ….....................................................................................92

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անպատասխան հարցականներ …......................................................................65
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
*[[Ջեյմս Հենլի|ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ]]. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................19
*ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԱՄՍՈՆ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
*ԴԱՎԻԹ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]].  1968. «Գարունի»  բանաստեղծական հունձը …......67

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. «Հայկական աշխարհ» ….......................................................93

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. «Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար» …............................................................................15

*Հումոր ...................................................................................................................94


== N12 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11700</id>
      <timestamp>2012-10-30T16:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՊՈԵԶԻԱ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39466">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1968''' բաժինը:

== N 1 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
 
*[[Իլյա Էրենբուրգ|ԻԼՅԱ ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ]]. Մարդիկ, տարիներ, կյանք …....................................................7
*ՎԻՎԻԱՆԱ ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հարցազրույց մեքենայի հետ …................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Երկրորդ կյանք …........................................................................15
*ԱԼԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երիտասարդության զբաղվածության պրոբլեմները …...20
*ԱՄԱԼՅԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մի պայծառ աղջիկ …........................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Ռուբեն Պետրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վաղը դարձյալ  աշխատանքային օր է …........................2
*[[Գեորգի Սանադիրաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ]]. Սերը …..........................................................................28
*[[Էռլոմ Ախվլեդիանի|ԷՌԼՈՄ ԱԽՎԵԼԴԻԱՆԻ]]Էռլոմ Ախվլեդիանի . Վանոն և Նիկոն …................................................................32
*[[Գուրամ Սխիրտլաձե|ԳՈՒՐԱՄ ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ]].Դեռատի աղջկա ծննդյան օրը …........................................38
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱն, ԹԵԼՄԱՆ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Սպիտակ «Վոլգայի» հետքերով …50

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Դիլար Իվարդավա|ԴԻԼԱՐ ԻՎԱՐԴԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*[[Բիձինա Մինդաձե|ԲԻՁԻՆԱ ՄԻՆԴԱՁԵ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................31
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................49

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՐԾՐՈՒՆԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես են աշխատել գրողները …........................78

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սիրտը … իմ աչքերով ….....................................................43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԵՎՅԱՆ. «Ավանգարդի» և «Գարունի» նախորդները …...................67
*ԱՐՇԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Զարմանալի դեպքեր, փաստեր, մարդիկ …......................83

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԹԵԼՄԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ավթանդիլ Վարազու ժպիտը ….........................................35
*ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................72
*Քանդակագործ Յուրի Պետրոսյան …...................................................................87
*ՍՈՆԱ ԲՈԶՈՅԱՆ. Մոդա …......................................................................................94

=== Հումոր ===  

*ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Չարի վերջը …..................................................................91


== N 2 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...................................15
*2000 թվին ջրի սովը կսպառնա մեզ («Գարունի» զրույցը ) ….............................17
*[[Հակոբ Սիրունի|ՀԱԿՈԲ ՍԻՐՈՒՆԻ]]. Առաջին հոնորարս …................................................................31
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բարեկամությունը «Ծիծեռնակի» թևերին …......................33
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանակի կենսագրությունը …...............................................38
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Երեք կեչիների պատմությունը …...........................................42
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Անունն է հիսուն տարեկան …..............................................45
*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Երգը շարունակվեց… 25 տարի հետո ….................................47
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այդպես էլ վերնագիր չգտնվեց ….......................................78
 
=== ԱՐՁԱԿ===  

*ԱՌՆՈԼԴ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Կյանքի տեղեկանք ….........................................................2
*[[Ջեյմս Բոլդուին|ՋԵՅՄՍ ԲՈԼԴՈՒԻՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................95

=== ՊՈԵԶԻԱ===  

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …......................................................13
*ՌԱՖԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ.Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Բաբա Թահեր|ԲԱԲԱ ԹԱՀԵՐ]]. Քառյակներ …...............................................................................29
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................76
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................76
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................77
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Հիշողությունը աշխարհի բեմին …................................77
*ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ. Բանաստեղծություններ …......................................................88
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................89
*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................90
*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Որտե՞ղ էիր, [[Զորայր Խալափյան]].......................................54
*ՍԵՐԳՈ ՄԻԿՈՅԱՆ.  Այսպես սկսվեց Հեմինգուեյը ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍԵՐԳԵՅ ԳՈՒՇՉԵՎ. Բիոտրոնը կենսաբանի նոր զենքն է ….................................92

=== ԱՐՎԵՍՏ ===  

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Զրահանավի» ստեղծողը …............................................48

=== ՍՊՈՐՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փառահեղ ճամփա …............................................82



== N 3 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Վաղարշակի «Պատմության» էջերից …...................................2
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրագույն դպրոցը հանդիպում է իր … թոռներին ….......11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեկը՝ յոթ հարյուր հազարից …........................................14
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.Նա օգնում է մարդկանց ….............................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով …..................18
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].Հեռացող, բայց համեցող մեղեդի …......................................26
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Անծանոթ աշխարհ …........................................................50

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ՍԵՐԻԿ ԳՈԳՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԻՄԱ ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*Ամերիկյան ժամանակակից բանաստեղծներ …...................................................84

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ. Անուն, որ հպարտ է հնչում …....................................................33
*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Ինչ էր ասում Գորկին երիտասարդ գրողներին ….............44
*Շ. ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ. Գորկին հայերեն ….....................................................................46
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անձրև և թռչուն …................................................................79
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Տեսակցություններ Բելգիայի մեջ …...................................88
*«Միջոցների մեջ խտրություն չդնելով» …............................................................94
 
=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Խոսք գիտնականի և մարդու մասին …............................73

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*Ավագները՝ երիտասարդների մասին ….........................................................47, 81


== N4-5 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*Ս. ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Հա՞յ ես … Այո, ընկեր Լենին …................................................10
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Թանկագին անուն …................................................................13
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ամենաթանկը ձեր առողջությունն է ….................................24
*ՌԱՖԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Կյանքը հարատևում է …....................................................44

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԼԱԶԱՐ ՍՈՒԶԱՆ.  Ոսկե մեդալ …..............................................................................2
*[[Սուրեն Թարյան|ՍՈՒՐԵՆ ԹԱՐՅԱՆ]]. Անտառի հեքիաթը …...............................................................15
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ձորի Միրոն …....................................................................50
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. ՄԻ կատակասեր տղա և մի թախծոտ աղջիկ …....................103
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱԿԱՐՈՎ, ԷԴՄՈՆԴ ՔԵՈՍԱՅԱՆ. Անորսալիների նոր արկածները …...116 

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

ԳԱՐԻԿ ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................30
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................31
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................41
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................156
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Ճերմակ ձիավորը …...........................................................166

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սուրեն Թարյանի  մասին ….........................................14
*ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ.  Նոր վեպ, նոր մարդ …...........................................................33
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Վերջին Նամակը ….................................................................38
*Է. ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. «Մեր տղաները» ….......................................................................97

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.Գալիքի շեմին …........................................................105
*Ս. ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 20-րդ դարի փոխադրական միջոցները …..................................110
*[[Էդուարդ Աղայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՂԱՅԱՆ]]. Հայագիտության բազմաբեղուն մշակը …...........................159
*ԱՐՏՅՈՄ ՆՈՐԵԿՅԱՆ. Ուսուցանող մեքենա՝ «Մաշտոց» …................................173

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՄԻՆԱՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմնացորդ այրվող նկարիչը …........................................98
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Էրեբունիից Երևան ձգվող ճամփան ….............................111
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, ՏԻԳՐԱՆ  ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երաժշտի ծոցատետրից ….....140
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Հանդիպումներ Փարիզում …..........................................142


== N 6 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Հարցազրույց ուրվականի հետ …........................................2
*ՀՐԱՉԻԿ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ասպիրանտ, թեմա, ղեկավար …...........................................14
*ԱՆԱՀԻՏ  ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Սպասում….........................................................................35
*Աղջիկս անցման տարիքին է, ի՞նչ անեմ …...........................................................37

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հեքիաթը ….......................................................................66
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................66

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԼԵՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*ԹԱԹՈՒԼ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. .Բանաստեղծություններ …........................................19
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ …............................................................................87

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ի արձակը՝ ինչպես որ մեզ ներկայանում է …..........................................................................45

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դրվագներ Երևանի պատմությունից …...........................25
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մարդը գտնում է իրեն …...............................................41
*ՍՈՍ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Ժամանակակից գենետիկայի մասին …...................................50
*ԾՈՎԱԿ ԱՎԱԳՅԱՆ, ՍՈՒՐԵՆ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Կյանքը և ժառանգականությունը ….57

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՎԻԼԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ալեքսանդր Գրիգորյան …...............................................16
*Նոր մոդա, թե նոր կին ….......................................................................................20
*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Ալիսիա Թերզյան …...........................................................31

*Հումոր …................................................................................................................96


== N 7 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===  

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ուղղել բնության սխալը՝  բաշխել  ջուրը …....................2
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Կատարողներն անբարեխիղճ են …..........................6
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հարցական նշաններ …......................................................14
*ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մասունքներ ….............................................................27
*ԱԻԴԱ  ԲԱԲԱՅԱՆ.  Քաղաքի քարե ծննդականները …..........................................34
*ԺԻԼԵՏ ԶԻԵԳԼԵՐ. Փարիզի նոր գաղտնիքները …...............................................34
*«Գարունը» հրավիրում է զրույցի …......................................................................61
*Ո՞վ է ընթերցողը …................................................................................................82

=== ԱՐՁԱԿ===  

*ՌՈՄԵՈ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք …...........................................................8
*[[Ֆելիքս Կրիվին|ՖԵԼԻՔՍ ԿՐԻՎԻՆ]]. Իրերի աշխարհում …...............................................................54

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................41
*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*ՀՐԱՆՏ  ՅԱՎՐՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................58
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................58
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................59
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................59
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................59
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]].  Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի… Ծմակուտ …......................................87

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ տպագրության արշալույսին …..................................18

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մեզ ավանդել են դարերը,որ սրբությամբ ավանդենք դարերին …................................................................43
*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Գիրքը կորել է …գրադարանում …..................................51

*Հումոր  ..................................................................................................................93


== N 8 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԲԱԲԿԵՆ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. Արտեզյան ջրերի անհոգի շռայլումները ….....................7
*ՄԱՐԱՏ ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ. Կարևոր ահազանգ ….........................................................9
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Սրու՞մ, թե հաշտեցում։ Չափանիշ …............................11
*Զբոսայգու, համբույրների և երիտասարդության մասին  …...............................45
*Ամենամեծ հուշարձանը ծաղկող Արարատյան դաշտն է ….................................70

=== ԱՐՁԱԿ === 
 
*[[Լևոն Ադյան|ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ]]. Սաները …....................................................................................35
*[[Անուշավան Դևկանց|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԴԵՎԿԱՆՑ]]. Հայկական ժողովրդական զրույցներ ….......................38
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Տխուր մանրանկարներ …....................................................76
*[[Իոս Վանդելոո|ԻՈՍ ՎԱՆԴԵԼՈՈ]]. Կատակ …..................................................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ ===  

*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................16
*ԷՄԻԼՅԱ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*[[Ալեքսանդր Ֆրիմերման|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................37
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................48
*[[Բորիս Վիան|ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................60
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ…..................................................68

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹԱՀՍԻՆ ԷՍԳՅՈՒՉ. Հնադարյան Արարատը ….....................................................18
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երևանը համանուն խանության կենտրոն …..................55

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Չկայացած երկխոսություն ….............................................2
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Հուսանք …...............................................................27
*ՆՈՒԲԱՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անունը՝ Հովհաննես, ազգանունն անհայտ է ….............50
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծաղկային սիմֆոնիայի ապագա դիրիժորը ….........62
*ԱՐՓԻԿ ԶԱՐՅԱՆ. Իկեբանա՝  ներդաշնակություն և կատարելություն …............68

== N9 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Բարեփոխությու՞ն, թե օրենքի բարեխիղճ կիրառում …...2
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Վարք Սուրեն Գասպարյանի…........................................7
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Ալիչալուի Լուվրը…...............................................................26
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Տղամարդկային բնավորություն …...........................................59
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Պարծենալու փոխարեն գործենք …...............................82
*ՄԱՄԻԿՈՆ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գեղեցիկ սանրվածքը նույնպես կարևոր է …..............93

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՍՈՒՐԵՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ամեն ինչ այնպես հասարակ է ….....................................14
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................63

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅԱՍԱ. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*ՎԱՉԵ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................47
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Անձրև է գալիս …....................................................................80
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................90
*ԱՐՄԵՆ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................90
*ԳԵՎՈՐԳ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................91
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................91

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱՇՈՏ ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ. Մեծ վիպասանի կյանքի հետքերով …...............................48

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի բնակչությունը 2000 թվականին…...................31
*«Թռչող ափսեների» գաղտնիքը… ՉԹԱ.  …........................................................43
*ԻԳԻԹ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Անիի  վերջին թագավորը …..................................................75
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հատակագծումներ, փողոցներ, թաղամասեր, զբոսայգիներ …..............................................................................85

=== ԱՐՎԵՍՏ === 

*Կինոդիտում՝ էկրանի «մյուս» կողմից («Գարունի» կլոր սեղանը) …..................34

=== ՍՊՈՐՏ ===  

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական տարեգրություն ….........................52


== N 10 ==


=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*Հավերժ ջահելների միությունը …..........................................................................2
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Երիտասարդությունը մարդու ամենամեծ հպարտությունն է ….............................................................................4
*Երկու նամակ «Գարունին» …...............................................................................28
*19 հարց Երևանին ….............................................................................................34
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հանդիպում Ռադիկ  Յուրկինի հետ…...........................46
*ԶՈՒՐԱԲ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ինչու՞ են գնում Սիբիր …...............................................50
*Բ. ՂԱՐԻԲՅԱՆ, Ռ. ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հայաստանի կոմերիտմիությունը փաստերի,  լուսանկարների մեջ …..........................................................................................60
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Օրեր, որ մնացին հուշերում …........................................68
*ՍԱՅԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱԼՎԻՆԱ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Առաջին  հայ աղջիկ օդաչուն …...........................................................................70
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Հեքիաթները գունաթափվում են …........................................74
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. Ո՞վ է Գուրգեն Սողոմոնյանը …..........................................77
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հունգարական պատկերներ …......................................78

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՈՒՍ. Խնձորենին՝ քաղաքային հրապարակում …...17

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*[[Մարցելիուս Մարտինայտիս|ՄԱՐՑԵԼԻՈՒՍ ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԻՍ]].  Բանաստեղծություններ …................................12
*[[Սիգիտաս Գեդա|ՍԻԳԻՏԱՍ ԳԵԴԱ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................14
*[[Վլադաս Շիմկուս|ՎԼԱԴԱՍ ՇԻՄԿՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................16

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  ԲՈՒՉԻՍ. Սերնդի լիրիկական օրագրերը ….................................10
*[[Նիկոլայ Օստրովսկի]]ն խոսում է մեզ հետ ...........................................................56

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Նրանք 26-ն  էին ….....................................................23


== N11 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաց նամակ՝  երկու միլիոն հասցեով …..............................2
*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին …...........................................39
*ԼԵՄՎԵԼ ՎԱԼԵՍՅԱՆ. Չհրապուրվենք բնության նկատմամբ տարած մեր հաղթանակներով ….........................................................................41
*Վ. ԽԵՄՉՅԱՆ. Ջուրը և քիմիական արդյունաբերությունը ….................................43
*Հայաստանը՝ ըստ այբուբենի (մեր հարցազրույցը) …........................................44
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]].  Իսկապես ի՞նչ է նշանակում լինել քաղքենի …........51
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ստվերներ ….........................................................................86

=== ԱՐՁԱԿ ===

*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Պատը …..............................................................................10
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան մանրանկարներ …........................................74

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*Հոլանդացի բանաստեղծը երգում է Հայաստանը (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) …................................................................58
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................73
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Եվս  մի  քանի անհայտներ ….............................................62

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. «…Հայ վարպետին պիտի հանձենք առաջնության դափնեպսակը» ….........................................................................81
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. «Ես ծանոթացա մի ազնիվ ու վեհ ժողովրդի հետ» ….....................................................................................92

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ === 

*ՍՈՂՈՄՈՆ ԲԱԼՅԱՆ. Ստորերկրյա ջրերի հսկա շտեմարան …...............................8
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  նայելը վնաս  կհասցնի ….....................................10
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Ժողովուրդներ և սովորույթներ …...................................63
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ,  ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Անպատասխան հարցականներ …......................................................................65
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ճակատամարտի դաշտը երեկ …..............................85
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ճակատամարտի դաշտը այսօր …...............................89

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ԳԱԼՈՒՍՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Արդյոք կրակու՞մ  են վիրավորի վրա ….............................2
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Ապրած և չապրած տարիներ …..................................24
*[[Ջեյմս Հենլի|ՋԵՅՄՍ ՀԵՆԼԻ]]. Աշխարհը ծիծաղում է …..............................................................81

=== ՊՈԵԶԻԱ === 

*ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................19
*ԱԹԱԲԵԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................19
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԱՄՍՈՆ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................20
*ՍԵՐԳՈ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................21
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................22
*ԴԱՎԻԹ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................23
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................76

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]].  1968. «Գարունի»  բանաստեղծական հունձը …......67

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. «Հայկական աշխարհ» ….......................................................93

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԻՎԱՆՅԱՆ. «Ես երջանիկ եմ, որ ստեղծագործում եմ այսօրվա երիտասարդության համար» …............................................................................15

*Հումոր ...................................................................................................................94


== N12 ==

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

=== ԱՐՁԱԿ ===

*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

=== ՊՈԵԶԻԱ ===

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

=== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. Արթուր Ադամով, Շարլ Ազնավուր ...77

[[Կատեգորիա:1968]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1969</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>343</id>
      <timestamp>2011-02-01T05:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5783</id>
      <timestamp>2011-09-29T15:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="354">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6046</id>
      <timestamp>2011-10-09T04:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="523">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9584</id>
      <timestamp>2012-08-01T16:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">== Ծնվածներ ==

* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11394</id>
      <timestamp>2012-10-15T10:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="803">== Ծնվածներ ==

* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11855</id>
      <timestamp>2012-11-03T14:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="891">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Վիկտոր Կոնոպլյով]], ռուս բանաստեղծ:
* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11990</id>
      <timestamp>2012-11-19T14:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="986">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Վիկտոր Կոնոպլյով]], ռուս բանաստեղծ:
* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12903</id>
      <timestamp>2013-01-15T13:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1114">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Վիկտոր Կոնոպլյով]], ռուս բանաստեղծ:
* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):


[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15204</id>
      <timestamp>2013-05-07T07:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1309">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Վիկտոր Կոնոպլյով]], ռուս բանաստեղծ:
* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):


[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18449</id>
      <timestamp>2013-12-10T20:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1501">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 22]] - [[Վիկտոր Կոնոպլյով]], ռուս բանաստեղծ:
* [[Արթուր Ղուկասյան]], հայ լրագրող, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 14]] - [[Արամայիս Սրապյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Թեոֆիլոս Տիլվիտիս]], լիտվացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1904]]):
* [[Հունիսի 8]] - [[Վարդգես Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Հունիսի 15]] - [[Սարգիս Աբրահամյան]], հայ արձակագիր, մանկավարժ, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1915]])։
* [[Հուլիսի 16]] - [[Գուրգեն Մահարի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Կոռնեյ Չուկովսկի]], ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1882]]):
* [[Դեկտեմբերի 11]] - [[Կոստան Զարյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, արվեստաբան, գրականագետ (ծնվ. [[1885]]):
* [[Արսեն Երկաթ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1893]]):


[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1969 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3545</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7539</id>
      <timestamp>2012-02-25T20:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="30922">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ. Երևանյան …............................................................................13
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …..........................................14
ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
ԳԵՎՈՐԳ  ԷՄԻՆ. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա □Հայաստանը□ …......................................46
ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. 
Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտությԱն □շուկայում□ …...................4
ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. □Այրվեց□ և □դաշնակեց□ …....................................................7

Հումոր …...............................................................................................................96


N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

ԱՐՁԱԿ

ՌՈՒԲԵՆ  ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................45
ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
ԳԱԳԻԿ  ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների 
հարցի շուրջ …......................................................................................................48
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը 
բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66

 ԱՐՎԵՍՏ

ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Էրեբունին□ սկսվեց Թումանյանով …..................30

Հումոր …...............................................................................................................96


N10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՍՏԱՍ  ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծամոր …10
ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

ՊՈԵԶԻԱ

ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …31
ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

□Ուրարտնե՞ր, թե հայեր□ բանավեճը շարունակվում է …68

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

Հումոր … 95



N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մտքի ծուլության □ընտիր էջեր□ (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …..........................48
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ . Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

ԱՐՁԱԿ

ՆՈՐԱՅՐ  ԱԴԱԼՅԱՆ. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԶԱՐԵՀ  ՐԱ ՈՒՆԻ. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հովհաննես Մասեհյանի 
ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. □Հուշեր և արձագանքներ□ …..................................71
ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Նամակ □Գարունին□ ….........................................................90

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
    
ԱՉԱՏՈՒՐ  ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
ԱՐՎԵՍՏ
    
ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
ԳԵՎՈՐԳ  ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
ԶԱՐԵՀ  ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
ՌՈԲԵՐՏ  ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. □Հայ շինականն այդպես չի երգում□ …..........................29
ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի 
հարցերը …............................................................................................................31
Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 




N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն 
հազար դժվարին մետր ….......................................................................................2
 ԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
 ԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
 ԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԲՈՐՅԱՆ. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

ՊՈԵԶԻԱ
      
ԱՐԵՎՇԱՏ  ԱՎԱԳՅԱՆ. Կիրակի …..........................................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. □Դավթի□ նոր ծնունդը ….......................................................34

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

ԱՐՎԵՍՏ

ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. 
ովքեր են եղել նրանք …........................................................................................46
ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
□Օթելլոյի□ վերադարձը …....................................................................................94  

Հումոր …................................................................................................................96</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7540</id>
      <timestamp>2012-02-25T21:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="31676">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան …............................................................................13
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
*ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա «Հայաստանը» …......................................46
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
*ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտության «շուկայում» …...................4
*ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Այրվեց» և «դաշնակեց» …....................................................7

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
*ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ  ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................45
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
*ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]].   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

====ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների հարցի շուրջ … ......................................................................................................48
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66


==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Էրեբունին» սկսվեց Թումանյանով …..................30

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՍՏԱՍ ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծամոր …10
*ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
*ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.]] Բանաստեղծություններ …31
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

«Ուրարտնե՞ր, թե հայեր» բանավեճը շարունակվում է …68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

*Հումոր … 95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտքի ծուլության «ընտիր էջեր» («Գարունի» կլոր սեղանը) …..........................48
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Մասեհյան]]ի ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Հուշեր և արձագանքներ»…..................................71
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Նամակ «Գարունին» ….........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
    
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====
    
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
*Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
*ԶԱՐԵՀ ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
*ՌՈԲԵՐՏ ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
*ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
*ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Հայ շինականն այդպես չի երգում» …..........................29
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի հարցերը … ............................................................................................................31
*Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
*Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 


=== N12 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն հազար դժվարին մետր … .......................................................................................2
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
*ԽԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
*ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====
      
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Կիրակի …..........................................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Դավթի» նոր ծնունդը ….......................................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. ովքեր են եղել նրանք …  ........................................................................................46
*ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
*Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
*«Օթելլոյի» վերադարձը …....................................................................................94  

*Հումոր …................................................................................................................96</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7541</id>
      <timestamp>2012-02-25T21:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N7 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31674">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան …............................................................................13
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
*ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա «Հայաստանը» …......................................46
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
*ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտության «շուկայում» …...................4
*ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Այրվեց» և «դաշնակեց» …....................................................7

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
*ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ  ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................45
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
*ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]].   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

====ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների հարցի շուրջ … ......................................................................................................48
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66


==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Էրեբունին» սկսվեց Թումանյանով …..................30

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՍՏԱՍ ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծամոր …10
*ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
*ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.]] Բանաստեղծություններ …31
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

«Ուրարտնե՞ր, թե հայեր» բանավեճը շարունակվում է …68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

*Հումոր … 95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտքի ծուլության «ընտիր էջեր» («Գարունի» կլոր սեղանը) …..........................48
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Մասեհյան]]ի ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Հուշեր և արձագանքներ»…..................................71
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Նամակ «Գարունին» ….........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
    
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====
    
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
*Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
*ԶԱՐԵՀ ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
*ՌՈԲԵՐՏ ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
*ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
*ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Հայ շինականն այդպես չի երգում» …..........................29
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի հարցերը … ............................................................................................................31
*Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
*Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 


=== N12 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն հազար դժվարին մետր … .......................................................................................2
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
*ԽԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
*ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====
      
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Կիրակի …..........................................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Դավթի» նոր ծնունդը ….......................................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. ովքեր են եղել նրանք …  ........................................................................................46
*ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
*Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
*«Օթելլոյի» վերադարձը …....................................................................................94  

*Հումոր …................................................................................................................96</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7542</id>
      <timestamp>2012-02-25T21:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N12 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31678">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան …............................................................................13
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
*ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա «Հայաստանը» …......................................46
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
*ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտության «շուկայում» …...................4
*ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Այրվեց» և «դաշնակեց» …....................................................7

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
*ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ  ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................45
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
*ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]].   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

====ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների հարցի շուրջ … ......................................................................................................48
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66


==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Էրեբունին» սկսվեց Թումանյանով …..................30

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՍՏԱՍ ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծամոր …10
*ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
*ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.]] Բանաստեղծություններ …31
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

«Ուրարտնե՞ր, թե հայեր» բանավեճը շարունակվում է …68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

*Հումոր … 95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտքի ծուլության «ընտիր էջեր» («Գարունի» կլոր սեղանը) …..........................48
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Մասեհյան]]ի ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Հուշեր և արձագանքներ»…..................................71
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Նամակ «Գարունին» ….........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
    
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====
    
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
*Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
*ԶԱՐԵՀ ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
*ՌՈԲԵՐՏ ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
*ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
*ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Հայ շինականն այդպես չի երգում» …..........................29
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի հարցերը … ............................................................................................................31
*Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
*Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 


=== N12 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն հազար դժվարին մետր … .......................................................................................2
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
*ԽԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
*ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====
      
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Կիրակի …..........................................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Դավթի» նոր ծնունդը ….......................................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. ովքեր են եղել նրանք …  ........................................................................................46
*ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
*Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
*«Օթելլոյի» վերադարձը …....................................................................................94  

*Հումոր …................................................................................................................96</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7558</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="31707">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան …............................................................................13
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
*ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա «Հայաստանը» …......................................46
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
*ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտության «շուկայում» …...................4
*ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Այրվեց» և «դաշնակեց» …....................................................7

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
*ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ  ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................45
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
*ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]].   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

====ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների հարցի շուրջ … ......................................................................................................48
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66


==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Էրեբունին» սկսվեց Թումանյանով …..................30

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՍՏԱՍ ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծամոր …10
*ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
*ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.]] Բանաստեղծություններ …31
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

«Ուրարտնե՞ր, թե հայեր» բանավեճը շարունակվում է …68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

*Հումոր … 95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտքի ծուլության «ընտիր էջեր» («Գարունի» կլոր սեղանը) …..........................48
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Մասեհյան]]ի ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Հուշեր և արձագանքներ»…..................................71
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Նամակ «Գարունին» ….........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
    
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====
    
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
*Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
*ԶԱՐԵՀ ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
*ՌՈԲԵՐՏ ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
*ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
*ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Հայ շինականն այդպես չի երգում» …..........................29
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի հարցերը … ............................................................................................................31
*Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
*Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 


=== N12 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն հազար դժվարին մետր … .......................................................................................2
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
*ԽԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
*ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====
      
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Կիրակի …..........................................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Դավթի» նոր ծնունդը ….......................................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. ովքեր են եղել նրանք …  ........................................................................................46
*ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
*Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
*«Օթելլոյի» վերադարձը …....................................................................................94  

*Հումոր …................................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13401</id>
      <timestamp>2013-02-07T20:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31736">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1969''' բաժինը:

== 1969 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Առաջնորդը, ուսուցիչը, մարդը ...............................................2
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ջաջուռ .................................................................................11
*Հետաքրքրաշարժ ինֆորմացիա ...................................................................21, 32
*Լենինի հրապարակը երեք տասնամյակ առաջ ..................................................22
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................33
*ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Մի կյանքի պատմություն ......................65
*Անդրանիկ  Զորավարը պատմական փաստերի վկայությամբ ...........................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրած և չապրած տարիներ .......................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................15
*ԱԶՆԻՎ  ԽՈՒԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................16
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................16
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................17
*ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................17
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................17

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Փոքրիկ գրախոսություններ ...............................................91
*[[Ֆելիքս Մելոյան|ՖԵԼԻՔՍ ՄԵԼՈՅԱՆ]]. Փոքրիկ գրախոսություններ .................................................90
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանը և նրա աշխատանքը ....................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՐԲԵՐՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հիշողության մի քանի հարցեր .................................18
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Գոյություն ունեցե՞լ է,  արդյոք,  Ուրարտուն։ Ո՛չ  .............24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ամրոցը, որ վաղուց չկա .....................................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում. [[Արթուր Ադամով]], [[Շարլ Ազնավուր]] ...77


=== N2 ===

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ինչպես են ծնվում առասպելները ....................................10
*Մեր հարցազրույցը – 1968-ի մեր դափնեկիրները ..............................................38
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Զոհվածները մեզ հետ են ...................................................43
*Նամակներ փառքի և անմահության ....................................................................48
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ............................................................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ.  Հասարակական անտարբերություն։ 
*Այդ ու՞մ է ձեռնտու ................................................................................................71
*ՌԻՄԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Ի՞նչ են մտածում թիթեռները արևի մասին» .......................86
*Ա. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ. Երկաթուղու մուտքը Հայաստանի լեռնաշխարհ ......................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Նոր բանաստեղծություններ ....................................................2

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Փոքր գրախոսություն ..................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանվորական ուժի արտահանումը Թուրքիայից ..........................................................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մեր դարաշրջանի երաժշտական հիմնական ուղղություները .....................................................................................................67

*Հումոր ...................................................................................................................91


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ. Նորից և նորից կարդալով Լենինին ...........................2
*Ինչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ...........................................................49
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջուրը պահանջում է՝  հուզվել, զայրանալ և կարևորը՝  գործել ..............................................................................................57
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Պրոֆեսորը բուժում է... 600 կիլոմետր հեռավորությունից ........................................................................89
*ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արդյոք դերձա՞կն է մեղավոր ........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Սրինգ .........................................................................18
*ՍԻՐԱՐՓԻ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ. Գրիգոր Լուսավորչի դիմանկարները բյուզանդական արվեստում .................................................................................35
*[[Էրսքին Քոլդուել|ԷՐՍՔԻՆ  ՔՈԼԴՈՒԵԼ]]. Դատարկ սենյակ, Քենդի Բիչըմ .........................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................13
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................16
*[[Էդուարդ Ասադով|ԷԴՎԱՐԴ ԱՍԱԴՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Երկու նամակ ................................................................47
*Փոքր գրախոսություն ...........................................................................................63
*ԵՐՎԱՆԴ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մարդը, բանաստեղծը ...................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Անդրադառնում ենք Հայաստանի ջրի պրոբլեմին ..............................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԻԿ ՌԱՇԻԴՅԱՆ.  Ժամանակակից քաղաքաշինություն. պրոբլեմներ, հույսեր ............................................................................................29
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ.  Վրույր Գալստյան ...............................................................64
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Իմ Կոմիտասը ..................................................................67
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Կոմիտաս ................................................................68

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԻԼԵՎ. Եվ նորից ամեն ինչ սկզբից .................................................70


=== N4 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԿ ԲԱՐԻՆՈՎ. Լենինյան գվարդիայի շարքայինը ….........................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԴՐԱՄԲՅԱՆ. «…Զոհվեցի Փարիզում,  պաշտպանելով Հայաստանը»….........................................................................17
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հառիճի մենաստան, 1905թ. ամառ ….......................20
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................29
*ԱՐԶԻԿ ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մեր պայծառ Արմենակը …........................30
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկարներ ….....................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծառերն ափսոս են, մի՛ ոչնչացրեք …....................49
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Բժշկի օրագրից …..............................................................72
*Ամեն ինչի մասին …..............................................................................................85
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Գինին չեն խմում, նրա մասին խոսում են ….......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Ուղեկիցներս …...........................................................................14
*[[Հենրի Լոնգֆելլո|ՀԵՆՐԻ ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................32
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................79
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................................80
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Լուսանկարի աղջիկը …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] կյանքը …....................................................50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտանիք և ծնունդ …......................................91


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …..............................2
*ԼԵՎՈՆ ԱԴԱՄՅԱՆ. Հողը բողոքում է ….................................................................10
*Ս. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Մեր Ղուկասը …........................................................................17
*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մարմինների սողքի և նրա հետ առնչվող մի քանի երևույթների մասին… ............................................................................20
*Ա. ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ.  Հայերեն մակագրություններ Ռայխստագի կամարներին …...29
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................48
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Թումանյանը եվրոպական երեք մայրաքաղաքների համար …......................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Դավիթ Չարխչյանը հավատացած ասում է …............58
*Ինչու՞ է սերը մեռնում … հանգստյան օրը …94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Նմանակը …......................................................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Սգավոր ձյունը …......................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]].  Անանուն զինվորի շիրմի առաջ …................................26
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  .…...................................................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ, ՎԱՆԻԿ  ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հարցազրույց տասնմեկ աստղերի հետ… ..................................................................................38
*ԵՂԻԱ ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ. Մշակութային արժեքների յուրացման աննախադեպ փորձ … ..........................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մարդը …18
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ …38
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …40
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վենետիկ, սուրբ Ղազար …90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Օրն ավետյաց», «Մաղթանք» …51
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Գրողները՝ փոքրիկ Սուսաննայի աչքերով …58
*ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Սգավոր ձյունը …67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]].  Բանաստեղծություններ …27
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Երգ՝ գրված հյուսիսում …59
*ԿԱՅԾ ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ո՞րն է Թումանյանի մեծությունը …7
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]].  Նոր խոսք ասելու նկրտումներով …26

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]].  Ուրարտու = Արմենիս = Հայք   …11
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բիայնիլի-Ուրարտուն ծուռ հայելու մեջ …16

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Վերջին հարցազրույցը …60
*Ինչպե՞ս է պարում հայը …62


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ  ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Կյանք, որ լեգենդի է նման …............................................40
*ՎԻԼՍԱ  ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Հինգ ստվածների երկրում …............................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄՈՒՇԵՂ  ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................16
*ԱՐՄԵՆ ՆԱԶԱՐՈՎ. Սև մոլորակը ….......................................................................61
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Բամբասում են ….....................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Սասունցի Դավիթ»…............................................................................................4
*ՌԱԶՄԻԿ  ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................50
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................53
*[[Հանս Մագնուս Էնցեսբերգեր|ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կակո բիձան պատմում է «Սասունցի Դավիթ»….............2
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Արևշատ Ավագյանի օրերի հայտնությունը …...................89
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ  ՂԱՋՈՅԱՆ.Մանկան հոգին նոր թոթովանքներում ….......................54
*ԱՐՄԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Միտոքոնդրիաները և կենսաբանական օքսիդացման պրոբլեմները … ..............................................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ. Հայաստանի և նրա նկարիչների մասին …..............29
*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  ՎԵՐՄԻՇԵՎ. Ժամանակը, մարդիկ և քաղաքները …......................45
*ՄԱՐԳԱՐ  ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Արշիլ Գորկի - Ոստանիկ Ադոյան …...............................69

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՎԻԿ  ԵԶԵԿՅԱն. Հավերժացած պահ …..............................................................2
*ԼԵՎԻՆԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հայ դպրության օջախները …............................................40
*Ո՞րն է հողի գինը … ..............................................................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՄԱԼՅԱ  ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Աններդաշնակություն …...................................................10
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես տասնինը տարեկան էի …................................................78
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Երևանյան …............................................................................13
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]] . Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՄԻՇԱ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*ԳԻՈՄ  ԱՊՈԼԻՆԵՐ. Բանաստեղծություններ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …...........................................................50
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ուրարտու՞, թե Այրարատ …............................................16
*ԳՆՈՒՆԻ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Լինչը և նրա «Հայաստանը» …......................................46
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հունվար, ֆետրվար, մարտ և այլն …..................................62
*ԱԼԲԵՐՏ  ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ, ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Փոքր գրախոսություններ …...64
*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՍԱՀԱԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մահը և օրգանիզմի վերակենդանացումը  ..........................................................67                                                                                                                                                    

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ  ԱՆԱՍՅԱՆ. Ռեստորանային երաժշտության «շուկայում» …...................4
*ԼԻԼԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Այրվեց» և «դաշնակեց» …....................................................7

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԻՆԵ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Ոչ միայն գրչով …............................................................20
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ….............................32
*ՎԱՀԱՆ  ԲԱԿՈՒՆՑ. Ակսելի Մուրոյի հետքերով ….................................................62
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Ճանապարհորդություն դեպի հինգերորդ մայրցամաք …....77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Ֆիլյան|ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................45
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կարմիր տերևներով ծառեր …............................................89
*ՋԱՄԱԼ  ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ. Այդ անիծված ձյունը …....................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐՈՒՅՐ  ՍԵՎԱԿ. Թումանյանի հետ …................................................................2
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]].   Ամենայն Հայոց բանաստեղծը …......................................22

====ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍԱՏՈՒՐ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հայ-ուրարտական առնչությունների հարցի շուրջ … ......................................................................................................48
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Ինչպես է Զիգմունդ Ֆրեյդը բացատրում հոգեկանի էությունը ….....................................................................66


==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Էրեբունին» սկսվեց Թումանյանով …..................30

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՍՏԱՍ ՄԻԿՈՅԱՆ. Լենինի գործի վեհությունը …2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …34
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ պատգամներին հավատարիմ …49
*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ի՞նչ պատահեց տղաներին …54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծամոր …10
*ՄՈՒՐԱԴ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճանապարհին …63
*ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայկական էսքիզներ …72
*ՍՈՒՐԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս …84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ  ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.]] Բանաստեղծություններ …31
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …59
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ ԲԱԲԱՅԱՆ, ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...66                                                                                                     
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

«Ուրարտնե՞ր, թե հայեր» բանավեճը շարունակվում է …68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Շանսոնյեի մեծ տիկինը …91

*Հումոր … 95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտքի ծուլության «ընտիր էջեր» («Գարունի» կլոր սեղանը) …..........................48
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................65

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Անճրագ խրճիթը …...............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. (Մկրտիչ Սարգսյանի առաջաբանով) ….......................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Կոմիտասը բանաստեղծ …......................................................24
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Մասեհյան]]ի ոչ շեքսպիրյան թարգամանությունները …..........................................................60
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Հուշեր և արձագանքներ»…..................................71
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Նամակ «Գարունին» ….........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
    
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Պահպանել հողը …....................................................72
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====
    
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Կոմիտաս …......................................................................2
*Իմ Կոմիտասը …................................................................................................5,22
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Բեռլինյան նամակներ …................................................9
*ԶԱՐԵՀ ԲԱԼՅԱՆ. Մեր ուսուցիչը ….......................................................................11
*ՌՈԲԵՐՏ ԱԹԱՅԱՆ. Գրչի խաղեր …......................................................................16
*ԽՈՐԵՆ ՊԱԼՅԱՆ. Կոմիտասը սրինգ է նվագում …...............................................28
*ՆԵՐՍԵՍ  ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Հայ շինականն այդպես չի երգում» …..........................29
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Կոմիտասը և հայոց հոգևոր երգարվեստի հարցերը … ............................................................................................................31
*Կոմիտասը իր ժամանակի երաժշտական մտքի գնահատմամբ ….....................40
*Ուշադրություն, հաղորդումն սկսված է ….............................................................85 


=== N12 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Մինչև հաղթանակը մնում է երեսուն հազար դժվարին մետր … .......................................................................................2
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լենին հետ ….........................................................................6
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................36
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Բնության պահպանությունը 
և երիտասարդությունը …......................................................................................56
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժուռնալիստը խելոք ընթերցողի դատի առաջ ….........59
*ԽԱՉԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ամերիկյան խճանկար …....................................................70
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ամուսնական հոգսեր …............................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Անտառի փեսացուն …..........................................................21
*ԱՐՄԵՆ ՍԱԹՅԱՆ. Երկու պատմվածք …................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====
      
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Կիրակի …..........................................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՔՈ  ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Դավթի» նոր ծնունդը ….......................................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ԹԱՄԱԶՅԱՆ. Արագածի սառցադաշտերը …........................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ  ԱՄՐՈՅԱՆ. Ավելորդ և վտանգավոր հորատումների մասին …..........65

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍՏԵՓԱՆ  ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Վարպետանց վարպետներ. ովքեր են եղել նրանք …  ........................................................................................46
*ԷԴՄՈՆԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Հուշարձանները կարելի է կորստից փրկել, եթե …...........54
*Զրույց նոր թատրոնի մասին … ............................................................................68
*«Օթելլոյի» վերադարձը …....................................................................................94  

*Հումոր …................................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1969]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1970</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>658</id>
      <timestamp>2011-02-05T09:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):  [[Կատեգորիա:1970]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="180">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008</id>
      <timestamp>2011-04-13T13:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="301">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6071</id>
      <timestamp>2011-10-09T14:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="426">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6720</id>
      <timestamp>2011-11-13T08:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="603">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8246</id>
      <timestamp>2012-05-01T02:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="804">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12958</id>
      <timestamp>2013-01-21T20:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="926">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Մայիսի 2]] - [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16534</id>
      <timestamp>2013-08-14T12:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1037">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Մայիսի 2]] - [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1885]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18001</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1173">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Մայիսի 2]] - [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Անահիտ Նավասարդ]], հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19165</id>
      <timestamp>2014-02-11T20:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1312">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Մայիսի 2]] - [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Յուկիո Միսիմա]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Անահիտ Նավասարդ]], հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19423</id>
      <timestamp>2014-04-20T11:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1486">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 22]] - [[Կարապետ Մելիք-Օհանջանյան]], հայ բանասեր, հայագետ-արևելագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Մարտի 15]] - [[Արթյուր Ադամով]], ֆրանսիագիր հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Մայիսի 2]] - [[Բյուզանդ Թոփալյան]], հայ բանաստեղծ, նկարիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Ֆրանսուա Մորիակ]], ֆրանսիացի արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Հոկտեմբերի 8]] - [[Ժան Ժիոնո]], ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հոկտեմբերի 30]] - [[Հովհաննես Մամիկոնյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Յուկիո Միսիմա]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Արմենուհի Լեմսոն]] - անգլիագիր հայ գրող, հրապարակախոս (ծնվ. [[1885]]):
* [[Լևոն Համբարձումյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1885]]):
* [[Անահիտ Նավասարդ]], հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1970 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3548</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7550</id>
      <timestamp>2012-02-27T15:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="30247">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1970''' բաժինը:

== 1970 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես  է սկսվել պատերազմը …...........................22
*ՍԵՐԳԵՅ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Կարևոր դեր պետք է ունենա հողի օրենքը …..................36
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Էրոզիայի դեմ պայքարը հողապահպանման կարևոր միջոց է … .................................................................................................40
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Թվում է, ժամանակն է ….......................................................41
*ՄԻԼԱԴԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հեղափոխականը՝ բիբլիական դեմքով … ...........................................................................................46
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Թերթելով հուշատետրիս էջերը ….....................................53
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հոգսեր, պրոբլեմներ, հույսեր …...................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ, ՀԱՄԼԵՏ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ, ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԳԱՌՆԻԿ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Մեկական բանաստեղծություն …68
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վեպ]]ը՝ վիպասանի տեսակյունից ( «Գարունի» հարցաթերթիկը)...…....................2
*[[Ալբերտ Կոստանյան|ԱԼԲԵՐՏ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ]].  Եղիան …..........................................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ԱՂԲԱԼՅԱՆ. Մագնիսներ, դաշտեր,  չափումներ …...................................63

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖՐՈՒՆԶԵ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Փարաջանովը Սայաթ-Նովային մաքրեց աշուղությունից … ....................................................................................70
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Իր ամբողջության մեջ կինոնկարն անկատար է …..........72
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Պատկերը հիմք է կինոնկարի համար …..........................74
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ավազի մեջ շաղ տված ոսկե հատիկներ ….............76
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Նռան» երաժշտական գույները …........................78
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Ես գրեցի սցենարը ….....................................................80
*ՇԱՀԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Գանձասարի «երկնանման տաճարը» …............................82

*Հումոր  …...............................................................................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լիտվայի ուսանողները պատրաստ են օգնելու Արփա-Սևանին  ….....................61
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]].  Գիլանլար գյուղի «ոդիսականը» ….................................63
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................66
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Հայաստան» անունով …....................................................87
*Դեպքեր նշանավոր մարդկանց կյանքից  …........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Սերժանտ Կարոն …............................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................36
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ  ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վեպը՝ վիպասանի տեսակյունից («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................42
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]].  Ժամանակակից վեպի հարցերը «Կլոր սեղանի» շուրջը … ......................................................................................58
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Զարեհ Խրախունին բացում է իրերի գաղտնիքը …......81

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լիլի Իվանովան՝ մարդը և կուռքը …................................39
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դյուկ Էլինգտոնի զավակները …...............................88


=== N3 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ....................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առաջնորդի ծածկանունները ............................................10
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրորդ քաղաք՝  չի նշանակում երկրորդական քաղաք ...14
*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ.  Երկու պրոֆեսոր՝  մեկ ամբիոնից, կամ  հակակոմունիզմ «ձախից» և աջից ......................................................................31
*Ռ. ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ. Մոր հուշարձանը ......................................................85
*Տղաներ, ես ամաչում եմ, իսկ դու՞ք .....................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ձյունոտ օր ...........................................................................54
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Ծերուկ թագավորը .........................................................65
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].  Մայթեզրյա տոնահանդես ..................................................66
*[[Ռադիարդ Քիփլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ՔԻՓԼԻՆԳ]]. Կատուն, որ թափառում է մեն-մենակ ...............................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................37
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարգարիտա Յախոնտովա]]յի նախաբանով) ......................................................40
*ԷՄՄԱ ՓԱՇԻԿՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ........................................................43
*ՀՐԱՉՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................48
*ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................49
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ. Բանաստեղծություններ ...............................................................49
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................50
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................50
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) .....................................................................52

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Արժեքավոր գիրք .................................................................81
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Մի հանդիպում Դեմիրճյանի հետ ..............................83
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Պիեռ Սեգերզի հետ .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ո՞վ և ե՞րբ է նկարել [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանին]] ...........................................76
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Անտոն Վեբեռն  ..............................................................88


==== N4 ====

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿՈԼՈՆՏԱՅ.  Լենինը մտածում էր մեծի մասին …..............................4
*Իլյիչը՝ իր հարազատների հուշերում …..................................................................6
*Վ. ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ. Վլադիմիր Իլյիչը ընտանիքում …........................................18
*Հիշողություններ Լենինի մասին ….......................................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ.  Մենք հավատում ենք ձեզ …..................................26
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Առաջնորդը և հայ բանաստեղծը .......................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Անցյալի կուլտուրական ժառանգության օգտագործման լենինյան սկզբունքները … ..........................................................36
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հեղափոխական Կոլումբը՝  Իսահակ Լալայանցը …..............43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  1970 թվական. ծնվեց ամերիկյան կոմերիտմիությունը …............................................................46
*Լենինն իմ կյանքում  ….........................................................................................48
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Լենինյան հասցեներով ….........................................56
*Առաջնորդի անունով ….........................................................................................63
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՓՈՇՈՏՅԱՆ. Հանեցեք գլխարկները …...............................................64
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ապրիլին ծաղկում են ծառերը ….................................66
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Կանգ առեք, հողմե՛ր …......................................................72
*Հոբելյանական տարում տասը հազար մետր …..................................................82
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]],  ԱՐԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հայրենիքի ժամանակը ….....90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իլյիչի սիրտը …......................................................45
*[[Ալեք խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]].  Հավերժության ջահակիրը ….....................................................52
*[[Անդրեյ Վոզնենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Լոնժյումո …................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Առաջնորդի կերպարը հայ բեմի վրա …................................................................84


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերհիշում են հին զինվորները …..........................................................................15
*Նրանք, ում 25 տարին դեռ չի լրացել  («Գարունի» հարցաթերթիկը). …............26
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մայիսին ընկան նոյեմբերի համար …...........................30
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Զանգեզուրյան աշուն  …................................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մեր լեզվի այսօրվա հոգսերը  ….............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Տպագիր խոսքի մայրամուտը  …............................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու արվեստագետ  ….................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան| ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]].  Հարություն …..............................................................2
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Պարույր Սևակ]]ի առաջաբանով)  ….....................................................................58
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …................................................61
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]].  Բանաստեղծություններ (Հովհաննես Հարությունյանի առաջաբանով)  … .................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Անկապ օրագրի» ներքին կապակցությունը  …..............63
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] և իր ընտանիքի կյանքից  …....................72
*Իսկական Ռոբինզոն Կրուզոն  …..........................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵԼԻՆԻ. «Հնարավոր է, որ իմ մուսաները ինձ մեղադրեն» …............................84
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Թղթյա ամենահին ձեռագիր գիրքը …...............................95

=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ձորագյուղ …........................................................................50
*ՀՐԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Զանգեզուր-Շվեյցարիա …...............................................62
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Հարցազրույց,  որից  հետո էլ մնում են հարցականներ …67
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մեխիկոյի փայլն ու տխրությունը …........................72
*ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ. Նորիլսկի շենքերը «խոսում են» հայերեն …............92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]].  Սպանություն «կապելլայում» ….......................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Անկրկնելի Արբենինը …........................................................38
*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ասույթներ ….....................................................................45
*ԶԵՓՅՈՒՌ ԹԱՌԱՅԱՆ. Նկարչի աշխարհը ….........................................................46

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Գարունին» պատասխանում է Աբել Սիմոնյանը ................................................22

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Շնորհակալություն, Հայկ …............................................2
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Արևը խաբեց ….........................................................................36
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................40
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Գավազանը  ….................................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................30
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Դու բանաստեղծ ես …..........................................................48

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԳԱՎՈՒՔՉՅԱՆ. Արմեն և հայ անունների ծագումը …........................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Հայրենիք գալը կյանքիս մեծագույն երազանքն է» …...38
*[[Մաքսիմիլան Վոլոշին|ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՎՈԼՈՇԻՆ]]. Մարտիրոս Սարյան …..............................................86


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Տոհմածառի գաղտնիքը  …...................................................2
*Զրույց [[Վախթանգ Անանյան]]ի հետ …....................................................................31
*ՄԻՀՐԱՆ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մենակ չթողնել Սևանը փրկողներին ….................36
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Մի լուսանկարի հետքերով …...............................................45
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Գազո՞ն, թե  անտառ ….................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆազիլ Իսկանդեր|ՖԱԶԻԼ ԻՍԿԱՆԴԵՐ]]. Ուղեկիցները …...................................................................19
*ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ. Գավազանը  ….................................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Առաջին գրքերը»  և … պոեզիան …................................12
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Զրույց «բնության պահակի» հետ ....................................31
*«Գարունի» ռեպլիկը .............................................................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ.  Նոր ամսագիր՝  «Քվանտ»-ը …...........................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐԻ ԵՐԶՆԿՅԱՆ. Հայկական գորգին վերադարձնել իր գույները …................33
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Մինաս Ավետիսյանի գեղանկարչության մասին…....41
*Դիալոգ ընթերցողների հետ  …............................................................................50
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչու՞ [[Ժակ Բրել]]ը բեմ վերադարձավ …..........................67


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արձագանքում են «Գազե՞լ, թե անտառ» հոդվածին ...........................................62
*ՌՈԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուրարտուից մինչև էլեկտրոնիկայի ապագան …...........65
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմություն կորած հավատի մասին ….........................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հեծանիվը …..............................................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳԱՐԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................57
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Տերյան]]ի նորահայտ նամակները ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................2
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՌԱՍՍԱԴԻՆ. Պլյուս տասը դար …...................................................76
*[[Սևակ Արզումանյան|ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Ասք երկու ճյուղով ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Հայ նոր կերպարվեստի շքեղ կամարը ….............48


=== N10 ====


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՍԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 11-րդ բանակին հայ ժողովուրդը ամենուրեք դիմավորեց ցնծությամբ … ....................................................................................2
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վայոց Մեծ տունը …............................................14

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................38
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................41
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ … ............................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը հայելու առաջ ….....................29
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]] …..........................................................44
*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] հնչում է [[պարսկերեն]] …............................60
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. [[Արշակ Չոպանյան]]ը բանաստեղծ ….................................64
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Աթաբեկ Խնկոյան]] …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանի նոր խոսքը ..................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Զրույց պատանի հանդիսատեսի թատրոնի մասին  …....................................... 83


=== N11 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Սիրել հայրենիքը նշանակում է ամեն օր աշխատել նրա համար … .......................................................................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. «Ողջունում եմ… ազատագրված Սովետական Հայաստանին» … ..............................................................................6
*ՇԱՀԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առաջին դեկլարացիան ….................................................11
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հայրենիք,  ինձ որդի անվանիր …....................................17
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Փոթորկին ընդառաջ ….......................................................58
*Հայաստանն իմ հոգու աչքերով   ….....................................................................65
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. Հայաստան …..............................................................72
*ՌՈԶԱ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. Նամակ՝ գրված վերնաշապիկի կտորի վրա …...................86
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Համայն հայության հայրենիքը …..........................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Երգ Հայաստանի ….......................................................................5
*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Հայաստանին …..........................................................5
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …..........................13
*[[Վաղարշակ Նորենց|ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՆՈՐԵՆՑ]]. Բանք առասպելական …..................................................40

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետահայ գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին …...............44
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Բնիկ ո՞րտեղացի ես …» …..............................................94


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարցազրույց համալսարանի հետ  … ..................................................................3
*ՄԻՍԱՔ ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ, ՍԻԼՎԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Մա՞րդը, թե ռոբոտը …...............25
*Ա. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ, Վ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Տելեպատիա՞, այո՛…...................................28
*ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Մի քանի էջ զորավարի կյանքից …..............................34
*ԲԱԲԿԵՆ ԱԶԻԶՅԱՆ. Դասագիրքը չպետք է «հարմարվի» միջակ աշակերտի մակարդակին … .....................................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱԲԵՂՅԱՆ. Իմ պապիկը …......................................................................88
*ՍՈՖԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Մեկ տարով ուշացած տողեր…........................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Քանդված նկուղի գաղտնիքը …..........................................39
*[[Վիկտոր ՄորաՎԻԿՏՈՐ ՄՈՐԱ]]. Մի փոքրիկ հավերժություն, խնդրեմ …......................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................31
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԲՈՅԱՋԻԵՎ. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] վիշտն ու ցասումը …...................................55
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Բոռի» հեղինակի հետքերով …..........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Ներսես Աշտարակեցի – պաշտպան հայրենյաց …......65
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Մանուկ Աբեղյան]] …............................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեծ արտիստի կյանքի խորհուրդը ….............................32
*ՄՈՆԻԿԱ ՎԻՏՏԻ. Ամբողջ իրականությունը իմ մասին ….....................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7551</id>
      <timestamp>2012-02-27T15:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N3 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="30246">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1970''' բաժինը:

== 1970 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես  է սկսվել պատերազմը …...........................22
*ՍԵՐԳԵՅ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Կարևոր դեր պետք է ունենա հողի օրենքը …..................36
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Էրոզիայի դեմ պայքարը հողապահպանման կարևոր միջոց է … .................................................................................................40
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Թվում է, ժամանակն է ….......................................................41
*ՄԻԼԱԴԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հեղափոխականը՝ բիբլիական դեմքով … ...........................................................................................46
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Թերթելով հուշատետրիս էջերը ….....................................53
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հոգսեր, պրոբլեմներ, հույսեր …...................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ, ՀԱՄԼԵՏ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ, ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԳԱՌՆԻԿ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Մեկական բանաստեղծություն …68
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վեպ]]ը՝ վիպասանի տեսակյունից ( «Գարունի» հարցաթերթիկը)...…....................2
*[[Ալբերտ Կոստանյան|ԱԼԲԵՐՏ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ]].  Եղիան …..........................................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ԱՂԲԱԼՅԱՆ. Մագնիսներ, դաշտեր,  չափումներ …...................................63

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖՐՈՒՆԶԵ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Փարաջանովը Սայաթ-Նովային մաքրեց աշուղությունից … ....................................................................................70
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Իր ամբողջության մեջ կինոնկարն անկատար է …..........72
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Պատկերը հիմք է կինոնկարի համար …..........................74
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ավազի մեջ շաղ տված ոսկե հատիկներ ….............76
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Նռան» երաժշտական գույները …........................78
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Ես գրեցի սցենարը ….....................................................80
*ՇԱՀԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Գանձասարի «երկնանման տաճարը» …............................82

*Հումոր  …...............................................................................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լիտվայի ուսանողները պատրաստ են օգնելու Արփա-Սևանին  ….....................61
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]].  Գիլանլար գյուղի «ոդիսականը» ….................................63
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................66
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Հայաստան» անունով …....................................................87
*Դեպքեր նշանավոր մարդկանց կյանքից  …........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Սերժանտ Կարոն …............................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................36
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ  ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վեպը՝ վիպասանի տեսակյունից («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................42
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]].  Ժամանակակից վեպի հարցերը «Կլոր սեղանի» շուրջը … ......................................................................................58
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Զարեհ Խրախունին բացում է իրերի գաղտնիքը …......81

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լիլի Իվանովան՝ մարդը և կուռքը …................................39
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դյուկ Էլինգտոնի զավակները …...............................88


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ....................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առաջնորդի ծածկանունները ............................................10
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրորդ քաղաք՝  չի նշանակում երկրորդական քաղաք ...14
*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ.  Երկու պրոֆեսոր՝  մեկ ամբիոնից, կամ  հակակոմունիզմ «ձախից» և աջից ......................................................................31
*Ռ. ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ. Մոր հուշարձանը ......................................................85
*Տղաներ, ես ամաչում եմ, իսկ դու՞ք .....................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ձյունոտ օր ...........................................................................54
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Ծերուկ թագավորը .........................................................65
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].  Մայթեզրյա տոնահանդես ..................................................66
*[[Ռադիարդ Քիփլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ՔԻՓԼԻՆԳ]]. Կատուն, որ թափառում է մեն-մենակ ...............................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................37
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարգարիտա Յախոնտովա]]յի նախաբանով) ......................................................40
*ԷՄՄԱ ՓԱՇԻԿՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ........................................................43
*ՀՐԱՉՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................48
*ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................49
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ. Բանաստեղծություններ ...............................................................49
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................50
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................50
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) .....................................................................52

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Արժեքավոր գիրք .................................................................81
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Մի հանդիպում Դեմիրճյանի հետ ..............................83
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Պիեռ Սեգերզի հետ .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ո՞վ և ե՞րբ է նկարել [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանին]] ...........................................76
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Անտոն Վեբեռն  ..............................................................88


==== N4 ====

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿՈԼՈՆՏԱՅ.  Լենինը մտածում էր մեծի մասին …..............................4
*Իլյիչը՝ իր հարազատների հուշերում …..................................................................6
*Վ. ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ. Վլադիմիր Իլյիչը ընտանիքում …........................................18
*Հիշողություններ Լենինի մասին ….......................................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ.  Մենք հավատում ենք ձեզ …..................................26
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Առաջնորդը և հայ բանաստեղծը .......................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Անցյալի կուլտուրական ժառանգության օգտագործման լենինյան սկզբունքները … ..........................................................36
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հեղափոխական Կոլումբը՝  Իսահակ Լալայանցը …..............43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  1970 թվական. ծնվեց ամերիկյան կոմերիտմիությունը …............................................................46
*Լենինն իմ կյանքում  ….........................................................................................48
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Լենինյան հասցեներով ….........................................56
*Առաջնորդի անունով ….........................................................................................63
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՓՈՇՈՏՅԱՆ. Հանեցեք գլխարկները …...............................................64
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ապրիլին ծաղկում են ծառերը ….................................66
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Կանգ առեք, հողմե՛ր …......................................................72
*Հոբելյանական տարում տասը հազար մետր …..................................................82
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]],  ԱՐԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հայրենիքի ժամանակը ….....90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իլյիչի սիրտը …......................................................45
*[[Ալեք խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]].  Հավերժության ջահակիրը ….....................................................52
*[[Անդրեյ Վոզնենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Լոնժյումո …................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Առաջնորդի կերպարը հայ բեմի վրա …................................................................84


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերհիշում են հին զինվորները …..........................................................................15
*Նրանք, ում 25 տարին դեռ չի լրացել  («Գարունի» հարցաթերթիկը). …............26
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մայիսին ընկան նոյեմբերի համար …...........................30
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Զանգեզուրյան աշուն  …................................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մեր լեզվի այսօրվա հոգսերը  ….............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Տպագիր խոսքի մայրամուտը  …............................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու արվեստագետ  ….................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան| ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]].  Հարություն …..............................................................2
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Պարույր Սևակ]]ի առաջաբանով)  ….....................................................................58
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …................................................61
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]].  Բանաստեղծություններ (Հովհաննես Հարությունյանի առաջաբանով)  … .................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Անկապ օրագրի» ներքին կապակցությունը  …..............63
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] և իր ընտանիքի կյանքից  …....................72
*Իսկական Ռոբինզոն Կրուզոն  …..........................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵԼԻՆԻ. «Հնարավոր է, որ իմ մուսաները ինձ մեղադրեն» …............................84
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Թղթյա ամենահին ձեռագիր գիրքը …...............................95

=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ձորագյուղ …........................................................................50
*ՀՐԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Զանգեզուր-Շվեյցարիա …...............................................62
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Հարցազրույց,  որից  հետո էլ մնում են հարցականներ …67
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մեխիկոյի փայլն ու տխրությունը …........................72
*ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ. Նորիլսկի շենքերը «խոսում են» հայերեն …............92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]].  Սպանություն «կապելլայում» ….......................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Անկրկնելի Արբենինը …........................................................38
*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ասույթներ ….....................................................................45
*ԶԵՓՅՈՒՌ ԹԱՌԱՅԱՆ. Նկարչի աշխարհը ….........................................................46

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Գարունին» պատասխանում է Աբել Սիմոնյանը ................................................22

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Շնորհակալություն, Հայկ …............................................2
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Արևը խաբեց ….........................................................................36
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................40
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Գավազանը  ….................................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................30
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Դու բանաստեղծ ես …..........................................................48

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԳԱՎՈՒՔՉՅԱՆ. Արմեն և հայ անունների ծագումը …........................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Հայրենիք գալը կյանքիս մեծագույն երազանքն է» …...38
*[[Մաքսիմիլան Վոլոշին|ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՎՈԼՈՇԻՆ]]. Մարտիրոս Սարյան …..............................................86


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Տոհմածառի գաղտնիքը  …...................................................2
*Զրույց [[Վախթանգ Անանյան]]ի հետ …....................................................................31
*ՄԻՀՐԱՆ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մենակ չթողնել Սևանը փրկողներին ….................36
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Մի լուսանկարի հետքերով …...............................................45
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Գազո՞ն, թե  անտառ ….................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆազիլ Իսկանդեր|ՖԱԶԻԼ ԻՍԿԱՆԴԵՐ]]. Ուղեկիցները …...................................................................19
*ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ. Գավազանը  ….................................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Առաջին գրքերը»  և … պոեզիան …................................12
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Զրույց «բնության պահակի» հետ ....................................31
*«Գարունի» ռեպլիկը .............................................................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ.  Նոր ամսագիր՝  «Քվանտ»-ը …...........................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐԻ ԵՐԶՆԿՅԱՆ. Հայկական գորգին վերադարձնել իր գույները …................33
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Մինաս Ավետիսյանի գեղանկարչության մասին…....41
*Դիալոգ ընթերցողների հետ  …............................................................................50
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչու՞ [[Ժակ Բրել]]ը բեմ վերադարձավ …..........................67


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արձագանքում են «Գազե՞լ, թե անտառ» հոդվածին ...........................................62
*ՌՈԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուրարտուից մինչև էլեկտրոնիկայի ապագան …...........65
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմություն կորած հավատի մասին ….........................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հեծանիվը …..............................................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳԱՐԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................57
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Տերյան]]ի նորահայտ նամակները ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................2
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՌԱՍՍԱԴԻՆ. Պլյուս տասը դար …...................................................76
*[[Սևակ Արզումանյան|ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Ասք երկու ճյուղով ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Հայ նոր կերպարվեստի շքեղ կամարը ….............48


=== N10 ====


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՍԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 11-րդ բանակին հայ ժողովուրդը ամենուրեք դիմավորեց ցնծությամբ … ....................................................................................2
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վայոց Մեծ տունը …............................................14

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................38
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................41
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ … ............................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը հայելու առաջ ….....................29
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]] …..........................................................44
*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] հնչում է [[պարսկերեն]] …............................60
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. [[Արշակ Չոպանյան]]ը բանաստեղծ ….................................64
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Աթաբեկ Խնկոյան]] …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանի նոր խոսքը ..................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Զրույց պատանի հանդիսատեսի թատրոնի մասին  …....................................... 83


=== N11 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Սիրել հայրենիքը նշանակում է ամեն օր աշխատել նրա համար … .......................................................................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. «Ողջունում եմ… ազատագրված Սովետական Հայաստանին» … ..............................................................................6
*ՇԱՀԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առաջին դեկլարացիան ….................................................11
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հայրենիք,  ինձ որդի անվանիր …....................................17
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Փոթորկին ընդառաջ ….......................................................58
*Հայաստանն իմ հոգու աչքերով   ….....................................................................65
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. Հայաստան …..............................................................72
*ՌՈԶԱ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. Նամակ՝ գրված վերնաշապիկի կտորի վրա …...................86
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Համայն հայության հայրենիքը …..........................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Երգ Հայաստանի ….......................................................................5
*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Հայաստանին …..........................................................5
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …..........................13
*[[Վաղարշակ Նորենց|ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՆՈՐԵՆՑ]]. Բանք առասպելական …..................................................40

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետահայ գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին …...............44
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Բնիկ ո՞րտեղացի ես …» …..............................................94


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարցազրույց համալսարանի հետ  … ..................................................................3
*ՄԻՍԱՔ ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ, ՍԻԼՎԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Մա՞րդը, թե ռոբոտը …...............25
*Ա. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ, Վ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Տելեպատիա՞, այո՛…...................................28
*ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Մի քանի էջ զորավարի կյանքից …..............................34
*ԲԱԲԿԵՆ ԱԶԻԶՅԱՆ. Դասագիրքը չպետք է «հարմարվի» միջակ աշակերտի մակարդակին … .....................................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱԲԵՂՅԱՆ. Իմ պապիկը …......................................................................88
*ՍՈՖԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Մեկ տարով ուշացած տողեր…........................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Քանդված նկուղի գաղտնիքը …..........................................39
*[[Վիկտոր ՄորաՎԻԿՏՈՐ ՄՈՐԱ]]. Մի փոքրիկ հավերժություն, խնդրեմ …......................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................31
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԲՈՅԱՋԻԵՎ. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] վիշտն ու ցասումը …...................................55
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Բոռի» հեղինակի հետքերով …..........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Ներսես Աշտարակեցի – պաշտպան հայրենյաց …......65
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Մանուկ Աբեղյան]] …............................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեծ արտիստի կյանքի խորհուրդը ….............................32
*ՄՈՆԻԿԱ ՎԻՏՏԻ. Ամբողջ իրականությունը իմ մասին ….....................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7559</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="30275">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1970''' բաժինը:

== 1970 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես  է սկսվել պատերազմը …...........................22
*ՍԵՐԳԵՅ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Կարևոր դեր պետք է ունենա հողի օրենքը …..................36
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Էրոզիայի դեմ պայքարը հողապահպանման կարևոր միջոց է … .................................................................................................40
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Թվում է, ժամանակն է ….......................................................41
*ՄԻԼԱԴԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հեղափոխականը՝ բիբլիական դեմքով … ...........................................................................................46
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Թերթելով հուշատետրիս էջերը ….....................................53
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հոգսեր, պրոբլեմներ, հույսեր …...................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ, ՀԱՄԼԵՏ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ, ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԳԱՌՆԻԿ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Մեկական բանաստեղծություն …68
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վեպ]]ը՝ վիպասանի տեսակյունից ( «Գարունի» հարցաթերթիկը)...…....................2
*[[Ալբերտ Կոստանյան|ԱԼԲԵՐՏ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ]].  Եղիան …..........................................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ԱՂԲԱԼՅԱՆ. Մագնիսներ, դաշտեր,  չափումներ …...................................63

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖՐՈՒՆԶԵ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Փարաջանովը Սայաթ-Նովային մաքրեց աշուղությունից … ....................................................................................70
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Իր ամբողջության մեջ կինոնկարն անկատար է …..........72
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Պատկերը հիմք է կինոնկարի համար …..........................74
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ավազի մեջ շաղ տված ոսկե հատիկներ ….............76
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Նռան» երաժշտական գույները …........................78
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Ես գրեցի սցենարը ….....................................................80
*ՇԱՀԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Գանձասարի «երկնանման տաճարը» …............................82

*Հումոր  …...............................................................................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լիտվայի ուսանողները պատրաստ են օգնելու Արփա-Սևանին  ….....................61
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]].  Գիլանլար գյուղի «ոդիսականը» ….................................63
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................66
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Հայաստան» անունով …....................................................87
*Դեպքեր նշանավոր մարդկանց կյանքից  …........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Սերժանտ Կարոն …............................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................36
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ  ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վեպը՝ վիպասանի տեսակյունից («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................42
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]].  Ժամանակակից վեպի հարցերը «Կլոր սեղանի» շուրջը … ......................................................................................58
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Զարեհ Խրախունին բացում է իրերի գաղտնիքը …......81

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լիլի Իվանովան՝ մարդը և կուռքը …................................39
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դյուկ Էլինգտոնի զավակները …...............................88


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ....................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առաջնորդի ծածկանունները ............................................10
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրորդ քաղաք՝  չի նշանակում երկրորդական քաղաք ...14
*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ.  Երկու պրոֆեսոր՝  մեկ ամբիոնից, կամ  հակակոմունիզմ «ձախից» և աջից ......................................................................31
*Ռ. ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ. Մոր հուշարձանը ......................................................85
*Տղաներ, ես ամաչում եմ, իսկ դու՞ք .....................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ձյունոտ օր ...........................................................................54
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Ծերուկ թագավորը .........................................................65
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].  Մայթեզրյա տոնահանդես ..................................................66
*[[Ռադիարդ Քիփլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ՔԻՓԼԻՆԳ]]. Կատուն, որ թափառում է մեն-մենակ ...............................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................37
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարգարիտա Յախոնտովա]]յի նախաբանով) ......................................................40
*ԷՄՄԱ ՓԱՇԻԿՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ........................................................43
*ՀՐԱՉՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................48
*ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................49
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ. Բանաստեղծություններ ...............................................................49
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................50
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................50
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) .....................................................................52

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Արժեքավոր գիրք .................................................................81
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Մի հանդիպում Դեմիրճյանի հետ ..............................83
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Պիեռ Սեգերզի հետ .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ո՞վ և ե՞րբ է նկարել [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանին]] ...........................................76
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Անտոն Վեբեռն  ..............................................................88


==== N4 ====

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿՈԼՈՆՏԱՅ.  Լենինը մտածում էր մեծի մասին …..............................4
*Իլյիչը՝ իր հարազատների հուշերում …..................................................................6
*Վ. ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ. Վլադիմիր Իլյիչը ընտանիքում …........................................18
*Հիշողություններ Լենինի մասին ….......................................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ.  Մենք հավատում ենք ձեզ …..................................26
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Առաջնորդը և հայ բանաստեղծը .......................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Անցյալի կուլտուրական ժառանգության օգտագործման լենինյան սկզբունքները … ..........................................................36
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հեղափոխական Կոլումբը՝  Իսահակ Լալայանցը …..............43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  1970 թվական. ծնվեց ամերիկյան կոմերիտմիությունը …............................................................46
*Լենինն իմ կյանքում  ….........................................................................................48
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Լենինյան հասցեներով ….........................................56
*Առաջնորդի անունով ….........................................................................................63
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՓՈՇՈՏՅԱՆ. Հանեցեք գլխարկները …...............................................64
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ապրիլին ծաղկում են ծառերը ….................................66
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Կանգ առեք, հողմե՛ր …......................................................72
*Հոբելյանական տարում տասը հազար մետր …..................................................82
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]],  ԱՐԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հայրենիքի ժամանակը ….....90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իլյիչի սիրտը …......................................................45
*[[Ալեք խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]].  Հավերժության ջահակիրը ….....................................................52
*[[Անդրեյ Վոզնենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Լոնժյումո …................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Առաջնորդի կերպարը հայ բեմի վրա …................................................................84


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերհիշում են հին զինվորները …..........................................................................15
*Նրանք, ում 25 տարին դեռ չի լրացել  («Գարունի» հարցաթերթիկը). …............26
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մայիսին ընկան նոյեմբերի համար …...........................30
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Զանգեզուրյան աշուն  …................................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մեր լեզվի այսօրվա հոգսերը  ….............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Տպագիր խոսքի մայրամուտը  …............................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու արվեստագետ  ….................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան| ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]].  Հարություն …..............................................................2
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Պարույր Սևակ]]ի առաջաբանով)  ….....................................................................58
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …................................................61
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]].  Բանաստեղծություններ (Հովհաննես Հարությունյանի առաջաբանով)  … .................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Անկապ օրագրի» ներքին կապակցությունը  …..............63
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] և իր ընտանիքի կյանքից  …....................72
*Իսկական Ռոբինզոն Կրուզոն  …..........................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵԼԻՆԻ. «Հնարավոր է, որ իմ մուսաները ինձ մեղադրեն» …............................84
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Թղթյա ամենահին ձեռագիր գիրքը …...............................95

=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ձորագյուղ …........................................................................50
*ՀՐԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Զանգեզուր-Շվեյցարիա …...............................................62
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Հարցազրույց,  որից  հետո էլ մնում են հարցականներ …67
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մեխիկոյի փայլն ու տխրությունը …........................72
*ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ. Նորիլսկի շենքերը «խոսում են» հայերեն …............92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]].  Սպանություն «կապելլայում» ….......................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Անկրկնելի Արբենինը …........................................................38
*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ասույթներ ….....................................................................45
*ԶԵՓՅՈՒՌ ԹԱՌԱՅԱՆ. Նկարչի աշխարհը ….........................................................46

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Գարունին» պատասխանում է Աբել Սիմոնյանը ................................................22

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Շնորհակալություն, Հայկ …............................................2
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Արևը խաբեց ….........................................................................36
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................40
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Գավազանը  ….................................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................30
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Դու բանաստեղծ ես …..........................................................48

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԳԱՎՈՒՔՉՅԱՆ. Արմեն և հայ անունների ծագումը …........................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Հայրենիք գալը կյանքիս մեծագույն երազանքն է» …...38
*[[Մաքսիմիլան Վոլոշին|ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՎՈԼՈՇԻՆ]]. Մարտիրոս Սարյան …..............................................86


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Տոհմածառի գաղտնիքը  …...................................................2
*Զրույց [[Վախթանգ Անանյան]]ի հետ …....................................................................31
*ՄԻՀՐԱՆ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մենակ չթողնել Սևանը փրկողներին ….................36
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Մի լուսանկարի հետքերով …...............................................45
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Գազո՞ն, թե  անտառ ….................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆազիլ Իսկանդեր|ՖԱԶԻԼ ԻՍԿԱՆԴԵՐ]]. Ուղեկիցները …...................................................................19
*ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ. Գավազանը  ….................................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Առաջին գրքերը»  և … պոեզիան …................................12
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Զրույց «բնության պահակի» հետ ....................................31
*«Գարունի» ռեպլիկը .............................................................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ.  Նոր ամսագիր՝  «Քվանտ»-ը …...........................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐԻ ԵՐԶՆԿՅԱՆ. Հայկական գորգին վերադարձնել իր գույները …................33
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Մինաս Ավետիսյանի գեղանկարչության մասին…....41
*Դիալոգ ընթերցողների հետ  …............................................................................50
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչու՞ [[Ժակ Բրել]]ը բեմ վերադարձավ …..........................67


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արձագանքում են «Գազե՞լ, թե անտառ» հոդվածին ...........................................62
*ՌՈԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուրարտուից մինչև էլեկտրոնիկայի ապագան …...........65
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմություն կորած հավատի մասին ….........................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հեծանիվը …..............................................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳԱՐԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................57
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Տերյան]]ի նորահայտ նամակները ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................2
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՌԱՍՍԱԴԻՆ. Պլյուս տասը դար …...................................................76
*[[Սևակ Արզումանյան|ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Ասք երկու ճյուղով ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Հայ նոր կերպարվեստի շքեղ կամարը ….............48


=== N10 ====


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՍԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 11-րդ բանակին հայ ժողովուրդը ամենուրեք դիմավորեց ցնծությամբ … ....................................................................................2
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վայոց Մեծ տունը …............................................14

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................38
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................41
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ … ............................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը հայելու առաջ ….....................29
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]] …..........................................................44
*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] հնչում է [[պարսկերեն]] …............................60
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. [[Արշակ Չոպանյան]]ը բանաստեղծ ….................................64
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Աթաբեկ Խնկոյան]] …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանի նոր խոսքը ..................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Զրույց պատանի հանդիսատեսի թատրոնի մասին  …....................................... 83


=== N11 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Սիրել հայրենիքը նշանակում է ամեն օր աշխատել նրա համար … .......................................................................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. «Ողջունում եմ… ազատագրված Սովետական Հայաստանին» … ..............................................................................6
*ՇԱՀԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առաջին դեկլարացիան ….................................................11
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հայրենիք,  ինձ որդի անվանիր …....................................17
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Փոթորկին ընդառաջ ….......................................................58
*Հայաստանն իմ հոգու աչքերով   ….....................................................................65
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. Հայաստան …..............................................................72
*ՌՈԶԱ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. Նամակ՝ գրված վերնաշապիկի կտորի վրա …...................86
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Համայն հայության հայրենիքը …..........................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Երգ Հայաստանի ….......................................................................5
*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Հայաստանին …..........................................................5
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …..........................13
*[[Վաղարշակ Նորենց|ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՆՈՐԵՆՑ]]. Բանք առասպելական …..................................................40

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետահայ գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին …...............44
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Բնիկ ո՞րտեղացի ես …» …..............................................94


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարցազրույց համալսարանի հետ  … ..................................................................3
*ՄԻՍԱՔ ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ, ՍԻԼՎԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Մա՞րդը, թե ռոբոտը …...............25
*Ա. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ, Վ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Տելեպատիա՞, այո՛…...................................28
*ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Մի քանի էջ զորավարի կյանքից …..............................34
*ԲԱԲԿԵՆ ԱԶԻԶՅԱՆ. Դասագիրքը չպետք է «հարմարվի» միջակ աշակերտի մակարդակին … .....................................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱԲԵՂՅԱՆ. Իմ պապիկը …......................................................................88
*ՍՈՖԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Մեկ տարով ուշացած տողեր…........................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Քանդված նկուղի գաղտնիքը …..........................................39
*[[Վիկտոր ՄորաՎԻԿՏՈՐ ՄՈՐԱ]]. Մի փոքրիկ հավերժություն, խնդրեմ …......................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................31
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԲՈՅԱՋԻԵՎ. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] վիշտն ու ցասումը …...................................55
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Բոռի» հեղինակի հետքերով …..........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Ներսես Աշտարակեցի – պաշտպան հայրենյաց …......65
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Մանուկ Աբեղյան]] …............................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեծ արտիստի կյանքի խորհուրդը ….............................32
*ՄՈՆԻԿԱ ՎԻՏՏԻ. Ամբողջ իրականությունը իմ մասին ….....................................92

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11791</id>
      <timestamp>2012-11-01T20:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N10 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="30273">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1970''' բաժինը:

== 1970 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես  է սկսվել պատերազմը …...........................22
*ՍԵՐԳԵՅ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Կարևոր դեր պետք է ունենա հողի օրենքը …..................36
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Էրոզիայի դեմ պայքարը հողապահպանման կարևոր միջոց է … .................................................................................................40
*ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Թվում է, ժամանակն է ….......................................................41
*ՄԻԼԱԴԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Հեղափոխականը՝ բիբլիական դեմքով … ...........................................................................................46
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ.  Թերթելով հուշատետրիս էջերը ….....................................53
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հոգսեր, պրոբլեմներ, հույսեր …...................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ, ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ, ՀԱՄԼԵՏ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ, ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԳԱՌՆԻԿ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Մեկական բանաստեղծություն …68
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վեպ]]ը՝ վիպասանի տեսակյունից ( «Գարունի» հարցաթերթիկը)...…....................2
*[[Ալբերտ Կոստանյան|ԱԼԲԵՐՏ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ]].  Եղիան …..........................................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ԱՂԲԱԼՅԱՆ. Մագնիսներ, դաշտեր,  չափումներ …...................................63

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖՐՈՒՆԶԵ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Փարաջանովը Սայաթ-Նովային մաքրեց աշուղությունից … ....................................................................................70
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Իր ամբողջության մեջ կինոնկարն անկատար է …..........72
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Պատկերը հիմք է կինոնկարի համար …..........................74
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ավազի մեջ շաղ տված ոսկե հատիկներ ….............76
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. «Նռան» երաժշտական գույները …........................78
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Ես գրեցի սցենարը ….....................................................80
*ՇԱՀԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Գանձասարի «երկնանման տաճարը» …............................82

*Հումոր  …...............................................................................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լիտվայի ուսանողները պատրաստ են օգնելու Արփա-Սևանին  ….....................61
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]].  Գիլանլար գյուղի «ոդիսականը» ….................................63
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ.  Այսպես է սկսվել պատերազմը …............................66
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Հայաստան» անունով …....................................................87
*Դեպքեր նշանավոր մարդկանց կյանքից  …........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Սերժանտ Կարոն …............................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................36
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ  ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վեպը՝ վիպասանի տեսակյունից («Գարունի» հարցաթերթիկը) …......................42
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]].  Ժամանակակից վեպի հարցերը «Կլոր սեղանի» շուրջը … ......................................................................................58
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Զարեհ Խրախունին բացում է իրերի գաղտնիքը …......81

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լիլի Իվանովան՝ մարդը և կուռքը …................................39
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դյուկ Էլինգտոնի զավակները …...............................88


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Այսպես է սկսվել պատերազմը ....................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առաջնորդի ծածկանունները ............................................10
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրորդ քաղաք՝  չի նշանակում երկրորդական քաղաք ...14
*ԵՎԳԵՆԻ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ.  Երկու պրոֆեսոր՝  մեկ ամբիոնից, կամ  հակակոմունիզմ «ձախից» և աջից ......................................................................31
*Ռ. ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ. Մոր հուշարձանը ......................................................85
*Տղաներ, ես ամաչում եմ, իսկ դու՞ք .....................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ձյունոտ օր ...........................................................................54
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Ծերուկ թագավորը .........................................................65
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]].  Մայթեզրյա տոնահանդես ..................................................66
*[[Ռադիարդ Քիփլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ՔԻՓԼԻՆԳ]]. Կատուն, որ թափառում է մեն-մենակ ...............................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................37
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարգարիտա Յախոնտովա]]յի նախաբանով) ......................................................40
*ԷՄՄԱ ՓԱՇԻԿՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ........................................................43
*ՀՐԱՉՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................48
*ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................49
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ. Բանաստեղծություններ ...............................................................49
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................50
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................50
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Թորոս Թորանյանի առաջաբանով) .....................................................................52

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Արժեքավոր գիրք .................................................................81
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Մի հանդիպում Դեմիրճյանի հետ ..............................83
*[[Կարիկ Պասմաճյան|ԿԱՐԻԿ ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Պիեռ Սեգերզի հետ .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ո՞վ և ե՞րբ է նկարել [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանին]] ...........................................76
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Անտոն Վեբեռն  ..............................................................88


==== N4 ====

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿՈԼՈՆՏԱՅ.  Լենինը մտածում էր մեծի մասին …..............................4
*Իլյիչը՝ իր հարազատների հուշերում …..................................................................6
*Վ. ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ. Վլադիմիր Իլյիչը ընտանիքում …........................................18
*Հիշողություններ Լենինի մասին ….......................................................................22
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ.  Մենք հավատում ենք ձեզ …..................................26
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Առաջնորդը և հայ բանաստեղծը .......................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Անցյալի կուլտուրական ժառանգության օգտագործման լենինյան սկզբունքները … ..........................................................36
*Կ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հեղափոխական Կոլումբը՝  Իսահակ Լալայանցը …..............43
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  1970 թվական. ծնվեց ամերիկյան կոմերիտմիությունը …............................................................46
*Լենինն իմ կյանքում  ….........................................................................................48
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Լենինյան հասցեներով ….........................................56
*Առաջնորդի անունով ….........................................................................................63
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՓՈՇՈՏՅԱՆ. Հանեցեք գլխարկները …...............................................64
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ապրիլին ծաղկում են ծառերը ….................................66
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Կանգ առեք, հողմե՛ր …......................................................72
*Հոբելյանական տարում տասը հազար մետր …..................................................82
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]],  ԱՐԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հայրենիքի ժամանակը ….....90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Իլյիչի սիրտը …......................................................45
*[[Ալեք խաչունց|ԱԼԵՔ  ԽԱՉՈՒՆՑ]].  Հավերժության ջահակիրը ….....................................................52
*[[Անդրեյ Վոզնենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Լոնժյումո …................................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Առաջնորդի կերպարը հայ բեմի վրա …................................................................84


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերհիշում են հին զինվորները …..........................................................................15
*Նրանք, ում 25 տարին դեռ չի լրացել  («Գարունի» հարցաթերթիկը). …............26
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մայիսին ընկան նոյեմբերի համար …...........................30
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Զանգեզուրյան աշուն  …................................................35
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մեր լեզվի այսօրվա հոգսերը  ….............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ. Տպագիր խոսքի մայրամուտը  …............................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երկու արվեստագետ  ….................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան| ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]].  Հարություն …..............................................................2
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Պարույր Սևակ]]ի առաջաբանով)  ….....................................................................58
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …................................................61
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]].  Բանաստեղծություններ (Հովհաննես Հարությունյանի առաջաբանով)  … .................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Անկապ օրագրի» ներքին կապակցությունը  …..............63
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] և իր ընտանիքի կյանքից  …....................72
*Իսկական Ռոբինզոն Կրուզոն  …..........................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵԼԻՆԻ. «Հնարավոր է, որ իմ մուսաները ինձ մեղադրեն» …............................84
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Թղթյա ամենահին ձեռագիր գիրքը …...............................95

=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ձորագյուղ …........................................................................50
*ՀՐԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Զանգեզուր-Շվեյցարիա …...............................................62
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Հարցազրույց,  որից  հետո էլ մնում են հարցականներ …67
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մեխիկոյի փայլն ու տխրությունը …........................72
*ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ. Նորիլսկի շենքերը «խոսում են» հայերեն …............92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]].  Սպանություն «կապելլայում» ….......................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Անկրկնելի Արբենինը …........................................................38
*ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ասույթներ ….....................................................................45
*ԶԵՓՅՈՒՌ ԹԱՌԱՅԱՆ. Նկարչի աշխարհը ….........................................................46

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Գարունին» պատասխանում է Աբել Սիմոնյանը ................................................22

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Շնորհակալություն, Հայկ …............................................2
*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Արևը խաբեց ….........................................................................36
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................40
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Գավազանը  ….................................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................30
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Դու բանաստեղծ ես …..........................................................48

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԳԱՎՈՒՔՉՅԱՆ. Արմեն և հայ անունների ծագումը …........................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Հայրենիք գալը կյանքիս մեծագույն երազանքն է» …...38
*[[Մաքսիմիլան Վոլոշին|ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՎՈԼՈՇԻՆ]]. Մարտիրոս Սարյան …..............................................86


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Տոհմածառի գաղտնիքը  …...................................................2
*Զրույց [[Վախթանգ Անանյան]]ի հետ …....................................................................31
*ՄԻՀՐԱՆ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մենակ չթողնել Սևանը փրկողներին ….................36
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ.  Մի լուսանկարի հետքերով …...............................................45
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Գազո՞ն, թե  անտառ ….................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆազիլ Իսկանդեր|ՖԱԶԻԼ ԻՍԿԱՆԴԵՐ]]. Ուղեկիցները …...................................................................19
*ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ. Գավազանը  ….................................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Առաջին գրքերը»  և … պոեզիան …................................12
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Զրույց «բնության պահակի» հետ ....................................31
*«Գարունի» ռեպլիկը .............................................................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ.  Նոր ամսագիր՝  «Քվանտ»-ը …...........................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐԻ ԵՐԶՆԿՅԱՆ. Հայկական գորգին վերադարձնել իր գույները …................33
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Մինաս Ավետիսյանի գեղանկարչության մասին…....41
*Դիալոգ ընթերցողների հետ  …............................................................................50
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչու՞ [[Ժակ Բրել]]ը բեմ վերադարձավ …..........................67


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արձագանքում են «Գազե՞լ, թե անտառ» հոդվածին ...........................................62
*ՌՈԲԵՐՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուրարտուից մինչև էլեկտրոնիկայի ապագան …...........65
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Պատմություն կորած հավատի մասին ….........................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հեծանիվը …..............................................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳԱՐԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................57
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Տերյան]]ի նորահայտ նամակները ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................2
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՌԱՍՍԱԴԻՆ. Պլյուս տասը դար …...................................................76
*[[Սևակ Արզումանյան|ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Ասք երկու ճյուղով ….....................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Հայ նոր կերպարվեստի շքեղ կամարը ….............48


=== N10 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՍԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. 11-րդ բանակին հայ ժողովուրդը ամենուրեք դիմավորեց ցնծությամբ … ....................................................................................2
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վայոց Մեծ տունը …............................................14

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................38
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................41
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ … ............................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը հայելու առաջ ….....................29
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]] …..........................................................44
*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] հնչում է [[պարսկերեն]] …............................60
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. [[Արշակ Չոպանյան]]ը բանաստեղծ ….................................64
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Աթաբեկ Խնկոյան]] …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմաբանի նոր խոսքը ..................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Զրույց պատանի հանդիսատեսի թատրոնի մասին  …....................................... 83

=== N11 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Սիրել հայրենիքը նշանակում է ամեն օր աշխատել նրա համար … .......................................................................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. «Ողջունում եմ… ազատագրված Սովետական Հայաստանին» … ..............................................................................6
*ՇԱՀԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առաջին դեկլարացիան ….................................................11
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հայրենիք,  ինձ որդի անվանիր …....................................17
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Փոթորկին ընդառաջ ….......................................................58
*Հայաստանն իմ հոգու աչքերով   ….....................................................................65
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. Հայաստան …..............................................................72
*ՌՈԶԱ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. Նամակ՝ գրված վերնաշապիկի կտորի վրա …...................86
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Համայն հայության հայրենիքը …..........................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Երգ Հայաստանի ….......................................................................5
*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Հայաստանին …..........................................................5
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …..........................13
*[[Վաղարշակ Նորենց|ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՆՈՐԵՆՑ]]. Բանք առասպելական …..................................................40

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետահայ գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին …...............44
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Բնիկ ո՞րտեղացի ես …» …..............................................94


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարցազրույց համալսարանի հետ  … ..................................................................3
*ՄԻՍԱՔ ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ, ՍԻԼՎԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Մա՞րդը, թե ռոբոտը …...............25
*Ա. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ, Վ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Տելեպատիա՞, այո՛…...................................28
*ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Մի քանի էջ զորավարի կյանքից …..............................34
*ԲԱԲԿԵՆ ԱԶԻԶՅԱՆ. Դասագիրքը չպետք է «հարմարվի» միջակ աշակերտի մակարդակին … .....................................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱԲԵՂՅԱՆ. Իմ պապիկը …......................................................................88
*ՍՈՖԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Մեկ տարով ուշացած տողեր…........................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Քանդված նկուղի գաղտնիքը …..........................................39
*[[Վիկտոր ՄորաՎԻԿՏՈՐ ՄՈՐԱ]]. Մի փոքրիկ հավերժություն, խնդրեմ …......................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................31
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԲՈՅԱՋԻԵՎ. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] վիշտն ու ցասումը …...................................55
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Բոռի» հեղինակի հետքերով …..........................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Ներսես Աշտարակեցի – պաշտպան հայրենյաց …......65
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Մանուկ Աբեղյան]] …............................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեծ արտիստի կյանքի խորհուրդը ….............................32
*ՄՈՆԻԿԱ ՎԻՏՏԻ. Ամբողջ իրականությունը իմ մասին ….....................................92

[[Կատեգորիա:1970]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1971</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2385</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4632</id>
      <timestamp>2011-08-20T13:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):  [[Կատեգորիա:1971]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4651</id>
      <timestamp>2011-08-20T15:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>97.74.204.93</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ¡Õ°Õ¡ÖÕ¡Õ®Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="135">SCf8Ku , [url=http://vpaaqhttvwtm.com/]vpaaqhttvwtm[/url], [link=http://rxyfpftqweae.com/]rxyfpftqweae[/link], http://dgffrnqryqvv.com/</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4653</id>
      <timestamp>2011-08-20T15:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/97.74.204.93|97.74.204.93]] ([[User talk:97.74.204.93|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4654</id>
      <timestamp>2011-08-20T15:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1971]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9647</id>
      <timestamp>2012-08-05T09:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="297">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10287</id>
      <timestamp>2012-08-15T19:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="410">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11522</id>
      <timestamp>2012-10-22T16:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="555">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12562</id>
      <timestamp>2012-12-27T17:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="716">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12821</id>
      <timestamp>2013-01-12T19:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="874">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13325</id>
      <timestamp>2013-02-02T18:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="952">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:
* [[Կալի Կինգա]], հունգարական գրող, մարդաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15226</id>
      <timestamp>2013-05-09T05:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1118">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:
* [[Կալի Կինգա]], հունգարական գրող, մարդաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1909]])։
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17798</id>
      <timestamp>2013-11-12T15:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1251">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:
* [[Կալի Կինգա]], հունգարական գրող, մարդաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1909]])։
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17951</id>
      <timestamp>2013-11-18T15:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1376">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:
* [[Կալի Կինգա]], հունգարական գրող, մարդաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1886]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1909]])։
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19004</id>
      <timestamp>2014-02-01T10:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1514">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Նարինե Աբգարյան]], ծագումով հայ ռուսական արձակագիր, բլոգեր:
* [[Հունվարի 21]] - [[Արծվի Բախչինյան]],  հայ բանասեր, հայագետ, կինոգետ, պատմաբան, բառարանագիր:
* [[Հոկտեմբերի 25]] - [[Էլիֆ Շաֆակ]], թուրք արձակագիր:
* [[Տատյանա Դանիլյանց]] - բանաստեղծուհի, կինովավերագրող, լուսանկարիչ, քննադատ, կուրատոր:
* [[Կալի Կինգա]], հունգարական գրող, մարդաբան:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Երվանդ Մսրլյան]], հայ հրատարակիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1886]]): 
* [[Հունիսի 17]] - [[Պարույր Սևակ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հուլիսի 20]] - [[Զարուհի Գալեմքյարյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր (ծնվ. [[1874]]):
* [[Հուլիսի 26]] - [[Սերգո Պայազատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1909]])։
* [[Վիկտորիա Արշարունի]], հայ գրող, հրապարակախոս, մշակութայի գործիչ (ծնվ. [[1886]]):
* [[Գրիգոր-Վահան Մաքսուտյան]], հայ դրամատուրգ, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1971 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3549</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7553</id>
      <timestamp>2012-02-27T17:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33596">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1971''' բաժինը:

== 1971 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քառասունհինգ րոպե …..............................................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Անհանգստություն …...................................................23
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. 4-րդ դասարանցի «պապիկներն ու տատիկները» …......86
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Հպարտության կղզին …...............................................40
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Երկինքը պարզ էր առաջվա նման …...................44
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Անկում ….....................................................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Զրույց մերոնց հետ …............................................................12
*ՍԱՄԱՐԻ ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ. Ինքնաբացահայտում ….................................................79
*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ ՏԱՐՈՆՑԻ]]. [[Դանթե]]ի «Աստվածային կատակերգություն» պոեմի նոր հրատարակության առթիվ … .........................................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայերեն ձեռագրերի հետքերով …..................................29

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ժողովրդական ճարտարապետի հետ («Գարունի» հարցազրույցը) … .............................................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. «Կորսված» թանգարանի ու նկարների մասին ….........36

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ.  Կիրովականն ու կիրովականցին … ...............................................................................................2
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Մտորումներ խոպանից հետո ….......................................25
*ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Բուլղարիան երեկ, այսօր և ընդմիշտ …......................................50

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Կյանքի կենացը ….......................................................................12
*[[Լիլյանա Միխայլովա|ԼԻԼՅԱՆԱ ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ]]. «Թռիչք-երկարություն»…................................................54
*[[Կոլյու Նիկոլով|ԿՈԼՅՈՒ ՆԻԿՈԼՈՎ]]. Արևը, Իլկոն և հրաշալի արևավառ ամառը …......................58
*[[Ստեֆան Պրոդև|ՍՏԵՖԱՆ ՊՐՈԴԵՎ]]. Առաջին ազատագրյալը …...................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մատեյ Շոպկին|ՄԱՏԵՅ ՇՈՊԿԻՆ]]. Ծարավ …..................................................................................62
*[[Ստոյչո Ստոյչև|ՍՏՈՅՉՈ ՍՏՈՅՉԵՎ]]. Կանտատ ….........................................................................62
*[[Լիանա Դասկալովա|ԼԻԱՆԱ ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ]].  Բալլադ …............................................................................63
*[[Ստեֆան Պոպտոնև|ՍՏԵՖԱՆ ՊՈՊՏՈՆԵՎ]]. Ուխտավորները Յավորովի հայրենի  տան առաջ …......64
*[[Կլիմենտ Ցաչև|ԿԼԻՄԵՆՏ ՑԱՉԵՎ]]. Նախանձ ….............................................................................65
*[[Լիլյանա Ստեֆանովա|ԼԻԼՅԱՆԱ ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................65
*[[Նիկոլայ Ստոյանով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՍՏՈՅԱՆՈՎ]]. Կոչումով եֆրեյտոր Ֆոմիչը …........................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Թոփչյան|ԷԴՎԱՐԴ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հանուն մեր ժողովրդի արժանի գրականության ….............21

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿՈԹՈՂՅԱՆ. Մեղուները … և որոշումները …....................................38
*ՀԵՆՐԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Երիտասարդությունը կվճռի ամբողջ պայքարի ելքը…» … ...............................................................................44
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. «Հետինդուստրիալ-էլեկտրոնային հասարակությունը» բուրժուական ֆուտուրոլոգիայի հայելու մեջ … ..................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Շառլ Ազնավուր|Ազնավուրը]]՝ Ազնավուրի մասին ….........................................................................81


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բարով եք եկել մեր տուն, ուկրաինացի եղբայրներ …..........................................2
*ԱԴՈԼՖ ԳԻՐԵՆԿՈ. «Թող ուկրաինացի և հայ երիտասարդների կապերը դառնան ավելի գործնական և ամուր» … .............................................................11
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. 40 տարի անց …..........................................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստասնիլավ Տելնյուկ|ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՏԵԼՆՅՈՒԿ]].  Սրտերում պահպանված անուն …..............................20
*[[Եվգեն Գուցալո|ԵՎԳԵՆ ԳՈՒՑԱԼՈ]]. Կատակ …................................................................................26
*[[Վիկտոր Բլիզնեց|ՎԻԿՏՈՐ ԲԼԻԶՆԵՑ]]. Իմ մանկության տոնը …........................................................34
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Մաղ, մաղ, մաղ ….......................................................40
*[[Վալերի Շևչուկ|ՎԱԼԵՐԻ ՇԵՎՉՈՒԿ]]. Պատուհանների դեմ …..........................................................46
*[[Յուրի Յաչեյկին|ՅՈՒՐԻ ՅԱՉԵՅԿԻՆ]]. Երգիծական պատմվածքներ …............................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վասիլ Սիմոնենկո|ՎԱՍԻԼ ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................15
*[[Իվան Դրաչ|ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................17
*[[Ռոբերտ Տրետյակով|ՌՈԲԵՐՏ ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*[[Լեոնիդ Հորլաչ|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՐԼԱՉ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................32
*[[Բորիս Օլեյնիկ|ԲՈՐԻՍ ՕԼԵՅՆԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................38
*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................44
*[[Վլադիմիր Կոլոմիեց|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈԼՈՄԻԵՑ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*[[Ռոման Լուբկիվսկի|ՌՈՄԱՆ ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Լեսյա Ուկրաինկա|ԼԵՍՅԱ ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ]]. «Ռիթմեր» շարքից …...........................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՕԼԵՍ ԳՈՆՉԱՐ. Նվաճումներ, ծրագրեր, հույսեր …................................................4
*ՕԼԵՆԱ ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ. Պրոբլեմներ, տենդեցներ, տրամադրություններ ….........60
*ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ. Ժամանակ, էթիկա, էքսպերիմենտ …......................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ուկրաինական նկարչի «հայկական» վրձինը …...........70
*Հայ ռեժիսորը Մոսկվայում բեմադրում է Լեսյա Ուկրաինկայի պիեսը …............94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Խիզախումներ և հաղթանակների համագումար …................................................2
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Խոսք «ցորեն խոսքի» մասին …...........................................22
*Կոչ սփյուռքահայ երիտասարդությանը …............................................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Երկինք գրոհող կոմունարները …................................33
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բժշկի երեխաները …........................................................64
*Նամականի …........................................................................................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթ տիեզերանավի ութ անդամների և տղայի չմուշկների մասին … ..............................................................................14
*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Երբ ծերունիներն անցնում են թոշակի ….....................18
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Օտար հարազատը …..................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................26
*ՍԵՅՐԱՆ ՅԱԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................50
*ԼԵՎՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................50
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................52
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Խոսք գրողի և մարդու մասին …................................44
*«Գարունի» հարցերին պատասխանում է բանաստեղծ Սարմենը …....................53
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը ծուռ հայելու առաջ …................86
*ՏԱՃԱՏ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Արևն ելավ, զեյթունցիներ»…............................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» արժանահավատության մասին … ........................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ, ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ինչպիսին կլինեն մեր ապագա քաղաքները … ..........................................................................................8
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱԹՈՍՅԱՆ. 15 հազար 600 օրվա պատմություն …..............................41
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Արտիստը …...........................................................................55
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Միջնադարի հայկական ճարտարապետության  
լուսավոր պատգամը ….........................................................................................68
*ԼԵՎՈՆ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ.  Հեքիաթասաց նկարչուհին …............................................74
*Ս. ԽԱՉԻԿՅԱՆ, Գ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դրամատիկականի «Սեր և ծիծաղը» ….........90


=== NN5-6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՀՐԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Զինվորի ճակատագիրը …................................................2
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Փառապանծ ավանդներ …................................................7
*ՀԱՅԿՈՒՀԻ ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ. Անմոռաց դրվագ ….........................................................11
*ԼԵՅԼԻ ԴՇԽՈՅԱՆ. Պատառիկներ ….......................................................................65
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Դավիթ Մուրադյան|ԴԱՎԻԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Ութերորդ կիլոմետրը ….....................................................14
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Շոգ …................................................................................20
*[[Անահիտ Սահանյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Կեռմաններ ….....................................................................37
*ՍԱՐԳԻՍ ՎԱՀԱԳՆ. Հյուրընկալուհին և ուխտավորը …..........................................82
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................96

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................19
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
*[[Ֆորուղ Ֆարրոխզադ|ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈԽԶԱԴ]]. Բանաստեղծություններ …................................................78
*[[Վեհանոյշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) … ..............................................................126

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՆՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայկական Շեքսպիրականը ….................................................62
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Կյանքի բարդ առօրյայից կտրված …..............................112
*ԱԼ. ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ոչ վեպ է, ոչ էլ, մանավանդ, պատմական …........................114

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆԶԵԼ ԳԵՂԱՄՅԱՆ, ԱՐԱՄ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Բիոսֆերան և մարդկության ապագան … ...........................................................................................................27
*ՀԱՅԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Տուն՝  վեց ու կես միլիոն բնակչությամբ …..............................57
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ, ՄԱՐԻԵՏԱ ՄԵԼԻՔ- ՓԱՇԱՅԱՆ. 
*Անհատի զարգացման ուղին և հիվանդագին շեղումները …...............................67
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Մեսրոպ Թաղիադյան]]ի անհետացած թղթերի հետքերով ….......................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՎԱՐԴԱՆՈՎ. Արտավազդ Փելեշյան …..................................................34
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. «Ես հաստատում եմ կյանքը»…................................119


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարցաթերթիկի պատասխանները խորհել են տալիս … ................................................................................................6
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սրտի երաժշտությունը …..................................................24
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Դիալոգ իրավաբանի հետ՝ Մխիթար Գոշի մասնակցությամբ … ..............................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Պատմվածքներ …...................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Ի՛նչ հրաշալի է ապրել հայրենիքի համար …..........................2
*ԵՆՐԻԿ ԱՐԹԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................20
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ՝ մանուկների համար …..............23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
  
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հակոբ Մնձուրու աշխարհը …........................................54 

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
   
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Քննախույզ պատմաբանը …........................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ ճանապարհ …......................................................35
*Հարցազրույց օպերայի թատրոնի հետ …...........................................................38
*ԶԱՐԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ. «Առաջին երգերը մորիցս եմ սովորել» ….........................49
*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հավատարմություն երգին …......................................52
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Առնոլդ Շյոնբերգ ….......................................................80
*ԱՌՆՈԼԴ ՇՅՈՆԲԵՐԳ. Արվեստի դասավանդման խնդիրները …..........................80

==== Սպորտ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Էջեր հայկական սպորտի պատմությունից ….................88
 
*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մարդը և ժամանակը ….....................................................4
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ապագայի իմպերիալիզմի ռազմաքաղաքական ստրատեգիայի մի քանի առանձնահատկությունների մասին …........................51
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Պատերազմի ճամփաներով …......................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հաճելի ափսոսանք …..........................................................58
*[[Եվրիպիդես|ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ]]. Բաքոսուհիներ …...........................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Իմ սերնդի երգը …..................................................................................................2
*[[Մկրտիչ Կորյուն|ՄԿՐՏԻՉ ԿՈՐՅՈՒՆ]]. Առակներ …...........................................................................94

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեծ հայրենականն ու [[Հրաչյա Քոչար]]ը ….........................40
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները»  և նրա կապը հայ իրականության հետ … ...................................................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Հայոց տոմարի հնության շուրջ …..........................................33
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հնագույն արձանների գանձարանը …..............45

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Իմ ուսուցիչները …................................................................19
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. [[Շեքսպիր]]ի «Ռոմեո և Ջուլիետ» ողբերգության նկարազարդումներից… ........................................................................................69


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հիսուն տարին հասունության լավագույն ժամանակն է …...................................2
*Հայաստանի լենինյան կոմերիտմիությունը հարցաթերթիկ է լրացնում …...........4
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձունքները անձնազոհությամբ են նվաճում …................8
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ճամփաներ, որ ոչ թե բաժանում են, այլ միացնում ….....17
*50  թղթակցություն անցյալից… ...........................................................................24
*ԿԱՄԱՐԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Կիլոմետրեր՝ անցած ճանապարհից …...............................36
*«Ավանգարդի» հին ու նոր խմբագիրները պատասխանում են «Գարունին» ….50
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կանաչ, վիթխարի ընկուզենու տակ …............................59
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.Նրանք, որ չվերադարձան, նրանք, որ վերադարձան հաղթանակով … .......................................................................69                                                                                                                                     
*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստուգարք հայրենասիրությունի՞ց ….........................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ղուկաս …......................................................................11
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Մեր կյանքի լեգենդը …..................................................56
*Զենքով և գրչով (Սասուն Գրիգորյանի առաջաբանով) …...................................78
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Հավատարմությունը սրտի արատ չէ ….................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հարցազրույց կինոռեժիսոր Արտաշես Հայ Արտյանի հետ …............................34
*«Գարունին» պատասխանում է ՍՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հրաչյա Ղափլանյանը … .......................................................................................67


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Ղափան, Քաջարան՝ այսօրվա և վաղվա պրոբլեմներ ….......................................2
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մի կյանքի լեգենդ …...........................................................19
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մի անուշ և հմայիչ երազ է»…...................54
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Զրույց ԺԱՖ-ի մասին …........................................................56
*[[Մարո Մարգարյան|ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Մի էջ «Ամերիկյան օրագրից» …..........................................65
*ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ամուսնանալ: Ե՞րբ …Երեխաներ ունենալ: Քանի՞ …............73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մարդը և ժամանակը …...................................................34
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երգիծական պատմվածքներ ….......................................60
*[[Տոուրիր Բերգսոն|ՏՈՈՒՐԻՐ ԲԵՐԳՍՈՆ]]. Պարգև …............................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................23
*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նոր բանաստեղծություններ …..............................50
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................53
*ՀԱՄՈ ՀԱՐՅԱՆ. Հավլունի սուրը ….....................................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Որտե՞ղ են Տերյանի չորս հարյուր բանաստեղծությունները… ....................................................................................27

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Մարքսիստական գրականության հայերեն թարգմանության նախափորձերը ….....................................................78                                                                                                                 

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Շախմատ խաղալ՝ նշանակում է երջանիկ լինել …............91

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմերիտական կյանքի այսօրվա հոգսերը …........................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Իտալացի ճարտարապետ Պաոլոն և իր ընկերները …....65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մարդը և ժամանակը …...................................................30
*ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ. Իմ անշունչ և շնչավոր թոռնիկները …...............................48
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ. Սիզիֆի առասպելը …................................................................79
*[[Հրանտ Բագրազյան|ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................12
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծուուններ ….........................................................14
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՇԱՎԱՐՇ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. [[Ավետիք Իսահակյան]]ի նորահայտ նամակները ….........55
*ՄԻԽԱՅԻԼ ԳՈՒՍ. Մեծ հումանիստը …....................................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ. Հազար տարեկան գիրք …..........................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Լենինականի թատրոնը՝ այսօր և վաղը …...........................................................17
*ԼԵՎՈՆ  ԱԼԱԹՅԱՆ. Թատրոն – համալսարան …..................................................18
*ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ. Քաղաքի սիրելին …...........................................................22
*«Գարունին» պատասխանում է Երվանդ Ղազանչյանը …...................................26


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻԼԱԴԱ  ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ԳՈՒՐԳԵՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Հայրենիքի զոհասեղանին… .................................................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Բժշկի հուշատետրից …..............................................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Դուռը ….........................................................................28
*[[Իրվին Շոու|ԻՐՎԻՆ ՇՈՈՒ]]. Խաղագումար մեռած ձիավարի վրա …..........................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԼԵՎՈՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հատուցում …...................................................................20
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................25
*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*ԼՈՒՍԻՆԵ ԵՆԳՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
*[[Հոբոս Ապեր|ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ]] ….....................................................................................................37
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. «Բարի երկինք» ժողովածուից (Արտակ Ոսկանյանի վերջաբանով) ….................................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ. Ոչ միայն ապրիր, այլև ապրեցրու …....................................71
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Պոետ էր ու բժիշկ ….........................................................88
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծի երկնքի անսահման բարությունը …............94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Հասունության ճանապարհի հոգսեր …...............................38
*ԻՎԱՆ ՊԵՏՐՈՍՈՎ. Երիտասարդ նկարչի աշխարհը ............................................48
*ԱՆՆԱ ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ. Ինչպես ծնվեց «Ալմաստը»…...............................................52
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի հայ երաժշտություն …...............56
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեծ սիմֆոնիստը …..............................................61
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Ռեժիսուրան պոեզիա է ….......................................................66</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7560</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33625">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1971''' բաժինը:

== 1971 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քառասունհինգ րոպե …..............................................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Անհանգստություն …...................................................23
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. 4-րդ դասարանցի «պապիկներն ու տատիկները» …......86
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Հպարտության կղզին …...............................................40
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Երկինքը պարզ էր առաջվա նման …...................44
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Անկում ….....................................................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Զրույց մերոնց հետ …............................................................12
*ՍԱՄԱՐԻ ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ. Ինքնաբացահայտում ….................................................79
*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ ՏԱՐՈՆՑԻ]]. [[Դանթե]]ի «Աստվածային կատակերգություն» պոեմի նոր հրատարակության առթիվ … .........................................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայերեն ձեռագրերի հետքերով …..................................29

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ժողովրդական ճարտարապետի հետ («Գարունի» հարցազրույցը) … .............................................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. «Կորսված» թանգարանի ու նկարների մասին ….........36

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ.  Կիրովականն ու կիրովականցին … ...............................................................................................2
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Մտորումներ խոպանից հետո ….......................................25
*ՊԵՏՐ ԲՈՆԵՎ. Բուլղարիան երեկ, այսօր և ընդմիշտ …......................................50

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Կյանքի կենացը ….......................................................................12
*[[Լիլյանա Միխայլովա|ԼԻԼՅԱՆԱ ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ]]. «Թռիչք-երկարություն»…................................................54
*[[Կոլյու Նիկոլով|ԿՈԼՅՈՒ ՆԻԿՈԼՈՎ]]. Արևը, Իլկոն և հրաշալի արևավառ ամառը …......................58
*[[Ստեֆան Պրոդև|ՍՏԵՖԱՆ ՊՐՈԴԵՎ]]. Առաջին ազատագրյալը …...................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մատեյ Շոպկին|ՄԱՏԵՅ ՇՈՊԿԻՆ]]. Ծարավ …..................................................................................62
*[[Ստոյչո Ստոյչև|ՍՏՈՅՉՈ ՍՏՈՅՉԵՎ]]. Կանտատ ….........................................................................62
*[[Լիանա Դասկալովա|ԼԻԱՆԱ ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ]].  Բալլադ …............................................................................63
*[[Ստեֆան Պոպտոնև|ՍՏԵՖԱՆ ՊՈՊՏՈՆԵՎ]]. Ուխտավորները Յավորովի հայրենի  տան առաջ …......64
*[[Կլիմենտ Ցաչև|ԿԼԻՄԵՆՏ ՑԱՉԵՎ]]. Նախանձ ….............................................................................65
*[[Լիլյանա Ստեֆանովա|ԼԻԼՅԱՆԱ ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................65
*[[Նիկոլայ Ստոյանով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՍՏՈՅԱՆՈՎ]]. Կոչումով եֆրեյտոր Ֆոմիչը …........................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Թոփչյան|ԷԴՎԱՐԴ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հանուն մեր ժողովրդի արժանի գրականության ….............21

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿՈԹՈՂՅԱՆ. Մեղուները … և որոշումները …....................................38
*ՀԵՆՐԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Երիտասարդությունը կվճռի ամբողջ պայքարի ելքը…» … ...............................................................................44
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. «Հետինդուստրիալ-էլեկտրոնային հասարակությունը» բուրժուական ֆուտուրոլոգիայի հայելու մեջ … ..................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Շառլ Ազնավուր|Ազնավուրը]]՝ Ազնավուրի մասին ….........................................................................81


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բարով եք եկել մեր տուն, ուկրաինացի եղբայրներ …..........................................2
*ԱԴՈԼՖ ԳԻՐԵՆԿՈ. «Թող ուկրաինացի և հայ երիտասարդների կապերը դառնան ավելի գործնական և ամուր» … .............................................................11
*ԱԼԵՔՍԵՅ ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ. 40 տարի անց …..........................................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստասնիլավ Տելնյուկ|ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՏԵԼՆՅՈՒԿ]].  Սրտերում պահպանված անուն …..............................20
*[[Եվգեն Գուցալո|ԵՎԳԵՆ ԳՈՒՑԱԼՈ]]. Կատակ …................................................................................26
*[[Վիկտոր Բլիզնեց|ՎԻԿՏՈՐ ԲԼԻԶՆԵՑ]]. Իմ մանկության տոնը …........................................................34
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Մաղ, մաղ, մաղ ….......................................................40
*[[Վալերի Շևչուկ|ՎԱԼԵՐԻ ՇԵՎՉՈՒԿ]]. Պատուհանների դեմ …..........................................................46
*[[Յուրի Յաչեյկին|ՅՈՒՐԻ ՅԱՉԵՅԿԻՆ]]. Երգիծական պատմվածքներ …............................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վասիլ Սիմոնենկո|ՎԱՍԻԼ ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................15
*[[Իվան Դրաչ|ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................17
*[[Ռոբերտ Տրետյակով|ՌՈԲԵՐՏ ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................25
*[[Լեոնիդ Հորլաչ|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՐԼԱՉ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................32
*[[Բորիս Օլեյնիկ|ԲՈՐԻՍ ՕԼԵՅՆԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................38
*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................44
*[[Վլադիմիր Կոլոմիեց|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈԼՈՄԻԵՑ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*[[Ռոման Լուբկիվսկի|ՌՈՄԱՆ ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Լեսյա Ուկրաինկա|ԼԵՍՅԱ ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ]]. «Ռիթմեր» շարքից …...........................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՕԼԵՍ ԳՈՆՉԱՐ. Նվաճումներ, ծրագրեր, հույսեր …................................................4
*ՕԼԵՆԱ ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ. Պրոբլեմներ, տենդեցներ, տրամադրություններ ….........60
*ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ. Ժամանակ, էթիկա, էքսպերիմենտ …......................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ուկրաինական նկարչի «հայկական» վրձինը …...........70
*Հայ ռեժիսորը Մոսկվայում բեմադրում է Լեսյա Ուկրաինկայի պիեսը …............94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Խիզախումներ և հաղթանակների համագումար …................................................2
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Խոսք «ցորեն խոսքի» մասին …...........................................22
*Կոչ սփյուռքահայ երիտասարդությանը …............................................................30
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Երկինք գրոհող կոմունարները …................................33
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բժշկի երեխաները …........................................................64
*Նամականի …........................................................................................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթ տիեզերանավի ութ անդամների և տղայի չմուշկների մասին … ..............................................................................14
*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Երբ ծերունիներն անցնում են թոշակի ….....................18
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Օտար հարազատը …..................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................26
*ՍԵՅՐԱՆ ՅԱԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................50
*ԼԵՎՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................50
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................52
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Խոսք գրողի և մարդու մասին …................................44
*«Գարունի» հարցերին պատասխանում է բանաստեղծ Սարմենը …....................53
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Արդի քննադատությունը ծուռ հայելու առաջ …................86
*ՏԱՃԱՏ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Արևն ելավ, զեյթունցիներ»…............................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» արժանահավատության մասին … ........................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ, ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ինչպիսին կլինեն մեր ապագա քաղաքները … ..........................................................................................8
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱԹՈՍՅԱՆ. 15 հազար 600 օրվա պատմություն …..............................41
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Արտիստը …...........................................................................55
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Միջնադարի հայկական ճարտարապետության  
լուսավոր պատգամը ….........................................................................................68
*ԼԵՎՈՆ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ.  Հեքիաթասաց նկարչուհին …............................................74
*Ս. ԽԱՉԻԿՅԱՆ, Գ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դրամատիկականի «Սեր և ծիծաղը» ….........90


=== NN5-6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՀՐԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Զինվորի ճակատագիրը …................................................2
*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Փառապանծ ավանդներ …................................................7
*ՀԱՅԿՈՒՀԻ ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ. Անմոռաց դրվագ ….........................................................11
*ԼԵՅԼԻ ԴՇԽՈՅԱՆ. Պատառիկներ ….......................................................................65
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Դավիթ Մուրադյան|ԴԱՎԻԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Ութերորդ կիլոմետրը ….....................................................14
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Շոգ …................................................................................20
*[[Անահիտ Սահանյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Կեռմաններ ….....................................................................37
*ՍԱՐԳԻՍ ՎԱՀԱԳՆ. Հյուրընկալուհին և ուխտավորը …..........................................82
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ ….................................................96

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................19
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
*[[Ֆորուղ Ֆարրոխզադ|ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈԽԶԱԴ]]. Բանաստեղծություններ …................................................78
*[[Վեհանոյշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) … ..............................................................126

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՆՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայկական Շեքսպիրականը ….................................................62
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Կյանքի բարդ առօրյայից կտրված …..............................112
*ԱԼ. ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ոչ վեպ է, ոչ էլ, մանավանդ, պատմական …........................114

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆԶԵԼ ԳԵՂԱՄՅԱՆ, ԱՐԱՄ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Բիոսֆերան և մարդկության ապագան … ...........................................................................................................27
*ՀԱՅԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Տուն՝  վեց ու կես միլիոն բնակչությամբ …..............................57
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ, ՄԱՐԻԵՏԱ ՄԵԼԻՔ- ՓԱՇԱՅԱՆ. 
*Անհատի զարգացման ուղին և հիվանդագին շեղումները …...............................67
*ՎԻՍԼԱ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Մեսրոպ Թաղիադյան]]ի անհետացած թղթերի հետքերով ….......................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՎԱՐԴԱՆՈՎ. Արտավազդ Փելեշյան …..................................................34
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. «Ես հաստատում եմ կյանքը»…................................119


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարցաթերթիկի պատասխանները խորհել են տալիս … ................................................................................................6
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Սրտի երաժշտությունը …..................................................24
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Դիալոգ իրավաբանի հետ՝ Մխիթար Գոշի մասնակցությամբ … ..............................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Պատմվածքներ …...................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Ի՛նչ հրաշալի է ապրել հայրենիքի համար …..........................2
*ԵՆՐԻԿ ԱՐԹԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................20
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ՝ մանուկների համար …..............23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
  
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հակոբ Մնձուրու աշխարհը …........................................54 

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
   
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Քննախույզ պատմաբանը …........................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեծ ճանապարհ …......................................................35
*Հարցազրույց օպերայի թատրոնի հետ …...........................................................38
*ԶԱՐԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ. «Առաջին երգերը մորիցս եմ սովորել» ….........................49
*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հավատարմություն երգին …......................................52
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Առնոլդ Շյոնբերգ ….......................................................80
*ԱՌՆՈԼԴ ՇՅՈՆԲԵՐԳ. Արվեստի դասավանդման խնդիրները …..........................80

==== Սպորտ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Էջեր հայկական սպորտի պատմությունից ….................88
 
*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մարդը և ժամանակը ….....................................................4
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ապագայի իմպերիալիզմի ռազմաքաղաքական ստրատեգիայի մի քանի առանձնահատկությունների մասին …........................51
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Պատերազմի ճամփաներով …......................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հաճելի ափսոսանք …..........................................................58
*[[Եվրիպիդես|ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ]]. Բաքոսուհիներ …...........................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Իմ սերնդի երգը …..................................................................................................2
*[[Մկրտիչ Կորյուն|ՄԿՐՏԻՉ ԿՈՐՅՈՒՆ]]. Առակներ …...........................................................................94

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Մեծ հայրենականն ու [[Հրաչյա Քոչար]]ը ….........................40
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիները»  և նրա կապը հայ իրականության հետ … ...................................................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Հայոց տոմարի հնության շուրջ …..........................................33
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հնագույն արձանների գանձարանը …..............45

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Իմ ուսուցիչները …................................................................19
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. [[Շեքսպիր]]ի «Ռոմեո և Ջուլիետ» ողբերգության նկարազարդումներից… ........................................................................................69


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հիսուն տարին հասունության լավագույն ժամանակն է …...................................2
*Հայաստանի լենինյան կոմերիտմիությունը հարցաթերթիկ է լրացնում …...........4
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձունքները անձնազոհությամբ են նվաճում …................8
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ճամփաներ, որ ոչ թե բաժանում են, այլ միացնում ….....17
*50  թղթակցություն անցյալից… ...........................................................................24
*ԿԱՄԱՐԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Կիլոմետրեր՝ անցած ճանապարհից …...............................36
*«Ավանգարդի» հին ու նոր խմբագիրները պատասխանում են «Գարունին» ….50
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կանաչ, վիթխարի ընկուզենու տակ …............................59
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.Նրանք, որ չվերադարձան, նրանք, որ վերադարձան հաղթանակով … .......................................................................69                                                                                                                                     
*ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստուգարք հայրենասիրությունի՞ց ….........................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ղուկաս …......................................................................11
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Մեր կյանքի լեգենդը …..................................................56
*Զենքով և գրչով (Սասուն Գրիգորյանի առաջաբանով) …...................................78
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Հավատարմությունը սրտի արատ չէ ….................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հարցազրույց կինոռեժիսոր Արտաշես Հայ Արտյանի հետ …............................34
*«Գարունին» պատասխանում է ՍՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հրաչյա Ղափլանյանը … .......................................................................................67


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Ղափան, Քաջարան՝ այսօրվա և վաղվա պրոբլեմներ ….......................................2
*ՍՈՒՐԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մի կյանքի լեգենդ …...........................................................19
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մի անուշ և հմայիչ երազ է»…...................54
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Զրույց ԺԱՖ-ի մասին …........................................................56
*[[Մարո Մարգարյան|ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Մի էջ «Ամերիկյան օրագրից» …..........................................65
*ԼԵՎՈՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ամուսնանալ: Ե՞րբ …Երեխաներ ունենալ: Քանի՞ …............73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մարդը և ժամանակը …...................................................34
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երգիծական պատմվածքներ ….......................................60
*[[Տոուրիր Բերգսոն|ՏՈՈՒՐԻՐ ԲԵՐԳՍՈՆ]]. Պարգև …............................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................23
*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նոր բանաստեղծություններ …..............................50
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................53
*ՀԱՄՈ ՀԱՐՅԱՆ. Հավլունի սուրը ….....................................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Որտե՞ղ են Տերյանի չորս հարյուր բանաստեղծությունները… ....................................................................................27

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Մարքսիստական գրականության հայերեն թարգմանության նախափորձերը ….....................................................78                                                                                                                 

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Շախմատ խաղալ՝ նշանակում է երջանիկ լինել …............91

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմերիտական կյանքի այսօրվա հոգսերը …........................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Իտալացի ճարտարապետ Պաոլոն և իր ընկերները …....65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Մարդը և ժամանակը …...................................................30
*ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ. Իմ անշունչ և շնչավոր թոռնիկները …...............................48
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ. Սիզիֆի առասպելը …................................................................79
*[[Հրանտ Բագրազյան|ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................12
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծուուններ ….........................................................14
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՇԱՎԱՐՇ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. [[Ավետիք Իսահակյան]]ի նորահայտ նամակները ….........55
*ՄԻԽԱՅԻԼ ԳՈՒՍ. Մեծ հումանիստը …....................................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ. Հազար տարեկան գիրք …..........................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Լենինականի թատրոնը՝ այսօր և վաղը …...........................................................17
*ԼԵՎՈՆ  ԱԼԱԹՅԱՆ. Թատրոն – համալսարան …..................................................18
*ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ. Քաղաքի սիրելին …...........................................................22
*«Գարունին» պատասխանում է Երվանդ Ղազանչյանը …...................................26


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻԼԱԴԱ  ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ԳՈՒՐԳԵՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Հայրենիքի զոհասեղանին… .................................................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Բժշկի հուշատետրից …..............................................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Դուռը ….........................................................................28
*[[Իրվին Շոու|ԻՐՎԻՆ ՇՈՈՒ]]. Խաղագումար մեռած ձիավարի վրա …..........................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԼԵՎՈՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հատուցում …...................................................................20
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................25
*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*ԼՈՒՍԻՆԵ ԵՆԳՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
*[[Հոբոս Ապեր|ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ]] ….....................................................................................................37
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. «Բարի երկինք» ժողովածուից (Արտակ Ոսկանյանի վերջաբանով) ….................................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ. Ոչ միայն ապրիր, այլև ապրեցրու …....................................71
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Պոետ էր ու բժիշկ ….........................................................88
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծի երկնքի անսահման բարությունը …............94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Հասունության ճանապարհի հոգսեր …...............................38
*ԻՎԱՆ ՊԵՏՐՈՍՈՎ. Երիտասարդ նկարչի աշխարհը ............................................48
*ԱՆՆԱ ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ. Ինչպես ծնվեց «Ալմաստը»…...............................................52
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի հայ երաժշտություն …...............56
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեծ սիմֆոնիստը …..............................................61
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Ռեժիսուրան պոեզիա է ….......................................................66

[[Կատեգորիա:1971]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1972</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3644</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7796</id>
      <timestamp>2012-03-18T07:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:  [[Կատեգորիա:1972]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="127">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11308</id>
      <timestamp>2012-10-12T19:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11965</id>
      <timestamp>2012-11-14T13:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="419">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12963</id>
      <timestamp>2013-01-21T21:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="513">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13831</id>
      <timestamp>2013-03-02T08:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="724">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14564</id>
      <timestamp>2013-03-31T20:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="880">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15801</id>
      <timestamp>2013-07-03T19:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="965">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17781</id>
      <timestamp>2013-11-12T00:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1069">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18196</id>
      <timestamp>2013-11-23T19:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1188">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18212</id>
      <timestamp>2013-11-24T11:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1340">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1889]]): 
* [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18273</id>
      <timestamp>2013-11-26T20:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1370">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1889]]): 

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18376</id>
      <timestamp>2013-12-01T19:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1545">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Կարապետ Սիտալ]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1889]]): 

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18378</id>
      <timestamp>2013-12-01T19:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1513">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրյանց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1889]]): 

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19654</id>
      <timestamp>2014-05-05T21:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1511">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 5]] - [[Սագո Արյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հունիսի 3]] - [[Հովհաննես Մարդ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1890]]):

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 9]] - [[Վերա Զվյագինցևա]], ռուս բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1894]]):
* [[Հուլիսի 25]] - [[Լեոնիդ Ենգիբարյան]], կրկեսի, էստրադայի և կինոյի հայ արտիստ, ծաղրածու, մնջկատակ, արձակագիր (ծնվ. [[1935]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Եփրեմ Պողոսյան]], հայ բանասեր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Մայիսի 26]] - [[Կարապետ Սիտալ]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1891]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Նիկողոս Սարաֆյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արամ Երեմյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ, արվեստաբան (ծնվ. [[1898]]):
* [[Գուրգեն Թրենց]], բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1888]]):
* [[Նշան Պեշիկթաշլյան]], հայ արձակագիր, երգիծաբան, բանասեր, թատերական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հովհաննես Պողոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1889]]): 

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1972 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3550</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7555</id>
      <timestamp>2012-02-28T06:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31272">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1972''' բաժինը:

== 1972 ==

=== N1 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԵՎԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ . Պատմվածքներ ….....................................................................2
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …......................................................50
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …..........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …............................................11
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................17
*ՍԱՄՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................47
*ՍԱՇԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ  ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................74
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Իմ Դուրյանը …..................................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկին]] և 20-րդ դարի գրականության որոշ երևույթներ ..........................................................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեծ գիտաժողով Ղափանում …............................................................................18
*ՎԱՐԴԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Անսկիզբ ու անվախճան տիեզերքը …..............................23
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Այդ խելահեղ, խելահեղ, խելահեղ տիեզերքը …............26
*ՀՐԱՉՅԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մեծ պրպտողն  ու հետազոտողը …................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Նոր հանդիպում հին ծանոթների հետ ….............................39
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արվե՞ստ, թե … լայն սպառման իրերի արտադրություն …66
 
*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Զրույց ապագա մայրերի ու հայրերի հետ …...................16
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Աշխարհի գույները՝ տասնյոթ տարեկանի աչքերով …..21
*ԲՈՐԻՍ ՉԹՉՅԱՆ. Թաթոս ապոր ծանրոցը ….......................................................35
*ՎԻԿՏՈՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դիվերսիաներ եթերում …..................................................36
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Շվեդական պատկերներ …...............................................40
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՌՈԶԵՆՏԱԼ. Հիպիները և ուրիշներ …..................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հարկավոր էր  արաբական նժույգ …..................................30
*ՎԱՉԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎՐԵԺ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................39
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Անհայտ հեղինակի ողբերգը ….........................................47
*ՎԵՏԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լևոն Զավեն Սյուրմելյան ….........................................56
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Քննադատությունը և գրական պրոցեսը ….................61
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Դառնամ բարեբանեմ ….....................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիսերտացիայի հրապարակային պաշտպանություն է …...................................83

*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N3 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարյուր աշխատող` հիսուն շրջանավարտ …......68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թագավորի փոքր որդին ….............................................16
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կիսակայարան …..........................................................48
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՋԻՎԱՆ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................14
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*ՎԱՐԴԱՆ ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................47

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Մարդը և մեքենան ....................…2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ծաղկափոշու գաղտնիքները …............................85
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Երիտթուրքական շարժում. ծագումը, ընթացքը ….............88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ինչ գույնի է լինում տերևը…..............................................78

*Հումոր …...............................................................................................................93


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զրույց ջերմաէլեկտրակայանի հետ …...........................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Սերգո Օրջոնիկիձեն Հայաստանում …............................15
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Թող ուսուցիչը գա, այնպես կանենք, որ նա նոյեմբերյանցի դառնա» … ........................................................................23                                                                                                                
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Եվ ստիպված՝  ուսուցիչ են դառնումտասնավարտները … ............................................................................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ապարանի 19 դպրոցում օտար լեզուներ չեն անցնում … ......................................................................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Եկել եմ գյուղ և գոհ եմ» …..................................28
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մանկավարժի դիպլոմով` քարտուղարուհու աթոռին …...29
*[[Գուրգեն Գալստյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Մոսկվացի Ռիմա Միշինան… և ուրիշներ …...................33
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ավելի հաճելի կլիներ ակնարկ գրել …..............................35
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ցուցակներ, տեղեկանքներ, բնութագրեր ….......................38
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Շոտլանդական էսքիզներ …..............................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ` նվիրված Վ. Ի. Լենինին …..............................................2
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................9
*ԱՄԱԼՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................52
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրողները` «Գրական թերթի» 40-ամյակին …......................................................44
*ՍՈՒՐԵՆ ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանը]] խոսում է Սարոյանի հետ ….........................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Սամվել կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Թատրոն` թատրոնի մեջ ….....................................................83

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՍԱՏՐՅԱՆ, ՄԻՍԱԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. «Արարատ» …..................................71
*Ինչպիսին կլինի «Արարատ» 72-ը …....................................................................86

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԲԱՐԱՆՈՎ. Նա քվեարկել է ՍՍՀՄ-ի օգտին ….......................................2
*ԻՎԱՆ ԱՆԻԿԻՆ. Անմահ հրամանատար …..............................................................5
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Կարմիր վզկապավորների տոնը ….................................8

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հոգեբանական դեդեկտիվ …...................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ====  

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................15
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Հուշապատում ….................................................................46
*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծի շաբաթը …...................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սիրեգություն և քաղաքացիություն …..............................61
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փոքր քաղաքի մարդիկ ….................................................67
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սկսվող մտերմություն …...................................................69

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱՐՍԵՂ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. «Հայկական հիվանդություն». արդյո՞ք այն միայն հայկական է … ......................................................................58
*ԱԲԵԼ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ուշագրավ աշխատություն թուրքերի ծագման մասին …......71
*ՇԱՀԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հին քարե դարի բնակավայր Լեռնային Ղարաբաղում …..77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. Գևորգ Երևանցի բժիշկը. ո՞վ էր նա ….....................80
*ՖՐԻՄԸՆ ԴԱՅՍՈՆ. «Արտերկրյա քաղաքակրթության հետազոտությունը քաղաքակիրթ մարդու պարտքն է»… ..................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

Նկարիչը, հայրենասերը, մարդը 

(Մարտիրոս Սարյանի հիշատակին` հատուկ ներդիր)
 
[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Երազում եմ մկրտվել շեքսպիրյան ավազանում» …...........75

*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ, ՆԵՐՍԵՍ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….....................20
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժուռնալիստի դժվար երջանկությունը …............................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ուղևորություն դեպի մանկություն ….................................27
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Էվելին ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….....................53
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ….................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Ծովի որդիները ….........................................................................3
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*ԱՆԱՏՈԼԻ ԱՆՍԻՄՈՎ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԱՇՈՏ  ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Դպրոցը և գրականությունը ….........................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]] ….......................................................66
*Պարույր Սևակը՝  երիտասարդ բանաստեղծին …...............................................70
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հուշանվերների պղտոր հեղեղ («Գարունի» սուրանկյուն սեղանի շուրջ) …......58

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[կարլեն Դալլաքյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ]]. Բավական է միայն արտասանել՝ Կամո ….......................44
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հանցագործ, որի անունը անտարբերություն է …............52
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Ակնարկ վարորդների, նրանց բնավորության և մի սխալ կարծիքի մասին ….........................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  աղաղ զորանոցներ …...........................................................3
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Մանուկ մը տարեցներու մեջ …..............................................62
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]] . Ջոն Նաբոյի նամակը ….................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................31
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................37
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …............................................40
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................42
*[[Աշուղ Ալասկյարի|ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Ճշմարտության երեսին ուղիղ նայող գրողը ….................60
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Բնությունը Սահյանի երգերում …........................................78
                     
==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ . Ռեժիսորի դիմանկարի էսքիզ ….........................................32

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  ԹՈՓՉՅԱՆ. «Մենք արտադրում ենք մեր եղբայրների համար» ….2
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Քսանյոթ տարի և … հինգ-վեց ժամ …....................................13

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Խաղաղ զորանոցներ ….........................................................17
*[[Իսկուհի Մինաս|ԻՍԿՈՒՀԻ ՄԻՆԱՍ]]. Սարգիսը …..............................................................................73

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի տառապանքը …......................................51
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԳԻՅՈՄ ԱՊՈԼԻՆԵՐ]]. Նոր մտայնությունը և բանաստեղծները ….........................64
*[[Հռիփսիմե Պողոսյան|ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Վաղ մանկության օրերին …........................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զեյթունի որդիները ….......................................................77
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցությունը և հոգեկան կյանքը …................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Որ հուշանվերները «չհորանջեն» ցուղափեղկերում ….......................................................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ինչպե՞ս ծնվեց մեր առաջին պետականը …..............89

*Հումոր … ..............................................................................................................93


=== N9 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բալթիական դարպասի առաջ .............................................2
*Ամեն օր, երեկոյան ժամը յոթից հետո («Գարունի» հարցաթերթիկը) ................12
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Մեծ պայքարի հորձանուտում ...................................44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նոր-այր|ՆՈՐ-ԱՅՐ]]. Անմահություն .......................................................................................30

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ  ՏԱՐՈՆՑԻ]]. Անտիպ բանաստեղծություններ ......................................10
*Յուրաքանչյուրից մեկ բանաստեղծություն  …....................................................36
*[[Արշակ Չոպանյան|ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ….................................................81
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................93
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծը, քննադատը, գրականության մշակը .........78
*«Գարունի» «Արձագանք» ստուդիան ..................................................................82
                                                                 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երևանի ճարտարապետական դիմագիծը ...........................................................44
*ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի հիսուն տարին .................52

*Հումոր ... ...............................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ազատագրված լեռների երգը .............................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բենզինով օժտված իրականություն .....................38
*ՄՈՒՍԱՅԵԼ  ՔՈՉԱՐՅԱՆ, ԼԵՐՄՈՆՏ  ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Իրական և ոչ թե սարքովի հույսեր ................................................................................................. 54
*ԱԼԻՍ ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ. Էական փոփոխությունների շեմին ......................................56
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Էջեր իսպանական օրագրից .........................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս արձակագիրները .....................................................18
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Աստվածային կայծի բռնկումը .............................................46
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս բանաստեղծները ......................................................10
*ԿԱՐԼԵՆ ՇԽԻԿՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …....................................................33
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................34
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................44
*[[Անդրեյ Գերմանով|ԱՆԴՐԵՅ ԳԵՐՄԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Վահագն Կարենցի առաջաբանով) .....… ............................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Արևմտահայ գրողների նամականի …...............................83
*[[Միքայել Նալբանդյան|Միք. Նալբանդյանի]] «Մինին խոսք, մյուսին` հարսն» նորահայտ վիպակի հրատարակումը… ...............................................................92    
            
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Շուշի քաղաքի գրքերը …......................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՓԵԼԵՇՅԱՆ. Դիստանցիոն մոնտաժ կամ դիստանցիայի տեսություն … ...............................................................................71

*Հոմոր ….................................................................................................................93


=== N11 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Մենք այս ծաղկումի համար իրական` եղբայրությանն ենք հավերժ պարտական» …....................................................2                                                                                                                    
*[[Վարդգես պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ոչ միայն հացիվ….........................................................12
*ՍԵՐՅՈԺԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Քննություն ոչ միայն դասախոսի, այլև բոլորի առաջ … .............................................................................................67
*Ապարդյուն ապրած կյանքի արդարացի դատավճիռը …....................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Լեռը մարգարեին քովը չերթա նե` մարգարեն լեռան քովը կերթա ([[Գառնիկ Ստեփանյան]]ի առաջաբանով) ….......34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յաշա Բաբալյան|ՅԱՇԱ ԲԱԲԱԼՅԱՆ]].  Արձակ բանաստեղծություններ …........................................23
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................70
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................71
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]].  Նոր բանաստեղծություններ ….......................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Պատանի բանաստեղծը [[Եղիշե Չարենց]]ի հետ …...........28
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեր ժամանակակցի դիմանկարը …................................84
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Առարկայի մակերեսից թափանցել նրա խորքերը ….............87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅՐԻԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ավարայրի ճակատամարտը 1500 տարվա հեռավորությունից ….....................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Արևածաղիկը» տեղ է պահանջում արևի տակ («Գարունի» հարցազրույցը) …..25
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ. Անհանգիստ Սևոյանը …32
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Հիսնամյա դպրոցի հպարտությունն ու տխրությունը …74

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N12 ===
		
==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Եղբայրության ուժը …................................................2
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ. Միություն, որ անխախտ է …...............................................13
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մեր տունն է» …..........................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. ՍՍՀՄ-ի ծնունդը ….............................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Պապի քարերը և թոռան քարերը ….........................69
*ԻԼԱՐՅՈՆ ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ. Սուրեն Ոսկանյանը փրկում է գնդի դրոշը …...............82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Եղբայր բանաստեղծների համաստեղություն ….................................................18
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................30
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Իսկ երկնքի տակ երկիրն է …..............................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետական նշանավոր գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին … ......................................................................................52
*[[Կոստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Գրողի կյանք` հյուսված երկրի մեծ կյանքին …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ  ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. Հինգ րոպեանոց զրույց ռեժիսորի հետ ….....................85

==== Հումոր ====

*«Գարունի» հյուրն է «12 աթոռ ակումբը» …........................................................86

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11417</id>
      <timestamp>2012-10-17T10:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N3 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31270">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1972''' բաժինը:

== 1972 ==

=== N1 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԵՎԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ . Պատմվածքներ ….....................................................................2
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …......................................................50
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …..........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …............................................11
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................17
*ՍԱՄՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................47
*ՍԱՇԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ  ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................74
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Իմ Դուրյանը …..................................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկին]] և 20-րդ դարի գրականության որոշ երևույթներ ..........................................................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեծ գիտաժողով Ղափանում …............................................................................18
*ՎԱՐԴԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Անսկիզբ ու անվախճան տիեզերքը …..............................23
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Այդ խելահեղ, խելահեղ, խելահեղ տիեզերքը …............26
*ՀՐԱՉՅԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մեծ պրպտողն  ու հետազոտողը …................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Նոր հանդիպում հին ծանոթների հետ ….............................39
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արվե՞ստ, թե … լայն սպառման իրերի արտադրություն …66
 
*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Զրույց ապագա մայրերի ու հայրերի հետ …...................16
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Աշխարհի գույները՝ տասնյոթ տարեկանի աչքերով …..21
*ԲՈՐԻՍ ՉԹՉՅԱՆ. Թաթոս ապոր ծանրոցը ….......................................................35
*ՎԻԿՏՈՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դիվերսիաներ եթերում …..................................................36
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Շվեդական պատկերներ …...............................................40
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՌՈԶԵՆՏԱԼ. Հիպիները և ուրիշներ …..................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հարկավոր էր  արաբական նժույգ …..................................30
*ՎԱՉԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎՐԵԺ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................39
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Անհայտ հեղինակի ողբերգը ….........................................47
*ՎԵՏԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լևոն Զավեն Սյուրմելյան ….........................................56
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Քննադատությունը և գրական պրոցեսը ….................61
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Դառնամ բարեբանեմ ….....................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիսերտացիայի հրապարակային պաշտպանություն է …...................................83

*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարյուր աշխատող` հիսուն շրջանավարտ …......68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թագավորի փոքր որդին ….............................................16
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կիսակայարան …..........................................................48
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՋԻՎԱՆ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................14
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*ՎԱՐԴԱՆ ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................47

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Մարդը և մեքենան ....................…2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ծաղկափոշու գաղտնիքները …............................85
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Երիտթուրքական շարժում. ծագումը, ընթացքը ….............88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ինչ գույնի է լինում տերևը…..............................................78

*Հումոր …...............................................................................................................93

=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զրույց ջերմաէլեկտրակայանի հետ …...........................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Սերգո Օրջոնիկիձեն Հայաստանում …............................15
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Թող ուսուցիչը գա, այնպես կանենք, որ նա նոյեմբերյանցի դառնա» … ........................................................................23                                                                                                                
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Եվ ստիպված՝  ուսուցիչ են դառնումտասնավարտները … ............................................................................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ապարանի 19 դպրոցում օտար լեզուներ չեն անցնում … ......................................................................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Եկել եմ գյուղ և գոհ եմ» …..................................28
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մանկավարժի դիպլոմով` քարտուղարուհու աթոռին …...29
*[[Գուրգեն Գալստյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Մոսկվացի Ռիմա Միշինան… և ուրիշներ …...................33
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ավելի հաճելի կլիներ ակնարկ գրել …..............................35
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ցուցակներ, տեղեկանքներ, բնութագրեր ….......................38
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Շոտլանդական էսքիզներ …..............................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ` նվիրված Վ. Ի. Լենինին …..............................................2
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................9
*ԱՄԱԼՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................52
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրողները` «Գրական թերթի» 40-ամյակին …......................................................44
*ՍՈՒՐԵՆ ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանը]] խոսում է Սարոյանի հետ ….........................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Սամվել կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Թատրոն` թատրոնի մեջ ….....................................................83

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՍԱՏՐՅԱՆ, ՄԻՍԱԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. «Արարատ» …..................................71
*Ինչպիսին կլինի «Արարատ» 72-ը …....................................................................86

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԲԱՐԱՆՈՎ. Նա քվեարկել է ՍՍՀՄ-ի օգտին ….......................................2
*ԻՎԱՆ ԱՆԻԿԻՆ. Անմահ հրամանատար …..............................................................5
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Կարմիր վզկապավորների տոնը ….................................8

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հոգեբանական դեդեկտիվ …...................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ====  

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................15
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Հուշապատում ….................................................................46
*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծի շաբաթը …...................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սիրեգություն և քաղաքացիություն …..............................61
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փոքր քաղաքի մարդիկ ….................................................67
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սկսվող մտերմություն …...................................................69

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱՐՍԵՂ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. «Հայկական հիվանդություն». արդյո՞ք այն միայն հայկական է … ......................................................................58
*ԱԲԵԼ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ուշագրավ աշխատություն թուրքերի ծագման մասին …......71
*ՇԱՀԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հին քարե դարի բնակավայր Լեռնային Ղարաբաղում …..77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. Գևորգ Երևանցի բժիշկը. ո՞վ էր նա ….....................80
*ՖՐԻՄԸՆ ԴԱՅՍՈՆ. «Արտերկրյա քաղաքակրթության հետազոտությունը քաղաքակիրթ մարդու պարտքն է»… ..................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

Նկարիչը, հայրենասերը, մարդը 

(Մարտիրոս Սարյանի հիշատակին` հատուկ ներդիր)
 
[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Երազում եմ մկրտվել շեքսպիրյան ավազանում» …...........75

*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ, ՆԵՐՍԵՍ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….....................20
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժուռնալիստի դժվար երջանկությունը …............................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ուղևորություն դեպի մանկություն ….................................27
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Էվելին ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….....................53
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ….................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Ծովի որդիները ….........................................................................3
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*ԱՆԱՏՈԼԻ ԱՆՍԻՄՈՎ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԱՇՈՏ  ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Դպրոցը և գրականությունը ….........................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]] ….......................................................66
*Պարույր Սևակը՝  երիտասարդ բանաստեղծին …...............................................70
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հուշանվերների պղտոր հեղեղ («Գարունի» սուրանկյուն սեղանի շուրջ) …......58

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[կարլեն Դալլաքյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ]]. Բավական է միայն արտասանել՝ Կամո ….......................44
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հանցագործ, որի անունը անտարբերություն է …............52
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Ակնարկ վարորդների, նրանց բնավորության և մի սխալ կարծիքի մասին ….........................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  աղաղ զորանոցներ …...........................................................3
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Մանուկ մը տարեցներու մեջ …..............................................62
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]] . Ջոն Նաբոյի նամակը ….................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................31
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................37
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …............................................40
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................42
*[[Աշուղ Ալասկյարի|ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Ճշմարտության երեսին ուղիղ նայող գրողը ….................60
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Բնությունը Սահյանի երգերում …........................................78
                     
==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ . Ռեժիսորի դիմանկարի էսքիզ ….........................................32

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  ԹՈՓՉՅԱՆ. «Մենք արտադրում ենք մեր եղբայրների համար» ….2
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Քսանյոթ տարի և … հինգ-վեց ժամ …....................................13

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Խաղաղ զորանոցներ ….........................................................17
*[[Իսկուհի Մինաս|ԻՍԿՈՒՀԻ ՄԻՆԱՍ]]. Սարգիսը …..............................................................................73

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի տառապանքը …......................................51
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԳԻՅՈՄ ԱՊՈԼԻՆԵՐ]]. Նոր մտայնությունը և բանաստեղծները ….........................64
*[[Հռիփսիմե Պողոսյան|ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Վաղ մանկության օրերին …........................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զեյթունի որդիները ….......................................................77
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցությունը և հոգեկան կյանքը …................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Որ հուշանվերները «չհորանջեն» ցուղափեղկերում ….......................................................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ինչպե՞ս ծնվեց մեր առաջին պետականը …..............89

*Հումոր … ..............................................................................................................93


=== N9 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բալթիական դարպասի առաջ .............................................2
*Ամեն օր, երեկոյան ժամը յոթից հետո («Գարունի» հարցաթերթիկը) ................12
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Մեծ պայքարի հորձանուտում ...................................44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նոր-այր|ՆՈՐ-ԱՅՐ]]. Անմահություն .......................................................................................30

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ  ՏԱՐՈՆՑԻ]]. Անտիպ բանաստեղծություններ ......................................10
*Յուրաքանչյուրից մեկ բանաստեղծություն  …....................................................36
*[[Արշակ Չոպանյան|ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ….................................................81
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................93
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծը, քննադատը, գրականության մշակը .........78
*«Գարունի» «Արձագանք» ստուդիան ..................................................................82
                                                                 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երևանի ճարտարապետական դիմագիծը ...........................................................44
*ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի հիսուն տարին .................52

*Հումոր ... ...............................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ազատագրված լեռների երգը .............................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բենզինով օժտված իրականություն .....................38
*ՄՈՒՍԱՅԵԼ  ՔՈՉԱՐՅԱՆ, ԼԵՐՄՈՆՏ  ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Իրական և ոչ թե սարքովի հույսեր ................................................................................................. 54
*ԱԼԻՍ ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ. Էական փոփոխությունների շեմին ......................................56
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Էջեր իսպանական օրագրից .........................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս արձակագիրները .....................................................18
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Աստվածային կայծի բռնկումը .............................................46
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս բանաստեղծները ......................................................10
*ԿԱՐԼԵՆ ՇԽԻԿՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …....................................................33
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................34
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................44
*[[Անդրեյ Գերմանով|ԱՆԴՐԵՅ ԳԵՐՄԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Վահագն Կարենցի առաջաբանով) .....… ............................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Արևմտահայ գրողների նամականի …...............................83
*[[Միքայել Նալբանդյան|Միք. Նալբանդյանի]] «Մինին խոսք, մյուսին` հարսն» նորահայտ վիպակի հրատարակումը… ...............................................................92    
            
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Շուշի քաղաքի գրքերը …......................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՓԵԼԵՇՅԱՆ. Դիստանցիոն մոնտաժ կամ դիստանցիայի տեսություն … ...............................................................................71

*Հոմոր ….................................................................................................................93


=== N11 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Մենք այս ծաղկումի համար իրական` եղբայրությանն ենք հավերժ պարտական» …....................................................2                                                                                                                    
*[[Վարդգես պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ոչ միայն հացիվ….........................................................12
*ՍԵՐՅՈԺԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Քննություն ոչ միայն դասախոսի, այլև բոլորի առաջ … .............................................................................................67
*Ապարդյուն ապրած կյանքի արդարացի դատավճիռը …....................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Լեռը մարգարեին քովը չերթա նե` մարգարեն լեռան քովը կերթա ([[Գառնիկ Ստեփանյան]]ի առաջաբանով) ….......34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յաշա Բաբալյան|ՅԱՇԱ ԲԱԲԱԼՅԱՆ]].  Արձակ բանաստեղծություններ …........................................23
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................70
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................71
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]].  Նոր բանաստեղծություններ ….......................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Պատանի բանաստեղծը [[Եղիշե Չարենց]]ի հետ …...........28
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեր ժամանակակցի դիմանկարը …................................84
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Առարկայի մակերեսից թափանցել նրա խորքերը ….............87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅՐԻԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ավարայրի ճակատամարտը 1500 տարվա հեռավորությունից ….....................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Արևածաղիկը» տեղ է պահանջում արևի տակ («Գարունի» հարցազրույցը) …..25
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ. Անհանգիստ Սևոյանը …32
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Հիսնամյա դպրոցի հպարտությունն ու տխրությունը …74

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N12 ===
		
==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Եղբայրության ուժը …................................................2
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ. Միություն, որ անխախտ է …...............................................13
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մեր տունն է» …..........................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. ՍՍՀՄ-ի ծնունդը ….............................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Պապի քարերը և թոռան քարերը ….........................69
*ԻԼԱՐՅՈՆ ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ. Սուրեն Ոսկանյանը փրկում է գնդի դրոշը …...............82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Եղբայր բանաստեղծների համաստեղություն ….................................................18
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................30
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Իսկ երկնքի տակ երկիրն է …..............................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետական նշանավոր գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին … ......................................................................................52
*[[Կոստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Գրողի կյանք` հյուսված երկրի մեծ կյանքին …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ  ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. Հինգ րոպեանոց զրույց ռեժիսորի հետ ….....................85

==== Հումոր ====

*«Գարունի» հյուրն է «12 աթոռ ակումբը» …........................................................86

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11418</id>
      <timestamp>2012-10-17T10:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31304">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1972''' բաժինը:

== 1972 ==

=== N1 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԵՎԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ . Պատմվածքներ ….....................................................................2
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …......................................................50
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …..........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …............................................11
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................17
*ՍԱՄՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................47
*ՍԱՇԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ  ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................74
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Իմ Դուրյանը …..................................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկին]] և 20-րդ դարի գրականության որոշ երևույթներ ..........................................................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեծ գիտաժողով Ղափանում …............................................................................18
*ՎԱՐԴԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Անսկիզբ ու անվախճան տիեզերքը …..............................23
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Այդ խելահեղ, խելահեղ, խելահեղ տիեզերքը …............26
*ՀՐԱՉՅԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մեծ պրպտողն  ու հետազոտողը …................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Նոր հանդիպում հին ծանոթների հետ ….............................39
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արվե՞ստ, թե … լայն սպառման իրերի արտադրություն …66
 
*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Զրույց ապագա մայրերի ու հայրերի հետ …...................16
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Աշխարհի գույները՝ տասնյոթ տարեկանի աչքերով …..21
*ԲՈՐԻՍ ՉԹՉՅԱՆ. Թաթոս ապոր ծանրոցը ….......................................................35
*ՎԻԿՏՈՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դիվերսիաներ եթերում …..................................................36
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Շվեդական պատկերներ …...............................................40
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՌՈԶԵՆՏԱԼ. Հիպիները և ուրիշներ …..................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հարկավոր էր  արաբական նժույգ …..................................30
*ՎԱՉԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎՐԵԺ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................39
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Անհայտ հեղինակի ողբերգը ….........................................47
*ՎԵՏԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լևոն Զավեն Սյուրմելյան ….........................................56
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Քննադատությունը և գրական պրոցեսը ….................61
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Դառնամ բարեբանեմ ….....................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիսերտացիայի հրապարակային պաշտպանություն է …...................................83

*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարյուր աշխատող` հիսուն շրջանավարտ …......68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թագավորի փոքր որդին ….............................................16
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կիսակայարան …..........................................................48
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՋԻՎԱՆ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................14
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*ՎԱՐԴԱՆ ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................47

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Մարդը և մեքենան ....................…2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ծաղկափոշու գաղտնիքները …............................85
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Երիտթուրքական շարժում. ծագումը, ընթացքը ….............88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ինչ գույնի է լինում տերևը…..............................................78

*Հումոր …...............................................................................................................93

=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զրույց ջերմաէլեկտրակայանի հետ …...........................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Սերգո Օրջոնիկիձեն Հայաստանում …............................15
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Թող ուսուցիչը գա, այնպես կանենք, որ նա նոյեմբերյանցի դառնա» … ........................................................................23                                                                                                                
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Եվ ստիպված՝  ուսուցիչ են դառնումտասնավարտները … ............................................................................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ապարանի 19 դպրոցում օտար լեզուներ չեն անցնում … ......................................................................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Եկել եմ գյուղ և գոհ եմ» …..................................28
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մանկավարժի դիպլոմով` քարտուղարուհու աթոռին …...29
*[[Գուրգեն Գալստյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Մոսկվացի Ռիմա Միշինան… և ուրիշներ …...................33
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ավելի հաճելի կլիներ ակնարկ գրել …..............................35
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ցուցակներ, տեղեկանքներ, բնութագրեր ….......................38
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Շոտլանդական էսքիզներ …..............................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ` նվիրված Վ. Ի. Լենինին …..............................................2
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................9
*ԱՄԱԼՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................52
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրողները` «Գրական թերթի» 40-ամյակին …......................................................44
*ՍՈՒՐԵՆ ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանը]] խոսում է Սարոյանի հետ ….........................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Սամվել կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Թատրոն` թատրոնի մեջ ….....................................................83

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՍԱՏՐՅԱՆ, ՄԻՍԱԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. «Արարատ» …..................................71
*Ինչպիսին կլինի «Արարատ» 72-ը …....................................................................86

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԲԱՐԱՆՈՎ. Նա քվեարկել է ՍՍՀՄ-ի օգտին ….......................................2
*ԻՎԱՆ ԱՆԻԿԻՆ. Անմահ հրամանատար …..............................................................5
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Կարմիր վզկապավորների տոնը ….................................8

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հոգեբանական դեդեկտիվ …...................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ====  

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................15
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Հուշապատում ….................................................................46
*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծի շաբաթը …...................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սիրեգություն և քաղաքացիություն …..............................61
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փոքր քաղաքի մարդիկ ….................................................67
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սկսվող մտերմություն …...................................................69

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱՐՍԵՂ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. «Հայկական հիվանդություն». արդյո՞ք այն միայն հայկական է … ......................................................................58
*ԱԲԵԼ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ուշագրավ աշխատություն թուրքերի ծագման մասին …......71
*ՇԱՀԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հին քարե դարի բնակավայր Լեռնային Ղարաբաղում …..77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. Գևորգ Երևանցի բժիշկը. ո՞վ էր նա ….....................80
*ՖՐԻՄԸՆ ԴԱՅՍՈՆ. «Արտերկրյա քաղաքակրթության հետազոտությունը քաղաքակիրթ մարդու պարտքն է»… ..................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

Նկարիչը, հայրենասերը, մարդը 

(Մարտիրոս Սարյանի հիշատակին` հատուկ ներդիր)
 
[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Երազում եմ մկրտվել շեքսպիրյան ավազանում» …...........75

*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ, ՆԵՐՍԵՍ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….....................20
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժուռնալիստի դժվար երջանկությունը …............................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ուղևորություն դեպի մանկություն ….................................27
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Էվելին ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….....................53
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ….................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Ծովի որդիները ….........................................................................3
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*ԱՆԱՏՈԼԻ ԱՆՍԻՄՈՎ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԱՇՈՏ  ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Դպրոցը և գրականությունը ….........................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]] ….......................................................66
*Պարույր Սևակը՝  երիտասարդ բանաստեղծին …...............................................70
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հուշանվերների պղտոր հեղեղ («Գարունի» սուրանկյուն սեղանի շուրջ) …......58

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[կարլեն Դալլաքյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ]]. Բավական է միայն արտասանել՝ Կամո ….......................44
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հանցագործ, որի անունը անտարբերություն է …............52
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Ակնարկ վարորդների, նրանց բնավորության և մի սխալ կարծիքի մասին ….........................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  աղաղ զորանոցներ …...........................................................3
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Մանուկ մը տարեցներու մեջ …..............................................62
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]] . Ջոն Նաբոյի նամակը ….................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................31
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................37
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …............................................40
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................42
*[[Աշուղ Ալասկյարի|ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Ճշմարտության երեսին ուղիղ նայող գրողը ….................60
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Բնությունը Սահյանի երգերում …........................................78
                     
==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ . Ռեժիսորի դիմանկարի էսքիզ ….........................................32

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  ԹՈՓՉՅԱՆ. «Մենք արտադրում ենք մեր եղբայրների համար» ….2
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Քսանյոթ տարի և … հինգ-վեց ժամ …....................................13

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Խաղաղ զորանոցներ ….........................................................17
*[[Իսկուհի Մինաս|ԻՍԿՈՒՀԻ ՄԻՆԱՍ]]. Սարգիսը …..............................................................................73

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի տառապանքը …......................................51
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԳԻՅՈՄ ԱՊՈԼԻՆԵՐ]]. Նոր մտայնությունը և բանաստեղծները ….........................64
*[[Հռիփսիմե Պողոսյան|ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Վաղ մանկության օրերին …........................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զեյթունի որդիները ….......................................................77
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցությունը և հոգեկան կյանքը …................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Որ հուշանվերները «չհորանջեն» ցուղափեղկերում ….......................................................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ինչպե՞ս ծնվեց մեր առաջին պետականը …..............89

*Հումոր … ..............................................................................................................93


=== N9 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բալթիական դարպասի առաջ .............................................2
*Ամեն օր, երեկոյան ժամը յոթից հետո («Գարունի» հարցաթերթիկը) ................12
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Մեծ պայքարի հորձանուտում ...................................44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նոր-այր|ՆՈՐ-ԱՅՐ]]. Անմահություն .......................................................................................30

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ  ՏԱՐՈՆՑԻ]]. Անտիպ բանաստեղծություններ ......................................10
*Յուրաքանչյուրից մեկ բանաստեղծություն  …....................................................36
*[[Արշակ Չոպանյան|ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ….................................................81
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................93
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծը, քննադատը, գրականության մշակը .........78
*«Գարունի» «Արձագանք» ստուդիան ..................................................................82
                                                                 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երևանի ճարտարապետական դիմագիծը ...........................................................44
*ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի հիսուն տարին .................52

*Հումոր ... ...............................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ազատագրված լեռների երգը .............................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բենզինով օժտված իրականություն .....................38
*ՄՈՒՍԱՅԵԼ  ՔՈՉԱՐՅԱՆ, ԼԵՐՄՈՆՏ  ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Իրական և ոչ թե սարքովի հույսեր ................................................................................................. 54
*ԱԼԻՍ ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ. Էական փոփոխությունների շեմին ......................................56
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Էջեր իսպանական օրագրից .........................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս արձակագիրները .....................................................18
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Աստվածային կայծի բռնկումը .............................................46
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս բանաստեղծները ......................................................10
*ԿԱՐԼԵՆ ՇԽԻԿՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …....................................................33
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................34
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................44
*[[Անդրեյ Գերմանով|ԱՆԴՐԵՅ ԳԵՐՄԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Վահագն Կարենցի առաջաբանով) .....… ............................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Արևմտահայ գրողների նամականի …...............................83
*[[Միքայել Նալբանդյան|Միք. Նալբանդյանի]] «Մինին խոսք, մյուսին` հարսն» նորահայտ վիպակի հրատարակումը… ...............................................................92    
            
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Շուշի քաղաքի գրքերը …......................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՓԵԼԵՇՅԱՆ. Դիստանցիոն մոնտաժ կամ դիստանցիայի տեսություն … ...............................................................................71

*Հոմոր ….................................................................................................................93


=== N11 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Մենք այս ծաղկումի համար իրական` եղբայրությանն ենք հավերժ պարտական» …....................................................2                                                                                                                    
*[[Վարդգես պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ոչ միայն հացիվ….........................................................12
*ՍԵՐՅՈԺԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Քննություն ոչ միայն դասախոսի, այլև բոլորի առաջ … .............................................................................................67
*Ապարդյուն ապրած կյանքի արդարացի դատավճիռը …....................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Լեռը մարգարեին քովը չերթա նե` մարգարեն լեռան քովը կերթա ([[Գառնիկ Ստեփանյան]]ի առաջաբանով) ….......34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յաշա Բաբալյան|ՅԱՇԱ ԲԱԲԱԼՅԱՆ]].  Արձակ բանաստեղծություններ …........................................23
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................70
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................71
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]].  Նոր բանաստեղծություններ ….......................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Պատանի բանաստեղծը [[Եղիշե Չարենց]]ի հետ …...........28
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեր ժամանակակցի դիմանկարը …................................84
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Առարկայի մակերեսից թափանցել նրա խորքերը ….............87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅՐԻԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ավարայրի ճակատամարտը 1500 տարվա հեռավորությունից ….....................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Արևածաղիկը» տեղ է պահանջում արևի տակ («Գարունի» հարցազրույցը) …..25
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ. Անհանգիստ Սևոյանը …32
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Հիսնամյա դպրոցի հպարտությունն ու տխրությունը …74

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N12 ===
		
==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Եղբայրության ուժը …................................................2
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Միություն, որ անխախտ է …...............................................13
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մեր տունն է» …..........................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. ՍՍՀՄ-ի ծնունդը ….............................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Պապի քարերը և թոռան քարերը ….........................69
*ԻԼԱՐՅՈՆ ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ. Սուրեն Ոսկանյանը փրկում է գնդի դրոշը …...............82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Եղբայր բանաստեղծների համաստեղություն ….................................................18
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................30
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Իսկ երկնքի տակ երկիրն է …..............................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետական նշանավոր գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին … ......................................................................................52
*[[Կոստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Գրողի կյանք` հյուսված երկրի մեծ կյանքին …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ  ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. Հինգ րոպեանոց զրույց ռեժիսորի հետ ….....................85

==== Հումոր ====

*«Գարունի» հյուրն է «12 աթոռ ակումբը» …........................................................86

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11701</id>
      <timestamp>2012-10-30T16:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N7 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31354">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1972''' բաժինը:

== 1972 ==

=== N1 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԵՎԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ . Պատմվածքներ ….....................................................................2
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …......................................................50
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]] . Պատմվածքներ …..........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  …............................................11
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................17
*ՍԱՄՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................47
*ՍԱՇԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ՑՈԼԱԿ  ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................74
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Իմ Դուրյանը …..................................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկին]] և 20-րդ դարի գրականության որոշ երևույթներ ..........................................................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեծ գիտաժողով Ղափանում …............................................................................18
*ՎԱՐԴԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Անսկիզբ ու անվախճան տիեզերքը …..............................23
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. Այդ խելահեղ, խելահեղ, խելահեղ տիեզերքը …............26
*ՀՐԱՉՅԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մեծ պրպտողն  ու հետազոտողը …................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ. Նոր հանդիպում հին ծանոթների հետ ….............................39
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արվե՞ստ, թե … լայն սպառման իրերի արտադրություն …66
 
*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Զրույց ապագա մայրերի ու հայրերի հետ …...................16
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Աշխարհի գույները՝ տասնյոթ տարեկանի աչքերով …..21
*ԲՈՐԻՍ ՉԹՉՅԱՆ. Թաթոս ապոր ծանրոցը ….......................................................35
*ՎԻԿՏՈՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դիվերսիաներ եթերում …..................................................36
*ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Շվեդական պատկերներ …...............................................40
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՌՈԶԵՆՏԱԼ. Հիպիները և ուրիշներ …..................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հարկավոր էր  արաբական նժույգ …..................................30
*ՎԱՉԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կարոտ …................................................................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎՐԵԺ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................39
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Անհայտ հեղինակի ողբերգը ….........................................47
*ՎԵՏԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լևոն Զավեն Սյուրմելյան ….........................................56
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Քննադատությունը և գրական պրոցեսը ….................61
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Դառնամ բարեբանեմ ….....................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիսերտացիայի հրապարակային պաշտպանություն է …...................................83

*Հումոր …...............................................................................................................89


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Հարյուր աշխատող` հիսուն շրջանավարտ …......68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թագավորի փոքր որդին ….............................................16
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կիսակայարան …..........................................................48
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՋԻՎԱՆ ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................14
*ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*ՎԱՐԴԱՆ ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................47

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Մարդը և մեքենան ....................…2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ծաղկափոշու գաղտնիքները …............................85
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Երիտթուրքական շարժում. ծագումը, ընթացքը ….............88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ինչ գույնի է լինում տերևը…..............................................78

*Հումոր …...............................................................................................................93

=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զրույց ջերմաէլեկտրակայանի հետ …...........................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Սերգո Օրջոնիկիձեն Հայաստանում …............................15
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. «Թող ուսուցիչը գա, այնպես կանենք, որ նա նոյեմբերյանցի դառնա» … ........................................................................23                                                                                                                
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Եվ ստիպված՝  ուսուցիչ են դառնումտասնավարտները … ............................................................................................24
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ապարանի 19 դպրոցում օտար լեզուներ չեն անցնում … ......................................................................................................26
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Եկել եմ գյուղ և գոհ եմ» …..................................28
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մանկավարժի դիպլոմով` քարտուղարուհու աթոռին …...29
*[[Գուրգեն Գալստյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Մոսկվացի Ռիմա Միշինան… և ուրիշներ …...................33
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ավելի հաճելի կլիներ ակնարկ գրել …..............................35
*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ցուցակներ, տեղեկանքներ, բնութագրեր ….......................38
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Շոտլանդական էսքիզներ …..............................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ` նվիրված Վ. Ի. Լենինին …..............................................2
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................9
*ԱՄԱԼՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................52
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրողները` «Գրական թերթի» 40-ամյակին …......................................................44
*ՍՈՒՐԵՆ ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանը]] խոսում է Սարոյանի հետ ….........................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Սամվել կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Թատրոն` թատրոնի մեջ ….....................................................83

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՍԱՏՐՅԱՆ, ՄԻՍԱԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. «Արարատ» …..................................71
*Ինչպիսին կլինի «Արարատ» 72-ը …....................................................................86

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԲԱՐԱՆՈՎ. Նա քվեարկել է ՍՍՀՄ-ի օգտին ….......................................2
*ԻՎԱՆ ԱՆԻԿԻՆ. Անմահ հրամանատար …..............................................................5
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Կարմիր վզկապավորների տոնը ….................................8

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հոգեբանական դեդեկտիվ …...................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ====  

*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................15
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Հուշապատում ….................................................................46
*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծի շաբաթը …...................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սիրեգություն և քաղաքացիություն …..............................61
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փոքր քաղաքի մարդիկ ….................................................67
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սկսվող մտերմություն …...................................................69

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱՐՍԵՂ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. «Հայկական հիվանդություն». արդյո՞ք այն միայն հայկական է … ......................................................................58
*ԱԲԵԼ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ուշագրավ աշխատություն թուրքերի ծագման մասին …......71
*ՇԱՀԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հին քարե դարի բնակավայր Լեռնային Ղարաբաղում …..77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. Գևորգ Երևանցի բժիշկը. ո՞վ էր նա ….....................80
*ՖՐԻՄԸՆ ԴԱՅՍՈՆ. «Արտերկրյա քաղաքակրթության հետազոտությունը քաղաքակիրթ մարդու պարտքն է»… ..................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

Նկարիչը, հայրենասերը, մարդը 

(Մարտիրոս Սարյանի հիշատակին` հատուկ ներդիր)
 
[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Երազում եմ մկրտվել շեքսպիրյան ավազանում» …...........75

*Հումոր …...............................................................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՐԵԿ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ, ՆԵՐՍԵՍ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….....................20
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժուռնալիստի դժվար երջանկությունը …............................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ուղևորություն դեպի մանկություն ….................................27
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Էվելին ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….....................53
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ….................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Ծովի որդիները ….........................................................................3
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*ԱՆԱՏՈԼԻ ԱՆՍԻՄՈՎ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԱՇՈՏ  ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Դպրոցը և գրականությունը ….........................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]] ….......................................................66
*Պարույր Սևակը՝  երիտասարդ բանաստեղծին …...............................................70
 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հուշանվերների պղտոր հեղեղ («Գարունի» սուրանկյուն սեղանի շուրջ) …......58

*Հումոր …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[կարլեն Դալլաքյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ]]. Բավական է միայն արտասանել՝ Կամո ….......................44
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հանցագործ, որի անունը անտարբերություն է …............52
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Ակնարկ վարորդների, նրանց բնավորության և մի սխալ կարծիքի մասին ….........................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  աղաղ զորանոցներ …...........................................................3
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Մանուկ մը տարեցներու մեջ …..............................................62
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Ջոն Նաբոյի նամակը ….................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................31
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................37
*ՋՈՒԼԻԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................40
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................42
*[[Աշուղ Ալասկյարի|ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Ճշմարտության երեսին ուղիղ նայող գրողը ….................60
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Բնությունը Սահյանի երգերում …........................................78
                     
==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ. Ռեժիսորի դիմանկարի էսքիզ ….........................................32

*Հումոր …...............................................................................................................92

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  ԹՈՓՉՅԱՆ. «Մենք արտադրում ենք մեր եղբայրների համար» ….2
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Քսանյոթ տարի և … հինգ-վեց ժամ …....................................13

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Խաղաղ զորանոցներ ….........................................................17
*[[Իսկուհի Մինաս|ԻՍԿՈՒՀԻ ՄԻՆԱՍ]]. Սարգիսը …..............................................................................73

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի տառապանքը …......................................51
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԳԻՅՈՄ ԱՊՈԼԻՆԵՐ]]. Նոր մտայնությունը և բանաստեղծները ….........................64
*[[Հռիփսիմե Պողոսյան|ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Վաղ մանկության օրերին …........................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զեյթունի որդիները ….......................................................77
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցությունը և հոգեկան կյանքը …................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Որ հուշանվերները «չհորանջեն» ցուղափեղկերում ….......................................................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ինչպե՞ս ծնվեց մեր առաջին պետականը …..............89

*Հումոր … ..............................................................................................................93


=== N9 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բալթիական դարպասի առաջ .............................................2
*Ամեն օր, երեկոյան ժամը յոթից հետո («Գարունի» հարցաթերթիկը) ................12
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Մեծ պայքարի հորձանուտում ...................................44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նոր-այր|ՆՈՐ-ԱՅՐ]]. Անմահություն .......................................................................................30

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սողոմոն Տարոնցի|ՍՈՂՈՄՈՆ  ՏԱՐՈՆՑԻ]]. Անտիպ բանաստեղծություններ ......................................10
*Յուրաքանչյուրից մեկ բանաստեղծություն  …....................................................36
*[[Արշակ Չոպանյան|ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ….................................................81
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................93
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծը, քննադատը, գրականության մշակը .........78
*«Գարունի» «Արձագանք» ստուդիան ..................................................................82
                                                                 
==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երևանի ճարտարապետական դիմագիծը ...........................................................44
*ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի հիսուն տարին .................52

*Հումոր ... ...............................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ազատագրված լեռների երգը .............................................2
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բենզինով օժտված իրականություն .....................38
*ՄՈՒՍԱՅԵԼ  ՔՈՉԱՐՅԱՆ, ԼԵՐՄՈՆՏ  ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Իրական և ոչ թե սարքովի հույսեր ................................................................................................. 54
*ԱԼԻՍ ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ. Էական փոփոխությունների շեմին ......................................56
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Էջեր իսպանական օրագրից .........................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս արձակագիրները .....................................................18
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Աստվածային կայծի բռնկումը .............................................46
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*«Գարունի» հյուրն են ռուս բանաստեղծները ......................................................10
*ԿԱՐԼԵՆ ՇԽԻԿՅԱՆ . Բանաստեղծություններ …....................................................33
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................34
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................44
*[[Անդրեյ Գերմանով|ԱՆԴՐԵՅ ԳԵՐՄԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Վահագն Կարենցի առաջաբանով) .....… ............................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Արևմտահայ գրողների նամականի …...............................83
*[[Միքայել Նալբանդյան|Միք. Նալբանդյանի]] «Մինին խոսք, մյուսին` հարսն» նորահայտ վիպակի հրատարակումը… ...............................................................92    
            
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Շուշի քաղաքի գրքերը …......................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՓԵԼԵՇՅԱՆ. Դիստանցիոն մոնտաժ կամ դիստանցիայի տեսություն … ...............................................................................71

*Հոմոր ….................................................................................................................93


=== N11 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Մենք այս ծաղկումի համար իրական` եղբայրությանն ենք հավերժ պարտական» …....................................................2                                                                                                                    
*[[Վարդգես պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ոչ միայն հացիվ….........................................................12
*ՍԵՐՅՈԺԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Քննություն ոչ միայն դասախոսի, այլև բոլորի առաջ … .............................................................................................67
*Ապարդյուն ապրած կյանքի արդարացի դատավճիռը …....................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Լեռը մարգարեին քովը չերթա նե` մարգարեն լեռան քովը կերթա ([[Գառնիկ Ստեփանյան]]ի առաջաբանով) ….......34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յաշա Բաբալյան|ՅԱՇԱ ԲԱԲԱԼՅԱՆ]].  Արձակ բանաստեղծություններ …........................................23
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................70
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................71
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]].  Նոր բանաստեղծություններ ….......................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Պատանի բանաստեղծը [[Եղիշե Չարենց]]ի հետ …...........28
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մեր ժամանակակցի դիմանկարը …................................84
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Առարկայի մակերեսից թափանցել նրա խորքերը ….............87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅՐԻԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ավարայրի ճակատամարտը 1500 տարվա հեռավորությունից ….....................................................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Արևածաղիկը» տեղ է պահանջում արևի տակ («Գարունի» հարցազրույցը) …..25
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ. Անհանգիստ Սևոյանը …32
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Հիսնամյա դպրոցի հպարտությունն ու տխրությունը …74

*Հումոր …...............................................................................................................94


=== N12 ===
		
==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԳՈՒՇ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Եղբայրության ուժը …................................................2
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Միություն, որ անխախտ է …...............................................13
*ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. «Հայաստանը մեր տունն է» …..........................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. ՍՍՀՄ-ի ծնունդը ….............................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Պապի քարերը և թոռան քարերը ….........................69
*ԻԼԱՐՅՈՆ ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ. Սուրեն Ոսկանյանը փրկում է գնդի դրոշը …...............82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Եղբայր բանաստեղծների համաստեղություն ….................................................18
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................30
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Իսկ երկնքի տակ երկիրն է …..............................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սովետական նշանավոր գրողները պատասխանում են «Գարունի» հարցերին … ......................................................................................52
*[[Կոստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Գրողի կյանք` հյուսված երկրի մեծ կյանքին …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ  ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. Հինգ րոպեանոց զրույց ռեժիսորի հետ ….....................85

==== Հումոր ====

*«Գարունի» հյուրն է «12 աթոռ ակումբը» …........................................................86

[[Կատեգորիա:1972]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1973</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2779</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5622</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):  [[Կատեգորիա:1973]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6358</id>
      <timestamp>2011-10-26T11:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="303">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7412</id>
      <timestamp>2012-02-14T15:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="403">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11814</id>
      <timestamp>2012-11-02T13:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="530">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13320</id>
      <timestamp>2013-02-02T18:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="651">== Ծնվածներ ==

* [[Հարութ Վարդանյան]], սիրիահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18333</id>
      <timestamp>2013-11-27T18:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="795">== Ծնվածներ ==

* [[Հարութ Վարդանյան]], սիրիահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18389</id>
      <timestamp>2013-12-02T01:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1009">== Ծնվածներ ==

* [[Հարութ Վարդանյան]], սիրիահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18582</id>
      <timestamp>2013-12-22T09:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1102">== Ծնվածներ ==

* [[Հարութ Վարդանյան]], սիրիահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Գրիգորի Վերմիշև]], ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20624</id>
      <timestamp>2014-11-11T17:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1160">== Ծնվածներ ==

* [[Նվեր Սիլահլը]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հարութ Վարդանյան]], սիրիահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 30]] - [[Լևան Գոթուա]], վրացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Տիգրան Հախումյան]], հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Ապրիլի 7]] - [[Հակոբ Սիրունի]], հայագետ, արևելագետ, արձակագիր, գրականագետ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1890]]):
* [[Սեպտեմբերի 8]] - [[Սիրան Սեզա]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անուշավան Մակարյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Վիկտոր Գարդոն]], ֆրանսիագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Գրիգորի Վերմիշև]], ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1973 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3559</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7592</id>
      <timestamp>2012-03-02T14:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37379">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1973''' բաժինը:

== 1973 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՆԱՍԱՐ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Ռոմանտիկան, կյանքը և անչափահասները …..........37
*ԳԵԴԵՈՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Մի՞թե ավարտվում է հերոսի կյանքը …........................47
*ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ. Էջեր բժշկի օրագրից ….....................................................67
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Զրույց մի պատանու հետ, որ երազում է ժուռնալիստ դառնալ … .................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................14
*[[Բորիս Վինոկուր|ԲՈՐԻՍ ՎԻՆՈԿՈՒՐ]]. Արտակարգ հանձնարարություն …......................................18
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ . Սեղմած շուրթեր …...........................................................50
*[[Անդրեյ Բիտով|ԱՆԴՐԵՅ ԲԻՏՈՎ]].Վերջին արջը …..........................................................................63

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լեոնիդ Հոռլաչ|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՌԼԱՉ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................2
*ՄԱՐԻԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................13
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռիտե Յանաուսկայատե|ՌԻՏԵ ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ]]. «Պիտի շարունակեմ թարգմանել հայ գրողներին» … ................................................................................................25
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Մտահաղացումների իրականացման ճանապարհին …...87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գիտությունը սահմաններ չի ճանաչում ….............................................................6

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Ամուր բռնած կյանքի զարկերակը …...................................28
*«Գարունի» ընթերցողին պատասխանում է Ռաֆայել Մանուկյանը …...............33
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ. Արվեստագետ, որ հայտնագործում էր «ճշմարտության մաքուր ոսկին» … ......................................................................78

*Հումոր. ..................................................................................................................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Ոչ միայն խոսքով, այլ գործով  ամենից առաջ»…............................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Թախիծ …......................................................................2
*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Մանկական երեք պատմվածք …......................................10
*[[Յուոզաս Ապուտիս|ՅՈՒՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ]]. Ձկները հիշողության չունեն ….........................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................18
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................21
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................24
*ՎԱՀԵ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Շղթայված Արտավազդ …..................................................26
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Մրջնաքաղաք ….............................................................32
ՍԱՍՈՒՆ ՍԱՌԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*[[Վեհանուշ Թեքյան|ՎԵՀԱՆՈՒՇ ԹԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
 
==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ամրապնդել վստահությունն ու հավատը խոսքի նկատմամբ …............................................................................................46
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ժամանակի հետ, դարերի համար …...........................52
*[[Ալգիմանտես Բուչիս|ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ ԲՈՒՉԻՍ]]. Զուգահեռներ և հատումներ ….....................................82
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Արդիականություն և հումանիզմ …..............................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԵՐԵԶԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Իմաստալից կյանք …........................................................43
*ԳՐԻԳՈՐԻ ԲՈՅԱՋԻԵՎ, ՎԻԿՏՈՐ ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ. Հանդիպում Գոյայի հետ Իսպանիայում … ....................................................................................................57
*ԿԱՐԼՈՍ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. Երկու նոր անուն …..........................................................78

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ռինգի կախարդը»….........................................66
*ՀՐԱՆՏ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. «Արարատը» երեկ, այսօր և …........................................73

*Քուրսի …...............................................................................................................94


=== N3 ===
 
==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. … Եվ այգեգործն ասաց. «Հողը խռովել է մեզնից» ….......29
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Մեկ ժամում` օրերի փոխարեն …...................................58 

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Երեք պատմվածք …............................................................2
*[[Կամարի Տոնոյան|ԿԱՄԱՐԻ ՏՈՆՈՅԱՆ]].Նիգուլը …..............................................................................47
*[[Շարլ Բոդլեր|ՇԱՐԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Արձակ պոեմներ ….......................................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌԱԶՄԻԿ ՂԱՐԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................14
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................21
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................22
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................24
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Հերոսի ընտրությունը …........................................................68
*ԱԲԵԼ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Քառորդ դար տանկերի վրա …...............................................77
*[[Իվան Դրաչ|ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ]]. Գրիգորի Սկովորոդայի հոգևոր սուրը ….......................................80
*1972 թվականի գրական մամուլի հունձքը ….......................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կլինիկական մահ. կարելի՞ է այն երկարաձգել մինչև 10-12 րոպե …................57
*ԱԼԲԵՐՏ ԽԱՌԱՏՅԱՆ. Առաջինը …..........................................................................60
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Համարձակ, բայց անհիմն տեսություններ …..................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԻԼԴԱ ԳԱԼՖԱՅԱՆ. Եվգինեի գործերուն հետ …..................................................64
*ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Դյուրին ծիծաղի դժվար արվեստը …...............................79
 
*Ուսանողական քուրսի ….......................................................................................92


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՐԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Քսաներորդ դարի խորթերը …..................................55
*ԳԵՆՈ ԳԵՆՈՎ. Շնորհակալություն, Մելինե ….......................................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԶԱՏ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Իմ սիրելի փոքրիկը ….............................................................4
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Զինվորը …..................................................................33
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ. Մինչև առավոտ …...............................................................50
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ. Առաջին սերը …............................................................77
*ԵՐՎԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ. Մանրապատումներ …...................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ` նվիրված Վ. Ի. Լենինին …..............................................2
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27 
*ԳԱՌՆԻԿ ՔԱԼԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................62
*[[Գրեգորի Քորզո|ԳՐԵԳՈՐԻ ՔՈՐԶՈ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՎՐՈՇ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. «… Մի մոռանաք պոետը»…...........................................29
*ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Դյուցազնապատում ….....................................................47
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մեծերի նամակները միայն հասցեատերերին չէ, որ պատկանում են … ............................................................................................64
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Երկխոսություն ժամանակի հետ ….............................72
*[[Վարդան Փարթամյան|ՎԱՐԴԱՆ ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ]]. Հայ [[պատմվածք]]ը [[անգլերեն]]…......................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

Հումակերություն. մոլորությու՞ն է դա, թե…..........................................................81


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Այո, քննություն ոչ միայն դասախոսին ….............................................................21
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կորսված սերու՞նդ, թե □սոցիալական դետոնատոր□ …..26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Դատը …..................................................................................16
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Դեղատուն «Անի»…......................................................35

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Օլեգ Դմիտրիև|ՕԼԵԳ ԴՄԻՏՐԻԵՎ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*[[Գեորգի Ստալև|ԳԵՈՐԳԻ ՍՏԱԼԵՎ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................4
*[[Եվտիմ Մանև|ԵՎՏԻՄ ՄԱՆԵՎ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................5
*ՀԱՍՄԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*ԱՐԵՎԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................7
*ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*ՀԵՆՐԻԿ ԱՐԹԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................11
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................13
*[[Նաիրի Զարյան|ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ]]. Մանկական բանաստեղծություններ ........................................14
*[[Գուրգեն Մահարի|ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ]]. Մանկական բանաստեղծություններ......................................15
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ.........................................................79

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Միքայել Նալբանդյանի «Հանքաբանությունը»… ......................................................................................23
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Թերթելով Ալեքսանդր Բլոկի էջերից …...............................76
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հերոսին տեսնել իր ժամանակի պրոբլեմների մեջ ….82
*«Արձագանքի» կողմից …......................................................................................89

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Եղբայրության հուզիչ վկայագրեր …...............................2
*ԳՐԻԳՈՐ ՕԳԱՆԵԶՈՎ. Սերունդները նրանց չեն մոռանա ….................................19
*Մեր օրերի մանկավարժի … դիմանկարը …........................................................22
*Հինգ հարց` «Ավանգարդին» …............................................................................58
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բացե՞լ վարագույրները, թե …..................................83
*Երկխոսություն ընթերցողի հետ …........................................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բերթոլթ Բրեխթ|ԲԵՐԹՈԼԹ ԲՐԵԽԹ]]. Լուկուլլոսի դատը …...............................................................35
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակոց, որ ոչ ոք չէր լսել ….................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................15
*[[Անահիտ Բոյաջյան|ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*ԴԱՆԻԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................17
*ԱՐՇԱԿ ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................63
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................64

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐՈ ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ.Գրավիչ արկածային վեպ՝ նվիրված մարդկության ապագային ….................................................................48
*ՀՐԱՆՏ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Մտորումներ Կոպեռնիկոսի ծննդյան 500-ամյակի առիթով …..........................................................................53

*Քուրսի ...................................................................................................................90


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գանգրահեր տղաների քաղաքը …................................36
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Տասներորդ փառատոնի ջահը ….............................52
*ԼԵՅԼԻ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Ոչ միայն դիպլոմով, այլև կոչումով ….................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Վեճ…...............................................................................2
*[[Ինտրա|ԻՆՏՐԱ]]. Ներաշխարհ (Վազգեն Գաբրիելյանի առաջաբանով) …........................45
*[[Վասիլի Լեբեդև|ՎԱՍԻԼԻ ԼԵԲԵԴԵՎ]]. Պատմվածքներ ….................................................................67
*[[Ռուստեմ Քութույ|ՌՈՒՍՏԵՄ ՔՈՒԹՈՒՅ]]. Պատմվածքներ …...............................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Զրույց մեկ բանաստեղծության մասին ................................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Իսկրան» դարձավ կուսակցություն …...........................26
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ԱԼԵՔՍԵՅ ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ]]. Վազարին և Իտալիան (Կարեն Սվասյանի առաջաբանով) … ...................................................................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ. Ռուսական փայտակերտ քանդակագործությունը… ....................................................................................75

*Քուրսի …...............................................................................................................92


==== N8 ====

=== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Երկար շաբաթվա ութ օրը …..................................................2
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պուրակներ, զբոսայգիներ, էսթետիկա …..................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

ԱՐՍԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Վան-Գոգի արևը …................................................................16
 
==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Աֆրիկայի և Ասիայի բանաստեղծները ([[Դավիթ Հովհաննես]]ի առաջաբանով) …..............................................................25
*Ադրբեջանի երիտասարդ գրողները «Գարունին»…...........................................53
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]] …........................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գառնիկ Անանյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Հեղափոխության կամավորները ….....................................38
*ՎԱՀԱՆ ԲԱԿՈՒՆՑ. Հանդիպումներ Մայակովսկու հետ …....................................44
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ճակատային  կորչագինականների հոգևոր ակունքները … ..........................................................................................46
*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Տերյանը անսովոր  հայերենով ….........................................87
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԵՍԱՅԱՆ. Բ. Նուշիչի «Ինքնակենսագրությունը»….........................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԻՍ ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ. Գիտատեխնիկ կարճ լեզու…................................................83

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԳՐԱՏ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Օրագիր` գրաված Բրեստում ….......................................2
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԴՈԴՈՌՅԱՆ. Մարդու տեղը …............................................................16
*ՍՏԵՓԱՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Երեք օղակների դաշինքը ….............................................19
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Սիրտը մի փոքրիկ էլեկտրակայան է ….............................42
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «…Ի՜նչ աղվոր օր էր, ի՜նչ  աղվոր մարդիկ» ....................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԵՄ ՄԱՆԵՎԻՉ. Գերմաներենի ուսուցչուհին ….............................................12
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Փռապան ըլլայինք բոլորս …..............................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................4
*ԼՈՐԱՆԱ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*ՆՈՐԱՅՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................7
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................8
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................9
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................10
*[[Հովւկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................11
*[[Իմադեդդին Նասիմի|ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ ՆԱՍԻՄԻ]]. [[Գազել]]ներ …....................................................................34
*ԿԱՐԻՆԵ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................51

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Սիրո  և ցասման երգիչը ….........................................28
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Երբ պոեզիան դադարում է սոսկ երգ լինելուց …...........66
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Արաբ բանաստեղծը գրում է հայերեն …....................71
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Քննադատության բարձր կոչումը …....................................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Գիտության միջակ և բարձրորակ լիդերները ............72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

Հ*ԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.Նվագախումբ, որին սպասում էինք …..................................24
*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. «Ռևիզորը»`Վարդան Աճեմյանի մեկնաբանությամբ … ............................................................................................36
*ԻԳՈՐ ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ. «Ավանդույթը տարբերվում է սովորույթից» (Տիգրան Մանսուրյանի առաջաբանով) … ...........................................................44
*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. Արտիստը, գրողը, հնագետը, մի խոսքով՝  Արա Վրույր ….58

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մտորումներ անհրաժեշտության մասին …....................53
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Թունելագործը … թղթե պատնեշի առաջ ….................59

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Ամեն տարի, օգոստոսին ….................................................2
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Նոկտյուրն ….........................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Տարաս Շևչենկո|ՏԱՐԱՍ ՇԵՎՉԵՆԿՈ]]. Կտակ …................................................................................30
*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ]]. Տիչինայի ժպիտը .............................................................31
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................32
*ՍՈՒՐԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................33
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................34
*[[Վաղարշակ Նորենց|ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՆՈՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76 
*ԱՆԱՀԻՏ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Թագորը և հայ գրողները …...........................................35
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. [[Զահրատ]] …...................................................................69
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Գիտնականների շնորհակալ աշխատանքը …...............87
*ՌԱՈՒԼ ՄԿՐՅԱՆ. Հեղինակի պատասխանը պատմությանը …............................88
*ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Սիրո գաղտնիքը ….....................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՅԱՐՈՍԼԱՎ ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ. Երբ են բնաջնջվել մամոնտները ….............................55

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ, ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Կիրովականի նկարիչների միկրոաշխարհը … .................................................................................................39
*ԼԵՎ ԱՆՆԵՆՍԿԻ. Սերգեյ Փարաջանովի մտքերն ու գույները ….........................47
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արտասովոր մարդկանց բարեկամությունը …...............61

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ավտոմատը կրծքին .......................................................2
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Հողի տաք շունչը ….......................................................33
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Միակ տեխնիկականը …...................................................35
*ՀԱԿՈԲ ՍԼԿՈՒՆԻ. Կես դար առաջ ….....................................................................64
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Արտավազդը …...............................................................65
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Երեքը` հիսունից …................................................................67

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Գայլի կյանք …..........................................................................20
*[[Վալերի Ցիգանով|ՎԱԼԵՐԻ ՑԻԳԱՆՈՎ]]. Փիղն ու մրջյունը …..............................................................27
*[[Վազգեն Օվյան|ՎԱԶԳԵՆ ՕՎՅԱՆ]]. Պապունց տունը …..................................................................28

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................11
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................13
*ԿԱՄՈ ՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................15
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................16
*[[Հրաչյա Բեգլարյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................17
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................18
*ՀՈՄԵՐ ՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................19

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Հենրիկ Ավետիսյան|ՀԵՆՐԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի]]ն և ռոմանտիզմի էսթետիկայի հարցերը …........88
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Էջեր օրագրից …....................................................................44
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կառավարումը գիտություն է, նաև արվեստ …................48
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ճշմարիտը և բարին ….....................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երգի սահմանը …..........................................................31
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սառը գույների ջերմությունը ….....................................40

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԵՎԳԵՆԻ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Անատոլի Կարպովի շախմատային աստղը ….................86

*Քուրսի …...............................................................................................................92



=== N12 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Էջեր զորավարի մարտական ջահելությունից …...............2
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երեք անսովոր  նամակ …..................................................35
*ՍԱՇԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ինժեներ-մեխանիկը … մսավաճառ …...................................73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Կաշեպատ ալբոմի գաղտնիքը ..................................18

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................8
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................13
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................14
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................15
*[[Վալերի Բրյուսով|ՎԱԼԵՐԻ ԲՐՅՈՒՍՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................49
*ՋԻՎԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություներ …...................................................55
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վլադիմիր Ռոգով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՌՈԳՈՎ]]. Հայտնագործողը և ժառանգորդը …....................................44
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի]] …...........................................................62
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Վահե Գոդելի հետ …..........................................................76
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ . «Ու՞ր է նա» հարցը դարձյալ մնում է անպատասխան …81
*Հայ գրողները՝ [[ուկրաիներեն]] …............................................................................87
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Հաջողության և վրիպումի հարաբերակցությունը …........88
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծի երկրորդ գիրքը …...........................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԵԼԼԻ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Մանկական արվեստի աշխարհը …......................................51
*ՕԼԳԱ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. Էլիբեկյան եղբայրները …..................................................58
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Այստեղ երաժշտությունն է տանտերը …...............................59
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Շնորհալին՝  երաժիշտ ….........................................69

*Քուրսի …...............................................................................................................92

[[Կատեգորիա:1973]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1974</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>475</id>
      <timestamp>2011-02-02T11:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):  [[Կատեգորիա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4085</id>
      <timestamp>2011-08-15T12:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="340">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7772</id>
      <timestamp>2012-03-16T13:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9887</id>
      <timestamp>2012-08-13T20:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="587">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11492</id>
      <timestamp>2012-10-19T20:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="744">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11692</id>
      <timestamp>2012-10-30T07:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="867">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13283</id>
      <timestamp>2013-01-31T22:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1011">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16093</id>
      <timestamp>2013-08-07T10:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1176">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 2]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (ծնվ. [[1929]])։
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16947</id>
      <timestamp>2013-08-21T17:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1303">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 2]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (ծնվ. [[1929]])։
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17785</id>
      <timestamp>2013-11-12T11:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1448">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 2]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (ծնվ. [[1929]])։
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (ծնվ. [[1887]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18460</id>
      <timestamp>2013-12-15T08:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1525">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 2]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (ծնվ. [[1929]])։
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20638</id>
      <timestamp>2014-11-24T23:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1663">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Գևորգ Թումանյան]], հայ բանաստեղծ:
* [[Հուլիսի 8]] - [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Հարություն Հարությունյան]], հայ բանաստեղծներ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Ապրիլի 13]] - [[Մեսրոպ Ճանաշյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1908]])։
* [[Մայիսի 14]] - [[Գրիգոր Բոյաջիև]], հայ ռուսագիր թատերագետ և թատերական քննադատ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 12]] - [[Երվանդ Տեր-Մինասյան]], հայ լեզվաբան, բառարանագետ (ծնվ. [[1879]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Շահան Շահնուր]], հայ արձակագիր, գրել է նաև ֆրանսերեն (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 2]] - [[Վասիլի Շուկշին]], ռուս արձակագիր, սցենարիստ, ռեժիսոր, դերասան (ծնվ. [[1929]])։
* [[Արամ Գառոնե]], իրանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Լևոն Մարտիրոսյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, դրամատուրգ, բանասեր (ծնվ. [[1887]]):
* [[Լևոն Սրապյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Սրբուհի Վարդանյան]], բանաստեղծ, արձակագիր, երաժշտական քննադատ (ծնվ. [[1900]])։

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1974 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3560</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7594</id>
      <timestamp>2012-03-03T15:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35151">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1974''' բաժինը:

== 1974 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո, լսու՞մ եք, Երևանից է …...............................................................................17
*ԲՅՈՒԶԱՆԴ ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ.  Հույսերու մայրամուտ – հույսերու արևածագ …....32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Ղարիբջանյան|ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ]].  Հավատարմություն …..................................................2
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................44
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................42
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Անտիպ էջեր.............................................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտորումներ  ստեղծված և ստեղծվելիք գրական գործերի մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) … ................................................................................................22
*[[Ասատուր Մնացականյան|ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրված, բայց չկարդացված խոսք …........................61
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մեր պոեզիայի գործող հրաբուխը …............................72
*[[Վարագ Առաքելյան|ՎԱՐԱԳ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. «Մի կտոր հանածո ոգի...».................................................74
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. «Հաշվու՛մ եք, հաշվու՜մ…»…..............................................78
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ինքնորոշվելու ժամանակը …...................................86

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մտահոգ և հուզիչ օրեր …...................................................65
*Երկու հաղորդում (արձագանքում են «Գարունին») …........................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կոյանտո …................................................................................18
*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]].  Պապիկն ու թոռնիկները …...................................................24

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]].  Դու տասնյոթ տարեկան ես …............................................2
*[[Սեսար վալեխո|ՍԵՍԱՐ ՎԱԼԵԽՈ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Մայրը [[Հովհաննես Շիրազ]]ի երգերում ….............................80
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Քննադատել։ Բայց ինչպե՞ս ….....................................85
*Հայ պոեզիան [[անգլերեն]] …..................................................................................89
*ՎԱՀԱԳՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Ուշագրավ և անհրաժեշտ գիրք ….................................89
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ճանապարհորդություն արվեստի աշխարհում …...........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Բառակազմություն|Բառակազմական]] մի միջոցի մասին ….....................27
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Գիտատեխնիկական սլացքին համընթաց ….................46
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մարդը և ապակին …....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Անտիկ ժամանակաշրջանի եզակի կոթողը ….............9
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այսօր մեր հյուրն են Գառնիի տաճարը վերականգնող  վարպետները … ..........................................................................13
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Տարերքի բանաստեղծը …..................................................30
*ՌՈԲԵՐՏ ԱՅԴԻՆՅԱՆ. Ճարտարապետական ձևերի բազմազանությունը ….......40
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. Հովհաննես Աբելյան …...............................................49

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐԳՈՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Շուրան …..........................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................55
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բուլղարական խճանկար …...............................................63
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Պատառիկներ …..............................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սուրեն Խաչատրյան|ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ոսկե արծվի հրապարակը ….............................................23
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Բասկետբոլիստը …...........................................................56

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................10
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Նույնն է հասցեն …...........................................................12
*ՊԱՐՈՒՅՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................21
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. XX դարի անգլիական պոեզիան …..........................44
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. «Ժողովրդի սրտից ելած բանաստեղծը…»…..............73
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Քննադատի աշխարհը …................................................76
*Վ. ԼԵԲԵԴԵՎ.  Սպարտակցիները ….......................................................................83
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սփյուռքահայ արձակի երկու հիմնական միտումները ….84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ. Ժողովրդական ավանդություններ, լեգենդներ, զրույցներ … ........................................................................................42
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տերմինի կարճություն. մի՞թե միայն սա բավարար է …...52

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Նախօրեին …......................................................................67

*Քուրսի …...............................................................................................................92



=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արմենիա» ջերմանավը «լողացող Հայաստան է» …..........................................50
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Սկիզբը …...........................................................................4

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հայ բանաստեղծները՝  Վ. Ի. Լենինին …................................................................2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ժողովրդական կառույց ….................................................30
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Բաբկեն Կարապետյան|ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….......................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը …................................................54
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հուշի կամուրջ դեպի 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պատանեկություն ….............................................................................63
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Քննադատի մտահոգություններ ….............................77
*[[Գևորգ Հատիտյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՏԻՏՅԱՆ]]. Իմ նկատառումները ….......................................................81
*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. «Խաղաղ զորանոցների» պատերազմը …..........................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Չորս ազգության եղբայրներ ….....................................39
*ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հերոսը՝ հերոսների բարձունքից …..............................47
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Սիրահարվու՞մ են, արդյոք, դպրոցում …...................51
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ առաջին գրախոսը ….................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]].  Ամենատխուր մարդը ….....................................................2
*ԱՐՄԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հուշաղբյուրը …...................................................................46
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բոմբի տրախկանը …..........................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Վեհանուշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ծաղկած քարեր»…........................................................74
*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] անդրանիկ [[գիրք]]ը՝ «Փունջի» առաջին հատորը …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Փոքրիկ հարցազրույցներ …..............................................72

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91



=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վստահել երիտասարդներին …..............................................................................2
ԱԼԵՔՍԵՅ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Նրա սիրտը լեռներում է ….................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՂԱՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….............................................................9
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Վարդենիկ… վալս …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................18
*[[Վլադիմիր Տենդրյակով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ]]. Ուսուցչանոցում …....................................................22
*[[Վասիլի Սուխոմլինսկի|ՎԱՍԻԼԻ ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ]]. Փոքրիկ պատմություններ ([[Ռաֆայել Աթայան]]ի առաջաբանով) … .................................................................31

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Վերադարձ դեպի Հայաստան ….............................................44
*ԳԴՀ երիտասարդ բանաստեղծներ …...................................................................46
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ռուս պոեզիայի արևը …...........................................34
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Նրա արձանը նրա բառն է …..................................................38
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հովհաննես Շիրազի աշխարհը …...................................56
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծը մտորում է բանաստեղծության մասին … ...............................................................................66
*[[Մարտին Մերժանով|ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ]]. «Ծովակալը»…..................................................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. «…Մինչև որ անոնք վերադառնան հայրենիք»….........73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հայկական գորգերի ոդիսականը ….............................50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Արփա-Սևան, Կարմրաշենի տեղամաս …...................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոստովանություն՝ ողբերգական երկու փաստի հարկադրանքով … ........................................................................34
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................45
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զարմանալի պատմություններ …..............................................53
*ԿԱՄՈ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Մոռացվել են լավ ավանդույթները …...................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................21
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................24
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................26
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ՄԱՏԹԵՈՍ ԶԱՐԻՖՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող («Գարունի» հարցաթերթիկը) …..........................2
*[[Վազգեն գաբրիելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]].  Տրտմության ու խաղաղության երգիչը …....................28
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]] …....................................................................47
*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] [[ռուսերեն]] նոր գիրքը …........................................59
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Մեր և ձեր մտահոգությունը, սիրելի քննադատներ ….....76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Ես միշտ երազել եմ այցելել հայրենիք…»…................44
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Ռիչարդն ընդդեմ Ռիչարդի …..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N8 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջնորդի պայծառ անունով …..........................................................................20
*Երևան քաղաքի ձայնը («Գարունի» երկխոսությունը) ….....................................54
*ԳՐԻԳՈՐԻ ՕԳԱՆԵԶՈՎ.  Թե ինչպես հովիվ տղաներն օգնեցին սահմանապահներին … ..........................................................................67
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Երկուսը՝ հիսունից …............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................30
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Խաղ ….....................................................................................35
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Մեծ մայրը ….................................................................42
*[[Ռոմուալդաս Լանկաուսկաս|ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ]]. Պատմվածքներ ….................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................10
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................13
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................15
*[[Ժերար դը Ներվալ|ԺԵՐԱՐ ԴԸ ՆԵՐՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող …...........................................................................2
*ՎԵՐԱ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Պատերազմը [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանի]] նովելներում ….......................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բարև, բարի արև …..................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ֆրեյդիզմ, նեոֆրեյդիզմ …................................................24
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Ապագայի անակնկալները ….................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հարություն Կալենց՝ ինչպես որ ես գիտեի ….......................84

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ինն օր… և բոլոր մյուս օրերը …..........................................33
*ՅՈՒՐԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մի գյուղի տխուր օրինակը ….............................................37
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իսկ ինչու՞ ոչ (արձագանքում են «Գարունին») ….......52
*Պաշտոնական պատասխաններ «Գարունին».....................................................54
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. «Երկրաբանը պետք է կարողանա որոնել…»…..............58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Բակի վերջին գիշերը …......................................................2
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ինքնանկար …................................................................23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Պոեզիայի սահմանները, ընթերցողի իրավունքները …...80
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սիրով և իմացությամբ ….....................................................88
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Գիրք՝ «Հայրենյաց սիրո երգչի» մասին …........................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի աշխարհ …............................................62
*ԱՎԵՏԻՔ ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ. Դպրոց՝ ազնիվ ու բարի անունով …..........................67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱԶՄԻԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հայֆիլմի» երիտասարդությունը …...................................26
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Առաջին հերթին բարի լինել…»…........................................69
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ավետ Ասատուր …..........................................................75
*ՏԱԹԵՎԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Արվեստով և բարեկամությամբ լեցուն օրեր …..............76

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եթե զինվոր ես, ուրեմն կռվիր մինչև արյանդ վերջին կաթիլը … ............................................................................2
*ՖՐԻՏՅՈՖ ՆԱՆՍԵՆ. 1925 թվական, Հայաստան (Սարգիս Ալիմյանի առաջաբանով) …...................................................................11
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀՈՎՆԱՆ. «Ես երջանիկ կլինեի այցելել ձեր գեղեցիկ Երևան քաղաքը»… ...............................................................................................27
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]].  «Հուրնետ, կենացդ»…...............................................................50
*Եվ նրանց աչքերում արթնանում է հայրերի երկիրը …........................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իսահակ Բաբել|ԻՍԱՀԱԿ ԲԱԲԵԼ]]. Իմ առաջին հոնորարը (Արմեն Հովհաննիսյանի առաջաբանով) …22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................6
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................8
*ԳՈՒՄԵԴԻՆ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................36
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................45

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Որոնման հաճույքը …......................................................65
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակը»…......................70
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Գրական պրոցեսի անբաժանելի մասը …..................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ. Գիտնականի սխրանքը ….........................................31
*Ո՞րն է հուսալի գրավականը (արձագանքում են «Գարունին») ….......................43
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Մովսես  որենացին և հունական էպոսը ….........................68
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ինչ անմատչելի է նույնիսկ բանաստեղծներին …...........72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Գեղանկարչի գրաֆիկան …................................................38
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ջազային երաժշտության էջերից …..................................59
*ՊԵՐՃ ՖԱԶԼՅԱՆ. Թատրոնը չպետք է սիրաշահի հանդիսատեսին …................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեր գյուղը ….............................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................21
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հայկական ատոմայինը …..............................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Գունադիտակ …............................................................11
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Վանատուր ….........................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................7
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................54
*Մեկ բանաստեղծության էջ …................................................................................55
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԽՄԲՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................56
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Գիտական համատեղ աշխատանքի արդյունքը …...........91
*Գրական լրատու …................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ոչ միայն ճշմարիտը, այլև բարին ու գեղեցիկը …...........32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՐԻ ՎԱՐԴԱՆՈՎ.  Դիմանկարի վարպետը …......................................................80
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Գանձասար …...............................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԻԳՈՐ ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ. Բռնցքամարտի դահլիճը …................................................60

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Տղամարդիկ …........................................................8
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. …Եվ մի օր ձեր զավակները կհարցնեն. «Որտե՞ղ է մեր տունը…»… ..................................................................................46
*ՇՉՈՐՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատճառներ փնտրելու հարկ չկա …...................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեղրամիս …........................................................................13
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Գրիգոր Քեշիշյան]]ի առաջաբանով) ….......82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................2
*ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …...........................................................39
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................42
*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................65

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Նալբանդյան|ՎԱՉԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ի հետ ….............................................27
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Մեծարենց – սպասման հիվանդը …................................58
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ճանապարհորդություն դեպի բանաստեղծը …71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Երբ ոտնահարվում են գիտության նորմերը …..................91

*Քուրսի …...............................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7595</id>
      <timestamp>2012-03-03T15:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N8 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35149">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1974''' բաժինը:

== 1974 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո, լսու՞մ եք, Երևանից է …...............................................................................17
*ԲՅՈՒԶԱՆԴ ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ.  Հույսերու մայրամուտ – հույսերու արևածագ …....32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Ղարիբջանյան|ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ]].  Հավատարմություն …..................................................2
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................44
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................42
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Անտիպ էջեր.............................................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտորումներ  ստեղծված և ստեղծվելիք գրական գործերի մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) … ................................................................................................22
*[[Ասատուր Մնացականյան|ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրված, բայց չկարդացված խոսք …........................61
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մեր պոեզիայի գործող հրաբուխը …............................72
*[[Վարագ Առաքելյան|ՎԱՐԱԳ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. «Մի կտոր հանածո ոգի...».................................................74
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. «Հաշվու՛մ եք, հաշվու՜մ…»…..............................................78
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ինքնորոշվելու ժամանակը …...................................86

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մտահոգ և հուզիչ օրեր …...................................................65
*Երկու հաղորդում (արձագանքում են «Գարունին») …........................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կոյանտո …................................................................................18
*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]].  Պապիկն ու թոռնիկները …...................................................24

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]].  Դու տասնյոթ տարեկան ես …............................................2
*[[Սեսար վալեխո|ՍԵՍԱՐ ՎԱԼԵԽՈ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Մայրը [[Հովհաննես Շիրազ]]ի երգերում ….............................80
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Քննադատել։ Բայց ինչպե՞ս ….....................................85
*Հայ պոեզիան [[անգլերեն]] …..................................................................................89
*ՎԱՀԱԳՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Ուշագրավ և անհրաժեշտ գիրք ….................................89
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ճանապարհորդություն արվեստի աշխարհում …...........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Բառակազմություն|Բառակազմական]] մի միջոցի մասին ….....................27
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Գիտատեխնիկական սլացքին համընթաց ….................46
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մարդը և ապակին …....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Անտիկ ժամանակաշրջանի եզակի կոթողը ….............9
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այսօր մեր հյուրն են Գառնիի տաճարը վերականգնող  վարպետները … ..........................................................................13
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Տարերքի բանաստեղծը …..................................................30
*ՌՈԲԵՐՏ ԱՅԴԻՆՅԱՆ. Ճարտարապետական ձևերի բազմազանությունը ….......40
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. Հովհաննես Աբելյան …...............................................49

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐԳՈՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Շուրան …..........................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................55
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բուլղարական խճանկար …...............................................63
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Պատառիկներ …..............................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սուրեն Խաչատրյան|ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ոսկե արծվի հրապարակը ….............................................23
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Բասկետբոլիստը …...........................................................56

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................10
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Նույնն է հասցեն …...........................................................12
*ՊԱՐՈՒՅՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................21
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. XX դարի անգլիական պոեզիան …..........................44
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. «Ժողովրդի սրտից ելած բանաստեղծը…»…..............73
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Քննադատի աշխարհը …................................................76
*Վ. ԼԵԲԵԴԵՎ.  Սպարտակցիները ….......................................................................83
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սփյուռքահայ արձակի երկու հիմնական միտումները ….84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ. Ժողովրդական ավանդություններ, լեգենդներ, զրույցներ … ........................................................................................42
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տերմինի կարճություն. մի՞թե միայն սա բավարար է …...52

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Նախօրեին …......................................................................67

*Քուրսի …...............................................................................................................92



=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արմենիա» ջերմանավը «լողացող Հայաստան է» …..........................................50
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Սկիզբը …...........................................................................4

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հայ բանաստեղծները՝  Վ. Ի. Լենինին …................................................................2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ժողովրդական կառույց ….................................................30
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Բաբկեն Կարապետյան|ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….......................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը …................................................54
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հուշի կամուրջ դեպի 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պատանեկություն ….............................................................................63
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Քննադատի մտահոգություններ ….............................77
*[[Գևորգ Հատիտյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՏԻՏՅԱՆ]]. Իմ նկատառումները ….......................................................81
*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. «Խաղաղ զորանոցների» պատերազմը …..........................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Չորս ազգության եղբայրներ ….....................................39
*ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հերոսը՝ հերոսների բարձունքից …..............................47
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Սիրահարվու՞մ են, արդյոք, դպրոցում …...................51
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ առաջին գրախոսը ….................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]].  Ամենատխուր մարդը ….....................................................2
*ԱՐՄԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հուշաղբյուրը …...................................................................46
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բոմբի տրախկանը …..........................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Վեհանուշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ծաղկած քարեր»…........................................................74
*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] անդրանիկ [[գիրք]]ը՝ «Փունջի» առաջին հատորը …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Փոքրիկ հարցազրույցներ …..............................................72

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91



=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վստահել երիտասարդներին …..............................................................................2
ԱԼԵՔՍԵՅ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Նրա սիրտը լեռներում է ….................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՂԱՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….............................................................9
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Վարդենիկ… վալս …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................18
*[[Վլադիմիր Տենդրյակով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ]]. Ուսուցչանոցում …....................................................22
*[[Վասիլի Սուխոմլինսկի|ՎԱՍԻԼԻ ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ]]. Փոքրիկ պատմություններ ([[Ռաֆայել Աթայան]]ի առաջաբանով) … .................................................................31

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Վերադարձ դեպի Հայաստան ….............................................44
*ԳԴՀ երիտասարդ բանաստեղծներ …...................................................................46
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ռուս պոեզիայի արևը …...........................................34
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Նրա արձանը նրա բառն է …..................................................38
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հովհաննես Շիրազի աշխարհը …...................................56
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծը մտորում է բանաստեղծության մասին … ...............................................................................66
*[[Մարտին Մերժանով|ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ]]. «Ծովակալը»…..................................................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. «…Մինչև որ անոնք վերադառնան հայրենիք»….........73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հայկական գորգերի ոդիսականը ….............................50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Արփա-Սևան, Կարմրաշենի տեղամաս …...................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոստովանություն՝ ողբերգական երկու փաստի հարկադրանքով … ........................................................................34
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................45
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զարմանալի պատմություններ …..............................................53
*ԿԱՄՈ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Մոռացվել են լավ ավանդույթները …...................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................21
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................24
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................26
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ՄԱՏԹԵՈՍ ԶԱՐԻՖՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող («Գարունի» հարցաթերթիկը) …..........................2
*[[Վազգեն գաբրիելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]].  Տրտմության ու խաղաղության երգիչը …....................28
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]] …....................................................................47
*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] [[ռուսերեն]] նոր գիրքը …........................................59
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Մեր և ձեր մտահոգությունը, սիրելի քննադատներ ….....76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Ես միշտ երազել եմ այցելել հայրենիք…»…................44
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Ռիչարդն ընդդեմ Ռիչարդի …..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջնորդի պայծառ անունով …..........................................................................20
*Երևան քաղաքի ձայնը («Գարունի» երկխոսությունը) ….....................................54
*ԳՐԻԳՈՐԻ ՕԳԱՆԵԶՈՎ.  Թե ինչպես հովիվ տղաներն օգնեցին սահմանապահներին … ..........................................................................67
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Երկուսը՝ հիսունից …............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................30
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Խաղ ….....................................................................................35
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Մեծ մայրը ….................................................................42
*[[Ռոմուալդաս Լանկաուսկաս|ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ]]. Պատմվածքներ ….................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................10
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................13
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................15
*[[Ժերար դը Ներվալ|ԺԵՐԱՐ ԴԸ ՆԵՐՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող …...........................................................................2
*ՎԵՐԱ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Պատերազմը [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանի]] նովելներում ….......................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բարև, բարի արև …..................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ֆրեյդիզմ, նեոֆրեյդիզմ …................................................24
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Ապագայի անակնկալները ….................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հարություն Կալենց՝ ինչպես որ ես գիտեի ….......................84

*Քուրսի …...............................................................................................................92

=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ինն օր… և բոլոր մյուս օրերը …..........................................33
*ՅՈՒՐԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մի գյուղի տխուր օրինակը ….............................................37
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իսկ ինչու՞ ոչ (արձագանքում են «Գարունին») ….......52
*Պաշտոնական պատասխաններ «Գարունին».....................................................54
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. «Երկրաբանը պետք է կարողանա որոնել…»…..............58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Բակի վերջին գիշերը …......................................................2
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ինքնանկար …................................................................23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Պոեզիայի սահմանները, ընթերցողի իրավունքները …...80
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սիրով և իմացությամբ ….....................................................88
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Գիրք՝ «Հայրենյաց սիրո երգչի» մասին …........................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի աշխարհ …............................................62
*ԱՎԵՏԻՔ ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ. Դպրոց՝ ազնիվ ու բարի անունով …..........................67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱԶՄԻԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հայֆիլմի» երիտասարդությունը …...................................26
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Առաջին հերթին բարի լինել…»…........................................69
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ավետ Ասատուր …..........................................................75
*ՏԱԹԵՎԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Արվեստով և բարեկամությամբ լեցուն օրեր …..............76

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եթե զինվոր ես, ուրեմն կռվիր մինչև արյանդ վերջին կաթիլը … ............................................................................2
*ՖՐԻՏՅՈՖ ՆԱՆՍԵՆ. 1925 թվական, Հայաստան (Սարգիս Ալիմյանի առաջաբանով) …...................................................................11
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀՈՎՆԱՆ. «Ես երջանիկ կլինեի այցելել ձեր գեղեցիկ Երևան քաղաքը»… ...............................................................................................27
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]].  «Հուրնետ, կենացդ»…...............................................................50
*Եվ նրանց աչքերում արթնանում է հայրերի երկիրը …........................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իսահակ Բաբել|ԻՍԱՀԱԿ ԲԱԲԵԼ]]. Իմ առաջին հոնորարը (Արմեն Հովհաննիսյանի առաջաբանով) …22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................6
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................8
*ԳՈՒՄԵԴԻՆ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................36
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................45

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Որոնման հաճույքը …......................................................65
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակը»…......................70
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Գրական պրոցեսի անբաժանելի մասը …..................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ. Գիտնականի սխրանքը ….........................................31
*Ո՞րն է հուսալի գրավականը (արձագանքում են «Գարունին») ….......................43
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Մովսես  որենացին և հունական էպոսը ….........................68
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ինչ անմատչելի է նույնիսկ բանաստեղծներին …...........72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Գեղանկարչի գրաֆիկան …................................................38
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ջազային երաժշտության էջերից …..................................59
*ՊԵՐՃ ՖԱԶԼՅԱՆ. Թատրոնը չպետք է սիրաշահի հանդիսատեսին …................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեր գյուղը ….............................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................21
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հայկական ատոմայինը …..............................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Գունադիտակ …............................................................11
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Վանատուր ….........................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................7
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................54
*Մեկ բանաստեղծության էջ …................................................................................55
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԽՄԲՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................56
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Գիտական համատեղ աշխատանքի արդյունքը …...........91
*Գրական լրատու …................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ոչ միայն ճշմարիտը, այլև բարին ու գեղեցիկը …...........32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՐԻ ՎԱՐԴԱՆՈՎ.  Դիմանկարի վարպետը …......................................................80
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Գանձասար …...............................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԻԳՈՐ ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ. Բռնցքամարտի դահլիճը …................................................60

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Տղամարդիկ …........................................................8
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. …Եվ մի օր ձեր զավակները կհարցնեն. «Որտե՞ղ է մեր տունը…»… ..................................................................................46
*ՇՉՈՐՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատճառներ փնտրելու հարկ չկա …...................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեղրամիս …........................................................................13
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Գրիգոր Քեշիշյան]]ի առաջաբանով) ….......82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................2
*ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …...........................................................39
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................42
*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................65

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Նալբանդյան|ՎԱՉԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ի հետ ….............................................27
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Մեծարենց – սպասման հիվանդը …................................58
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ճանապարհորդություն դեպի բանաստեղծը …71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Երբ ոտնահարվում են գիտության նորմերը …..................91

*Քուրսի …...............................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7596</id>
      <timestamp>2012-03-03T15:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35150">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1974''' բաժինը:

== 1974 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո, լսու՞մ եք, Երևանից է …...............................................................................17
*ԲՅՈՒԶԱՆԴ ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ.  Հույսերու մայրամուտ – հույսերու արևածագ …....32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Ղարիբջանյան|ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ]].  Հավատարմություն …..................................................2
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................44
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................42
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Անտիպ էջեր.............................................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտորումներ  ստեղծված և ստեղծվելիք գրական գործերի մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) … ................................................................................................22
*[[Ասատուր Մնացականյան|ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրված, բայց չկարդացված խոսք …........................61
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մեր պոեզիայի գործող հրաբուխը …............................72
*[[Վարագ Առաքելյան|ՎԱՐԱԳ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. «Մի կտոր հանածո ոգի...».................................................74
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. «Հաշվու՛մ եք, հաշվու՜մ…»…..............................................78
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ինքնորոշվելու ժամանակը …...................................86

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մտահոգ և հուզիչ օրեր …...................................................65
*Երկու հաղորդում (արձագանքում են «Գարունին») …........................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կոյանտո …................................................................................18
*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]].  Պապիկն ու թոռնիկները …...................................................24

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]].  Դու տասնյոթ տարեկան ես …............................................2
*[[Սեսար վալեխո|ՍԵՍԱՐ ՎԱԼԵԽՈ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Մայրը [[Հովհաննես Շիրազ]]ի երգերում ….............................80
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Քննադատել։ Բայց ինչպե՞ս ….....................................85
*Հայ պոեզիան [[անգլերեն]] …..................................................................................89
*ՎԱՀԱԳՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Ուշագրավ և անհրաժեշտ գիրք ….................................89
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ճանապարհորդություն արվեստի աշխարհում …...........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Բառակազմություն|Բառակազմական]] մի միջոցի մասին ….....................27
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Գիտատեխնիկական սլացքին համընթաց ….................46
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մարդը և ապակին …....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Անտիկ ժամանակաշրջանի եզակի կոթողը ….............9
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այսօր մեր հյուրն են Գառնիի տաճարը վերականգնող  վարպետները … ..........................................................................13
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Տարերքի բանաստեղծը …..................................................30
*ՌՈԲԵՐՏ ԱՅԴԻՆՅԱՆ. Ճարտարապետական ձևերի բազմազանությունը ….......40
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. Հովհաննես Աբելյան …...............................................49

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐԳՈՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Շուրան …..........................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................55
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բուլղարական խճանկար …...............................................63
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Պատառիկներ …..............................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սուրեն Խաչատրյան|ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ոսկե արծվի հրապարակը ….............................................23
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Բասկետբոլիստը …...........................................................56

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................10
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Նույնն է հասցեն …...........................................................12
*ՊԱՐՈՒՅՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................21
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. XX դարի անգլիական պոեզիան …..........................44
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. «Ժողովրդի սրտից ելած բանաստեղծը…»…..............73
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Քննադատի աշխարհը …................................................76
*Վ. ԼԵԲԵԴԵՎ.  Սպարտակցիները ….......................................................................83
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սփյուռքահայ արձակի երկու հիմնական միտումները ….84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ. Ժողովրդական ավանդություններ, լեգենդներ, զրույցներ … ........................................................................................42
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տերմինի կարճություն. մի՞թե միայն սա բավարար է …...52

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Նախօրեին …......................................................................67

*Քուրսի …...............................................................................................................92



=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արմենիա» ջերմանավը «լողացող Հայաստան է» …..........................................50
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Սկիզբը …...........................................................................4

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հայ բանաստեղծները՝  Վ. Ի. Լենինին …................................................................2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ժողովրդական կառույց ….................................................30
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Բաբկեն Կարապետյան|ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….......................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը …................................................54
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հուշի կամուրջ դեպի 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պատանեկություն ….............................................................................63
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Քննադատի մտահոգություններ ….............................77
*[[Գևորգ Հատիտյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՏԻՏՅԱՆ]]. Իմ նկատառումները ….......................................................81
*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. «Խաղաղ զորանոցների» պատերազմը …..........................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Չորս ազգության եղբայրներ ….....................................39
*ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հերոսը՝ հերոսների բարձունքից …..............................47
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Սիրահարվու՞մ են, արդյոք, դպրոցում …...................51
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ առաջին գրախոսը ….................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]].  Ամենատխուր մարդը ….....................................................2
*ԱՐՄԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հուշաղբյուրը …...................................................................46
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բոմբի տրախկանը …..........................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Վեհանուշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ծաղկած քարեր»…........................................................74
*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] անդրանիկ [[գիրք]]ը՝ «Փունջի» առաջին հատորը …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Փոքրիկ հարցազրույցներ …..............................................72

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91



=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վստահել երիտասարդներին …..............................................................................2
ԱԼԵՔՍԵՅ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Նրա սիրտը լեռներում է ….................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՂԱՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….............................................................9
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Վարդենիկ… վալս …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................18
*[[Վլադիմիր Տենդրյակով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ]]. Ուսուցչանոցում …....................................................22
*[[Վասիլի Սուխոմլինսկի|ՎԱՍԻԼԻ ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ]]. Փոքրիկ պատմություններ ([[Ռաֆայել Աթայան]]ի առաջաբանով) … .................................................................31

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Վերադարձ դեպի Հայաստան ….............................................44
*ԳԴՀ երիտասարդ բանաստեղծներ …...................................................................46
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ռուս պոեզիայի արևը …...........................................34
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Նրա արձանը նրա բառն է …..................................................38
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հովհաննես Շիրազի աշխարհը …...................................56
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծը մտորում է բանաստեղծության մասին … ...............................................................................66
*[[Մարտին Մերժանով|ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ]]. «Ծովակալը»…..................................................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. «…Մինչև որ անոնք վերադառնան հայրենիք»….........73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հայկական գորգերի ոդիսականը ….............................50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Արփա-Սևան, Կարմրաշենի տեղամաս …...................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոստովանություն՝ ողբերգական երկու փաստի հարկադրանքով … ........................................................................34
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................45
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զարմանալի պատմություններ …..............................................53
*ԿԱՄՈ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Մոռացվել են լավ ավանդույթները …...................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................21
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................24
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................26
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ՄԱՏԹԵՈՍ ԶԱՐԻՖՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող («Գարունի» հարցաթերթիկը) …..........................2
*[[Վազգեն գաբրիելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]].  Տրտմության ու խաղաղության երգիչը …....................28
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]] …....................................................................47
*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] [[ռուսերեն]] նոր գիրքը …........................................59
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Մեր և ձեր մտահոգությունը, սիրելի քննադատներ ….....76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Ես միշտ երազել եմ այցելել հայրենիք…»…................44
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Ռիչարդն ընդդեմ Ռիչարդի …..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջնորդի պայծառ անունով …..........................................................................20
*Երևան քաղաքի ձայնը («Գարունի» երկխոսությունը) ….....................................54
*ԳՐԻԳՈՐԻ ՕԳԱՆԵԶՈՎ.  Թե ինչպես հովիվ տղաներն օգնեցին սահմանապահներին … ..........................................................................67
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Երկուսը՝ հիսունից …............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................30
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Խաղ ….....................................................................................35
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Մեծ մայրը ….................................................................42
*[[Ռոմուալդաս Լանկաուսկաս|ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ]]. Պատմվածքներ ….................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................10
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................13
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................15
*[[Ժերար դը Ներվալ|ԺԵՐԱՐ ԴԸ ՆԵՐՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող …...........................................................................2
*ՎԵՐԱ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Պատերազմը [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանի]] նովելներում ….......................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բարև, բարի արև …..................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ֆրեյդիզմ, նեոֆրեյդիզմ …................................................24
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Ապագայի անակնկալները ….................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հարություն Կալենց՝ ինչպես որ ես գիտեի ….......................84

*Քուրսի …...............................................................................................................92

=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ինն օր… և բոլոր մյուս օրերը …..........................................33
*ՅՈՒՐԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մի գյուղի տխուր օրինակը ….............................................37
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իսկ ինչու՞ ոչ (արձագանքում են «Գարունին») ….......52
*Պաշտոնական պատասխաններ «Գարունին».....................................................54
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. «Երկրաբանը պետք է կարողանա որոնել…»…..............58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Բակի վերջին գիշերը …......................................................2
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ինքնանկար …................................................................23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Պոեզիայի սահմանները, ընթերցողի իրավունքները …...80
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սիրով և իմացությամբ ….....................................................88
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Գիրք՝ «Հայրենյաց սիրո երգչի» մասին …........................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի աշխարհ …............................................62
*ԱՎԵՏԻՔ ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ. Դպրոց՝ ազնիվ ու բարի անունով …..........................67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱԶՄԻԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հայֆիլմի» երիտասարդությունը …...................................26
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Առաջին հերթին բարի լինել…»…........................................69
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ավետ Ասատուր …..........................................................75
*ՏԱԹԵՎԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Արվեստով և բարեկամությամբ լեցուն օրեր …..............76

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եթե զինվոր ես, ուրեմն կռվիր մինչև արյանդ վերջին կաթիլը … ............................................................................2
*ՖՐԻՏՅՈՖ ՆԱՆՍԵՆ. 1925 թվական, Հայաստան (Սարգիս Ալիմյանի առաջաբանով) …...................................................................11
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀՈՎՆԱՆ. «Ես երջանիկ կլինեի այցելել ձեր գեղեցիկ Երևան քաղաքը»… ...............................................................................................27
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]].  «Հուրնետ, կենացդ»…...............................................................50
*Եվ նրանց աչքերում արթնանում է հայրերի երկիրը …........................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իսահակ Բաբել|ԻՍԱՀԱԿ ԲԱԲԵԼ]]. Իմ առաջին հոնորարը (Արմեն Հովհաննիսյանի առաջաբանով) …22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................6
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................8
*ԳՈՒՄԵԴԻՆ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................36
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................45

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Որոնման հաճույքը …......................................................65
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակը»…......................70
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Գրական պրոցեսի անբաժանելի մասը …..................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ. Գիտնականի սխրանքը ….........................................31
*Ո՞րն է հուսալի գրավականը (արձագանքում են «Գարունին») ….......................43
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Մովսես  որենացին և հունական էպոսը ….........................68
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ինչ անմատչելի է նույնիսկ բանաստեղծներին …...........72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Գեղանկարչի գրաֆիկան …................................................38
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ջազային երաժշտության էջերից …..................................59
*ՊԵՐՃ ՖԱԶԼՅԱՆ. Թատրոնը չպետք է սիրաշահի հանդիսատեսին …................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեր գյուղը ….............................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................21
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հայկական ատոմայինը …..............................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Գունադիտակ …............................................................11
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Վանատուր ….........................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................7
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................54
*Մեկ բանաստեղծության էջ …................................................................................55
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԽՄԲՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................56
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Գիտական համատեղ աշխատանքի արդյունքը …...........91
*Գրական լրատու …................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ոչ միայն ճշմարիտը, այլև բարին ու գեղեցիկը …...........32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՐԻ ՎԱՐԴԱՆՈՎ.  Դիմանկարի վարպետը …......................................................80
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Գանձասար …...............................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԻԳՈՐ ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ. Բռնցքամարտի դահլիճը …................................................60

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Տղամարդիկ …........................................................8
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. …Եվ մի օր ձեր զավակները կհարցնեն. «Որտե՞ղ է մեր տունը…»… ..................................................................................46
*ՇՉՈՐՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատճառներ փնտրելու հարկ չկա …...................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեղրամիս …........................................................................13
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Գրիգոր Քեշիշյան]]ի առաջաբանով) ….......82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................2
*ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …...........................................................39
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................42
*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................65

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Նալբանդյան|ՎԱՉԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ի հետ ….............................................27
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Մեծարենց – սպասման հիվանդը …................................58
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ճանապարհորդություն դեպի բանաստեղծը …71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Երբ ոտնահարվում են գիտության նորմերը …..................91

*Քուրսի …...............................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7624</id>
      <timestamp>2012-03-04T07:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35150">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1974''' բաժինը:

== 1974 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո, լսու՞մ եք, Երևանից է …...............................................................................17
*ԲՅՈՒԶԱՆԴ ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ.  Հույսերու մայրամուտ – հույսերու արևածագ …....32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Ղարիբջանյան|ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ]].  Հավատարմություն …..................................................2
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................44
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................38
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................42
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Անտիպ էջեր.............................................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մտորումներ  ստեղծված և ստեղծվելիք գրական գործերի մասին («Գարունի» հարցաթերթիկը) … ................................................................................................22
*[[Ասատուր Մնացականյան|ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրված, բայց չկարդացված խոսք …........................61
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մեր պոեզիայի գործող հրաբուխը …............................72
*[[Վարագ Առաքելյան|ՎԱՐԱԳ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. «Մի կտոր հանածո ոգի...».................................................74
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. «Հաշվու՛մ եք, հաշվու՜մ…»…..............................................78
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ինքնորոշվելու ժամանակը …...................................86

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մտահոգ և հուզիչ օրեր …...................................................65
*Երկու հաղորդում (արձագանքում են «Գարունին») …........................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կոյանտո …................................................................................18
*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]].  Պապիկն ու թոռնիկները …...................................................24

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]].  Դու տասնյոթ տարեկան ես …............................................2
*[[Սեսար Վալեխո|ՍԵՍԱՐ ՎԱԼԵԽՈ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի առաջաբանով) … ........................................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Մայրը [[Հովհաննես Շիրազ]]ի երգերում ….............................80
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ  ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Քննադատել։ Բայց ինչպե՞ս ….....................................85
*Հայ պոեզիան [[անգլերեն]] …..................................................................................89
*ՎԱՀԱԳՆ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Ուշագրավ և անհրաժեշտ գիրք ….................................89
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ճանապարհորդություն արվեստի աշխարհում …...........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՈԼՈԴՅԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Բառակազմություն|Բառակազմական]] մի միջոցի մասին ….....................27
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Գիտատեխնիկական սլացքին համընթաց ….................46
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մարդը և ապակին …....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Անտիկ ժամանակաշրջանի եզակի կոթողը ….............9
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Այսօր մեր հյուրն են Գառնիի տաճարը վերականգնող  վարպետները … ..........................................................................13
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Տարերքի բանաստեղծը …..................................................30
*ՌՈԲԵՐՏ ԱՅԴԻՆՅԱՆ. Ճարտարապետական ձևերի բազմազանությունը ….......40
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ. Հովհաննես Աբելյան …...............................................49

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐԳՈՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Շուրան …..........................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................55
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բուլղարական խճանկար …...............................................63
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Պատառիկներ …..............................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սուրեն Խաչատրյան|ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ոսկե արծվի հրապարակը ….............................................23
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Բասկետբոլիստը …...........................................................56

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................10
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Նույնն է հասցեն …...........................................................12
*ՊԱՐՈՒՅՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................18
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................21
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. XX դարի անգլիական պոեզիան …..........................44
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. «Ժողովրդի սրտից ելած բանաստեղծը…»…..............73
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Քննադատի աշխարհը …................................................76
*Վ. ԼԵԲԵԴԵՎ.  Սպարտակցիները ….......................................................................83
*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Սփյուռքահայ արձակի երկու հիմնական միտումները ….84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ. Ժողովրդական ավանդություններ, լեգենդներ, զրույցներ … ........................................................................................42
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Տերմինի կարճություն. մի՞թե միայն սա բավարար է …...52

==== ՍՊՈՐՏ ==== 

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ. Նախօրեին …......................................................................67

*Քուրսի …...............................................................................................................92



=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արմենիա» ջերմանավը «լողացող Հայաստան է» …..........................................50
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Սկիզբը …...........................................................................4

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հայ բանաստեղծները՝  Վ. Ի. Լենինին …................................................................2
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ժողովրդական կառույց ….................................................30
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Բաբկեն Կարապետյան|ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….......................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը …................................................54
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հուշի կամուրջ դեպի 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պատանեկություն ….............................................................................63
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Քննադատի մտահոգություններ ….............................77
*[[Գևորգ Հատիտյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՏԻՏՅԱՆ]]. Իմ նկատառումները ….......................................................81
*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. «Խաղաղ զորանոցների» պատերազմը …..........................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Չորս ազգության եղբայրներ ….....................................39
*ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հերոսը՝ հերոսների բարձունքից …..............................47
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Սիրահարվու՞մ են, արդյոք, դպրոցում …...................51
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ առաջին գրախոսը ….................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]].  Ամենատխուր մարդը ….....................................................2
*ԱՐՄԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հուշաղբյուրը …...................................................................46
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բոմբի տրախկանը …..........................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշալույս Սարոյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Վեհանուշ Թեքեյան|ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ծաղկած քարեր»…........................................................74
*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] անդրանիկ [[գիրք]]ը՝ «Փունջի» առաջին հատորը …76

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Փոքրիկ հարցազրույցներ …..............................................72

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91



=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վստահել երիտասարդներին …..............................................................................2
ԱԼԵՔՍԵՅ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Նրա սիրտը լեռներում է ….................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՂԱՅԱՆ. Գործեր և հոգսեր ….............................................................9
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Վարդենիկ… վալս …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................18
*[[Վլադիմիր Տենդրյակով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ]]. Ուսուցչանոցում …....................................................22
*[[Վասիլի Սուխոմլինսկի|ՎԱՍԻԼԻ ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ]]. Փոքրիկ պատմություններ ([[Ռաֆայել Աթայան]]ի առաջաբանով) … .................................................................31

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարիս Չակլայս|ՄԱՐԻՍ ՉԱԿԼԱՅՍ]]. Վերադարձ դեպի Հայաստան ….............................................44
*ԳԴՀ երիտասարդ բանաստեղծներ …...................................................................46
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ռուս պոեզիայի արևը …...........................................34
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Նրա արձանը նրա բառն է …..................................................38
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հովհաննես Շիրազի աշխարհը …...................................56
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծը մտորում է բանաստեղծության մասին … ...............................................................................66
*[[Մարտին Մերժանով|ՄԱՐՏԻՆ ՄԵՐԺԱՆՈՎ]]. «Ծովակալը»…..................................................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. «…Մինչև որ անոնք վերադառնան հայրենիք»….........73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ. Հայկական գորգերի ոդիսականը ….............................50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան …....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Արփա-Սևան, Կարմրաշենի տեղամաս …...................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոստովանություն՝ ողբերգական երկու փաստի հարկադրանքով … ........................................................................34
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................45
*ԻՆԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զարմանալի պատմություններ …..............................................53
*ԿԱՄՈ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Մոռացվել են լավ ավանդույթները …...................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................21
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................24
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................26
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ՄԱՏԹԵՈՍ ԶԱՐԻՖՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող («Գարունի» հարցաթերթիկը) …..........................2
*[[Վազգեն գաբրիելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]].  Տրտմության ու խաղաղության երգիչը …....................28
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]] …....................................................................47
*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] [[ռուսերեն]] նոր գիրքը …........................................59
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Մեր և ձեր մտահոգությունը, սիրելի քննադատներ ….....76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Ես միշտ երազել եմ այցելել հայրենիք…»…................44
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Ռիչարդն ընդդեմ Ռիչարդի …..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Կենտրոնական շրջան ….....................................................87

*Քուրսի …...............................................................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջնորդի պայծառ անունով …..........................................................................20
*Երևան քաղաքի ձայնը («Գարունի» երկխոսությունը) ….....................................54
*ԳՐԻԳՈՐԻ ՕԳԱՆԵԶՈՎ.  Թե ինչպես հովիվ տղաներն օգնեցին սահմանապահներին … ..........................................................................67
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Երկուսը՝ հիսունից …............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................30
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Խաղ ….....................................................................................35
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Մեծ մայրը ….................................................................42
*[[Ռոմուալդաս Լանկաուսկաս|ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ]]. Պատմվածքներ ….................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................10
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................13
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................15
*[[Ժերար դը Ներվալ|ԺԵՐԱՐ ԴԸ ՆԵՐՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրող-հրատարակիչ-ընթերցող …...........................................................................2
*ՎԵՐԱ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Պատերազմը [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանի]] նովելներում ….......................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բարև, բարի արև …..................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ֆրեյդիզմ, նեոֆրեյդիզմ …................................................24
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Ապագայի անակնկալները ….................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հարություն Կալենց՝ ինչպես որ ես գիտեի ….......................84

*Քուրսի …...............................................................................................................92

=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ինն օր… և բոլոր մյուս օրերը …..........................................33
*ՅՈՒՐԱ ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ. Մի գյուղի տխուր օրինակը ….............................................37
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իսկ ինչու՞ ոչ (արձագանքում են «Գարունին») ….......52
*Պաշտոնական պատասխաններ «Գարունին».....................................................54
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. «Երկրաբանը պետք է կարողանա որոնել…»…..............58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Բակի վերջին գիշերը …......................................................2
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիտալի Կորոտիչ|ՎԻՏԱԼԻ ԿՈՐՈՏԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ինքնանկար …................................................................23

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Պոեզիայի սահմանները, ընթերցողի իրավունքները …...80
*ԱԼԲԵՐՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սիրով և իմացությամբ ….....................................................88
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Գիրք՝ «Հայրենյաց սիրո երգչի» մասին …........................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի աշխարհ …............................................62
*ԱՎԵՏԻՔ ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ. Դպրոց՝ ազնիվ ու բարի անունով …..........................67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱԶՄԻԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հայֆիլմի» երիտասարդությունը …...................................26
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Առաջին հերթին բարի լինել…»…........................................69
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ավետ Ասատուր …..........................................................75
*ՏԱԹԵՎԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Արվեստով և բարեկամությամբ լեցուն օրեր …..............76

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Եթե զինվոր ես, ուրեմն կռվիր մինչև արյանդ վերջին կաթիլը … ............................................................................2
*ՖՐԻՏՅՈՖ ՆԱՆՍԵՆ. 1925 թվական, Հայաստան (Սարգիս Ալիմյանի առաջաբանով) …...................................................................11
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀՈՎՆԱՆ. «Ես երջանիկ կլինեի այցելել ձեր գեղեցիկ Երևան քաղաքը»… ...............................................................................................27
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]].  «Հուրնետ, կենացդ»…...............................................................50
*Եվ նրանց աչքերում արթնանում է հայրերի երկիրը …........................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իսահակ Բաբել|ԻՍԱՀԱԿ ԲԱԲԵԼ]]. Իմ առաջին հոնորարը (Արմեն Հովհաննիսյանի առաջաբանով) …22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արշավիր Դարբնի|ԱՐՇԱՎԻՐ ԴԱՐԲՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................6
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................8
*ԳՈՒՄԵԴԻՆ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................36
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................45

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Որոնման հաճույքը …......................................................65
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի «Ալպիական մանուշակը»…......................70
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Գրական պրոցեսի անբաժանելի մասը …..................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ. Գիտնականի սխրանքը ….........................................31
*Ո՞րն է հուսալի գրավականը (արձագանքում են «Գարունին») ….......................43
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Մովսես  որենացին և հունական էպոսը ….........................68
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ինչ անմատչելի է նույնիսկ բանաստեղծներին …...........72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Գեղանկարչի գրաֆիկան …................................................38
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ջազային երաժշտության էջերից …..................................59
*ՊԵՐՃ ՖԱԶԼՅԱՆ. Թատրոնը չպետք է սիրաշահի հանդիսատեսին …................80

*Քուրսի …...............................................................................................................91


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեր գյուղը ….............................................................................2
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................21
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հայկական ատոմայինը …..............................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Գունադիտակ …............................................................11
*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Վանատուր ….........................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Նոր բանաստեղծություններ ….............................................7
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................54
*Մեկ բանաստեղծության էջ …................................................................................55
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԽՄԲՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................56
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Գիտական համատեղ աշխատանքի արդյունքը …...........91
*Գրական լրատու …................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ոչ միայն ճշմարիտը, այլև բարին ու գեղեցիկը …...........32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՐԻ ՎԱՐԴԱՆՈՎ.  Դիմանկարի վարպետը …......................................................80
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Գանձասար …...............................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԻԳՈՐ ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ. Բռնցքամարտի դահլիճը …................................................60

*Քուրսի …...............................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Տղամարդիկ …........................................................8
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. …Եվ մի օր ձեր զավակները կհարցնեն. «Որտե՞ղ է մեր տունը…»… ..................................................................................46
*ՇՉՈՐՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատճառներ փնտրելու հարկ չկա …...................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մեղրամիս …........................................................................13
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Գրիգոր Քեշիշյան]]ի առաջաբանով) ….......82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................2
*ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ. Բանաստեղծություններ …...........................................................39
*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................42
*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................65

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Նալբանդյան|ՎԱՉԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ի հետ ….............................................27
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Մեծարենց – սպասման հիվանդը …................................58
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ճանապարհորդություն դեպի բանաստեղծը …71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Երբ ոտնահարվում են գիտության նորմերը …..................91

*Քուրսի …...............................................................................................................96

[[Կատեգորիա:1974]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1975</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3774</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8071</id>
      <timestamp>2012-04-16T13:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="255">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8782</id>
      <timestamp>2012-06-02T03:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11300</id>
      <timestamp>2012-10-12T17:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="508">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13204</id>
      <timestamp>2013-01-29T06:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="782">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Լուսինե Ավետիսյան]], հայ գրականագետ, տեքստաբան, գրաբարագետ, բանաստեղծ, քանդակագործ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18027</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="974">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Լուսինե Ավետիսյան]], հայ գրականագետ, տեքստաբան, գրաբարագետ, բանաստեղծ, քանդակագործ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18192</id>
      <timestamp>2013-11-23T18:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1098">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Լուսինե Ավետիսյան]], հայ գրականագետ, տեքստաբան, գրաբարագետ, բանաստեղծ, քանդակագործ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1897]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18224</id>
      <timestamp>2013-11-25T18:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1214">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Լուսինե Ավետիսյան]], հայ գրականագետ, տեքստաբան, գրաբարագետ, բանաստեղծ, քանդակագործ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Տիգրան Պոյաճյան]], հայ բանասեր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19296</id>
      <timestamp>2014-03-29T06:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1303">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Լուսինե Ավետիսյան]], հայ գրականագետ, տեքստաբան, գրաբարագետ, բանաստեղծ, քանդակագործ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու։
* [[Վերճիհան Զիֆլիօղլու]], բանաստեղծուհի, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 17]] - [[Վիգեն Խեչումյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Հոկտեմբերի 24]] - [[Սեդրակ Շահեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1887]]):
* [[Նոյեմբերի 2]] - [[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռեժիսոր, տեսաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Թոռնտոն Ուայլդեր]], ամերիկացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Գրիգոր Պողարյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1897]]):
* [[Տիգրան Պոյաճյան]], հայ բանասեր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1895]]):

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1975 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3575</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7625</id>
      <timestamp>2012-03-04T07:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37894">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1975''' բաժինը:

== 1975 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................10
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատանու գլուխը ոչ թե անոթ է …..............................60
*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Հանճարի մանկության տանը …....................................87

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Սուրճի իմ ծառ …............................................................20
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սառուցյալ ուղի …....................................................................32
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կանայք …...........................................................................77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գաբոր Գարաի|ԳԱԲՈՐ ԳԱՐԱԻ]]. Անծանոթը Ռազլիվից .…...............................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով)…..................................................................6
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ապրելու մեկ օրը …..................................................51
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................55
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................56
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................57
*ԱՐԱՅԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*ՎԱՆ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Արվի Սիյգ|ԱՐՎԻ ՍԻՅԳ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................71
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լենինյան հիսունհինգ հատորները …....................................................................3
*ՋՈՒԼՖԱ ՕՀԱՆՅԱՆ. [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ը՝ [[Եղիշե Չարենց]]ի թարգմանությամբ …...85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Երկու ներկայացման և հեռուստատեսային ուրիշ հոգսերի մասին… .......................................................................................90
*Խորհրդածություններ ցուցահանդեսից հետո ….................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը ….....................................2
*1975 կամ հեքիաթի ոսկե ջուրը …........................................................................10
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Սրտի խոսք ….............................................................34
*[[Վահան Դաքեսյան|ՎԱՀԱՆ ԴԱՔԵՍՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]]ը Աթենքում …....................................55
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Սպիտակ պատեր …............................................35

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ներաշխարհ …...................................................................20
*ԳԵՂԵՑԻԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*ԳԵՎՈՐԳ ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................50
*ՍԵՆԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................51
*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................52
*ԼՈՒՍԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Օտար ափերում՝ հայրենիքը սրտում ….....................30
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Էտյուդ [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] մասին ….................................................62
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Գիրք բանաստեղծի ճամփի մասին …..................................65
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փոքր-ինչ պատմություն, իսկ ընդհանրապես գրախոսություն ….................................................................70
*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանությունը գրական ակտիվ պրոցես է ….....................77
*[[Հեկտոր Ռշտունի|ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծական նորագույն սերունդը …........................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Երիտասարդական շարժումները կապիտալի աշխարհում …...................................................................................43

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ.  Հին վարպետների ուղիով …...........................................74

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՐԱՆՏ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ.  Ոչ միայն □Արարատի□ մասին …....................................90


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................15
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …........66
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ….......................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Թիմուր Պուլատով|ԹԻՄՈՒՐ ՊՈՒԼԱՏՈՎ]]. Մոխրագույն, շիկակարմիր յակեր …..................................9
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Բաց երկնքի մահը …........................................................43
*ԼԵՎՈՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Թթի քաղցր արցունքները ….............................................54
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Կանայք և առյուծները և բազմաթիվ գունավոր օդապարիկներ …..........................................................60
*ՌՈԲԵՐՏ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ֆարիզա Ունգարիսինովա|ՖԱՐԻԶԱ ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................3
*[[Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկի|ՌՈԲԵՐՏ ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................5
*[[Վլադիմիր Բելյաև|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԵԼՅԱԵՎ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................8
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ.  Հիշողություն …...............................................................38
*ԻՇԽԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Սլավա Գրաբսկի|ՍԼԱՎԱ ԳՐԱԲՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................39
*ՍԱԹԻԿ ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................40
*ԳԱԳԻԿ ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ. Լուսապատկերներ ….....................................................41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*Մինաս …...............................................................................................................77

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Իրար նման, իրարից տարբեր …......................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ժամապահները …..............................................................9
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................28
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմության մեծ դասերը ….......................................50
*Մեր տունը մայր Հայրենիքն է …...........................................................................75
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Նահատակների մեծագույն հուշարձանը վերածնված Հայաստանն է …...............................................................................79
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ …........................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …...........................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

Դու հավերժող իմ Հայաստան (բանաստեղծություններ նվիրված Հայաստանին) …............................................2
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Սեր իմ, Հայաստան ….....................................................22
*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայաստան …..................................................................24
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մասիսների հայացքի տակ …................................24
*[[Վահան Տերյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ]]. Երկիր Նաիրի ….......................................................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Պատանի սրտերի իշխանը ….............................................38
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ արձագանքը ….........................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մենք ենք, մեր լեռները ….....................................................................................92


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  Հաղթանակի ճամփաներով …...........................................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................32
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նամակ պատերազմի վետերաններին …...........................48
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Համեստ մի հուշ …......................................................................52
*ՎԻԿՏՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հանդիպում «Վասիլի Տյորկինի» հեղինակի հետ ….......53
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Հաղթեցին մեծ տան զավակները ….....................................58
*ՍԱՄՎԵԼ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ. «Հաղթանակը մերն է լինելու …»…...........................64
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Որտե՞ղ ես ծնվել, որտե՞ղ …................................................87
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Սպասում են պատասխանի …..........................................91
*[[Մերուժան Տեր-Գյուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Իսկ դասը սկսվում է ուսուցչանոցից …...............94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................37
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Ռազմաճակատային խճանկար ….......................................46
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …............................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Ֆիրսով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՖԻՐՍՈՎ]]. Անմահության հանրապետություն ….................................20
*[[Գրիգորե Վիերու|ԳՐԻԳՈՐԵ ՎԻԵՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................26
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՅՈՒՐԻ ԻԳԻԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*Տաջիկական գրականության շաբաթին ընդառաջ …..........................................66


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................30
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Իր երազներին հավատարիմ մարդը ….............................36
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Բալլադ զինվորի մասին …............................................42
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Անտառը հավաքում է իր փեշերը, ինչու՞ …...........................46
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Անտարբերությունն այս դեպքում՝ հավասարազոր է հանցագործության …..............................................................56
*ՌԱԴԻԿ ԽԱԼԱԹՅԱՆ. Երեք հանդիպում …..............................................................59
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Կյանքի մի գույնը ….............................................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սատտոր Թուրսուն|ՍԱՏՏՈՐ ԹՈՒՐՍՈՒՆ]]. Հայրը …...............................................................................4
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Երգում են ծղրիդները …....................................................12

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Արդի տաջիկական պոեզիա …...............................................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................25
*[[Արա Արթյան|ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................27
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................28
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. 20-րդ դարի էպոսը ….........................................................72
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. «Ես մի նոր զանգ եմ»….......................................................77
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծի սերն ու սիրերգը …......................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ. «Սանթա-Լուչիյա»…................................................87
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Էդգար Վարեզե …..........................................................91
*ԳՅՈՒՆՏԵՐ ՇՈՒԼԼԵՐ. Զրույց Վարեզեի հետ ….....................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Երեք նամակ՝ հազար-հազար հասցեով ….............................................................2
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Սիրո անմեկնելի աշխարհը …...........................................9
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Քարերը, որոնցով պատ են շարում ….................35
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Թվերի պոեզիան …................................................40
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Քաղաքը և բնությունը …...............................................44
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Գիտնականի արգասավոր ուղին ….............................50
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Զբոսայգի… իր անվանը չվայելող …..................................56
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Աստվածատուր …............................................................16
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ծառերը ….......................................................................58
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մորեխ …..........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................12
*ԱՐԱ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................26
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բառերի ճանապարհորդություն ….......................................30
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................32
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. [[Շահան Շահնուր]] ….......................................................76
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] ստեղծագործական լաբորատորիայում …...........................................................86
*ԱԼԻՍ ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ. Օրեր անմոռաց …................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Միքելանջելո …........................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ. Կիրովոգրադից մինչև Վիեննա ….................................32
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օրագիր՝ իմ և ուրիշների համար ….....................................39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Կարմիր գույնը …..............................................................13
*[[Ալբերտ Բել|ԱԼԲԵՐՏ ԲԵԼ]]. Չնթոն ….........................................................................................25

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................2
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*ԱՐԾՎԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................6
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................8
*[[Ռամիս Ռիսկուլով|ՌԱՄԻՍ ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................22

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Շիրազ]] ….......................................................48
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Ի սեր մանուկների ….........................................................67
*[[Սարգիս հասրաթյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ]]. [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] հետքերով՝ Աստրախան …...............................72
*Անմահ [[Սայաթ-Նովա]] ….........................................................................................84
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Հայրենիք և բանաստեղծ …..............................................85
*[[դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ վերարտադրման գեղեցկությունը ….................................................................................................92
*[[Վլադիմիր Կիրակոսյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Որոնումներ, կռահումներ, հիպոթեզներ …...............94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ֆրեյդիզմը և ժամանակակից հոգեբանությունը ….........57

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հայկական արվեստի յուրահատուկ տարեգրություն …..........................................................................16
*Մեզ բոլորիս հարազատ ժողովրդական երաժշտությունը …..............................44
*ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ. «Վերածնունդի մարդը»….........................................................75
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Ներքին լուսանկարման պահերը …........................................79


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «Մենք աշխատել ենք, մեր զավակները նույնպես պետք է աշխատեն» …................................................2
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Յամալ. աշխարհի վերջն ու սկիզբը նրա …........8
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ահագչին անձրևի տակ …...................................................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Մնաս բարո՜վ, Գյումրի քաղաք…»…..............................20
*Արձագանքում են «Գարունին»….….....................................................................30
*[[Խաչիկ Դաշտենց|ԽԱՉԻԿ ԴԱՇՏԵՆՑ]]. Վարպետը Իրինդում ….........................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................33
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկու կյանք …......................................................................54
*[[Վասիլ Բիկով|ՎԱՍԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Գետագալարներ …......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................67
*ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................71
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................73
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Թռչուններ ….................................................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան]]ը [[լեզու|լեզվի]] մասին …................................................................79
*ՄԻՆԱՍ ԳՈՃԱՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]]ը՝ [[անգլերեն]] …................................................91
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. «Անցագիր դժոխքի համար»….......................................92
*[[Վլադիմիր Հարությունյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բարի չարությամբ …...........................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

* ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Հիպնոսը՝  բուժամիջոց ….............................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐՈ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Հանուն մարդու և գեղեցիկի ….........................................28
*ՌԵՆԱՏՈ ԳՈՒՏՈՒԶՈ. «Ամեն արվեստագետ պատմում է իր ապրածը…» …........86
*Նկարչի տան ցուցասրահներից ….......................................................................95


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Օրեր, տարիներ, մտորումներ …..........................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հայաստան, հայ ժողովուրդ …........................................10
*Վարպետի ժպիտը ….............................................................................................13
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*Արդի ամերիկյան պոեզիա ([[Գևորգ Էմին]]ի առաջաբանով) …...............................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրականության մեծերը Իսահակյանի մասին …...........................7, 30, 51, 57, 64
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Իր երկրի քաղաքացին ….......................................................8
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և դարը …...................................................14
*Երկու հարց երիտասարդ բանաստեղծներին …..................................................45
*[[Նշան Մուրադյան|ՆՇԱՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Իսահակյանի բանաստեղծական արվեստը՝ 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] հայացքով ….........................................................................................52
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՐՅԱՆ. Վարպետի թարգմանական էջերը …......................................58
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Վերնագիրը՝ վերջում …...............................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. «Գայանեն» ծնվում է երկրորդ անգամ …........................85


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍՔԱՆԱԶ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատգամներ՝ ասված 
*Մալայա Դիմիտրովկա փողոցի տանը …...............................................................4
*ՅԱԿՈՎ ԳՈՐԵԼԻԿ. Նա սիրում էր արևի և հանգած հրաբուխների իր երկիրը …...8
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Խորհրդածություններ պատանեկան սիրո մասին …...........45
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Սահման …............................................................................65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................17
*ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ. Երկու արկած ….....................................................................32
*ԷԼԻԶ ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ. Արսեն աղա (Մարո Մարգարյանի առաջաբանով) …...........37
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սրտամաշ անձրև …....................................................42

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հոկտեմբերյան երգեր ….........................................................................................2
*ՍԱՆԱՍԱՐ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................12
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................13
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................49
*[[Կադիրա|ԿԱԴՐԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Կայսին Կուլիև]]ի առաջաբանով) …..............53
*[[Ալեքսանդր Խուցիշվիլի|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ]]. Եղբայրություն …......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեհ ժողովրդի ոգին …......................................................60
*[[Լարիսա Մնացականյան|ԼԱՐԻՍԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Երիտասարդ Չարենցը …............................................92
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հանդիպում բանաստեղծի հետ …............................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Եվրիպիդեսը սովետահայ բեմում ….......................55
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Նա նվաճում է տարածությունը ….............................86


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«...Իմ լքված սրտի կարոտը անծայր» (երկխոսություն) …..................................14
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ձմեռային պատմվածքներ …..................................................2
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................11
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Օր առանց մայրամուտի ….................................................33

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................28
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................29
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................31
*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ. Սրտի ձայնը ….....................................................................57
*ՄԱՐՈՒՇ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Փյունիկ»-ում ապրել է բանաստեղծությունը …..............84
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծության տոհմիկ երակի հայտնագործումը …....85
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. [[Հակոբ Աղաբաբ]] …....................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Որ լեռներում է հիմա մեծ արվեստագետի սիրտը ….......62
*Արամ Վրույրի անտիպ նամակները Նիկոլայ Մառին (Ռոբերտ Փաշայանի առաջաբանով) …...............................................................74
*ԼԵՎՈՆ  ԱԼԱԹՅԱՆ. Թատրոնի պատմություն՝ նման ժողովրդի ճակատագրին …........................................................................79

*1975թ. «Գարուն» ամսագրում տպագրված նյութերի ցանկ …............................90

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11419</id>
      <timestamp>2012-10-17T10:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37928">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1975''' բաժինը:

== 1975 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................10
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատանու գլուխը ոչ թե անոթ է …..............................60
*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Հանճարի մանկության տանը …....................................87

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Սուրճի իմ ծառ …............................................................20
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սառուցյալ ուղի …....................................................................32
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կանայք …...........................................................................77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գաբոր Գարաի|ԳԱԲՈՐ ԳԱՐԱԻ]]. Անծանոթը Ռազլիվից .…...............................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով)…..................................................................6
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ապրելու մեկ օրը …..................................................51
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................55
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................56
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................57
*ԱՐԱՅԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*ՎԱՆ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Արվի Սիյգ|ԱՐՎԻ ՍԻՅԳ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................71
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լենինյան հիսունհինգ հատորները …....................................................................3
*ՋՈՒԼՖԱ ՕՀԱՆՅԱՆ. [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ը՝ [[Եղիշե Չարենց]]ի թարգմանությամբ …...85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Երկու ներկայացման և հեռուստատեսային ուրիշ հոգսերի մասին… .......................................................................................90
*Խորհրդածություններ ցուցահանդեսից հետո ….................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը ….....................................2
*1975 կամ հեքիաթի ոսկե ջուրը …........................................................................10
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Սրտի խոսք ….............................................................34
*[[Վահան Դաքեսյան|ՎԱՀԱՆ ԴԱՔԵՍՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]]ը Աթենքում …....................................55
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Սպիտակ պատեր …............................................35

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ներաշխարհ …...................................................................20
*ԳԵՂԵՑԻԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*ԳԵՎՈՐԳ ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................50
*ՍԵՆԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................51
*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................52
*ԼՈՒՍԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Օտար ափերում՝ հայրենիքը սրտում ….....................30
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Էտյուդ [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] մասին ….................................................62
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Գիրք բանաստեղծի ճամփի մասին …..................................65
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փոքր-ինչ պատմություն, իսկ ընդհանրապես գրախոսություն ….................................................................70
*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանությունը գրական ակտիվ պրոցես է ….....................77
*[[Հեկտոր Ռշտունի|ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծական նորագույն սերունդը …........................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Երիտասարդական շարժումները կապիտալի աշխարհում …...................................................................................43

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ.  Հին վարպետների ուղիով …...........................................74

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՐԱՆՏ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ.  Ոչ միայն □Արարատի□ մասին …....................................90


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................15
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …........66
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ….......................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Թիմուր Պուլատով|ԹԻՄՈՒՐ ՊՈՒԼԱՏՈՎ]]. Մոխրագույն, շիկակարմիր յակեր …..................................9
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Բաց երկնքի մահը …........................................................43
*ԼԵՎՈՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Թթի քաղցր արցունքները ….............................................54
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Կանայք և առյուծները և բազմաթիվ գունավոր օդապարիկներ …..........................................................60
*ՌՈԲԵՐՏ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ֆարիզա Ունգարիսինովա|ՖԱՐԻԶԱ ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................3
*[[Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկի|ՌՈԲԵՐՏ ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................5
*[[Վլադիմիր Բելյաև|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԵԼՅԱԵՎ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................8
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ.  Հիշողություն …...............................................................38
*ԻՇԽԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Սլավա Գրաբսկի|ՍԼԱՎԱ ԳՐԱԲՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................39
*ՍԱԹԻԿ ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................40
*ԳԱԳԻԿ ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ. Լուսապատկերներ ….....................................................41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*Մինաս …...............................................................................................................77

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Իրար նման, իրարից տարբեր …......................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ժամապահները …..............................................................9
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................28
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմության մեծ դասերը ….......................................50
*Մեր տունը մայր Հայրենիքն է …...........................................................................75
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Նահատակների մեծագույն հուշարձանը վերածնված Հայաստանն է …...............................................................................79
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ …........................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …...........................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

Դու հավերժող իմ Հայաստան (բանաստեղծություններ նվիրված Հայաստանին) …............................................2
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Սեր իմ, Հայաստան ….....................................................22
*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայաստան …..................................................................24
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մասիսների հայացքի տակ …................................24
*[[Վահան Տերյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ]]. Երկիր Նաիրի ….......................................................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Պատանի սրտերի իշխանը ….............................................38
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ արձագանքը ….........................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մենք ենք, մեր լեռները ….....................................................................................92


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  Հաղթանակի ճամփաներով …...........................................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................32
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նամակ պատերազմի վետերաններին …...........................48
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Համեստ մի հուշ …......................................................................52
*ՎԻԿՏՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հանդիպում «Վասիլի Տյորկինի» հեղինակի հետ ….......53
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Հաղթեցին մեծ տան զավակները ….....................................58
*ՍԱՄՎԵԼ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ. «Հաղթանակը մերն է լինելու …»…...........................64
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Որտե՞ղ ես ծնվել, որտե՞ղ …................................................87
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Սպասում են պատասխանի …..........................................91
*[[Մերուժան Տեր-Գյուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Իսկ դասը սկսվում է ուսուցչանոցից …...............94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................37
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Ռազմաճակատային խճանկար ….......................................46
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …............................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Ֆիրսով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՖԻՐՍՈՎ]]. Անմահության հանրապետություն ….................................20
*[[Գրիգորե Վիերու|ԳՐԻԳՈՐԵ ՎԻԵՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................26
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՅՈՒՐԻ ԻԳԻԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*Տաջիկական գրականության շաբաթին ընդառաջ …..........................................66


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................30
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Իր երազներին հավատարիմ մարդը ….............................36
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Բալլադ զինվորի մասին …............................................42
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Անտառը հավաքում է իր փեշերը, ինչու՞ …...........................46
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Անտարբերությունն այս դեպքում՝ հավասարազոր է հանցագործության …..............................................................56
*ՌԱԴԻԿ ԽԱԼԱԹՅԱՆ. Երեք հանդիպում …..............................................................59
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Կյանքի մի գույնը ….............................................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սատտոր Թուրսուն|ՍԱՏՏՈՐ ԹՈՒՐՍՈՒՆ]]. Հայրը …...............................................................................4
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Երգում են ծղրիդները …....................................................12

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Արդի տաջիկական պոեզիա …...............................................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................25
*[[Արա Արթյան|ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................27
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................28
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. 20-րդ դարի էպոսը ….........................................................72
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. «Ես մի նոր զանգ եմ»….......................................................77
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծի սերն ու սիրերգը …......................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ. «Սանթա-Լուչիյա»…................................................87
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Էդգար Վարեզե …..........................................................91
*ԳՅՈՒՆՏԵՐ ՇՈՒԼԼԵՐ. Զրույց Վարեզեի հետ ….....................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Երեք նամակ՝ հազար-հազար հասցեով ….............................................................2
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Սիրո անմեկնելի աշխարհը …...........................................9
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Քարերը, որոնցով պատ են շարում ….................35
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Թվերի պոեզիան …................................................40
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Քաղաքը և բնությունը …...............................................44
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Գիտնականի արգասավոր ուղին ….............................50
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Զբոսայգի… իր անվանը չվայելող …..................................56
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Աստվածատուր …............................................................16
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ծառերը ….......................................................................58
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մորեխ …..........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................12
*ԱՐԱ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................26
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բառերի ճանապարհորդություն ….......................................30
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................32
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. [[Շահան Շահնուր]] ….......................................................76
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] ստեղծագործական լաբորատորիայում …...........................................................86
*ԱԼԻՍ ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ. Օրեր անմոռաց …................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Միքելանջելո …........................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ. Կիրովոգրադից մինչև Վիեննա ….................................32
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օրագիր՝ իմ և ուրիշների համար ….....................................39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Կարմիր գույնը …..............................................................13
*[[Ալբերտ Բել|ԱԼԲԵՐՏ ԲԵԼ]]. Չնթոն ….........................................................................................25

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................2
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*ԱՐԾՎԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................6
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................8
*[[Ռամիս Ռիսկուլով|ՌԱՄԻՍ ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................22

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Շիրազ]] ….......................................................48
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Ի սեր մանուկների ….........................................................67
*[[Սարգիս հասրաթյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ]]. [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] հետքերով՝ Աստրախան …...............................72
*Անմահ [[Սայաթ-Նովա]] ….........................................................................................84
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Հայրենիք և բանաստեղծ …..............................................85
*[[դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ վերարտադրման գեղեցկությունը ….................................................................................................92
*[[Վլադիմիր Կիրակոսյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Որոնումներ, կռահումներ, հիպոթեզներ …...............94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ֆրեյդիզմը և ժամանակակից հոգեբանությունը ….........57

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հայկական արվեստի յուրահատուկ տարեգրություն …..........................................................................16
*Մեզ բոլորիս հարազատ ժողովրդական երաժշտությունը …..............................44
*ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ. «Վերածնունդի մարդը»….........................................................75
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Ներքին լուսանկարման պահերը …........................................79


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «Մենք աշխատել ենք, մեր զավակները նույնպես պետք է աշխատեն» …................................................2
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Յամալ. աշխարհի վերջն ու սկիզբը նրա …........8
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ահագչին անձրևի տակ …...................................................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Մնաս բարո՜վ, Գյումրի քաղաք…»…..............................20
*Արձագանքում են «Գարունին»….….....................................................................30
*[[Խաչիկ Դաշտենց|ԽԱՉԻԿ ԴԱՇՏԵՆՑ]]. Վարպետը Իրինդում ….........................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................33
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկու կյանք …......................................................................54
*[[Վասիլ Բիկով|ՎԱՍԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Գետագալարներ …......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................67
*ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................71
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................73
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Թռչուններ ….................................................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան]]ը [[լեզու|լեզվի]] մասին …................................................................79
*ՄԻՆԱՍ ԳՈՃԱՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]]ը՝ [[անգլերեն]] …................................................91
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. «Անցագիր դժոխքի համար»….......................................92
*[[Վլադիմիր Հարությունյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բարի չարությամբ …...........................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

* ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Հիպնոսը՝  բուժամիջոց ….............................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐՈ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Հանուն մարդու և գեղեցիկի ….........................................28
*ՌԵՆԱՏՈ ԳՈՒՏՈՒԶՈ. «Ամեն արվեստագետ պատմում է իր ապրածը…» …........86
*Նկարչի տան ցուցասրահներից ….......................................................................95


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Օրեր, տարիներ, մտորումներ …..........................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հայաստան, հայ ժողովուրդ …........................................10
*Վարպետի ժպիտը ….............................................................................................13
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*Արդի ամերիկյան պոեզիա ([[Գևորգ Էմին]]ի առաջաբանով) …...............................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրականության մեծերը Իսահակյանի մասին …...........................7, 30, 51, 57, 64
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Իր երկրի քաղաքացին ….......................................................8
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և դարը …...................................................14
*Երկու հարց երիտասարդ բանաստեղծներին …..................................................45
*[[Նշան Մուրադյան|ՆՇԱՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Իսահակյանի բանաստեղծական արվեստը՝ 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] հայացքով ….........................................................................................52
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՐՅԱՆ. Վարպետի թարգմանական էջերը …......................................58
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Վերնագիրը՝ վերջում …...............................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. «Գայանեն» ծնվում է երկրորդ անգամ …........................85


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍՔԱՆԱԶ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատգամներ՝ ասված 
*Մալայա Դիմիտրովկա փողոցի տանը …...............................................................4
*ՅԱԿՈՎ ԳՈՐԵԼԻԿ. Նա սիրում էր արևի և հանգած հրաբուխների իր երկիրը …...8
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Խորհրդածություններ պատանեկան սիրո մասին …...........45
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Սահման …............................................................................65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................17
*ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ. Երկու արկած ….....................................................................32
*ԷԼԻԶ ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ. Արսեն աղա (Մարո Մարգարյանի առաջաբանով) …...........37
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սրտամաշ անձրև …....................................................42

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հոկտեմբերյան երգեր ….........................................................................................2
*ՍԱՆԱՍԱՐ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................12
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................13
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................49
*[[Կադիրա|ԿԱԴՐԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Կայսին Կուլիև]]ի առաջաբանով) …..............53
*[[Ալեքսանդր Խուցիշվիլի|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ]]. Եղբայրություն …......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեհ ժողովրդի ոգին …......................................................60
*[[Լարիսա Մնացականյան|ԼԱՐԻՍԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Երիտասարդ Չարենցը …............................................92
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հանդիպում բանաստեղծի հետ …............................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Եվրիպիդեսը սովետահայ բեմում ….......................55
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Նա նվաճում է տարածությունը ….............................86


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«...Իմ լքված սրտի կարոտը անծայր» (երկխոսություն) …..................................14
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ձմեռային պատմվածքներ …..................................................2
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................11
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Օր առանց մայրամուտի ….................................................33

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................28
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................29
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................31
*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Սրտի ձայնը ….....................................................................57
*ՄԱՐՈՒՇ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Փյունիկ»-ում ապրել է բանաստեղծությունը …..............84
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծության տոհմիկ երակի հայտնագործումը …....85
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. [[Հակոբ Աղաբաբ]] …....................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Որ լեռներում է հիմա մեծ արվեստագետի սիրտը ….......62
*Արամ Վրույրի անտիպ նամակները Նիկոլայ Մառին (Ռոբերտ Փաշայանի առաջաբանով) …...............................................................74
*ԼԵՎՈՆ  ԱԼԱԹՅԱՆ. Թատրոնի պատմություն՝ նման ժողովրդի ճակատագրին …........................................................................79

*1975թ. «Գարուն» ամսագրում տպագրված նյութերի ցանկ …............................90

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13402</id>
      <timestamp>2013-02-07T20:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37958">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1975''' բաժինը:

== 1975 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................10
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատանու գլուխը ոչ թե անոթ է …..............................60
*ԱԼԲԵՐՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Հանճարի մանկության տանը …....................................87

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Սուրճի իմ ծառ …............................................................20
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սառուցյալ ուղի …....................................................................32
*ԶԱՎԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կանայք …...........................................................................77
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գաբոր Գարաի|ԳԱԲՈՐ ԳԱՐԱԻ]]. Անծանոթը Ռազլիվից .…...............................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով)…..................................................................6
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ապրելու մեկ օրը …..................................................51
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................55
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................56
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................57
*ԱՐԱՅԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*ՎԱՆ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Արվի Սիյգ|ԱՐՎԻ ՍԻՅԳ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................71
*[[Իմանտ Աուզին|ԻՄԱՆՏ ԱՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լենինյան հիսունհինգ հատորները …....................................................................3
*ՋՈՒԼՖԱ ՕՀԱՆՅԱՆ. [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ը՝ [[Եղիշե Չարենց]]ի թարգմանությամբ …...85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Երկու ներկայացման և հեռուստատեսային ուրիշ հոգսերի մասին… .......................................................................................90
*Խորհրդածություններ ցուցահանդեսից հետո ….................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը ….....................................2
*1975 կամ հեքիաթի ոսկե ջուրը …........................................................................10
*ԲԵՆԻԱՄԻՆ ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ. Սրտի խոսք ….............................................................34
*[[Վահան Դաքեսյան|ՎԱՀԱՆ ԴԱՔԵՍՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան]]ը Աթենքում …....................................55
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Սպիտակ պատեր …............................................35

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ներաշխարհ …...................................................................20
*ԳԵՂԵՑԻԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*ԳԵՎՈՐԳ ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................50
*ՍԵՆԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................51
*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................52
*ԼՈՒՍԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Օտար ափերում՝ հայրենիքը սրտում ….....................30
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Էտյուդ [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] մասին ….................................................62
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Գիրք բանաստեղծի ճամփի մասին …..................................65
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փոքր-ինչ պատմություն, իսկ ընդհանրապես գրախոսություն ….................................................................70
*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանությունը գրական ակտիվ պրոցես է ….....................77
*[[Հեկտոր Ռշտունի|ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծական նորագույն սերունդը …........................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Երիտասարդական շարժումները կապիտալի աշխարհում …...................................................................................43

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ.  Հին վարպետների ուղիով …...........................................74

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՐԱՆՏ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ.  Ոչ միայն □Արարատի□ մասին …....................................90


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................15
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …........66
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ….......................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Թիմուր Պուլատով|ԹԻՄՈՒՐ ՊՈՒԼԱՏՈՎ]]. Մոխրագույն, շիկակարմիր յակեր …..................................9
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Բաց երկնքի մահը …........................................................43
*ԼԵՎՈՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Թթի քաղցր արցունքները ….............................................54
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Կանայք և առյուծները և բազմաթիվ գունավոր օդապարիկներ …..........................................................60
*ՌՈԲԵՐՏ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ֆարիզա Ունգարիսինովա|ՖԱՐԻԶԱ ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................3
*[[Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկի|ՌՈԲԵՐՏ ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................5
*[[Վլադիմիր Բելյաև|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԵԼՅԱԵՎ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................8
*ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ՕՀԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ.  Հիշողություն …...............................................................38
*ԻՇԽԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Սլավա Գրաբսկի|ՍԼԱՎԱ ԳՐԱԲՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................39
*ՍԱԹԻԿ ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................40
*ԳԱԳԻԿ ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ. Լուսապատկերներ ….....................................................41

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*Մինաս …...............................................................................................................77

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԻՎԱՆՈՎ. Իրար նման, իրարից տարբեր …......................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ժամապահները …..............................................................9
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................28
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմության մեծ դասերը ….......................................50
*Մեր տունը մայր Հայրենիքն է …...........................................................................75
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Նահատակների մեծագույն հուշարձանը վերածնված Հայաստանն է …...............................................................................79
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ …........................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …...........................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

Դու հավերժող իմ Հայաստան (բանաստեղծություններ նվիրված Հայաստանին) …............................................2
*ՖԵԼԻՔՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Սեր իմ, Հայաստան ….....................................................22
*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայաստան …..................................................................24
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մասիսների հայացքի տակ …................................24
*[[Վահան Տերյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ]]. Երկիր Նաիրի ….......................................................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Պատանի սրտերի իշխանը ….............................................38
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ արձագանքը ….........................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մենք ենք, մեր լեռները ….....................................................................................92


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]].  Հաղթանակի ճամփաներով …...........................................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................32
*[[Շահեն Թաթիկյան|ՇԱՀԵՆ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նամակ պատերազմի վետերաններին …...........................48
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Համեստ մի հուշ …......................................................................52
*ՎԻԿՏՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հանդիպում «Վասիլի Տյորկինի» հեղինակի հետ ….......53
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Հաղթեցին մեծ տան զավակները ….....................................58
*ՍԱՄՎԵԼ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ. «Հաղթանակը մերն է լինելու …»…...........................64
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Որտե՞ղ ես ծնվել, որտե՞ղ …................................................87
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Սպասում են պատասխանի …..........................................91
*[[Մերուժան Տեր-Գյուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Իսկ դասը սկսվում է ուսուցչանոցից …...............94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................37
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Ռազմաճակատային խճանկար ….......................................46
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Անառագաստ նավակներ …............................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Ֆիրսով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՖԻՐՍՈՎ]]. Անմահության հանրապետություն ….................................20
*[[Գրիգորե Վիերու|ԳՐԻԳՈՐԵ ՎԻԵՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................26
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՅՈՒՐԻ ԻԳԻԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*Տաջիկական գրականության շաբաթին ընդառաջ …..........................................66


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. «Ցիտադել»-ի կործանումը …...................................30
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Իր երազներին հավատարիմ մարդը ….............................36
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Բալլադ զինվորի մասին …............................................42
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Անտառը հավաքում է իր փեշերը, ինչու՞ …...........................46
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Անտարբերությունն այս դեպքում՝ հավասարազոր է հանցագործության …..............................................................56
*ՌԱԴԻԿ ԽԱԼԱԹՅԱՆ. Երեք հանդիպում …..............................................................59
*ԱՐՍԵՆ ԿԱԿՈՍՅԱՆ. Կյանքի մի գույնը ….............................................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սատտոր Թուրսուն|ՍԱՏՏՈՐ ԹՈՒՐՍՈՒՆ]]. Հայրը …...............................................................................4
*[[Ռաֆայել Արամյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Երգում են ծղրիդները …....................................................12

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Արդի տաջիկական պոեզիա …...............................................................................2
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................25
*[[Արա Արթյան|ԱՐԱ ԱՐԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................27
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................28
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70
*[[Զավեն Կասյան|ԶԱՎԵՆ ԿԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. 20-րդ դարի էպոսը ….........................................................72
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. «Ես մի նոր զանգ եմ»….......................................................77
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծի սերն ու սիրերգը …......................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ. «Սանթա-Լուչիյա»…................................................87
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Էդգար Վարեզե …..........................................................91
*ԳՅՈՒՆՏԵՐ ՇՈՒԼԼԵՐ. Զրույց Վարեզեի հետ ….....................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Երեք նամակ՝ հազար-հազար հասցեով ….............................................................2
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Սիրո անմեկնելի աշխարհը …...........................................9
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Քարերը, որոնցով պատ են շարում ….................35
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Թվերի պոեզիան …................................................40
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Քաղաքը և բնությունը …...............................................44
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Գիտնականի արգասավոր ուղին ….............................50
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Զբոսայգի… իր անվանը չվայելող …..................................56
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Աստվածատուր …............................................................16
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ծառերը ….......................................................................58
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մորեխ …..........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................12
*ԱՐԱ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................26
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բառերի ճանապարհորդություն ….......................................30
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................32
*ՄԱՆՎԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. [[Շահան Շահնուր]] ….......................................................76
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] ստեղծագործական լաբորատորիայում …...........................................................86
*ԱԼԻՍ ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ. Օրեր անմոռաց …................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Միքելանջելո …........................................................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ. Կիրովոգրադից մինչև Վիեննա ….................................32
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օրագիր՝ իմ և ուրիշների համար ….....................................39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Կարմիր գույնը …..............................................................13
*[[Ալբերտ Բել|ԱԼԲԵՐՏ ԲԵԼ]]. Չնթոն ….........................................................................................25

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................2
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*ԱՐԾՎԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................6
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................8
*[[Ռամիս Ռիսկուլով|ՌԱՄԻՍ ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................22

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Շիրազ]] ….......................................................48
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Ի սեր մանուկների ….........................................................67
*[[Սարգիս հասրաթյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ]]. [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] հետքերով՝ Աստրախան …...............................72
*Անմահ [[Սայաթ-Նովա]] ….........................................................................................84
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Հայրենիք և բանաստեղծ …..............................................85
*[[դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Իրականության ճշմարիտ վերարտադրման գեղեցկությունը ….................................................................................................92
*[[Վլադիմիր Կիրակոսյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Որոնումներ, կռահումներ, հիպոթեզներ …...............94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ֆրեյդիզմը և ժամանակակից հոգեբանությունը ….........57

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հայկական արվեստի յուրահատուկ տարեգրություն …..........................................................................16
*Մեզ բոլորիս հարազատ ժողովրդական երաժշտությունը …..............................44
*ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ. «Վերածնունդի մարդը»….........................................................75
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Ներքին լուսանկարման պահերը …........................................79


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «Մենք աշխատել ենք, մեր զավակները նույնպես պետք է աշխատեն» …................................................2
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Յամալ. աշխարհի վերջն ու սկիզբը նրա …........8
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ահագչին անձրևի տակ …...................................................14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Մնաս բարո՜վ, Գյումրի քաղաք…»…..............................20
*Արձագանքում են «Գարունին»….….....................................................................30
*[[Խաչիկ Դաշտենց|ԽԱՉԻԿ ԴԱՇՏԵՆՑ]]. Վարպետը Իրինդում ….........................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................33
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկու կյանք …......................................................................54
*[[Վասիլ Բիկով|ՎԱՍԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Գետագալարներ …......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................67
*ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................71
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................73
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Թռչուններ ….................................................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան]]ը [[լեզու|լեզվի]] մասին …................................................................79
*ՄԻՆԱՍ ԳՈՃԱՅԱՆ. [[Պարույր Սևակ]]ը՝ [[անգլերեն]] …................................................91
*ՍԱՐԳԻՍ ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. «Անցագիր դժոխքի համար»….......................................92
*[[Վլադիմիր Հարությունյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բարի չարությամբ …...........................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

* ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Հիպնոսը՝  բուժամիջոց ….............................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐՈ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ. Հանուն մարդու և գեղեցիկի ….........................................28
*ՌԵՆԱՏՈ ԳՈՒՏՈՒԶՈ. «Ամեն արվեստագետ պատմում է իր ապրածը…» …........86
*Նկարչի տան ցուցասրահներից ….......................................................................95


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Օրեր, տարիներ, մտորումներ …..........................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Հայաստան, հայ ժողովուրդ …........................................10
*Վարպետի ժպիտը ….............................................................................................13
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Փակ սենյակը …...............................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*Արդի ամերիկյան պոեզիա ([[Գևորգ Էմին]]ի առաջաբանով) …...............................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Գրականության մեծերը Իսահակյանի մասին …...........................7, 30, 51, 57, 64
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Իր երկրի քաղաքացին ….......................................................8
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և դարը …...................................................14
*Երկու հարց երիտասարդ բանաստեղծներին …..................................................45
*[[Նշան Մուրադյան|ՆՇԱՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Իսահակյանի բանաստեղծական արվեստը՝ 
*[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] հայացքով ….........................................................................................52
*ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՐՅԱՆ. Վարպետի թարգմանական էջերը …......................................58
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Վերնագիրը՝ վերջում …...............................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. «Գայանեն» ծնվում է երկրորդ անգամ …........................85


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՍՔԱՆԱԶ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատգամներ՝ ասված 
*Մալայա Դիմիտրովկա փողոցի տանը …...............................................................4
*ՅԱԿՈՎ ԳՈՐԵԼԻԿ. Նա սիրում էր արևի և հանգած հրաբուխների իր երկիրը …...8
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Խորհրդածություններ պատանեկան սիրո մասին …...........45
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Սահման …............................................................................65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................17
*ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ. Երկու արկած ….....................................................................32
*ԷԼԻԶ ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ. Արսեն աղա (Մարո Մարգարյանի առաջաբանով) …...........37
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սրտամաշ անձրև …....................................................42

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Հոկտեմբերյան երգեր ….........................................................................................2
*ՍԱՆԱՍԱՐ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................12
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................13
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................15
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................49
*[[Կադիրա|ԿԱԴՐԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Կայսին Կուլիև]]ի առաջաբանով) …..............53
*[[Ալեքսանդր Խուցիշվիլի|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ]]. Եղբայրություն …......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեհ ժողովրդի ոգին …......................................................60
*[[Լարիսա Մնացականյան|ԼԱՐԻՍԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Երիտասարդ Չարենցը …............................................92
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հանդիպում բանաստեղծի հետ …............................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻԴԱ ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ. Եվրիպիդեսը սովետահայ բեմում ….......................55
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿԱՄԵՆՍԿԻ. Նա նվաճում է տարածությունը ….............................86


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«...Իմ լքված սրտի կարոտը անծայր» (երկխոսություն) …..................................14
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ձմեռային պատմվածքներ …..................................................2
*[[Ռուբեն Ֆիլյան|ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................11
*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Օր առանց մայրամուտի ….................................................33

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................28
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................29
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................31
*[[Գուրգեն Բորյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԲՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Սրտի ձայնը ….....................................................................57
*ՄԱՐՈՒՇ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Փյունիկ»-ում ապրել է բանաստեղծությունը …..............84
*[[Մելս Սանթոյան|ՄԵԼՍ ՍԱՆԹՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծության տոհմիկ երակի հայտնագործումը …....85
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. [[Հակոբ Աղաբաբ]] …....................................................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Որ լեռներում է հիմա մեծ արվեստագետի սիրտը ….......62
*Արամ Վրույրի անտիպ նամակները Նիկոլայ Մառին (Ռոբերտ Փաշայանի առաջաբանով) …...............................................................74
*ԼԵՎՈՆ  ԱԼԱԹՅԱՆ. Թատրոնի պատմություն՝ նման ժողովրդի ճակատագրին …........................................................................79

*1975թ. «Գարուն» ամսագրում տպագրված նյութերի ցանկ …............................90

[[Կատեգորիա:1975]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1976</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1837</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3602</id>
      <timestamp>2011-07-03T18:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):  [[Կատեգորիա:1976]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="181">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11923</id>
      <timestamp>2012-11-10T11:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14282</id>
      <timestamp>2013-03-23T17:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="434">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16034</id>
      <timestamp>2013-08-06T05:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="600">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16269</id>
      <timestamp>2013-08-09T06:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="735">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19241</id>
      <timestamp>2014-03-08T09:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="899">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 4]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19909</id>
      <timestamp>2014-05-26T00:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1062">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 4]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20461</id>
      <timestamp>2014-09-26T02:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1163">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 4]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Օննիկ Ֆըչըճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1931]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20553</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1274">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 4]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Սարգիս Աշճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. ):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Օննիկ Ֆըչըճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1931]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20554</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1274">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Խաչատուր Կանայան]], հայ մանկավարժ, լեզվաբան, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1881]]):
* [[Մարտի 8]] - [[Դև]], իրանահայ բանաստեղծ,նկարիչ, խմբագիր (ծնվ. [[1901]])։
* [[Մայիսի 4]] - [[Հովհաննես Դևեջյան]], հասարակական գործիչ, գրող, լրագրող, մանկավարժ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մայիսի 11]] - [[Հարություն Կուժունի]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Գեղամ Սարյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Դեկտեմբերի 21]] - [[Կարո Ղաֆադարյան]], հայ հնագետ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Արսեն Կիտուր]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Սարգիս Աշճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. ):
* [[Օննիկ Ֆըչըճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1931]]):

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1976 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3586</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7644</id>
      <timestamp>2012-03-06T09:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36713">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1976''' բաժինը:

== 1976 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]], ՍԱՐԳԻՍ ԲԱԼԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ հանցագործ դարձա .............63
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Արգասավոր ուղի .............................................................76
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անընդհատ և միշտ կենդանի աստվածուհի .................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Նամակներ մանկության կայարաններից ....................16
*ՍԻԼՎԱ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք ................................................................58
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ. Հիմարը ............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարո Մարգարյան|ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................48
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................51
*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................53
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հայ [[գյուղագրություն]]ը 19-րդ դարում ........................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Ձգտել եմ ստեղծել իմ սեփական ճանապարհը» ..................6
*ԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. «Պեպոն» վրացական թատրոնի բեմում ....................................87


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարուստ ու գեղեցիկ կյանքի հանրագումար (խոսում են համագումարի երիտասարդ պատգամավորները) ............................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կարծես քար են փնտրում ճանապարհից հեռացնելու ..................................................................................17
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Անցնող կյանքը ..................................................................23
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բնական և ... վարչական սահմաններ .............................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Զարմանալի սեր .........................................................................28
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Սպիտակ դրոշակներ ...........................................................65
*[[Ինտրա|ԻՆՏՐԱ]]. Երթալ, երթալ ..........................................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Մենք գիտենք ................................................................................2
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Կոմունիստները .....................................................................3
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................8
*ԱՆԻ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................10
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................11
*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. «Նոր ձայներ» կամ 46 բանաստեղծական հայտ ............36
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ.  Պատասխանատվության զգացումով ..............................41
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Ներաշխարհի լույսը .........................................................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գիտելի՞ք, թե՞ հավատ ....................................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Տիրանի աշխարհը .............................................................59


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դաստիարակել ոչ թե ընդօրինակողներ, այլ շարունակողներ ............................2
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Որպեսզի ջահը բոցկլտա ...............................................32
*«Գարունի» ելույթից հետո ...................................................................................48

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Սանձված խրխինջ ...............................................16
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Փոթորիկ ....................................................................................33
*ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ. Սպիտակ դրոշակներ ...........................................................49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ ........................................................26
*[[Ռազմիկ Տոնյան|ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................27
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................29
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................30

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բառի սահմանները ......................................................85
*[[Ալբերտ Արիստակեսյան|ԱԼԲԵՐՏ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. Ռեպլիկ՝ առանց մանրամասնելու ...........................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Թատերական Մոսկվա». Մինչ նոր հանդիպումներ .............................................7
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մաեստրոն ............................................................20
*ՄԱՆՈՒԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զիլճյան ծնծղաներ ..............................................................46


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Կուսակցության որոշումների ոգով ....................................4
*«Գարունին» պատասխանում են գրողների միության ավագ և նորագույն անդամները ............................................................................7
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................64
*ՎԱԼԵՐԻ ՇԻԿԱՆՅԱՆ. «Ուզում եմ քաղաք գնալ».................................................70
*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Շնորհակալություն, Հայաստան, շնորհակալություն, բանաստեղծ» .......................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ՎԻՐԱՊՅԱՆ. Ջնջվող ոտնահետքերով .................................................12
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ .............................................................16
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................20

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մովսես Յախշունց|ՄՈՎՍԵՍ ՅԱԽՇՈՒՆՑ]]. Երկու երգ՝ Լենինին ...............................................................3
*ՔԱՋԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................51
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................52
*ԽԱՉԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................53
*ԱՇՈՏ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայ նորագույն արձակի լեզվաոճական մի քանի առանձնահատկություններ ...................................................................80
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Գրողի լեզվական ընտրության ասպարեզը ..................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Եռանկյունին» և «Մեծ աշխարհը» .................................34
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Գեղանկարչություն ........................................................38
*Գնահատանքի խոսքեր՝ նկարիչ Երվանդ Քոչարի մասին ...................................48
*ԼԵՎՈՆ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Թորոս Ռոսլինի ձեռագրի վերջին հանգրվանը ....................56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԱՅԱՅԱՆ. Քանի՞ տարեկան է հայկական գորգը ........................76



=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Մի վշտանա, հող, մենք չենք երերա» ...............................43
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հնձված վարդակակաչներ կամ ստորագրության արժեքը ....59
*ՀՐԱՅՐ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ, ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. 
*Մի՞թե մեր երիտասարդները ծույլ են ..................................................................72
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Եվ կծնվեն գեղեցիկի քուրմերը .............................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. «Մարութա սարի ամպերը» պատմվածաշարից ...............16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Մայրը ........................................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Աշխարհը ո՜նց մեծացավ .............................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................................31
*ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................32
*ՇՄԱՎՈՆ  ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................34
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................36
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ ......................................................37
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................................39
*[[Մարցելյուս Մարտինայտես|ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................40
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Սիրո և հավատի պոեզիա ..........................................65
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մեր ժողովրդի անձնագիրը ...................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Փոքրիկ նկարիչների մեծ աշխարհը ................................5
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Եվ ամեն ինչ սկսվում է նորից ...........................................8
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. «Լավ կատարել գործը» ...................................................10
*ԲԵԼԱ ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ. «Պարում է հայկական բնաշխարհը» ...................................12

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Գնդակը Հովիվյանի մոտ է ..................................................91

==== Հումոր ====

*[[Ալֆոնս Ալլե|ԱԼՖՈՆՍ ԱԼԼԵ]]. Երկու պատմվածք .......................................................................88


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. «Մարդ լինելն ավելի դժվար է» .............................................65
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................70
*ՄԻՇԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ավազուտների, շեյկի, աղջիկների և այլնի մասին ................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վասիլի Շուկշին|ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ]]. Մինչև վերջին աքլորականչ ([[Արմեն Հովհաննիսյան]]ի վերջաբանով) .................................................................2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ ՂԱԶԻՅԱՆ. Անահիտ խնձորենին ......................................................54
*ՎԵՌԿՈՐ. Ձին և մահը ...........................................................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................26
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................28
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................29
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................30

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Հայկական «Հզոր խմբակը» ...........................................33
*Գրականության մեծերը [[Գաբրիել Սունդուկյան|Սունդուկյանի]] մասին ....................................................43
*ԹԵՌԼԻԿ ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ. Մեկնություն Պարույր Սևակի «Երգ երգոցի»................49
*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Բոդլերը խոսում է հայերեն ..................................................79
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Մարդկային շփման հարստությունը ...................................81
*ԿԱՐՈ ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ. Հայ-անգլիական գրական առնչությունների .............................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱԳՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Էլեկտրոնային մանրադիտակ .......................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մի քանի տերմինների և բառերի ոչ ճիշտ օգտագործման մասին .........................................................................................75
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Ստեփանոս Սյունեցին Իլիականի մասին .........................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍԱՆԴՐՈ ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ. «Պեպոյի» էկրանային համարժեքը ...............................44
*ԱՐԵՎՇԱՏ Ա. ԱՎԱԳՅԱՆ. Ճանապարհ, որ անցնում է հեքիաթների միջով ..........59
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. «Ճարտարապետությանը վերաբերվում եմ լուրջ և տանջալից» ..............................................................................................86

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Զորանաս, Վարդան .............................................93


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Իշկիգուլա–տղամարդկանց երկիր ......................36
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մարդն այցի է գնում սեփական շիրիմին ....................54
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ջրի, Սևանի և լճի ապագայի մասին ...........................59
*ՍԱՄՎԵԼ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ. «Ի՞նչ գրեմ հորս մասին»............................................62
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Ես երբեք չեմ լքելու նրան...»...........................64
*ԻՆՈԿԵՆՏԻ ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ. Վալ Պարաիսոյի թաց ասֆալտը .......................74
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. Զաբել Բոյաջյանը՝  հայոց դատի պաշտպան ....................87
*[[Վազգեն Սաֆարյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՖԱՐՅԱՆ]]. Հերոսության նոր ձև, որ հատուկ է մեր դարին ................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Վեց լուսանկար ...........................................................2
*[[Նիկոլայե Եսինենկու|ՆԻԿՈԼԱՅԵ ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ]]. Առաջին անգամ միայնակ ............................................22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԻԿ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................25
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................26
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................28
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................30
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................32
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Արևի սեփական շրջագծի մեջ .......................................82
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Համոզիչ մուտք ...............................................................85

=== ԱՐՎԵՍՏ ===

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Մինաս ...................................................................................50
*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Մենքը» ինչպես որ կա ....................................................66


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդուարդ Միլիտոնյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Եկա, տեսա և... ասացին ..............................................41
*Արձագանքում են «Գարունին» ............................................................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱԿԱՐՅԱՆ. Վիրահատության հինգերորդ ժամն է ................................58
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Զրույց Երևանի հետ ........................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կտակը ...............................................................................14
*[[Քարամ Ալ-Խատաբ|ՔԱՐԱՄ ԱԼ-ԽԱՏԱԲ]]. Դեպի արևը .............................................................................61
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Երկու պատմվածք .............................................................69

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................4
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................5
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................7
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................8
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................9
*ՍԱՍՈՒՆ ՍԱՌԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................10
*ՍԵԴԱ ԿՎՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................11
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................12
*ՀՐԱԶԴԱՆ ՀԱՅԿԵՆՑ. Բանաստեղծություններ .....................................................13

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Նորահայտ էջ՝ [[Շեքսպիր]]ի հայ թարգմանությունների պատմությունից ....................................................................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐՈ ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ. Թարմ, ամուր, հաստատ ([[Արամ Ղանալանյան]]ի առաջաբանով) .................................................................52
*ՔԵԹԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ. Նոր երգելաձևը գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ (Սվետլանա Սարգսյանի առաջաբանով) ....................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Ձգտում ..............................................................................89


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Մահվան չդատապարտել, բայց և չներել ................................35
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ճանապարհացույց, որ տանում է դեպի մարդիկ ......64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԲԵՆԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Խճուղու իր եզրով ...............................................................12
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Դեղին լողափը ...........................................................22
*[[Գրիգոր Տյուտունիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՈՒՆԻԿ]]. Երեք ողբ Ստեպանի վրա ..............................................26
*[[Ռոբերտ Շեկլի|ՌՈԲԵՐՏ ՇԵԿԼԻ]]. Ուխտագնացություն ի երկիր, Արքայական կամքը .................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................2
*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................5
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................6
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................8
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................10
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................33

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Հասունություն ......................................................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Մարդ-գիտնական-մասնագետ ...........................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ. Ներդաշնակություն ..........................................................42
*ՄԱՐՍԵԼ ՄԱՐՍՈ. Չխորտակել  լռության հրապույրը ..........................................83
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Սևերի և սպիտակների հրաշագործը ...........................86

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական 17  ակնթարթ ................................91


=== N10 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Խճճված ժամանակի քաղաքը ..........................................38
*[[Իոն Դրուցե|ԻՈՆ ԴՐՈՒՑԵ]]. Մարդու կարոտ ................................................................................8
*[[Ջորջե Մենյուկ|ՋՈՐՋԵ ՄԵՆՅՈՒԿ]]. Ստվերներ ...............................................................................13
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՌՈՇԿԱ. Իմ պապիկը .........................................................................16

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................................2
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................51
*ԱՐԱՅԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................53
*ՀԱՍՄԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................54
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................55
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................56
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ  ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................57
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................58
*Մոլդավ բանաստեղծներ ......................................................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Իրականություն և ֆանտաստիկա .......................................73
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երբ «սագերը «կո-կո» են անում» ...........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Չվաստակենք սերունդների նախատինքը .....................25
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Գոշավանք ................................................................................30
*ՄԱՐԻԱ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ես թռչում եմ Երևան ...........................................................61
*ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Բացահայտվող տաղանդի գաղտնիքները .......................66
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Նորի հավատարիմ մեկնաբանը ...................................71

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Կամքի հաղթանակ կամ մեն-մենակ դարպասապահի դեմ ............................................................................................84

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................90


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեում ..........................................................................2
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Ծրագրային փաստաթուղթ ..............................................5
*ՎԻԼԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամություն՝ խոր արմատներով ..................................20
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ .........24
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի կյանք ..............................................60
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Այստեղ ես վերջակետ չեմ դնում...»...........................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սեյդա Մետխբերդիկուլով|ՍԵՅԴԱ ՄԵՏԽԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ]]. Հայրը ........................................................................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԵԿՏՈՐ ԽԱՉԵՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................64
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................65
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (մի խումբ գրողների ու քննադատների կարծիքներով) ......................................66
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................76
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ (Հենրիկ Էդոյանի առաջաբանով)  ...78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Պատմության դասերը .......................................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Մեծամոր». քննարկում ենք «Երկրի երիտասարդությունը» ցուցահանդեսը ...36
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մտորումներ երիտասարդական կերպարվեստի շուրջ .....55
*ԳՐԻԳՈՐ ԽԱՆՋՅԱՆ. Պահի վարպետ վավերանկարիչը ........................................74

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................90


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ ............2

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Հարսանեկան ճամփորդություն ...................................10

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................26
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................28
*[[Հոբոս Ապեր|ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ................................................................29
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................31
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................33
*[[Կարպիս Ճանճիկյան|ԿԱՐՊԻՍ ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վազգեն Գաբրիելյան]]ի առաջաբանով) ..............................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Կարոտի կրակը ծածանող «խոնարհը»............................37
*[[Աքպեր Երևանլի|ԱՔՊԵՐ ԵՐԵՎԱՆԼԻ]]. Սիրո, բարեկամության ու պայքարի երգիչը ......................43
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Պատմություն ըստ [[Վիգեն Խեչումյան|Խեչումյանի]] ............................................62
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Իրականության գեղարվեստական յուրացումը ժամանակակից պոեզիայում ...............................................................................68
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Ինքնահաստատման ճանապարհին ....................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Ստրեսը» և ժամանակակից բժշկագիտությունը .............56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Հայ թատրոնի մեծ երախտավորը ...................................46
*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Արևի... Աբեղան ......................................................................47
*ՎԱՐԴԱՆ ԲԵԳՅԱՆ. Հայ բեմի լուսավոր ջահը ....................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ.  Բեռնարն ընդդեմ Դուզեի ................................................50
*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Տարոնի ժողովրդական երգերը .......................................77

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................86

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7645</id>
      <timestamp>2012-03-06T09:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՎԵՍՏ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36714">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1976''' բաժինը:

== 1976 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]], ՍԱՐԳԻՍ ԲԱԼԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ հանցագործ դարձա .............63
*ԼԱՈՒՐԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Արգասավոր ուղի .............................................................76
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Անընդհատ և միշտ կենդանի աստվածուհի .................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Նամակներ մանկության կայարաններից ....................16
*ՍԻԼՎԱ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Երկու պատմվածք ................................................................58
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ. Հիմարը ............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարո Մարգարյան|ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................48
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................51
*[[Լևոն Միրիջանյան|ԼԵՎՈՆ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................53
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հայ [[գյուղագրություն]]ը 19-րդ դարում ........................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Ձգտել եմ ստեղծել իմ սեփական ճանապարհը» ..................6
*ԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. «Պեպոն» վրացական թատրոնի բեմում ....................................87


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հարուստ ու գեղեցիկ կյանքի հանրագումար (խոսում են համագումարի երիտասարդ պատգամավորները) ............................4
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կարծես քար են փնտրում ճանապարհից հեռացնելու ..................................................................................17
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Անցնող կյանքը ..................................................................23
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բնական և ... վարչական սահմաններ .............................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Զարմանալի սեր .........................................................................28
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Սպիտակ դրոշակներ ...........................................................65
*[[Ինտրա|ԻՆՏՐԱ]]. Երթալ, երթալ ..........................................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Մենք գիտենք ................................................................................2
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Կոմունիստները .....................................................................3
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................8
*ԱՆԻ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................10
*ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................11
*ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................14

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. «Նոր ձայներ» կամ 46 բանաստեղծական հայտ ............36
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ.  Պատասխանատվության զգացումով ..............................41
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Ներաշխարհի լույսը .........................................................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գիտելի՞ք, թե՞ հավատ ....................................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Տիրանի աշխարհը .............................................................59


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դաստիարակել ոչ թե ընդօրինակողներ, այլ շարունակողներ ............................2
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՂԱՋՈՅԱՆ. Որպեսզի ջահը բոցկլտա ...............................................32
*«Գարունի» ելույթից հետո ...................................................................................48

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Սանձված խրխինջ ...............................................16
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Փոթորիկ ....................................................................................33
*ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ. Սպիտակ դրոշակներ ...........................................................49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ ........................................................26
*[[Ռազմիկ Տոնյան|ՌԱԶՄԻԿ ՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................27
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................29
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................30

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Բառի սահմանները ......................................................85
*[[Ալբերտ Արիստակեսյան|ԱԼԲԵՐՏ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. Ռեպլիկ՝ առանց մանրամասնելու ...........................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Թատերական Մոսկվա». Մինչ նոր հանդիպումներ .............................................7
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Մաեստրոն ............................................................20
*ՄԱՆՈՒԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Զիլճյան ծնծղաներ ..............................................................46


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Կուսակցության որոշումների ոգով ....................................4
*«Գարունին» պատասխանում են գրողների միության ավագ և նորագույն անդամները ............................................................................7
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................64
*ՎԱԼԵՐԻ ՇԻԿԱՆՅԱՆ. «Ուզում եմ քաղաք գնալ».................................................70
*ԷՄՄԱ ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ. «Շնորհակալություն, Հայաստան, շնորհակալություն, բանաստեղծ» .......................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ՎԻՐԱՊՅԱՆ. Ջնջվող ոտնահետքերով .................................................12
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ .............................................................16
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................20

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մովսես Յախշունց|ՄՈՎՍԵՍ ՅԱԽՇՈՒՆՑ]]. Երկու երգ՝ Լենինին ...............................................................3
*ՔԱՋԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................51
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................52
*ԽԱՉԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................53
*ԱՇՈՏ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայ նորագույն արձակի լեզվաոճական մի քանի առանձնահատկություններ ...................................................................80
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Գրողի լեզվական ընտրության ասպարեզը ..................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ. «Եռանկյունին» և «Մեծ աշխարհը» .................................34
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Գեղանկարչություն ........................................................38
*Գնահատանքի խոսքեր՝ նկարիչ Երվանդ Քոչարի մասին ...................................48
*ԼԵՎՈՆ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Թորոս Ռոսլինի ձեռագրի վերջին հանգրվանը ....................56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԳԱՅԱՅԱՆ. Քանի՞ տարեկան է հայկական գորգը ........................76



=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Մի վշտանա, հող, մենք չենք երերա» ...............................43
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հնձված վարդակակաչներ կամ ստորագրության արժեքը ....59
*ՀՐԱՅՐ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ, ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. 
*Մի՞թե մեր երիտասարդները ծույլ են ..................................................................72
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Եվ կծնվեն գեղեցիկի քուրմերը .............................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. «Մարութա սարի ամպերը» պատմվածաշարից ...............16
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Մայրը ........................................................................................49
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Աշխարհը ո՜նց մեծացավ .............................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Սարմեն|ՍԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................................31
*ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................32
*ՇՄԱՎՈՆ  ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................34
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................36
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ ......................................................37
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................................39
*[[Մարցելյուս Մարտինայտես|ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................40
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Սիրո և հավատի պոեզիա ..........................................65
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մեր ժողովրդի անձնագիրը ...................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Փոքրիկ նկարիչների մեծ աշխարհը ................................5
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Եվ ամեն ինչ սկսվում է նորից ...........................................8
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. «Լավ կատարել գործը» ...................................................10
*ԲԵԼԱ ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ. «Պարում է հայկական բնաշխարհը» ...................................12

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Գնդակը Հովիվյանի մոտ է ..................................................91

==== Հումոր ====

*[[Ալֆոնս Ալլե|ԱԼՖՈՆՍ ԱԼԼԵ]]. Երկու պատմվածք .......................................................................88


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. «Մարդ լինելն ավելի դժվար է» .............................................65
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................70
*ՄԻՇԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ավազուտների, շեյկի, աղջիկների և այլնի մասին ................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վասիլի Շուկշին|ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ]]. Մինչև վերջին աքլորականչ ([[Արմեն Հովհաննիսյան]]ի վերջաբանով) .................................................................2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ ՂԱԶԻՅԱՆ. Անահիտ խնձորենին ......................................................54
*ՎԵՌԿՈՐ. Ձին և մահը ...........................................................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................26
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................28
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................29
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................30

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ====

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Հայկական «Հզոր խմբակը» ...........................................33
*Գրականության մեծերը [[Գաբրիել Սունդուկյան|Սունդուկյանի]] մասին ....................................................43
*ԹԵՌԼԻԿ ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ. Մեկնություն Պարույր Սևակի «Երգ երգոցի»................49
*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Բոդլերը խոսում է հայերեն ..................................................79
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Մարդկային շփման հարստությունը ...................................81
*ԿԱՐՈ ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ. Հայ-անգլիական գրական առնչությունների .............................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱԳՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Էլեկտրոնային մանրադիտակ .......................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մի քանի տերմինների և բառերի ոչ ճիշտ օգտագործման մասին .........................................................................................75
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Ստեփանոս Սյունեցին Իլիականի մասին .........................78

==== ԱՐՎԵՍՏ==== 

*ՍԱՆԴՐՈ ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ. «Պեպոյի» էկրանային համարժեքը ...............................44
*ԱՐԵՎՇԱՏ Ա. ԱՎԱԳՅԱՆ. Ճանապարհ, որ անցնում է հեքիաթների միջով ..........59
*ԷՄԻԼ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. «Ճարտարապետությանը վերաբերվում եմ լուրջ և տանջալից» ..............................................................................................86

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Զորանաս, Վարդան .............................................93


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Իշկիգուլա–տղամարդկանց երկիր ......................36
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մարդն այցի է գնում սեփական շիրիմին ....................54
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ջրի, Սևանի և լճի ապագայի մասին ...........................59
*ՍԱՄՎԵԼ ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ. «Ի՞նչ գրեմ հորս մասին»............................................62
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Ես երբեք չեմ լքելու նրան...»...........................64
*ԻՆՈԿԵՆՏԻ ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ. Վալ Պարաիսոյի թաց ասֆալտը .......................74
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. Զաբել Բոյաջյանը՝  հայոց դատի պաշտպան ....................87
*[[Վազգեն Սաֆարյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՖԱՐՅԱՆ]]. Հերոսության նոր ձև, որ հատուկ է մեր դարին ................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Վեց լուսանկար ...........................................................2
*[[Նիկոլայե Եսինենկու|ՆԻԿՈԼԱՅԵ ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ]]. Առաջին անգամ միայնակ ............................................22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԻԿ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................25
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................26
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................28
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................30
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................32
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................34

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Արևի սեփական շրջագծի մեջ .......................................82
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Համոզիչ մուտք ...............................................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Մինաս ...................................................................................50
*ԱՆԵԼԿԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Մենքը» ինչպես որ կա ....................................................66

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդուարդ Միլիտոնյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Եկա, տեսա և... ասացին ..............................................41
*Արձագանքում են «Գարունին» ............................................................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱԿԱՐՅԱՆ. Վիրահատության հինգերորդ ժամն է ................................58
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Զրույց Երևանի հետ ........................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Կտակը ...............................................................................14
*[[Քարամ Ալ-Խատաբ|ՔԱՐԱՄ ԱԼ-ԽԱՏԱԲ]]. Դեպի արևը .............................................................................61
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Երկու պատմվածք .............................................................69

ՊՈԵԶԻԱ

*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................4
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................5
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................7
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................8
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................9
*ՍԱՍՈՒՆ ՍԱՌԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................10
*ՍԵԴԱ ԿՎՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................11
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................12
*ՀՐԱԶԴԱՆ ՀԱՅԿԵՆՑ. Բանաստեղծություններ .....................................................13

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Նորահայտ էջ՝ [[Շեքսպիր]]ի հայ թարգմանությունների պատմությունից ....................................................................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐՈ ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ. Թարմ, ամուր, հաստատ ([[Արամ Ղանալանյան]]ի առաջաբանով) .................................................................52
*ՔԵԹԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ. Նոր երգելաձևը գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ (Սվետլանա Սարգսյանի առաջաբանով) ....................85

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Ձգտում ..............................................................................89


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Մահվան չդատապարտել, բայց և չներել ................................35
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ճանապարհացույց, որ տանում է դեպի մարդիկ ......64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԲԵՆԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Խճուղու իր եզրով ...............................................................12
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Դեղին լողափը ...........................................................22
*[[Գրիգոր Տյուտունիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՈՒՆԻԿ]]. Երեք ողբ Ստեպանի վրա ..............................................26
*[[Ռոբերտ Շեկլի|ՌՈԲԵՐՏ ՇԵԿԼԻ]]. Ուխտագնացություն ի երկիր, Արքայական կամքը .................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................2
*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................5
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................6
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................8
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................10
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................33

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Հասունություն ......................................................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Մարդ-գիտնական-մասնագետ ...........................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ. Ներդաշնակություն ..........................................................42
*ՄԱՐՍԵԼ ՄԱՐՍՈ. Չխորտակել  լռության հրապույրը ..........................................83
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Սևերի և սպիտակների հրաշագործը ...........................86

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Օլիմպիական 17  ակնթարթ ................................91


=== N10 ===

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԼԱ ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Խճճված ժամանակի քաղաքը ..........................................38
*[[Իոն Դրուցե|ԻՈՆ ԴՐՈՒՑԵ]]. Մարդու կարոտ ................................................................................8
*[[Ջորջե Մենյուկ|ՋՈՐՋԵ ՄԵՆՅՈՒԿ]]. Ստվերներ ...............................................................................13
*ՎԱԼԵՆՏԻՆ ՌՈՇԿԱ. Իմ պապիկը .........................................................................16

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................................2
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................51
*ԱՐԱՅԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................53
*ՀԱՍՄԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................54
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................55
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................56
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ  ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................57
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................58
*Մոլդավ բանաստեղծներ ......................................................................................18

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Իրականություն և ֆանտաստիկա .......................................73
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երբ «սագերը «կո-կո» են անում» ...........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Չվաստակենք սերունդների նախատինքը .....................25
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Գոշավանք ................................................................................30
*ՄԱՐԻԱ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Ես թռչում եմ Երևան ...........................................................61
*ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Բացահայտվող տաղանդի գաղտնիքները .......................66
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Նորի հավատարիմ մեկնաբանը ...................................71

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Կամքի հաղթանակ կամ մեն-մենակ դարպասապահի դեմ ............................................................................................84

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................90


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեում ..........................................................................2
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Ծրագրային փաստաթուղթ ..............................................5
*ՎԻԼԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամություն՝ խոր արմատներով ..................................20
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ .........24
*ՍԱՐԻԲԵԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ դեպի կյանք ..............................................60
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Այստեղ ես վերջակետ չեմ դնում...»...........................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սեյդա Մետխբերդիկուլով|ՍԵՅԴԱ ՄԵՏԽԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ]]. Հայրը ........................................................................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԵԿՏՈՐ ԽԱՉԵՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................64
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................65
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (մի խումբ գրողների ու քննադատների կարծիքներով) ......................................66
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................76
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ (Հենրիկ Էդոյանի առաջաբանով)  ...78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Պատմության դասերը .......................................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Մեծամոր». քննարկում ենք «Երկրի երիտասարդությունը» ցուցահանդեսը ...36
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Մտորումներ երիտասարդական կերպարվեստի շուրջ .....55
*ԳՐԻԳՈՐ ԽԱՆՋՅԱՆ. Պահի վարպետ վավերանկարիչը ........................................74

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................90


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ ............2

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Հարսանեկան ճամփորդություն ...................................10

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................26
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................28
*[[Հոբոս Ապեր|ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ................................................................29
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՏԻԽՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................31
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................33
*[[Կարպիս Ճանճիկյան|ԿԱՐՊԻՍ ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վազգեն Գաբրիելյան]]ի առաջաբանով) ..............................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Կարոտի կրակը ծածանող «խոնարհը»............................37
*[[Աքպեր Երևանլի|ԱՔՊԵՐ ԵՐԵՎԱՆԼԻ]]. Սիրո, բարեկամության ու պայքարի երգիչը ......................43
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Պատմություն ըստ [[Վիգեն Խեչումյան|Խեչումյանի]] ............................................62
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Իրականության գեղարվեստական յուրացումը ժամանակակից պոեզիայում ...............................................................................68
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Ինքնահաստատման ճանապարհին ....................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Ստրեսը» և ժամանակակից բժշկագիտությունը .............56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ. Հայ թատրոնի մեծ երախտավորը ...................................46
*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Արևի... Աբեղան ......................................................................47
*ՎԱՐԴԱՆ ԲԵԳՅԱՆ. Հայ բեմի լուսավոր ջահը ....................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ.  Բեռնարն ընդդեմ Դուզեի ................................................50
*ՀԱՅԿԱԶ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Տարոնի ժողովրդական երգերը .......................................77

*Երգիծանքի տուն ..................................................................................................86

[[Կատեգորիա:1976]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1977</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5299</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11686</id>
      <timestamp>2012-10-30T06:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):  [[Կատեգորիա:1977]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12126</id>
      <timestamp>2012-12-04T19:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="318">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13198</id>
      <timestamp>2013-01-28T13:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="460">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13469</id>
      <timestamp>2013-02-14T06:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="592">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13723</id>
      <timestamp>2013-02-21T18:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="704">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13974</id>
      <timestamp>2013-03-11T09:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="847">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14141</id>
      <timestamp>2013-03-19T09:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1058">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16698</id>
      <timestamp>2013-08-16T20:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1173">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18939</id>
      <timestamp>2014-01-29T20:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1340">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19406</id>
      <timestamp>2014-04-19T21:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1473">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հուվարի 14]] - [[Անայիս Նին]], ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19407</id>
      <timestamp>2014-04-19T21:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1475">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Անայիս Նին]], ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19896</id>
      <timestamp>2014-05-24T18:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1575">== Ծնվածներ ==

* [[Հունիսի 24]] - [[Սարգիս Հովսեփյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ:
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Թոնդրակ]], հայ պատմագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Անայիս Նին]], ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Արարատ Ղարիբյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 17]] - [[Վասիլի Զեմլյակ]], ուկրաինացի արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Հունիսի 17]] - [[Ա Ին]], չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Հուլիսի 2]] - [[Վլադիմիր Նաբոկով]], ռուս և ամերիյան արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 28]] - [[Աշոտ Հայրապետյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Նոյեմբերի 10]] - [[Վահան Հովհաննիսյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, մանկավարժ, հոգևորական գործիչ, վարդապետ (ծնվ. [[1894]])։
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Աշոտ Գառնակերյան]], ռուսագիր հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Վիգեն Գլակ]], հայ արձակագիր, գրականագետ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1977 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3587</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7647</id>
      <timestamp>2012-03-06T15:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39593">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1977''' բաժինը:

== 1977 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ ............2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ճերմակ Շամշադին ............................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................16
*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Հույսի մեկ խորանարդիկը ............................................51
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...............................................................70
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Քամի ...............................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................59
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................61
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................63
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................65
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բառ]]ի կուլտուրա՞ն, թե վիպականությունը («Գարունի» հարցազրույցը) ..........77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ցինիզմը և դոնկիխոտությունը ...............................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Լույսի կանչ ......................................................................82

*Երգիծանք .............................................................................................................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հերոսական կյանքի վավերագրեր ...................................6
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Երեք դիմանկար ....................................................................10
*Միազավակությու՞ն, թե բազմազավակություն ...................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................32
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միայնակություն .................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................20
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՆԻԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................23
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................24
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................26
*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................29
*[[Ժոզե Մարիա դը Հերեիդա|ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ ՀԵՐԵԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) .................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հոգեհարազատ եղբայրություն ...........................................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Արժեքավոր ուսումնասիրություն .............................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆՈՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ժողովրդի կենսագրությունը կտավներում ...........................2
*Ն. ԿՐԻՎՈՆՈՍ.  Լվովցի քանդակագործը .............................................................70
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Նկարում եմ ջղերով ու արյունով»..............................80

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բրոնզ, որ ոսկու փայլ ուներ ..............................................30

*Երգիծանք..............................................................................................................90



=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ի՞նչն է պատճառը, Մեզ՝ մարդու տեղ դնելը .....................46
*ՍԻԼՎԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ուզում եմ հավատալ ............................................................52
*ՄԱԿԻՉ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Վիկինգների երկրի մեծ քաղաքացին ..........................54
*ԱՐՍԵՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Վկայում է հուշագիրը ........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................10
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Երեքնուկի դրախտ .............................................................31
*[[Խեյնո Վյալի|ԽԵՅՆՈ ՎՅԱԼԻ]]. Ջրհորի պատմությունը ..............................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*ՍԵԴԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................4
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................5
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................5
*ԳՈՀԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................6
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱՇԽԵՆ ԱԲԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................7
*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................8
*ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................9
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................73
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................74
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես է աշխատել [[Անտոն Չեխով|Չեխովը]] ...................................61
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ մատենագրությունը նոր գրական հայերեն թարգմանելու մասին .......................................................66
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ռեալիզմը և ֆանտաստիկան ......................................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հրաժեշտի խոսքեր՝ Վարդան Աճեմյանին ............................................................70
*ՐԱՖՖԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նկարչի հոգու գույները .............................................77
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դյուցազնավեպը՝ օպերայի և բալետի լեզվով .............83

*Երգիծանք .............................................................................................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Մեծամոր». Բնակավայրի դեմքն ու բնավորությունը ..........................................4
*Բելոռուսական «Մալադոսց» ամսագրի հյուրն է «Գարունը» .............................15
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իվան Զոիձեի արկածները Պոլսում ....................................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Արյունոտ հարսանիք ............................................35
*ՎԵՀԱՆՈՒՇ ԹԵՔՅԱՆ. Բժշկուհին ...........................................................................68
*[[Գեղամ Սևան|ԳԵՂԱՄ ՍԵՎԱՆ]]. «Մաեստրոն»..............................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պաբլո Ներուդա|ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱ]]. Ձոն Լենինին ..............................................................................2
*[[Այվո Լիխմուս|ԱՅՎՈ ԼԻԽՄՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................17
*[[Լեո Բոտնարու|ԼԵՈ ԲՈՏՆԱՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................18
*[[Պրիյդու Բեյեր|ՊՐԻՅԴՈՒ ԲԵՅԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................18
*[[Դալիլա Բեդիանիձե|ԴԱԼԻԼԱ ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................19
*[[Անտանաս Յոնինաս|ԱՆՏԱՆԱՍ ՅՈՆԻՆԱՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................19
*[[Օլեգ Խլեբնիկով|ՕԼԵԳ ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................20
*[[Մարա Զալիտե|ՄԱՐԱ ԶԱԼԻՏԵ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................20
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................33
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................59
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................61
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................67
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................71
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Հացը հաց է, քարը՝ քար»............................................21
*[[Շատուր Աղայան|ԾԱՏՈՒՐ ԱՂԱՅԱՆ]]. Աշխարհով մեկ. հայրենիքով հզոր ........................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Տիգրան Չուխաջյանի նորահայտ օպերան ....................26
*ՄԱԹԵՎՈՍ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Ինդիանա» օպերայի կլավիրի մասին ........................30
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զրնգուն ծիծաղից ողբերգության մատույցները ............78
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նրա մանկության Գյումրին .......................................88

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական զորավարի մասին ......................................42
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԲԱՀԱՐՅԱՆ.  Անտեսանելի. թափոններն ու մարդը .............................50
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մաորիների երկրում ................................................76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Սելավ ...................................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բորիս Օլեյնիկ|ԲՈՐԻՍ ՕԼԵՅՆԻԿ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................46
*ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................55
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................56
*[[Վարդան վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................65
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................66
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................67
*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. [[Դիստրիքոս]]ներ և [[քառյակ]]ներ ...............................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ը իր գործի հիմնական գծերով .......3
*ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ. Երիտասարդ գրողներին ...............................................14
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Գրականության պաշտպանության դիրքերում ......................16
*ՀՐԱՆՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նամակներ Դերենիկ Դեմիրճյանի արխիվից ..............21
*Դերենիկ Դեմիրճյանի լեզվական և ոճական ասույթներից ..................................25
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ. Բարդ, բայց և անմիջական ու պարզ մարդը .......27
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հիմա ես գործում եմ ոչ թե աղեղով, այլ գրչով»..............31
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Ժամանակը, տարածությունը և առարկայական աշխարհը «Վարդանանքում» ....................................................34
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՇԻՐԻՆՅԱՆ. «Մաշտոցը» մնաց անավարտ .........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Գարնան ցողի պես ................................................68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վան Գոգի կոմպոզիցիոն առաջին կտավը ...............71
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. «Բազմալեզու հումոր» .......................................................89

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական՝ զորավարի մասին ......................................4
*ԶԱՎԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Նրանք արհամարհում էին մահը ........................................12
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԿԱՊԼԱՆ. «Երանի նրան, ով այս աշխարհն է եկել նրա ճակատագրական պահին» .................................16
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աբովյան ..........................................................................56
*ՄԱՐՈ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ–ԹԱԹԻԿՅԱՆ.  Քեզ հետ՝ առանց քեզ .................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................33
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Ցայգանվագ ........................................................................66
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽՈՋՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................22
*ԼԵՎՈՆ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Մեծարենցյան նշմարներ ..................................................61
*[[Արբուն Տայան|ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ]]. Դանտեական .............................................................................79
*ԼԱՈՒՐԱ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. «[[Սասունցի Դավիթը]]»՝ [[ֆրանսերեն]] ...................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սևանի ապագան ............................................................49
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեղուն մեռնում է իր իսկ խայթից ...................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. «Պրավդան» Հայաստանի երաժշտական կյանքի մասին ..............................................................................24
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. «Ամեն ներկայացում ինձ համար պրեմիերա է» ............82
*ԲԵԼԱ ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ. Ուշագրավ գիրք՝ պարուհու մասին .....................................91

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Նետաձգություն ..................................................................85

*Երգիծանք .............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Սովետահայ բառարանագրության հրատապ խնդիրը .....26
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Ինտերնացիոնալիստները ..........................................36
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Լույսը միշտ սրտում ..................................................................59
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ազնիվ տքնության մարդը ..................................................67

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծանուն ճանապարհը ..................................................3
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Հեքիաթ-ֆիլմ փուչ ընկույզների մասին .................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Պատմվածքներ .........................................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................21
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................23
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................24
*ԼԵՎՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հնչյու՞ն, թե իմաստ ..................................................87
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Ասք հուշարձան .............................................................89
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հոգեբանի զրույցները ծնողների հետ ................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ՔՅՈՍԱՅԱՆ. «Կինոն խիզախության և բարության ավետաբեր է»........46
*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստի գործերով են դատում ժամանակի մասին ..........50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Դիմանկարի մի գույնը ..........................................92


=== N8 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ. Նոր սահմանադրությունը և երիտասարդությունը ............2
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություն և հող .....................................8
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանաչապատման տեմպերը ետ են մնում ................44
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Գնահատականից դեպի գնահատում ...........48
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հայկական ձեռագրերի... սիրտը (Բաբկեն Չուգասզյանի առաջաբանով) ...............................................................54
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Սարյակ սպանելու հաճույքը ...................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Տեր-Ղազարյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Արձանը .......................................................................19
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................29
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ]]. Լավ է (Աշխեն Ումրշատի առաջաբանով) ....................4
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................12
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................15
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................34
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................35
*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................53
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................77
*[[Էդգար Ալան Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ]]. Ագռավը ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով) ........................92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բազմաձայնություն ....................................................74
*ԻՆՈԿԵՆՏԻ ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ. Կարելի՞ է, արդյոք, գողանալ ավտոմեքենա .....87


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սոցիալիստական համաժողովրդական պետությունը և անհատը .......................2
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Օտար լեզվի ուսուցմանը՝ թթվածին .......................................61
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Քաջարան ........................................................................73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Իլչենկո|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԻԼՉԵՆԿՈ]]. Հրեշտակի օրը ................................................................11
*[[Յուրի Պոկալչուկ|ՅՈՒՐԻ ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ]]. Պրոֆեսոր Հայկի յոթ □ես□-ը ...............................................19
*[[Եվգեն Գուցալո|ԵՎԳԵՆ ԳՈՒՑԱԼՈ]]. Մատրոս-Մարուսիկը ..............................................................25
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Կապույտ կռունկներ ....................................................43
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Տորթ՝ տասնյոթ մոմերի համար .....................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուբոմիր Դիմիտերկո|ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................8
*[[Դիմիտրո Պավլիչկո|ԴԻՄԻՏՐՈ ՊԱՎԼԻՉԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................9
*[[Պավլո Տիչինա|ՊԱՎԼՈ ՏԻՉԻՆԱ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................10
*[[Լեոնիդ Պերվոմայսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................10
*[[Ալեքսանդր Պիդսուխա|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԻԴՍՈՒԽԱ]]. Բանաստեղծություններ ................................................10
*[[Պլատոն Վորոնկո|ՊԼԱՏՈՆ ՎՈՐՈՆԿՈ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................18
*[[Լեոնիդ Վիշեսլավսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................18
*[[Միկոլա Շերեմետ|ՄԻԿՈԼԱ ՇԵՐԵՄԵՏ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................24
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................37
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................58
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................79
*ԱՐԱՐԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................80
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լև Զոլոտայկին|ԼԵՎ ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ]]. Անշուշտ, պատմելու շատ բան կա .......................................33
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծի որդին .........................................................47
*[[Վիլ Բիկով|ՎԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Ջեկ Լոնդոնն ինքնասպան չէ ...........................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Միամիտ, բանական և ստեղծագործ ..................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ժամանակակից հայ  ճարտարապետության մի քանի հարցեր ...................................................................................................40
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Լույսով և ջերմությամբ համակված արվեստ ................82
*Կարծիքներ բացօթյա ցուցահանդեսի առթիվ ......................................................94

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Դատավորը բարձրացրեց Ռոմերոյի ձեռքը»....................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ստեղծագործության ազատությունը - գրողի խիղճն է ......2
*ԿԱՐԻՆԵ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Կարդարացնենք բարձր վստահությունը .......................4
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Ստավրոպոլյան գույներ ...............................................34
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դիլիջան ...........................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ. Մեղրը հացի վրա ..............................................................7
*[[Վասիլի Բելով|ՎԱՍԻԼԻ ԲԵԼՈՎ]]. Առավոտյան հանդիպումներ ......................................................17
*[[Յուրի Բոնդարև|ՅՈՒՐԻ ԲՈՆԴԱՐԵՎ]]. Ակնթարթներ .........................................................................24
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..........................................................46
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հեռավոր բլրի ձիավորները ................................................62
*ՍԱՆԱՍԱՐ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Գյուղամերձ ճանապարհին .........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Յուրի Սեմյոնով|ՅՈՒՐԻ ՍԵՄՅՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................5
*[[Լեոնիդ Մարտինով|ԼԵՈՆԻԴ ՄԱՐՏԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................5
*[[Նիկոլայ Ստարշինով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................6
*ՎԱՉԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................30
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................31
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................56
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ............................................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Ինքնատիպ արվեստ ...........................................................60
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Խորհրդածություններ՝ «հետաքննությամբ»...........................90

*Երգիծանք .............................................................................................................93


=== N11 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո... 17-77-ն է, հարցնում է Երևանը կամ հարցազրույց մայրաքաղաքների հետ ..........................................................................................8
*[[Արշալույս Արշարունի|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ]]. Ժամացույցը ..................................................................6
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Դեկրետ՝ հաշտության և հողի մասին ...............................35
*ԷԴՎԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Արևը լուսավորում է բոլորին ...........................................39
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Ծիծեռնակներ են այստեղ ապրում ...............................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. «Երբ թափվի գինին կապույտ վանդակում» ..................78
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. «...Հիշում եմ Հայաստանը»........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]]. Իմ առաջին չուստերը ............................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Հոկտեմբերյան երգեր .................................................................2
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Հոկտեմբերին ...........................17, 34, 38, 51, 52
*ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր ..............................................................................58

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Իմ Չարենցը» ......................................................................................................54
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. «Երեքի» դեկլարացիան, գրական փորձը և Եղիշե Չարենցը ..................................................................................................62
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Չարենցի սիրո լիրիկան ...............................................73
*ՌՈՄԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Եղիշե Չարենցը «[[Դրուժբա նարոդով]]» պարբերականի էջերում ........................................................................................78
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Մարդկային եղբայրության մատյանը ..............................83
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Հոկտեմբերը կոչեց քեզ հանճարեղ բանաստեղծ» .........91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Վերածնված ժողովրդի արվեստը ........................................................................18
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ. Չարենցի թանգարանը ..............................................93


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բաղիշ Հովսեփյան|ԲԱՂԻՇ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ........................................48
*[[Զավեն Դոլաբջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Քսաներորդ դարը և մարդու սիրտը ..................................68
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]]. Երրորդ սերունդ ........................................................2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Պերճ Զեյթունցյան]]ի առաջաբանով) .....37
*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Վերադարձ .......................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԽԻԹԱՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................35
*[[Անդրանիկ Թերզյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով)  ..................................................................64
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................66
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Պոետիկան գործողության մեջ ........................................57

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Հայագիտության օջախները Նևայի ափին .....................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ. Ճապոնական գեղանկարչություն (Քնարիկ Վարդանյանի առաջաբանով) ...............................................................88

*1977թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................91

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7648</id>
      <timestamp>2012-03-06T15:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N11 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39591">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1977''' բաժինը:

== 1977 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ ............2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ճերմակ Շամշադին ............................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................16
*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Հույսի մեկ խորանարդիկը ............................................51
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...............................................................70
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Քամի ...............................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................59
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................61
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................63
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................65
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բառ]]ի կուլտուրա՞ն, թե վիպականությունը («Գարունի» հարցազրույցը) ..........77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ցինիզմը և դոնկիխոտությունը ...............................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Լույսի կանչ ......................................................................82

*Երգիծանք .............................................................................................................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հերոսական կյանքի վավերագրեր ...................................6
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Երեք դիմանկար ....................................................................10
*Միազավակությու՞ն, թե բազմազավակություն ...................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................32
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միայնակություն .................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................20
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՆԻԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................23
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................24
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................26
*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................29
*[[Ժոզե Մարիա դը Հերեիդա|ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ ՀԵՐԵԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) .................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հոգեհարազատ եղբայրություն ...........................................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Արժեքավոր ուսումնասիրություն .............................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆՈՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ժողովրդի կենսագրությունը կտավներում ...........................2
*Ն. ԿՐԻՎՈՆՈՍ.  Լվովցի քանդակագործը .............................................................70
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Նկարում եմ ջղերով ու արյունով»..............................80

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բրոնզ, որ ոսկու փայլ ուներ ..............................................30

*Երգիծանք..............................................................................................................90



=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ի՞նչն է պատճառը, Մեզ՝ մարդու տեղ դնելը .....................46
*ՍԻԼՎԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ուզում եմ հավատալ ............................................................52
*ՄԱԿԻՉ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Վիկինգների երկրի մեծ քաղաքացին ..........................54
*ԱՐՍԵՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Վկայում է հուշագիրը ........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................10
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Երեքնուկի դրախտ .............................................................31
*[[Խեյնո Վյալի|ԽԵՅՆՈ ՎՅԱԼԻ]]. Ջրհորի պատմությունը ..............................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*ՍԵԴԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................4
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................5
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................5
*ԳՈՀԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................6
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱՇԽԵՆ ԱԲԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................7
*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................8
*ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................9
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................73
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................74
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես է աշխատել [[Անտոն Չեխով|Չեխովը]] ...................................61
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ մատենագրությունը նոր գրական հայերեն թարգմանելու մասին .......................................................66
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ռեալիզմը և ֆանտաստիկան ......................................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հրաժեշտի խոսքեր՝ Վարդան Աճեմյանին ............................................................70
*ՐԱՖՖԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նկարչի հոգու գույները .............................................77
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դյուցազնավեպը՝ օպերայի և բալետի լեզվով .............83

*Երգիծանք .............................................................................................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Մեծամոր». Բնակավայրի դեմքն ու բնավորությունը ..........................................4
*Բելոռուսական «Մալադոսց» ամսագրի հյուրն է «Գարունը» .............................15
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իվան Զոիձեի արկածները Պոլսում ....................................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Արյունոտ հարսանիք ............................................35
*ՎԵՀԱՆՈՒՇ ԹԵՔՅԱՆ. Բժշկուհին ...........................................................................68
*[[Գեղամ Սևան|ԳԵՂԱՄ ՍԵՎԱՆ]]. «Մաեստրոն»..............................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պաբլո Ներուդա|ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱ]]. Ձոն Լենինին ..............................................................................2
*[[Այվո Լիխմուս|ԱՅՎՈ ԼԻԽՄՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................17
*[[Լեո Բոտնարու|ԼԵՈ ԲՈՏՆԱՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................18
*[[Պրիյդու Բեյեր|ՊՐԻՅԴՈՒ ԲԵՅԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................18
*[[Դալիլա Բեդիանիձե|ԴԱԼԻԼԱ ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................19
*[[Անտանաս Յոնինաս|ԱՆՏԱՆԱՍ ՅՈՆԻՆԱՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................19
*[[Օլեգ Խլեբնիկով|ՕԼԵԳ ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................20
*[[Մարա Զալիտե|ՄԱՐԱ ԶԱԼԻՏԵ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................20
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................33
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................59
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................61
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................67
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................71
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Հացը հաց է, քարը՝ քար»............................................21
*[[Շատուր Աղայան|ԾԱՏՈՒՐ ԱՂԱՅԱՆ]]. Աշխարհով մեկ. հայրենիքով հզոր ........................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Տիգրան Չուխաջյանի նորահայտ օպերան ....................26
*ՄԱԹԵՎՈՍ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Ինդիանա» օպերայի կլավիրի մասին ........................30
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զրնգուն ծիծաղից ողբերգության մատույցները ............78
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նրա մանկության Գյումրին .......................................88

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական զորավարի մասին ......................................42
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԲԱՀԱՐՅԱՆ.  Անտեսանելի. թափոններն ու մարդը .............................50
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մաորիների երկրում ................................................76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Սելավ ...................................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բորիս Օլեյնիկ|ԲՈՐԻՍ ՕԼԵՅՆԻԿ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................46
*ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................55
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................56
*[[Վարդան վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................65
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................66
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................67
*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. [[Դիստրիքոս]]ներ և [[քառյակ]]ներ ...............................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ը իր գործի հիմնական գծերով .......3
*ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ. Երիտասարդ գրողներին ...............................................14
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Գրականության պաշտպանության դիրքերում ......................16
*ՀՐԱՆՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նամակներ Դերենիկ Դեմիրճյանի արխիվից ..............21
*Դերենիկ Դեմիրճյանի լեզվական և ոճական ասույթներից ..................................25
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ. Բարդ, բայց և անմիջական ու պարզ մարդը .......27
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հիմա ես գործում եմ ոչ թե աղեղով, այլ գրչով»..............31
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Ժամանակը, տարածությունը և առարկայական աշխարհը «Վարդանանքում» ....................................................34
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՇԻՐԻՆՅԱՆ. «Մաշտոցը» մնաց անավարտ .........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Գարնան ցողի պես ................................................68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վան Գոգի կոմպոզիցիոն առաջին կտավը ...............71
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. «Բազմալեզու հումոր» .......................................................89

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական՝ զորավարի մասին ......................................4
*ԶԱՎԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Նրանք արհամարհում էին մահը ........................................12
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԿԱՊԼԱՆ. «Երանի նրան, ով այս աշխարհն է եկել նրա ճակատագրական պահին» .................................16
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աբովյան ..........................................................................56
*ՄԱՐՈ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ–ԹԱԹԻԿՅԱՆ.  Քեզ հետ՝ առանց քեզ .................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................33
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Ցայգանվագ ........................................................................66
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽՈՋՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................22
*ԼԵՎՈՆ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Մեծարենցյան նշմարներ ..................................................61
*[[Արբուն Տայան|ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ]]. Դանտեական .............................................................................79
*ԼԱՈՒՐԱ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. «[[Սասունցի Դավիթը]]»՝ [[ֆրանսերեն]] ...................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սևանի ապագան ............................................................49
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեղուն մեռնում է իր իսկ խայթից ...................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. «Պրավդան» Հայաստանի երաժշտական կյանքի մասին ..............................................................................24
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. «Ամեն ներկայացում ինձ համար պրեմիերա է» ............82
*ԲԵԼԱ ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ. Ուշագրավ գիրք՝ պարուհու մասին .....................................91

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Նետաձգություն ..................................................................85

*Երգիծանք .............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Սովետահայ բառարանագրության հրատապ խնդիրը .....26
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Ինտերնացիոնալիստները ..........................................36
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Լույսը միշտ սրտում ..................................................................59
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ազնիվ տքնության մարդը ..................................................67

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծանուն ճանապարհը ..................................................3
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Հեքիաթ-ֆիլմ փուչ ընկույզների մասին .................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Պատմվածքներ .........................................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................21
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................23
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................24
*ԼԵՎՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հնչյու՞ն, թե իմաստ ..................................................87
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Ասք հուշարձան .............................................................89
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հոգեբանի զրույցները ծնողների հետ ................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ՔՅՈՍԱՅԱՆ. «Կինոն խիզախության և բարության ավետաբեր է»........46
*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստի գործերով են դատում ժամանակի մասին ..........50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Դիմանկարի մի գույնը ..........................................92


=== N8 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ. Նոր սահմանադրությունը և երիտասարդությունը ............2
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություն և հող .....................................8
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանաչապատման տեմպերը ետ են մնում ................44
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Գնահատականից դեպի գնահատում ...........48
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հայկական ձեռագրերի... սիրտը (Բաբկեն Չուգասզյանի առաջաբանով) ...............................................................54
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Սարյակ սպանելու հաճույքը ...................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Տեր-Ղազարյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Արձանը .......................................................................19
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................29
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ]]. Լավ է (Աշխեն Ումրշատի առաջաբանով) ....................4
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................12
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................15
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................34
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................35
*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................53
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................77
*[[Էդգար Ալան Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ]]. Ագռավը ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով) ........................92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բազմաձայնություն ....................................................74
*ԻՆՈԿԵՆՏԻ ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ. Կարելի՞ է, արդյոք, գողանալ ավտոմեքենա .....87


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սոցիալիստական համաժողովրդական պետությունը և անհատը .......................2
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Օտար լեզվի ուսուցմանը՝ թթվածին .......................................61
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Քաջարան ........................................................................73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Իլչենկո|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԻԼՉԵՆԿՈ]]. Հրեշտակի օրը ................................................................11
*[[Յուրի Պոկալչուկ|ՅՈՒՐԻ ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ]]. Պրոֆեսոր Հայկի յոթ □ես□-ը ...............................................19
*[[Եվգեն Գուցալո|ԵՎԳԵՆ ԳՈՒՑԱԼՈ]]. Մատրոս-Մարուսիկը ..............................................................25
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Կապույտ կռունկներ ....................................................43
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Տորթ՝ տասնյոթ մոմերի համար .....................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուբոմիր Դիմիտերկո|ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................8
*[[Դիմիտրո Պավլիչկո|ԴԻՄԻՏՐՈ ՊԱՎԼԻՉԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................9
*[[Պավլո Տիչինա|ՊԱՎԼՈ ՏԻՉԻՆԱ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................10
*[[Լեոնիդ Պերվոմայսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................10
*[[Ալեքսանդր Պիդսուխա|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԻԴՍՈՒԽԱ]]. Բանաստեղծություններ ................................................10
*[[Պլատոն Վորոնկո|ՊԼԱՏՈՆ ՎՈՐՈՆԿՈ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................18
*[[Լեոնիդ Վիշեսլավսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................18
*[[Միկոլա Շերեմետ|ՄԻԿՈԼԱ ՇԵՐԵՄԵՏ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................24
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................37
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................58
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................79
*ԱՐԱՐԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................80
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լև Զոլոտայկին|ԼԵՎ ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ]]. Անշուշտ, պատմելու շատ բան կա .......................................33
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծի որդին .........................................................47
*[[Վիլ Բիկով|ՎԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Ջեկ Լոնդոնն ինքնասպան չէ ...........................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Միամիտ, բանական և ստեղծագործ ..................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ժամանակակից հայ  ճարտարապետության մի քանի հարցեր ...................................................................................................40
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Լույսով և ջերմությամբ համակված արվեստ ................82
*Կարծիքներ բացօթյա ցուցահանդեսի առթիվ ......................................................94

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Դատավորը բարձրացրեց Ռոմերոյի ձեռքը»....................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ստեղծագործության ազատությունը - գրողի խիղճն է ......2
*ԿԱՐԻՆԵ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Կարդարացնենք բարձր վստահությունը .......................4
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Ստավրոպոլյան գույներ ...............................................34
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դիլիջան ...........................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ. Մեղրը հացի վրա ..............................................................7
*[[Վասիլի Բելով|ՎԱՍԻԼԻ ԲԵԼՈՎ]]. Առավոտյան հանդիպումներ ......................................................17
*[[Յուրի Բոնդարև|ՅՈՒՐԻ ԲՈՆԴԱՐԵՎ]]. Ակնթարթներ .........................................................................24
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..........................................................46
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հեռավոր բլրի ձիավորները ................................................62
*ՍԱՆԱՍԱՐ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Գյուղամերձ ճանապարհին .........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Յուրի Սեմյոնով|ՅՈՒՐԻ ՍԵՄՅՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................5
*[[Լեոնիդ Մարտինով|ԼԵՈՆԻԴ ՄԱՐՏԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................5
*[[Նիկոլայ Ստարշինով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................6
*ՎԱՉԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................30
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................31
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................56
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ............................................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Ինքնատիպ արվեստ ...........................................................60
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Խորհրդածություններ՝ «հետաքննությամբ»...........................90

*Երգիծանք .............................................................................................................93


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո... 17-77-ն է, հարցնում է Երևանը կամ հարցազրույց մայրաքաղաքների հետ ..........................................................................................8
*[[Արշալույս Արշարունի|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ]]. Ժամացույցը ..................................................................6
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Դեկրետ՝ հաշտության և հողի մասին ...............................35
*ԷԴՎԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Արևը լուսավորում է բոլորին ...........................................39
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Ծիծեռնակներ են այստեղ ապրում ...............................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. «Երբ թափվի գինին կապույտ վանդակում» ..................78
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. «...Հիշում եմ Հայաստանը»........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]]. Իմ առաջին չուստերը ............................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Հոկտեմբերյան երգեր .................................................................2
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Հոկտեմբերին ...........................17, 34, 38, 51, 52
*ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր ..............................................................................58

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Իմ Չարենցը» ......................................................................................................54
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. «Երեքի» դեկլարացիան, գրական փորձը և Եղիշե Չարենցը ..................................................................................................62
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Չարենցի սիրո լիրիկան ...............................................73
*ՌՈՄԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Եղիշե Չարենցը «[[Դրուժբա նարոդով]]» պարբերականի էջերում ........................................................................................78
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Մարդկային եղբայրության մատյանը ..............................83
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Հոկտեմբերը կոչեց քեզ հանճարեղ բանաստեղծ» .........91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Վերածնված ժողովրդի արվեստը ........................................................................18
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ. Չարենցի թանգարանը ..............................................93

=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բաղիշ Հովսեփյան|ԲԱՂԻՇ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ........................................48
*[[Զավեն Դոլաբջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Քսաներորդ դարը և մարդու սիրտը ..................................68
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]]. Երրորդ սերունդ ........................................................2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Պերճ Զեյթունցյան]]ի առաջաբանով) .....37
*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Վերադարձ .......................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԽԻԹԱՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................35
*[[Անդրանիկ Թերզյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով)  ..................................................................64
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................66
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Պոետիկան գործողության մեջ ........................................57

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Հայագիտության օջախները Նևայի ափին .....................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ. Ճապոնական գեղանկարչություն (Քնարիկ Վարդանյանի առաջաբանով) ...............................................................88

*1977թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................91

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13403</id>
      <timestamp>2013-02-07T20:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39621">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1977''' բաժինը:

== 1977 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Մոտեցող օվկիանոսը և հեռացող մարդիկ ............2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Ճերմակ Շամշադին ............................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................16
*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Հույսի մեկ խորանարդիկը ............................................51
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...............................................................70
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Քամի ...............................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................59
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................61
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................63
*ՇՈՂԻԿ ՍԱՖՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................65
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բառ]]ի կուլտուրա՞ն, թե վիպականությունը («Գարունի» հարցազրույցը) ..........77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ցինիզմը և դոնկիխոտությունը ...............................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Լույսի կանչ ......................................................................82

*Երգիծանք .............................................................................................................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հերոսական կյանքի վավերագրեր ...................................6
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Երեք դիմանկար ....................................................................10
*Միազավակությու՞ն, թե բազմազավակություն ...................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ընթրիք հինգ հոգու համար ......................................32
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միայնակություն .................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................20
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՆԻԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................23
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................24
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................26
*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................29
*[[Ժոզե Մարիա դը Հերեիդա|ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ ՀԵՐԵԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) .................................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հոգեհարազատ եղբայրություն ...........................................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Արժեքավոր ուսումնասիրություն .............................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆՈՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ժողովրդի կենսագրությունը կտավներում ...........................2
*Ն. ԿՐԻՎՈՆՈՍ.  Լվովցի քանդակագործը .............................................................70
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Նկարում եմ ջղերով ու արյունով»..............................80

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բրոնզ, որ ոսկու փայլ ուներ ..............................................30

*Երգիծանք..............................................................................................................90



=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ի՞նչն է պատճառը, Մեզ՝ մարդու տեղ դնելը .....................46
*ՍԻԼՎԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ուզում եմ հավատալ ............................................................52
*ՄԱԿԻՉ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Վիկինգների երկրի մեծ քաղաքացին ..........................54
*ԱՐՍԵՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Վկայում է հուշագիրը ........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................10
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Երեքնուկի դրախտ .............................................................31
*[[Խեյնո Վյալի|ԽԵՅՆՈ ՎՅԱԼԻ]]. Ջրհորի պատմությունը ..............................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*ՍԵԴԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................4
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................5
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................5
*ԳՈՀԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................6
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱՇԽԵՆ ԱԲԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................7
*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................8
*ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................9
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................73
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................74
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ինչպես է աշխատել [[Անտոն Չեխով|Չեխովը]] ...................................61
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ մատենագրությունը նոր գրական հայերեն թարգմանելու մասին .......................................................66
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ռեալիզմը և ֆանտաստիկան ......................................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հրաժեշտի խոսքեր՝ Վարդան Աճեմյանին ............................................................70
*ՐԱՖՖԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նկարչի հոգու գույները .............................................77
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դյուցազնավեպը՝ օպերայի և բալետի լեզվով .............83

*Երգիծանք .............................................................................................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Մեծամոր». Բնակավայրի դեմքն ու բնավորությունը ..........................................4
*Բելոռուսական «Մալադոսց» ամսագրի հյուրն է «Գարունը» .............................15
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իվան Զոիձեի արկածները Պոլսում ....................................63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Արյունոտ հարսանիք ............................................35
*ՎԵՀԱՆՈՒՇ ԹԵՔՅԱՆ. Բժշկուհին ...........................................................................68
*[[Գեղամ Սևան|ԳԵՂԱՄ ՍԵՎԱՆ]]. «Մաեստրոն»..............................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Պաբլո Ներուդա|ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱ]]. Ձոն Լենինին ..............................................................................2
*[[Այվո Լիխմուս|ԱՅՎՈ ԼԻԽՄՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................17
*[[Լեո Բոտնարու|ԼԵՈ ԲՈՏՆԱՐՈՒ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................18
*[[Պրիյդու Բեյեր|ՊՐԻՅԴՈՒ ԲԵՅԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................18
*[[Դալիլա Բեդիանիձե|ԴԱԼԻԼԱ ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................19
*[[Անտանաս Յոնինաս|ԱՆՏԱՆԱՍ ՅՈՆԻՆԱՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................19
*[[Օլեգ Խլեբնիկով|ՕԼԵԳ ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................20
*[[Մարա Զալիտե|ՄԱՐԱ ԶԱԼԻՏԵ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................20
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................33
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................59
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................61
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................67
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................71
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Հացը հաց է, քարը՝ քար»............................................21
*[[Շատուր Աղայան|ԾԱՏՈՒՐ ԱՂԱՅԱՆ]]. Աշխարհով մեկ. հայրենիքով հզոր ........................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Տիգրան Չուխաջյանի նորահայտ օպերան ....................26
*ՄԱԹԵՎՈՍ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Ինդիանա» օպերայի կլավիրի մասին ........................30
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զրնգուն ծիծաղից ողբերգության մատույցները ............78
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նրա մանկության Գյումրին .......................................88

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N5 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական զորավարի մասին ......................................42
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԲԱՀԱՐՅԱՆ.  Անտեսանելի. թափոններն ու մարդը .............................50
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Մաորիների երկրում ................................................76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Սելավ ...................................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բորիս Օլեյնիկ|ԲՈՐԻՍ ՕԼԵՅՆԻԿ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................46
*ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................55
*[[Ալեք Խաչունց|ԱԼԵՔ ԽԱՉՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................56
*[[Վարդան վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................65
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................66
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................67
*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. [[Դիստրիքոս]]ներ և [[քառյակ]]ներ ...............................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ը իր գործի հիմնական գծերով .......3
*ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ. Երիտասարդ գրողներին ...............................................14
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Գրականության պաշտպանության դիրքերում ......................16
*ՀՐԱՆՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նամակներ Դերենիկ Դեմիրճյանի արխիվից ..............21
*Դերենիկ Դեմիրճյանի լեզվական և ոճական ասույթներից ..................................25
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ. Բարդ, բայց և անմիջական ու պարզ մարդը .......27
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱԴՈՅԱՆ. «Հիմա ես գործում եմ ոչ թե աղեղով, այլ գրչով»..............31
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Ժամանակը, տարածությունը և առարկայական աշխարհը «Վարդանանքում» ....................................................34
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՇԻՐԻՆՅԱՆ. «Մաշտոցը» մնաց անավարտ .........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Գարնան ցողի պես ................................................68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վան Գոգի կոմպոզիցիոն առաջին կտավը ...............71
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. «Բազմալեզու հումոր» .......................................................89

*Երգիծանք..............................................................................................................90


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Վկայական՝ զորավարի մասին ......................................4
*ԶԱՎԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Նրանք արհամարհում էին մահը ........................................12
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԿԱՊԼԱՆ. «Երանի նրան, ով այս աշխարհն է եկել նրա ճակատագրական պահին» .................................16
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աբովյան ..........................................................................56
*ՄԱՐՈ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ–ԹԱԹԻԿՅԱՆ.  Քեզ հետ՝ առանց քեզ .................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................33
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..................................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Միսաք Մեծարենց|ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ]]. Ցայգանվագ ........................................................................66
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԽՈՋՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................22
*ԼԵՎՈՆ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Մեծարենցյան նշմարներ ..................................................61
*[[Արբուն Տայան|ԱՐԲՈՒՆ ՏԱՅԱՆ]]. Դանտեական .............................................................................79
*ԼԱՈՒՐԱ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ. «[[Սասունցի Դավիթը]]»՝ [[ֆրանսերեն]] ...................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սևանի ապագան ............................................................49
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեղուն մեռնում է իր իսկ խայթից ...................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. «Պրավդան» Հայաստանի երաժշտական կյանքի մասին ..............................................................................24
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. «Ամեն ներկայացում ինձ համար պրեմիերա է» ............82
*ԲԵԼԱ ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ. Ուշագրավ գիրք՝ պարուհու մասին .....................................91

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Նետաձգություն ..................................................................85

*Երգիծանք .............................................................................................................92


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քննարկվում է ՍՍՀՄ նոր սահմանադրության նախագիծը ....................................2
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Սովետահայ բառարանագրության հրատապ խնդիրը .....26
*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Ինտերնացիոնալիստները ..........................................36
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Լույսը միշտ սրտում ..................................................................59
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ազնիվ տքնության մարդը ..................................................67

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Մեծանուն ճանապարհը ..................................................3
*[[Ռուբեն Ֆիլյան|ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ]]. Հեքիաթ-ֆիլմ փուչ ընկույզների մասին .................................31
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Պատմվածքներ .........................................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................21
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................23
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................24
*ԼԵՎՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հնչյու՞ն, թե իմաստ ..................................................87
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Ասք հուշարձան .............................................................89
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հոգեբանի զրույցները ծնողների հետ ................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ՔՅՈՍԱՅԱՆ. «Կինոն խիզախության և բարության ավետաբեր է»........46
*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստի գործերով են դատում ժամանակի մասին ..........50

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Դիմանկարի մի գույնը ..........................................92


=== N8 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ. Նոր սահմանադրությունը և երիտասարդությունը ............2
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություն և հող .....................................8
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանաչապատման տեմպերը ետ են մնում ................44
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Գնահատականից դեպի գնահատում ...........48
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հայկական ձեռագրերի... սիրտը (Բաբկեն Չուգասզյանի առաջաբանով) ...............................................................54
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Սարյակ սպանելու հաճույքը ...................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Տեր-Ղազարյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Արձանը .......................................................................19
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................29
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...........................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ]]. Լավ է (Աշխեն Ումրշատի առաջաբանով) ....................4
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................12
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................15
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................34
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................35
*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................53
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................77
*[[Էդգար Ալան Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ]]. Ագռավը ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով) ........................92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բազմաձայնություն ....................................................74
*ԻՆՈԿԵՆՏԻ ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ. Կարելի՞ է, արդյոք, գողանալ ավտոմեքենա .....87


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սոցիալիստական համաժողովրդական պետությունը և անհատը .......................2
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Օտար լեզվի ուսուցմանը՝ թթվածին .......................................61
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Քաջարան ........................................................................73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Իլչենկո|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԻԼՉԵՆԿՈ]]. Հրեշտակի օրը ................................................................11
*[[Յուրի Պոկալչուկ|ՅՈՒՐԻ ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ]]. Պրոֆեսոր Հայկի յոթ □ես□-ը ...............................................19
*[[Եվգեն Գուցալո|ԵՎԳԵՆ ԳՈՒՑԱԼՈ]]. Մատրոս-Մարուսիկը ..............................................................25
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Կապույտ կռունկներ ....................................................43
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Տորթ՝ տասնյոթ մոմերի համար .....................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուբոմիր Դիմիտերկո|ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................8
*[[Դիմիտրո Պավլիչկո|ԴԻՄԻՏՐՈ ՊԱՎԼԻՉԿՈ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................9
*[[Պավլո Տիչինա|ՊԱՎԼՈ ՏԻՉԻՆԱ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................10
*[[Լեոնիդ Պերվոմայսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................10
*[[Ալեքսանդր Պիդսուխա|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԻԴՍՈՒԽԱ]]. Բանաստեղծություններ ................................................10
*[[Պլատոն Վորոնկո|ՊԼԱՏՈՆ ՎՈՐՈՆԿՈ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................18
*[[Լեոնիդ Վիշեսլավսկի|ԼԵՈՆԻԴ ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................18
*[[Միկոլա Շերեմետ|ՄԻԿՈԼԱ ՇԵՐԵՄԵՏ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................24
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................37
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................58
*ՍՈՒՐԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................79
*ԱՐԱՐԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................80
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լև Զոլոտայկին|ԼԵՎ ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ]]. Անշուշտ, պատմելու շատ բան կա .......................................33
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծի որդին .........................................................47
*[[Վիլ Բիկով|ՎԻԼ ԲԻԿՈՎ]]. Ջեկ Լոնդոնն ինքնասպան չէ ...........................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Միամիտ, բանական և ստեղծագործ ..................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ժամանակակից հայ  ճարտարապետության մի քանի հարցեր ...................................................................................................40
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Լույսով և ջերմությամբ համակված արվեստ ................82
*Կարծիքներ բացօթյա ցուցահանդեսի առթիվ ......................................................94

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Դատավորը բարձրացրեց Ռոմերոյի ձեռքը»....................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ստեղծագործության ազատությունը - գրողի խիղճն է ......2
*ԿԱՐԻՆԵ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Կարդարացնենք բարձր վստահությունը .......................4
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Ստավրոպոլյան գույներ ...............................................34
*ԹԱԴԵՎՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դիլիջան ...........................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ. Մեղրը հացի վրա ..............................................................7
*[[Վասիլի Բելով|ՎԱՍԻԼԻ ԲԵԼՈՎ]]. Առավոտյան հանդիպումներ ......................................................17
*[[Յուրի Բոնդարև|ՅՈՒՐԻ ԲՈՆԴԱՐԵՎ]]. Ակնթարթներ .........................................................................24
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..........................................................46
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հեռավոր բլրի ձիավորները ................................................62
*ՍԱՆԱՍԱՐ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Գյուղամերձ ճանապարհին .........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Յուրի Սեմյոնով|ՅՈՒՐԻ ՍԵՄՅՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................5
*[[Լեոնիդ Մարտինով|ԼԵՈՆԻԴ ՄԱՐՏԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................5
*[[Նիկոլայ Ստարշինով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................6
*ՎԱՉԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................30
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................31
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................56
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ............................................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Ինքնատիպ արվեստ ...........................................................60
*ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Խորհրդածություններ՝ «հետաքննությամբ»...........................90

*Երգիծանք .............................................................................................................93


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ալլո... 17-77-ն է, հարցնում է Երևանը կամ հարցազրույց մայրաքաղաքների հետ ..........................................................................................8
*[[Արշալույս Արշարունի|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ]]. Ժամացույցը ..................................................................6
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Դեկրետ՝ հաշտության և հողի մասին ...............................35
*ԷԴՎԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Արևը լուսավորում է բոլորին ...........................................39
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Ծիծեռնակներ են այստեղ ապրում ...............................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. «Երբ թափվի գինին կապույտ վանդակում» ..................78
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. «...Հիշում եմ Հայաստանը»........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նադո Մախմուդով|ՆԱԴՈ ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ]]. Իմ առաջին չուստերը ............................................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Հոկտեմբերյան երգեր .................................................................2
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Հոկտեմբերին ...........................17, 34, 38, 51, 52
*ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Անտիպ էջեր ..............................................................................58

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Իմ Չարենցը» ......................................................................................................54
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. «Երեքի» դեկլարացիան, գրական փորձը և Եղիշե Չարենցը ..................................................................................................62
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Չարենցի սիրո լիրիկան ...............................................73
*ՌՈՄԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Եղիշե Չարենցը «[[Դրուժբա նարոդով]]» պարբերականի էջերում ........................................................................................78
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Մարդկային եղբայրության մատյանը ..............................83
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Հոկտեմբերը կոչեց քեզ հանճարեղ բանաստեղծ» .........91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Վերածնված ժողովրդի արվեստը ........................................................................18
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ. Չարենցի թանգարանը ..............................................93

=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բաղիշ Հովսեփյան|ԲԱՂԻՇ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Հանդիպումներ Վարպետի հետ ........................................48
*[[Զավեն Դոլաբջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Քսաներորդ դարը և մարդու սիրտը ..................................68
*Արձագանքում են «Գարունին»............................................................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նիկոլայ Միրոշնիչենկո|ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ]]. Երրորդ սերունդ ........................................................2
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Պերճ Զեյթունցյան]]ի առաջաբանով) .....37
*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Վերադարձ .......................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԽԻԹԱՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................35
*[[Անդրանիկ Թերզյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Աբրահամ Ալիքյան]]ի առաջաբանով)  ..................................................................64
*ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................66
*ՌԱԶՄԻԿ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Պոետիկան գործողության մեջ ........................................57

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Հայագիտության օջախները Նևայի ափին .....................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՎԱՌԱ ԲՈՒԲՆՈՎԱ. Ճապոնական գեղանկարչություն (Քնարիկ Վարդանյանի առաջաբանով) ...............................................................88

*1977թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................91

[[Կատեգորիա:1977]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1978</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2495</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4870</id>
      <timestamp>2011-08-28T16:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։   [[Կատեգորիա:1978]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="186">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10119</id>
      <timestamp>2012-08-14T17:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="291">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 26]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10121</id>
      <timestamp>2012-08-14T17:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="291">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12388</id>
      <timestamp>2012-12-19T14:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="437">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13636</id>
      <timestamp>2013-02-16T20:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="563">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14318</id>
      <timestamp>2013-03-27T03:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="664">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14346</id>
      <timestamp>2013-03-27T08:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="664">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16289</id>
      <timestamp>2013-08-09T13:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="782">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16362</id>
      <timestamp>2013-08-10T06:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="997">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16778</id>
      <timestamp>2013-08-17T18:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1083">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17074</id>
      <timestamp>2013-08-24T23:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1220">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18031</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1317">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18821</id>
      <timestamp>2014-01-19T17:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1479">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20382</id>
      <timestamp>2014-07-20T23:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1588">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Արփի Ոսկանյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, լրագրող:
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Վահե Արսեն]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Եժի Կուրիլովիչ]], լեհ լեզվաբան, հնդեվրոպական, սեմական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ (ծնվ. [[1895]]):
* [[Հունվարի 29]] - [[Հակոբ Մնձուրի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1886]]):
* [[Փետրվարի 4]] - [[Արկադի Կուլեշով]], բելառուս բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Փետրվարի 24]] - [[Հավասի]], հայ գուսան (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 11]] - [[Հրանտ Տեր-Անդրեասյան]], հայ գրականագետ, պատմաբան, թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Նիկոլայ Ատարով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1907]])։ 
* [[Դեկտեմբերի 28]] - [[Հարալդ Հերդալ]], դանիացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Սոֆյա Խիթարյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1908]]):
* [[Վահան Խուդավերդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1891]]):
* [[Լևոն Շահոյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1907]]):

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1978 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3594</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7665</id>
      <timestamp>2012-03-07T20:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="38134">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1978''' բաժինը:

== 1978 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՇԻՐԻՆՅԱՆ. «…Որտեղից դուրս էին գալիս բարի սերմեր…»…............10
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Իմ սերնդի գարունը …...............................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վայրի ծաղիկների… կանչը …............................................47
*Ամենալավը՝ ամենափոքրիկներին …....................................................................60
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հայագետ հունգարուհին …....................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենախոսություն՝ մոլեգնությամբ ….................................2
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Տանը հաց, ձմերուկ, մածուն կա՞ ........................................…5
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Շեկոն …..................................................................................7
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սիրանուշ …...............................................................................21
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Իմ այգին ….......................................................................................44
*[[Հակոբ Նորունի|ՀԱԿՈԲ ՆՈՐՈՒՆԻ]]. Աղոթք սիրահար կնոջ ….........................................................54
*[[Ժան Կոկտո|ԺԱՆ ԿՈԿՏՈ]]. Ձայն մարդկային ….........................................................................85
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. «Դարի զավակը»…....................................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................16
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................52
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................54
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................56
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Նախածաղիկ և բեղմնափոշի…..........................................81
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Անդրադարձումներ»…...............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Շիրակցի գեղանկարիչը …...................................................66
*ՎԱՆԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ճարտարապետությունը և միասնության սկզբունքը ….....71

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Մալայա Զեմլյա …........................................................................2
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երանի վերադառնայիր, Վահիկ …...................................25
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Եվ մարդը կանգ առավ ….......................................................33
*ԼԵՎՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Ժաննա դ’Արկը և գործնական մարդը …..........................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. «Ղայսերիցիները»…...............................................................41
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................52
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................61
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................63
*Հին եգիպտական պոեզիա ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …........................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գառնիկ Անանյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Պատերազմի վայրերում …..................................................81
*ՄՈՒՇԵՂ ՆԱՐՅԱՆ. [[Եղիշե Չարենց]] և [[Սայաթ-Նովա]] …...........................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ. Պարգև խղճի ազնվությանը …..............................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպիսի՞ն պետք է լինի կոմերիտականը …..........................................................4
*ԼԵՎՈՆ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Լուսավոր ծիծեռնակը ….........................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԶԱԴԱՅԱՆ. Ոսկու սարը …....................................................................9
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. «Դու ծնվեցիր կյանքում մի լավ երգի համար»…..............13
*ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. «Երկաթե» Ֆելիքսի սերն ու քնքշանքը …..............................42
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Քաղցրահամ ջուրը և մարդը …......................................47
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Ժամանակավոր». մի՞թե նշանակում է «լքված»…..69

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Օրեր …...................................................................................18
*[[Սամվել Կարապետյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Առաջին ճամփորդություն …..........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աննա Ախմատովա|ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................52
*[[Մարինա Ցվետաևա|ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................53
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................54
*ՄԱՐԻԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................55
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԲԱԼԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................55
*[[Լեոն Պոլ-Ֆարգ|ԼԵՈՆ ՊՈԼ-ՖԱՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................56
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................57
*[[Լյուք Բերիմոն|ԼՅՈՒՔ ԲԵՐԻՄՈՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................59
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................62
*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գրողի քաղաքացիական խիղճը …...............................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԱՄԱՐԱ ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ. Հեռուստատեսությունը և դերասանը …......................74
*ԵԼԵՆԱ ԳՐԻՇԻՆԱ. Պարը նրա տարերքն է …........................................................78
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Սիրո և կարոտի երանգներ …..............................................84
*ԷԼԹՈՆ ՋՈՆ. Ես մնում եմ նույնը ….......................................................................94
*ԳԵՆԱԴԻ ՊՈԺԻԴԱԵՎ. «Re»…..............................................................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Խոսում են ՀամԼԿԵՄ XVII համագումարի պատգամավորները ….........................4
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Գարնանն ենք տեսնում մեր աշունը …............................7
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Երկու ակնարկ Մեղրիից …..........................................15
*ՀՐԱՆՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Ճիշտ հարցադրում ….............................................................38
*ԺԱՆՆԱ ՏԱՐԱՍՈՎԱ. Նախագծերը դուրս բերել թղթապանակներից …...............39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Թոմա …..............................................................................32
*ՍԵՐԺԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմվածք տղայի, հրացանի և գեղեցիկ աղջկա մասին …24
*[[Կարլոս Եղիազարյան|ԿԱՐԼՈՍ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փայտե կարկատաններով դարպասը ….......................26
*ԱԶԱՏ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Երջանիկ արքայազնը …........................................................48

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ժան Բրիեր|ԺԱՆ ԲՐԻԵՐ]]. Լենին …..............................................................................................2
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................13
*ԽՈՐԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................25
*ԵՐՎԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................29
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................30
*ՀԵՆՐԻԿ ԱՐԹԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................47
*ՅՈՒՐԻ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................82
*ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Որքան փոքր է հողագունդը …........................................83
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Սովորական օրվա երգիչը …...............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Աշոտ Հովհաննիսյան …....................................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՆԴՐՈ ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ. Ֆիլմ ժողովրդի վերածննդի մասին …...........................19
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ. «Ֆիլմի պաթոսը գեղեցիկի անմահությունն է» …..................22
*ԺԱՆՍԵՄ. «Հայաստանում արմատս գտա» (Շահեն Խաչատրյանի առաջաբանով) …68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Թատրոնի միջանկյալ օղակը …......................................78

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Դարպասի պահապանը …...................................................88


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅ. Հերոս մարտիկները ….................................................................................14
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Մարց ….........................................................................18
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Մոռացված նշխարներ …...................................................40
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Օշականի ճակատամարտը ….......................................47
*Սերն ընտրությունը կատարում է բնազդաբար և ճիշտ …...................................60
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հանդիպում [[Շահան Շահնուր]]ի վերջին հանգրվանում ….....85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Ռեպորտաժ մահվան հովտից …................................................2
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................28
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................55
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................56
*ԱՐԾՎԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................58
*ԱՍՊՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................71
*ԲԱՐՍԵՂ ՅԱՅԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Ռուբեն Մելիք|ՌՈՒԲԵՆ ՄԵԼԻՔ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Հավատի կշռույթով ….......................................................76
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բյորնսը՝ հայերեն …..........................................................78
*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Ժողովրդի հոգևոր իմաստությունները …............................80
*ԵՎԳԵՆԻ ԲՐԱՆԴԻՍ. Հարցերին պատասխանում է [[Ժյուլ Վեռն]]ը …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայացք՝ թափանցիկ օդի միջով ….............................30
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Անհատականության ուղին …..........................................82


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՈՆԻԴ ԻԼՅԻՉ ԲՐԵԺՆԵՎ …...................................................................................2
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Հայրերի դիմանկարը՝ որդիների համար …..........28
*ՍՈՒՐԵՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Երկու զինվոր …..................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վլադիմիր Հարությունյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Նաիրյան աստվածներ ….....................................51
*ՀԱՍՄԻԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Մանրապատումներ …....................................................95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ՝ մանուկների համար …..................................................48
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................73
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................79
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................82
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ. «Արձակում կարևորը կերպարն է» …...................................43

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը մեր հարստությունն են ….................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՋԻՄ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Նա տեսել է երևի արևային մի քաղաք…»…........................75


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Հայրերի դիմանկարը՝ որդիների համար …...........2
*ՎԻԼԵՆ ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ. Ինստիտուտը սպասում է լավագույններին …...........20
*ՌՈԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի դասագրքի թարգմանության առիթով …....................27
*Օրակարգի առաջին հարցը դասագրքերի որակն է («Գարունի» կլոր սեղանը) …................................................................................30
*ՄԱՐԳՈ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Երկու դրվագ հայ և ռուս մշակութային կապերի պատմությունից ….........................................65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Մանկության հուշերի մատյան …......................................40
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Մեր թաղեցին ….................................................................47
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Մեռյալները ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….............70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................24
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................45
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................69

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Նրա հերոսների աշխարհը ….........................................37
*ԻՆԳՄԱՐ ԲԵՐԳՄԱՆ. «Արվեստը իրական հրաշք է …»…......................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայկական ՍՍՀ նոր սահմանադրությունը ….........................................................2
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ջուր, ամենաստեղծ ջուր …...............................................8
*ՎԻԼԵՆ ՉԱԼԱԲՈՎ. Ուսանող, ինժեներ, մասնագետ …..........................................17
*Արձագանքում են մեր տպագրածին …................................................................36

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Փակ ծրար ….................................................................24
*[[Հուսիկ Խանդամուր|ՀՈՒՍԻԿ ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ]]. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Մուխթար Աուեզով|ՄՈՒԽԹԱՐ ԱՈՒԵԶՈՎ]]. Սգավոր գեղեցկուհին …....................................................40
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................14
*[[Վաչագան Սարգսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................15
*[[Էնդրե Ադի|ԷՆԴՐԵ ԱԴԻ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................22
*ԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................34
*ՍՐԲՈՒՀԻ ԱՐՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................47

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՋՈՒԼԵՏԱ ԱՎԱԳՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] ընծայագրերը …............................................77
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարու]] չարենցապատումը …...........................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Արվեստը բարության համբավաբերն է»…........................49
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Հայաստանի ձայնը …..............................................49
*ԱՌՆՈ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. «Երջանկություն է, երբ երգդ դառնում է ժողովրդի կյանքի մասնիկը» …............................................................................51
*ՆՈՆԱ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայկական գորգը ժողովրդի կենցաղում ….............................54
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Լույսը իրերի և կտավների միջև ….........................................63
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բնակչության հանգստի կազմակերպումը Չարենցավանի գլխավոր հատակագծում ….......................................................67
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Վարդան Աճեմյան …...............................................................72
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. «Շնորհալից վարպետքն իմաստունք…»….......................81

==== Հումոր ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մեղավորը …..................................................................94


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Մենախոսություն… ջրի թելադրանքով …..........................47
*ՄԱԿԻՉ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Լուսապայծառ Շահումյանը ….......................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վերջին ուսուցիչը …........................................................2
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Արմատներ …....................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................44
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................64
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Աշխատել և տառապել. ահա լավագույնը, ինչ ես անում եմ աշխարհում»…...........................................85
*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Կեցության քառուղիներում …............................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Գլաձոր՝ «երկրորդ Աթենք պանծալի»…............................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Տաճարների կառուցվածքի Վիտրուվիի տեսությունը և Գառնիի անտիկ տաճարը ….....................................66
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Մշակույթի գլուխգործոցները լոկ մի ժողովրդի հարստությունը չեն» ….............................................................71

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շախմատից անբաժան ….....................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]]. Ճանաչելը խորացնում է բարեկամությունը …..........................2
*ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Յունոստ Կոմսոմոլսկայա ....................................................…6
*ԿԻՄ ԻՎԱՆՑՈՎ. Քույրս …......................................................................................14
*ԱՆԵՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. «Սպարտակցի» աղջիկը …....................................................19
*ԱՂԱՎՆԻ ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ. Գյուղը լուսավորելու մեր առաջին փորձը …..................22
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԶԱԴԱՅԱՆ. Բարև, ծիածան …............................................................32
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բարեկամության առհավատչյան …...................................75
*ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Բաց նամակ …...................................................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Բոնդարև|ՅՈՒՐԻ ԲՈՆԴԱՐԵՎ]]. Եզերք …................................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Դարի մայրուղի …...............................................................25
*[[Սերգեյ Եսենին|ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Վալերի Բրյուսով|ՎԱԼԵՐԻ ԲՐՅՈՒՍՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................37
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39
*[[Անդրեյ Վոզնեսենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................40
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................42
*[[Անդրեյ Դեմենտև|ԱՆԴՐԵՅ ԴԵՄԵՆՏԵՎ]]. Բանաստեղծություններ …................................................44
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................64
*ՄխԻԹԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. «Հիասքանչ ու ցասումնալի աշխարհում»….....................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. «Գիտնականի կյանքը անմնացորդ նվիրում է…»…......46
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան]]ը պատմաբան …...........68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայոց ճարտարապետության հրաշքը …...........................27
*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. «Խելքից պատուհասի» առաջին բեմադրությունը հայ թատրոնում …......................................................55
*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջին ռուս նկարիչները Հայաստանում ….......................60


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Այնտեղ՝ Գժարի ափին …..............................................2
*[[Մրագո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ո՞վ է Հարություն Բաղդասարը …......................................28
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բարեփոխու՞մ, թե վերափոխում …..........................................70
*[[ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Նկատառումներ՝ քննությունների առիթով …...................74
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մեհտի Հուսեյին|ՄԵՀՏԻ ՀՈՒՍԵՅԻՆ]]. «Մնաք բարով, ընկերներ, մենք ուժեղ ենք մահից»…..........7
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Գիգին ղեկի մոտ ….............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գրիգոլ Աբաշիձե|ԳՐԻԳՈԼ ԱԲԱՇԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................66
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................79
*ՌՈՒԶԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................80
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ոսկի կամուրջ ….................................................................16
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Զրույց գրքի և բանաստեղծի հետ …...............................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ. Հայաստանը քաղաքակրթության պատմության մեջ …..............................................................................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երբ որոնումը հասնում է նպատակին ….......................13
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Երգ, որ մնաց կիսատ …......................................................24
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Եռապատկեր …...........................................................81


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Եռանկյունու… չորրորդ կողմը …........................................32
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Կարմիր գիրքը» ահազանգում է …...........................44
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Մեռած ղողանջներ …............................................................47
*ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Չմոռանանք հիվանդի հուզաշխարհը …......................70
*ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Երկու շաբաթ ինկերի երկրում …................................77
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Կանթեղ, որ շարունակում է ջերմացնել մեր սրտերը …...........82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Պարաշյուտից կախված մի տաք, թպրտացող սիրտ …..15
*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Ծովափին ….....................................................................22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. «Սրբազան պատերազմ» …................................................6
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................9
*ՖՐՈՒՆԶԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................40
*ՖՐԵԴ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................42
*[[Դիանա Ուկելբա|ԴԻԱՆԱ ՈՒԿԼԵԲԱ]]. Բանաստեղծություններ (Կարեն Սմբատյանի առաջաբանով) …................................................................81
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հայագիտության չարքաշ մշակն ու դասականը …...............36
*ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Երևակայություն, ոգեշնչում, ազատագրում …......84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՎԵՏ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. «Ես հավատում եմ իմ ունկնդրին»….....................................2
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ. Հեռուստատեսությունը և մարդը …............................10
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐՈՆՅԱՆ. Հանդիպում վարագույրը իջնելուց առաջ ….......................74
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. ԱԲԲԱ–անսպասելի ծնունդ, գլխապտույտ հաջողություն ….............................................................................81

*Հումոր …................................................................................................................90

*1978թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................91</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7673</id>
      <timestamp>2012-03-07T22:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="38163">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1978''' բաժինը:

== 1978 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՇԻՐԻՆՅԱՆ. «…Որտեղից դուրս էին գալիս բարի սերմեր…»…............10
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Իմ սերնդի գարունը …...............................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վայրի ծաղիկների… կանչը …............................................47
*Ամենալավը՝ ամենափոքրիկներին …....................................................................60
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հայագետ հունգարուհին …....................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենախոսություն՝ մոլեգնությամբ ….................................2
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Տանը հաց, ձմերուկ, մածուն կա՞ ........................................…5
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Շեկոն …..................................................................................7
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սիրանուշ …...............................................................................21
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Իմ այգին ….......................................................................................44
*[[Հակոբ Նորունի|ՀԱԿՈԲ ՆՈՐՈՒՆԻ]]. Աղոթք սիրահար կնոջ ….........................................................54
*[[Ժան Կոկտո|ԺԱՆ ԿՈԿՏՈ]]. Ձայն մարդկային ….........................................................................85
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. «Դարի զավակը»…....................................................................94

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................16
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................52
*ՍԵՐԳԵՅ ԿԱՐԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................54
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................56
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................59
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Նախածաղիկ և բեղմնափոշի…..........................................81
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Անդրադարձումներ»…...............................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Շիրակցի գեղանկարիչը …...................................................66
*ՎԱՆԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ճարտարապետությունը և միասնության սկզբունքը ….....71

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Մալայա Զեմլյա …........................................................................2
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Երանի վերադառնայիր, Վահիկ …...................................25
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Եվ մարդը կանգ առավ ….......................................................33
*ԼԵՎՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Ժաննա դ’Արկը և գործնական մարդը …..........................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՎՅԱՆ. «Ղայսերիցիները»…...............................................................41
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................52
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................61
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................63
*Հին եգիպտական պոեզիա ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …........................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գառնիկ Անանյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Պատերազմի վայրերում …..................................................81
*ՄՈՒՇԵՂ ՆԱՐՅԱՆ. [[Եղիշե Չարենց]] և [[Սայաթ-Նովա]] …...........................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ. Պարգև խղճի ազնվությանը …..............................92


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպիսի՞ն պետք է լինի կոմերիտականը …..........................................................4
*ԼԵՎՈՆ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Լուսավոր ծիծեռնակը ….........................................................6
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԶԱԴԱՅԱՆ. Ոսկու սարը …....................................................................9
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. «Դու ծնվեցիր կյանքում մի լավ երգի համար»…..............13
*ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. «Երկաթե» Ֆելիքսի սերն ու քնքշանքը …..............................42
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Քաղցրահամ ջուրը և մարդը …......................................47
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Ժամանակավոր». մի՞թե նշանակում է «լքված»…..69

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Օրեր …...................................................................................18
*[[Սամվել Կարապետյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Առաջին ճամփորդություն …..........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աննա Ախմատովա|ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................52
*[[Մարինա Ցվետաևա|ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................53
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................54
*ՄԱՐԻԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................55
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԲԱԼԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................55
*[[Լեոն Պոլ-Ֆարգ|ԼԵՈՆ ՊՈԼ-ՖԱՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................56
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................57
*[[Լյուք Բերիմոն|ԼՅՈՒՔ ԲԵՐԻՄՈՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................59
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................61
*[[Պոլ Էլյուար|ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................62
*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գրողի քաղաքացիական խիղճը …...............................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԱՄԱՐԱ ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ. Հեռուստատեսությունը և դերասանը …......................74
*ԵԼԵՆԱ ԳՐԻՇԻՆԱ. Պարը նրա տարերքն է …........................................................78
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Սիրո և կարոտի երանգներ …..............................................84
*ԷԼԹՈՆ ՋՈՆ. Ես մնում եմ նույնը ….......................................................................94
*ԳԵՆԱԴԻ ՊՈԺԻԴԱԵՎ. «Re»…..............................................................................90


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Խոսում են ՀամԼԿԵՄ XVII համագումարի պատգամավորները ….........................4
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Գարնանն ենք տեսնում մեր աշունը …............................7
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Երկու ակնարկ Մեղրիից …..........................................15
*ՀՐԱՆՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Ճիշտ հարցադրում ….............................................................38
*ԺԱՆՆԱ ՏԱՐԱՍՈՎԱ. Նախագծերը դուրս բերել թղթապանակներից …...............39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Թոմա …..............................................................................32
*ՍԵՐԺԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմվածք տղայի, հրացանի և գեղեցիկ աղջկա մասին …24
*[[Կարլոս Եղիազարյան|ԿԱՐԼՈՍ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Փայտե կարկատաններով դարպասը ….......................26
*ԱԶԱՏ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Երջանիկ արքայազնը …........................................................48

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ժան Բրիեր|ԺԱՆ ԲՐԻԵՐ]]. Լենին …..............................................................................................2
*[[Հենրիկ Թումանյան|ՀԵՆՐԻԿ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................13
*ԽՈՐԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................25
*ԵՐՎԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................29
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................30
*ՀԵՆՐԻԿ ԱՐԹԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................47
*ՅՈՒՐԻ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................82
*ԳԱՌՆԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Որքան փոքր է հողագունդը …........................................83
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Սովորական օրվա երգիչը …...............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Աշոտ Հովհաննիսյան …....................................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՆԴՐՈ ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ. Ֆիլմ ժողովրդի վերածննդի մասին …...........................19
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ. «Ֆիլմի պաթոսը գեղեցիկի անմահությունն է» …..................22
*ԺԱՆՍԵՄ. «Հայաստանում արմատս գտա» (Շահեն Խաչատրյանի առաջաբանով) …68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Թատրոնի միջանկյալ օղակը …......................................78

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Դարպասի պահապանը …...................................................88


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅ. Հերոս մարտիկները ….................................................................................14
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Մարց ….........................................................................18
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Մոռացված նշխարներ …...................................................40
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Օշականի ճակատամարտը ….......................................47
*Սերն ընտրությունը կատարում է բնազդաբար և ճիշտ …...................................60
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Հանդիպում [[Շահան Շահնուր]]ի վերջին հանգրվանում ….....85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԻՄ ՂԱԼԱՉՅԱՆ. Ռեպորտաժ մահվան հովտից …................................................2
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................34

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................28
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................55
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................56
*ԱՐԾՎԻԿ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................58
*ԱՍՊՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................71
*ԲԱՐՍԵՂ ՅԱՅԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Ռուբեն Մելիք|ՌՈՒԲԵՆ ՄԵԼԻՔ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Արշակյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Հավատի կշռույթով ….......................................................76
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բյորնսը՝ հայերեն …..........................................................78
*ԼԵՎՈՆ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Ժողովրդի հոգևոր իմաստությունները …............................80
*ԵՎԳԵՆԻ ԲՐԱՆԴԻՍ. Հարցերին պատասխանում է [[Ժյուլ Վեռն]]ը …......................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայացք՝ թափանցիկ օդի միջով ….............................30
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Անհատականության ուղին …..........................................82


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՈՆԻԴ ԻԼՅԻՉ ԲՐԵԺՆԵՎ …...................................................................................2
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Հայրերի դիմանկարը՝ որդիների համար …..........28
*ՍՈՒՐԵՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Երկու զինվոր …..................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վլադիմիր Հարությունյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Նաիրյան աստվածներ ….....................................51
*ՀԱՍՄԻԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Մանրապատումներ …....................................................95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ՝ մանուկների համար …..................................................48
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................73
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................79
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................82
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ. «Արձակում կարևորը կերպարն է» …...................................43

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը մեր հարստությունն են ….................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՋԻՄ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Նա տեսել է երևի արևային մի քաղաք…»…........................75


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Հայրերի դիմանկարը՝ որդիների համար …...........2
*ՎԻԼԵՆ ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ. Ինստիտուտը սպասում է լավագույններին …...........20
*ՌՈԲԵՐՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի դասագրքի թարգմանության առիթով …....................27
*Օրակարգի առաջին հարցը դասագրքերի որակն է («Գարունի» կլոր սեղանը) …................................................................................30
*ՄԱՐԳՈ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Երկու դրվագ հայ և ռուս մշակութային կապերի պատմությունից ….........................................65

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Մանկության հուշերի մատյան …......................................40
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Մեր թաղեցին ….................................................................47
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋԵՅՄՍ ՋՈՅՍ]]. Մեռյալները ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) ….............70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................24
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................45
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................69

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Նրա հերոսների աշխարհը ….........................................37
*ԻՆԳՄԱՐ ԲԵՐԳՄԱՆ. «Արվեստը իրական հրաշք է …»…......................................92


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայկական ՍՍՀ նոր սահմանադրությունը ….........................................................2
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ջուր, ամենաստեղծ ջուր …...............................................8
*ՎԻԼԵՆ ՉԱԼԱԲՈՎ. Ուսանող, ինժեներ, մասնագետ …..........................................17
*Արձագանքում են մեր տպագրածին …................................................................36

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Փակ ծրար ….................................................................24
*[[Հուսիկ Խանդամուր|ՀՈՒՍԻԿ ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ]]. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Մուխթար Աուեզով|ՄՈՒԽԹԱՐ ԱՈՒԵԶՈՎ]]. Սգավոր գեղեցկուհին …....................................................40
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................14
*[[Վաչագան Սարգսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................15
*[[Էնդրե Ադի|ԷՆԴՐԵ ԱԴԻ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................22
*ԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................34
*ՍՐԲՈՒՀԻ ԱՐՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................47

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՋՈՒԼԵՏԱ ԱՎԱԳՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] ընծայագրերը …............................................77
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարու]] չարենցապատումը …...........................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Արվեստը բարության համբավաբերն է»…........................49
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Հայաստանի ձայնը …..............................................49
*ԱՌՆՈ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. «Երջանկություն է, երբ երգդ դառնում է ժողովրդի կյանքի մասնիկը» …............................................................................51
*ՆՈՆԱ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայկական գորգը ժողովրդի կենցաղում ….............................54
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Լույսը իրերի և կտավների միջև ….........................................63
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բնակչության հանգստի կազմակերպումը Չարենցավանի գլխավոր հատակագծում ….......................................................67
*[[Ռուբեն Զարյան|ՌՈՒԲԵՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Վարդան Աճեմյան …...............................................................72
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. «Շնորհալից վարպետքն իմաստունք…»….......................81

==== Հումոր ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մեղավորը …..................................................................94


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Մենախոսություն… ջրի թելադրանքով …..........................47
*ՄԱԿԻՉ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Լուսապայծառ Շահումյանը ….......................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Վերջին ուսուցիչը …........................................................2
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Արմատներ …....................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................44
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................64
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Աշխատել և տառապել. ահա լավագույնը, ինչ ես անում եմ աշխարհում»…...........................................85
*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Կեցության քառուղիներում …............................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Գլաձոր՝ «երկրորդ Աթենք պանծալի»…............................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Տաճարների կառուցվածքի Վիտրուվիի տեսությունը և Գառնիի անտիկ տաճարը ….....................................66
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Մշակույթի գլուխգործոցները լոկ մի ժողովրդի հարստությունը չեն» ….............................................................71

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շախմատից անբաժան ….....................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բորիս Պոլեվոյ|ԲՈՐԻՍ ՊՈԼԵՎՈՅ]]. Ճանաչելը խորացնում է բարեկամությունը …..........................2
*ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Յունոստ Կոմսոմոլսկայա ....................................................…6
*ԿԻՄ ԻՎԱՆՑՈՎ. Քույրս …......................................................................................14
*ԱՆԵՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. «Սպարտակցի» աղջիկը …....................................................19
*ԱՂԱՎՆԻ ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ. Գյուղը լուսավորելու մեր առաջին փորձը …..................22
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԶԱԴԱՅԱՆ. Բարև, ծիածան …............................................................32
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բարեկամության առհավատչյան …...................................75
*ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Բաց նամակ …...................................................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Բոնդարև|ՅՈՒՐԻ ԲՈՆԴԱՐԵՎ]]. Եզերք …................................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՇԻՐԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Դարի մայրուղի …...............................................................25
*[[Սերգեյ Եսենին|ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Վալերի Բրյուսով|ՎԱԼԵՐԻ ԲՐՅՈՒՍՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................37
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39
*[[Անդրեյ Վոզնեսենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................40
*[[Օլեգ Շեստինսկի|ՕԼԵԳ ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................42
*[[Անդրեյ Դեմենտև|ԱՆԴՐԵՅ ԴԵՄԵՆՏԵՎ]]. Բանաստեղծություններ …................................................44
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................64
*ՄխԻԹԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. «Հիասքանչ ու ցասումնալի աշխարհում»….....................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՆՈՅԱՆ. «Գիտնականի կյանքը անմնացորդ նվիրում է…»…......46
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան]]ը պատմաբան …...........68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայոց ճարտարապետության հրաշքը …...........................27
*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. «Խելքից պատուհասի» առաջին բեմադրությունը հայ թատրոնում …......................................................55
*ՄԱՆՅԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Առաջին ռուս նկարիչները Հայաստանում ….......................60


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Այնտեղ՝ Գժարի ափին …..............................................2
*[[Մրագո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ո՞վ է Հարություն Բաղդասարը …......................................28
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բարեփոխու՞մ, թե վերափոխում …..........................................70
*[[ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Նկատառումներ՝ քննությունների առիթով …...................74
*ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մեհտի Հուսեյին|ՄԵՀՏԻ ՀՈՒՍԵՅԻՆ]]. «Մնաք բարով, ընկերներ, մենք ուժեղ ենք մահից»…..........7
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Գիգին ղեկի մոտ ….............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գրիգոլ Աբաշիձե|ԳՐԻԳՈԼ ԱԲԱՇԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................66
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................79
*ՌՈՒԶԱՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................80
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ոսկի կամուրջ ….................................................................16
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Զրույց գրքի և բանաստեղծի հետ …...............................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ. Հայաստանը քաղաքակրթության պատմության մեջ …..............................................................................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երբ որոնումը հասնում է նպատակին ….......................13
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Երգ, որ մնաց կիսատ …......................................................24
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Եռապատկեր …...........................................................81


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Եռանկյունու… չորրորդ կողմը …........................................32
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Կարմիր գիրքը» ահազանգում է …...........................44
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Մեռած ղողանջներ …............................................................47
*ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Չմոռանանք հիվանդի հուզաշխարհը …......................70
*ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Երկու շաբաթ ինկերի երկրում …................................77
*ԷՄՄԱ ՍԱՐՈՅԱՆ. Կանթեղ, որ շարունակում է ջերմացնել մեր սրտերը …...........82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Պարաշյուտից կախված մի տաք, թպրտացող սիրտ …..15
*ԱԼԲԵՐՏ ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ. Ծովափին ….....................................................................22

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. «Սրբազան պատերազմ» …................................................6
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................9
*ՖՐՈՒՆԶԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................40
*ՖՐԵԴ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................41
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................42
*[[Դիանա Ուկելբա|ԴԻԱՆԱ ՈՒԿԼԵԲԱ]]. Բանաստեղծություններ (Կարեն Սմբատյանի առաջաբանով) …................................................................81
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հայագիտության չարքաշ մշակն ու դասականը …...............36
*ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Երևակայություն, ոգեշնչում, ազատագրում …......84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՎԵՏ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. «Ես հավատում եմ իմ ունկնդրին»….....................................2
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ. Հեռուստատեսությունը և մարդը …............................10
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐՈՆՅԱՆ. Հանդիպում վարագույրը իջնելուց առաջ ….......................74
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. ԱԲԲԱ–անսպասելի ծնունդ, գլխապտույտ հաջողություն ….............................................................................81

*Հումոր …................................................................................................................90

*1978թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................91

[[Կատեգորիա:1978]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1979</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1534</id>
      <timestamp>2011-03-19T04:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="284">== Ծնվածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1683</id>
      <timestamp>2011-04-02T11:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="386">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510</id>
      <timestamp>2011-04-27T13:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="568">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:

== Մահացածներ ==
* * [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2511</id>
      <timestamp>2011-04-27T13:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="566">== Ծնվածներ ==

* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:

== Մահացածներ ==
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2565</id>
      <timestamp>2011-04-30T01:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ծնվածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="660">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:

== Մահացածներ ==
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9543</id>
      <timestamp>2012-07-30T08:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="813">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11427</id>
      <timestamp>2012-10-17T11:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="981">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12397</id>
      <timestamp>2012-12-20T17:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1063">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 17]] - [[Արմեն Օհանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15892</id>
      <timestamp>2013-07-21T11:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1199">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 17]] - [[Արմեն Օհանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15949</id>
      <timestamp>2013-07-31T15:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1306">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 17]] - [[Արմեն Օհանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18258</id>
      <timestamp>2013-11-26T01:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1346">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 24]] - [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], հայ արձակագիր:
* [[Մայիսի 17]] - [[Արմեն Օհանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Նոյեմբերի 14]] - [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Դեկտեմբերի 13]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]], բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ի հիմնադիր:
* [[Դեկտեմբերի 26]] - [[Էլֆիք Զոհրաբյան]],  հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, դերասան:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 8]] - [[Նիկոլայ Տիխոնով]], ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Գրիգոր Աբրահամյան]], ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Հարութ Կոստանդյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Արամ Շավարշ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Էդուարդ Սիմքեշյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական քննադատ (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1979 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3601</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7683</id>
      <timestamp>2012-03-09T09:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41361">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1979''' բաժինը:

== 1979 ==

=== N1 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Խոպան …......................................................................................2
*ՊԱՅՔԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ինչու՞ են բերրի հողերը դառնում անապատ ….............74
*ԻՈՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արդյունավետ օգտագործել մեր սննդի հիմնական պահեստարանը …............................................................79
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Դասագրքին անվերապահ հավատում են …................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Այսպես են ծնվում առասպելները ….................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Պատմության իդեալը և իդեալի պատմությունը …............81
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Առաջին անգամ [[հայերեն]] …..................................................86
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Ազնվության և բարության բանաստեղծը ….................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ջեթրո թալ ….....................................................................92

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Ճերմակ մամուռ, լուսնային ծաղիկ …....................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Իմ կյանքից …............................................................32
*ՎԱՐԴԱՆ ՏՈՆԻՅԱՆ. «Բարև, իմ սիրելի Թինա»…................................................37
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, ՏԱՏՅԱՆԱ  ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ. Սերը՝ դաստիարակվող է….....46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Վիտաուտաս Մատուլյավիչուս|ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ]]. Եվ նորից լիալուսին է …..................................55
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Արիստոտելի երկար րոպեները …........................71
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................24
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................35
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................50
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................54
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]…..............................................65


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լուսավոր հետագծեր …......................................................2
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ճանաչենք՝ պահպանելու համար …..........................10
*ՀՐԱՉՅԱ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Ժպտացող երկրի հմայքը …...............................................28
*ԷԴՎԱՐԴ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Մենք, օրենքը, մենք ….................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ([[Խաժակ Գյուլնազարյան]]ի առաջաբանով) …........................................................6
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Անվերջ սկիզբ …...............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................8
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................8
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................27

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ներդաշնակության և նրբության մեղեդին …...................13
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեր [[Ստեփան Զորյան|Զորյանը]] …...........................................................71
*[[Արշալույս Ղազինյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՂԱԶԻՆՅԱՆ]]. [[Նահապետ Քուչակ]]ի մասին հիշատակարանը …........86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. «Տարականոն հանճարը»՝ Ռայմունդ Լուլլ …....................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Զրույցներ Մինասի հետ ….......................................20
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ստանիսլավսկի և Սուրենյանց. փայլուն համագործակցություն …........................................................................61
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Մենք և մեր երաժշտությունը …...............................78
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Կինոաստղերի պերճանքն ու թշվառությունը …......................90

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ուջան …...............................................................................7
*ՎԼԱԴԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ուշադրություն ժողովրդական բժշկությանը …..................88
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. Ալագյոզ ….................................................................................92
*Նամականի …........................................................................................................94
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բորիկը …..........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ջուր ….................................................................14
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Կապույտ Երզնկա ….............................................................50
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ինչ որ չէր լինելու, եղավ …................................................69
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ամեն ինչ կարգին է, մայրիկ …...........................................71
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պախրայի երազը ….................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շիլա Գուջրալ|ՇԻԼԱ ԳՈՒՋՐԱԼ]]. Վ. Ի. Լենինի հիշատակին …........................................................2
*[[Էդուարդաս Մեժելայտիս|ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ]]. Կոնտրապունկտ ....................................................…4
*[[Կալիդասա|ԿԱԼԻԴԱՍԱ]]. Ամպ ավետաբեր …............................................................................32
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Շնորհակալություն, ձեր սիրող սրտի համար» («Գարունի» հարցազրույցը) …47
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Ռուս պոեզիայի մեկնաբանը ….......................................82
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ինչու՞ է պատմում գրողը …...............................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Եվ ուժը հավատն է ու սերը դեպի մայր հողը» (Հակոբ Հակոբյանի առաջաբանով) ….................................................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Musik Armenia – 78 ............................................................27


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արժանի հերթափոխ …............................................................................................2
*ՎԱԼԵՐԻԱ ԱԼՖԵԵՎԱ. Հիշողություն Գոշավանքի մասին …..................................14
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ձեռքեր՝ ձուլված գործիքին …..............................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ապրելու ծարավը ….................................................................33
*Մասնագիտական ստա՞ժ, թե գիտելիք …............................................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՄԼԵՏ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................54
*ԴԱՎԻԹ ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Քարադիացներ …...................................................57
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Կտրտված շղթա ….........................................................61
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Սիրո տողեր ….......................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................4
*[[Բուլատ Օկուջավա|ԲՈՒԼԱՏ ՕԿՈՒՋԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Յուրի Լևիտանսկի|ՅՈՒՐԻ ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................12
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................30
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Տաղեր ….............................................................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................48
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …..............................................51
*ՔՆԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................83
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Յուրի Լևիտանսկու նոր գիրքը …..................................................8
*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Վերնատունը ….......................................................................66
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Վիպական կառուցվածքի դրամատուրգիական շերտը …72
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Պատմական կողմնորոշման գեղարվեստական արտացոլումը …....................................................................................................84
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հաջողված մեկնարկ …..............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ. Մեքենագրություն՝ տասնամատնյա կույր մեթոդով.... 92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱՏԱԼՅԱ ԴՅԱԿՈՎԱ. «Կրթությունը թատրոնի միջոցով»…46
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Գույնը՝ մարմնի մեջ …79
*ՍԱՆԴՐՈ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայաստանի նախնադարյան բնակչության արվեստը …88

*Հումոր …96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմպլեքսային մոտեցում՝ գաղափարական-դաստիարակչական հարցերին …..2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Զինվորներ և հերոսներ …..................................................4
*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՈՒԼՅԱՆ. Հողը, ոչխարները, մարդիկ …..................................38
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Լեռնային արոտավայրերի վիճակի մասին …...........39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …...........................................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Մի գրչածայրի պատմություն …..............................................12
*[[Ալուս Միկուլկա|ԱԼՈԻՍ ՄԻԿՈՒԼԿԱ]].  Արքայադուստր կատուն …...................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Մեխը ….........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԵՂԱՄ ՉԹՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................19
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Բանաստեղծություններ …............................................46
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................61
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Հեռակա զրույց [[Հակոբ Մնձուրի|Հակոբ Մնձուրու]] հետ ….......................41
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Խաչիկ Դաշտենց|Դաշտենցը]] և իր «Ռանչպարներ» վիպասքը …................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակակից գրականության գեղագիտական հիմքը …......................................................................................72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Սասնա ծռերի» ինքնատիպությունը …...........................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Մարդը և բժշկությունը ….............................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Այվազովսկու ձայնը …...................................................20
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հեքիաթի ճշմարտությունը ….............................................49
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Մուղամները երաժշտագիտական մտքի շրջանակներում … .......................................................................................66
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բազմաշնորհ Մոմիկը …......................................................80
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Բակկարա …................................................................93


=== N7 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գնալ չտրորված արահետով …...........................................17
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Դեպի քեզ բերող ճանապարհ …...........................................19
*Տնտեսագիտության ճարտարապետությունը …...................................................26
*[[Անդրեյ Լևին|ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ]]. Նանցյաոների և խուացյաոների վտանգավոր տարբերակը …63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաչատուր Դադայան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ]]. Ամեն տարի մարտ ամսին ….............................................41
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մի երգ կռունկի մասին ….............................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ԴԻԼԱՆՅԱՆ. Բյուրեղը …..........................................................................53
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կարանտին …................................................................57
*ԱՐԿԱԴԻ ԱՐԿԱՆՈՎ. Սրճարան «Ատրակցիոն»….................................................68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Այցելություն ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................22
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................24
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................62
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Պանի հզոր շունչը…»…..................................................2
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]], [[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Խոսք [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] հիշատակին …....6
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի պատմվածքների գեղարվեստական աշխարհը …............................................................................10

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Լեռների զգաստացնող ձայնը …..........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հին Երևանի նոր ծնունդը … մտահղացումներում …..........................................30
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարելագործման ուղիով ….....................................93

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Չընթերցված էջեր …........................................................2
*ԻՄՐԱՆ ԿԱՍՈՒՄՈՎ. «Ամենից առաջ՝ ինքնատիպություն» …................................10
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Մի գարուն էլ ինձ պես կհեռանա՝ սրտում քո սերը որպես կարոտ…» …...................................................................22
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ալնեխուլ …..........................................................................26
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԷԼՉԻՆ. Կապույտ, նարնջագույն ….......................................................................14
ՍԱԲԻՐ ԱԶԵՐԻ. Հարսանիք ճանապարհին ….......................................................36
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Հրաշքների թատրոն ….................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իսա Իսմայիլզադե|ԻՍԱ ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................19
*[[Սիավուշ Սարխանլի|ՍԻԱՎՈՒՇ ՍԱՐԽԱՆԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*[[Չինգիզ Ալիօղլի|ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................32
*[[Ալի Վեքիլ|ԱԼԻ ՎԵՔԻԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................65
*[[Ջամալ Յուսիֆզադե|ՋԱՄԱԼ ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................65
*[[Հիդայաթ|ՀԻԴԱՅԱԹ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................66
*[[Աբբաս Աբդուլլա|ԱԲԲԱՍ ԱԲԴՈՒԼԼԱ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոգեհարազատություն («Գարունի» հարցազրույցը) …......................................33
*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրողը և նրա ընթերցողը ….........................................53
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]]. Հոգու տառապանքների զգացողությամբ …........................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նոյեմբերյանը՝ գորգագործության կենտրոն …................59
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոչումը՝ արտիստ …..........................................................68
*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նկարիչը և թատրոնը …...............................................90


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՈՒԴՄԻԼԱ ՄՈՏԱԼՈՎԱ. Նամակ-հուշ …................................................................16
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Մեծ ճանապարհի սկզբին …..............................................2
*Մեծերը փոքրերի մասին ….....................................................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լեզու, ծրագիր, դասագիրք ….................................32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բոհումիլ Հրաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՐԱԲԱԼ]]. Սիրախաղ ….........................................................................25
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Խաղ-79 ….............................................................................38
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ոսկրոտ պատմություն ….................................................66
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ոսկե ճանճը …..................................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իրժի Վոլկեր|ԻՐԺԻ ՎՈԼԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................19
*[[Ֆրանտիշեկ Հալաս|ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ ՀԱԼԱՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................20
*[[Կոնստանտին Բիբըլ|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԻԲԸԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................21
*[[Միրոսլավ Ֆլորիան|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՖԼՈՐԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Պետր Կովարժիկ|ՊԵՏՐ ԿՈՎԱՐԺԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Լացո Նովոմեսկի|ԼԱՑՈ ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Միրոսլավ Վալեկ|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՎԱԼԵԿ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*[[Անահիտ Բոյաջյան|ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................37
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊՈՒՇԿԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................64
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Գրական ավանդներ՝ հավերժությանը ….................49
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԵԼԵՆԱ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Պուշկինը և [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] …..............................................55
*ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Չարենցյան մակագրություններ ….................................84
*ՎԱՐՍԻԿ ՇԱՄԼՅԱՆ. Թագուհի Շիշմանյան …........................................................88
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Վիրավոր կռունկի երգը …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Մեծ և ուսանելի կյանք …....................................................59
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Հայ պատմագիտության դարավոր կաղնին ….......61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Գուլակյանի դասերը …....................................................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «… նդրում եմ ցույց տաք լավ մարդկանց»….....34
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]], ԱՂՎԱՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Որ ճանապարհը չմտնի փակուղի …...58
*ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ. Չորս մղձավանջային տարի … և հետո …................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ղողանջ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) ….............20
*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Մուկը …...............................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկնային պատուհաններ …..............................................38
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ մանկության հեքիաթի արքաները …........................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Դարոնյան|ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ]]. Պատգամներ՝ երիտասարդ սերնդին …...............................2
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. «Միշտ կենդանի ու միշտ որոնող հոգին…»…....................7
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. «Լինել ճշմարտացի և անկեղծ. ահա իմ հավատամքը»…...44
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ինքնությունը …..........................................50
*ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Իրականության ճշմարիտ զգացողությամբ ….....................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Լեզվական աղբյուրները հայերի ծագման մասին ….......70
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Արվեստի սոցիոլոգիական հարցեր …................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. [[Միքայել Նալբանդյան|Նալբանդյանը]] և թատրոնը …..............................................14
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Լեհահայերի երաժշտությունը ….....................................67
*Ճարտարապետության վաղվա դեմքը …..............................................................80

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նահանջող անտառի առասպելը ….............................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոսք առ ճարտարապետն …...............................................29
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ո՞վ է Թինան …..................................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Շուտ բացված վարդեր ….............................................2
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հունիսին, կեչիների տակ ….................................................55
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թզուկի երգը …...........................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................25
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................27
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ստեփան Ալաջաջյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................60
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................88
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՖԻԿ ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ. Գիշերերգի պոեզիան …......................................................81
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կնային հայելիիդ մեջ – կմեռնին խնդալեն»…......85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. [[Դավիթ Անհաղթ]] ….................................................................67
*[[Կարեն Սվասյան|ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ]]. [[Միֆ]]ի ըմբռնումը Յունգի «վերլուծական հոգեբանության մեջ»…...............................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Նկարչությունը տարածության մեջ, մտքեր և ասույթներ …....62


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծովակալի նամակները ….....................................................................................12
*ՎԻՏԱԼԻ ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ. Կորսված մանկություն …................................................17
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Մեր սիրո հայրենիքը ….......................................................35
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Այնպես, ինչպես հիշում եմ ...................................................41
*ՔՆԱՐԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկար …............................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Լողի հրահանգիչը …........................................................2
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մարդու տունը …..............................................................24
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….....................................................61
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ալկիոններ …...................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …....................................................10
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................21
*[[Երվանդ ՊետրոսյանԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................59
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*[[Ջորջ Բայրոն|ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ ԲԱՅՐՈՆ]]. Դոն Ժուան ….................................................................73
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կարոտի և հավատի երգեր …..................................................52
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Հին վրանի փոքրիկ բնակչի խոստովանությունը..…55
*Հարցազրույց [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]ի հետ …..............................................57
*ԱՐԾՎԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Դեմիրճյանի դրամատուրգիական արվեստը ….................77
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կոմս Մոնտե Քրիստոյի» թարգմանիչը …......................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. «Մեր ծիծաղն ու խինդը՝ անցողիկ ու հավերժական…»…48
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մետաղի այլափոխումները ….................................................70
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Տենդ»՝ «Բի Ջիզի» կատարմամբ …..........................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Ես խաղում էի թեթև…»…....................................................83

*1979թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7684</id>
      <timestamp>2012-03-09T09:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N7 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41359">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1979''' բաժինը:

== 1979 ==

=== N1 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Խոպան …......................................................................................2
*ՊԱՅՔԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ինչու՞ են բերրի հողերը դառնում անապատ ….............74
*ԻՈՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արդյունավետ օգտագործել մեր սննդի հիմնական պահեստարանը …............................................................79
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Դասագրքին անվերապահ հավատում են …................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Այսպես են ծնվում առասպելները ….................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Պատմության իդեալը և իդեալի պատմությունը …............81
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Առաջին անգամ [[հայերեն]] …..................................................86
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Ազնվության և բարության բանաստեղծը ….................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ջեթրո թալ ….....................................................................92

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Ճերմակ մամուռ, լուսնային ծաղիկ …....................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Իմ կյանքից …............................................................32
*ՎԱՐԴԱՆ ՏՈՆԻՅԱՆ. «Բարև, իմ սիրելի Թինա»…................................................37
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, ՏԱՏՅԱՆԱ  ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ. Սերը՝ դաստիարակվող է….....46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Վիտաուտաս Մատուլյավիչուս|ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ]]. Եվ նորից լիալուսին է …..................................55
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Արիստոտելի երկար րոպեները …........................71
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................24
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................35
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................50
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................54
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]…..............................................65


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լուսավոր հետագծեր …......................................................2
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ճանաչենք՝ պահպանելու համար …..........................10
*ՀՐԱՉՅԱ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Ժպտացող երկրի հմայքը …...............................................28
*ԷԴՎԱՐԴ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Մենք, օրենքը, մենք ….................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ([[Խաժակ Գյուլնազարյան]]ի առաջաբանով) …........................................................6
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Անվերջ սկիզբ …...............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................8
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................8
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................27

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ներդաշնակության և նրբության մեղեդին …...................13
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեր [[Ստեփան Զորյան|Զորյանը]] …...........................................................71
*[[Արշալույս Ղազինյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՂԱԶԻՆՅԱՆ]]. [[Նահապետ Քուչակ]]ի մասին հիշատակարանը …........86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. «Տարականոն հանճարը»՝ Ռայմունդ Լուլլ …....................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Զրույցներ Մինասի հետ ….......................................20
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ստանիսլավսկի և Սուրենյանց. փայլուն համագործակցություն …........................................................................61
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Մենք և մեր երաժշտությունը …...............................78
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Կինոաստղերի պերճանքն ու թշվառությունը …......................90

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ուջան …...............................................................................7
*ՎԼԱԴԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ուշադրություն ժողովրդական բժշկությանը …..................88
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. Ալագյոզ ….................................................................................92
*Նամականի …........................................................................................................94
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բորիկը …..........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ջուր ….................................................................14
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Կապույտ Երզնկա ….............................................................50
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ինչ որ չէր լինելու, եղավ …................................................69
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ամեն ինչ կարգին է, մայրիկ …...........................................71
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պախրայի երազը ….................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շիլա Գուջրալ|ՇԻԼԱ ԳՈՒՋՐԱԼ]]. Վ. Ի. Լենինի հիշատակին …........................................................2
*[[Էդուարդաս Մեժելայտիս|ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ]]. Կոնտրապունկտ ....................................................…4
*[[Կալիդասա|ԿԱԼԻԴԱՍԱ]]. Ամպ ավետաբեր …............................................................................32
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Շնորհակալություն, ձեր սիրող սրտի համար» («Գարունի» հարցազրույցը) …47
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Ռուս պոեզիայի մեկնաբանը ….......................................82
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ինչու՞ է պատմում գրողը …...............................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Եվ ուժը հավատն է ու սերը դեպի մայր հողը» (Հակոբ Հակոբյանի առաջաբանով) ….................................................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Musik Armenia – 78 ............................................................27


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արժանի հերթափոխ …............................................................................................2
*ՎԱԼԵՐԻԱ ԱԼՖԵԵՎԱ. Հիշողություն Գոշավանքի մասին …..................................14
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ձեռքեր՝ ձուլված գործիքին …..............................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ապրելու ծարավը ….................................................................33
*Մասնագիտական ստա՞ժ, թե գիտելիք …............................................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՄԼԵՏ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................54
*ԴԱՎԻԹ ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Քարադիացներ …...................................................57
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Կտրտված շղթա ….........................................................61
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Սիրո տողեր ….......................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................4
*[[Բուլատ Օկուջավա|ԲՈՒԼԱՏ ՕԿՈՒՋԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Յուրի Լևիտանսկի|ՅՈՒՐԻ ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................12
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................30
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Տաղեր ….............................................................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................48
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …..............................................51
*ՔՆԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................83
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Յուրի Լևիտանսկու նոր գիրքը …..................................................8
*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Վերնատունը ….......................................................................66
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Վիպական կառուցվածքի դրամատուրգիական շերտը …72
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Պատմական կողմնորոշման գեղարվեստական արտացոլումը …....................................................................................................84
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հաջողված մեկնարկ …..............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ. Մեքենագրություն՝ տասնամատնյա կույր մեթոդով.... 92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱՏԱԼՅԱ ԴՅԱԿՈՎԱ. «Կրթությունը թատրոնի միջոցով»…46
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Գույնը՝ մարմնի մեջ …79
*ՍԱՆԴՐՈ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայաստանի նախնադարյան բնակչության արվեստը …88

*Հումոր …96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմպլեքսային մոտեցում՝ գաղափարական-դաստիարակչական հարցերին …..2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Զինվորներ և հերոսներ …..................................................4
*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՈՒԼՅԱՆ. Հողը, ոչխարները, մարդիկ …..................................38
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Լեռնային արոտավայրերի վիճակի մասին …...........39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …...........................................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Մի գրչածայրի պատմություն …..............................................12
*[[Ալուս Միկուլկա|ԱԼՈԻՍ ՄԻԿՈՒԼԿԱ]].  Արքայադուստր կատուն …...................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Մեխը ….........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԵՂԱՄ ՉԹՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................19
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Բանաստեղծություններ …............................................46
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................61
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Հեռակա զրույց [[Հակոբ Մնձուրի|Հակոբ Մնձուրու]] հետ ….......................41
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Խաչիկ Դաշտենց|Դաշտենցը]] և իր «Ռանչպարներ» վիպասքը …................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակակից գրականության գեղագիտական հիմքը …......................................................................................72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Սասնա ծռերի» ինքնատիպությունը …...........................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Մարդը և բժշկությունը ….............................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Այվազովսկու ձայնը …...................................................20
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հեքիաթի ճշմարտությունը ….............................................49
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Մուղամները երաժշտագիտական մտքի շրջանակներում … .......................................................................................66
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բազմաշնորհ Մոմիկը …......................................................80
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Բակկարա …................................................................93


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գնալ չտրորված արահետով …...........................................17
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Դեպի քեզ բերող ճանապարհ …...........................................19
*Տնտեսագիտության ճարտարապետությունը …...................................................26
*[[Անդրեյ Լևին|ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ]]. Նանցյաոների և խուացյաոների վտանգավոր տարբերակը …63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաչատուր Դադայան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ]]. Ամեն տարի մարտ ամսին ….............................................41
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մի երգ կռունկի մասին ….............................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ԴԻԼԱՆՅԱՆ. Բյուրեղը …..........................................................................53
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կարանտին …................................................................57
*ԱՐԿԱԴԻ ԱՐԿԱՆՈՎ. Սրճարան «Ատրակցիոն»….................................................68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Այցելություն ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................22
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................24
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................62
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Պանի հզոր շունչը…»…..................................................2
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]], [[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Խոսք [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] հիշատակին …....6
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի պատմվածքների գեղարվեստական աշխարհը …............................................................................10

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Լեռների զգաստացնող ձայնը …..........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հին Երևանի նոր ծնունդը … մտահղացումներում …..........................................30
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարելագործման ուղիով ….....................................93

*Հումոր …................................................................................................................96

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Չընթերցված էջեր …........................................................2
*ԻՄՐԱՆ ԿԱՍՈՒՄՈՎ. «Ամենից առաջ՝ ինքնատիպություն» …................................10
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Մի գարուն էլ ինձ պես կհեռանա՝ սրտում քո սերը որպես կարոտ…» …...................................................................22
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ալնեխուլ …..........................................................................26
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԷԼՉԻՆ. Կապույտ, նարնջագույն ….......................................................................14
ՍԱԲԻՐ ԱԶԵՐԻ. Հարսանիք ճանապարհին ….......................................................36
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Հրաշքների թատրոն ….................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իսա Իսմայիլզադե|ԻՍԱ ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................19
*[[Սիավուշ Սարխանլի|ՍԻԱՎՈՒՇ ՍԱՐԽԱՆԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*[[Չինգիզ Ալիօղլի|ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................32
*[[Ալի Վեքիլ|ԱԼԻ ՎԵՔԻԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................65
*[[Ջամալ Յուսիֆզադե|ՋԱՄԱԼ ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................65
*[[Հիդայաթ|ՀԻԴԱՅԱԹ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................66
*[[Աբբաս Աբդուլլա|ԱԲԲԱՍ ԱԲԴՈՒԼԼԱ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոգեհարազատություն («Գարունի» հարցազրույցը) …......................................33
*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրողը և նրա ընթերցողը ….........................................53
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]]. Հոգու տառապանքների զգացողությամբ …........................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նոյեմբերյանը՝ գորգագործության կենտրոն …................59
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոչումը՝ արտիստ …..........................................................68
*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նկարիչը և թատրոնը …...............................................90


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՈՒԴՄԻԼԱ ՄՈՏԱԼՈՎԱ. Նամակ-հուշ …................................................................16
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Մեծ ճանապարհի սկզբին …..............................................2
*Մեծերը փոքրերի մասին ….....................................................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լեզու, ծրագիր, դասագիրք ….................................32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բոհումիլ Հրաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՐԱԲԱԼ]]. Սիրախաղ ….........................................................................25
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Խաղ-79 ….............................................................................38
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ոսկրոտ պատմություն ….................................................66
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ոսկե ճանճը …..................................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իրժի Վոլկեր|ԻՐԺԻ ՎՈԼԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................19
*[[Ֆրանտիշեկ Հալաս|ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ ՀԱԼԱՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................20
*[[Կոնստանտին Բիբըլ|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԻԲԸԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................21
*[[Միրոսլավ Ֆլորիան|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՖԼՈՐԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Պետր Կովարժիկ|ՊԵՏՐ ԿՈՎԱՐԺԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Լացո Նովոմեսկի|ԼԱՑՈ ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Միրոսլավ Վալեկ|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՎԱԼԵԿ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*[[Անահիտ Բոյաջյան|ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................37
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊՈՒՇԿԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................64
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Գրական ավանդներ՝ հավերժությանը ….................49
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԵԼԵՆԱ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Պուշկինը և [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] …..............................................55
*ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Չարենցյան մակագրություններ ….................................84
*ՎԱՐՍԻԿ ՇԱՄԼՅԱՆ. Թագուհի Շիշմանյան …........................................................88
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Վիրավոր կռունկի երգը …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Մեծ և ուսանելի կյանք …....................................................59
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Հայ պատմագիտության դարավոր կաղնին ….......61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Գուլակյանի դասերը …....................................................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «… նդրում եմ ցույց տաք լավ մարդկանց»….....34
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]], ԱՂՎԱՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Որ ճանապարհը չմտնի փակուղի …...58
*ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ. Չորս մղձավանջային տարի … և հետո …................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ղողանջ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) ….............20
*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Մուկը …...............................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկնային պատուհաններ …..............................................38
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ մանկության հեքիաթի արքաները …........................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Դարոնյան|ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ]]. Պատգամներ՝ երիտասարդ սերնդին …...............................2
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. «Միշտ կենդանի ու միշտ որոնող հոգին…»…....................7
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. «Լինել ճշմարտացի և անկեղծ. ահա իմ հավատամքը»…...44
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ինքնությունը …..........................................50
*ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Իրականության ճշմարիտ զգացողությամբ ….....................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Լեզվական աղբյուրները հայերի ծագման մասին ….......70
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Արվեստի սոցիոլոգիական հարցեր …................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. [[Միքայել Նալբանդյան|Նալբանդյանը]] և թատրոնը …..............................................14
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Լեհահայերի երաժշտությունը ….....................................67
*Ճարտարապետության վաղվա դեմքը …..............................................................80

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նահանջող անտառի առասպելը ….............................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոսք առ ճարտարապետն …...............................................29
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ո՞վ է Թինան …..................................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Շուտ բացված վարդեր ….............................................2
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հունիսին, կեչիների տակ ….................................................55
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թզուկի երգը …...........................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................25
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................27
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ստեփան Ալաջաջյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................60
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................88
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՖԻԿ ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ. Գիշերերգի պոեզիան …......................................................81
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կնային հայելիիդ մեջ – կմեռնին խնդալեն»…......85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. [[Դավիթ Անհաղթ]] ….................................................................67
*[[Կարեն Սվասյան|ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ]]. [[Միֆ]]ի ըմբռնումը Յունգի «վերլուծական հոգեբանության մեջ»…...............................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Նկարչությունը տարածության մեջ, մտքեր և ասույթներ …....62


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծովակալի նամակները ….....................................................................................12
*ՎԻՏԱԼԻ ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ. Կորսված մանկություն …................................................17
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Մեր սիրո հայրենիքը ….......................................................35
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Այնպես, ինչպես հիշում եմ ...................................................41
*ՔՆԱՐԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկար …............................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Լողի հրահանգիչը …........................................................2
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մարդու տունը …..............................................................24
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….....................................................61
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ալկիոններ …...................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …....................................................10
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................21
*[[Երվանդ ՊետրոսյանԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................59
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*[[Ջորջ Բայրոն|ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ ԲԱՅՐՈՆ]]. Դոն Ժուան ….................................................................73
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կարոտի և հավատի երգեր …..................................................52
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Հին վրանի փոքրիկ բնակչի խոստովանությունը..…55
*Հարցազրույց [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]ի հետ …..............................................57
*ԱՐԾՎԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Դեմիրճյանի դրամատուրգիական արվեստը ….................77
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կոմս Մոնտե Քրիստոյի» թարգմանիչը …......................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. «Մեր ծիծաղն ու խինդը՝ անցողիկ ու հավերժական…»…48
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մետաղի այլափոխումները ….................................................70
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Տենդ»՝ «Բի Ջիզի» կատարմամբ …..........................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Ես խաղում էի թեթև…»…....................................................83

*1979թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7685</id>
      <timestamp>2012-03-09T09:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N1 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41358">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1979''' բաժինը:

== 1979 ==

=== N1 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Խոպան …......................................................................................2
*ՊԱՅՔԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ինչու՞ են բերրի հողերը դառնում անապատ ….............74
*ԻՈՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արդյունավետ օգտագործել մեր սննդի հիմնական պահեստարանը …............................................................79
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Դասագրքին անվերապահ հավատում են …................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Այսպես են ծնվում առասպելները ….................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Պատմության իդեալը և իդեալի պատմությունը …............81
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Առաջին անգամ [[հայերեն]] …..................................................86
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Ազնվության և բարության բանաստեղծը ….................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ջեթրո թալ ….....................................................................92

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Ճերմակ մամուռ, լուսնային ծաղիկ …....................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Իմ կյանքից …............................................................32
*ՎԱՐԴԱՆ ՏՈՆԻՅԱՆ. «Բարև, իմ սիրելի Թինա»…................................................37
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, ՏԱՏՅԱՆԱ  ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ. Սերը՝ դաստիարակվող է….....46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Վիտաուտաս Մատուլյավիչուս|ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ]]. Եվ նորից լիալուսին է …..................................55
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Արիստոտելի երկար րոպեները …........................71
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................24
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................35
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................50
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................54
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]…..............................................65


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լուսավոր հետագծեր …......................................................2
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ճանաչենք՝ պահպանելու համար …..........................10
*ՀՐԱՉՅԱ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Ժպտացող երկրի հմայքը …...............................................28
*ԷԴՎԱՐԴ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Մենք, օրենքը, մենք ….................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ([[Խաժակ Գյուլնազարյան]]ի առաջաբանով) …........................................................6
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Անվերջ սկիզբ …...............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................8
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................8
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................27

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ներդաշնակության և նրբության մեղեդին …...................13
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեր [[Ստեփան Զորյան|Զորյանը]] …...........................................................71
*[[Արշալույս Ղազինյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՂԱԶԻՆՅԱՆ]]. [[Նահապետ Քուչակ]]ի մասին հիշատակարանը …........86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. «Տարականոն հանճարը»՝ Ռայմունդ Լուլլ …....................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Զրույցներ Մինասի հետ ….......................................20
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ստանիսլավսկի և Սուրենյանց. փայլուն համագործակցություն …........................................................................61
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Մենք և մեր երաժշտությունը …...............................78
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Կինոաստղերի պերճանքն ու թշվառությունը …......................90

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ուջան …...............................................................................7
*ՎԼԱԴԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ուշադրություն ժողովրդական բժշկությանը …..................88
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. Ալագյոզ ….................................................................................92
*Նամականի …........................................................................................................94
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բորիկը …..........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ջուր ….................................................................14
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Կապույտ Երզնկա ….............................................................50
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ինչ որ չէր լինելու, եղավ …................................................69
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ամեն ինչ կարգին է, մայրիկ …...........................................71
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պախրայի երազը ….................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շիլա Գուջրալ|ՇԻԼԱ ԳՈՒՋՐԱԼ]]. Վ. Ի. Լենինի հիշատակին …........................................................2
*[[Էդուարդաս Մեժելայտիս|ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ]]. Կոնտրապունկտ ....................................................…4
*[[Կալիդասա|ԿԱԼԻԴԱՍԱ]]. Ամպ ավետաբեր …............................................................................32
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Շնորհակալություն, ձեր սիրող սրտի համար» («Գարունի» հարցազրույցը) …47
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Ռուս պոեզիայի մեկնաբանը ….......................................82
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ինչու՞ է պատմում գրողը …...............................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Եվ ուժը հավատն է ու սերը դեպի մայր հողը» (Հակոբ Հակոբյանի առաջաբանով) ….................................................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Musik Armenia – 78 ............................................................27


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արժանի հերթափոխ …............................................................................................2
*ՎԱԼԵՐԻԱ ԱԼՖԵԵՎԱ. Հիշողություն Գոշավանքի մասին …..................................14
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ձեռքեր՝ ձուլված գործիքին …..............................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ապրելու ծարավը ….................................................................33
*Մասնագիտական ստա՞ժ, թե գիտելիք …............................................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՄԼԵՏ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................54
*ԴԱՎԻԹ ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Քարադիացներ …...................................................57
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Կտրտված շղթա ….........................................................61
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Սիրո տողեր ….......................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................4
*[[Բուլատ Օկուջավա|ԲՈՒԼԱՏ ՕԿՈՒՋԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Յուրի Լևիտանսկի|ՅՈՒՐԻ ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................12
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................30
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Տաղեր ….............................................................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................48
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …..............................................51
*ՔՆԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................83
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Յուրի Լևիտանսկու նոր գիրքը …..................................................8
*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Վերնատունը ….......................................................................66
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Վիպական կառուցվածքի դրամատուրգիական շերտը …72
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Պատմական կողմնորոշման գեղարվեստական արտացոլումը …....................................................................................................84
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հաջողված մեկնարկ …..............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ. Մեքենագրություն՝ տասնամատնյա կույր մեթոդով.... 92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱՏԱԼՅԱ ԴՅԱԿՈՎԱ. «Կրթությունը թատրոնի միջոցով»…46
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Գույնը՝ մարմնի մեջ …79
*ՍԱՆԴՐՈ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայաստանի նախնադարյան բնակչության արվեստը …88

*Հումոր …96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմպլեքսային մոտեցում՝ գաղափարական-դաստիարակչական հարցերին …..2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Զինվորներ և հերոսներ …..................................................4
*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՈՒԼՅԱՆ. Հողը, ոչխարները, մարդիկ …..................................38
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Լեռնային արոտավայրերի վիճակի մասին …...........39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …...........................................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Մի գրչածայրի պատմություն …..............................................12
*[[Ալուս Միկուլկա|ԱԼՈԻՍ ՄԻԿՈՒԼԿԱ]].  Արքայադուստր կատուն …...................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Մեխը ….........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԵՂԱՄ ՉԹՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................19
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Բանաստեղծություններ …............................................46
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................61
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Հեռակա զրույց [[Հակոբ Մնձուրի|Հակոբ Մնձուրու]] հետ ….......................41
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Խաչիկ Դաշտենց|Դաշտենցը]] և իր «Ռանչպարներ» վիպասքը …................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակակից գրականության գեղագիտական հիմքը …......................................................................................72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Սասնա ծռերի» ինքնատիպությունը …...........................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Մարդը և բժշկությունը ….............................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Այվազովսկու ձայնը …...................................................20
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հեքիաթի ճշմարտությունը ….............................................49
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Մուղամները երաժշտագիտական մտքի շրջանակներում … .......................................................................................66
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բազմաշնորհ Մոմիկը …......................................................80
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Բակկարա …................................................................93


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գնալ չտրորված արահետով …...........................................17
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Դեպի քեզ բերող ճանապարհ …...........................................19
*Տնտեսագիտության ճարտարապետությունը …...................................................26
*[[Անդրեյ Լևին|ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ]]. Նանցյաոների և խուացյաոների վտանգավոր տարբերակը …63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաչատուր Դադայան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ]]. Ամեն տարի մարտ ամսին ….............................................41
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մի երգ կռունկի մասին ….............................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ԴԻԼԱՆՅԱՆ. Բյուրեղը …..........................................................................53
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կարանտին …................................................................57
*ԱՐԿԱԴԻ ԱՐԿԱՆՈՎ. Սրճարան «Ատրակցիոն»….................................................68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Այցելություն ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................22
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................24
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................62
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Պանի հզոր շունչը…»…..................................................2
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]], [[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Խոսք [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] հիշատակին …....6
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի պատմվածքների գեղարվեստական աշխարհը …............................................................................10

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Լեռների զգաստացնող ձայնը …..........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հին Երևանի նոր ծնունդը … մտահղացումներում …..........................................30
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարելագործման ուղիով ….....................................93

*Հումոր …................................................................................................................96

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Չընթերցված էջեր …........................................................2
*ԻՄՐԱՆ ԿԱՍՈՒՄՈՎ. «Ամենից առաջ՝ ինքնատիպություն» …................................10
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Մի գարուն էլ ինձ պես կհեռանա՝ սրտում քո սերը որպես կարոտ…» …...................................................................22
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ալնեխուլ …..........................................................................26
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԷԼՉԻՆ. Կապույտ, նարնջագույն ….......................................................................14
ՍԱԲԻՐ ԱԶԵՐԻ. Հարսանիք ճանապարհին ….......................................................36
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Հրաշքների թատրոն ….................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իսա Իսմայիլզադե|ԻՍԱ ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................19
*[[Սիավուշ Սարխանլի|ՍԻԱՎՈՒՇ ՍԱՐԽԱՆԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*[[Չինգիզ Ալիօղլի|ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................32
*[[Ալի Վեքիլ|ԱԼԻ ՎԵՔԻԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................65
*[[Ջամալ Յուսիֆզադե|ՋԱՄԱԼ ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................65
*[[Հիդայաթ|ՀԻԴԱՅԱԹ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................66
*[[Աբբաս Աբդուլլա|ԱԲԲԱՍ ԱԲԴՈՒԼԼԱ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոգեհարազատություն («Գարունի» հարցազրույցը) …......................................33
*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրողը և նրա ընթերցողը ….........................................53
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]]. Հոգու տառապանքների զգացողությամբ …........................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նոյեմբերյանը՝ գորգագործության կենտրոն …................59
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոչումը՝ արտիստ …..........................................................68
*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նկարիչը և թատրոնը …...............................................90


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՈՒԴՄԻԼԱ ՄՈՏԱԼՈՎԱ. Նամակ-հուշ …................................................................16
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Մեծ ճանապարհի սկզբին …..............................................2
*Մեծերը փոքրերի մասին ….....................................................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լեզու, ծրագիր, դասագիրք ….................................32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բոհումիլ Հրաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՐԱԲԱԼ]]. Սիրախաղ ….........................................................................25
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Խաղ-79 ….............................................................................38
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ոսկրոտ պատմություն ….................................................66
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ոսկե ճանճը …..................................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իրժի Վոլկեր|ԻՐԺԻ ՎՈԼԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................19
*[[Ֆրանտիշեկ Հալաս|ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ ՀԱԼԱՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................20
*[[Կոնստանտին Բիբըլ|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԻԲԸԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................21
*[[Միրոսլավ Ֆլորիան|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՖԼՈՐԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Պետր Կովարժիկ|ՊԵՏՐ ԿՈՎԱՐԺԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Լացո Նովոմեսկի|ԼԱՑՈ ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Միրոսլավ Վալեկ|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՎԱԼԵԿ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*[[Անահիտ Բոյաջյան|ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................37
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊՈՒՇԿԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................64
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Գրական ավանդներ՝ հավերժությանը ….................49
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԵԼԵՆԱ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Պուշկինը և [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] …..............................................55
*ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Չարենցյան մակագրություններ ….................................84
*ՎԱՐՍԻԿ ՇԱՄԼՅԱՆ. Թագուհի Շիշմանյան …........................................................88
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Վիրավոր կռունկի երգը …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Մեծ և ուսանելի կյանք …....................................................59
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Հայ պատմագիտության դարավոր կաղնին ….......61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Գուլակյանի դասերը …....................................................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «… նդրում եմ ցույց տաք լավ մարդկանց»….....34
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]], ԱՂՎԱՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Որ ճանապարհը չմտնի փակուղի …...58
*ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ. Չորս մղձավանջային տարի … և հետո …................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ղողանջ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) ….............20
*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Մուկը …...............................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկնային պատուհաններ …..............................................38
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ մանկության հեքիաթի արքաները …........................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Դարոնյան|ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ]]. Պատգամներ՝ երիտասարդ սերնդին …...............................2
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. «Միշտ կենդանի ու միշտ որոնող հոգին…»…....................7
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. «Լինել ճշմարտացի և անկեղծ. ահա իմ հավատամքը»…...44
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ինքնությունը …..........................................50
*ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Իրականության ճշմարիտ զգացողությամբ ….....................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Լեզվական աղբյուրները հայերի ծագման մասին ….......70
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Արվեստի սոցիոլոգիական հարցեր …................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. [[Միքայել Նալբանդյան|Նալբանդյանը]] և թատրոնը …..............................................14
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Լեհահայերի երաժշտությունը ….....................................67
*Ճարտարապետության վաղվա դեմքը …..............................................................80

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նահանջող անտառի առասպելը ….............................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոսք առ ճարտարապետն …...............................................29
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ո՞վ է Թինան …..................................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Շուտ բացված վարդեր ….............................................2
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հունիսին, կեչիների տակ ….................................................55
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թզուկի երգը …...........................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................25
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................27
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ստեփան Ալաջաջյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................60
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................88
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՖԻԿ ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ. Գիշերերգի պոեզիան …......................................................81
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կնային հայելիիդ մեջ – կմեռնին խնդալեն»…......85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. [[Դավիթ Անհաղթ]] ….................................................................67
*[[Կարեն Սվասյան|ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ]]. [[Միֆ]]ի ըմբռնումը Յունգի «վերլուծական հոգեբանության մեջ»…...............................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Նկարչությունը տարածության մեջ, մտքեր և ասույթներ …....62


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծովակալի նամակները ….....................................................................................12
*ՎԻՏԱԼԻ ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ. Կորսված մանկություն …................................................17
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Մեր սիրո հայրենիքը ….......................................................35
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Այնպես, ինչպես հիշում եմ ...................................................41
*ՔՆԱՐԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկար …............................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Լողի հրահանգիչը …........................................................2
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մարդու տունը …..............................................................24
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….....................................................61
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ալկիոններ …...................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …....................................................10
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................21
*[[Երվանդ ՊետրոսյանԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................59
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*[[Ջորջ Բայրոն|ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ ԲԱՅՐՈՆ]]. Դոն Ժուան ….................................................................73
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կարոտի և հավատի երգեր …..................................................52
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Հին վրանի փոքրիկ բնակչի խոստովանությունը..…55
*Հարցազրույց [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]ի հետ …..............................................57
*ԱՐԾՎԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Դեմիրճյանի դրամատուրգիական արվեստը ….................77
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կոմս Մոնտե Քրիստոյի» թարգմանիչը …......................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. «Մեր ծիծաղն ու խինդը՝ անցողիկ ու հավերժական…»…48
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մետաղի այլափոխումները ….................................................70
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Տենդ»՝ «Բի Ջիզի» կատարմամբ …..........................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Ես խաղում էի թեթև…»…....................................................83

*1979թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7686</id>
      <timestamp>2012-03-09T09:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1979 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41357">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1979''' բաժինը:

== 1979 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Լ. Ի. ԲՐԵԺՆԵՎ. Խոպան …......................................................................................2
*ՊԱՅՔԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Ինչու՞ են բերրի հողերը դառնում անապատ ….............74
*ԻՈՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արդյունավետ օգտագործել մեր սննդի հիմնական պահեստարանը …............................................................79
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Դասագրքին անվերապահ հավատում են …................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Այսպես են ծնվում առասպելները ….................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Պատմության իդեալը և իդեալի պատմությունը …............81
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Առաջին անգամ [[հայերեն]] …..................................................86
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Ազնվության և բարության բանաստեղծը ….................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Ջեթրո թալ ….....................................................................92

*Հումոր …................................................................................................................94

=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Ճերմակ մամուռ, լուսնային ծաղիկ …....................2
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ. Իմ կյանքից …............................................................32
*ՎԱՐԴԱՆ ՏՈՆԻՅԱՆ. «Բարև, իմ սիրելի Թինա»…................................................37
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, ՏԱՏՅԱՆԱ  ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ. Սերը՝ դաստիարակվող է….....46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Վիտաուտաս Մատուլյավիչուս|ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ]]. Եվ նորից լիալուսին է …..................................55
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Արիստոտելի երկար րոպեները …........................71
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................24
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................35
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................50
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................54
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]…..............................................65


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լուսավոր հետագծեր …......................................................2
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ճանաչենք՝ պահպանելու համար …..........................10
*ՀՐԱՉՅԱ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Ժպտացող երկրի հմայքը …...............................................28
*ԷԴՎԱՐԴ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Մենք, օրենքը, մենք ….................................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ([[Խաժակ Գյուլնազարյան]]ի առաջաբանով) …........................................................6
*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Անվերջ սկիզբ …...............................................................36

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................8
*ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................8
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................25
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................27

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ներդաշնակության և նրբության մեղեդին …...................13
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Մեր [[Ստեփան Զորյան|Զորյանը]] …...........................................................71
*[[Արշալույս Ղազինյան|ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՂԱԶԻՆՅԱՆ]]. [[Նահապետ Քուչակ]]ի մասին հիշատակարանը …........86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. «Տարականոն հանճարը»՝ Ռայմունդ Լուլլ …....................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Զրույցներ Մինասի հետ ….......................................20
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Ստանիսլավսկի և Սուրենյանց. փայլուն համագործակցություն …........................................................................61
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ. Մենք և մեր երաժշտությունը …...............................78
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Կինոաստղերի պերճանքն ու թշվառությունը …......................90

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ուջան …...............................................................................7
*ՎԼԱԴԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ուշադրություն ժողովրդական բժշկությանը …..................88
*[[Հմայակ Սիրաս|ՀՄԱՅԱԿ ՍԻՐԱՍ]]. Ալագյոզ ….................................................................................92
*Նամականի …........................................................................................................94
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բորիկը …..........................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Մի կաթիլ ջուր ….................................................................14
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Կապույտ Երզնկա ….............................................................50
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ինչ որ չէր լինելու, եղավ …................................................69
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ամեն ինչ կարգին է, մայրիկ …...........................................71
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պախրայի երազը ….................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շիլա Գուջրալ|ՇԻԼԱ ԳՈՒՋՐԱԼ]]. Վ. Ի. Լենինի հիշատակին …........................................................2
*[[Էդուարդաս Մեժելայտիս|ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ]]. Կոնտրապունկտ ....................................................…4
*[[Կալիդասա|ԿԱԼԻԴԱՍԱ]]. Ամպ ավետաբեր …............................................................................32
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Շնորհակալություն, ձեր սիրող սրտի համար» («Գարունի» հարցազրույցը) …47
*ՄԵՐԻ ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ. Ռուս պոեզիայի մեկնաբանը ….......................................82
*ՀԵՆՐԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Ինչու՞ է պատմում գրողը …...............................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Եվ ուժը հավատն է ու սերը դեպի մայր հողը» (Հակոբ Հակոբյանի առաջաբանով) ….................................................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Musik Armenia – 78 ............................................................27


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արժանի հերթափոխ …............................................................................................2
*ՎԱԼԵՐԻԱ ԱԼՖԵԵՎԱ. Հիշողություն Գոշավանքի մասին …..................................14
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ձեռքեր՝ ձուլված գործիքին …..............................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ապրելու ծարավը ….................................................................33
*Մասնագիտական ստա՞ժ, թե գիտելիք …............................................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՄԼԵՏ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................54
*ԴԱՎԻԹ ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Քարադիացներ …...................................................57
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Կտրտված շղթա ….........................................................61
*[[Լեոնիդ Հուրունց|ԼԵՈՆԻԴ ՀՈՒՐՈՒՆՑ]]. Սիրո տողեր ….......................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Պյոտր Վեգին|ՊՅՈՏՐ ՎԵԳԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................4
*[[Բուլատ Օկուջավա|ԲՈՒԼԱՏ ՕԿՈՒՋԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Յուրի Լևիտանսկի|ՅՈՒՐԻ ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................12
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................30
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Տաղեր ….............................................................................44
*ՀԱՍՄԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................48
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................49
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …..............................................51
*ՔՆԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................83
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Յուրի Լևիտանսկու նոր գիրքը …..................................................8
*[[Արամ Ինճիկյան|ԱՐԱՄ ԻՆՃԻԿՅԱՆ]]. Վերնատունը ….......................................................................66
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Վիպական կառուցվածքի դրամատուրգիական շերտը …72
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Պատմական կողմնորոշման գեղարվեստական արտացոլումը …....................................................................................................84
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հաջողված մեկնարկ …..............................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ. Մեքենագրություն՝ տասնամատնյա կույր մեթոդով.... 92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱՏԱԼՅԱ ԴՅԱԿՈՎԱ. «Կրթությունը թատրոնի միջոցով»…46
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Գույնը՝ մարմնի մեջ …79
*ՍԱՆԴՐՈ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայաստանի նախնադարյան բնակչության արվեստը …88

*Հումոր …96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Կոմպլեքսային մոտեցում՝ գաղափարական-դաստիարակչական հարցերին …..2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Զինվորներ և հերոսներ …..................................................4
*ՎԱԶԳԵՆ ԲԱՂԴԱԳՈՒԼՅԱՆ. Հողը, ոչխարները, մարդիկ …..................................38
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ. Լեռնային արոտավայրերի վիճակի մասին …...........39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …...........................................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Մի գրչածայրի պատմություն …..............................................12
*[[Ալուս Միկուլկա|ԱԼՈԻՍ ՄԻԿՈՒԼԿԱ]].  Արքայադուստր կատուն …...................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Մեխը ….........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԵՂԱՄ ՉԹՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................19
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................19
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Բանաստեղծություններ …............................................46
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................61
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. Հեռակա զրույց [[Հակոբ Մնձուրի|Հակոբ Մնձուրու]] հետ ….......................41
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Խաչիկ Դաշտենց|Դաշտենցը]] և իր «Ռանչպարներ» վիպասքը …................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակակից գրականության գեղագիտական հիմքը …......................................................................................72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Սասնա ծռերի» ինքնատիպությունը …...........................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Մարդը և բժշկությունը ….............................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Այվազովսկու ձայնը …...................................................20
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հեքիաթի ճշմարտությունը ….............................................49
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Մուղամները երաժշտագիտական մտքի շրջանակներում … .......................................................................................66
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Բազմաշնորհ Մոմիկը …......................................................80
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Բակկարա …................................................................93


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գնալ չտրորված արահետով …...........................................17
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Դեպի քեզ բերող ճանապարհ …...........................................19
*Տնտեսագիտության ճարտարապետությունը …...................................................26
*[[Անդրեյ Լևին|ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ]]. Նանցյաոների և խուացյաոների վտանգավոր տարբերակը …63

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաչատուր Դադայան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱՅԱՆ]]. Ամեն տարի մարտ ամսին ….............................................41
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մի երգ կռունկի մասին ….............................................47
*ՍԱՄՎԵԼ ԴԻԼԱՆՅԱՆ. Բյուրեղը …..........................................................................53
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կարանտին …................................................................57
*ԱՐԿԱԴԻ ԱՐԿԱՆՈՎ. Սրճարան «Ատրակցիոն»….................................................68
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Այցելություն ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................22
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................24
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՎՈԼՈԴՅԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................62
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Պանի հզոր շունչը…»…..................................................2
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]], [[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Խոսք [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] հիշատակին …....6
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ակսել Բակունցի պատմվածքների գեղարվեստական աշխարհը …............................................................................10

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Լեռների զգաստացնող ձայնը …..........................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հին Երևանի նոր ծնունդը … մտահղացումներում …..........................................30
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարելագործման ուղիով ….....................................93

*Հումոր …................................................................................................................96

=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Չընթերցված էջեր …........................................................2
*ԻՄՐԱՆ ԿԱՍՈՒՄՈՎ. «Ամենից առաջ՝ ինքնատիպություն» …................................10
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Մի գարուն էլ ինձ պես կհեռանա՝ սրտում քո սերը որպես կարոտ…» …...................................................................22
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ալնեխուլ …..........................................................................26
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԷԼՉԻՆ. Կապույտ, նարնջագույն ….......................................................................14
ՍԱԲԻՐ ԱԶԵՐԻ. Հարսանիք ճանապարհին ….......................................................36
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Հրաշքների թատրոն ….................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իսա Իսմայիլզադե|ԻՍԱ ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................19
*[[Սիավուշ Սարխանլի|ՍԻԱՎՈՒՇ ՍԱՐԽԱՆԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*[[Չինգիզ Ալիօղլի|ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................32
*[[Ալի Վեքիլ|ԱԼԻ ՎԵՔԻԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................65
*[[Ջամալ Յուսիֆզադե|ՋԱՄԱԼ ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................65
*[[Հիդայաթ|ՀԻԴԱՅԱԹ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................66
*[[Աբբաս Աբդուլլա|ԱԲԲԱՍ ԱԲԴՈՒԼԼԱ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոգեհարազատություն («Գարունի» հարցազրույցը) …......................................33
*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Գրողը և նրա ընթերցողը ….........................................53
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]]. Հոգու տառապանքների զգացողությամբ …........................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Նոյեմբերյանը՝ գորգագործության կենտրոն …................59
*ՍՈՒՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոչումը՝ արտիստ …..........................................................68
*ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Նկարիչը և թատրոնը …...............................................90


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՈՒԴՄԻԼԱ ՄՈՏԱԼՈՎԱ. Նամակ-հուշ …................................................................16
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Մեծ ճանապարհի սկզբին …..............................................2
*Մեծերը փոքրերի մասին ….....................................................................................9
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Լեզու, ծրագիր, դասագիրք ….................................32

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բոհումիլ Հրաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՐԱԲԱԼ]]. Սիրախաղ ….........................................................................25
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Խաղ-79 ….............................................................................38
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ոսկրոտ պատմություն ….................................................66
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ոսկե ճանճը …..................................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իրժի Վոլկեր|ԻՐԺԻ ՎՈԼԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................19
*[[Ֆրանտիշեկ Հալաս|ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ ՀԱԼԱՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................20
*[[Կոնստանտին Բիբըլ|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԻԲԸԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................21
*[[Միրոսլավ Ֆլորիան|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՖԼՈՐԻԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Պետր Կովարժիկ|ՊԵՏՐ ԿՈՎԱՐԺԻԿ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Լացո Նովոմեսկի|ԼԱՑՈ ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Միրոսլավ Վալեկ|ՄԻՐՈՍԼԱՎ ՎԱԼԵԿ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................23
*[[Վիտեզսլավ Նեզվալ|ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ ՆԵԶՎԱԼ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*[[Անահիտ Բոյաջյան|ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................37
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊՈՒՇԿԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................64
*ՀՈՎԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Գրական ավանդներ՝ հավերժությանը ….................49
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԵԼԵՆԱ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Պուշկինը և [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] …..............................................55
*ԳՈՀԱՐ ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ. Չարենցյան մակագրություններ ….................................84
*ՎԱՐՍԻԿ ՇԱՄԼՅԱՆ. Թագուհի Շիշմանյան …........................................................88
*ՌԱՖԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Վիրավոր կռունկի երգը …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Մեծ և ուսանելի կյանք …....................................................59
*[[Հովհաննես Ղանալանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. Հայ պատմագիտության դարավոր կաղնին ….......61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Գուլակյանի դասերը …....................................................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «… նդրում եմ ցույց տաք լավ մարդկանց»….....34
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]], ԱՂՎԱՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Որ ճանապարհը չմտնի փակուղի …...58
*ԱՆԴՐԵՅ ԼԵՎԻՆ. Չորս մղձավանջային տարի … և հետո …................................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ղողանջ ([[Ռաֆայել Արամյան]]ի առաջաբանով) ….............20
*ԱՐՇԱԿ ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ. Մուկը …...............................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Երկնային պատուհաններ …..............................................38
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Իմ մանկության հեքիաթի արքաները …........................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Դարոնյան|ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՐՈՆՅԱՆ]]. Պատգամներ՝ երիտասարդ սերնդին …...............................2
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. «Միշտ կենդանի ու միշտ որոնող հոգին…»…....................7
*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. «Լինել ճշմարտացի և անկեղծ. ահա իմ հավատամքը»…...44
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ինքնությունը …..........................................50
*ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Իրականության ճշմարիտ զգացողությամբ ….....................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Լեզվական աղբյուրները հայերի ծագման մասին ….......70
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Արվեստի սոցիոլոգիական հարցեր …................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. [[Միքայել Նալբանդյան|Նալբանդյանը]] և թատրոնը …..............................................14
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Լեհահայերի երաժշտությունը ….....................................67
*Ճարտարապետության վաղվա դեմքը …..............................................................80

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նահանջող անտառի առասպելը ….............................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խոսք առ ճարտարապետն …...............................................29
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ո՞վ է Թինան …..................................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Շուտ բացված վարդեր ….............................................2
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հունիսին, կեչիների տակ ….................................................55
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թզուկի երգը …...........................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................25
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................27
*ՌՈՒԲԵՆ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ստեփան Ալաջաջյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................60
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................88
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՖԻԿ ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ. Գիշերերգի պոեզիան …......................................................81
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կնային հայելիիդ մեջ – կմեռնին խնդալեն»…......85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. [[Դավիթ Անհաղթ]] ….................................................................67
*[[Կարեն Սվասյան|ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ]]. [[Միֆ]]ի ըմբռնումը Յունգի «վերլուծական հոգեբանության մեջ»…...............................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Նկարչությունը տարածության մեջ, մտքեր և ասույթներ …....62


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծովակալի նամակները ….....................................................................................12
*ՎԻՏԱԼԻ ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ. Կորսված մանկություն …................................................17
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Մեր սիրո հայրենիքը ….......................................................35
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Այնպես, ինչպես հիշում եմ ...................................................41
*ՔՆԱՐԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճապոնական ճեպանկար …............................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Լողի հրահանգիչը …........................................................2
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մարդու տունը …..............................................................24
*ԲՈՐԻՍ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….....................................................61
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ալկիոններ …...................................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …....................................................10
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................21
*[[Երվանդ ՊետրոսյանԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................22
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................59
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*[[Ջորջ Բայրոն|ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ ԲԱՅՐՈՆ]]. Դոն Ժուան ….................................................................73
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կարոտի և հավատի երգեր …..................................................52
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Հին վրանի փոքրիկ բնակչի խոստովանությունը..…55
*Հարցազրույց [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]ի հետ …..............................................57
*ԱՐԾՎԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Դեմիրճյանի դրամատուրգիական արվեստը ….................77
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Կոմս Մոնտե Քրիստոյի» թարգմանիչը …......................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. «Մեր ծիծաղն ու խինդը՝ անցողիկ ու հավերժական…»…48
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մետաղի այլափոխումները ….................................................70
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Տենդ»՝ «Բի Ջիզի» կատարմամբ …..........................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Ես խաղում էի թեթև…»…....................................................83

*1979թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1979]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1980</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1328</id>
      <timestamp>2011-03-04T03:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5038</id>
      <timestamp>2011-09-04T06:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="320">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5438</id>
      <timestamp>2011-09-12T12:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="441">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8062</id>
      <timestamp>2012-04-16T10:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="562">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8844</id>
      <timestamp>2012-06-09T11:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="675">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14350</id>
      <timestamp>2013-03-27T08:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="770">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15830</id>
      <timestamp>2013-07-09T13:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="878">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (մահ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15832</id>
      <timestamp>2013-07-09T13:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="878">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17126</id>
      <timestamp>2013-08-27T15:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1013">== Ծնվածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17127</id>
      <timestamp>2013-08-27T15:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1013">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18142</id>
      <timestamp>2013-11-21T19:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1140">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Պարգևուհի Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, պարուհի, նկարչուհի (ծնվ. ):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19269</id>
      <timestamp>2014-03-20T20:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1229">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Պարգևուհի Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, պարուհի, նկարչուհի (ծնվ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19916</id>
      <timestamp>2014-05-26T14:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1363">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Զվարթ Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1911]]):
* [[Պարգևուհի Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, պարուհի, նկարչուհի (ծնվ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20344</id>
      <timestamp>2014-06-29T08:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1450">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 18]] - [[Արմեն Ավանեսյան]], հայ գրականագետ:
* [[Մայիսի 11]]- [[Տաթև Խուրշուդյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Անտալ Հիդաշ]], հունգարացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1899]]):
* [[Մարտի 4]] - [[Վախթանգ Անանյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Մարտի 25]] - [[Ռոլան Բարթ]], ֆրանսիացի փիլիսոփա-պոստստրուկտուրալիստ և նշանագետ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 14]] - [[Ջաննի Ռոդարի]], իտալացի մանկագիր, լրագրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հոկտեմբերի 15]] - [[Մուշեղ Գալշոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1933]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Զարեհ Որբունի]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1902]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Զվարթ Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1911]]):
* [[Խարլամպիյ Բարանով]], ռուս արաբագետ (ծնվ. [[1893]]):
* [[Պարգևուհի Պետրոսյան]], հայ բանաստեղծուհի, պարուհի, նկարչուհի (ծնվ. ):
* [[Տիգրան Վարժապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1980 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3611</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7702</id>
      <timestamp>2012-03-10T15:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="38031">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1980''' բաժինը:

== 1980 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գերդաստանի պատիվը …...................................................40
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թափառական վիշապներ …..............................................48
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դուռը ….............................................................................66
*ԳԵՎՈՐԳ ՏԻՐԱՑՅԱՆ. Քաղաքին արժանի թանգարան …...................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բարձրաշխարհիկ տիկնոջ արկածները ….......................2
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այրվող թթենին ….................................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Այցելություն …...............................................................71
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Մանրապատումներ …...................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Սոնետների պսակ …..........................................................33
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................38
*[[Սարգիս Խարազյան|ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................47
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................54
*[[Միքայել Ռաշիդ|ՄԻՔԱՅԵԼ ՌԱՇԻԴ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................55
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................56
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բառի հմայքն ու հնչեղությունը …..........................82
*ՕՖԵԼՅԱ ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ. Ստեղծագործական աշխատանքի գաղտնիքները …...88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Սևանի ավազանի պաշտամունքային տեղանունները ….79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Մարդը, երաժիշտը, արվեստագետը ….............................58
*ԷԴՎԱՐԴ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Խոսք ուսուցչիս մասին …...............................................64

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Արմատներ և սաղարթ …........................................................19
*«Խնդրում եմ ցույց տալ լավ մարդկանց»….........................................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Երազանքներ և իրականություն ….................................58
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ապագան ներկայի մեջ …................................................61
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Մարմարե աստվածների երկիրը …......................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բարձրաշխարհիկ տիկնոջ արկածները …......................2
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Հուշարձան …............................................................................28
*ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Օձը …...........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................50
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................52
*ՌՈՒԲԻՆԱ ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Դավիթ Գասպարյան]]ի առաջաբանով) …............................................................54
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Հույսի ջահակիր …........................................................66
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Ավանդույթների և որոնումների հետագծերը …......................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Աստղերի ու մարդու խորհրդավոր տիեզերքը …..........34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ռուբեն Նաքյան ....................................................................................................27

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Քսան տարի անց …..............................................93


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Դժվար ժպիտ …........................................................................2
*ՑՈՂԻԿ ՀԱՐՈՅԱՆ. Մակագրություն սրտերի վրա …...............................................9
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Մի ընտանիքի տխուր պատմություն կամ բաց նամակ նորապսակներին …..................................................................29
*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Մտահոգության հովիտներ …............................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Սաքոն ճնշում ունի ….........................................................17
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Պատկերներ գյուղից …..................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Եվ թագավորը պատերազմ հայտարարեց իր դաշնակից թագավորին …...............................................................................55
*ԼՅՈՒՍԻ ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ. Անխոստովանելի սերը… (Շաքե Վարսյանի առաջաբանով) …....................................................................66
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Ծիածան՝ անձրևից հետո ….................................................70
*[[Էռնեստ Հեմինգուեյ|ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ]]. Պատմվածքներ …...........................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*ԱՆԱՀԻՏ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................13
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................14
*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................14
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................15
*[[Մանիկ Աճեմյան|ՄԱՆԻԿ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................15
*ՍԻԼՎԱ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................15
*ՖԼՈՐԱ ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................15
*ՍԵԴԱ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*ՎԵՆԵՐԱ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................16
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................16
*ԱԼԻԿ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] «Տաղարանը»…................................................73
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծական աշխարհի ծնունդը ….........................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Մարտիրոս Սարյանը և իր արվեստը ….................................35
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՊՈՒՆԻՆ. Անծանոթ հեռուների գույները …..........................................41
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վարպետի դասը …..............................................................46
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ծաղիկներ Սարյանին ….......................................................47
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Մեր սիրո բացատրությունը ….......................................49
*ՍԵՅՐԱՆ ԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ. Ժողովրդին և իր կոչմանը հավատարիմ …..................49
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Անհնարինը չտեսնել ….........................................................50
*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ. Մտքեր ….............................................................................51
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երբ բացվում են հոգու աչքերը ….................................80
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Անավարտ դիմանկար ….................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Գոլի բերկրանքը ….................................................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Լենինաբար ….........................................................3
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Լենինի առաջին հուշարձանը Հայաստանում …...................15
*Վ. Ի. Լենինի իմաստասիրական ժառանգությունը …...........................................18
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օրեր, որ հեռանում են դեպի պատմություն …....................26
*ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Ուսուցիչ …........................................................................49
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Տեսքդ պահեմ աչքերիս մեջ …...........................................81

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]]. Մոգական պատմություն …..............................................38
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Քարը մնաց հիշատակող ….............................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լուսայնի Կաբա|ԼՈՒՍԱՅՆԻ ԿԱԲԱ]]. Լենինի ձայնը …..........................................................................2
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բալլադ ձկնորսի մասին …..........................................................12
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈԼՈՄԻԵՑ. Երևանյան եռանկար …...................................................36
*ԱՐԱ ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................59
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................60
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................65
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Թափանցելով մարդու էության մեջ …...................................54
*[[Սաքո Սարգսյան|ՍԱՔՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Քաղաքացիական ապրումների պոեզիա …..........................90
*ԱՆԱՀԻՏ ԴԱՇՏԵՆՑ. «Երբ որ բացվին դռներն հուսո»….......................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Արագացած զարկերակով մարդը …....................................33

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Ծաղրածուն՝ աշունը սրտում ….....................................67


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Ես դեռ ողջ եմ, սիրելի մայրիկ…» (նամակներ ռազմաճակատից) ….................2
*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ծովագյուղ՝ կանաչ խնձորենի …..........................................13
*ՄԿՐՏԻՉ ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ. Մեր հանդիպումը ….......................................................31
*ՎՐՈՒՅՐ ԱԶԻԶՅԱՆ. Քույր Վերտան …...................................................................33
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Հայրենիքի զինվորն ու որդին …...............................35

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Նագիբին|ՅՈՒՐԻ ՆԱԳԻԲԻՆ]]. Իմ առաջին բարեկամը, իմ անգի՛ն բարեկամը ….....................5
*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …............................................................38
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Մեղապարտը …...................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................20
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................23
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................44
*ԳԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….....................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աշխեն Ջրբաշյան|ԱՇԽԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] մանկական խաղերը …....................................76
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական կյանքը 1920-ական թթ. առաջին կեսին ….......80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հանգերգի նման կրկնենք մեր «Բարի լույսը»….....................24
*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Զվարթնոց ….......................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ  …......................................................................................37
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ուրախության երեք առիթ ….......................................73

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մեն-մենակ ծանրաձողի հետ …............................................91

*Հումոր …................................................................................................................95


==== N6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արևիկ ….................................................................................37
*ԼԱՎՐԵՆՏԻ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Ինչպես վիշապները դարձան «թափառական»…......54
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. «Ոսկե վարդերի» երակները …....................................65
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դարբին՝ որդի դարբնի ….............................................87
*ՎԱՀԱՆ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Արմատ …............................................................................87

==== ԱՐՁԱԿ ====
 
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենին ….................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................34
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................36
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Մոլեգին [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] …....................................................................56
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Անցած տարիների հեռավորությունը …..................................78
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. [[Երուխան]] ….........................................................................82
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կյանքը սև և կարմիր շրջագծերի մեջ …..........................91
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. «Ձայն համշենական»…..................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Արտակարգ  օժտվածություն ….......................................42
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Դավիթ Անհաղթի «Սահմանք իմաստասիրութեան» երկը սերունդների գնահատությամբ …................................................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Անհատականության հիմնորոշ գծերը ….........................75

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Երբ ժամանակը չափվում է օլիմպիական ժամացույցով ….............................................................................95


=== N7 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Ի՞նչ էր անթեղել եկվորը …...........................................35
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մենախոսություն դարձյալ ջրի թելադրանքով …..............42
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Համառության ողկույզներ …..................................51
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Նամակները աղավնիներ մի դարձրեք …......................69
*ԷՄՄԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Գուցե սա իմ որդին է» ….....................................................78
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Պատմաբանը պատմության հետախույզն է …....................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենին ….................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................41
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................60
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................72
*ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................73
*[[Գյոթե|ՅՈՀԱՆ ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]]. Հռոմեական էլեգիաներ ….......................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Վարուժանի լույսը …........................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հիրավի, ե՞րբ և որտե՞ղ է հիմնադրվել Գլաձորի համալսարանը …...................................................................................55
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Աճեցնենք պահպանելու համար …............................81
*ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հույն պանդուխտի և կախարդ հայուհու երգը …................95

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ԵՐԿԱՆՅԱՆ. Ներշնչող և ներշնչված արվեստ …....................................62
*Ֆրանսահայ նկարչության 100 տարին ................................................................64
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Համլետի» տարօրինակ այլակերպությունը 
*Երևանի դրամատիկական թատրոնում ….............................................................84


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Ծննդյան վկայական …....................................................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Կրակոց ամռան սրտին ….................................................16
*ՍԻՐԱԿ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Թեթևացնել հայոց լեզվի դպրոցական ծրագրերն ու դասագրքերը ….........................................................20
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ձեռքեր, որ կյանք են պարգևում ….................................22
*Արձագանքում են «Խնդրում եմ ցույց տալ լավ մարդկանց» հոդվածին …..........29
*Սերը, սիրո տարիքը, սիրո կուլտուրան (հարցաթերթիկ) …................................30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վասիլի Շուկշին|ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ]]. Դեպք ռեստորանում …..........................................................11
*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Շելա …...............................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................8
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................32
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԵՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................85
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................86
*[[Մովսես Յախշունց|ՄՈՎՍԵՍ ՅԱԽՇՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................87
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ամենամեծ հրաշքը կամ սովորականի 
հայտնագործումը …..............................................................................................25
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կամուրջ …............................................................................39
ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Գործչի երախտիքը …..............................................................88

ԱՐՎԵՍՏ

ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ծաղկարվեստի մագիստրոս Արշո Թութունջյան …..........34
ՆՈՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ես, դու, նա, նրանք …..........................................................82
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՐՈ ՈՎ. Ռոսլինը հիշեցնում է ….....................................................93

Հումոր …................................................................................................................95

ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հին հունական երգիծանքից ...............................................95




N9



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հեռավոր օրերի լույսը ….................................................2
Արձագանքում են □Թափառական վիշապներ□ հոդվածին …..............................56
ՌԱԴԻԿ  ԱԼԱԹՅԱՆ, ԱԼԲԵՐՏ ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ. Անգլիական խճանկար …................90

ԱՐՁԱԿ

ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ. Աստծո տասներկու օրը …...............................................18
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Վառվող ու հանգչող արշալույսներ …........................59
ԱՍԱՏՈՒՐ ՓԱՇԱՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................73

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................7
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................64

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Պոեզիայի գայթակղիչ ուժը …...........................................10

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ալերգիա …..............................................................41
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Հայք-Արարատ-Ուրարտու …............................................47
ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Անձի տիպերը և  Այզենկի թեստը …................................79

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երաժշտությունը որպես սիմվոլիկ ձև …................................66
ԱԼԻՍ ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ. Հայրենիքի և արվեստի սիրով …..........................................76
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժողովրդական մի նկարի պատմությունից …..................85


N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ծերունին չի հեռանում ծովից …..............................45
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սահող հուշարձանի օրհասը …..........................................60
ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Լույս և ստվեր արգելանոցներում …...............................76
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Ես այստեղ իմ տանն եմ …....................................................81

ԱՐՁԱԿ

ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ. □Գնդակահարեք, ես ոչինչ չգիտեմ…□ ….....................15
ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ. Պատմվածքներ ….............................................................................69

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................12
ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................51
ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................52
ԴԱՎԻԹ ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ. Բանաստեղծություններ …..........................................55
ՄԵՏԱՔՍԵ. Բանաստեղծություններ …..................................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. □Մի կյանքի պատմություն□ …............................................2
ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ. Նամականի ...........................................................................…7
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Կյանք, հետո՝ ոճ ….......................................................66
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սեփական ձայնով …....................................................66

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ականավոր պատմաբանն ու փիլիսոփան …..............79

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Արա Դեր-Մարգարյան ….......................................................56
ԷԴՈՒԱՐԴ ԲԱԴՈՒՆՑ. □Իմ մեջ ապրում են իմ հերոսները□ …................................73



N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գարնանաբեր նոյեմբեր …......................................................2
ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Կարմիր աշուն ….......................................................................6
Երևանի պետական համալսարան …....................................................................22
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Քաղաքը անցած ու գալիքի օրերի մեջ ….........................27
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Ճանաչում …...................................................................34
ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ. □Կոմունիզմ սովորել□ ….....................................................43
Հայաստանի ատոմակայանը …............................................................................52
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկու ակնարկ …................................................................54
Սերը, սիրո տարիքը, սիրո կուլտուրան …............................................................63
Երևանի մետրոպոլիտենը ….................................................................................66
ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Օջախի սերմնացուն
Խոսք առ Հայաստան …..................................................................................73, 91
Արփա-Սևան ….......................................................................................................74
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Արարատյան երկիր …...........................................78
ՅԱՆ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Պարույրավան ….....................................................................93

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ. Հայաստան …...........................................................................4
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Վահագնի ծնունդը …......................................................20
Հայաստանը երգերի մեջ …..................................................................................24
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. □Երկիր իմ, Հայաստան□ …....................................................48
Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …...........................51
ՄՈՐԻՍ ՓՈՑ ԻՇՎԻԼԻ. Բանաստեղծություններ …................................................76











N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Մեր գինու պատիվը ….................................................27
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ապրելու իրավունքը …....................................................45
ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ռուսական բանակը և Անդրկովկասը ….......................61
ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Իսպանիա …...................................................................84

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ես շատ եմ նման Ղիփիանուն …...................................12
ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................40
ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Ձնաբուք ….......................................................................70
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԶՈՇՉԵՆԿՈ.  Պատմվածքներ 
(Օլգա Սանահյանի առաջաբանով) …..................................................................76

ՊՈԵԶԻԱ

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ.  Նա իջնում է արևից …........................................................2
ՌԱՓԱՅԵԼ  ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................32
ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Արևշատ Ավագյանի առաջաբանով) …................................................................38
ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................57
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................59
ԳԵՈՐԳ ԹՐԱԿԼ. Բանաստեղծություններ …..........................................................67

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. □Ղարիբ Մշեցու□ և մյուսների հետքերով ….............35
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Տեսադաշտում դարձյալ նշանների երկիրն է …........42
ԿԻՄ  ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ. Տարիների  հետ ….................................................................52

ԱՐՎԵՍՏ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Հնչյունների լեզվով .........................................................80
ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. □Անկենդան□ քարի հույզը ..................................................82

1980թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7703</id>
      <timestamp>2012-03-10T20:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N8 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39608">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1980''' բաժինը:

== 1980 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գերդաստանի պատիվը …...................................................40
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թափառական վիշապներ …..............................................48
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Դուռը ….............................................................................66
*ԳԵՎՈՐԳ ՏԻՐԱՑՅԱՆ. Քաղաքին արժանի թանգարան …...................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բարձրաշխարհիկ տիկնոջ արկածները ….......................2
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այրվող թթենին ….................................................................44
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Այցելություն …...............................................................71
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ]]. Մանրապատումներ …...................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Սոնետների պսակ …..........................................................33
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................38
*[[Սարգիս Խարազյան|ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................47
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................54
*[[Միքայել Ռաշիդ|ՄԻՔԱՅԵԼ ՌԱՇԻԴ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................55
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................56
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բառի հմայքն ու հնչեղությունը …..........................82
*ՕՖԵԼՅԱ ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ. Ստեղծագործական աշխատանքի գաղտնիքները …...88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Սևանի ավազանի պաշտամունքային տեղանունները ….79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՑԻՑԻԿՅԱՆ. Մարդը, երաժիշտը, արվեստագետը ….............................58
*ԷԴՎԱՐԴ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Խոսք ուսուցչիս մասին …...............................................64

*Հումոր …...............................................................................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Արմատներ և սաղարթ …........................................................19
*«Խնդրում եմ ցույց տալ լավ մարդկանց»….........................................................56
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Երազանքներ և իրականություն ….................................58
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ապագան ներկայի մեջ …................................................61
*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Մարմարե աստվածների երկիրը …......................................75

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բարձրաշխարհիկ տիկնոջ արկածները …......................2
*ԼՈՐԻՍ ԿՐՈՅԱՆ. Հուշարձան …............................................................................28
*ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Օձը …...........................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*[[Արտակ Ոսկանյան|ԱՐՏԱԿ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................50
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................52
*ՌՈՒԲԻՆԱ ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Դավիթ Գասպարյան]]ի առաջաբանով) …............................................................54
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Հույսի ջահակիր …........................................................66
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Ավանդույթների և որոնումների հետագծերը …......................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Աստղերի ու մարդու խորհրդավոր տիեզերքը …..........34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ռուբեն Նաքյան ....................................................................................................27

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Քսան տարի անց …..............................................93


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Դժվար ժպիտ …........................................................................2
*ՑՈՂԻԿ ՀԱՐՈՅԱՆ. Մակագրություն սրտերի վրա …...............................................9
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Մի ընտանիքի տխուր պատմություն կամ բաց նամակ նորապսակներին …..................................................................29
*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Մտահոգության հովիտներ …............................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Սաքոն ճնշում ունի ….........................................................17
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Պատկերներ գյուղից …..................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Եվ թագավորը պատերազմ հայտարարեց իր դաշնակից թագավորին …...............................................................................55
*ԼՅՈՒՍԻ ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ. Անխոստովանելի սերը… (Շաքե Վարսյանի առաջաբանով) …....................................................................66
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Ծիածան՝ անձրևից հետո ….................................................70
*[[Էռնեստ Հեմինգուեյ|ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ]]. Պատմվածքներ …...........................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*ԱՆԱՀԻՏ ԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................13
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................14
*ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................14
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................15
*[[Մանիկ Աճեմյան|ՄԱՆԻԿ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................15
*ՍԻԼՎԱ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................15
*ՖԼՈՐԱ ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................15
*ՍԵԴԱ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*ՎԵՆԵՐԱ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................16
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................16
*ԱԼԻԿ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] «Տաղարանը»…................................................73
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծական աշխարհի ծնունդը ….........................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Մարտիրոս Սարյանը և իր արվեստը ….................................35
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՊՈՒՆԻՆ. Անծանոթ հեռուների գույները …..........................................41
*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Վարպետի դասը …..............................................................46
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Ծաղիկներ Սարյանին ….......................................................47
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Մեր սիրո բացատրությունը ….......................................49
*ՍԵՅՐԱՆ ԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ. Ժողովրդին և իր կոչմանը հավատարիմ …..................49
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Անհնարինը չտեսնել ….........................................................50
*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ. Մտքեր ….............................................................................51
*ՌՈԲԵՐՏ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երբ բացվում են հոգու աչքերը ….................................80
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Անավարտ դիմանկար ….................................................84

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Գոլի բերկրանքը ….................................................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Լենինաբար ….........................................................3
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Լենինի առաջին հուշարձանը Հայաստանում …...................15
*Վ. Ի. Լենինի իմաստասիրական ժառանգությունը …...........................................18
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օրեր, որ հեռանում են դեպի պատմություն …....................26
*ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Ուսուցիչ …........................................................................49
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Տեսքդ պահեմ աչքերիս մեջ …...........................................81

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]]. Մոգական պատմություն …..............................................38
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Քարը մնաց հիշատակող ….............................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լուսայնի Կաբա|ԼՈՒՍԱՅՆԻ ԿԱԲԱ]]. Լենինի ձայնը …..........................................................................2
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բալլադ ձկնորսի մասին …..........................................................12
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈԼՈՄԻԵՑ. Երևանյան եռանկար …...................................................36
*ԱՐԱ ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................59
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................60
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................65
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66

=== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ===

*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Թափանցելով մարդու էության մեջ …...................................54
*[[Սաքո Սարգսյան|ՍԱՔՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Քաղաքացիական ապրումների պոեզիա …..........................90
*ԱՆԱՀԻՏ ԴԱՇՏԵՆՑ. «Երբ որ բացվին դռներն հուսո»….......................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Արագացած զարկերակով մարդը …....................................33

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Ծաղրածուն՝ աշունը սրտում ….....................................67


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Ես դեռ ողջ եմ, սիրելի մայրիկ…» (նամակներ ռազմաճակատից) ….................2
*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ծովագյուղ՝ կանաչ խնձորենի …..........................................13
*ՄԿՐՏԻՉ ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ. Մեր հանդիպումը ….......................................................31
*ՎՐՈՒՅՐ ԱԶԻԶՅԱՆ. Քույր Վերտան …...................................................................33
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Հայրենիքի զինվորն ու որդին …...............................35

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Յուրի Նագիբին|ՅՈՒՐԻ ՆԱԳԻԲԻՆ]]. Իմ առաջին բարեկամը, իմ անգի՛ն բարեկամը ….....................5
*[[Ռուբեն Հովսեփյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …............................................................38
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Մեղապարտը …...................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................20
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ …....................................................22
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................23
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................44
*ԳԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ ….....................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աշխեն Ջրբաշյան|ԱՇԽԵՆ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] մանկական խաղերը …....................................76
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական կյանքը 1920-ական թթ. առաջին կեսին ….......80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հանգերգի նման կրկնենք մեր «Բարի լույսը»….....................24
*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Զվարթնոց ….......................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ  …......................................................................................37
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ուրախության երեք առիթ ….......................................73

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մեն-մենակ ծանրաձողի հետ …............................................91

*Հումոր …................................................................................................................95


==== N6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արևիկ ….................................................................................37
*ԼԱՎՐԵՆՏԻ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Ինչպես վիշապները դարձան «թափառական»…......54
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. «Ոսկե վարդերի» երակները …....................................65
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դարբին՝ որդի դարբնի ….............................................87
*ՎԱՀԱՆ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Արմատ …............................................................................87

==== ԱՐՁԱԿ ====
 
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենին ….................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................34
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................36
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................62
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Մոլեգին [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] …....................................................................56
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Անցած տարիների հեռավորությունը …..................................78
*[[Ստեփան Թոփչյան|ՍՏԵՓԱՆ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. [[Երուխան]] ….........................................................................82
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կյանքը սև և կարմիր շրջագծերի մեջ …..........................91
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. «Ձայն համշենական»…..................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Արտակարգ  օժտվածություն ….......................................42
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Դավիթ Անհաղթի «Սահմանք իմաստասիրութեան» երկը սերունդների գնահատությամբ …................................................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Անհատականության հիմնորոշ գծերը ….........................75

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Երբ ժամանակը չափվում է օլիմպիական ժամացույցով ….............................................................................95


=== N7 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Ի՞նչ էր անթեղել եկվորը …...........................................35
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մենախոսություն դարձյալ ջրի թելադրանքով …..............42
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Համառության ողկույզներ …..................................51
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Նամակները աղավնիներ մի դարձրեք …......................69
*ԷՄՄԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Գուցե սա իմ որդին է» ….....................................................78
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Պատմաբանը պատմության հետախույզն է …....................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենին ….................................................2

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԴԱՎԻԹ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................41
*[[Վահագն Կարենց|ՎԱՀԱԳՆ ԿԱՐԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................60
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................72
*ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................73
*[[Գյոթե|ՅՈՀԱՆ ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]]. Հռոմեական էլեգիաներ ….......................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Վարուժանի լույսը …........................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հիրավի, ե՞րբ և որտե՞ղ է հիմնադրվել Գլաձորի համալսարանը …...................................................................................55
*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Աճեցնենք պահպանելու համար …............................81
*ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հույն պանդուխտի և կախարդ հայուհու երգը …................95

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ԵՐԿԱՆՅԱՆ. Ներշնչող և ներշնչված արվեստ …....................................62
*Ֆրանսահայ նկարչության 100 տարին ................................................................64
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Համլետի» տարօրինակ այլակերպությունը 
*Երևանի դրամատիկական թատրոնում ….............................................................84


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Ծննդյան վկայական …....................................................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Կրակոց ամռան սրտին ….................................................16
*ՍԻՐԱԿ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Թեթևացնել հայոց լեզվի դպրոցական ծրագրերն ու դասագրքերը ….........................................................20
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ձեռքեր, որ կյանք են պարգևում ….................................22
*Արձագանքում են «Խնդրում եմ ցույց տալ լավ մարդկանց» հոդվածին …..........29
*Սերը, սիրո տարիքը, սիրո կուլտուրան (հարցաթերթիկ) …................................30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վասիլի Շուկշին|ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ]]. Դեպք ռեստորանում …..........................................................11
*[[Գրիգոր Քեշիշյան|ԳՐԻԳՈՐ ՔԵՇԻՇՅԱՆ]]. Շելա …...............................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................8
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................32
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԵՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................85
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................86
*[[Մովսես Յախշունց|ՄՈՎՍԵՍ ՅԱԽՇՈՒՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................87
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ամենամեծ հրաշքը կամ սովորականի հայտնագործումը …..............................................................................................25
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կամուրջ …............................................................................39
*ԱՇՈՏ ՕՀԱՆՅԱՆ. Գործչի երախտիքը …..............................................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ծաղկարվեստի մագիստրոս Արշո Թութունջյան …..........34
*ՆՈՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ես, դու, նա, նրանք …..........................................................82
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՐՈԽՈՎ. Ռոսլինը հիշեցնում է ….....................................................93

==== Հումոր ====

*ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հին հունական երգիծանքից ...............................................95


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հեռավոր օրերի լույսը ….................................................2
*Արձագանքում են «Թափառական վիշապներ» հոդվածին …..............................56
ՌԱԴԻԿ ԽԱԼԱԹՅԱՆ, ԱԼԲԵՐՏ ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ. Անգլիական խճանկար …................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Աստծո տասներկու օրը …...............................................18
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վառվող ու հանգչող արշալույսներ …........................59
*ԱՍԱՏՈՒՐ ՓԱՇԱՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................73

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................7
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*ՇՄԱՎՈՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պոեզիայի գայթակղիչ ուժը …...........................................10

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ալերգիա …..............................................................41
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայք-Արարատ-Ուրարտու …............................................47
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Անձի տիպերը և Այզենկի թեստը …................................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երաժշտությունը որպես սիմվոլիկ ձև …................................66
*ԱԼԻՍ ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ. Հայրենիքի և արվեստի սիրով …..........................................76
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ժողովրդական մի նկարի պատմությունից …..................85


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ծերունին չի հեռանում ծովից …..............................45
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սահող հուշարձանի օրհասը …..........................................60
*ՍԱՐԳԻՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. Լույս և ստվեր արգելանոցներում …...............................76
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Ես այստեղ իմ տանն եմ …....................................................81

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. «Գնդակահարեք, ես ոչինչ չգիտեմ…»….....................15
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................12
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................51
*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................52
*[[Դավիթ Գուրամիշվիլի|ԴԱՎԻԹ ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................55
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Մի կյանքի պատմություն» …............................................2
*[[Ստեփան Զորյան|ՍՏԵՓԱՆ ԶՈՐՅԱՆ]]. Նամականի ...........................................................................…7
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կյանք, հետո՝ ոճ ….......................................................66
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Սեփական ձայնով …....................................................66

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ականավոր պատմաբանն ու փիլիսոփան …..............79

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. Արա Դեր-Մարգարյան ….......................................................56
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԲԱԴՈՒՆՑ. «Իմ մեջ ապրում են իմ հերոսները»…................................73


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Գարնանաբեր նոյեմբեր …......................................................2
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Կարմիր աշուն ….......................................................................6
*Երևանի պետական համալսարան …....................................................................22
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Քաղաքը անցած ու գալիքի օրերի մեջ ….........................27
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Ճանաչում …...................................................................34
*[[Լևոն Բայրամյան|ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ]]. «Կոմունիզմ սովորել»….....................................................43
*Հայաստանի ատոմակայանը …............................................................................52
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկու ակնարկ …................................................................54
*Սերը, սիրո տարիքը, սիրո կուլտուրան …............................................................63
*Երևանի մետրոպոլիտենը ….................................................................................66
*ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Օջախի սերմնացուն
*Խոսք առ Հայաստան …..................................................................................73, 91
*Արփա-Սևան ….......................................................................................................74
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Արարատյան երկիր …...........................................78
*ՅԱՆ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Պարույրավան ….....................................................................93

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Հայաստան …...........................................................................4
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Վահագնի ծնունդը …......................................................20
*Հայաստանը երգերի մեջ …..................................................................................24
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. «Երկիր իմ, Հայաստան»…....................................................48
*Երիտասարդ բանաստեղծները՝ Սովետական Հայաստանին …...........................51
*[[Մորիս Փոցխիշվիլի|ՄՈՐԻՍ ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................76


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Մեր գինու պատիվը ….................................................27
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ապրելու իրավունքը …....................................................45
*ԱՇՈՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ռուսական բանակը և Անդրկովկասը ….......................61
*ԳՈՒՐԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Իսպանիա …...................................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ես շատ եմ նման Ղիփիանուն …...................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................40
*ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Ձնաբուք ….......................................................................70
*[[Ալեքսանդր Զոշչենկո|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԶՈՇՉԵՆԿՈ]]. Պատմվածքներ (Օլգա Սանահյանի առաջաբանով) …..................................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Նա իջնում է արևից …........................................................2
*[[Ռափայել Պատկանյան|ՌԱՓԱՅԵԼ ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................32
*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով) …................................................................38
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................57
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................59
*[[Գեորգ Թրակլ|ԳԵՈՐԳ ԹՐԱԿԼ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ասատուր Մնացականյան|ԱՍԱՏՈՒՐ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. «Ղարիբ Մշեցու» և մյուսների հետքերով ….............35
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Տեսադաշտում դարձյալ նշանների երկիրն է …........42
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. Տարիների  հետ ….................................................................52

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Հնչյունների լեզվով .........................................................80
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. «Անկենդան» քարի հույզը ..................................................82

*1980թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................92

[[Կատեգորիա:1980]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1981</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>697</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):  [[Կատեգորիա:1981]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="161">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6401</id>
      <timestamp>2011-10-29T15:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="294">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6746</id>
      <timestamp>2011-11-15T09:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="459">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7925</id>
      <timestamp>2012-04-01T09:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="669">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13462</id>
      <timestamp>2013-02-13T17:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="889">== Ծնվածներ ==

* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14339</id>
      <timestamp>2013-03-27T07:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1013">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Անահիտ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծուհի, լուսանկարիչ:
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 20]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16202</id>
      <timestamp>2013-08-08T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1135">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 26]] - [[Անահիտ Հայրապետյան]], հայ բանաստեղծուհի, լուսանկարիչ:
* [[Օգոստոսի 27]] - [[Էդուարդ Հարենց]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 6]] - [[Արչիբալդ Կրոնին]], շոտլանդացի արձակագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հունվարի 20]] - [[Գերսամ Ահարոնյան]], հայ հրապարակախոս, խմբագիր, մանկավարժական գործիչ, ՌԱԿ-ի ղեկավարներից (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 16]] - [[Վիլյամ Սարոյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Էուջենիո Մոնտալե]], իտալացի բանաստեղծ, արձակագիր, գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սեպտեմբերի 16]] - [[Գուրգեն Սևակ]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1904]]):

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1981 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3616</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7717</id>
      <timestamp>2012-03-12T19:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36761">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1981''' բաժինը:

== 1981 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գեղեցիկի օրինակով …................................................4

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Մարուխյան|ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ]]. Խանձարուր …........................................................................6
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Ղողանջներ  .........................................................................65
*Չհանդոգյա ուպանիշադ. ([[Կարպիս Սուրենյան]]ի առաջաբանով) …...................91 

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................2
*ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................24
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................46
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................49
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ի «Արա Գեղեցիկ» ողբերգությունը …....26
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Մտորումներ ժամանակակից քննադատության մասին …...................................................................................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անցյալն իբրև հիշատակ և ապրող ներկա …...................50
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նարեկյան մտորումներ …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. [[Լեզու]]ն մտածողություն է …......................................................58


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Լավագույն գործերի հանրագումար ….................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Հայ ժողովրդի մեծ բարեկամը …......................................38
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Հեռվից եմ գալիս, մանկությունից …........................................43
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Լույս եղավ Լյուդմիլան – հալեցավ դանդաղ»….....54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միխայիլ Ալեքսեև|ՄԻԽԱՅԻԼ ԱԼԵՔՍԵԵՎ]]. Կարյուխա …........................................................................8
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հույսը պատերի մեջ …...................................................49
*ԳՐԻՇԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնող օրը …......................................................................84
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Թեղի ….............................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԶԱՎԵՆ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................…5
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................6
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*ԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................7
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................71
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Հրաշալի  այգեպանի արդար աշունը ….........................40
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Էդուարդ Թոփչյան]]ի գրական ժառանգությունը …............59
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. «Իմ մշկենի, ծաղիկ ու ծոփ գյուղս…»….........................62
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հեղձուցիչ մթնոլորտում ….....................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Երկարակեցության գաղտնիքը ….....................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Աշնան արևի տխուր ու պայծառ գույներով …...............67
*ԲՈՐԻՍ ԶՈՒՐԱԲՈՎ. Նկարչի աշխարհը ….............................................................86

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լեռներում ծաղկում են աստղերը …..................................2
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից երիտասարդը …17
*ՆԵԼԼԻ ՔԱՄԱԼՅԱՆ. Ծաղկի բուրմունքը ….............................................................72
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Իր երկրի ու ժողովրդի դեսպանը …........................77
*Պատառիկներ մեծ մարդկանց կյանքից. [[Վոլտեր]] …............................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Երբ ես մեռնեմ, ուրիշները կգան իմ տեղը ….......................12
*ԱՍՏՂԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վարսենիկ տատը …...........................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................23
*ԷԼՄԻՐԱ ՊԱՌԱՎՅԱՆ. Մանրապատումներ …........................................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սիրտը քար չէ …........................................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Ծաղիկների ժամանակը …......................................................................................7
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................41
*[[Հակոբ Նորունի|ՀԱԿՈԲ ՆՈՐՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................64
*ԱՇՈՏ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................65
*ՆՈՐԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................66
*ՄՀԵՐ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անխուսափելի անհրաժեշտությունը …........................28
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼՏ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Նախաբան □ ոտի տերևների□ …..............................................35
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Տարվա գիրքը, ժամանակների գիրքը …...........................61
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. [[Զապել Բոյաջյան]]ը Րաֆֆիների մասին ….........................75
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Մանկության օրերի ձայները …........................................90
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ. «Թատրոն» երգիծաթերթի [[հայերեն]]-[[թուրքերեն]] գեղարվեստական երկերը …...............................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայկական բանարվեստի գանձերը …............................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՔԵԼ ԱՃԵՄՅԱՆ. Հայ երգի կախարդը ….............................................................85
*ԽԱՉԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Երկրի խոշորագույն թատրոնը …....................................86


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Երևանի մետրոպոլիտենը գործում է …...................................2
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Թևածող քարեր …...................................................................31
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Հանրապետության վաղվա օրը ….........................................64
*ԼՈՒՍԻՆԵ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ոչ թե իդեալականացնել, այլ դաստիարակել իդեալ …78
*ՖԵԼԻՔՍ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճշտել կյանքի նպատակը …............................................79
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Չհուսահատվել …............................................................81
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պահպանել ներքին լույսը …............................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................9
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Ուստիմը և Օլյաննան (Ալեքսանդր Բոժկոյի առաջաբանով) …................................................................23
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Ամբո՜ղջ Թրաֆալկարը ….......................................................44
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Չորս երգ Երևանին …........................................................40
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................60
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................62
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................86
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................87
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մշակ լինել, բեռ կրել …......................................................17
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Առակդ զի՞նչ ցուցանե» …...............................................19
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Մտորումներ Ռամիլ Հաքիմովի «Զրույցի» շուրջ ….....33
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ափսոս չէ՞ այդ «գորգը» …........................................................90
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Հեքիաթներու Վահագնը  …...............................................93


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Թշնամու թիկունքում ….......................................................30
*Էջեր ընդհատված օրագրից …..............................................................................47
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Գետը և մարդիկ …..............................................................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Լճակը ….............................................................................3
*ՌԻՉԱՐԴ ԲԱԽ. Ջոնաթան Լիվինգստոն անունով ճայը …......................................72
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մշոն …...................................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................57
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Կապույտ թագուհի ….......................................................88
*ԴԱՎԻԹ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Զարգացումը ընդհատումներ չունի ….............................12
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ինչու՞ չկա կին Շեքսպիր …...........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ….....................................................................60


=== N6 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սկիզբ խորհրդանշող կայարան ….....................................13
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ծաղիկներ խոնարհված հուշաքարին ….................16
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ոսկեհատ, նորից ոսկեհատ …...................................40
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Դիկսոն՝ դեղին կակաչների կղզի …..................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................20
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Քաղց պահող մարդը …..............................................................75
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անտեր տունը …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................28
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................55
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենի …........................................................43
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Մեր հարուստ և աղքատ բանաստեղծական փոստը …...50
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Ճառ՝ Նոբելյան մրցանակի առիթով …...............................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ստեղծագործական ինտուիցիան… երազներում ….......89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Խնջույք (Խորեն Աբրահամյանի և Հենրիկ Հովհաննիսյանի երկխոսությունը) …...30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ես երգելով կուզեմ մեռնել» …........................................47

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Մի հերոսամարտի պատմություն …...................................13
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ոգու պարզությունը …........................................40
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. «Աս ջուր, աս արև, աս ժողովուրդ…»…...............................46
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Շնող …....................................................................................52
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Օրբելիների ավագ եղբայրը …...............................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Բացառիկ ցավալի մի պատմություն …...................2
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Տրակտորով հարսանիք …..................................................20
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Մարդը վերադարձավ տուն ….....................................................61

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................10
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................35
*ԿԱՅԾԱԿ ԼԵՓԵՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................36
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................37
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Հիշողություններ անցյալի ու գալիքի մասին ….......................67
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Անաղմուկ երգեր …............................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Ողջախոհություն և անուրջներ …................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Արժեքավոր առաջարկ ….............................................51
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Թորոս Տարոնեցի՝ մանրանկարիչ և տաղերգու ….............56
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Աղջիկը երգում է □Պագանինի□ …..............................95

==== Հումոր ====

*[[Ռոբերտ Կարայան|ՌՈԲԵՐՏ ԿԱՐԱՅԱՆ]]. Առակներ …...........................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Ինչ է սերը …..........................................................................5
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ողկուզավոր հակինթ …...........................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հիշելով դալար տնկիները ….......................................58
*ՇՈՒՇԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Չթողնենք, որ գետը կորչի կեսճանապարհին …...............66
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բելգիա ….............................................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................22
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Մեղադրյալի վերջին խոսքը …..............................................37
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Տունը …..........................................................................60
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Հոր զինվորական վերարկուն …........................................64
*[[Չարլզ Ռոբերթս|ՉԱՐԼԶ ՌՈԲԵՐԹՍ]]. Մոլորվածը …..........................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................2
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................54
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փշերի միջով դեպի աստղերը …...................................33
*ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Հաղորդակցում …..............................................................87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ամենագետ, ամենազոր ասեղները …....................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ավարտվեց քարեղեն սիմֆոնիան …..................................47
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ավանդույթ, որոնում, ինքնահաստատում …....................76
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ագուլիսի և Ցղնայի պատկերաքանդակները …..................81


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Կանաչ շիվեր հին լեռներում …......................................22
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Ընկուզենու հոգսերը …................................................35
*ԿԼԱՐԱ ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ, ԱՐՄԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Դպրոց-բուհ-ուսանող հոգեբանական կապը …........................................................................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Իմ փողոցը, իմ լեռը ….........................................................3
*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Միակը …..........................................................................15
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …..............................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................27
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................70
*ՄԱՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................81
*ԱԼԻՔ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................82
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանության դժվարին արվեստը …....................................30
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Ուոլթ Ուիթմեն]] - [[Եղիշե Չարենց]] …....................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր …....................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԵՐԵԶԱ ԱՐԱԶՅԱՆ. Ազգային օպերայի հիմնադիրը ….......................................84


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏՈՒՐՅԱՆ. Կոմերիտմիությունը՝ երիտասարդության դաստիարակության դպրոց …................................................................................4
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Յոթ նամակ գալիք սերմնացաններին …...........................67
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ձորերի արթնացող լեգենդը …..........................................25
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Կարևորը մարդկայինն է, պարտքի գիտակցությունը …» …37
*Ռոմանտիկ սերունդ, նվիրյալ սերունդ .................................................................53
*ԳԵՈՐԳԻ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հրաշալի սերունդ է աճում …...........................................56
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Երեք դիմանկար …............................................................60
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Լույսի ծնունդը ….............................................................66
*ԱՐԱՐԱՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայրական պատգամ …......................................................72
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ես տեսա ծովը …...............................................................74
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կյանքը հողմապտույտի մեջ …..........................................82
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նոր Նորք, կանաչ քաղաք ….......................................88
*ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Իսպանիա, իմ ջահելություն ….......................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԵ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Ով չքնաղ սերունդ …................................................................36
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ջահելության ծաղիկ ….........................................................39
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................46

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Ի բարգավաճումն հայրենի գիտության …..............40
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …...................47

=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆԻԿ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Գեներալը և զինվորներից միայն մեկը ….......................3
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Աշխատանքի հմայքն ու բերկրանքը …...............14
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Գիրս մնա հիշատակող ….............................................18
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ծխեցեք, եթե ուզում եք վաղաժամ ծերանալ …..................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ջրաղաց …...................................................................28
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ծննդավայր ….............................................................46
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Հարսանիք ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................12
*ԱՐԱՄ ԵՐՄՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................43
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................44
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Ռաբինդրանաթ Թագոր|ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ԹԱԳՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................86
*ՆՈՐԱՅՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................92
*ՌՈՒԲԵՆ ՋԻՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................92
*ՏԻԳՐԱՆ ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................94
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*[[Կիմ Գաբրիելյան|ԿԻՄ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. [[Պարույր Սևակ]]ը զուգահեռի վրա …..................................54
*[[Կարլեն Դանիելայան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արմատները ջրաներկով …...............................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …....................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պաբլո Պիկասո – չսպառվող, հակասական, բեղուն հանճարը …......................75
*Երիտասարդ կինոռեժիսոր Սուրեն Բաբայան …..................................................91


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բարև, սիրելիս, ինչպե՞ս  ես (նամակներ ռազմաճակատից) …............................2
*[[Աստղիկ Բեքմեզյան|ԱՍՏՂԻԿ ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ]]. «Խնդրում եմ անբավարար մի նշանակեք…» …..............32
*ԱՍԱՏՈՒՐ ՓԱՇԱՅԱՆ. Գիտնականը, մանկավարժը, քաղաքացին …...................59
*«Սպուտնիկ», այսինքն՝  բարեկամություն, խաղաղություն ….............................63
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փոքր Ասիայի քառուղիներում …........................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո ([[Վարդգես Պետրոսյան]]ի առաջաբանով) …...................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................22
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Գուրգեն Մահարի]] – քնարերգակը …...............................26
*ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեծ գրողի «Նամականին» ….......................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մեծերի բարեկամությունը (Մանիկ Մկրտչյանի առաջաբանով) ….....................89

*1981թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................92

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7811</id>
      <timestamp>2012-03-18T10:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36760">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1981''' բաժինը:

== 1981 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գեղեցիկի օրինակով …................................................4

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Մարուխյան|ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ]]. Խանձարուր …........................................................................6
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Ղողանջներ  .........................................................................65
*Չհանդոգյա ուպանիշադ. ([[Կարպիս Սուրենյան]]ի առաջաբանով) …...................91 

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................2
*ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................24
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................46
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................49
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ի «Արա Գեղեցիկ» ողբերգությունը …....26
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Մտորումներ ժամանակակից քննադատության մասին …...................................................................................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անցյալն իբրև հիշատակ և ապրող ներկա …...................50
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նարեկյան մտորումներ …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. [[Լեզու]]ն մտածողություն է …......................................................58


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Լավագույն գործերի հանրագումար ….................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Հայ ժողովրդի մեծ բարեկամը …......................................38
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Հեռվից եմ գալիս, մանկությունից …........................................43
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Լույս եղավ Լյուդմիլան – հալեցավ դանդաղ»….....54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միխայիլ Ալեքսեև|ՄԻԽԱՅԻԼ ԱԼԵՔՍԵԵՎ]]. Կարյուխա …........................................................................8
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հույսը պատերի մեջ …...................................................49
*ԳՐԻՇԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնող օրը …......................................................................84
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Թեղի ….............................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԶԱՎԵՆ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................…5
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................6
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*ԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................7
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................71
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Հրաշալի  այգեպանի արդար աշունը ….........................40
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Էդուարդ Թոփչյան]]ի գրական ժառանգությունը …............59
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. «Իմ մշկենի, ծաղիկ ու ծոփ գյուղս…»….........................62
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հեղձուցիչ մթնոլորտում ….....................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Երկարակեցության գաղտնիքը ….....................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Աշնան արևի տխուր ու պայծառ գույներով …...............67
*ԲՈՐԻՍ ԶՈՒՐԱԲՈՎ. Նկարչի աշխարհը ….............................................................86

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լեռներում ծաղկում են աստղերը …..................................2
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից երիտասարդը …17
*ՆԵԼԼԻ ՔԱՄԱԼՅԱՆ. Ծաղկի բուրմունքը ….............................................................72
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Իր երկրի ու ժողովրդի դեսպանը …........................77
*Պատառիկներ մեծ մարդկանց կյանքից. [[Վոլտեր]] …............................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Երբ ես մեռնեմ, ուրիշները կգան իմ տեղը ….......................12
*ԱՍՏՂԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վարսենիկ տատը …...........................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................23
*ԷԼՄԻՐԱ ՊԱՌԱՎՅԱՆ. Մանրապատումներ …........................................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սիրտը քար չէ …........................................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Ծաղիկների ժամանակը …......................................................................................7
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................41
*[[Հակոբ Նորունի|ՀԱԿՈԲ ՆՈՐՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................64
*ԱՇՈՏ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................65
*ՆՈՐԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................66
*ՄՀԵՐ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անխուսափելի անհրաժեշտությունը …........................28
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼՏ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Նախաբան «Խոտի տերևների» …..............................................35
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Տարվա գիրքը, ժամանակների գիրքը …...........................61
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. [[Զապել Բոյաջյան]]ը Րաֆֆիների մասին ….........................75
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Մանկության օրերի ձայները …........................................90
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ. «Թատրոն» երգիծաթերթի [[հայերեն]]-[[թուրքերեն]] գեղարվեստական երկերը …...............................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայկական բանարվեստի գանձերը …............................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՔԵԼ ԱՃԵՄՅԱՆ. Հայ երգի կախարդը ….............................................................85
*ԽԱՉԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Երկրի խոշորագույն թատրոնը …....................................86


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Երևանի մետրոպոլիտենը գործում է …...................................2
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Թևածող քարեր …...................................................................31
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Հանրապետության վաղվա օրը ….........................................64
*ԼՈՒՍԻՆԵ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ոչ թե իդեալականացնել, այլ դաստիարակել իդեալ …78
*ՖԵԼԻՔՍ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճշտել կյանքի նպատակը …............................................79
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Չհուսահատվել …............................................................81
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պահպանել ներքին լույսը …............................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................9
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Ուստիմը և Օլյաննան (Ալեքսանդր Բոժկոյի առաջաբանով) …................................................................23
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Ամբո՜ղջ Թրաֆալկարը ….......................................................44
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Չորս երգ Երևանին …........................................................40
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................60
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................62
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................86
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................87
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մշակ լինել, բեռ կրել …......................................................17
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Առակդ զի՞նչ ցուցանե» …...............................................19
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Մտորումներ Ռամիլ Հաքիմովի «Զրույցի» շուրջ ….....33
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ափսոս չէ՞ այդ «գորգը» …........................................................90
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Հեքիաթներու Վահագնը  …...............................................93


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Թշնամու թիկունքում ….......................................................30
*Էջեր ընդհատված օրագրից …..............................................................................47
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Գետը և մարդիկ …..............................................................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Լճակը ….............................................................................3
*ՌԻՉԱՐԴ ԲԱԽ. Ջոնաթան Լիվինգստոն անունով ճայը …......................................72
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մշոն …...................................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................57
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Կապույտ թագուհի ….......................................................88
*ԴԱՎԻԹ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Զարգացումը ընդհատումներ չունի ….............................12
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ինչու՞ չկա կին Շեքսպիր …...........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ….....................................................................60


=== N6 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սկիզբ խորհրդանշող կայարան ….....................................13
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ծաղիկներ խոնարհված հուշաքարին ….................16
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ոսկեհատ, նորից ոսկեհատ …...................................40
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Դիկսոն՝ դեղին կակաչների կղզի …..................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................20
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Քաղց պահող մարդը …..............................................................75
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անտեր տունը …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................28
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................55
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենի …........................................................43
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Մեր հարուստ և աղքատ բանաստեղծական փոստը …...50
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Ճառ՝ Նոբելյան մրցանակի առիթով …...............................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ստեղծագործական ինտուիցիան… երազներում ….......89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Խնջույք (Խորեն Աբրահամյանի և Հենրիկ Հովհաննիսյանի երկխոսությունը) …...30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ես երգելով կուզեմ մեռնել» …........................................47

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Մի հերոսամարտի պատմություն …...................................13
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ոգու պարզությունը …........................................40
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. «Աս ջուր, աս արև, աս ժողովուրդ…»…...............................46
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Շնող …....................................................................................52
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Օրբելիների ավագ եղբայրը …...............................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Բացառիկ ցավալի մի պատմություն …...................2
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Տրակտորով հարսանիք …..................................................20
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Մարդը վերադարձավ տուն ….....................................................61

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................10
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................35
*ԿԱՅԾԱԿ ԼԵՓԵՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................36
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................37
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Հիշողություններ անցյալի ու գալիքի մասին ….......................67
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Անաղմուկ երգեր …............................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Ողջախոհություն և անուրջներ …................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Արժեքավոր առաջարկ ….............................................51
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Թորոս Տարոնեցի՝ մանրանկարիչ և տաղերգու ….............56
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Աղջիկը երգում է □Պագանինի□ …..............................95

==== Հումոր ====

*[[Ռոբերտ Կարայան|ՌՈԲԵՐՏ ԿԱՐԱՅԱՆ]]. Առակներ …...........................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Ինչ է սերը …..........................................................................5
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ողկուզավոր հակինթ …...........................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հիշելով դալար տնկիները ….......................................58
*ՇՈՒՇԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Չթողնենք, որ գետը կորչի կեսճանապարհին …...............66
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բելգիա ….............................................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................22
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Մեղադրյալի վերջին խոսքը …..............................................37
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Տունը …..........................................................................60
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Հոր զինվորական վերարկուն …........................................64
*[[Չարլզ Ռոբերթս|ՉԱՐԼԶ ՌՈԲԵՐԹՍ]]. Մոլորվածը …..........................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................2
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................54
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փշերի միջով դեպի աստղերը …...................................33
*ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Հաղորդակցում …..............................................................87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ամենագետ, ամենազոր ասեղները …....................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ավարտվեց քարեղեն սիմֆոնիան …..................................47
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ավանդույթ, որոնում, ինքնահաստատում …....................76
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ագուլիսի և Ցղնայի պատկերաքանդակները …..................81


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Կանաչ շիվեր հին լեռներում …......................................22
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Ընկուզենու հոգսերը …................................................35
*ԿԼԱՐԱ ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ, ԱՐՄԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Դպրոց-բուհ-ուսանող հոգեբանական կապը …........................................................................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Իմ փողոցը, իմ լեռը ….........................................................3
*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Միակը …..........................................................................15
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …..............................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................27
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................70
*ՄԱՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................81
*ԱԼԻՔ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................82
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանության դժվարին արվեստը …....................................30
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Ուոլթ Ուիթմեն]] - [[Եղիշե Չարենց]] …....................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր …....................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԵՐԵԶԱ ԱՐԱԶՅԱՆ. Ազգային օպերայի հիմնադիրը ….......................................84


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏՈՒՐՅԱՆ. Կոմերիտմիությունը՝ երիտասարդության դաստիարակության դպրոց …................................................................................4
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Յոթ նամակ գալիք սերմնացաններին …...........................67
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ձորերի արթնացող լեգենդը …..........................................25
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Կարևորը մարդկայինն է, պարտքի գիտակցությունը …» …37
*Ռոմանտիկ սերունդ, նվիրյալ սերունդ .................................................................53
*ԳԵՈՐԳԻ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հրաշալի սերունդ է աճում …...........................................56
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Երեք դիմանկար …............................................................60
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Լույսի ծնունդը ….............................................................66
*ԱՐԱՐԱՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայրական պատգամ …......................................................72
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ես տեսա ծովը …...............................................................74
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կյանքը հողմապտույտի մեջ …..........................................82
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նոր Նորք, կանաչ քաղաք ….......................................88
*ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Իսպանիա, իմ ջահելություն ….......................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԵ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Ով չքնաղ սերունդ …................................................................36
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ջահելության ծաղիկ ….........................................................39
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................46

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Ի բարգավաճումն հայրենի գիտության …..............40
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …...................47

=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆԻԿ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Գեներալը և զինվորներից միայն մեկը ….......................3
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Աշխատանքի հմայքն ու բերկրանքը …...............14
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Գիրս մնա հիշատակող ….............................................18
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ծխեցեք, եթե ուզում եք վաղաժամ ծերանալ …..................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ջրաղաց …...................................................................28
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ծննդավայր ….............................................................46
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Հարսանիք ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................12
*ԱՐԱՄ ԵՐՄՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................43
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................44
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Ռաբինդրանաթ Թագոր|ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ԹԱԳՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................86
*ՆՈՐԱՅՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................92
*ՌՈՒԲԵՆ ՋԻՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................92
*ՏԻԳՐԱՆ ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................94
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*[[Կիմ Գաբրիելյան|ԿԻՄ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. [[Պարույր Սևակ]]ը զուգահեռի վրա …..................................54
*[[Կարլեն Դանիելայան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արմատները ջրաներկով …...............................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …....................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պաբլո Պիկասո – չսպառվող, հակասական, բեղուն հանճարը …......................75
*Երիտասարդ կինոռեժիսոր Սուրեն Բաբայան …..................................................91


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բարև, սիրելիս, ինչպե՞ս  ես (նամակներ ռազմաճակատից) …............................2
*[[Աստղիկ Բեքմեզյան|ԱՍՏՂԻԿ ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ]]. «Խնդրում եմ անբավարար մի նշանակեք…» …..............32
*ԱՍԱՏՈՒՐ ՓԱՇԱՅԱՆ. Գիտնականը, մանկավարժը, քաղաքացին …...................59
*«Սպուտնիկ», այսինքն՝  բարեկամություն, խաղաղություն ….............................63
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փոքր Ասիայի քառուղիներում …........................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո ([[Վարդգես Պետրոսյան]]ի առաջաբանով) …...................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................22
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Գուրգեն Մահարի]] – քնարերգակը …...............................26
*ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեծ գրողի «Նամականին» ….......................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մեծերի բարեկամությունը (Մանիկ Մկրտչյանի առաջաբանով) ….....................89

*1981թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................92

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7812</id>
      <timestamp>2012-03-18T10:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՎԵՍՏ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36758">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1981''' բաժինը:

== 1981 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գեղեցիկի օրինակով …................................................4

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռուբեն Մարուխյան|ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ]]. Խանձարուր …........................................................................6
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Ղողանջներ  .........................................................................65
*Չհանդոգյա ուպանիշադ. ([[Կարպիս Սուրենյան]]ի առաջաբանով) …...................91 

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................2
*ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................24
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................25
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................46
*ՎՌԱՄ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*ՌՈՒԲԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................49
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ի «Արա Գեղեցիկ» ողբերգությունը …....26
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Մտորումներ ժամանակակից քննադատության մասին …...................................................................................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անցյալն իբրև հիշատակ և ապրող ներկա …...................50
*ԼԻԴԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նարեկյան մտորումներ …...................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. [[Լեզու]]ն մտածողություն է …......................................................58


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Լավագույն գործերի հանրագումար ….................................2
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Հայ ժողովրդի մեծ բարեկամը …......................................38
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Հեռվից եմ գալիս, մանկությունից …........................................43
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Լույս եղավ Լյուդմիլան – հալեցավ դանդաղ»….....54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միխայիլ Ալեքսեև|ՄԻԽԱՅԻԼ ԱԼԵՔՍԵԵՎ]]. Կարյուխա …........................................................................8
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հույսը պատերի մեջ …...................................................49
*ԳՐԻՇԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնող օրը …......................................................................84
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Թեղի ….............................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆՈՒՇ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԶԱՎԵՆ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................…5
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................6
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*ԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................7
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................71
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Հրաշալի  այգեպանի արդար աշունը ….........................40
*[[Արամ Ղանալանյան|ԱՐԱՄ ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ]]. [[Էդուարդ Թոփչյան]]ի գրական ժառանգությունը …............59
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. «Իմ մշկենի, ծաղիկ ու ծոփ գյուղս…»….........................62
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հեղձուցիչ մթնոլորտում ….....................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Երկարակեցության գաղտնիքը ….....................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Աշնան արևի տխուր ու պայծառ գույներով …...............67
*ԲՈՐԻՍ ԶՈՒՐԱԲՈՎ. Նկարչի աշխարհը ….............................................................86

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՀԵՆՐԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Լեռներում ծաղկում են աստղերը …..................................2
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]], ԻՐԻՆԱ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից երիտասարդը …17
*ՆԵԼԼԻ ՔԱՄԱԼՅԱՆ. Ծաղկի բուրմունքը ….............................................................72
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Իր երկրի ու ժողովրդի դեսպանը …........................77
*Պատառիկներ մեծ մարդկանց կյանքից. [[Վոլտեր]] …............................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Երբ ես մեռնեմ, ուրիշները կգան իմ տեղը ….......................12
*ԱՍՏՂԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վարսենիկ տատը …...........................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................23
*ԷԼՄԻՐԱ ՊԱՌԱՎՅԱՆ. Մանրապատումներ …........................................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սիրտը քար չէ …........................................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Ծաղիկների ժամանակը …......................................................................................7
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................41
*[[Հակոբ Նորունի|ՀԱԿՈԲ ՆՈՐՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................64
*ԱՇՈՏ ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................65
*ՆՈՐԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................66
*ՄՀԵՐ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................67
*[[Ալեքսանդր Բլոկ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲԼՈԿ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Անխուսափելի անհրաժեշտությունը …........................28
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼՏ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Նախաբան «Խոտի տերևների» …..............................................35
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Տարվա գիրքը, ժամանակների գիրքը …...........................61
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. [[Զապել Բոյաջյան]]ը Րաֆֆիների մասին ….........................75
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Մանկության օրերի ձայները …........................................90
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ. «Թատրոն» երգիծաթերթի [[հայերեն]]-[[թուրքերեն]] գեղարվեստական երկերը …...............................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայկական բանարվեստի գանձերը …............................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՔԵԼ ԱՃԵՄՅԱՆ. Հայ երգի կախարդը ….............................................................85
*ԽԱՉԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Երկրի խոշորագույն թատրոնը …....................................86


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Երևանի մետրոպոլիտենը գործում է …...................................2
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Թևածող քարեր …...................................................................31
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Հանրապետության վաղվա օրը ….........................................64
*ԼՈՒՍԻՆԵ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ոչ թե իդեալականացնել, այլ դաստիարակել իդեալ …78
*ՖԵԼԻՔՍ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Ճշտել կյանքի նպատակը …............................................79
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Չհուսահատվել …............................................................81
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պահպանել ներքին լույսը …............................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................9
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Ուստիմը և Օլյաննան (Ալեքսանդր Բոժկոյի առաջաբանով) …................................................................23
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. Ամբո՜ղջ Թրաֆալկարը ….......................................................44
*[[Զավեն Դոլբաջյան|ԶԱՎԵՆ ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Չորս երգ Երևանին …........................................................40
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................60
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................62
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԵՐՋԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................86
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................87
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մշակ լինել, բեռ կրել …......................................................17
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. «Առակդ զի՞նչ ցուցանե» …...............................................19
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Մտորումներ Ռամիլ Հաքիմովի «Զրույցի» շուրջ ….....33
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ափսոս չէ՞ այդ «գորգը» …........................................................90
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Հեքիաթներու Վահագնը  …...............................................93


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Թշնամու թիկունքում ….......................................................30
*Էջեր ընդհատված օրագրից …..............................................................................47
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Գետը և մարդիկ …..............................................................51

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Լճակը ….............................................................................3
*ՌԻՉԱՐԴ ԲԱԽ. Ջոնաթան Լիվինգստոն անունով ճայը …......................................72
*[[Էդվարդ Ավագյան|ԷԴՎԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մշոն …...................................................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................57
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Կապույտ թագուհի ….......................................................88
*ԴԱՎԻԹ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Զարգացումը ընդհատումներ չունի ….............................12
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ինչու՞ չկա կին Շեքսպիր …...........................................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ….....................................................................60


=== N6 ===

====ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սկիզբ խորհրդանշող կայարան ….....................................13
*[[Լյուդվիգ Կարապետյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ծաղիկներ խոնարհված հուշաքարին ….................16
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ոսկեհատ, նորից ոսկեհատ …...................................40
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Դիկսոն՝ դեղին կակաչների կղզի …..................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................20
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Քաղց պահող մարդը …..............................................................75
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անտեր տունը …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................26
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................28
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................55
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մենավոր ընկուզենի …........................................................43
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Մեր հարուստ և աղքատ բանաստեղծական փոստը …...50
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Ճառ՝ Նոբելյան մրցանակի առիթով …...............................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ստեղծագործական ինտուիցիան… երազներում ….......89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Խնջույք (Խորեն Աբրահամյանի և Հենրիկ Հովհաննիսյանի երկխոսությունը) …...30
*ՍԱՍՈՒՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ես երգելով կուզեմ մեռնել» …........................................47

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Մի հերոսամարտի պատմություն …...................................13
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Ոգու պարզությունը …........................................40
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. «Աս ջուր, աս արև, աս ժողովուրդ…»…...............................46
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Շնող …....................................................................................52
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ. Օրբելիների ավագ եղբայրը …...............................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Բացառիկ ցավալի մի պատմություն …...................2
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Տրակտորով հարսանիք …..................................................20
*[[Գարեգին Բես|ԳԱՐԵԳԻՆ ԲԵՍ]]. Մարդը վերադարձավ տուն ….....................................................61

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................10
*ՎԱՀԵ ԱՂՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................35
*ԿԱՅԾԱԿ ԼԵՓԵՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................36
*ԱՐԱՄ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................37
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Հիշողություններ անցյալի ու գալիքի մասին ….......................67
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Անաղմուկ երգեր …............................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Ողջախոհություն և անուրջներ …................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Արժեքավոր առաջարկ ….............................................51
*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Թորոս Տարոնեցի՝ մանրանկարիչ և տաղերգու ….............56
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Աղջիկը երգում է «Պագանինի» …..............................95

==== Հումոր ====

*[[Ռոբերտ Կարայան|ՌՈԲԵՐՏ ԿԱՐԱՅԱՆ]]. Առակներ …...........................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Ինչ է սերը …..........................................................................5
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ողկուզավոր հակինթ …...........................................................14
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հիշելով դալար տնկիները ….......................................58
*ՇՈՒՇԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Չթողնենք, որ գետը կորչի կեսճանապարհին …...............66
*ԽԻԿԱՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Բելգիա ….............................................................................89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................22
*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Մեղադրյալի վերջին խոսքը …..............................................37
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Տունը …..........................................................................60
*[[Ֆելիքս Շաքարյան|ՖԵԼԻՔՍ ՇԱՔԱՐՅԱՆ]]. Հոր զինվորական վերարկուն …........................................64
*[[Չարլզ Ռոբերթս|ՉԱՐԼԶ ՌՈԲԵՐԹՍ]]. Մոլորվածը …..........................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................2
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................32
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................54
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փշերի միջով դեպի աստղերը …...................................33
*ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Հաղորդակցում …..............................................................87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Ամենագետ, ամենազոր ասեղները …....................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ավարտվեց քարեղեն սիմֆոնիան …..................................47
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԵՎՈՅԱՆ. Ավանդույթ, որոնում, ինքնահաստատում …....................76
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ագուլիսի և Ցղնայի պատկերաքանդակները …..................81


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Կանաչ շիվեր հին լեռներում …......................................22
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Ընկուզենու հոգսերը …................................................35
*ԿԼԱՐԱ ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ, ԱՐՄԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Դպրոց-բուհ-ուսանող հոգեբանական կապը …........................................................................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Իմ փողոցը, իմ լեռը ….........................................................3
*[[Մարիետա Շահինյան|ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ]]. Միակը …..........................................................................15
*ՊԵՏՐՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հեքիաթներ …..............................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................27
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................58
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................70
*ՄԱՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................81
*ԱԼԻՔ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................82
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դորա Եսայան|ԴՈՐԱ ԵՍԱՅԱՆ]]. Թարգմանության դժվարին արվեստը …....................................30
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Ուոլթ Ուիթմեն]] - [[Եղիշե Չարենց]] …....................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր …....................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԵՐԵԶԱ ԱՐԱԶՅԱՆ. Ազգային օպերայի հիմնադիրը ….......................................84


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՏՈՒՐՅԱՆ. Կոմերիտմիությունը՝ երիտասարդության դաստիարակության դպրոց …................................................................................4
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Յոթ նամակ գալիք սերմնացաններին …...........................67
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ձորերի արթնացող լեգենդը …..........................................25
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Կարևորը մարդկայինն է, պարտքի գիտակցությունը …» …37
*Ռոմանտիկ սերունդ, նվիրյալ սերունդ .................................................................53
*ԳԵՈՐԳԻ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հրաշալի սերունդ է աճում …...........................................56
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Երեք դիմանկար …............................................................60
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Լույսի ծնունդը ….............................................................66
*ԱՐԱՐԱՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայրական պատգամ …......................................................72
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ես տեսա ծովը …...............................................................74
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կյանքը հողմապտույտի մեջ …..........................................82
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Նոր Նորք, կանաչ քաղաք ….......................................88
*ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Իսպանիա, իմ ջահելություն ….......................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԵ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Ով չքնաղ սերունդ …................................................................36
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ջահելության ծաղիկ ….........................................................39
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................46

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Ի բարգավաճումն հայրենի գիտության …..............40
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …...................47

=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՍՈՒՆԻԿ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Գեներալը և զինվորներից միայն մեկը ….......................3
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Աշխատանքի հմայքն ու բերկրանքը …...............14
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Գիրս մնա հիշատակող ….............................................18
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ծխեցեք, եթե ուզում եք վաղաժամ ծերանալ …..................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ջրաղաց …...................................................................28
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ծննդավայր ….............................................................46
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ. Հարսանիք ….................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................12
*ԱՐԱՄ ԵՐՄՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................43
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................44
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................45
*[[Ռաբինդրանաթ Թագոր|ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ԹԱԳՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................86
*ՆՈՐԱՅՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................92
*ՌՈՒԲԵՆ ՋԻՆԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................92
*ՏԻԳՐԱՆ ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................94
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԽԱՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................94
*[[Կիմ Գաբրիելյան|ԿԻՄ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. [[Պարույր Սևակ]]ը զուգահեռի վրա …..................................54
*[[Կարլեն Դանիելայան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արմատները ջրաներկով …...............................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մեծ պատմության ակունքներում …....................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պաբլո Պիկասո – չսպառվող, հակասական, բեղուն հանճարը …......................75
*Երիտասարդ կինոռեժիսոր Սուրեն Բաբայան …..................................................91


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բարև, սիրելիս, ինչպե՞ս  ես (նամակներ ռազմաճակատից) …............................2
*[[Աստղիկ Բեքմեզյան|ԱՍՏՂԻԿ ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ]]. «Խնդրում եմ անբավարար մի նշանակեք…» …..............32
*ԱՍԱՏՈՒՐ ՓԱՇԱՅԱՆ. Գիտնականը, մանկավարժը, քաղաքացին …...................59
*«Սպուտնիկ», այսինքն՝  բարեկամություն, խաղաղություն ….............................63
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փոքր Ասիայի քառուղիներում …........................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո ([[Վարդգես Պետրոսյան]]ի առաջաբանով) …...................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................22
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. [[Գուրգեն Մահարի]] – քնարերգակը …...............................26
*ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մեծ գրողի «Նամականին» ….......................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մեծերի բարեկամությունը (Մանիկ Մկրտչյանի առաջաբանով) ….....................89

*1981թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................92

[[Կատեգորիա:1981]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1982</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2475</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4832</id>
      <timestamp>2011-08-28T09:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):  [[Կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="208">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6440</id>
      <timestamp>2011-10-30T08:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="334">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7657</id>
      <timestamp>2012-03-06T18:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="529">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 20]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9658</id>
      <timestamp>2012-08-06T14:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="714">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11849</id>
      <timestamp>2012-11-03T12:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="832">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12497</id>
      <timestamp>2012-12-25T17:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="959">== Ծնվածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Հայկ Համբարձումյան]], հայ գրականագետ:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Գաբրիել Արութ]], ազգությամբ հայ ֆրանսիագիր դրամատուրգ, արձակագիր, ռեժիսոր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Փետրվարի 22]] - [[Գեորգ Գոյան]], հայ ռուսագիր թատերագետ (ծնվ. [[1901]]):
* [[Մարտի 20]] - [[Մարիետա Շահինյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրող, բանասեր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1888]]):
* [[Ապրիլի 29]] - [[Պետրոնի Գայ Ամատունի]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):
* [[Մայիսի 5]] - [[Վազգեն Հակոբյան]], հայ պատմաբան, աղբյուրագետ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1982 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3690</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7904</id>
      <timestamp>2012-03-20T18:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35378">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1982''' բաժինը:

== 1982 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Հասակի հմայքը …...............................................................6
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. Համալսարանը 60 տարեկան է ….........................................8
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Անհանգստացնող հանդիպումներ …...................................48
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Գոյական հացը ….........................................................51
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ, ՍԱՄՎԵԼ ԴԻԼԱՆՅԱՆ. Դեպք հյուրանոցում ….....................60

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Տարեմուտին …...................................................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Լույսը մամուռի տակ …...................................................54
*[[Թոմաս Վուլֆ|ԹՈՄԱՍ ՎՈՒԼՖ]]. Միայն մեռածը գիտե Բրուկլինը ….............................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ուկրաինական խճանկար …..............................................40
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հիշատակների երկիր …....................................................30
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Գովք և հրաժեշտ թարգմանության …............................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԼԻԼՈՅԱՆ. [[Շարլ Ազնավուր]]ի հավերժական բեմելը …...........................66
*Շեքսպիրյան երկրորդ փառատոնը Երևանում ….................................................88
*ՍՄԲԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Աշխույժով լեցուն մի տասնամյակ ….....................................92
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Փինկ Ֆլոյդ» ….........................................................96


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Վստահություն …..................................................................2
*ԿԼԻՄԵՆՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կարմիր բանակի առաջին հայկական դիվիզիան ….......................................................................................40
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մանկության քաղաքի սեպտեմբերը …..............................62
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ճառագայթներից ծնված «Բարեկամությունը» ….............38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ …..................................................8

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սարգիս Կարեյան|ՍԱՐԳԻՍ ԿԱՐԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Գևորգ Էմին]]ի առաջաբանով) ….....4
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................36
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................55
*[[Բորիս Պաստեռնակ|ԲՈՐԻՍ ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Գրական նոր սերնդի դիմագիծը …....................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բազմաշնորհ գիտնականը ….................................................50
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ. Հին եգիպտական կամ  «Բուտենյովի» պապիրուսը …57
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մամուն մայրիկի գաղտնիքը …..........................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՅԱՆԵ ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ. Մինասի նորահայտ ինքնանկարները …......................47
*Թավջութակահար Սուրեն Բագրատունի …..........................................................96

==== Հումոր ====

*[[Ադոլֆ Բորն]] …........................................................................................................94


==== N3 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Այսպես են ձգվում ճանապարհները …..........................6
*ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՇԱՔԱՐՅԱՆ. Օգոստոս էր, ջրվեժ  էր, մենք էինք …..........................48

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ …................................................18
*[[Արտաշես Ղահրիյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ]]. Արծվատափի հունձը …...................................................54
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Հանդիպում …...................................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................19
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................45
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................73
*Մեկական բանաստեղծություն ….........................................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Գրական նոր սերնդի դիմագիծը …....................................60
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ]]. Երկխոսություն ժամանակի հետ …...................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Երազային սիմվոլների մեկնությունը ….........................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պոլ Կիրակոսյան …...............................................................................................87
*ԲԱՐՍԵՂ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ. «Որքան ինձ հիշում եմ՝ երգել եմ»….............................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Երեք նամակ տարբեր հասցեներով …...................................................................4
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ներդաշնակ կապ բնության և «Սարալանջի» միջև ….........50

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վան Արյան|ՎԱՆ ԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Պերճ Զեյթունցյան]]ի առաջաբանով) …...............15
*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Գնացքը հեռանում է տափաստանից …..............................20
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Փոփոխական  ամպամածություն …..........................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Բանաստեղծություններ՝ Վ. Ի. Լենինին …..............................................................2
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................12
*[[Գևորգ Խաչատուր|ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................22
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................36
*[[Զարեհ Խրախունի|ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Լույսի սպեղանի ….............................................................52
*ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Գրական նոր սերնդի դիմագիծը ….....................................61

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Մովսես Խորենացին և նրա հին ու նոր քննադատները …................................................................................24
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Լուսամիտ և անվեհեր …....................................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Մի թեմայի նկարիչ …......................................................80
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պարերի թագուհի՝ Այսեդորա Դունկան ….......................88
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Հինավուրց արվեստի վերընձյուղումը …................95


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Թռչող նժույգների ճամփան …........................................18
*ՇԱՀԵՆ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ. Վավերագրական պատմվածքներ …..............................26
*ՏԻՐԱՆ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ, ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Այս կարմիր, այս կանաչ ճանապարհը …...................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Սփյուռքահայության օգնությունը Կարմիր բանակին …...48

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Պատմվածքներ Կամոյի մասին ….........................................8
*ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ԲԱԲԱՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................60
*[[Ալֆոնս Դոդե|ԱԼՖՈՆՍ ԴՈԴԵ]]. Վերջին դասը …..........................................................................70
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Ապոլոնի ընտրյալը …....................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ջանսուղ Չարկվիանի|ՋԱՆՍՈՒՂ ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ]]. Հավատի որմը …..............................................................5
*ԳԱՐՈՒՇ ՀԱՐՅԱՆՑ. Բանաստեղծություններ ….....................................................31
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................32
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................45
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ուղին …......................................................65
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Նախասիրություններին հավատարիմ …...........................68
*[[Մայա Ավագյան|ՄԱՅԱ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ռասպուտինը «խոսում է» [[հայերեն]] …......................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Մեղվաշխարհ ….....................................................53
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Մեղուն և բանահյուսությունը ….................................58

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Նորավանք …........................................................................92
*ՇՈՒՇԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արձագանք …......................................................................96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հանրագումար ….....................................................................................................4
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լեռների հավերժական երթը …...........................................6
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մերձբալթյան խճանկար …................................................17
*Ի՞նչ է խնայողությունը ….......................................................................................55
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ինչու՞ ենք մենք երկինք նայում …...............................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Աղի կոմսը ….........................................................................26

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................24
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. «Միջնադարի առավոտը» շարքից …...........................38
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................44
*Մեկ բանաստեղծության էջ …................................................................................51
*[[Վասկո Պոպո|ՎԱՍԿՈ ՊՈՊԱ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մրցանակներ սփյուռքահայ գործիչներին …......................................21, 22, 53, 54
*ՎԱԶԳԵՆ ԴԱՐԲՆԻ. Պոեզիայի բարոյական աշխարհը …......................................45
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] իմաստասիրական հայացքները …...77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՇԱՀԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Երազի ու գեղեցկության նկարիչը …..................................90

==== Հումոր ====

*[[Վիկտորիա Տոկարևա|ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏՈԿԱՐԵՎԱ]]. Կեռմաններ …94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Պատմում են ՀամԼԿԵՄ 19-րդ համագումարի պատգամավորները …..................4
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Կոչում, պարտականություն …....................................10
*ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ. Ճանաչել այդ ձեռքը …............................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Սև թիթեռ …....................................................................20
*ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դառն երջանկություն …...................................................68
*[[Իտալո Կալվինո|ԻՏԱԼՈ ԿԱԼՎԻՆՈ]]. Պատմվածքներ …....................................................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Օյար Վացիետիս|ՕՅԱՐ ՎԱՑԻԵՏԻՍ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................7
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................8
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................16
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................18
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................58
*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Այնպես, ինչպես հիշում եմ …................................................47
*[[Օլգա Սանահյան|ՕԼԳԱ ՍԱՆԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծուհին ասում է. «Դպրոց, գիրք, լույս» …............56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Ծովասարի» հիրիկները …...............................................62
*ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Միջնադարյան պատկերըմբռնողության մասին ….............80
*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Լույսի, բարության արվեստ ….......................................86
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ. Ամբողջացող դիմանկար …..................................................91

==== Հումոր ====

*[[Միրոսլավ Բարտոկ]] …...........................................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Նամակներ Լենինականից …..................................................................................4
*Ընկուզենու «հոգսերը» կթեթևանան (արձագանքում են «Գարունին») …...........13
*Շատրվանող ջրաշուշանը ….................................................................................28
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ]]. Ուսուցիչ. հպարտ է հնչում …...............................41
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Խճանկար լույսի և ստվերի ….....................................................50
*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. Հեռակա զրույց ռուս մարդու հետ …..................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆ ՄԵԽԱԿՅԱՆ. Մոլորյալ որդու խոստովանությունը ….............................19
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Մինչև որ տեսնենք …..........................................................68
*[[Վազգեն Տալյան|ՎԱԶԳԵՆ ՏԱԼՅԱՆ]]. «Միայն դու եկ, հետս խոսիր…» ….........................................95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................10
*[[Մհեր Բեժանյան|ՄՀԵՐ ԲԵԺԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................48
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................48
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ռազմիկ Դավոյան]]ի առաջաբանով) …................................................................57
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]] Շարունակվող ամառ …..........................................................37
*[[Պաուլ Ցելան|ՊԱՈՒԼ ՑԵԼԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լյուդմիլա Զադարոժնայա|ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ]]. Հայկական պոեզիայի ծաղկաքաղը [[ուկրաիներեն]] ….....................................................................................................65
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Անդարձ ճամփա …............................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՂԱՐՇԱԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շարժումը միկրոքանդակներում …..............................44
*ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ, ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դարձյալ մեր [[տառատեսակ]]ների մասին …..........................................................58

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Տիտոս Անդրոնիկոսը» Լենինականի բեմում …..................................................86
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Խորն ու ճշմարիտ, ինչպես կյանքը …........................89


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հառնած տան ծուխը ….......................................................7
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կանաչի թագավորությունը ապակու տակ ….......................40
*Թվերը պերճախոս են …........................................................................................45
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Արևը գեղեցիկ է ապրում իր օրը …...............................46
*Հանդիպում բնության հրավերով …......................................................................67

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ]]. Վիրավոր եղջերուն …......................................................18
*Չինական միջնադարյան նովելներ …..................................................................75

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................5
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................14
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................15
*ԲՈՐԻՍ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հոգու հայելու մեջ …........................................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Շահնուր պառակտյալ …....................................................82
*ԱՐԾՐՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Գյուստավ Ֆլոբեր]]ի գրական դասերը …...................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵԼԵՆԱ ԳՐԻՇԻՆԱ. Պարուհին նվաճում է հեռուստաէկրանը ….............................48
*Վարդան Թովմասյան …........................................................................................90
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Նախաշեմին …........................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Այդ թեթև, այդ ծանր տարիները …............................6
*ԴՄԻՏՐԻ ԵՎԳԵՆԵՎ. Ռամազանն Իզմիրում …......................................................47

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զարզանդ Դարյան|ԶԱՐԶԱՆԴ ԴԱՐՅԱՆ]]. Հորովել ….............................................................................15
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Համալրում …........................................................35
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................79
*[[ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]. Երկխոսություն խավարում ….......................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սեմյոն Կիրսանով|ՍԵՄՅՈՆ ԿԻՐՍԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................4
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Հին կանայք …....................................................................41
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................44
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................53
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ................................................55
*[[Հովհաննես Սարկավագ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ]]. Բան իմաստության ([[Ասատուր Մնացականյան]]ի առաջաբանով) …....................................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Հասարակ մարդու կերպարը [[Օննիկ Չիֆթե Սարաֆ|Չիֆթե-Սարաֆի]] [[նորավեպ]]երում ….......................................................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Գյումրվա երկրորդ երիտասարդությունը ….......................59
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԲԱԿՈՒՆՑ. Մի դիմանկարի պատմություն ….......................................73
*Ավանդույթներին հավատարիմ ….........................................................................92
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Լավ սկիզբ …....................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ավան Առինջ …........................................................................3
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Շրջանակներ դիմանկարի համար …..............................7
*«Գարունը» հյուր է գործարանում ….....................................................................21
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................53

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հացդ՝ քո ձեռքով ….......................................................15
*ՀԵՆՐԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Օրվա սկիզբը …................................................................74
*ՀԱՅԿԱԶ ԱԴԱՄՅԱՆ. Մանրապատումներ …..........................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վյաչեսլավ Կուպրիանով|ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................4
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................12
*ԱՆՈՒՇ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................14
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................29
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................30
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................49
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................51
*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................52

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. «Ե՞րբ է գալու իսկական օրը» …......................................32
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. «Հրաշք օրերի» թախիծը …...............................................54
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Կարճ պատմվածքի խորությունը …..................................57
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Գրական փաստերը և գիտական տրամաբանությունը …80
*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Ժամանակի մենախոսությունը …...........................................83
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Հանդիպումներ [[Մարիետա Շահինյան|Մ. Շահինյանի]] հետ ….................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Ականավոր ֆիզիոլոգը …......................................................26
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Համշենցիները՝ ծանոթ և անծանոթ ….............................60

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Արվեստի լույսը ….............................................................96

==== Հումոր ====

*ՇՄԱՎՈՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Առակներ …......................................................................93
*[[Լյուդմիլա Պետրուշևսկայա|ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ]]. Պատմվածքներ …............................................94


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................2
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԴՄԻՏՐԻ ԼԻԽԱՉՈՎ]]. Ռուսականի մասին ….............................................................31
*ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Ամեն ինչի համար պարտական եմ բարեկամությանը» …............................................................................................58
*Իջևան-Հրազդան՝ բարեկամության մայրուղի …..................................................62
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ. Վաղնջական ժամանակների նշանը …..............................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ապրելու առաջին օրը …....................................................55
*[[Արտաշես Քալանթարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Բարև, եղբայր ….......................................................72
*[[Մկրտիչ Կորյուն|ՄԿՐՏԻՉ ԿՈՐՅՈՒՆ]]. Թիֆլիս-Ենիսեյսկ …..............................................................79
*[[Հրանտ Բագրազյան|ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ]]. Հորանում …........................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իմանտ Զիեդոնիս|ԻՄԱՆՏ ԶԻԵԴՈՆԻՍ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*[[Յուննա Մորից|ՅՈՒՆՆԱ ՄՈՐԻՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................22
*[[Հիդայաթ|ՀԻԴԱՅԱԹ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................23
*[[Կարլեն Հակոբյան|ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հինավուրց տոնի վերածնունդը …........................................................................12
*[[Արսենի Տարկովսկի|ԱՐՍԵՆԻ ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ]]. Թարգմանչի առաքելությունը …......................................13
*Խոսում են Թարգմանչաց տոնի դափնեկիրները …...............................................14
*[[Վլադիմիր Միկուշևիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ]]. «Անհնարինի հնարավորությունը»…........................18
*[[Չինգիզ Այթմատով|ՉԻՆԳԻԶ ԱՅԹՄԱՏՈՎ]]. «…Աշխարհը գեղեցիկ է իր բազմազանությամբ» …........26

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Թատրոնի հյուրախաղերը …................................................................................96

[[Կատեգորիա:1982]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1983</title>
    <ns>0</ns>
    <id>933</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1966</id>
      <timestamp>2011-04-13T07:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="229">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6425</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="360">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8401</id>
      <timestamp>2012-05-08T16:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="463">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8450</id>
      <timestamp>2012-05-10T17:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="539">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12408</id>
      <timestamp>2012-12-20T19:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="702">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):

* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13418</id>
      <timestamp>2013-02-09T09:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="805">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14334</id>
      <timestamp>2013-03-27T07:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="917">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14809</id>
      <timestamp>2013-04-08T08:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1004">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17772</id>
      <timestamp>2013-11-10T05:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1166">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18463</id>
      <timestamp>2013-12-16T17:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1190">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18553</id>
      <timestamp>2013-12-21T20:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1327">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19882</id>
      <timestamp>2014-05-24T11:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1444">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Կարեն Անտաշյան]], հայ բանաստեղծ, գրական-մշակութային գործիչ:
* [[Փետրվարի 14]] - [[Աննա Դավթյան]], հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:
* [[Մարտի 19]] - [[Արամ Պաչյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 11]] - [[Վահրամ Մավյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հունվարի 25]] - [[Աբիգ Ավագյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1919]]):
* [[Ապրիլի 31]] - [[Աշոտ Գարեգինի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ պատմաբան-աղբյուրագետ (մահ. [[1903]]):
* [[Հունիսի 9]] - [[Արամ Ղանալանյան]], հայ բանագետ-բանասեր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հունիսի 18]] - [[Վահե Հայկ]], հայ արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1896]]):
* [[Դեկտեմբերի 25]] - [[Միքայել Հակոբյան]], հայ արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1925]]):
* [[Զինաիդա Ալեքսանդրովա]], ռուս բանաստեղծուհի, լրագրող, մանկագիր (ծնվ. [[1907]]):
* [[Սերգեյ Օհանջանյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1983 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3691</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7906</id>
      <timestamp>2012-03-21T12:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41029">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1983''' բաժինը:

== 1983 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ.  Խիզախության և երգի ուղեկիցները …..............................9
*ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Քաղաքները հյուսիսափայլի տակ ….....................................13
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.]] Տպավորություններ ընդունելության քննություններից …...............................................................................................24
*[[Միքայել Շաթիրյան|ՄԻՔԱՅԵԼ ՇԱԹԻՐՅԱՆ]]. Հանդիպումներ Ջալալաբադում ….................................71
*[[Գևորգ Խրլոպյան|ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ]]. Սփյուռքահայ գրողները Սովետական Միության կազմավորման մասին …................................................80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վալերի Շևչուկ|ՎԱԼԵՐԻ ՇԵՎՉՈՒԿ]].  Յասամանի թուփը …............................................................17
*ԼԻԴԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անարմատ սաղարթներ ….......................................................28
*[[Տանյա Հովհաննիսյան|ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Նամակը …...................................................................31
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Պատմվածքներ …......................................................................59
*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ուշացած զղջում …..............................................................75

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................4
*[[Վլադիմիր Կոլոմիեց|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈԼՈՄԻԵՑ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Վահան Սևան|ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................41
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................44
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................46
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ. Բուժիչ լույսը …..........................................................49
*Հարցազրույց [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]ի հետ …..............................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նորերը հաղթեցի՞ն։ Այո …...............................................33
*ԻԳՈՐ ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ. Իրերի գերխիտ աշխարհում ….............................................66
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Բանահյուսություն, բարբառ, արդիականություն  ….......86

*Հումոր …................................................................................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԶԱՐ ՄԱՆԱՍՅԱՆ. Վարսենիկը ….........................................................................4
*ՍՈՒԼԱ ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ. Մարտիկի վերջին խոսքը ….........................7
*Նվաճումներ, պրոբլեմներ, ծրագրեր ….................................................................9
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ժամանակն անցնում, հարցերը մնում են …......................20
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երկու ամիս և մի ամբողջ կյանք …...................................50
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ԳԱՌՆԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ]]. Թանգարանային արժեքների նվիրյալը ….....................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Չինգիզ Այթմատով|ՉԻՆԳԻԶ ԱՅԹՄԱՏՈՎ]]. Մանկուրտ ….....................................................................23
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կրակե հավքը ….............................................................32
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Լիպոն ….............................................................................54
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պտտահողմ …................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................18
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................19
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................44
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Սուրեն Աղաբաբյանի առաջաբանով) …..............................................................59
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Խաղաղության թռուցիկներ …................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Գրականության կյանքը ժողովրդի կյանքն է ….................37
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ապրումի զգացողությամբ …...........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Պատմության դատաստանը ….....................................67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՌՈՒԽԿՅԱՆ. «Ես հասա վաղեմի երազանքիս՝ Անուշ եմ երգում» …..76
*ՀԱԿՈԲ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ.  Նուրբ, բանաստեղծական արվեստ ….............................80
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Փայտարվեստի սրահ ….....................................................92

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԼԱՈՒՐԱ ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ. «Չկորցնել ինքնատիրապետումը» …............................85


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Գարնան ութերորդ օրը …......................................................................................12
*ԳԱՌՆԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայաստանի անտառների հույսը ….....................................29
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ամպերի հարևանը …...........................................................43

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Իմ տունը …..............................................................................20
*ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Իմ ու տուտուի զրույցը ….......................................................26
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Ամենազորը …...................................................................55
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Վերջին նախազգուշացումը ….......................................58
*[[Սամուել Բեկետ|ՍԱՄՈՒԵԼ ԲԵԿԵՏ]]. Վերջին ժապավենը …..............................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …..............................................4
*Ծաղիկների ժամանակը …....................................................................................23
*[[Խութա Գագուա|ԽՈՒԹԱ ԳԱԳՈՒԱ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................40
*[[Էդուարդ Բալաշով|ԷԴՈՒԱՐԴ ԲԱԼԱՇՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................42
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................62
*ՀԱՍՄԻԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ …...................................63
*ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. «Մեր գոյության խորհուրդների նվաստ պաշտպանն եմ…» …..................................................................................7
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Սեփական հոգու աստղերը …..........................................49

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Լուսավոր շառավիղներ ….........................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Նվագերգական ժանրը… փակուղու առաջ …................64
*ՊԵՐՃ ԹՅՈՒՐԱԲ. Աբսուրդի թատրոնը …..............................................................74
*Հուզականությամբ, դրամատիզմով առլեցուն ….................................................89

*Գեղադիտակ. Հումոր ….........................................................................................94

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. «Նշանաբանը՝ հարձակողական ֆուտբոլ» …...................67


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Արեգ դռնից» մինչև «Վաղարշապատ» ….............................6
*ՍԱՍՈՒՆԻԿ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Կրակե շապիկ …..............................................................8
*«Գարունը» հյուր է Կամոյում …............................................................................22
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. «Ո՞վ է հասկանում 17 տարեկաններին» …........................49
*ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ. Հայերը ….............................................................81

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ես մի ծառ եմ ծիրանի …..................................................28
*ԱՇՈՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ]]. Վլադիմիր Իլյիչ Լենին ….............................................4
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*[[Վազգեն Առաքելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................18
*ՍԱՐՈ ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ (Մարո Մարգարյանի առաջաբանով) …................................................................20
*[[Իսիկավա Թաքուբոքու|ԻՍԻԿԱՎԱ ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Վերադարձ և կարոտ …................................................54
*[[Հրանտ Թամրազյան|ՀՐԱՆՏ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Հայրենի եզերքի ասքը …..................................................59
*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Գիրքը լավագույն հուշարձանն է …...............................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Մտորումներ արվեստի մասին …................................76
*ՊԵՐՃ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ծովի երգիչը …....................................................................93

*Գեղադիտակ.  …....................................................................................................96


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄՈՒՇԵՂ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Կյանքի բաց դռները …...................................................31
*ԿԱՐԼ ՄԱՐՔՍ. Հոդվածներ, նամակներ, հուշեր …................................................40
*ՋԱՆԻԿ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Հիտլերյան մահվան ճամբարներում …................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Գրիգորյան|ՎԱՀԱԳՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Կապույտ ծերունին ….........................................................8
*[[Գուրամ Դոչանաշվիլի|ԳՈՒՐԱՄ ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ]]. Անցողիկ զինվորը ….....................................................51
*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Հրաշամանուկ …................................................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................4
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................27
*[[Նանսեն Միքայելյան|ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................28
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................76
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................77
*ԷՎԵԼԻՆԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................78
*ՎԱԶՐԻԿ ԲԱԶԻԼ. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................75
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊՈՒՇԿԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Հովհաննիսյան]]ի առաջաբանով) …........................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՌՈԲԵՐՏ ԴԱՎԹՅԱՆ. «Եկեք երբեմն էլ ավագներս լսենք երիտասարդներին…» ….............................................................................79

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. Հայոց փիլիսոփայության սկզբնավորումը և [[Եզնիկ Կողբացի]]ն …............................................................................................55
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Գիտության անխոնջ մշակը …...........................................61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. «Ռասյոմոնի» գաղտնիքները կամ ճշմարտությունը լաբիրինթոսում …......................................................................85
*ՌՈԲԵՐՏ ՇՈՒԳԱՐՈՎ. Կոմպոզիտոր և դաշնակահար Ստեփան Էլմաս …............90

*Գեղադիտակ. Հումոր ….........................................................................................94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. «Քարափ է, քար ու կըրեն է» ….....................................26
*ԱՍՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բարև, Սասունիկ ….................................................................30
*ԱՇՈՏ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Տարրական կրթության համակարգը ….......................43
*ՋԱՆՆԻ ՊԵՐԵԼԻ. Սովորական գիշեր Լոս Անջելեսում …......................................64
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բյուրեղացած բարություն …....................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Լանջն ի վեր, լանջն ի վար ….............................................4
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Սպիտակ ավտոմեքենան …........................................47
*ԱՐԹՈՒՐ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. Վերադարձ ….....................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................20
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Պերճ Զեյթունցյան]]ի առաջաբանով) …...............................................................34
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Վարպետը …...................................................................53
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................68
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................69
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բացվիր, Սեզամ …............................................................36
*ՎԱՉԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. «Կարմիր գրքի» կանաչ էջերը …..............................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ոչ թե հետևող, այլ  ժառանգորդ ….......................................80
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Բեմարվեստի հավերժական ուղևորը …...........................85

*Գեղադիտակ. Հումոր ….........................................................................................96


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Լեռան ոգին …...............................................................................4
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Մանկավարժ… առանց մանուկների ….............................38
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՅԱԿՈՎԼԵՎ. ԿՀՎ-ն ընդդեմ ՍՍՀՄ-ի …...................................................40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ադյան|ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆ]]. Աշնանային ցրտեր ….....................................................................8
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Ասպետ պապի կշեռքը …..............................................54
*[[Էռնեստ Հեմինգուեյ|ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ]]. Պատմվածքներ …...........................................................68
*[[Էդգար Ալան Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ]]. Ճոճանակն ու հորը …...............................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................30
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................48
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................65
*ԱՆԱՀԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................66
*ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................67

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Ողբերգություն՝ ապագայի հավատով …................................32

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ԵՍԱՅԱՆ. Հատապտուղների արժեքն ու գեղեցկությունը ….................52
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Հարմարվողականություն և դաժանություն ….................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Թատրոն առանց բեմի, ներաշխարհի թատրոն («Գարունի» հարցազրույցը) …62
*ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Բոլոր ճանապարհները դեպի Կոմիտաս են տանում…» …..89

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՖՐՈՒՆԶԻԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Գորգի գրոսմայստերը ….............................................92

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Զրույց ընթերցողի հետ ….......................................................................................4
*Առաջընթացի գրավականը ….................................................................................6
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խնձորենու հետ խոսող մարդը …..........................................8
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երևանի օդային երկրորդ դարպասը …...............................20
*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Մեծ քաղաքին՝ փոքրիկ, խաղաղ անկյուն ….......................22
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՅԱԿՈՎԼԵՎ. ԿՀՎ-ն ընդդեմ ՍՍՀՄ-ի …...................................................25
*ՊԱՐՈՒՅՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Սարոյանի քարը …..........................................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Կամուրջը ….........................................................................38
*[[Իրինա Գրեկովա|ԻՐԻՆԱ ԳՐԵԿՈՎԱ]]. Ամբիոն ….................................................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Կարեն Առաքելյան|ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................34
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................36
*[[Գեորգի Մեպիսաշվիլի|ԳԵՈՐԳԻ ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Ալեքսանյան|ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. [[Շիրվանզադե]]ի գեղագիտական հայացքների իմացաբանական հիմքը …....................................................................................46

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Սարյանի ծաղիկները …...................................................32
*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գույն, որ եզերք չի ճանաչում ….....................................80
*ՊԱՎԵԼ ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ. Փայտի ջերմությունը …......................................................86
*«Ես մարդ եմ» …....................................................................................................88
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Երևանի ջազ-ակումբ ….........................................92

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Վսեմ կոչում և պարտականություն …..................................5
*Արձագանքում են «Համշենցիները՝ ծանոթ և անծանոթ» հոդվածին …..............24
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Դասը վարում է  հացը …...............................................26
*ՆԻԿՈԼԱՅ ՅԱԿՈՎԼԵՎ. ԿՀՎ-ն ընդդեմ ՍՍՀՄ-ի …...................................................39
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Ծառը մեր բարեկամն է …......................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Յուրատեի արցունքները …......................................................7
*[[Դոնարա Ղարագյոզյան|ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ]]. Սիրո նամակները ….....................................................54
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Սիրո մի քնքուշ հեքիաթ …..............................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Աստղիկին ….....................................................................20
*ՍԵՅՐԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................22
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................46
*ՎԱՀԵ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................48
*[[Գուրգեն Մահարի|ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ]]. Տարբեր տարիների բանաստեղծություններ …....................69
*[[Շեքսպիր|ՎԻԼՅԱՄ ՇԵՔՍՊԻՐ]]. Սոնետներ ….........................................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ոսկեցոլ, թախծոտ քնարերգություն ….............................58
*ԵՐՄՈՆԻԱ ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ. «Դու մասունք ես ինձ համար…»…..............................65
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Կեցության փիլիսոփայությունը «Եռանկյունու» մեջ …80
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Նորից [[Նաիրի Զարյան]]ը …..................................................86
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Մարդը երազանքի և իրականության սահմանում …........91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Ղունկանոս երգիչ Կարնեցի ….........................................35
*ՍՈՒՐԵՆ ԱՎՉՅԱՆ. Թբիլիսիի հայ լուսանկարիչները ….......................................50
*ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Երգ, որ հնչում է նոր օրերի մեջ …....................................89

*Գեղադիտակ. Հումոր ….........................................................................................92


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Տագնապի և հույսի զանգակատուն …...........................4
*Երկրի երիտասարդ տերերը …...............................................................................6
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Կարպատների որոգայթներում …...................................9
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ. Ո՞վ է ճեղքում լեռը …..................................................36

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Արդյո՞ք վերադարձ չկա …....................................................22
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Միայնություն …................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱԼԻՔ ԿՈԾԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................19
*ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՍՈՒՐԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................21
*Իտալական պոեզիա ….........................................................................................61
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................74
*ՊԱՐԳԵՎ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................74
*ՄՆԱՑԱԿԱՆ ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................89
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Գնացի այնտեղ նորից ծնվելու»….....................................................................46
*ՇԱՎԱՐՇ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ. Համեցող վերադարձի երգիչը …...................................52
*Արվեստի իմաստը մարդն է («Գարունի» երկխոսությունը) ….............................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ. Հռչակավոր արվեստաբանը ….........................................57
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Դեղագիտարան, որ 200 տարեկան է …..............................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԻՐԻՆԱ ԶՈՒՑՈՎԱ. Թբիլիսիի հայ լուսանկարիչները …........................................72
*ԱՎԻԿ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Գրիր այնպես, ինչպես եղել է, չգունազարդես …..................82
*ՍԻԱՆՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Վահրամ Փափազյանը Աշտարակում …....................88

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԻԴԱ ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ. Երիտասարդություն. ինչպիսին է նա այսօր ….....................4
*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Մեծ սպառնալիք՝ փոքր մոլորակին …......................8
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Վարազդատ թագավորի երազանքը …................................38
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մեր սերնդի մանկությունը …..............................42
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Անձրևային ռապսոդիա …...................................................69
*[[Վան Արյան|ՎԱՆ ԱՐՅԱՆ]]. Հեռավոր շչակների արձագանքը …................................................80

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*ԱՐԱՄ ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ. Դավ …................................................................................50
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Այցելություն …..................................................................64
*[[Ռուբեն Մարտիրոսյան|ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Մանրապատումներ …..................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ռազմիկ Դավոյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................12
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................57
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................63
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................78
*ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................79
*[[Էլմեր Դիտոնիուս|ԷԼՄԵՐ ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բանաստեղծությունը և ժամանակը  (հարցազրույց [[Վահե Գոդել]]ի հետ) …........60
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Փոքր արձակի պահանջները …........................................85
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Բառի գեղանկարչությամբ …....................................................83
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Նշանաբանը՝ «Սիրո գինը սերն է» …...................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ոսկեձեռիկ ճարտարապետը …..........................................15
*ԱՐԾՎԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. «Ջոն արքա»…...................................................................92
*ԱԻԴԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Սեփական ոճի որոնումները …..............................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քվեարկում եմ խաղաղության օգտին …................................................................4
*ԳԵՎՈՐԳ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի բուռ կարոտ …..............................................................8
*Ո՞վ է հասկանում 17 տարեկաններին ...................................................................22
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Արագած բարձր սարին ….................................................27
*ԱԶԱՏ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Վերադարձ կտավատին …......................................................50
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Բժիշկ Սաղյանի երեք կյանքը …............................................56
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մուշեղ, լաո, դու ու՞ր ես …..................................................73
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հիմա էլ ապրում է հետս …............................................75
*ԱՐԱՄ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Հովեի որդին ….......................................................................76
*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կապուտաչվի, ոսկեծամիկ տղան …..................................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Արծվիկ ….....................................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................6
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................18
*ՍԵՎԱԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................53
*[[Վահրամ մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վահագն Դավթյան]]ի առաջաբանով) ...................................................................54
*ՀԻԼԴԱ ԳԱԼՖԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................68
*[[Գևորգ Խաչատուր|ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................70
*[[Հրանտ Գյուլասարյան|ՀՐԱՆՏ ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................82

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Շարժում հավերժության մեջ …........................................31
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Տաք հարցադրումների արձակ ….....................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՐԱՉՈՒՀԻ ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ. Մանկության չավարտվող հեքիաթը ….........................84
*ԻՈՍԻՖ ՎԵՐԴՅԱՆ. Աղավնիներով լիքը երկինք …................................................89

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Մարզական փառքի դափնիները …......................20

==== Հումոր ====

*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՍԻՐԱՍ. Առակներ …...........................................................................92
*[[Մկրտիչ Կորյուն|ՄԿՐՏԻՉ ԿՈՐՅՈՒՆ]]. Առակներ …............................................................................93

*1983թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................94

[[Կատեգորիա:1983]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1984</title>
    <ns>0</ns>
    <id>370</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>816</id>
      <timestamp>2011-02-08T11:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="243">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1984]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>817</id>
      <timestamp>2011-02-08T11:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="243">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4842</id>
      <timestamp>2011-08-28T10:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։ 

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7601</id>
      <timestamp>2012-03-03T16:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="575">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։ 
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9387</id>
      <timestamp>2012-07-24T12:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="678">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։ 
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10864</id>
      <timestamp>2012-09-14T17:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="822">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13409</id>
      <timestamp>2013-02-07T21:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="901">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15345</id>
      <timestamp>2013-05-17T20:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1019">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16818</id>
      <timestamp>2013-08-18T11:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1128">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1924]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18150</id>
      <timestamp>2013-11-21T21:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1251">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1924]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20235</id>
      <timestamp>2014-06-19T18:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1376">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ռուզաննա Պետրոսյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1924]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20605</id>
      <timestamp>2014-11-09T16:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1475">== Ծնվածներ ==

* [[Հոկտեմբերի 23]] - [[Ռուզաննա Պետրոսյան]], հայ թարգմանիչ:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 5]] - [[Գևորգ Հատիտյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1924]])։
* [[Փետրվարի 12]] - [[Խուլիո Կորտասար]], արգենտինացի արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 14]] - [[Հովհաննես Շիրազ]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 25]] - [[Միխայիլ Անդրիասով]], ազգությամբ հայ, ռուսագիր արձակագիր, ակնարկագիր (ծնվ. [[1914]])։
* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Ռիչարդ Բրոտիգան]], ամերիկացի արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1935]]):
* [[Սեպտեմբերի 20]] - [[Ավետիս Ալիքսանյան]], հայ գրող, խմբագիր, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Արա Կյուրտեն]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Կարո Մեհյան-Ղազարոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1898]]):
* [[Զավեն Պիպեռյան]], հայ արձակագիր, հրապարակախոս, խմբագիր (ծնվ. [[1921]]):
* [[Ռուբեն Ֆիլյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1952]]):

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1984 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3701</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7929</id>
      <timestamp>2012-04-01T12:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33460">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1984''' բաժինը:

== 1984 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]].  Խոսքդ ի կատար …..................................................................4
*ԳԵՎՈՐԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առողջության գրավականը …..........................................11
*ՌՈՒԶԱՆ ՆԱՍԻԲՅԱՆ. Մայրը …..............................................................................14
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մի մոռացված ու հին խոստում …....................................46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անսովոր լռություն …...................................................16
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Բահը …..........................................................................25
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................52
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Մեղվաբույծի ծոցատետրից …...................................74
*ՎԱՍԻԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հեռացող կրակների լույսը …...............................................76
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Դեգերումներ տիեզերական և հանգրվանը վերջին ….............84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................18
*[[Սերգեյ Եսենին|ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................66
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Երեք նամակ [[Պարույր Սևակ|Պ. Սևակից]] …...................................................21
*ԹԵՎՈՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Նվիրական հուշի մի ծվեն …............................................23
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Երկխոսություն առանց խոսակցի ............................................33
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Նրա ստեղծած ժամանակը …......................................40

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺՈՐԵՍ ԱՆԱՆՅԱՆ. Նորահայտ էջեր Հովսեփ Էմինի կյանքից …..........................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Նաև գալիք սերունդների համար …...........................67
*Երիտասարդ նկարիչներն իրենց գործերի և հոգսերի մասին …........................79
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Անեցի նկարիչը …...........................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հավատացեք Նևսկի պողոտային …............................4
*ԱՐԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բարեբեր հողի զավակը ….....................................................7
*ԵՐՊԻ – 50 …...........................................................................................................8
*ՄԻՀՐ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երբ մարդը նայում է առաջ …..............................................11
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]].  Արժանապատվություն ըստ Շավարշ Կարապետյանի …..........................................................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Խաշխաշ …..............................................................................25
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Գարնանային սիրավեպ  …...................................................75

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................53
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................54
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................69
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................70
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................72
*ԽԱԺԱԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) …......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ինչու՞ է անհետանում մարդը …...................................46
*[[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյան]]-[[Հովհաննես Շիրազ|Շիրազ]] …...........................................................................................56

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐԳԵՎ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարելի՞ է արդյոք պահպանել նյարդերը ….....................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Աշխարհին նայել հոգու աչքերով …...................................84
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երգը մաքրում է հոգին …...............................................92
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Աճեմյան – մանկավարժը ….............................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................1
ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Վտանգի ենթարկվելու իրավունք  ….....................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Երկրպագություն ջրի ակունքին ….....................................41
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Սևաբերդ …..................................................................52

ԱՐՁԱԿ

ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Կամավորներ …...................................................................26
ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ. Բենջամին Բաթնի տարօրինակ պատմությունը ….84

ՊՈԵԶԻԱ

Մեկական բանաստեղծության էջ …......................................................................12
Ծաղիկների ժամանակը …....................................................................................23
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................39
ՆՈՐԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ. Դեպի խորքը էության ….................................................46
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Տալիք  և առնելիք բառեր ….............................................81

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ  ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Կարեկցանք և մարդասիրություն …...................................54
ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Պանթուրքիզմի ագրեսիվ դոկտրինան երեկ և այսօր ….....62
ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Առ անմեկնելին ի մեզ …................................................70

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՌՈՒ ԿՅԱՆ. Կենսահաստատ մեղեդիներ …........................................94


N4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ութերորդ անգամ կարմրադրոշ …..........................................................................3
ՄԵՏԱՔՍԵ. Հպարտության զգացումով …...............................................................4
ՀՐԱՆՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Լենինի գործն անմահ է …......................................................5
ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Երկար ճանապարհ …..................................................12
ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ծովն է կանչում …..................................................................30

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ….......................................................17
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բարի լույս ….........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................10
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................28
ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿԵՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................46
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................68
ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................70
Երեք ներբող Ռիգվեդայից …................................................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Դիալոգ գրողի և ընթերցողի միջև …....................................................................26
ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ. Մեծարենցի պանթեիզմը …..................................................34
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Հոգևոր ներդաշնակության պահանջով …........................39
ԼԱՈՒՐԱ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Կյանքի ի նպաստ վաղվա գրականության փառքին …....62
ՀԱՅԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Առաջին վերելքը ….................................................................82
ԼԵՎՈՆ ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ.  ոհեր խոհերի մասին ….....................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Արդարություն որոնողը …..............................................71
Քաղցկեղի հանելուկը պարզելու վերջին գրոհը …..............................................84

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. □Հայրենիք եկա սրտի կանչով□ ….......................................42
ԱՐԱՄ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Երաժշտությունն իմ կյանքն է□ ….......................................50
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մինչև Իտալիա՝ Կրեմոնա …..........................................78
ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. □Մատիա Բազար□ ….................................................96


N5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  ստաշունչ փորձությունների ասպետը …................................9
ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ. Հարգանք …......................................................................14
ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԱՔՍՅԱՆ. Կոլեկտիվ կապալ՝ շահերի համատեղում ….....................25
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Չծնվածների պահանջով …................................................38

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԱՅՐ  ԱԼԱՓՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................28
ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ. Մեծ լռություն …...............................................................66
ԼՅՈՒՍԻ ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ. Անավարտ սիրանվագ …..................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................4
ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Տենդ ….................................................................................20
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................52
ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ. Բանաստեղծություններ …......................................................93

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Չարենցյան հավաքված մասունքներ …...................................46
Իմ Վարուժանը (□Գարունին□ պատասխանում են երիտասարդ գրողները) …...55
ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ. Երկու հանդիպում …..........................................................61
ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ. □Վեհաճաշը□ …....................................................................64
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հյուրընկալության երկիր …....................................86
ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Երկու գրախոսություն …...........................................................91



N6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գաղափարախոսական աշխատանքը՝ նոր խնդիրների մակարդակին ….............4
Դառնալ ժամանակի շունչը …..............................................................................10
Ո՞վ է լավ մարդը (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …....................................................35
Արձագանքում են մեր տպագրածին …................................................................42
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Տիեզերական սարդոստայն …..............................52

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Հրդեհ …............................................................................18
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ. Ստրադիվարիուսի գաղտնիքը …........................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Բաբելոն□ հյուրանոցի տեսիլքը …..........................44
Համաշխարհային պոեզիայի էջեր …....................................................................62
Հայերեն օրորոցայինների մի փունջ …................................................................72
ԶԱՀՐԱՏ. Բանաստեղծություններ ….....................................................................80
ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................86
ՍԻՐԵԿԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Երիտասարդ գրողի ամբիոն ….............................................................................13
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Հույսի և բարության անսպառ աղբյուր …....................79
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ժողովրդի զարկերակին ունկնդիր …......................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի ծաղկի պատմություն …............................................64
 մբագրության փոստը բացում է մասնագետը …..................................................92
Հոգեբանական խորհրդատվություն ….................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայրենիքից ենք ուժ առնում …......................................76

Հումոր

ՇՄԱՎՈՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Առակներ …......................................................................91



N7


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հայտնության լեռներ …...................................................4
ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Անուններն ապրում են երկար …................................................20
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարդ, որ դարձավ հավերժություն …...........................38
ԱՆԱՏՈԼԻ ՅՈՒՍԻՆ. Ամեն մեկը գնում է իր երազանքի ետևից …...........................4
ԼԱՈՒՐԱ ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ. Ծերանոցի ցուրտ պատերը …........................................54

ԱՐՁԱԿ

ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Դատարկ շրջանակ ….........................................................25
ՍՈՒՐԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կյանքի մի երկար ակնթարթ …........................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................17
ԵՎԳԵՆԻ ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ. Բանաստեղծություններ …..............................................22
ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................37
ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Սիլվա Կապուտիկյանի առաջաբանով) …...........................................................62
ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78
Բաբելական թեոդիցեա (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) …..........................93

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՂԱՎՆԻ. Գրողի ուսուցիչը կյանքն է …................................................................18
ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Արձակագրի մնայուն կայարանները ….........................57
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ծանոթ և անծանոթ Նոդար Դումբաձեն ….......................70

ԱՐՎԵՍՏ

ՀՐԱՉՅԱ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Արվեստում ամեն մարդ ունի իր ճշմարտությունը ….....40
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Երկու կատակերգակ …....................................................80
ՅՈՒՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարդկային փոխհարաբերությունների նկարիչը ….............88


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Միլիոն փղերի ու ճերմակ հովանոցի երկիրը ….............78

ԱՐՁԱԿ

ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ.  աղը …...................................................................................24
ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տղամարդ ես, դիմացիր …....................................................54
ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծանր վերելք …....................................................................56
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Սենյորա Ֆորբեսի երջանիկ ամառը ….................63

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Դժվար շարունակություն …................................................4
□Գարունի□ հյուրն են Լենինականի երիտասարդ բանաստեղծները …...............14
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................52
ՌԱՖԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................62


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծությունը ճակատագիր է ու խոստովանանք …8

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ.  Համարձակորեն մխրճվել կյանքի հորձանուտի մեջ ….....20
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. □Սև արկղի□ շուրջը …...................................................40
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ամենաերջանիկ աստղագետը …...................................42

ԱՐՎԵՍՏ

ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. □Բավական է երազել, հարկավոր է գործել□ …..............58
Քաղաքաշինություն. դասեր, պրոբլեմներ, մտահղացումներ ….........................68
ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Երթ տառապանքների միջով …...........................................88

Գեղադիտակ …......................................................................................................96



N9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Գեներալները չեն զորացրվում …........................................4
ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գերազանց որակի բրիգադը ….............................................37
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Հող բռնես՝ ոսկի դառնա …............................................51
ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ. Սեպը հողի մեջ …..................................................................64
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմության կեղծարարները …......................................71
ՀՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) …......90

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................10
ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Լուսաբաց …............................................................................66

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................34
ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................59
ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. □Բանաստեղծությունը ծնվում է ցավից□ …................................43
Երկու կարծիք բանաստեղծությունների մի շարքի մասին …..............................57
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. □ արիսխ□ ինքնահաստատման …....................................83

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Վարդագույն սարյակը… պաշտպանություն է խնդրում …..................................62

ԱՐՎԵՍՏ

ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Չարաբաստիկ աղմուկը… բեմահարթակից …...................85
ՅԱԿՈՎ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Մի դիմանկարի պատմություն …...........................................88

ՍՊՈՐՏ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայկական Օլիմպոսի առաջնեկները ..............................92

Գեղադիտակ …......................................................................................................96



N10



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ. Զրույց հայ մարտիկների հետ …....................................3
Երեք նամակ՝ նույն մտահոգությամբ …................................................................35
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Դասարանի դուռը սրտեր տանող դուռ է …......................36
ԻՈՆԱ ԱՆԴՐՈՆՈՎ.  Ո՞վ եք դուք, միստր Հենցի …................................................59

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................13
ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Արևածագ …..................................................................68

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................40
ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................66
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................67
ՖՐԻԴՐԻ  ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ. Բանաստեղծություններ …............................................86
ԷԴԳԱՐԻՆԱ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աբովյանի գրական հայեցությունները …...............................41
Պատիվ է՝ լինել զինվորը գրոց բանակի …............................................................74

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ. Գիտության և լուսավորության անմարելի ջահը …..............78

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Գրիչ և մանրանկարիչ Հովհաննես Սանահնեցու
 ինքնանկարները …...............................................................................................91
ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Յուրօրինակ օպերատորական ձեռագիր …....................94

Գեղադիտակ …......................................................................................................96


N11




ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպե՞ս են գործերդ, երիտասարդ …....................................................................6
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Ընտանեկան կապալ ….................................................43
Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) ….................................57
ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Առողջարանային քաղաքի հոգսերը …...........................77

ԱՐՁԱԿ

ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ. Մառախուղ …........................................................................21
ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Շնաձուկը ….....................................................................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անհայտ զինվորի մենախոսությունը …............................4
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................40
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................52
ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53
ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................55

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ. Աշխարհում թողած նրա սրբատաշ քարերը …....................10
ԱՐԾՐՈՒՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Դեպք բանաստեղծի կյանքից …...........................14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ. Հոգևոր տաճարի սյունը …........................................16
ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Բանաստեղծի ծնունդը ….................................................58
ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ. Ընդհատված ճանապարհի սկիզբը …............................66
ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Հոգեբանական խորհրդատվություն …................................70

ԱՐՎԵՍՏ

Հանգստի վայրերը անհանգստություն են պատճառում ….................................75
Նոր թատրոն, հին հոգսեր (□Գարունի□ կլոր սեղանը) ….....................................82
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. □Ես սիրահարված եմ հայրենիքիս□ …......................93

Գեղադիտակ …......................................................................................................96



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Անմահություն …..........................................................................4
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Սպառում …....................................................................10

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. □Մազե կամուրջ□ ….......................................................20
ՄՈՒՐԱԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արգելված պտուղը ….......................................................76
ԿՈՒՐՏ ՎՈՆԵԳՈՒՏ. Հեռավոր զբոսանք ….............................................................91

ՊՈԵԶԻԱ

ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................16
 ԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................52
ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................72
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................72
ՆՈՐԱՅՐ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................73
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ. Հուսո զանգ …....................................................................41
ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. □Սիրո միֆը□ Չարենցի պոեզիայում …..................................63
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ստեղծագործական խիզախում …...........................82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Օսվալդ Շպենգլերը 
և նրա կուլտուրայի փիլիսոփայությունը …..........................................................54
ՕՖԵԼՅԱ ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ. □Ողբերգականն առլեցուն է 
երջանիկի մասին երազանքով□ …........................................................................61
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Հայերեն առաջին հանդեսը կանանց համար ….............89

ԱՐՎԵՍՏ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ. Բարության ցավագին պոռթկումով ….................................85

1984թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7930</id>
      <timestamp>2012-04-01T13:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="36950">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1984''' բաժինը:

== 1984 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]].  Խոսքդ ի կատար …..................................................................4
*ԳԵՎՈՐԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առողջության գրավականը …..........................................11
*ՌՈՒԶԱՆ ՆԱՍԻԲՅԱՆ. Մայրը …..............................................................................14
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մի մոռացված ու հին խոստում …....................................46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անսովոր լռություն …...................................................16
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Բահը …..........................................................................25
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................52
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Մեղվաբույծի ծոցատետրից …...................................74
*ՎԱՍԻԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հեռացող կրակների լույսը …...............................................76
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Դեգերումներ տիեզերական և հանգրվանը վերջին ….............84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................18
*[[Սերգեյ Եսենին|ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................66
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Երեք նամակ [[Պարույր Սևակ|Պ. Սևակից]] …...................................................21
*ԹԵՎՈՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Նվիրական հուշի մի ծվեն …............................................23
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Երկխոսություն առանց խոսակցի ............................................33
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Նրա ստեղծած ժամանակը …......................................40

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺՈՐԵՍ ԱՆԱՆՅԱՆ. Նորահայտ էջեր Հովսեփ Էմինի կյանքից …..........................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Նաև գալիք սերունդների համար …...........................67
*Երիտասարդ նկարիչներն իրենց գործերի և հոգսերի մասին …........................79
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Անեցի նկարիչը …...........................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հավատացեք Նևսկի պողոտային …............................4
*ԱՐԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բարեբեր հողի զավակը ….....................................................7
*ԵՐՊԻ – 50 …...........................................................................................................8
*ՄԻՀՐ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երբ մարդը նայում է առաջ …..............................................11
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]].  Արժանապատվություն ըստ Շավարշ Կարապետյանի …..........................................................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Խաշխաշ …..............................................................................25
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Գարնանային սիրավեպ  …...................................................75

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................53
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................54
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................69
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................70
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................72
*ԽԱԺԱԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) …......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ինչու՞ է անհետանում մարդը …...................................46
*[[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյան]]-[[Հովհաննես Շիրազ|Շիրազ]] …...........................................................................................56

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐԳԵՎ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարելի՞ է արդյոք պահպանել նյարդերը ….....................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Աշխարհին նայել հոգու աչքերով …...................................84
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երգը մաքրում է հոգին …...............................................92
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Աճեմյան – մանկավարժը ….............................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................1
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Վտանգի ենթարկվելու իրավունք  ….....................................17
*[[Մարգոս Ղուկասայան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրպագություն ջրի ակունքին ….....................................41
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Սևաբերդ …..................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Կամավորներ …...................................................................26
*[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ|ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ]]. Բենջամին Բաթնի տարօրինակ պատմությունը ….84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Մեկական բանաստեղծության էջ …......................................................................12
*Ծաղիկների ժամանակը …....................................................................................23
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................39
*ՆՈՐԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Դեպի խորքը էության ….................................................46
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Տալիք  և առնելիք բառեր ….............................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ  ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Կարեկցանք և մարդասիրություն …...................................54
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Պանթուրքիզմի ագրեսիվ դոկտրինան երեկ և այսօր ….....62
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Առ անմեկնելին ի մեզ …................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՌՈՒԽԿՅԱՆ. Կենսահաստատ մեղեդիներ …........................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ութերորդ անգամ կարմրադրոշ …..........................................................................3
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Հպարտության զգացումով …...............................................................4
*ՀՐԱՆՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Լենինի գործն անմահ է …......................................................5
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Երկար ճանապարհ …..................................................12
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ծովն է կանչում …..................................................................30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................17
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բարի լույս ….........................................................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................28
*ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿԵՈԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................46
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................68
*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................70
*Երեք ներբող [[Ռիգվեդա]]յից …................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիալոգ գրողի և ընթերցողի միջև …....................................................................26
*[[Հեկտոր Ռշտունի|ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ]]. [[Միսաք Մեծարենց|Մեծարենցի]] պանթեիզմը …..................................................34
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Հոգևոր ներդաշնակության պահանջով …........................39
*ԼԱՈՒՐԱ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Կյանքի ի նպաստ վաղվա գրականության փառքին …....62
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Առաջին վերելքը ….................................................................82
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Խոհեր խոհերի մասին ….....................................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Արդարություն որոնողը …..............................................71
*Քաղցկեղի հանելուկը պարզելու վերջին գրոհը …..............................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. «Հայրենիք եկա սրտի կանչով» ….......................................42
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Երաժշտությունն իմ կյանքն է» ….......................................50
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մինչև Իտալիա՝ Կրեմոնա …..........................................78
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Մատիա Բազար» ….................................................96


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Խստաշունչ փորձությունների ասպետը …................................9
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Հարգանք …......................................................................14
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԱՔՍՅԱՆ. Կոլեկտիվ կապալ՝ շահերի համատեղում ….....................25
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Չծնվածների պահանջով …................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................28
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Մեծ լռություն …...............................................................66
*ԼՅՈՒՍԻ ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ. Անավարտ սիրանվագ …..................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Տենդ ….................................................................................20
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................52
*[[Արթյուր Ռեմբո|ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Չարենցյան հավաքված մասունքներ …...................................46
*Իմ Վարուժանը («Գարունին» պատասխանում են երիտասարդ գրողները) …...55
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Երկու հանդիպում …..........................................................61
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]. «Վեհաճաշը» …....................................................................64
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հյուրընկալության երկիր …....................................86
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Երկու գրախոսություն …...........................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Գաղափարախոսական աշխատանքը՝ նոր խնդիրների մակարդակին ….............4
*Դառնալ ժամանակի շունչը …..............................................................................10
*Ո՞վ է լավ մարդը («Գարունի» կլոր սեղանը) …....................................................35
*Արձագանքում են մեր տպագրածին …................................................................42
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Տիեզերական սարդոստայն …..............................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Հրդեհ …............................................................................18
*[[Էդուարդ Ավագյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ստրադիվարիուսի գաղտնիքը …........................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Բաբելոն» հյուրանոցի տեսիլքը …..........................44
*Համաշխարհային պոեզիայի էջեր …....................................................................62
*Հայերեն օրորոցայինների մի փունջ …................................................................72
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................................80
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................86
*ՍԻՐԵԿԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Երիտասարդ գրողի ամբիոն ….............................................................................13
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հույսի և բարության անսպառ աղբյուր …....................79
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ժողովրդի զարկերակին ունկնդիր …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի ծաղկի պատմություն …............................................64
*Խմբագրության փոստը բացում է մասնագետը …..................................................92
*Հոգեբանական խորհրդատվություն ….................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայրենիքից ենք ուժ առնում …......................................76

==== Հումոր ====

*ՇՄԱՎՈՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Առակներ …......................................................................91


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հայտնության լեռներ …...................................................4
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Անուններն ապրում են երկար …................................................20
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարդ, որ դարձավ հավերժություն …...........................38
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՅՈՒՍԻՆ. Ամեն մեկը գնում է իր երազանքի ետևից …...........................4
*ԼԱՈՒՐԱ ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ. Ծերանոցի ցուրտ պատերը …........................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Դատարկ շրջանակ ….........................................................25
*ՍՈՒՐԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կյանքի մի երկար ակնթարթ …........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................17
*[[Եվգենի Վինոկուրով|ԵՎԳԵՆԻ ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................37
*ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Սիլվա Կապուտիկյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................62
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78
*Բաբելական թեոդիցեա ([[Սերգեյ Ումառյան]]ի առաջաբանով) …..........................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Գրողի ուսուցիչը կյանքն է …................................................................18
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Արձակագրի մնայուն կայարանները ….........................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ծանոթ և անծանոթ [[Նոդար Դումբաձե]]ն ….......................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Արվեստում ամեն մարդ ունի իր ճշմարտությունը ….....40
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Երկու կատակերգակ …....................................................80
*ՅՈՒՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարդկային փոխհարաբերությունների նկարիչը ….............88


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Միլիոն փղերի ու ճերմակ հովանոցի երկիրը ….............78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Խաղը …...................................................................................24
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տղամարդ ես, դիմացիր …....................................................54
*ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծանր վերելք …....................................................................56
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Սենյորա Ֆորբեսի երջանիկ ամառը ….................63

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Դժվար շարունակություն …................................................4
*«Գարունի» հյուրն են Լենինականի երիտասարդ բանաստեղծները …...............14
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*ՌԱՖԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծությունը ճակատագիր է ու խոստովանանք …8

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ.  Համարձակորեն մխրճվել կյանքի հորձանուտի մեջ ….....20
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. «Սև արկղի» շուրջը …...................................................40
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ամենաերջանիկ աստղագետը …...................................42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Բավական է երազել, հարկավոր է գործել» …..............58
*Քաղաքաշինություն. դասեր, պրոբլեմներ, մտահղացումներ ….........................68
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Երթ տառապանքների միջով …...........................................88

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Գեներալները չեն զորացրվում …........................................4
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գերազանց որակի բրիգադը ….............................................37
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Հող բռնես՝ ոսկի դառնա …............................................51
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Սեպը հողի մեջ …..................................................................64
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմության կեղծարարները …......................................71
*ՀՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) …......90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................10
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. Լուսաբաց …............................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................34
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. «Բանաստեղծությունը ծնվում է ցավից» …................................43
*Երկու կարծիք բանաստեղծությունների մի շարքի մասին …..............................57
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Խարիսխ» ինքնահաստատման …....................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վարդագույն սարյակը… պաշտպանություն է խնդրում …..................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Չարաբաստիկ աղմուկը… բեմահարթակից …...................85
*ՅԱԿՈՎ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Մի դիմանկարի պատմություն …...........................................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայկական Օլիմպոսի առաջնեկները ..............................92

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Զրույց հայ մարտիկների հետ …....................................3
*Երեք նամակ՝ նույն մտահոգությամբ …................................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Դասարանի դուռը սրտեր տանող դուռ է …......................36
*ԻՈՆԱ ԱՆԴՐՈՆՈՎ. Ո՞վ եք դուք, միստր Հենցի …................................................59

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................13
*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Արևածագ …..................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................10
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................66
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................67
*[[Ֆրիդրիխ Հյոլդեռլին|ՖՐԻԴՐԻԽ ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................86
*ԷԴԳԱՐԻՆԱ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Աբովյանի գրական հայեցությունները …...............................41
*Պատիվ է՝ լինել զինվորը գրոց բանակի …............................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. Գիտության և լուսավորության անմարելի ջահը …..............78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Գրիչ և մանրանկարիչ Հովհաննես Սանահնեցու ինքնանկարները …...............................................................................................91
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Յուրօրինակ օպերատորական ձեռագիր …....................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպե՞ս են գործերդ, երիտասարդ …....................................................................6
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Ընտանեկան կապալ ….................................................43
*Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) ….................................57
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Առողջարանային քաղաքի հոգսերը …...........................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Մառախուղ …........................................................................21
*ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Շնաձուկը ….....................................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անհայտ զինվորի մենախոսությունը …............................4
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................40
*[[Կարլեն Հակոբյան|ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................53
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Աշխարհում թողած նրա սրբատաշ քարերը …....................10
*ԱՐԾՐՈՒՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Դեպք բանաստեղծի կյանքից …...........................14
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Հոգևոր տաճարի սյունը …........................................16
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը ….................................................58
*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Ընդհատված ճանապարհի սկիզբը …............................66
*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Հոգեբանական խորհրդատվություն …................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հանգստի վայրերը անհանգստություն են պատճառում ….................................75
*Նոր թատրոն, հին հոգսեր («Գարունի» կլոր սեղանը) ….....................................82
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. «Ես սիրահարված եմ հայրենիքիս» …......................93

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Անմահություն …..........................................................................4
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Սպառում …....................................................................10

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. «Մազե կամուրջ» ….......................................................20
*ՄՈՒՐԱԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արգելված պտուղը ….......................................................76
*[[Կուրտ Վոնեգուտ|ԿՈՒՐՏ ՎՈՆԵԳՈՒՏ]]. Հեռավոր զբոսանք ….............................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................52
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................72
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................72
*ՆՈՐԱՅՐ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................73
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ. Հուսո զանգ …....................................................................41
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. «Սիրո միֆը» [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պոեզիայում …..................................63
*[[Անդրանիկ Կարապետյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ստեղծագործական խիզախում …...........................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Օսվալդ Շպենգլերը և նրա կուլտուրայի փիլիսոփայությունը …..........................................................54
*ՕՖԵԼՅԱ ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ. «Ողբերգականն առլեցուն է երջանիկի մասին երազանքով» …........................................................................61
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  [[Հայերեն]] առաջին հանդեսը կանանց համար ….............89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ. Բարության ցավագին պոռթկումով ….................................85

*1984թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11702</id>
      <timestamp>2012-10-30T16:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՊՈԵԶԻԱ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36994">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1984''' բաժինը:

== 1984 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]].  Խոսքդ ի կատար …..................................................................4
*ԳԵՎՈՐԳ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Առողջության գրավականը …..........................................11
*ՌՈՒԶԱՆ ՆԱՍԻԲՅԱՆ. Մայրը …..............................................................................14
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մի մոռացված ու հին խոստում …....................................46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անսովոր լռություն …...................................................16
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Բահը …..........................................................................25
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................52
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Մեղվաբույծի ծոցատետրից …...................................74
*ՎԱՍԻԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հեռացող կրակների լույսը …...............................................76
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Դեգերումներ տիեզերական և հանգրվանը վերջին ….............84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................18
*[[Սերգեյ Եսենին|ՍԵՐԳԵՅ ԵՍԵՆԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................66
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Երեք նամակ [[Պարույր Սևակ|Պ. Սևակից]] …...................................................21
*ԹԵՎՈՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Նվիրական հուշի մի ծվեն …............................................23
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Երկխոսություն առանց խոսակցի ............................................33
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Նրա ստեղծած ժամանակը …......................................40

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺՈՐԵՍ ԱՆԱՆՅԱՆ. Նորահայտ էջեր Հովսեփ Էմինի կյանքից …..........................59

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Նաև գալիք սերունդների համար …...........................67
*Երիտասարդ նկարիչներն իրենց գործերի և հոգսերի մասին …........................79
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Անեցի նկարիչը …...........................................................93


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հավատացեք Նևսկի պողոտային …............................4
*ԱՐԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բարեբեր հողի զավակը ….....................................................7
*ԵՐՊԻ – 50 …...........................................................................................................8
*ՄԻՀՐ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երբ մարդը նայում է առաջ …..............................................11
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]].  Արժանապատվություն ըստ Շավարշ Կարապետյանի …..........................................................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հայկ Խաչատրյան|ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Խաշխաշ …..............................................................................25
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Գարնանային սիրավեպ  …...................................................75

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................22
*[[Անատոլի Հովհաննիսյան|ԱՆԱՏՈԼԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................53
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................54
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................69
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................70
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................72
*ԽԱԺԱԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) …......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ինչու՞ է անհետանում մարդը …...................................46
*[[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյան]]-[[Հովհաննես Շիրազ|Շիրազ]] …...........................................................................................56

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐԳԵՎ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարելի՞ է արդյոք պահպանել նյարդերը ….....................64

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Աշխարհին նայել հոգու աչքերով …...................................84
*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Երգը մաքրում է հոգին …...............................................92
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Աճեմյան – մանկավարժը ….............................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................1
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Վտանգի ենթարկվելու իրավունք  ….....................................17
*[[Մարգոս Ղուկասայան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկրպագություն ջրի ակունքին ….....................................41
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Սևաբերդ …..................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Կամավորներ …...................................................................26
*[[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ|ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ]]. Բենջամին Բաթնի տարօրինակ պատմությունը ….84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Մեկական բանաստեղծության էջ …......................................................................12
*Ծաղիկների ժամանակը …....................................................................................23
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................39
*ՆՈՐԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*[[Անուշավան Արշալույսյան|ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Դեպի խորքը էության ….................................................46
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Տալիք  և առնելիք բառեր ….............................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ  ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Կարեկցանք և մարդասիրություն …...................................54
*ՋՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Պանթուրքիզմի ագրեսիվ դոկտրինան երեկ և այսօր ….....62
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Առ անմեկնելին ի մեզ …................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՌՈՒԽԿՅԱՆ. Կենսահաստատ մեղեդիներ …........................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ութերորդ անգամ կարմրադրոշ …..........................................................................3
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Հպարտության զգացումով …...............................................................4
*ՀՐԱՆՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Լենինի գործն անմահ է …......................................................5
*ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Երկար ճանապարհ …..................................................12
*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ծովն է կանչում …..................................................................30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................17
*ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բարի լույս ….........................................................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................10
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................28
*[[Վարդերես Գարակեոզյան|ՎԱՐԴԵՐԵՍ ԳԱՐԱԿԵՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................46
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................68
*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................70
*Երեք ներբող [[Ռիգվեդա]]յից …................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիալոգ գրողի և ընթերցողի միջև …....................................................................26
*[[Հեկտոր Ռշտունի|ՀԵԿՏՈՐ ՌՇՏՈՒՆԻ]]. [[Միսաք Մեծարենց|Մեծարենցի]] պանթեիզմը …..................................................34
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Հոգևոր ներդաշնակության պահանջով …........................39
*ԼԱՈՒՐԱ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Կյանքի ի նպաստ վաղվա գրականության փառքին …....62
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Առաջին վերելքը ….................................................................82
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Խոհեր խոհերի մասին ….....................................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Արդարություն որոնողը …..............................................71
*Քաղցկեղի հանելուկը պարզելու վերջին գրոհը …..............................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. «Հայրենիք եկա սրտի կանչով» ….......................................42
*ԱՐԱՄ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Երաժշտությունն իմ կյանքն է» ….......................................50
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մինչև Իտալիա՝ Կրեմոնա …..........................................78
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Մատիա Բազար» ….................................................96


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Խստաշունչ փորձությունների ասպետը …................................9
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Հարգանք …......................................................................14
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԱՔՍՅԱՆ. Կոլեկտիվ կապալ՝ շահերի համատեղում ….....................25
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Չծնվածների պահանջով …................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................28
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Մեծ լռություն …...............................................................66
*ԼՅՈՒՍԻ ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ. Անավարտ սիրանվագ …..................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Տենդ ….................................................................................20
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................52
*[[Արթյուր Ռեմբո|ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Չարենցյան հավաքված մասունքներ …...................................46
*Իմ Վարուժանը («Գարունին» պատասխանում են երիտասարդ գրողները) …...55
*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Երկու հանդիպում …..........................................................61
*[[Դանիել Վարուժան|ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]. «Վեհաճաշը» …....................................................................64
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հյուրընկալության երկիր …....................................86
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. Երկու գրախոսություն …...........................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Գաղափարախոսական աշխատանքը՝ նոր խնդիրների մակարդակին ….............4
*Դառնալ ժամանակի շունչը …..............................................................................10
*Ո՞վ է լավ մարդը («Գարունի» կլոր սեղանը) …....................................................35
*Արձագանքում են մեր տպագրածին …................................................................42
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Տիեզերական սարդոստայն …..............................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Հրդեհ …............................................................................18
*[[Էդուարդ Ավագյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Ստրադիվարիուսի գաղտնիքը …........................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Բաբելոն» հյուրանոցի տեսիլքը …..........................44
*Համաշխարհային պոեզիայի էջեր …....................................................................62
*Հայերեն օրորոցայինների մի փունջ …................................................................72
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................................80
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................86
*ՍԻՐԵԿԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Երիտասարդ գրողի ամբիոն ….............................................................................13
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հույսի և բարության անսպառ աղբյուր …....................79
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ժողովրդի զարկերակին ունկնդիր …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի ծաղկի պատմություն …............................................64
*Խմբագրության փոստը բացում է մասնագետը …..................................................92
*Հոգեբանական խորհրդատվություն ….................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Հայրենիքից ենք ուժ առնում …......................................76

==== Հումոր ====

*ՇՄԱՎՈՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Առակներ …......................................................................91


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հայտնության լեռներ …...................................................4
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Անուններն ապրում են երկար …................................................20
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարդ, որ դարձավ հավերժություն …...........................38
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՅՈՒՍԻՆ. Ամեն մեկը գնում է իր երազանքի ետևից …...........................4
*ԼԱՈՒՐԱ ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ. Ծերանոցի ցուրտ պատերը …........................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Դատարկ շրջանակ ….........................................................25
*ՍՈՒՐԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կյանքի մի երկար ակնթարթ …........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................17
*[[Եվգենի Վինոկուրով|ԵՎԳԵՆԻ ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................37
*ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Սիլվա Կապուտիկյան]]ի առաջաբանով) …...........................................................62
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................78
*Բաբելական թեոդիցեա ([[Սերգեյ Ումառյան]]ի առաջաբանով) …..........................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]. Գրողի ուսուցիչը կյանքն է …................................................................18
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Արձակագրի մնայուն կայարանները ….........................57
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ծանոթ և անծանոթ [[Նոդար Դումբաձե]]ն ….......................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Արվեստում ամեն մարդ ունի իր ճշմարտությունը ….....40
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Երկու կատակերգակ …....................................................80
*ՅՈՒՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարդկային փոխհարաբերությունների նկարիչը ….............88


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Միլիոն փղերի ու ճերմակ հովանոցի երկիրը ….............78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վիկտոր Բալայան|ՎԻԿՏՈՐ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Խաղը …...................................................................................24
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տղամարդ ես, դիմացիր …....................................................54
*ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծանր վերելք …....................................................................56
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Սենյորա Ֆորբեսի երջանիկ ամառը ….................63

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Դժվար շարունակություն …................................................4
*«Գարունի» հյուրն են Լենինականի երիտասարդ բանաստեղծները …...............14
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*ՌԱՖԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծությունը ճակատագիր է ու խոստովանանք …8

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ.  Համարձակորեն մխրճվել կյանքի հորձանուտի մեջ ….....20
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. «Սև արկղի» շուրջը …...................................................40
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ամենաերջանիկ աստղագետը …...................................42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Բավական է երազել, հարկավոր է գործել» …..............58
*Քաղաքաշինություն. դասեր, պրոբլեմներ, մտահղացումներ ….........................68
*ՀԵՆՐԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Երթ տառապանքների միջով …...........................................88

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Գեներալները չեն զորացրվում …........................................4
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Գերազանց որակի բրիգադը ….............................................37
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Հող բռնես՝ ոսկի դառնա …............................................51
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Սեպը հողի մեջ …..................................................................64
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմության կեղծարարները …......................................71
*ՀՐԱՅՐ ԶՈՐՅԱՆ. Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) …......90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................10
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. Լուսաբաց …............................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................34
*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................48
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................59
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ==== 

*ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. «Բանաստեղծությունը ծնվում է ցավից» …................................43
*Երկու կարծիք բանաստեղծությունների մի շարքի մասին …..............................57
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. «Խարիսխ» ինքնահաստատման …....................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վարդագույն սարյակը… պաշտպանություն է խնդրում …..................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ. Չարաբաստիկ աղմուկը… բեմահարթակից …...................85
*ՅԱԿՈՎ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Մի դիմանկարի պատմություն …...........................................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայկական Օլիմպոսի առաջնեկները ..............................92

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՐԵՆԻԿ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Զրույց հայ մարտիկների հետ …....................................3
*Երեք նամակ՝ նույն մտահոգությամբ …................................................................35
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Դասարանի դուռը սրտեր տանող դուռ է …......................36
*ԻՈՆԱ ԱՆԴՐՈՆՈՎ. Ո՞վ եք դուք, միստր Հենցի …................................................59

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Փրկեցեք մեր հոգիները ….....................................................13
*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Արևածագ …..................................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................10
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*ԳՐԵՏ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................66
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................67
*[[Ֆրիդրիխ Հյոլդեռլին|ՖՐԻԴՐԻԽ ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................86
*ԷԴԳԱՐԻՆԱ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Աբովյանի գրական հայեցությունները …...............................41
*Պատիվ է՝ լինել զինվորը գրոց բանակի …............................................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն Արևշատյան|ՍԵՆ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ]]. Գիտության և լուսավորության անմարելի ջահը …..............78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Գրիչ և մանրանկարիչ Հովհաննես Սանահնեցու ինքնանկարները …...............................................................................................91
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Յուրօրինակ օպերատորական ձեռագիր …....................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպե՞ս են գործերդ, երիտասարդ …....................................................................6
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Ընտանեկան կապալ ….................................................43
*Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են մեր տպագրածին) ….................................57
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Առողջարանային քաղաքի հոգսերը …...........................77

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Մառախուղ …........................................................................21
*ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Շնաձուկը ….....................................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անհայտ զինվորի մենախոսությունը …............................4
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................40
*[[Կարլեն Հակոբյան|ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................52
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................53
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Աշխարհում թողած նրա սրբատաշ քարերը …....................10
*ԱՐԾՐՈՒՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Դեպք բանաստեղծի կյանքից …...........................14
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Հոգևոր տաճարի սյունը …........................................16
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ծնունդը ….................................................58
*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Ընդհատված ճանապարհի սկիզբը …............................66
*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Հոգեբանական խորհրդատվություն …................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հանգստի վայրերը անհանգստություն են պատճառում ….................................75
*Նոր թատրոն, հին հոգսեր («Գարունի» կլոր սեղանը) ….....................................82
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. «Ես սիրահարված եմ հայրենիքիս» …......................93

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Անմահություն …..........................................................................4
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Սպառում …....................................................................10

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. «Մազե կամուրջ» ….......................................................20
*ՄՈՒՐԱԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արգելված պտուղը ….......................................................76
*[[Կուրտ Վոնեգուտ|ԿՈՒՐՏ ՎՈՆԵԳՈՒՏ]]. Հեռավոր զբոսանք ….............................................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................16
*[[Խաչիկ Հրաչյան|ԽԱՉԻԿ ՀՐԱՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................52
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................72
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................72
*ՆՈՐԱՅՐ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................73
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ. Հուսո զանգ …....................................................................41
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. «Սիրո միֆը» [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] պոեզիայում …..................................63
*[[Անդրանիկ Կարապետյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ստեղծագործական խիզախում …...........................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Օսվալդ Շպենգլերը և նրա կուլտուրայի փիլիսոփայությունը …..........................................................54
*ՕՖԵԼՅԱ ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ. «Ողբերգականն առլեցուն է երջանիկի մասին երազանքով» …........................................................................61
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  [[Հայերեն]] առաջին հանդեսը կանանց համար ….............89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ. Բարության ցավագին պոռթկումով ….................................85

*1984թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94

[[Կատեգորիա:1984]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1984 (Ջորջ Օրուել, 2012)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5578</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12305</id>
      <timestamp>2012-12-15T06:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:1984.jpg|250px|thumb|]] '''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության «Արգելված գրքեր» մատենաշարով հրատարա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1086">[[Պատկեր:1984.jpg|250px|thumb|]]
'''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության «Արգելված գրքեր» մատենաշարով հրատարակված [[Ջորջ Օրուել]]ի [[վեպ]]ի [[հայերեն]] [[թարգմանություն]]ը: Թարգմանությունը անգլերենից՝ [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]ի, խմբագիր՝ [[Ներսես Աթաբեկյան]]: 336 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

1949 թվականին հրատարակված այս հանրահայտ վեպը նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներում պարբերաբար արգելվել է՝ երբեմն ծիծաղելի փաստարկներով ու պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում առաջին անգամ:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15390</id>
      <timestamp>2013-05-18T16:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1451">[[Պատկեր:1984.jpg|250px|thumb|]]
'''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության «Արգելված գրքեր» մատենաշարով հրատարակված [[Ջորջ Օրուել]]ի [[վեպ]]ի [[հայերեն]] [[թարգմանություն]]ը: Թարգմանությունը անգլերենից՝ [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]ի, խմբագիր՝ [[Ներսես Աթաբեկյան]]: 336 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

1949 թվականին հրատարակված այս հանրահայտ վեպը նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներում պարբերաբար արգելվել է՝ երբեմն ծիծաղելի փաստարկներով ու պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում առաջին անգամ:

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16670</id>
      <timestamp>2013-08-16T09:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="1630">{{Գիրք
|վերնագիր = 1984
|շապիկ = 1984.jpg
|հեղինակ = [[Ջորջ Օրուել]]
|թարգմանիչ = [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]
|հրատ = «Անտարես»
|տարեթիվ = 2012
}}
'''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության «Արգելված գրքեր» մատենաշարով հրատարակված [[Ջորջ Օրուել]]ի [[վեպ]]ի [[հայերեն]] [[թարգմանություն]]ը: Թարգմանությունը անգլերենից՝ [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]ի, խմբագիր՝ [[Ներսես Աթաբեկյան]]: 336 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

1949 թվականին հրատարակված այս հանրահայտ վեպը նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներում պարբերաբար արգելվել է՝ երբեմն ծիծաղելի փաստարկներով ու պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում առաջին անգամ:

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17846</id>
      <timestamp>2013-11-15T15:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1265">{{Գիրք
|վերնագիր = 1984
|շապիկ = 1984.jpg
|հեղինակ = [[Ջորջ Օրուել]]
|թարգմանիչ = [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]
|հրատ = «Անտարես»
|տարեթիվ = 2012
}}
'''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության «Արգելված գրքեր» մատենաշարով հրատարակված [[Ջորջ Օրուել]]ի [[վեպ]]ի [[հայերեն]] [[թարգմանություն]]ը: Թարգմանությունը անգլերենից՝ [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]ի, խմբագիր՝ [[Ներսես Աթաբեկյան]]: 336 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

1949 թվականին հրատարակված այս հանրահայտ վեպը նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներում պարբերաբար արգելվել է՝ երբեմն ծիծաղելի փաստարկներով ու պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում առաջին անգամ:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18881</id>
      <timestamp>2014-01-26T19:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1334">{{Գիրք
|վերնագիր = 1984
|շապիկ = 1984.jpg
|հեղինակ = [[Ջորջ Օրուել]]
|թարգմանիչ = [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]
|հրատ = «Անտարես»
|տարեթիվ = 2012
}}
'''«1984»''', 2012-ին «Անտարես» հրատարակչության [[Արգելված գրքեր (մատենաշար, Անտարես)|«Արգելված գրքեր»]] մատենաշարով հրատարակված [[Ջորջ Օրուել]]ի [[վեպ]]ի [[հայերեն]] [[թարգմանություն]]ը: Թարգմանությունը անգլերենից՝ [[Աստղիկ Աթաբեկյան]]ի, խմբագիր՝ [[Ներսես Աթաբեկյան]]: 336 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

1949 թվականին հրատարակված այս հանրահայտ վեպը նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ լույս տեսավ միայն 1988 թ.: Տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներում պարբերաբար արգելվել է՝ երբեմն ծիծաղելի փաստարկներով ու պատճառաբանություններով: Հայերեն լույս է տեսնում առաջին անգամ:

[[Կատեգորիա:2012-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1985</title>
    <ns>0</ns>
    <id>925</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1957</id>
      <timestamp>2011-04-12T02:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="202">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5831</id>
      <timestamp>2011-10-01T15:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="314">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6390</id>
      <timestamp>2011-10-27T07:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6406</id>
      <timestamp>2011-10-29T16:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="588">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6453</id>
      <timestamp>2011-10-30T09:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="812">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13611</id>
      <timestamp>2013-02-16T07:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="917">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14128</id>
      <timestamp>2013-03-18T22:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14849</id>
      <timestamp>2013-04-17T22:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1153">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Նշան Աբասյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16297</id>
      <timestamp>2013-08-09T14:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1261">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Նշան Աբասյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18020</id>
      <timestamp>2013-11-20T16:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1406">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Նշան Աբասյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1926]])։
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18138</id>
      <timestamp>2013-11-21T18:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1522">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 5]] - [[Նառա Վարդանյան]], հայ արձակագիր:
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Նշան Աբասյան]], հայ բանաստեղծ, լրագրող:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 10]] - [[Աշոտ Ավդալյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1948]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Աշոտ Արսենի Աբրահամյան|Աշոտ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Կայսըն Կուլիև]], բալկար բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 4]] - [[Հակոբ Նորունի]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1926]])։
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Հովհաննես Կարայան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Օգոստոսի 23]] - [[Հակոբ-Գրիգոր]], հայ թարգմանիչ, հրապարակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Սեպտեմբերի 1]] - [[Հակոբ Հակոբյան Հմայակի]], հայ թարգմանիչ, գյոթեագետ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Սեպտեմբերի 23]] - [[Արֆո Պետրոսյան]], գրականագետ, գրող (ծնվ. [[1909]]):
* [[Նոյեմբերի 25]] - [[Մկրտիչ Հաճյան]], հայ դրամատուրգ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գյուտարար, երաժշտության քննադատ, նկարիչ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1985 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3716</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7955</id>
      <timestamp>2012-04-10T16:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36591">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1985''' բաժինը:

== 1985 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջին անգամ …...................................................................................................4
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ծաղկած թթենին …..................................................................10
*Մարդկանց համար, բնության համար …..............................................................31
*ՋԵՄՄԱ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Իսկ պատուհանների մոտով սուրում էին գնացքները …..60
*ՀՐԱՉՅԱ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. [[Վիկտոր Հյուգո]]ն՝ Ջուզեպպե Գարիբալդուն …..................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Կճան …................................................................................16
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հեղեղ …..............................................................................38
*ՀՐԱՆՏ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Անձրևոտ օր …...........................................................72
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խրխինջ …........................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ռազմիկ Դավոյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................34
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................36
*ԱՐԹՈՒՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Մերուժան Տեր-Գուլանյան]]ի առաջաբանով) …....................................................62
*ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Բանաստեղծություններ …................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի ներդաշնակություն …........................42
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Ի՞նչ է հուշում «յոթ» անունը …..........................................66
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Կասկած և խոստովանություն …...................................70
*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծը և ժամանակը …..........................................74
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Նոր էջ. [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանի]] ստեղծագործությունից …......................80
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. [[Օսիպ Մանդելշտամ]] ….........................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Գերխնդիրներ են պետք ................................................48
*ԳԱԼԻՆԱ ՇԵՐԳՈՎԱ. Երեսուներորդ դարի տարեգիրը ..........................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Դիմանկար՝ հաստատուն դիմագծերով ….....................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճանապարհից չվախեցողը տեղ կհասնի ….................6
*Բնակավայրի ճակատագիրը բնակչի ճակատագիրն է («Գարունի» հարցազրույցը) ….............................................................................12
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հուշարձան ….....................................................................53

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն…» ….............................................22
*ԴԱՎԻԹ-ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Օրը մշուշների վրա …..........................................34
*[[Մարսել Պրուստ|ՄԱՐՍԵԼ ՊՐՈՒՍՏ]]. «Ի խույզ կորուսյալ ժամանակի»….......................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԽՈՋԱՅԱՆ. Պատերազմն ու մեր գյուղի կանայք …...................................4
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................28
*[[Շեքսպիր|ՎԻԼՅԱՄ ՇԵՔՍՊԻՐ]]. Լուկրեցիա …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Սկյուտարի արծիվը …..................................................60
*ԱԼԲԵՐՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լույս առավոտի հրաշապատումը ….........................66

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. «Մեր ամենամեծ գանձը՝  [[մայրենի լեզու]]ն» …........30

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ. Ինչպիսի՞ լեզվով պետք է խոսեն հայկական ֆիլմերի հերոսները …........................................................................76
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կարևորը ներքին  ձայնին հավատարիմ մնալն է …..........82
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ. Կորրադո …...........................................................................88

==== Հումոր ====

*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ծիծաղի թախիծը …...............................................................94


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Նամակներ Ստելլային …..............................................4
*ՍՈՒՐԵՆ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Նամակ բարեկամիս …........................................................18
*Ինչպե՞ս են գործերդ, երիտասարդ …...................................................................26
*Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են «Գարունին») ….........................................29
*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. [[Զևս]]ի և [[Հոմերոս]]ի հայրենիքում

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԲԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Ջութակի կոնցերտը ….....................................................30
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..........................................................52
*[[Զիսիս Սկարոս|ԶԻՍԻՍ ՍԿԱՐՈՍ]]. Ալեկոծության թռչունը …...........................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մի օր ես լույս կդառնամ …................................................20
*ԱՐԱ ԻՄԱՍՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................46
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴԱՆԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................47
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) …73
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Անընդհատ սկսվող ճանապարհ ….............................56
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]], [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] և գրական գեղարվեստական լեզվի մայրուղին …...............................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Անխոցելիության ամենախոցելի դիմակը ….........................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.  աչքար …......................................................................36
ԱՐՄԵՆ  ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ. □Մաղթում եմ ընտրության մեջ չսխալվել□ …...............84
ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Շնորհաշատ մանրանկարիչը՝ Իգնատիոս …..................92

Հումոր

ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դեյվիդ Լևին կամ դիմանկարային ծաղրանկարի դաս ….....94

Գեղադիտակ …......................................................................................................96



N4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................3
ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Գութան և սուր ….......................................................................6
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Վերընձյուղված ծառի ճյուղերը ….....................................14
□Գարունին□ պատասխանում են շքանշանակիր գրողները …............................20
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ով կտա ինձ ծուխն իմ ծխանի ….....................................50
Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են □Գարունին□) ….........................................59

ԱՐՁԱԿ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հիրիկը քարափների մեջ …..................................................32
ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շըմո Կրոն ….......................................................................54
ՀՐԱՆՏ ԼԱԼԱՅԱՆՑ. Արիության բարձունքը …......................................................70
ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ. Հաց ուզելու պես …..................................................................89

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություն …...................................................10

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՍԵՎԱԿ. Նորահայտ էջեր ….....................................................................29
ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Հայրենի հողի կարոտյալը …....................................................91

ԱՐՎԵՍՏ

ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ. □Աղջի Մարանի□… 
և այլ  հարակից հարցերի մասին …......................................................................62
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ձայն կենարար, ձայն մշտարթուն …..............................93




N5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատերազմ հայտարարել պատերազմին …......................2
ԵՆՈՔ ԱԶԱՏՅԱՆ. Նամակներ ռազմաճակատից 
(Մարգո Մխիթարյանի առաջաբանով) ….............................................................15
ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Զինվորը միշտ իրավացի է …....................................................21
ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երբ խոսում են քարերը ….................................................26
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Երկու կյանք …..............................................................30
ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Իմ պատերազմը …......................................................76
Պատմություն, պատերազմ և հող …....................................................................81
Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս ….................................................................................84
Դասը վարում են Հայրենական մեծ պատերազմի վետերանները …...................88
Հուշերը հնարավոր չէ ջնջել …..............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հիրիկը քարափների մեջ …..................................................42
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  անդութխաթուն ….........................................................67
ՍԵՐԳԵՅ ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ.  Ծառերը պահում են ջերմությունը …...............................91

ՊՈԵԶԻԱ

ԵԳՈՐ ԻՍԱԵՎ. Քսանհինգերորդ ժամ …..................................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Դանթեական ափեր ….................................................................24
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ. Կարմիրբանակայինները …...................................................35
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԻՄՈՆՈՎ. Սպասիր ինձ ….............................................................38
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ես ահա նորից ….......................................................40
ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ. Վերադարձ ….............................................................................41
Մեր սուրը փառքով դրեցինք պատյան …............................................................72
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................75
ԲՈՐԻՍ ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՐՆ. Աղաղակ ….................................................................................95

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Պ. Սևակի ստեղծագործական առնչություններից …........94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ. Պատմական ճշմարտությունը անհնար է հերքել …............8

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐՈ ՀԱԼԱԲՅԱՆ. Հայաստանի ճարտարապետները պատերազմի օրերին …..64
ԳԵՈՐԳԻ ՎԵՐԵՅՍԿԻ. Էրմիտաժի ներքնահարկում …...........................................65


N6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ. Երդվում եմ Արարատով …....................................13

ԱՐՁԱԿ

ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Անահիտն ու այծեմարդը …..................................................58
ՅՈՒՐԳԱ ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ. Օր, որը չկար …........................................................62
ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ. Անեծք (Լիլիթ Արզումանյանի առաջաբանով) …......................66
ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ. Պատմվածքներ ….............................................................................78
ՀԱՐՈԼԴ ՊԻՆՏԵՐ. Գիշերը ….................................................................................90

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Շարունակվող պատերազմ .................................................…2
ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................24
ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծի երկիր …....................................................35
ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................68
ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................80
ՍԻՓԱՆ ՇԻՐԱԶ. Բանաստեղծություններ …..........................................................81
ՄԻՆԱՍ ՀՅՈՒՍՅԱՆ. Առակներ …............................................................................93

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Որպես Լաերտի որդին …..........................................26
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Մեր լեզվի մոգը ….........................................................26
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Ճակատագիր ու սխրանք …..............................................30
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ.  ոսքի կանխատեսմամբ …........................................................31
ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Մեր կենդանի ժամանակակիցը …...........................................32
ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Միֆը և միֆականացումը Տերյանի պոետիկայում …........38
ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. □Նաիրյան երկրից ջերմ ու սրտագին ողջույն…□ …....43
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երկու աշխարհի սահմանագիծը …..................................46
ԿԱՄՍԱՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սուսաննա …....................................................................52
ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դանուբի ափերին հիշում են Պարույրին …................69
ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Իթաքայի ճանապարհին …...............................................82
ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Արձագանք հիշողություններում …...................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Հոկտեմբերյան հեղափոխության □գլխավոր փորձը□ ….....6
ՎԱՐԴԳԵՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հոգեկան առողջություն և պոեզիա …...............................54
ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. □Թող միշտ շողան Երևանի լույսերը□ …...........................87
ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ծաղիկների երկրորդ կյանքը …............................................92

Հումոր

Ծաղրանկարիչ Ռուբեն Արուտչյան …...................................................................94

Գեղադիտակ …......................................................................................................96



N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՆՈՒՇ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շրջանավարտ. կոչում և պարտականություն ....................6
ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ.  Հիշողության կղզիներ .............................................................10

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ. Ծանր լույս ..........................................................................22
ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Սառցե տնակը .........................................................................48
ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պահպանենք ձևական կողմը ..........................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ՇՈԹԱ  ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ.  Բանաստեղծություններ ....................................................4
ՄԱՆՈՒԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................35
ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ. Նրանք ծառերից բարձր են եղել .............................................36
ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................50
ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................80

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  ոսք, որ պիտի ասվեր ...............................................................82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հոգեբանական խորհրդատվություն .....................................................................40
ՀԱՅԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Սոսյաց անտառ .....................................................................44
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Իրական դրամա չորս օր տևողությամբ .......................52
ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Երազանք, որ կարող է իրականություն դառնալ .........60
ԼԵՎՈՆ ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ.  Զրույցներ լեզվի մասին ...................................................83

ԱՐՎԵՍՏ

ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Քնարական օբյեկտիվ ..........................................................92
ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  □Անտիգոնեն□ ուսանողական բեմում ................................96



N8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՆԱԴԻ ԲՈՉԱՐՈՎ.  Քանի դեռ Պամիրը կա .........................................................9
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.   Երազը բարին կատարվեց................................................22
Արձագանքում են մեր տպագրածին ....................................................................50
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Ձոն առ Մասիս ..................................................................70

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Կողոպուտ ................................................................................28
ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ. Պատմվածքներ ....................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ.  առը երազներ ....................................................................16
ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................52
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................52
ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................54
ՍԱՐԳԻՍ  ԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................60
ՄԱՐՈՒՍՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................68
ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................68
ՓԱՌԱՆՁԵՄ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................69

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. ԱՄՆ-ը իր բանաստեղծների աչքերով .......................62
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  □Իրիկնային զանգեր□ ժողովրդական երգը ........................86
ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Նալբանդյանի արդիական դիմապատկերը ........................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Երբ է ուժգին տրոփում սիրտը........................................4

ՍՊՈՐՏ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ռեկորդակիրների ռեկորդակիրը .........................94


N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ.  Այս ձյուն ու բքի աշխարհը ..........................................................4
ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ.  Հայտ ապագա մայրուղու համար ...............................7
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Զարմանքն է ստիպում մտածել .....................................40
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բարության բանաձևը ..................................................56

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Կողոպուտ .................................................................................12

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................10
Քնար Համշենի ......................................................................................................34
ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................46
ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................49
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................66
ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................67
ՌԸՆԵ ՇԱՐ. Բանաստեղծություններ .....................................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Գրիգոր Նարեկացու դասը ....................................................50
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Ադամամութ  խղճի միջով .................................................68
ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ.  □Ծաղիկ ծովայինի□ բույրն ու խորհուրդը ...............................72

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ.  Լեզուն մեր հոգևոր հարստությունն է ...........................60
ՀԱՅԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ .....................................................................85

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մինասն իմ հայացքի մեջ ............................................74
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ.  □Ես երգում էի ունկնդիրների համար□ ....................94

Գեղադիտակ .........................................................................................................96


N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

 աղաղության, բարեկամության և համերաշխության փառատոն .........................4
ՍԱՅԱԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  □Երիտասարդությունը գանձ է, չի կարելի վատնել□ ........6
ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ.  Հող՝ հողեղեն, երկինք՝ երկնեղեն ......................................14
ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Իտալական էտյուդներ ..................................................82

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երկարող ստվերներ ......................................................20
ԳՐԻԳՈՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ .........................................................61
ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ասուր, հե՜յ Ասուր ................................................................66

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Շափյուղա երկիր ..............................................................11
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................41
□Գարունի□ հյուրն են Լեռնային Ղարաբաղի երիտասարդ բանաստեղծները ...50

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Միշտ՝ իրերի էության մասին ................................................28
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Հոգին կտավի վրա .........................................................72 

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. □Լինե՞լ, թե չլինել□ ..............................................................42
ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Զուլումի տարիներ։ Զարթոնք ........................................54

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Գոյաբանություն. հարցեր և հոգսեր ...............................33
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  □Գնա դեպի երկիրն Ջավախ□ .......................................74
ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Վերջին տարիների որոնումները ....................................92

Գեղադիտակ .........................................................................................................96


N11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ.  □Շենգավիթ□ կայարան։ Զգուշացեք, 
դռները բացվում են...□ ...........................................................................................4
ԳՈՒՐԳԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փառատոնի հուրն անշեջ է ................................................8
ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ութ անմոռաց օր ամբողջ կյանքի համար ..........................12
+ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Եվ այգեգործն ասաց. □Հողը ներել է մեզ□ ......................18
ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Սուր և գրիչ .....................................................................28
ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ցամաքասար ......................................................................62
Էջեր օրագրից .......................................................................................................70

ԱՐՁԱԿ

ԱՆԴՐԵՅ ԲԻՏՈՎ.  Առանց գործի ...........................................................................40
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Խայծ ............................................................................72
ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Մայրիկն ու Ֆաինան ...........................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ............................................................24
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................50
ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................60
ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................61
ԼԱՈՒՐԱ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................79
ԱՇՈՏ ՍԵՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ............................................................79

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ.  Ժխտման բանաձևը .....................................................52
ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Ե. Չարենց – Ս. Եսենին .....................................................66
ՌՈՒԲԵՆ ՂՈՒԼՅԱՆ.  Ուրախալի հանդիպում ..........................................................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Սոսյաց անտառ ....................................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ.  Արվեստի գարնանային շունչը ..........................................93

Մարզական խճանկար ..........................................................................................95

Գեղադիտակ .........................................................................................................95



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Վայելիր քո տունը ...............................................................10
ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հարյուր տարվա երկխոսություն ..................................33

ԱՐՁԱԿ

ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................4
ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ................................................................60

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Երևանին ..........................................................................2
ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................16
ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Սողոմոն և Սուլամիթ .........................................................42
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ .......................................................59
ՎԱՆ  ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................................79
ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................79
ՍՏԵՖԱՆ ՄԱԼԱՐՄԵ. Արձակ բանաստեղծություններ 
(Աննա Հակոբյանի առաջաբանով)  .....................................................................81
ԲԱՍՅՈ. Բանաստեղծություններ ...........................................................................84

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. □Ձայն տուր, ով ծովակ□ ..................................................19
ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Ազգային մաքառման էպոսը ...............................................22
ՏՐԴԱՏ  ՈՐՇԻԴՅԱՆ. Րաֆֆու  ժառանգները .......................................................38
Ասույթներ Րաֆֆու մասին ....................................................................................40
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ.  Գրականությունը և ժամանակը .............................................52
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. □Ու՞մ համար են ղողանջում բառերը□ .....................................64
ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Հոգու պատմություն ..........................................................72
ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. □Թերթելով նոցա վաստակները□ ................................74

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. □Լինե՞լ, թե չլինել□ ..............................................................44

ԱՐՎԵՍՏ

ԳԵՎՈՐԳ ՄԻՆԱՍՅԱՆ.  □Ոսկեկացնիկ□ մրցանակը □Սասունիկին□ .....................86
ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Դիսկոտեկ ........................................................................88

Հումոր

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Թեթև պատմություններ իմ ծանրաբեռնված կյանքից ......90

1985թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ...............................................93</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7956</id>
      <timestamp>2012-04-10T17:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="40234">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1985''' բաժինը:

== 1985 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Առաջին անգամ …...................................................................................................4
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ծաղկած թթենին …..................................................................10
*Մարդկանց համար, բնության համար …..............................................................31
*ՋԵՄՄԱ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Իսկ պատուհանների մոտով սուրում էին գնացքները …..60
*ՀՐԱՉՅԱ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. [[Վիկտոր Հյուգո]]ն՝ Ջուզեպպե Գարիբալդուն …..................85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Կճան …................................................................................16
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հեղեղ …..............................................................................38
*ՀՐԱՆՏ ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ. Անձրևոտ օր …...........................................................72
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խրխինջ …........................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Ռազմիկ Դավոյան]]ի առաջաբանով) ….................................................................34
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................36
*ԱՐԹՈՒՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Մերուժան Տեր-Գուլանյան]]ի առաջաբանով) …....................................................62
*ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Բանաստեղծություններ …................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Ճանապարհ դեպի ներդաշնակություն …........................42
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Ի՞նչ է հուշում «յոթ» անունը …..........................................66
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ԺԵՆՅԱ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ]]. Կասկած և խոստովանություն …...................................70
*[[Վաչե Պարտիզունի|ՎԱՉԵ ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ]]. Բանաստեղծը և ժամանակը …..........................................74
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Նոր էջ. [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանի]] ստեղծագործությունից …......................80
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. [[Օսիպ Մանդելշտամ]] ….........................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Գերխնդիրներ են պետք ................................................48
*ԳԱԼԻՆԱ ՇԵՐԳՈՎԱ. Երեսուներորդ դարի տարեգիրը ..........................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Դիմանկար՝ հաստատուն դիմագծերով ….....................91


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ճանապարհից չվախեցողը տեղ կհասնի ….................6
*Բնակավայրի ճակատագիրը բնակչի ճակատագիրն է («Գարունի» հարցազրույցը) ….............................................................................12
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հուշարձան ….....................................................................53

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն…» ….............................................22
*ԴԱՎԻԹ-ԳԱԳԻԿ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Օրը մշուշների վրա …..........................................34
*[[Մարսել Պրուստ|ՄԱՐՍԵԼ ՊՐՈՒՍՏ]]. «Ի խույզ կորուսյալ ժամանակի»….......................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԽՈՋԱՅԱՆ. Պատերազմն ու մեր գյուղի կանայք …...................................4
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................16
*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................28
*[[Շեքսպիր|ՎԻԼՅԱՄ ՇԵՔՍՊԻՐ]]. Լուկրեցիա …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Սկյուտարի արծիվը …..................................................60
*ԱԼԲԵՐՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լույս առավոտի հրաշապատումը ….........................66

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. «Մեր ամենամեծ գանձը՝  [[մայրենի լեզու]]ն» …........30

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ. Ինչպիսի՞ լեզվով պետք է խոսեն հայկական ֆիլմերի հերոսները …........................................................................76
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Կարևորը ներքին  ձայնին հավատարիմ մնալն է …..........82
*ԳԵՎՈՐԳ ԱԲԱՋՅԱՆ. Կորրադո …...........................................................................88

==== Հումոր ====

*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ծիծաղի թախիծը …...............................................................94


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Նամակներ Ստելլային …..............................................4
*ՍՈՒՐԵՆ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Նամակ բարեկամիս …........................................................18
*Ինչպե՞ս են գործերդ, երիտասարդ …...................................................................26
*Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են «Գարունին») ….........................................29
*[[Ստեփան Կուրտիկյան|ՍՏԵՓԱՆ ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ]]. [[Զևս]]ի և [[Հոմերոս]]ի հայրենիքում

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԲԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Ջութակի կոնցերտը ….....................................................30
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..........................................................52
*[[Զիսիս Սկարոս|ԶԻՍԻՍ ՍԿԱՐՈՍ]]. Ալեկոծության թռչունը …...........................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մի օր ես լույս կդառնամ …................................................20
*ԱՐԱ ԻՄԱՍՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................46
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴԱՆԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................47
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) …73
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Անընդհատ սկսվող ճանապարհ ….............................56
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]], [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] և գրական գեղարվեստական լեզվի մայրուղին …...............................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Անխոցելիության ամենախոցելի դիմակը ….........................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.  աչքար …......................................................................36
*ԱՐՄԵՆ ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ. «Մաղթում եմ ընտրության մեջ չսխալվել»…...............84
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Շնորհաշատ մանրանկարիչը՝ Իգնատիոս …..................92

==== Հումոր ====

*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դեյվիդ Լևին կամ դիմանկարային ծաղրանկարի դաս ….....94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինֆորմացիոն հաղորդագրություն ….....................................................................3
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Գութան և սուր ….......................................................................6
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Վերընձյուղված ծառի ճյուղերը ….....................................14
*«Գարունին» պատասխանում են շքանշանակիր գրողները …............................20
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ով կտա ինձ ծուխն իմ ծխանի ….....................................50
*Ո՞վ է լավ մարդը (արձագանքում են «Գարունին») ….........................................59

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հիրիկը քարափների մեջ …..................................................32
*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շըմո Կրոն ….......................................................................54
*ՀՐԱՆՏ ԼԱԼԱՅԱՆՑ. Արիության բարձունքը …......................................................70
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Հաց ուզելու պես …..................................................................89

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություն …...................................................10

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Սևակ|ՌՈՒԲԵՆ ՍԵՎԱԿ]]. Նորահայտ էջեր ….....................................................................29
*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Հայրենի հողի կարոտյալը …....................................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. «Աղջի Մարանի»… և այլ  հարակից հարցերի մասին …......................................................................62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ձայն կենարար, ձայն մշտարթուն …..............................93


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատերազմ հայտարարել պատերազմին …......................2
*ԵՆՈՔ ԱԶԱՏՅԱՆ. Նամակներ ռազմաճակատից (Մարգո Մխիթարյանի առաջաբանով) ….............................................................15
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Զինվորը միշտ իրավացի է …....................................................21
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երբ խոսում են քարերը ….................................................26
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՔԱՆՅԱՆ. Երկու կյանք …..............................................................30
*ՄՈՒՇԵՂ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Իմ պատերազմը …......................................................76
*Պատմություն, պատերազմ և հող …....................................................................81
*Ինչպե՞ս մեծացար, որդիս ….................................................................................84
*Դասը վարում են Հայրենական մեծ պատերազմի վետերանները …...................88
*Հուշերը հնարավոր չէ ջնջել …..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հիրիկը քարափների մեջ …..................................................42
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Խանդութխաթուն ….........................................................67
*[[Սերգեյ Բարուզդին|ՍԵՐԳԵՅ ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ]]. Ծառերը պահում են ջերմությունը …...............................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եգոր Իսաև|ԵԳՈՐ ԻՍԱԵՎ]]. Քսանհինգերորդ ժամ …..................................................................4
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Դանթեական ափեր ….................................................................24
*[[Վլադիմիր Հոլան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՀՈԼԱՆ]]. Կարմիրբանակայինները …...................................................35
*[[Կոնստանտին Սիմոնով|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ՍԻՄՈՆՈՎ]]. Սպասիր ինձ ….............................................................38
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ես ահա նորից ….......................................................40
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Վերադարձ ….............................................................................41
*Մեր սուրը փառքով դրեցինք պատյան …............................................................72
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................75
*ԲՈՐԻՍ ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
*[[Էմիլ Վերհարն|ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՐՆ]]. Աղաղակ ….................................................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. [[Պարույր Սևակ|Պ. Սևակի]] ստեղծագործական առնչություններից …........94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ. Պատմական ճշմարտությունը անհնար է հերքել …............8

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐՈ ՀԱԼԱԲՅԱՆ. Հայաստանի ճարտարապետները պատերազմի օրերին …..64
*ԳԵՈՐԳԻ ՎԵՐԵՅՍԿԻ. Էրմիտաժի ներքնահարկում …...........................................65


=== N6 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Երդվում եմ Արարատով …....................................13

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Անահիտն ու այծեմարդը …..................................................58
*[[Յուրգա Իվանաուսկայտե|ՅՈՒՐԳԱ ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ]]. Օր, որը չկար …........................................................62
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱԲԻԳ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Անեծք (Լիլիթ Արզումանյանի առաջաբանով) …......................66
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................................78
*[[Հարոլդ Պինտեր|ՀԱՐՈԼԴ ՊԻՆՏԵՐ]]. Գիշերը ….................................................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Շարունակվող պատերազմ .................................................…2
*[[Վահան Տերյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................24
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծի երկիր …....................................................35
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................68
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................80
*[[Սիփան Շիրազ|ՍԻՓԱՆ ՇԻՐԱԶ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................81
*[[Մինաս Հյուսյան|ՄԻՆԱՍ ՀՅՈՒՍՅԱՆ]]. Առակներ …............................................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Որպես Լաերտի որդին …..........................................26
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Մեր լեզվի մոգը ….........................................................26
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ճակատագիր ու սխրանք …..............................................30
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Խոսքի կանխատեսմամբ …........................................................31
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Մեր կենդանի ժամանակակիցը …...........................................32
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Միֆը և միֆականացումը Տերյանի պոետիկայում …........38
*ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Նաիրյան երկրից ջերմ ու սրտագին ողջույն…»…....43
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Երկու աշխարհի սահմանագիծը …..................................46
*ԿԱՄՍԱՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սուսաննա …....................................................................52
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Դանուբի ափերին հիշում են Պարույրին …................69
*[[Կարլեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]]. Իթաքայի ճանապարհին …...............................................82
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արձագանք հիշողություններում …...................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ. Հոկտեմբերյան հեղափոխության «գլխավոր փորձը» ….....6
*ՎԱՐԴԳԵՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հոգեկան առողջություն և պոեզիա …...............................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. «Թող միշտ շողան Երևանի լույսերը»…...........................87
*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ծաղիկների երկրորդ կյանքը …............................................92

==== Հումոր ====

*Ծաղրանկարիչ Ռուբեն Արուտչյան …...................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................96


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՈՒՇ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Շրջանավարտ. կոչում և պարտականություն ....................6
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Հիշողության կղզիներ .............................................................10

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Ծանր լույս ..........................................................................22
*ԳՈՀԱՐ ՖԻԼՈՅԱՆ. Սառցե տնակը .........................................................................48
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պահպանենք ձևական կողմը ..........................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շոթա Նիշնիանիձե|ՇՈԹԱ ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................4
*ՄԱՆՈՒԿ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................35
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Նրանք ծառերից բարձր են եղել .............................................36
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................50
*[[Բաբկեն Կարապետյան|ԲԱԲԿԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Խոսք, որ պիտի ասվեր ...............................................................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հոգեբանական խորհրդատվություն .....................................................................40
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ .....................................................................44
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Իրական դրամա չորս օր տևողությամբ .......................52
*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Երազանք, որ կարող է իրականություն դառնալ .........60
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Զրույցներ լեզվի մասին ...................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Քնարական օբյեկտիվ ..........................................................92
*ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. «Անտիգոնեն» ուսանողական բեմում ................................96


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳԵՆԱԴԻ ԲՈՉԱՐՈՎ. Քանի դեռ Պամիրը կա .........................................................9
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազը բարին կատարվեց................................................22
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ....................................................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ձոն առ Մասիս ..................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կողոպուտ ................................................................................28
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Խառը երազներ ....................................................................16
*ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................52
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................52
*ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................54
*ՍԱՐԳԻՍ  ԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................60
*ՄԱՐՈՒՍՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................68
*ԱՆԱՀԻՏ ԲՈՅԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................68
*ՓԱՌԱՆՁԵՄ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. ԱՄՆ-ը իր բանաստեղծների աչքերով .......................62
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Իրիկնային զանգեր» ժողովրդական երգը ........................86
*[[Ավիկ Իսահակյան|ԱՎԻԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. [[Միքայել Նալբանդյան|Նալբանդյանի]] արդիական դիմապատկերը ........................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Երբ է ուժգին տրոփում սիրտը........................................4

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ռեկորդակիրների ռեկորդակիրը .........................94


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Այս ձյուն ու բքի աշխարհը ..........................................................4
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Հայտ ապագա մայրուղու համար ...............................7
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Զարմանքն է ստիպում մտածել .....................................40
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բարության բանաձևը ..................................................56

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կողոպուտ .................................................................................12

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................10
*Քնար Համշենի ......................................................................................................34
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................46
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................49
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................66
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................67
*[[Ռընե Շար|ՌԸՆԵ ՇԱՐ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] դասը ....................................................50
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Ադամամութ խղճի միջով .................................................68
*ԱՐՍԵՆ ԳԼՋՅԱՆ. «Ծաղիկ ծովայինի» բույրն ու խորհուրդը ...............................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Լեզուն մեր հոգևոր հարստությունն է ...........................60
*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ .....................................................................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.Մինասն իմ հայացքի մեջ ............................................74
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ. «Ես երգում էի ունկնդիրների համար»....................94

*Գեղադիտակ .........................................................................................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Խաղաղության, բարեկամության և համերաշխության փառատոն .........................4
*ՍԱՅԱԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Երիտասարդությունը գանձ է, չի կարելի վատնել»........6
*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Հող՝ հողեղեն, երկինք՝ երկնեղեն ......................................14
*ՂԱՐԻԲ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Իտալական էտյուդներ ..................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երկարող ստվերներ ......................................................20
*ԳՐԻԳՈՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ .........................................................61
*[[Սուրեն Այվազյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ասուր, հե՜յ Ասուր ................................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Շափյուղա երկիր ..............................................................11
*ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................41
*«Գարունի» հյուրն են Լեռնային Ղարաբաղի երիտասարդ բանաստեղծները ...50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արամ Գրիգորյան|ԱՐԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Միշտ՝ իրերի էության մասին ................................................28
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Հոգին կտավի վրա .........................................................72 

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել»..............................................................42
*ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զուլումի տարիներ։ Զարթոնք ........................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ԿԱՐԵՆ Ա. ՍԻՄՈՆՅԱՆ]]. Գոյաբանություն. հարցեր և հոգսեր ...............................33
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Գնա դեպի երկիրն Ջավախ» .......................................74
*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Վերջին տարիների որոնումները ....................................92

*Գեղադիտակ .........................................................................................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Շենգավիթ» կայարան։ Զգուշացեք, դռները բացվում են...» ...........................................................................................4
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Փառատոնի հուրն անշեջ է ................................................8
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ութ անմոռաց օր ամբողջ կյանքի համար ..........................12
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Եվ այգեգործն ասաց. «Հողը ներել է մեզ»......................18
*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուր և գրիչ .....................................................................28
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Ցամաքասար ......................................................................62
*Էջեր օրագրից .......................................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անդրեյ Բիտով|ԱՆԴՐԵՅ ԲԻՏՈՎ]]. Առանց գործի ...........................................................................40
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Խայծ ............................................................................72
*ՌՈԶԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Մայրիկն ու Ֆաինան ...........................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................24
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................50
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................60
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................61
*ԼԱՈՒՐԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................79
*ԱՇՈՏ ՍԵՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ............................................................79

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ժխտման բանաձևը .....................................................52
*ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. [[Եղիշե Չարենց|Ե. Չարենց]] – [[Սերգեյ Եսենին|Ս. Եսենին]] .....................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՂՈՒԼՅԱՆ.  Ուրախալի հանդիպում ..........................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ ....................................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Արվեստի գարնանային շունչը ..........................................93

*Մարզական խճանկար ..........................................................................................95

*Գեղադիտակ .........................................................................................................95


=== N12 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Վայելիր քո տունը ...............................................................10
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Հարյուր տարվա երկխոսություն ..................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................4
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ................................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Երևանին ..........................................................................2
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................16
*[[Վարդգես Բաբայան|ՎԱՐԴԳԵՍ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Սողոմոն և Սուլամիթ .........................................................42
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ .......................................................59
*ՎԱՆ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................................79
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................79
*[[Ստեֆան Մալարմե|ՍՏԵՖԱՆ ՄԱԼԱՐՄԵ]]. Արձակ բանաստեղծություններ (Աննա Հակոբյանի առաջաբանով)  .....................................................................81
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. «Ձայն տուր, ով ծովակ»..................................................19
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Ազգային մաքառման էպոսը ...............................................22
*ՏՐԴԱՏ ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] ժառանգները .......................................................38
*Ասույթներ Րաֆֆու մասին ....................................................................................40
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Գրականությունը և ժամանակը .............................................52
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. «Ու՞մ համար են ղողանջում բառերը» .....................................64
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Հոգու պատմություն ..........................................................72
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Թերթելով նոցա վաստակները»................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել»..............................................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. «Ոսկեկացնիկ» մրցանակը «Սասունիկին» .....................86
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ. Դիսկոտեկ ........................................................................88

==== Հումոր ====

*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Թեթև պատմություններ իմ ծանրաբեռնված կյանքից ......90

*1985թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ...............................................93

[[Կատեգորիա:1985]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1986</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2632</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5240</id>
      <timestamp>2011-09-09T07:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[18...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="220">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5278</id>
      <timestamp>2011-09-09T10:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="368">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7362</id>
      <timestamp>2012-02-01T19:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="513">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7849</id>
      <timestamp>2012-03-19T20:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="738">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10299</id>
      <timestamp>2012-08-16T13:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="855">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիրներ (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12024</id>
      <timestamp>2012-11-23T17:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="943">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12335</id>
      <timestamp>2012-12-16T14:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1090">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15365</id>
      <timestamp>2013-05-18T09:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1185">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15797</id>
      <timestamp>2013-07-03T17:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1328">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17370</id>
      <timestamp>2013-09-14T17:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1407">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17620</id>
      <timestamp>2013-10-13T07:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1510">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17794</id>
      <timestamp>2013-11-12T13:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1540">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18362</id>
      <timestamp>2013-12-01T16:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1715">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Սիմոն Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր, բանասեր, մանկավարժ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20558</id>
      <timestamp>2014-10-30T19:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1816">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Խուան Ռուլֆո]], մեքսիկացի գրող, սցենարիստ, լուսանկարիչ (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մարտի 1]] - [[Դարիա Կամսարական]], ֆրանսագիր վիպասանուհի, քանդակագործ (ծնվ. [[1902]])։
* [[Մարտի 10]] - [[Արամ Հայկազ]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Սիմոն Սիմոնյան]], հայ արձակագիր, խմբագիր, բանասեր, մանկավարժ, հրատարակիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Ապրիլի 12]] - [[Վալենտին Կատաև]], ռուս արձակագիր, դրամատուրգ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1897]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Խորխե Լուիս Բորխես]], արգենտրնացի արձակագիր, էսսեիստ, բանաստեղծ (ծնվ. [[1899]]):
* [[Հուլիսի 21]] - [[Սոնա Թնկըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1918]]):
* [[Հոկտեմբերի 19]] - [[Մանուել Մարության]], հայ դերասան, դրամատուրգ, բանաստեղծ, հուշագիր (ծնվ. [[1901]]):
* [[Նոյեմբերի 30]] - [[Գառնիկ Ադդարյան]], սփյուռքահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Աբուլհասան Ալեքպերզադե]], ադրբեջանցի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Օննիկ Բալույան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հրաչ Զարդարյան]], ֆրանսահայ արձակագիր (ծնվ. [[1892]]): 
* [[Կարո Փոլատյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1986 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3727</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7977</id>
      <timestamp>2012-04-11T12:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42367">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1986''' բաժինը:

== 1986 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]].  Կուզես, մի ընկիր, թռչնակ …................................................6
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Հերոսները քիչ են, բայց կան ….........................................14
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ես մարմին, դու հոգի, ջուր …............................................18
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ. Խաբուսիկ երջանկության փակուղիներում …...........56
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել»…..........................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Զորավորի գիշերը …........................................................22
*[[Զապել Եսայան|ԶԱՊԵԼ ԵՍԱՅԱՆ]]. Նոր հարսը ….............................................................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Երգեր՝ գրված Չարենցավանում …...........................................4
*[[Միխայիլ Մատուսովսկի|ՄԻԽԱՅԻԼ ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................10
*[[Դավթակ Քերթող|ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ]]. Մեծ իշխան Ջևանշիրի մահվան ողբերգը ….........................74
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Վերջին հրաժեշտի մոլորակը …................................78
*ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. «Այդպես գնում էր…» մարդը ….........................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խղճի տարերային լույսը …...........................................55
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Հայոց գրերը Դավթակի «Ողբը»….......................................62

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Երևանի բլուրները …............................................................42
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գիտական իմացությունը, բարին ու գեղեցիկը …...88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Քաղաքի նոր փայլը …........................................................32
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Գերաստղ» դատարկ երկնակամարում …...............96

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................92


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հոռոմ գյուղի աշունը ….......................................................4
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Վայրի կակաչ …......................................................................12
*Կենդանի ու բաբախուն, ինչպես մեր [[լեզու]]ն …....................................................35
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել» …..........................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Իրական պատմություններ՝ առանց գունազարդման ….72
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Օխու գյուղի ավետարանի հայրենադարձությունը …....92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿՈՐՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................19
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ  ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Վարորդներ և ուղևորներ ….................................................22
*ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …....................................................80
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հեքիաթներ …....................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Պատմություն հայոց» շարքից …..................................8
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................45
*ԱՐՄԵՆ ԴՈՐՅԱՆ. Ներբող առ [[Վիկտոր Հյուգո]] ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով) ….........................................................79

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Ժամանակի և շարժման ուղեծրում …...........................55

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԼԱՐԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հողը կարգուկանոն է սիրում …..........................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  ելագար հանճար՝ անժամանակ ծնված …...................58

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱԼՅԱ ՆՈՎԵՆՑ. «Կինոյում մարդ եմ զգում ինձ» …............................................48
*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. Գեղանկարիչը… թարգմանիչ …..........................................75

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բնագծերը նվաճելու հուսալի երաշխիք ….............................................................4
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  աղաղություն՝  սուրբ բառ …...............................................10
*ՍԵՐԳԵՅ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Քանի դեռ ուշ չէ …..............................................................40
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պողոսովը Չելյուսկինյան քաղաքից ….......................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ. Տասներեքերորդ ամիսը …..........................................12
*ԻՈՍԻՖ ՎԵՐԴՅԱՆ. Այն ափին ….............................................................................32
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................46
*ՎԱՀԱՆ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Եղիր իմ հյուրը …...............................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................7
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................…8
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Զրույցներ մորս հետ …...................................................38
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................44
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................45
*[[Գուլուա Սորխսաֆիևա|ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐԽՍԱՖԻԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................68
*[[Խուտա Բերուլավա|ԽՈՒՏԱ ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................69
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................82
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................83
*ՌՈՄԵԼԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Մետաքսեի առաջաբանով) …88
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մոր աչքերով ….................................................................35
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Պոեմների ժողովածու …....................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. [[Անահիտ]] դիցուհին հայոց …...............................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Տարազը մեր բնիկ և հնամյա …......................................58
*ՎԱՀԱԳՆ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ. «Ես հավատում եմ արվեստի մաքրությանը»…...........78
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Գեղանկարիչ Վլադիմիր Մարգարյան ….............................92

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Կասպարովի գամբիտը …...........................................53
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Առաջին ձեռնոցի» ճանապարհին …..................90

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բացառիկ առողջ մթնոլորտ …........................................4
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ճշմարտության դասը ….............................................5
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Արմաղան …............................................................7
*Երկու նամակ նույն մտահոգությամբ …...............................................................26
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել» …..........................................................36
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լույսի չմարող ճիչը …........................................................44
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Ձեռքդ ետ տար ցավի վրայից ….......................................51
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ]]. Հայրենի հողը …...............................................................62
*ԱՆՏԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Աղքատների հացը ….....................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................18
*[[Նելլի Շահնազարյան|ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Տնվորը …........................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................16
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Գեղարդյան ձայներ …...........................................................68
*ՆԱՐԵԿ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................70
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՉԱՐԽՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................71
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դժոխք (Լուիզա Սամվելյանի առաջաբանով) …...................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Սեփական դիմագծի որոնումներում …..........................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վ. Ի. Լենինի «ծանոթը»…...........................................43
*[[Վլադիմիր Կիրակոսյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Կորսված և գտնված գարուններ …...........................64
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սկիզբ դժվարին ճանապարհի …......................................76
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. «[[Ընձենավոր]]ի» նոր թարգմանությունը ….............................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կյանքը որպես արվեստ …............................................54
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Տարազը մեր բնիկ ու հնամյա ….....................................80
*ԷԴՎԱՐԴ ՎԻՐԱՊՅԱՆ. «Պատմել մեր ազգային բնավորության մասին»…...........92


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՈՒՇ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Լարված ու պատասխանատու աշխատանքի գեղեցիկ ժամանակաշրջան ….........................................................5
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Երկինքը կապույտ, օրը հրավարս…»…..............................7
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. «Չլուսանկարված պահերի երկիր» ….....................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կապույտ բազեն …..........................................................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մեկ թել անթառամ՝ Մասիսի լանջից …..............................20
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Ես հավատում եմ իմ երկու աստծուն…»…....................49
*ԼԵՐՄՈՆՏ ԲԱԼՅԱՆ. Հոգու կռիվը ….......................................................................54
*Գրատուն «[[Հովհաննես Շիրազ]]»…........................................................................64
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ոսկե սուր՝ քաջության համար ….......................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սեթ Կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................24
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................26
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Ջեյմս Սոնդըրս|ՋԵՅՄՍ ՍՈՆԴԸՐՍ]]. Պատից այն կողմ …................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................10
*ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................11
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................46
*[[Նանսեն Միքայելյան|ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Գիտություն… արվեստ… լեզու… մշակույթ …..............66
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Անի քաղաքի Բեխենց վանքի գրչատունը …..................90

*Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Ջրի նման երկար արև լինեք …...........................................33
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Հին ահ ….......................................................................16
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Սարի ողբերգությունը …...................................................49
*[[Վիկտոր Աստաֆև|ՎԻԿՏՈՐ ԱՍՏԱՖԵՎ]]. Հոգեհաց …...........................................................................63
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Պատերազմից հետո առաջին կիրակին ….............................84
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Փորձը փորձանք չէ ….......................................................90

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ. Բախտ …...................................................................................4
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................40
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................41
ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................47
ԱՇՈՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................48
ԱՇՈՏ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................48
ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …............................................................61

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

□Եթե ուզում ես բանաստեղծ մնալ…□ ….............................................................38
ՇԱՎԱՐՇ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ. Գեղարվեստական պատկեր և ավանդույթ …...............54
ԱՇՈՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. Նոր հայկազյան բառարան …............................................76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ ….................................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

Մշակութային կյանքի խրոնիկա ….........................................................................8
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. □Տաղանդը հսկայական է, թանգարանը՝  կատարյալ…□ …...14
ՀԱՄԼԵՏ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ոգու միասնություն …........................................................36
ԱՐԲԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Քեթի Բերբերյանը ձայնի անդաստանում …..................72
ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ. Շրջանային թատրոնի ռեժիսորը …....................................88

ՍՊՈՐՏ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հարազատ սեփական ոճին ….............................86

Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94



N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Աղջկա դիմանկարը՝ ընկերների հետ …...........................7
Մի մտահոգ նամակ, երկու պատասխան ….........................................................19
ԳԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ. Հայոց ճանապարհի հավերժության համար ….................22
ԱԼԲԵՐՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պետրուրգիա - հալածո քար …................................31
ՍՏԵՓԱՆ ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ. Համբերի՝ կիգամ ….........................................................34
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Գալիս ենք ճակատամարտից ….......................................36
ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հեռախոսային □գաղտնի□ զրույց …....................................48
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................55
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Իսպանիայի դասերը …......................................................61

ԱՐՁԱԿ

ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Մարիամ …........................................................................10
ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ. Պատմվածքներ …..........................................................................76
ՍԹԵՆ ԲԱՐՍԹՈՈՒ. Պատահական ծանոթություն ….............................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................4
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Կեսօրին սկսում եմ օրը, երեկոյան նորից եմ սկսում ….....26
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................46
ԳԵՎՈՐԳ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................57
ՆՈՐԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................58
ՍՊԱՐՏԱԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................58

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Երբ գարուն լինի, եկո նուռ մի տամ ….......................56
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Տխուր, բայց զարմանալի ….....................................................74
ԼԱՈՒՐԱ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատմության անլռելի հիշողությունը …...........................80

ԱՐՎԵՍՏ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Ապրում է քաղաքում մի նկարիչ ….................................42
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Անուշն□ անակնկալ ….........................................................54
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Դեպի ելք տանող կածանները …...................................71
ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կրկեսը՝ երկար հիշվող տուն …....................................82
ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կարծես ուրվագծվում էր հոգու պատկերը ….......................90

Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Մարդիկ բքի մեջ ու աստղերի տակ …..........................8
ԿԱՐԵՆ  ՍՎԱՍՅԱՆ. Անզուգական մի էջ նախկին ուսանողի հուշատետրից …....34
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Իմ առաջին դասը ….............................................................50
Պատմության ջրերից հայտնված նավը …...........................................................56
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. □Շրթունքներս դեռ կարմիր են ձեր տված կեռասներեն□  ….....58

ԱՐՁԱԿ

ԱՇՈՏ ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................16
ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...................................................................46
ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Միջանցիկ քամի …..............................................................70
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................12
ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Հակոբ Մովսեսի առաջաբանով) …24
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................52
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................69
ՄԱՆՈՒՇ ՄԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................69

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՄԵԼԻՔ. Բանաստեղծությունը փոխել է ինձ …........................................38
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Անվերնագիր կամ □նրա մատը կծել էին□ …....................42
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ. Ծաղկած քարեր ….............................................................54
ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ. Թռիչքներ երազում և արթմնի …...........................................66
ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Մեծ Հեմի դասերը ….........................................................80
Գրական նոր սերնդի դիմանկարը ….....................................................................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Լեռնային գյուղերի հոգսն ու հեռանկարը …................20
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կա՞ սահման տիեզերական խելահեղության …............28
ՍՈՒՐԵՆ ԵՐԵՄՅԱՆ, ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ, ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Մինչև ե՞րբ …...64
ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Հիշիր մահվան մասին …..................................................72


ԱՐՎԵՍՏ

Չայկովսկու անվան միջազգային ութերորդ մրցանակաբաշխության 
հայ դափնեկիրները ….............................................................................................2
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Միաձույլ տներ գյուղի համար ….........................................44
ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Աշխարհի հանդեպ սեփական վերաբերմունքով …........88

ՍՊՈՐՏ

ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Ֆիեստա՝ ացտեկների երկրում ….........................................60

Հումոր …................................................................................................................94




N9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Լեռան ճակատագիրը մարդու ճակատագիրն է ….......................4
Հայրեր և որդիներ  (□Գարունի□ կլոր սեղանը) …................................................11
Ո՞վ է կառուցելու վաղը (□Գարունի□ երկխոսությունը) …....................................35
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. Նրանք քայլում էին անապատով …............................................40
ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ. Երկինք հոր՝ երկինք  որդու ….....................................48
ՆԱՐԻՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Ապօրինի զավակներ չեն լինում, 
լինում են ապօրինի ծնողներ …............................................................................50
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ. Ամենաանկեղծ մարդը …........................................................54
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Վերագնահատման ժամանակը …...................................61

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................18
ՀԱՅԿ ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Օրհնված երկիրը …......................................................68

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատանության ձորում ….......................................................7
Վրաց երիտասարդական պոեզիա …...................................................................28
ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................52
ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ. Արձակ բանաստեղծություններ …..........................................64
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................86

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ. Ժամանում …...........................................................................16
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Հիշիր մահվան մասին …..................................................78

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԿՐՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երգն առաջին հերթին մեղեդին է …........................................57
ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Մարմարի ընտրությունը …...................................................58
ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Հույզերի քանդակագործը …...........................................74
ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Իրականությունը՝ բեկված ներաշխարհում ….....................88

ՍՊՈՐՏ

ԱՐՍԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Էմմիյանի աստեղային ժամը …..............................................91

Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94


N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Բախտդ տանդ շուրջը որոնիր ….......................................4
Բարձրագույն դպրոց. վերակառուցման հեռանկարները …................................26
ԳՐԻՇԱ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Կարողանում եմ չապրել  ավելորդ լինելու… զգացումը …36
ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ. Եթե  հաշտ… ինչու՞ օտար …...............................................38
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. □Վերադարձ□ դեպի ու՞ր …..........................................40
Մի մտահոգ նամակ, երկու պատասխան ….........................................................46
Արձագանքում են □Գարունին□ ….........................................................................66
ԻԳՈՐ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ՌԱՖԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Պատմում են համր վկայախոսները …..84

ԱՐՁԱԿ

ՇԱՀԵՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Զորավոր դեղը …..................................................................12
ԿԱՐԵՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Դժվար խնդիր …..........................................................29
ԱՇՈՏ ՋԱԶՈՅԱՆ. Հանդիպում …...........................................................................52
ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Երեք նավազներ տոթ անապատում …................................58
ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Հարձակում կանանց բաղնիքի վրա …...............................78
ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................8
ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................32
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................48
ԶԱՀՐԱՏ. Բանաստեղծություններ …....................................................................56
ԱՐԱՄ ԵՐՄՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................76
ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................77

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. □Կապույտ Երզնկայի□ խորհուրդը …............................63
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Հովտաշուշա՞ն, թե ….........................................................68
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ցեղիդ թափառող արյունն ու դու ….................................70

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 Երկու գյուտ, մեկ ճակատագիր ….......................................................................23

ԱՐՎԵՍՏ

ԼԵՎՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Որպես չկրկնվող ալիք …......................................................88
ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Կորչող արահետների վերադարձը ….................................90
ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Գտնված երազների երգերը …....................................96

Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեծ տան փոքր հարկի տակ ….............................................5
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Կամավորը …......................................................................16
Բարձրագույն դպրոց. վերակառուցման հեռանկարները …................................26
ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Կարոտել եմ  Հարսնասարին …..........................................29
ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ. Հայրենադարձություն ….......................................................44
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Համբերության լուռ աղմուկ ….......................................64

ԱՐՁԱԿ

ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ծննդյան օրվա նվեր ….....................................................19
ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ….......................................................36
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Արձակուրդ և մահ …..................................................52

ՊՈԵԶԻԱ

ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ. □Ասք հողի□ շարքից …......................................................12
ՀՈՎԱԿԻՄ ՍՈԼՈՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................24
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Ողջու՛յն, Երևան …..............................................................32
ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................50
ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................62
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................84
ՍՈՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բաց նամակ Եվգենի Վինոկուրովին ….................................................................77
ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ. Աքլորականչ …..............................................................78
ՄԻ ԱՅԻԼ ԴՈՒԴԻՆ. □Բանաստեղծությունն ինձ բերեց Հայաստան□ …................82
ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. □Իմ վեպի գլխավոր հերոսը մագաղաթյա գիրքն է□ …86
ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ. □Հիշողության ծաղկած ճամփաներին□ …............................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Անհետացող հուշարձաններ …........................................68

ԱՐՎԵՍՏ

ԱԶԱՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Բայց չասել ամեն ինչ …......................................................60
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բախտ է երեխային նկարել սովորեցնելը …...................74

ՍՊՈՐՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բրեգ դանս, ռիթմիկա, աերոբիկա ….......................90

Հումոր …................................................................................................................92




N 12



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեծ տան փոքր հարկի տակ …............................................4
ԳՈՒՐԳԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դառնալ ժամանակի շունչը …...........................................12
ԱՐՓԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմոռանալի հանդիպում …...............................................22
Արձագանքում են □Գարունին□ ….........................................................................32
ԱՐԵՎԻԿ  ՈՋԱՅԱՆ. Դատել արդարացի, լինել արդար ….....................................44
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................45

ԱՐՁԱԿ

ԳԱԳԻԿ ՄԱՆԱՍՅԱՆ. Երբ մեծացավ, հը՞ ...............................................................18
ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................24
ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Սուրբ թռչուն …..............................................................30
ՀԱՅԿ ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ. Ժամանակակից հեքիաթ …..................................................56
 ԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….......................................................64
ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ. Պատի նշանը ….....................................................................71
ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Ծերունին ու տղան …........................................................76
ՄԵՐԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուստա Օնիկի □տնամերձը□ ….............................................90

ՊՈԵԶԻԱ

ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................16
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................34
ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................37
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Երգեր՝ նվիրված մի գեղեցկուհու …..............................63
ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................68
ՎԱԺԱ ՑՎԻԺԲԱ. Բանաստեղծություններ …...........................................................79
ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................80

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Կողպված հույսի բանալիներ …............................................39
 մբագրության փոստից ….....................................................................................78
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Մեծերի դասը …...............................................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Որո՞նք են Անի քաղաքի դուստրերը …............................51
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Հայոց մայրաքաղաքները ….............................................88

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  ոսք անծանոթ բարեկամիս ….......................................82

ՍՊՈՐՏ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ժառանգորդը ….....................................................81

Հումոր …................................................................................................................92

1986թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................94</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7978</id>
      <timestamp>2012-04-12T05:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="45144">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1986''' բաժինը:

== 1986 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]].  Կուզես, մի ընկիր, թռչնակ …................................................6
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Հերոսները քիչ են, բայց կան ….........................................14
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ես մարմին, դու հոգի, ջուր …............................................18
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ. Խաբուսիկ երջանկության փակուղիներում …...........56
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել»…..........................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Զորավորի գիշերը …........................................................22
*[[Զապել Եսայան|ԶԱՊԵԼ ԵՍԱՅԱՆ]]. Նոր հարսը ….............................................................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Երգեր՝ գրված Չարենցավանում …...........................................4
*[[Միխայիլ Մատուսովսկի|ՄԻԽԱՅԻԼ ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................10
*[[Դավթակ Քերթող|ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ]]. Մեծ իշխան Ջևանշիրի մահվան ողբերգը ….........................74
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Վերջին հրաժեշտի մոլորակը …................................78
*ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. «Այդպես գնում էր…» մարդը ….........................................46
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խղճի տարերային լույսը …...........................................55
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Հայոց գրերը Դավթակի «Ողբը»….......................................62

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Երևանի բլուրները …............................................................42
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գիտական իմացությունը, բարին ու գեղեցիկը …...88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Քաղաքի նոր փայլը …........................................................32
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. «Գերաստղ» դատարկ երկնակամարում …...............96

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................92


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հոռոմ գյուղի աշունը ….......................................................4
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Վայրի կակաչ …......................................................................12
*Կենդանի ու բաբախուն, ինչպես մեր [[լեզու]]ն …....................................................35
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել» …..........................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Իրական պատմություններ՝ առանց գունազարդման ….72
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Օխու գյուղի ավետարանի հայրենադարձությունը …....92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿՈՐՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................19
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ  ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Վարորդներ և ուղևորներ ….................................................22
*ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …....................................................80
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հեքիաթներ …....................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Պատմություն հայոց» շարքից …..................................8
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................45
*ԱՐՄԵՆ ԴՈՐՅԱՆ. Ներբող առ [[Վիկտոր Հյուգո]] ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով) ….........................................................79

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Ժամանակի և շարժման ուղեծրում …...........................55

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԼԱՐԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հողը կարգուկանոն է սիրում …..........................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  ելագար հանճար՝ անժամանակ ծնված …...................58

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳԱԼՅԱ ՆՈՎԵՆՑ. «Կինոյում մարդ եմ զգում ինձ» …............................................48
*ՌՈԲԵՐՏ ՓԱՇԱՅԱՆ. Գեղանկարիչը… թարգմանիչ …..........................................75

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բնագծերը նվաճելու հուսալի երաշխիք ….............................................................4
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  աղաղություն՝  սուրբ բառ …...............................................10
*ՍԵՐԳԵՅ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Քանի դեռ ուշ չէ …..............................................................40
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պողոսովը Չելյուսկինյան քաղաքից ….......................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ. Տասներեքերորդ ամիսը …..........................................12
*ԻՈՍԻՖ ՎԵՐԴՅԱՆ. Այն ափին ….............................................................................32
*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................46
*ՎԱՀԱՆ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Եղիր իմ հյուրը …...............................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................7
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................…8
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Զրույցներ մորս հետ …...................................................38
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................44
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................45
*[[Գուլուա Սորխսաֆիևա|ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐԽՍԱՖԻԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................68
*[[Խուտա Բերուլավա|ԽՈՒՏԱ ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................69
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................82
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................83
*ՌՈՄԵԼԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Մետաքսեի առաջաբանով) …88
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մոր աչքերով ….................................................................35
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Պոեմների ժողովածու …....................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ. [[Անահիտ]] դիցուհին հայոց …...............................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Տարազը մեր բնիկ և հնամյա …......................................58
*ՎԱՀԱԳՆ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ. «Ես հավատում եմ արվեստի մաքրությանը»…...........78
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Գեղանկարիչ Վլադիմիր Մարգարյան ….............................92

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Կասպարովի գամբիտը …...........................................53
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Առաջին ձեռնոցի» ճանապարհին …..................90

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բացառիկ առողջ մթնոլորտ …........................................4
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Ճշմարտության դասը ….............................................5
*ՄԱՐԶՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Արմաղան …............................................................7
*Երկու նամակ նույն մտահոգությամբ …...............................................................26
*ԷՄԻԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. «Լինե՞լ, թե չլինել» …..........................................................36
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Լույսի չմարող ճիչը …........................................................44
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Ձեռքդ ետ տար ցավի վրայից ….......................................51
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ]]. Հայրենի հողը …...............................................................62
*ԱՆՏԻԿ ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ. Աղքատների հացը ….....................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................18
*[[Նելլի Շահնազարյան|ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Տնվորը …........................................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................16
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Գեղարդյան ձայներ …...........................................................68
*ՆԱՐԵԿ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................70
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՉԱՐԽՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................71
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դժոխք (Լուիզա Սամվելյանի առաջաբանով) …...................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. Սեփական դիմագծի որոնումներում …..........................30
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վ. Ի. Լենինի «ծանոթը»…...........................................43
*[[Վլադիմիր Կիրակոսյան|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Կորսված և գտնված գարուններ …...........................64
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սկիզբ դժվարին ճանապարհի …......................................76
*ՎԱՀԱՆ ՄԱՂԱԼՅԱՆ. «[[Ընձենավոր]]ի» նոր թարգմանությունը ….............................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կյանքը որպես արվեստ …............................................54
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Տարազը մեր բնիկ ու հնամյա ….....................................80
*ԷԴՎԱՐԴ ՎԻՐԱՊՅԱՆ. «Պատմել մեր ազգային բնավորության մասին»…...........92


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՆՈՒՇ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Լարված ու պատասխանատու աշխատանքի գեղեցիկ ժամանակաշրջան ….........................................................5
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Երկինքը կապույտ, օրը հրավարս…»…..............................7
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. «Չլուսանկարված պահերի երկիր» ….....................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Կապույտ բազեն …..........................................................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մեկ թել անթառամ՝ Մասիսի լանջից …..............................20
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Ես հավատում եմ իմ երկու աստծուն…»…....................49
*ԼԵՐՄՈՆՏ ԲԱԼՅԱՆ. Հոգու կռիվը ….......................................................................54
*Գրատուն «[[Հովհաննես Շիրազ]]»…........................................................................64
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ոսկե սուր՝ քաջության համար ….......................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սեթ Կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................24
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................26
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Ջեյմս Սոնդըրս|ՋԵՅՄՍ ՍՈՆԴԸՐՍ]]. Պատից այն կողմ …................................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................10
*ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................11
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................46
*[[Նանսեն Միքայելյան|ՆԱՆՍԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................52
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Գիտություն… արվեստ… լեզու… մշակույթ …..............66
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Անի քաղաքի Բեխենց վանքի գրչատունը …..................90

*Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՍԵՐՈԲՅԱՆ. Ջրի նման երկար արև լինեք …...........................................33
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Հին ահ ….......................................................................16
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Սարի ողբերգությունը …...................................................49
*[[Վիկտոր Աստաֆև|ՎԻԿՏՈՐ ԱՍՏԱՖԵՎ]]. Հոգեհաց …...........................................................................63
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Պատերազմից հետո առաջին կիրակին ….............................84
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ]]. Փորձը փորձանք չէ ….......................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բախտ …...................................................................................4
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................40
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................41
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................47
*ԱՇՈՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................48
*ԱՇՈՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................48
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Եթե ուզում ես բանաստեղծ մնալ…»….............................................................38
*ՇԱՎԱՐՇ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ. Գեղարվեստական պատկեր և ավանդույթ …...............54
*[[Աշոտ Սուքիասյան|ԱՇՈՏ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ]]. Նոր հայկազյան բառարան …............................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Սոսյաց անտառ ….................................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Մշակութային կյանքի խրոնիկա ….........................................................................8
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. «Տաղանդը հսկայական է, թանգարանը՝  կատարյալ…» …...14
*ՀԱՄԼԵՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ոգու միասնություն …........................................................36
*ԱՐԲԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Քեթի Բերբերյանը ձայնի անդաստանում …..................72
*ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ. Շրջանային թատրոնի ռեժիսորը …....................................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հարազատ սեփական ոճին ….............................86

*Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Աղջկա դիմանկարը՝ ընկերների հետ …...........................7
*Մի մտահոգ նամակ, երկու պատասխան ….........................................................19
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ]]. Հայոց ճանապարհի հավերժության համար ….................22
*ԱԼԲԵՐՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պետրուրգիա - հալածո քար …................................31
*ՍՏԵՓԱՆ ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ. Համբերի՝ կիգամ ….........................................................34
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Գալիս ենք ճակատամարտից ….......................................36
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հեռախոսային «գաղտնի» զրույց …....................................48
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................55
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  Իսպանիայի դասերը …......................................................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Մարիամ …........................................................................10
*[[Դանիլո Կիշ|ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ]]. Պատմվածքներ …..........................................................................76
*[[Սթեն Բարսթոու|ՍԹԵՆ ԲԱՐՍԹՈՈՒ]]. Պատահական ծանոթություն ….............................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Կեսօրին սկսում եմ օրը, երեկոյան նորից եմ սկսում ….....26
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................46
*ԳԵՎՈՐԳ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................57
*ՆՈՐԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*ՍՊԱՐՏԱԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................58

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Երբ գարուն լինի, եկո նուռ մի տամ ….......................56
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Տխուր, բայց զարմանալի ….....................................................74
*ԼԱՈՒՐԱ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Պատմության անլռելի հիշողությունը …...........................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Ապրում է քաղաքում մի նկարիչ ….................................42
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Անուշն» անակնկալ ….........................................................54
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Դեպի ելք տանող կածանները …...................................71
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Կրկեսը՝ երկար հիշվող տուն …....................................82
*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կարծես ուրվագծվում էր հոգու պատկերը ….......................90

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Մարդիկ բքի մեջ ու աստղերի տակ …..........................8
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Անզուգական մի էջ նախկին ուսանողի հուշատետրից …....34
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Իմ առաջին դասը ….............................................................50
*Պատմության ջրերից հայտնված նավը …...........................................................56
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. «Շրթունքներս դեռ կարմիր են ձեր տված կեռասներեն»….....58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՇՈՏ ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................16
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................46
*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Միջանցիկ քամի …..............................................................70
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................12
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ (Հակոբ Մովսեսի առաջաբանով) …24
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................52
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................69
*ՄԱՆՈՒՇ ՄԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Մելիք|ՌՈՒԲԵՆ ՄԵԼԻՔ]]. Բանաստեղծությունը փոխել է ինձ …........................................38
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Անվերնագիր կամ «նրա մատը կծել էին» …....................42
*[[Ալեքսանդր Բոժկո|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ]]. Ծաղկած քարեր ….............................................................54
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Թռիչքներ երազում և արթմնի …...........................................66
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Մեծ Հեմի դասերը ….........................................................80
*Գրական նոր սերնդի դիմանկարը ….....................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Լեռնային գյուղերի հոգսն ու հեռանկարը …................20
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կա՞ սահման տիեզերական խելահեղության …............28
*ՍՈՒՐԵՆ ԵՐԵՄՅԱՆ, [[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]], [[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Մինչև ե՞րբ …...64
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Հիշիր մահվան մասին …..................................................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Չայկովսկու անվան միջազգային ութերորդ մրցանակաբաշխության հայ դափնեկիրները ….............................................................................................2
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Միաձույլ տներ գյուղի համար ….........................................44
*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Աշխարհի հանդեպ սեփական վերաբերմունքով …........88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀԱԿՈԲ ՄԱՐՏՈՒՆԻ. Ֆիեստա՝ ացտեկների երկրում ….........................................60

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Լեռան ճակատագիրը մարդու ճակատագիրն է ….......................4
*Հայրեր և որդիներ («Գարունի» կլոր սեղանը) …................................................11
*Ո՞վ է կառուցելու վաղը («Գարունի» երկխոսությունը) …....................................35
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Նրանք քայլում էին անապատով …............................................40
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ]]. Երկինք հոր՝ երկինք  որդու ….....................................48
*ՆԱՐԻՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Ապօրինի զավակներ չեն լինում, լինում են ապօրինի ծնողներ …............................................................................50
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ամենաանկեղծ մարդը …........................................................54
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Վերագնահատման ժամանակը …...................................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................18
*ՀԱՅԿ ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Օրհնված երկիրը …......................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Պատանության ձորում ….......................................................7
*Վրաց երիտասարդական պոեզիա …...................................................................28
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................52
*[[Արթյուր Ռեմբո|ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ]]. Արձակ բանաստեղծություններ …..........................................64
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Ժամանում …...........................................................................16

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Հիշիր մահվան մասին …..................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԿՐՈ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երգն առաջին հերթին մեղեդին է …........................................57
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Մարմարի ընտրությունը …...................................................58
*ՄԱՐԻՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Հույզերի քանդակագործը …...........................................74
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Իրականությունը՝ բեկված ներաշխարհում ….....................88

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՍԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Էմմիյանի աստեղային ժամը …..............................................91

*Պարապ վախտի խաղալիք …..............................................................................94


=== N10 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Բախտդ տանդ շուրջը որոնիր ….......................................4
*Բարձրագույն դպրոց. վերակառուցման հեռանկարները …................................26
*ԳՐԻՇԱ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Կարողանում եմ չապրել  ավելորդ լինելու… զգացումը …36
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Եթե  հաշտ… ինչու՞ օտար …...............................................38
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. «Վերադարձ» դեպի ու՞ր …..........................................40
*Մի մտահոգ նամակ, երկու պատասխան ….........................................................46
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................66
*ԻԳՈՐ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ՌԱՖԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Պատմում են համր վկայախոսները …..84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՇԱՀԵՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Զորավոր դեղը …..................................................................12
*ԿԱՐԵՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Դժվար խնդիր …..........................................................29
*ԱՇՈՏ ՋԱԶՈՅԱՆ. Հանդիպում …...........................................................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Երեք նավազներ տոթ անապատում …................................58
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Հարձակում կանանց բաղնիքի վրա …...............................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................8
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................32
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................48
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................................56
*ԱՐԱՄ ԵՐՄՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................76
*ԳԱՅԱՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Գաբրիելյան|ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. «Կապույտ Երզնկայի» խորհուրդը …............................63
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Հովտաշուշա՞ն, թե ….........................................................68
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ցեղիդ թափառող արյունն ու դու ….................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Երկու գյուտ, մեկ ճակատագիր ….......................................................................23

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Որպես չկրկնվող ալիք …......................................................88
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Կորչող արահետների վերադարձը ….................................90
*ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ. Գտնված երազների երգերը …....................................96

*Պարապ վախտի խաղալիք …...............................................................................94


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեծ տան փոքր հարկի տակ ….............................................5
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Կամավորը …......................................................................16
*Բարձրագույն դպրոց. վերակառուցման հեռանկարները …................................26
*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Կարոտել եմ Հարսնասարին …..........................................29
*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Հայրենադարձություն ….......................................................44
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Համբերության լուռ աղմուկ ….......................................64

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ծննդյան օրվա նվեր ….....................................................19
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................36
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Արձակուրդ և մահ …..................................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. «Ասք հողի» շարքից …......................................................12
*ՀՈՎԱԿԻՄ ՍՈԼՈՎՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................24
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Ողջու՛յն, Երևան …..............................................................32
*ՍՄԲԱՏ ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................50
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................62
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................84
*ՍՈՍ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց նամակ Եվգենի Վինոկուրովին ….................................................................77
*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Աքլորականչ …..............................................................78
*[[Միխայիլ Դուդին|ՄԻԽԱՅԻԼ ԴՈՒԴԻՆ]]. «Բանաստեղծությունն ինձ բերեց Հայաստան» …................82
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. «Իմ վեպի գլխավոր հերոսը մագաղաթյա գիրքն է» …86
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. «Հիշողության ծաղկած ճամփաներին» …............................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Անհետացող հուշարձաններ …........................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱԶԱՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Բայց չասել ամեն ինչ …......................................................60
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բախտ է երեխային նկարել սովորեցնելը …...................74

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Բրեգ դանս, ռիթմիկա, աերոբիկա ….......................90

*Հումոր …................................................................................................................92


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Մեծ տան փոքր հարկի տակ …............................................4
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դառնալ ժամանակի շունչը …...........................................12
*ԱՐՓԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անմոռանալի հանդիպում …...............................................22
*Արձագանքում են «Գարունին» ….........................................................................32
*ԱՐԵՎԻԿ ԽՈՋԱՅԱՆ. Դատել արդարացի, լինել արդար ….....................................44
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԱԳԻԿ ՄԱՆԱՍՅԱՆ. Երբ մեծացավ, հը՞ ...............................................................18
*ԱՎԵՏԻՔ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................24
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Սուրբ թռչուն …..............................................................30
*[[Հայկ Նագգաշյան|ՀԱՅԿ ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ]]. Ժամանակակից հեքիաթ …..................................................56
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….......................................................64
*[[Վիրջինիա Վուլֆ|ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ]]. Պատի նշանը ….....................................................................71
*ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Ծերունին ու տղան …........................................................76
*ՄԵՐԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ուստա Օնիկի «տնամերձը» ….............................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................34
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................37
*[[Արամայիս Սահակյան|ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Երգեր՝ նվիրված մի գեղեցկուհու …..............................63
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................68
*[[Վաժա Ցվիժբա|ՎԱԺԱ ՑՎԻԺԲԱ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................79
*ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎԻԿ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Կողպված հույսի բանալիներ …............................................39
*Խմբագրության փոստից ….....................................................................................78
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Մեծերի դասը …...............................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Որո՞նք են Անի քաղաքի դուստրերը …............................51
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայոց մայրաքաղաքները ….............................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  ոսք անծանոթ բարեկամիս ….......................................82

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ժառանգորդը ….....................................................81

*Հումոր …................................................................................................................92

*1986թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................94

[[Կատեգորիա:1986]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1987</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1420</id>
      <timestamp>2011-03-04T12:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):  [[Կատեգորի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="194">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1678</id>
      <timestamp>2011-04-01T17:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="338">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2924</id>
      <timestamp>2011-05-14T18:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2927</id>
      <timestamp>2011-05-14T18:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[1987]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9980</id>
      <timestamp>2012-08-14T10:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="598">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13439</id>
      <timestamp>2013-02-11T21:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1954]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14343</id>
      <timestamp>2013-03-27T08:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="814">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Մարիամ Կարապետյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1954]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15811</id>
      <timestamp>2013-07-04T18:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="911">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Մարիամ Կարապետյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1954]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16962</id>
      <timestamp>2013-08-22T17:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1076">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Մարիամ Կարապետյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1954]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1918]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20084</id>
      <timestamp>2014-06-01T17:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1186">== Ծնվածներ ==

* [[Մարտի 7]] - [[Հասմիկ Սիմոնյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Օգոստոսի 9]] - [[Մարիամ Կարապետյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 23]] - [[Վազգեն Օվյան]], հայ բանաստեղծ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Մարտի 10]] - [[Պետրոս Հերյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր (ծնվ. [[1954]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Խոջա Ահմադ Աբբաս]], հնդիկ գրող, կինոռեժիսոր, սցենարիստ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Օգոստոսի 3]] - [[Ժան Անույ]], ֆրանսիացի դրամատուրգ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Նոյեմբերի 24]] - [[Միքայել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1918]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Մարգարիտ Յուրսենար]], բելգիացի ֆրանսագիր գրող (ծնվ. [[1903]]):
* [[Արեգ Տիրազան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1987 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3749</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8020</id>
      <timestamp>2012-04-14T12:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47598">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1987''' բաժինը:

== 1987 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …...........8
*ՏԱՐՈՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մերժել ձևական մոտեցումը …............................................30
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հասունության վկայական ….................................................32
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հազարագույն ծիածան …................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԹԱՆԳԻՅԱՆ. Սրճարա՞ն, թե… ….............................................................35
*ԱՆԳԻՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ. Ով է նստում քո կողքին …............................................36
*ՆՎԱՐԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ.  Ի՞նչ զգեստ հագնի արքայադուստրը …..........................36
*ԱՆՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Հանդիսանում է ուսանող …...............................................38
*[[Նարինե Դիլբարյան|ՆԱՐԻՆԵ ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ]]. Հեռու են հնագույն լեզուները ….....................................39
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Կապանի ծաղիկ …..............................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Մանրապատումներ …...............................................16
*ԼԵՎՈՆ ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ. Քսանմեկ փողոց ….............................................................18
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Աշնան նման մի սեր …...........................................40
*[[Ուիլյամ Ֆոլկներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Կարմիր տերևներ …...........................................................46
*ՄՈՎՍԵՍ ՊՉԱՔՉՅԱՆ. «Արևը ոչ ոքի է, շուքը տեր ունի սակայն» …....................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................4
*ԱՐԱՔՍՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................40
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Արշիլ Գորկի …............................................................41
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................60
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բեյրութը չպատասխաներ ….....................................................42
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ]]. Գրական ընդմիջում …......................................................42
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Գրել այն, ինչ պետք է ….......................................................62
*[[Ռեգինա Ղազարյան|ՌԵԳԻՆԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Հուշեր [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] մասին …...............................................67
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ապրված ժամանակը …............................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. «Էփիմերտե». ի՞նչ [[գիրք]] է դա ….......................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Կոմիտասի թանգարան և թանգարանային լռություն ….................................................................................91
*ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ. Տուն-թանգարանը օգնության կարիք ունի …...............92
*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հումոր և  քնարերգություն …................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Ակոս դեպի վաղը …................................................................4
*ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարգարիտն ու փիրուզը մերձավորությունից շահում են …36
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Որ մեր խոփը չառնի քարին ….........................................50
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Գնալը, որ նման է  վերադարձի ….....................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատերազմ գնալուց մի օր առաջ և հետո …..................16
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մանյա այրք ….................................................................21
*[[Էդվարդ Խաչիկյան|ԷԴՎԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ]]. Սպանություն …...................................................................43
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Հայր Մատթիասը …...................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Շամիրամ ….........................................................................................40
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................52
*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ................................................58
*[[Ռադիարդ Կիպլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ԿԻՊԼԻՆԳ]]. Եթե ….................................................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԺԵԼԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ցավի ուժը, տառապանքի էներգիան …....................45
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենց  ….................................................................48
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Սերունդներին կտակված կարոտ …...................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊՈՂՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «Յոթնագրյանքի» առեղծվածները …................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Գորիսյան նորակառույցը …..................................................2
*ՄԱՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երգն իմ հոգուց է բխում …...............................................42
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Վերականգնվող ևս մեկ հուշարձան …..............................73
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երաժշտի դիմանկար …..........................................................78
*Այդ զարմանալի Սալվադոր Դալին …...................................................................82
*ՄԻՇԵԼ ԼԸԳՐԱՆ. «Ես փոխվում եմ՝ չդավաճանելով ինքս ինձ» ….....................93

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Արմատիդ տեր կանգնիր …..........................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Հեղուկ բյուրեղների փայլը ….........................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Արա առաջին քայլը …...............................................................48
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ինչու՞ ենք մենք ծարավ մնում աղբյուրի բերանին …......65
*ԱՂԱՎՆԻ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Ավելի ուշադրություն և պատասխանատվություն ….....69
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զանգը, որ հնչում է իմ հոգում …....................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Ձնհալ …............................................................................18
*[[Գրիգոր Չալիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ]]. Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձություն …...............................28
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................46
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Ձկնավաճառը …................................................................56
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Միով բանիվ …...............................................................................76
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Աշնան օրեր …........................................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Ձոն տարիներին, եղանակներին, օրերին ու ժամերին …8
ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................23
ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ...............................................24
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................64
ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ. Բանաստեղծություններ …...................................................70
ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................74
ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ..........................................75

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ.  Հիշողության հառաչանքը և խորհուրդը …......................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ.  Շահումյան և Անդրանիկ …........................................39
ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մահվան աստղ. գոյությունի ունի՞, արդյոք …...........80
 ՈՍՐՈՎ ԹՈՐՈՍՅԱՆ.  □Շուշանիկի վկայությունը□ …...........................................91

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵԼԱԼՅԱՆ.  Ետ բերենք կորցրած ունկնդրին …...........................15
ԷԴՎԱՐԴ ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ.  Ճարտարապետության բարոյական եզրագծերը ….........62
ԻՆԳՄԱՐ  ԲԵՐԳՄԱՆ.  Արվեստագետի երազանքները …......................................78
ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  □Որոնածս գույների պարն է□ ….........................................94

Հումոր …................................................................................................................96




N4


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Քննություն …..........................................................................4
ՀԱԿՈԲ ԷՄՄԵՐՅԱՆ.  Հայացք դեպի հայրենիք ….................................................29
ԱՐՄԻՆ  Թ. ՎԵԳՆԵՐ.  Ճիչն Արարատից …............................................................61
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  □Եթե դժբախտություն է եկել տանդ գլխին, եղբայր…□ …70
ԳՅՈՒԼԱԲ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իսկապես, մինչև ե՞րբ …............................................81
ԻԳՈՐ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ՌԱՖԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դարասկզբի Երևանը 
փոստային բացիկներում …..................................................................................83
ՀՈՎՀ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  Ի՞նչ արժե հացի մեկ գրամը …......................................90
ԳԵՂԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Երկու նոր ջրամբար …......................................................94

ԱՐՁԱԿ

ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.  Ճակատամարտը …......................................................10
ՖԵՈԴՈՐ ԱԲՐԱՄՈՎ.  Մի անգամ աշնանը ….........................................................24
ՎՐԵԺ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Պատմվածքներ …..................................................................32
ՎԻԼՅԱՄ  ՍԱՐՈՅԱՆ.  Հայը և հայը ….....................................................................35
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Առափնյաներ ….........................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Ես իմ անուշ Հայաստանի ….......................................................3
ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................8
ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Շավարշ …........................................................................30
Չարենցյան մասունքներ (Անահիտ Չարենցի առաջաբանով) ….........................39
ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................64
ՍՊԱՆԴԱՐ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................68
ՄԱՐԻՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
ԼԵՎՈՆ  ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................83
ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................92

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  □Թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի□ …..........40
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Որոշյալ խոսք ….............................................................44
ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ.  Մեծ եկվորը …..........................................................................46
ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ.  Նշանը ….............................................................................47
Դեպի լյառն Մասիս …............................................................................................48
ԱՆԱՀԻՏ ՉԱՐԵՆՑ.   Պուշկինը Չարենցի բանաստեղծական մտորումներում …53
ԿԱՐԻՆԵ ԱՄԻՐ ԱՆՅԱՆ. Չարենցի □Կարմիր տունը□ …........................................58
ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ.  Երբ տողերն իրենք կարող են արդարացնել իրենց …....78

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԹՈՓԱԼՅԱՆ.  Լեզուների □մշտնջենական քարտուղարը□  …............85

ԱՐՎԵՍՏ

□Աստղերը□ ընտրում են մենակությունը …..........................................................95

ՍՊՈՐՏ

ԱՐՄԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Չեմպիոնը երազում է … ժուռնալիստ դառնալ …..........66


N5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Վերակառուցման բաղձալի ժամանակը ….............................................................2
ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ.  Փոքրիկ մի աշխարհ …..........................................................5
ԷԴՎԱՐԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Տաք քարը …........................................................................7
ՀԱՅԿ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ.  Ժամանակի պահանջով …...................................................12
ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Շամշադինյան մի պատմություն …..................................16
ԱՐԱՄ  ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Բորբոքվող քուրայի լույսը ….............................................23
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Որ հավե՜տ ապրի աշխարհում …...................................34
ՎԻԼԵՆ ՉԱԼԱԲՈՎ. Ուսանող, ասպիրանտ, ղեկավար, բայց ….............................39
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ.  Հայրեր և որդիներ ….........................................................43
Նախկին դատապարտյալի խոստովանությունը …..............................................62
Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................75

ԱՐՁԱԿ

ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պոռթկում ….......................................................................25
ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հաջողության թամբը …..............................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................10
ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................32
ԱՖԱՆԱՍԻ ՖԵՏ. Բանաստեղծություններ …..........................................................46
ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ. Միով բանիվ …..............................................................................60

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Լապտեր աստվածավառ …...............................................48
ՌԵՆԵ  ԿԱԼԱՆԴԻԱ.  □Դեպի բառը□՝  հիշողության հուշարձան …........................58
ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ. Հաշվետվություն ….....................................................................71
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Հեռավորությունը որդիների և սարերի միջև …............77
ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մի զուլալ ձայն ….............................................................78
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Ինչպես է երգում քաղաքը …..................................80

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ.  Զատիկ (Վան Արյանի առաջաբանով) ….................................87

ԱՐՎԵՍՏ

ՊՈԼ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ.  Օգնել ձեռք բերելու հոգու ազատություն …......................55
ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ.  □Հայֆիլմն□ իմ ապագան է …........................................67

ՍՊՈՐՏ

ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.   աղից դուրս ….....................................................................91



N6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ. Դարձյալ □ապօրինի զավակների□ մասին …....................4
ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. Մենակության դառը հաբերը …........................................15
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Վաղվա օրվա մտահոգությամբ …...................................18
ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ.  Ինքը մարդկանց տեսներ, մարդիկ՝ իրեն …........................42
ՄԱՐԿՈՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Հայրենիքի զինվորի կտակը 
(Նորայր  Բաղդասարյանի առաջաբանով) ….......................................................59
+ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................60
ԼԻԼԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հավատանք մեր իսկ հավատին ….......................................80
ՍԱՐԳԻՍ ՏՈՆՈՅԱՆ.  Ղարիբոն …..........................................................................90
ԳՈՒՐԳԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Հայ գեղջուկ դյուցազուններ …....................................91
Սարիղամիշը փոստային բացիկներում …...........................................................94
Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................95

ԱՐՁԱԿ

ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Հարաբերական դադար ….....................................10
ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ.  Ցայգալույսի ծաղիկ …....................................................22
ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Քամու հորինած հեքիաթը ….........................................47
ՍՈՄՐՍԵԹ ՄՈՅԵՄ. Ճպուռն ու մրջյունը …............................................................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................2
ԳՈՀԱՐ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................16
ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................17
ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................38
ՆԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
ՆԻԿՈԼԱՅԵ ԴԱԲԻԺԱ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ. Միով բանիվ …............................................................................56
ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................69
ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

□Արձագանք□ ….....................................................................................................28
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Սերունդներին բավարարող հրատարակություն ….....53
ՍԵԴԱ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  Անմոռաց բարեկամություն …............................................71
ՎԱՂԱՐՇԱԿ ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ.  Տերյանը Պետերբուրգում …......................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մխիթար աբբահայրը իր □Հայկազյան բառարանի□ մասին …............................73

ԱՐՎԵՍՏ

ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ.  Գեղեցիկ արվեստների կենտրոն ….......................................65
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ.  Հելլենականության մեծ բարդի մոտ …...............77
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Նորանալ՝ անցյալի մեջ խորանալով …............................82
□Գարունի□ ցուցասրահում …...............................................................................96


N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՄԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հարցեր, որոնք հրատապ լուծում են պահանջում …..............6
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Լինե՞լ, թե չլինել բարեկիրթ …...........................................22
Բաց դուռ …...........................................................................................................34
+ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................46
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՇԵԿՈՅԱՆ.  Ի՞նչ է սպիդը …................................................................92

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աստղիկ …....................................................................8
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ  ............................................................................................26
ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարեին էլ մահ չկա ............................................................43
ՍԵՅՐԱՆ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Շրջանառություն …..............................................................62
ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ.  Լեռների մեջ մի մատուռ ու մի մարագ …..........................80

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................4
ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................19
ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................19
ԱՐԹՈՒՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ.  Արձակ բանաստեղծություններ …..........................20
ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................54
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................55
ՄՈՒՇԵՂ  ԻՇ ԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
ԿԱՐԻՆԵ  ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴՄԻՏՐԻ ԼԻ ԱՉՈՎ. □Ի սկզբանե էր բանն□ ….......................................................12
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Լույսի ու անձկության երկրային արմատները …...49
ՍԵԴԱ ԱՄԻՐՅԱՆ. Իվան Ֆրանկոն և հայ գրականությունը  ….............................73

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՀԱՆՆԵՍ ԼԵՓՍԻՈՒՍ. Գերմանիան և Հայաստանը 1914-1918թթ. …................56

ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՀԱՐ ՏՐԴԱՏՅԱՆ.  Չմարենք որոնումների կրակը ….......................................40
ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Պահպանենք մեր ժողովրդի 
պատմության հուշարձանները ….........................................................................68
ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հայրենի հողի սերը …........................................................78
Ու՞մ էր խանգարում Մերիլին Մոնրոն …...............................................................93

Հումոր …................................................................................................................95



N8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Տունը ապրողն է ջերմացնում ….................................2
ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Սևագրություն՝ մնացած ողջ կյանքի համար …....................15
ԳԵՈՐԳԻ ԹԱՆԳԻՅԱՆ.  Փակ շրջան …...................................................................17
ԶՈՀՐԱԲ  ԸՌՔՈՅԱՆ.  Ոսկեձեռիկ վարպետները և մենք …...................................18
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................65
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Խիզախ հուսարը ….............................................................67
ՌԱՖԱՅԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Ոչնչացնում են մեր աչքի առջև …................................85
Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................94
Գեղագիտակ …......................................................................................................95


ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Վերավաճառք …..............................................................7
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Վերադարձ ….................................................................26
ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ.  Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …...................................................31
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Իրական պատմություններ …...........................................78
ՎԱՀԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Պատմվածքներ …..............................................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................5
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …............................................................21
ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................30
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................66
ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................76
ՌԵՆԱԼ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Քուչակի մենախոսությունը …..............................................84
ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ.  Հայ միջնադարի գրական քննադատական միտքը ….56

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Մի՞թե հավերժ անպտուղ …...........................................48
Եթե հալվեն բևեռային սառույցները ….................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ.  Երկխոսություն վաղվա ճարտարապետի հետ …...........13
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Արհամարհված և սիրելի ….......................................19
ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Թատրոնի նոր դեմքը ….........................................................51
ԼԻԼԻԹ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Սեփական փորձի սահմաններում …...................................60
ԷԴՎԱՐԴ ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ.  Զարմանալի անդեմ ու անանցյալ …...............................71
ԼԵՎՈՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ցանկություն ունեմ ամեն օր բեմ ելնել …..........................89




N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Տուն բերող ճանապարհ …...................................................4
ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ.  Մենք սիրում ենք իրար ….................................................8
Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................10
Բաց դուռ …............................................................................................................34
Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Կանչող նժույգներ ….....................................................12
ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ.  Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …..................................................24
ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ …........................................................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................7
ՅՈՒՐԻ ՎՈՐՈՆՈՎ Բանաստեղծություններ 
(Վարդգես Պետրոսյանի առաջաբանով) …..........................................................18
ՍԱՐԳԻՍ  ԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................50
ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................51
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................52
ԱՇՈՏ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................55
ԽԱՉԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................72
ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Բանաստեղծություններ …........................................................78
Հին մեքսիկական պոեզիա …...............................................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Տառապանքի և սիրո համադրում …................................83
ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Ռեպլիկ …...............................................................................88
ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մայրենի լեզվի շարահյուսության 
նոր դասագիրք …..................................................................................................92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Դարձյալ մահվան մասին …...........................................60
ԱԼԵՔՍԱՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Կուր գետի ձախափնյակի հայկական 
մշակութային ժառանգությունը …........................................................................75

ԱՐՎԵՍՏ

ԼԵՎՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՐԱՐԱՏ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Բավարարել ունկնդրի 
հոգևոր պահանջմունքները …..............................................................................16
ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ.  Ջերմությամբ ու սիրով առլեցուն …............................21
ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ.  Հինը նորի հանդերձանքով ….......................................53
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԴԱՂԼՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …................................56
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  □Եթե ինձ հնարավորություն ընձեռվեր□ …..................58
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Մենք և սարի թաղը …........................................................80

Հումոր …................................................................................................................94



N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բաց դուռ …..............................................................................................................9
ԱՆԴՐԵՅ ԴԵՄԵՆՏԵՎ.  Վերակառուցման բարդ ընթացքը ….................................15
21 հարց 20 տարի անց ….....................................................................................16
+ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Մթնոլորտային ահազանգ ….............25
SOS …...................................................................................................................63
ԷԼԵՈՆՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. □Քեզ լավ պահի, թե չէ…□ …...................................64
Խաղաղության առաքելությամբ ….......................................................................77
ԿԼՈԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ.   Ավերված երկրի հիշողությունը  …....................................80
Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................95

ԱՐՁԱԿ

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը ...........................…2
ԷԴՈՒԱՐԴ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Աննչկան …........................................................................10
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Հիշողության դաշտ …...............................................34
ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ. Երկրագունդը ….....................................................................72
ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Ծննդյան օրը ..............................................................…75

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Գյուղը …..............................................................................22
ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................55
Սայաթ-Նովայի քնարերգության նոր էջեր 
(Հենրիկ Բախչինյանի առաջաբանով) …..............................................................59
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՉԱՏՈՒՐ. Ընդվզում …..........................................................................66
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ….........................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

□Իմ կարծիքը□ …...................................................................................................62
ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ.  □Ես աշխատում եմ անընդհատ նորանալ□ …......................67
ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ.  Ստեղծագործական կողմնորոշմամբ …...........................84
ԴՈՆԱԼԴ ՍԻՆԳԼԹՈՆ.  Հանդիպում Սարոյանի հետ …..........................................86

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Որ վաղվա մեջ հաստատ լինի մեր քայլքը …..............56
□Գարունի□ ցուցասրահում …...............................................................................96

ՍՊՈՐՏ

ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ.  □Արարատի□ տագնապների ամառը ….................................90



N11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Տարբեր կենսագրություններ, մի ճակատագիր ….........32
Բաց դուռ …............................................................................................................41
ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Բալթիական փորձ …..............................................................48
ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ.  Ասպետական հոգիներ …....................................................50
ՓԻՐՈՒԶԱ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ.  Իսկ կյանքն անցնում է ….........................................73
ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ.  Կրոնը ափիոն է …..............................................................76
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Հանդիպում Էլբայից այն կողմ …..............................81
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հայրենադարձներ, հայրենաթողներ …..........................84
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Եվս մի վերելք Արարատի գագաթը …...............................89

ԱՐՁԱԿ

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …............................2
ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ.  Մուտքի մոտ երկու անծանոթ էին կանգնած ….........17
ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Ժամանակի մեքենան ….....................................................78

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................9
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................36
ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ Հիշողության դաշտ …...............................................................39
ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................72
ԱՆԱՀԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................86
ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................86
ԱՎԹԱՆԴԻԼ ՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. □Կառափնարանը□ ցավի ճիչ է ….........................................43
Ս. ԵՐԵՄՅԱՆ. Բագրատ Ուլուբաբյանի □Զրուցարանը□ …...................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ՏԻԳՐԱՆ  ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ.  □Կա այսօր կոմպոզիտորների մի սերունդ□ …..............82
□Ինքնագործ թատրոնի քննությունը□ …..............................................................92
□Գարունի□ ցուցասրահում …...............................................................................96


N12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՆԻԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երբ լրացնում ես մարդու օրը …......................................15
ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Ու՞մ կարելի է համարել բարեկիրթ …............................28
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հուշեր …....................................................................35
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.  Մինչև որ հասնես նախապապերիդ …................................46
ՀԱԿՈԲ ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ.  Հուշեր մեծ եղեռնից ….....................................................62


ԱՐՁԱԿ

ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …...........................2
ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ.  Իմ սիրուն ձի …......................................................................10
ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …......................................................22
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................32
ՎԱԶԻՐԵ ԱՇՈ. Ի՜նչ լավ երազ էր ….......................................................................60
ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................88

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................18
ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ծարավ Աղբյուր ….............................................................52
ՍԻՓԱՆ ՇԻՐԱԶ. Դանիել Վարուժանին ….............................................................59
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80
ԱՆԱԿՐԵՈՆ. Բանաստեղծություններ …................................................................83

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Չարենցի □Ասպետական□ ռապսոդիան …......................69
ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ.  Ընտրանի սփյուռքահայ պատմվածքի …........................86

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.  Ծառապաշտությունը և □Ոսկե խնձորի□ առասպելը …....67

ԱՐՎԵՍՏ

Պահպանենք սերունդների համար …...................................................................41
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Քնարական շնչով և 
հրապարակախոսական կրքոտությամբ …...........................................................57
ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Ինքնագործ համույթի հաջողությունը …...................59
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Ռուբեն Ադալյան …................................................................77
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ե՛վ դասական, և՛ ժամանակակից ….....................................81
ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ   ՈԼՈՊՈՎ. □Մարդկային գործոնը… մարդ լինելն է□ …..................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8021</id>
      <timestamp>2012-04-14T17:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="51831">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1987''' բաժինը:

== 1987 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …...........8
*ՏԱՐՈՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մերժել ձևական մոտեցումը …............................................30
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հասունության վկայական ….................................................32
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հազարագույն ծիածան …................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԹԱՆԳԻՅԱՆ. Սրճարա՞ն, թե… ….............................................................35
*ԱՆԳԻՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ. Ով է նստում քո կողքին …............................................36
*ՆՎԱՐԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ.  Ի՞նչ զգեստ հագնի արքայադուստրը …..........................36
*ԱՆՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Հանդիսանում է ուսանող …...............................................38
*[[Նարինե Դիլբարյան|ՆԱՐԻՆԵ ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ]]. Հեռու են հնագույն լեզուները ….....................................39
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Կապանի ծաղիկ …..............................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Մանրապատումներ …...............................................16
*ԼԵՎՈՆ ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ. Քսանմեկ փողոց ….............................................................18
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Աշնան նման մի սեր …...........................................40
*[[Ուիլյամ Ֆոլկներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Կարմիր տերևներ …...........................................................46
*ՄՈՎՍԵՍ ՊՉԱՔՉՅԱՆ. «Արևը ոչ ոքի է, շուքը տեր ունի սակայն» …....................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................4
*ԱՐԱՔՍՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................40
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Արշիլ Գորկի …............................................................41
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................60
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բեյրութը չպատասխաներ ….....................................................42
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ]]. Գրական ընդմիջում …......................................................42
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Գրել այն, ինչ պետք է ….......................................................62
*[[Ռեգինա Ղազարյան|ՌԵԳԻՆԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Հուշեր [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] մասին …...............................................67
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ապրված ժամանակը …............................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. «Էփիմերտե». ի՞նչ [[գիրք]] է դա ….......................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Կոմիտասի թանգարան և թանգարանային լռություն ….................................................................................91
*ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ. Տուն-թանգարանը օգնության կարիք ունի …...............92
*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հումոր և  քնարերգություն …................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Ակոս դեպի վաղը …................................................................4
*ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարգարիտն ու փիրուզը մերձավորությունից շահում են …36
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Որ մեր խոփը չառնի քարին ….........................................50
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Գնալը, որ նման է  վերադարձի ….....................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատերազմ գնալուց մի օր առաջ և հետո …..................16
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մանյա այրք ….................................................................21
*[[Էդվարդ Խաչիկյան|ԷԴՎԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ]]. Սպանություն …...................................................................43
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Հայր Մատթիասը …...................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Շամիրամ ….........................................................................................40
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................52
*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ................................................58
*[[Ռադիարդ Կիպլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ԿԻՊԼԻՆԳ]]. Եթե ….................................................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԺԵԼԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ցավի ուժը, տառապանքի էներգիան …....................45
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենց  ….................................................................48
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Սերունդներին կտակված կարոտ …...................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊՈՂՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «Յոթնագրյանքի» առեղծվածները …................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Գորիսյան նորակառույցը …..................................................2
*ՄԱՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երգն իմ հոգուց է բխում …...............................................42
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Վերականգնվող ևս մեկ հուշարձան …..............................73
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երաժշտի դիմանկար …..........................................................78
*Այդ զարմանալի Սալվադոր Դալին …...................................................................82
*ՄԻՇԵԼ ԼԸԳՐԱՆ. «Ես փոխվում եմ՝ չդավաճանելով ինքս ինձ» ….....................93

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Արմատիդ տեր կանգնիր …..........................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Հեղուկ բյուրեղների փայլը ….........................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Արա առաջին քայլը …...............................................................48
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ինչու՞ ենք մենք ծարավ մնում աղբյուրի բերանին …......65
*ԱՂԱՎՆԻ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Ավելի ուշադրություն և պատասխանատվություն ….....69
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զանգը, որ հնչում է իմ հոգում …....................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Ձնհալ …............................................................................18
*[[Գրիգոր Չալիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ]]. Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձություն …...............................28
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................46
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Ձկնավաճառը …................................................................56
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Միով բանիվ …...............................................................................76
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Աշնան օրեր …........................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Ձոն տարիներին, եղանակներին, օրերին ու ժամերին …8
*ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................23
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ...............................................24
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ. Բանաստեղծություններ …...................................................70
*[[Բերդ Բաբայան|ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................74
*ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ..........................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Հիշողության հառաչանքը և խորհուրդը …......................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Շահումյան և Անդրանիկ …........................................39
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մահվան աստղ. գոյությունի ունի՞, արդյոք …...........80
*ԽՈՍՐՈՎ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Շուշանիկի վկայությունը»…...........................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵԼԱԼՅԱՆ. Ետ բերենք կորցրած ունկնդրին …...........................15
*ԷԴՎԱՐԴ ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ. Ճարտարապետության բարոյական եզրագծերը ….........62
*ԻՆԳՄԱՐ ԲԵՐԳՄԱՆ. Արվեստագետի երազանքները …......................................78
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. «Որոնածս գույների պարն է» ….........................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Քննություն …..........................................................................4
*ՀԱԿՈԲ ԷՄՄԵՐՅԱՆ.  Հայացք դեպի հայրենիք ….................................................29
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ճիչն Արարատից …............................................................61
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. «Եթե դժբախտություն է եկել տանդ գլխին, եղբայր…» …70
*ԳՅՈՒԼԱԲ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իսկապես, մինչև ե՞րբ …............................................81
*ԻԳՈՐ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ՌԱՖԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դարասկզբի Երևանը փոստային բացիկներում …..................................................................................83
*ՀՈՎՀ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ի՞նչ արժե հացի մեկ գրամը …......................................90
*ԳԵՂԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Երկու նոր ջրամբար …......................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Ճակատամարտը …......................................................10
*[[Ֆեոդոր Աբրամով|ՖԵՈԴՈՐ ԱԲՐԱՄՈՎ]]. Մի անգամ աշնանը ….........................................................24
*ՎՐԵԺ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................32
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Հայը և հայը ….....................................................................35
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Առափնյաներ ….........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Ես իմ անուշ Հայաստանի ….......................................................3
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Շավարշ …........................................................................30
*Չարենցյան մասունքներ ([[Անահիտ Չարենց]]ի առաջաբանով) ….........................39
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................64
*ՍՊԱՆԴԱՐ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................68
*ՄԱՐԻՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................83
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. «Թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի» …..........40
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Որոշյալ խոսք ….............................................................44
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Մեծ եկվորը …..........................................................................46
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Նշանը ….............................................................................47
*Դեպի լյառն Մասիս …............................................................................................48
*[[Անահիտ Չարենց|ԱՆԱՀԻՏ ՉԱՐԵՆՑ]]. [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինը]] Չարենցի բանաստեղծական մտորումներում …53
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Չարենցի «Կարմիր տունը»…........................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Երբ տողերն իրենք կարող են արդարացնել իրենց …....78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԹՈՓԱԼՅԱՆ. [[Լեզու]]ների «մշտնջենական քարտուղարը» …............85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Աստղերը» ընտրում են մենակությունը …..........................................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Չեմպիոնը երազում է … ժուռնալիստ դառնալ …..........66


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերակառուցման բաղձալի ժամանակը ….............................................................2
*ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Փոքրիկ մի աշխարհ …..........................................................5
*ԷԴՎԱՐԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Տաք քարը …........................................................................7
*ՀԱՅԿ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ. Ժամանակի պահանջով …...................................................12
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Շամշադինյան մի պատմություն …..................................16
*ԱՐԱՄ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Բորբոքվող քուրայի լույսը ….............................................23
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Որ հավե՜տ ապրի աշխարհում …...................................34
*ՎԻԼԵՆ ՉԱԼԱԲՈՎ. Ուսանող, ասպիրանտ, ղեկավար, բայց ….............................39
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայրեր և որդիներ ….........................................................43
*Նախկին դատապարտյալի խոստովանությունը …..............................................62
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................75

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պոռթկում ….......................................................................25
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հաջողության թամբը …..............................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................10
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................32
*[[Աֆանասի Ֆետ|ԱՖԱՆԱՍԻ ՖԵՏ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................46
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Միով բանիվ …..............................................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լապտեր աստվածավառ …...............................................48
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. «Դեպի բառը»՝ հիշողության հուշարձան …........................58
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Հաշվետվություն ….....................................................................71
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Հեռավորությունը որդիների և սարերի միջև …............77
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մի զուլալ ձայն ….............................................................78
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Ինչպես է երգում քաղաքը …..................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Զատիկ ([[Վան Արյան]]ի առաջաբանով) ….................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈԼ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Օգնել ձեռք բերելու հոգու ազատություն …......................55
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Հայֆիլմն» իմ ապագան է …........................................67

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Խաղից դուրս ….....................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Դարձյալ «ապօրինի զավակների» մասին …....................4
*ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. Մենակության դառը հաբերը …........................................15
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Վաղվա օրվա մտահոգությամբ …...................................18
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Ինքը մարդկանց տեսներ, մարդիկ՝ իրեն …........................42
*ՄԱՐԿՈՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայրենիքի զինվորի կտակը (Նորայր  Բաղդասարյանի առաջաբանով) ….......................................................59
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................60
*ԼԻԼԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հավատանք մեր իսկ հավատին ….......................................80
*ՍԱՐԳԻՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ղարիբոն …..........................................................................90
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայ գեղջուկ դյուցազուններ …....................................91
*Սարիղամիշը փոստային բացիկներում …...........................................................94
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հարաբերական դադար ….....................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Ցայգալույսի ծաղիկ …....................................................22
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Քամու հորինած հեքիաթը ….........................................47
*[[Սոմրսեթ Մոյեմ|ՍՈՄՐՍԵԹ ՄՈՅԵՄ]]. Ճպուռն ու մրջյունը …............................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................2
*ԳՈՀԱՐ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................16
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................17
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................38
*ՆԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*[[Նիկոլայե Դաբիժա|ՆԻԿՈԼԱՅԵ ԴԱԲԻԺԱ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Էմիլ Վերհառն|ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ]]. Միով բանիվ …............................................................................56
*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................69
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արձագանք» ….....................................................................................................28
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Սերունդներին բավարարող հրատարակություն ….....53
*ՍԵԴԱ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  Անմոռաց բարեկամություն …............................................71
*ՎԱՂԱՐՇԱԿ ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ. [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] Պետերբուրգում …......................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մխիթար Սեբաստացի|Մխիթար աբբահայրը]] իր «Հայկազյան բառարանի» մասին …............................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Գեղեցիկ արվեստների կենտրոն ….......................................65
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ.  Հելլենականության մեծ բարդի մոտ …...............77
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Նորանալ՝ անցյալի մեջ խորանալով …............................82
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հարցեր, որոնք հրատապ լուծում են պահանջում …..............6
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Լինե՞լ, թե չլինել բարեկիրթ …...........................................22
*Բաց դուռ …...........................................................................................................34
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................46
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՇԵԿՈՅԱՆ. Ի՞նչ է սպիդը …................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աստղիկ …....................................................................8
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]  ............................................................................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարեին էլ մահ չկա ............................................................43
*ՍԵՅՐԱՆ ԲԱԼԱՅԱՆ. Շրջանառություն …..............................................................62
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Լեռների մեջ մի մատուռ ու մի մարագ …..........................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................4
*ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................19
*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ.  Արձակ բանաստեղծություններ …..........................20
*ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................54
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................55
*[[Մուշեղ Իշխան|ՄՈՒՇԵՂ ԻՇԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԴՄԻՏՐԻ ԼԻԽԱՉՈՎ]]. «Ի սկզբանե էր բանն» ….......................................................12
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Լույսի ու անձկության երկրային արմատները …...49
*ՍԵԴԱ ԱՄԻՐՅԱՆ. Իվան Ֆրանկոն և հայ գրականությունը  ….............................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՅՈՀԱՆՆԵՍ ԼԵՓՍԻՈՒՍ. Գերմանիան և Հայաստանը 1914-1918թթ. …................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՀԱՐ ՏՐԴԱՏՅԱՆ.  Չմարենք որոնումների կրակը ….......................................40
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Պահպանենք մեր ժողովրդի պատմության հուշարձանները ….........................................................................68
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հայրենի հողի սերը …........................................................78
*Ու՞մ էր խանգարում Մերիլին Մոնրոն …...............................................................93

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Տունը ապրողն է ջերմացնում ….................................2
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սևագրություն՝ մնացած ողջ կյանքի համար …....................15
*ԳԵՈՐԳԻ ԹԱՆԳԻՅԱՆ. Փակ շրջան …...................................................................17
*ԶՈՀՐԱԲ  ԸՌՔՈՅԱՆ. Ոսկեձեռիկ վարպետները և մենք …...................................18
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................65
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Խիզախ հուսարը ….............................................................67
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ոչնչացնում են մեր աչքի առջև …................................85
*Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................94
*Գեղագիտակ …......................................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Վերավաճառք …..............................................................7
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերադարձ ….................................................................26
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …...................................................31
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Իրական պատմություններ …...........................................78
*ՎԱՀԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................5
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................21
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................30
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................66
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................76
*ՌԵՆԱԼ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Քուչակի մենախոսությունը …..............................................84
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ միջնադարի գրական քննադատական միտքը ….56

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Մի՞թե հավերժ անպտուղ …...........................................48
*Եթե հալվեն բևեռային սառույցները ….................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Երկխոսություն վաղվա ճարտարապետի հետ …...........13
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Արհամարհված և սիրելի ….......................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Թատրոնի նոր դեմքը ….........................................................51
*ԼԻԼԻԹ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սեփական փորձի սահմաններում …...................................60
*ԷԴՎԱՐԴ ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ. Զարմանալի անդեմ ու անանցյալ …...............................71
*ԼԵՎՈՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ցանկություն ունեմ ամեն օր բեմ ելնել …..........................89


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Տուն բերող ճանապարհ …...................................................4
*ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. Մենք սիրում ենք իրար ….................................................8
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................10
*Բաց դուռ …............................................................................................................34
*Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նելլի Շահնազարյան|ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Կանչող նժույգներ ….....................................................12
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …..................................................24
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................7
*[[Յուրի Վորոնով|ՅՈՒՐԻ ՎՈՐՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վարդգես Պետրոսյան]]ի առաջաբանով) …..........................................................18
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................50
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................51
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................52
*[[Աշոտ Խաչատրյան|ԱՇՈՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................55
*ԽԱՉԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................72
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................78
*Հին մեքսիկական պոեզիա …...............................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Տառապանքի և սիրո համադրում …................................83
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ռեպլիկ …...............................................................................88
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մայրենի լեզվի շարահյուսության նոր դասագիրք …..................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Դարձյալ մահվան մասին …...........................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Կուր գետի ձախափնյակի հայկական մշակութային ժառանգությունը …........................................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՐԱՐԱՏ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բավարարել ունկնդրի հոգևոր պահանջմունքները …..............................................................................16
*ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ. Ջերմությամբ ու սիրով առլեցուն …............................21
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Հինը նորի հանդերձանքով ….......................................53
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԴԱՂԼՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …................................56
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Եթե ինձ հնարավորություն ընձեռվեր» …..................58
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մենք և սարի թաղը …........................................................80

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց դուռ …..............................................................................................................9
*ԱՆԴՐԵՅ ԴԵՄԵՆՏԵՎ.  Վերակառուցման բարդ ընթացքը ….................................15
*21 հարց 20 տարի անց ….....................................................................................16
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Մթնոլորտային ահազանգ ….............25
*SOS …...................................................................................................................63
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Քեզ լավ պահի, թե չէ…» …...................................64
*Խաղաղության առաքելությամբ ….......................................................................77
*ԿԼՈԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ. Ավերված երկրի հիշողությունը  …....................................80
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը ...........................…2
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Աննչկան …........................................................................10
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հիշողության դաշտ …...............................................34
*[[Լուիջա Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Երկրագունդը ….....................................................................72
*[[Գրիգոր Վարդանյան|ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]].  Ծննդյան օրը ..............................................................…75

==== ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Գյուղը …..............................................................................22
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................32
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................55
*[[Սայաթ-Նովա]]յի քնարերգության նոր էջեր ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................59
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Ընդվզում …..........................................................................66
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*«Իմ կարծիքը» …...................................................................................................62
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. «Ես աշխատում եմ անընդհատ նորանալ»…......................67
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Ստեղծագործական կողմնորոշմամբ …...........................84
*[[Դոնալդ Սինգլթոն|ԴՈՆԱԼԴ ՍԻՆԳԼԹՈՆ]]. Հանդիպում [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանի]] հետ …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Որ վաղվա մեջ հաստատ լինի մեր քայլքը …..............56
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. «Արարատի» տագնապների ամառը ….................................90


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Տարբեր կենսագրություններ, մի ճակատագիր ….........32
*Բաց դուռ …............................................................................................................41
*ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Բալթիական փորձ …..............................................................48
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Ասպետական հոգիներ …....................................................50
*ՓԻՐՈՒԶԱ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Իսկ կյանքն անցնում է ….........................................73
*ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ.  Կրոնը ափիոն է …..............................................................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Էլբայից այն կողմ …..............................81
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայրենադարձներ, հայրենաթողներ …..........................84
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Եվս մի վերելք Արարատի գագաթը …...............................89

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …............................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մուտքի մոտ երկու անծանոթ էին կանգնած ….........17
*ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ժամանակի մեքենան ….....................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................9
*[[Էդվարդ Միլտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Հիշողության դաշտ …...............................................................39
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*ԱՆԱՀԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................86
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................86
*ԱՎԹԱՆԴԻԼ ՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. «Կառափնարանը» ցավի ճիչ է ….........................................43
*Ս. ԵՐԵՄՅԱՆ. [[Բագրատ Ուլուբաբյան]]ի «Զրուցարանը» …...................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ. «Կա այսօր կոմպոզիտորների մի սերունդ» …..............82
*«Ինքնագործ թատրոնի քննությունը» …..............................................................92
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՆԻԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երբ լրացնում ես մարդու օրը …......................................15
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Ու՞մ կարելի է համարել բարեկիրթ …............................28
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հուշեր …....................................................................35
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Մինչև որ հասնես նախապապերիդ …................................46
*ՀԱԿՈԲ ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ. Հուշեր մեծ եղեռնից ….....................................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …...........................2
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. Իմ սիրուն ձի …......................................................................10
*[[Տանյա Հովհաննիսյան|ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................22
*[[Սմբաթ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...........................................................32
*ՎԱԶԻՐԵ ԱՇՈ. Ի՜նչ լավ երազ էր ….......................................................................60
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …........................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................18
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ծարավ Աղբյուր ….............................................................52
*[[Սիփան Շիրազ|ՍԻՓԱՆ ՇԻՐԱԶ]]. Դանիել Վարուժանին ….............................................................59
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե չարենց|Չարենցի]] «Ասպետական» [[ռապսոդիա]]ն …......................69
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Ընտրանի սփյուռքահայ պատմվածքի …........................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Ծառապաշտությունը և «Ոսկե խնձորի» [[առասպել]]ը …....67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պահպանենք սերունդների համար …...................................................................41
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Քնարական շնչով և հրապարակախոսական կրքոտությամբ …...........................................................57
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Ինքնագործ համույթի հաջողությունը …...................59
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ռուբեն Ադալյան …................................................................77
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ե՛վ դասական, և՛ ժամանակակից ….....................................81
*[[Բրոնիսլավ Խոլոպով|ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ ԽՈԼՈՊՈՎ]]. «Մարդկային գործոնը… մարդ լինելն է» …..................92

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8022</id>
      <timestamp>2012-04-14T19:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="51831">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1987''' բաժինը:

== 1987 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատվի և անպատվության քարե վկայականներ …...........8
*ՏԱՐՈՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մերժել ձևական մոտեցումը …............................................30
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հասունության վկայական ….................................................32
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Հազարագույն ծիածան …................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ԹԱՆԳԻՅԱՆ. Սրճարա՞ն, թե… ….............................................................35
*ԱՆԳԻՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ. Ով է նստում քո կողքին …............................................36
*ՆՎԱՐԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ.  Ի՞նչ զգեստ հագնի արքայադուստրը …..........................36
*ԱՆՆԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Հանդիսանում է ուսանող …...............................................38
*[[Նարինե Դիլբարյան|ՆԱՐԻՆԵ ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ]]. Հեռու են հնագույն լեզուները ….....................................39
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Կապանի ծաղիկ …..............................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Մանրապատումներ …...............................................16
*ԼԵՎՈՆ ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ. Քսանմեկ փողոց ….............................................................18
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Աշնան նման մի սեր …...........................................40
*[[Ուիլյամ Ֆոլկներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼԿՆԵՐ]]. Կարմիր տերևներ …...........................................................46
*ՄՈՎՍԵՍ ՊՉԱՔՉՅԱՆ. «Արևը ոչ ոքի է, շուքը տեր ունի սակայն» …....................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................4
*ԱՐԱՔՍՅԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................40
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Արշիլ Գորկի …............................................................41
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................60
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Բեյրութը չպատասխաներ ….....................................................42
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱԴԴԱՐՅԱՆ]]. Գրական ընդմիջում …......................................................42
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Գրել այն, ինչ պետք է ….......................................................62
*[[Ռեգինա Ղազարյան|ՌԵԳԻՆԱ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Հուշեր [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] մասին …...............................................67
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծի ապրված ժամանակը …............................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. «Էփիմերտե». ի՞նչ [[գիրք]] է դա ….......................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Կոմիտասի թանգարան և թանգարանային լռություն ….................................................................................91
*ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ. Տուն-թանգարանը օգնության կարիք ունի …...............92
*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հումոր և  քնարերգություն …................................................94


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Ակոս դեպի վաղը …................................................................4
*ՆՈՐԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարգարիտն ու փիրուզը մերձավորությունից շահում են …36
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Որ մեր խոփը չառնի քարին ….........................................50
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Գնալը, որ նման է  վերադարձի ….....................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատերազմ գնալուց մի օր առաջ և հետո …..................16
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Մանյա այրք ….................................................................21
*[[Էդվարդ Խաչիկյան|ԷԴՎԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ]]. Սպանություն …...................................................................43
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Հայր Մատթիասը …...................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Շամիրամ ….........................................................................................40
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................52
*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ................................................58
*[[Ռադիարդ Կիպլինգ|ՌԱԴԻԱՐԴ ԿԻՊԼԻՆԳ]]. Եթե ….................................................................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԺԵԼԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ցավի ուժը, տառապանքի էներգիան …....................45
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Եղիշե Չարենց  ….................................................................48
*ՍՈՆԱ ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ. Սերունդներին կտակված կարոտ …...................................60

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊՈՂՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «Յոթնագրյանքի» առեղծվածները …................................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Գորիսյան նորակառույցը …..................................................2
*ՄԱՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երգն իմ հոգուց է բխում …...............................................42
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Վերականգնվող ևս մեկ հուշարձան …..............................73
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երաժշտի դիմանկար …..........................................................78
*Այդ զարմանալի Սալվադոր Դալին …...................................................................82
*ՄԻՇԵԼ ԼԸԳՐԱՆ. «Ես փոխվում եմ՝ չդավաճանելով ինքս ինձ» ….....................93

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Արմատիդ տեր կանգնիր …..........................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Հեղուկ բյուրեղների փայլը ….........................................26
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Արա առաջին քայլը …...............................................................48
*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Ինչու՞ ենք մենք ծարավ մնում աղբյուրի բերանին …......65
*ԱՂԱՎՆԻ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. Ավելի ուշադրություն և պատասխանատվություն ….....69
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Զանգը, որ հնչում է իմ հոգում …....................................71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................2
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Ձնհալ …............................................................................18
*[[Գրիգոր Չալիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ]]. Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձություն …...............................28
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................46
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Ձկնավաճառը …................................................................56
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Միով բանիվ …...............................................................................76
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Աշնան օրեր …........................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ՎԱՌԼԵՆ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Ձոն տարիներին, եղանակներին, օրերին ու ժամերին …8
*ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................23
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ...............................................24
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................64
*ՉԻՆԳԻԶ ԱԼԻՕՂԼԻ. Բանաստեղծություններ …...................................................70
*[[Բերդ Բաբայան|ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................74
*ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ..........................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Հիշողության հառաչանքը և խորհուրդը …......................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ. Շահումյան և Անդրանիկ …........................................39
*ՀԱՅԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մահվան աստղ. գոյությունի ունի՞, արդյոք …...........80
*ԽՈՍՐՈՎ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «Շուշանիկի վկայությունը»…...........................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵԼԱԼՅԱՆ. Ետ բերենք կորցրած ունկնդրին …...........................15
*ԷԴՎԱՐԴ ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ. Ճարտարապետության բարոյական եզրագծերը ….........62
*ԻՆԳՄԱՐ ԲԵՐԳՄԱՆ. Արվեստագետի երազանքները …......................................78
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. «Որոնածս գույների պարն է» ….........................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Քննություն …..........................................................................4
*ՀԱԿՈԲ ԷՄՄԵՐՅԱՆ.  Հայացք դեպի հայրենիք ….................................................29
*ԱՐՄԻՆ Թ. ՎԵԳՆԵՐ. Ճիչն Արարատից …............................................................61
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. «Եթե դժբախտություն է եկել տանդ գլխին, եղբայր…» …70
*ԳՅՈՒԼԱԲ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իսկապես, մինչև ե՞րբ …............................................81
*ԻԳՈՐ ԶԱՔԱՐՅԱՆ, ՌԱՖԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Դարասկզբի Երևանը փոստային բացիկներում …..................................................................................83
*ՀՈՎՀ. ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Ի՞նչ արժե հացի մեկ գրամը …......................................90
*ԳԵՂԱՄ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Երկու նոր ջրամբար …......................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Ճակատամարտը …......................................................10
*[[Ֆեոդոր Աբրամով|ՖԵՈԴՈՐ ԱԲՐԱՄՈՎ]]. Մի անգամ աշնանը ….........................................................24
*ՎՐԵԺ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................32
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Հայը և հայը ….....................................................................35
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Առափնյաներ ….........................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Ես իմ անուշ Հայաստանի ….......................................................3
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................8
*[[Կարո Մելիքսեթյան|ԿԱՐՈ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ]]. Շավարշ …........................................................................30
*Չարենցյան մասունքներ ([[Անահիտ Չարենց]]ի առաջաբանով) ….........................39
*ՌՈՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................64
*ՍՊԱՆԴԱՐ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................68
*ՄԱՐԻՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................69
*ԼԵՎՈՆ ՊԱՐԹԵՎ. Բանաստեղծություններ ….......................................................83
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. «Թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի» …..........40
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Որոշյալ խոսք ….............................................................44
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Մեծ եկվորը …..........................................................................46
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Նշանը ….............................................................................47
*Դեպի լյառն Մասիս …............................................................................................48
*[[Անահիտ Չարենց|ԱՆԱՀԻՏ ՉԱՐԵՆՑ]]. [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինը]] Չարենցի բանաստեղծական մտորումներում …53
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ. Չարենցի «Կարմիր տունը»…........................................58
*ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Երբ տողերն իրենք կարող են արդարացնել իրենց …....78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԹՈՓԱԼՅԱՆ. [[Լեզու]]ների «մշտնջենական քարտուղարը» …............85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Աստղերը» ընտրում են մենակությունը …..........................................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Չեմպիոնը երազում է … ժուռնալիստ դառնալ …..........66


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Վերակառուցման բաղձալի ժամանակը ….............................................................2
*ԱՇՈՏ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Փոքրիկ մի աշխարհ …..........................................................5
*ԷԴՎԱՐԴ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Տաք քարը …........................................................................7
*ՀԱՅԿ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ. Ժամանակի պահանջով …...................................................12
*ՀՈՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Շամշադինյան մի պատմություն …..................................16
*ԱՐԱՄ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Բորբոքվող քուրայի լույսը ….............................................23
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Որ հավե՜տ ապրի աշխարհում …...................................34
*ՎԻԼԵՆ ՉԱԼԱԲՈՎ. Ուսանող, ասպիրանտ, ղեկավար, բայց ….............................39
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայրեր և որդիներ ….........................................................43
*Նախկին դատապարտյալի խոստովանությունը …..............................................62
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................75

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*ԱՎԵՏԻՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պոռթկում ….......................................................................25
*ԳԵՎՈՐԳ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հաջողության թամբը …..............................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................10
*ՎԻԿՏՈՐ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................11
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................32
*[[Աֆանասի Ֆետ|ԱՖԱՆԱՍԻ ՖԵՏ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................46
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Միով բանիվ …..............................................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Լապտեր աստվածավառ …...............................................48
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. «Դեպի բառը»՝ հիշողության հուշարձան …........................58
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Հաշվետվություն ….....................................................................71
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Հեռավորությունը որդիների և սարերի միջև …............77
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մի զուլալ ձայն ….............................................................78
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Ինչպես է երգում քաղաքը …..................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Զատիկ ([[Վան Արյան]]ի առաջաբանով) ….................................87

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈԼ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Օգնել ձեռք բերելու հոգու ազատություն …......................55
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Հայֆիլմն» իմ ապագան է …........................................67

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Խաղից դուրս ….....................................................................91


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Դարձյալ «ապօրինի զավակների» մասին …....................4
*ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. Մենակության դառը հաբերը …........................................15
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Վաղվա օրվա մտահոգությամբ …...................................18
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Ինքը մարդկանց տեսներ, մարդիկ՝ իրեն …........................42
*ՄԱՐԿՈՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայրենիքի զինվորի կտակը (Նորայր  Բաղդասարյանի առաջաբանով) ….......................................................59
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................60
*ԼԻԼԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հավատանք մեր իսկ հավատին ….......................................80
*ՍԱՐԳԻՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ղարիբոն …..........................................................................90
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Հայ գեղջուկ դյուցազուններ …....................................91
*Սարիղամիշը փոստային բացիկներում …...........................................................94
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ….......................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հարաբերական դադար ….....................................10
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Ցայգալույսի ծաղիկ …....................................................22
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Քամու հորինած հեքիաթը ….........................................47
*[[Սոմրսեթ Մոյեմ|ՍՈՄՐՍԵԹ ՄՈՅԵՄ]]. Ճպուռն ու մրջյունը …............................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................2
*ԳՈՀԱՐ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................16
*ՄԿՐՏԻՉ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................17
*ՆՈՐԱՅՐ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................38
*ՆԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................40
*[[Նիկոլայե Դաբիժա|ՆԻԿՈԼԱՅԵ ԴԱԲԻԺԱ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Էմիլ Վերհառն|ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ]]. Միով բանիվ …............................................................................56
*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................69
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Արձագանք» ….....................................................................................................28
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Սերունդներին բավարարող հրատարակություն ….....53
*ՍԵԴԱ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  Անմոռաց բարեկամություն …............................................71
*ՎԱՂԱՐՇԱԿ ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ. [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] Պետերբուրգում …......................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մխիթար Սեբաստացի|Մխիթար աբբահայրը]] իր «Հայկազյան բառարանի» մասին …............................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Գեղեցիկ արվեստների կենտրոն ….......................................65
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ.  Հելլենականության մեծ բարդի մոտ …...............77
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Նորանալ՝ անցյալի մեջ խորանալով …............................82
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԻԿ ԻԳԻԹՅԱՆ. Հարցեր, որոնք հրատապ լուծում են պահանջում …..............6
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Լինե՞լ, թե չլինել բարեկիրթ …...........................................22
*Բաց դուռ …...........................................................................................................34
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մթնոլորտային ահազանգ …...............................................46
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՇԵԿՈՅԱՆ. Ի՞նչ է սպիդը …................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Աստղիկ …....................................................................8
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]  ............................................................................................26
*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մարեին էլ մահ չկա ............................................................43
*ՍԵՅՐԱՆ ԲԱԼԱՅԱՆ. Շրջանառություն …..............................................................62
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Լեռների մեջ մի մատուռ ու մի մարագ …..........................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................4
*ԱՄԱԼՅԱ ԿԱՐՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................19
*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ.  Արձակ բանաստեղծություններ …..........................20
*ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................54
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................55
*[[Մուշեղ Իշխան|ՄՈՒՇԵՂ ԻՇԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................77
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԴՄԻՏՐԻ ԼԻԽԱՉՈՎ]]. «Ի սկզբանե էր բանն» ….......................................................12
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Լույսի ու անձկության երկրային արմատները …...49
*ՍԵԴԱ ԱՄԻՐՅԱՆ. Իվան Ֆրանկոն և հայ գրականությունը  ….............................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

ՅՈՀԱՆՆԵՍ ԼԵՓՍԻՈՒՍ. Գերմանիան և Հայաստանը 1914-1918թթ. …................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՀԱՐ ՏՐԴԱՏՅԱՆ.  Չմարենք որոնումների կրակը ….......................................40
*ԳԵՐԱՍԻՄ ՄԱՐԻԿՅԱՆ. Պահպանենք մեր ժողովրդի պատմության հուշարձանները ….........................................................................68
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Հայրենի հողի սերը …........................................................78
*Ու՞մ էր խանգարում Մերիլին Մոնրոն …...............................................................93

*Հումոր …................................................................................................................95


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Տունը ապրողն է ջերմացնում ….................................2
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Սևագրություն՝ մնացած ողջ կյանքի համար …....................15
*ԳԵՈՐԳԻ ԹԱՆԳԻՅԱՆ. Փակ շրջան …...................................................................17
*ԶՈՀՐԱԲ  ԸՌՔՈՅԱՆ. Ոսկեձեռիկ վարպետները և մենք …...................................18
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................65
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Խիզախ հուսարը ….............................................................67
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ոչնչացնում են մեր աչքի առջև …................................85
*Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................94
*Գեղագիտակ …......................................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Վերավաճառք …..............................................................7
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերադարձ ….................................................................26
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …...................................................31
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Իրական պատմություններ …...........................................78
*ՎԱՀԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................5
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................21
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................30
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................58
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................66
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................76
*ՌԵՆԱԼ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Քուչակի մենախոսությունը …..............................................84
*[[Եղիա Տեմիրճիպաշյան|ԵՂԻԱ ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Հայ միջնադարի գրական քննադատական միտքը ….56

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Մի՞թե հավերժ անպտուղ …...........................................48
*Եթե հալվեն բևեռային սառույցները ….................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Երկխոսություն վաղվա ճարտարապետի հետ …...........13
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Արհամարհված և սիրելի ….......................................19
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Թատրոնի նոր դեմքը ….........................................................51
*ԼԻԼԻԹ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Սեփական փորձի սահմաններում …...................................60
*ԷԴՎԱՐԴ ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ. Զարմանալի անդեմ ու անանցյալ …...............................71
*ԼԵՎՈՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Ցանկություն ունեմ ամեն օր բեմ ելնել …..........................89


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Տուն բերող ճանապարհ …...................................................4
*ԱՀԱՐՈՆ ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ. Մենք սիրում ենք իրար ….................................................8
*Արձագանքում են մեր տպագրածին ….................................................................10
*Բաց դուռ …............................................................................................................34
*Հայ մամուլը 100 տարի առաջ …..........................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նելլի Շահնազարյան|ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Կանչող նժույգներ ….....................................................12
*[[Վահե Քաչա|ՎԱՀԵ ՔԱՉԱ]]. Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ …..................................................24
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԱՆ ՍԵՎԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................7
*[[Յուրի Վորոնով|ՅՈՒՐԻ ՎՈՐՈՆՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ([[Վարդգես Պետրոսյան]]ի առաջաբանով) …..........................................................18
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................50
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................51
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................52
*[[Աշոտ Խաչատրյան|ԱՇՈՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................55
*ԽԱՉԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................72
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................73
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................78
*Հին մեքսիկական պոեզիա …...............................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Տառապանքի և սիրո համադրում …................................83
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ռեպլիկ …...............................................................................88
*ՀԵՆՐԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մայրենի լեզվի շարահյուսության նոր դասագիրք …..................................................................................................92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Դարձյալ մահվան մասին …...........................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Կուր գետի ձախափնյակի հայկական մշակութային ժառանգությունը …........................................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՐԱՐԱՏ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Բավարարել ունկնդրի հոգևոր պահանջմունքները …..............................................................................16
*ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ. Ջերմությամբ ու սիրով առլեցուն …............................21
*ՀԱՍՄԻԿ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Հինը նորի հանդերձանքով ….......................................53
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԴԱՂԼՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …................................56
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Եթե ինձ հնարավորություն ընձեռվեր» …..................58
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մենք և սարի թաղը …........................................................80

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց դուռ …..............................................................................................................9
*ԱՆԴՐԵՅ ԴԵՄԵՆՏԵՎ.  Վերակառուցման բարդ ընթացքը ….................................15
*21 հարց 20 տարի անց ….....................................................................................16
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ.  Մթնոլորտային ահազանգ ….............25
*SOS …...................................................................................................................63
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Քեզ լավ պահի, թե չէ…» …...................................64
*Խաղաղության առաքելությամբ ….......................................................................77
*ԿԼՈԴ ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ. Ավերված երկրի հիշողությունը  …....................................80
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ ..........................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը ...........................…2
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Աննչկան …........................................................................10
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Հիշողության դաշտ …...............................................34
*[[Լուիջա Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Երկրագունդը ….....................................................................72
*[[Գրիգոր Վարդանյան|ԳՐԻԳՈՐ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]].  Ծննդյան օրը ..............................................................…75

==== ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Գյուղը …..............................................................................22
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................32
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................55
*[[Սայաթ-Նովա]]յի քնարերգության նոր էջեր ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................59
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Ընդվզում …..........................................................................66
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*«Իմ կարծիքը» …...................................................................................................62
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. «Ես աշխատում եմ անընդհատ նորանալ»…......................67
*[[Սարգիս Փանոսյան|ՍԱՐԳԻՍ ՓԱՆՈՍՅԱՆ]]. Ստեղծագործական կողմնորոշմամբ …...........................84
*[[Դոնալդ Սինգլթոն|ԴՈՆԱԼԴ ՍԻՆԳԼԹՈՆ]]. Հանդիպում [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանի]] հետ …..........................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Որ վաղվա մեջ հաստատ լինի մեր քայլքը …..............56
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. «Արարատի» տագնապների ամառը ….................................90


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՎԱՅԱՆ. Տարբեր կենսագրություններ, մի ճակատագիր ….........32
*Բաց դուռ …............................................................................................................41
*ՄԱՐԿ ԳՐԻԳՈՐԵՎ. Բալթիական փորձ …..............................................................48
*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. Ասպետական հոգիներ …....................................................50
*ՓԻՐՈՒԶԱ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Իսկ կյանքն անցնում է ….........................................73
*ԼԵՎՈՆ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ.  Կրոնը ափիոն է …..............................................................76
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հանդիպում Էլբայից այն կողմ …..............................81
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայրենադարձներ, հայրենաթողներ …..........................84
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Եվս մի վերելք Արարատի գագաթը …...............................89

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …............................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մուտքի մոտ երկու անծանոթ էին կանգնած ….........17
*ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ժամանակի մեքենան ….....................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................9
*[[Էդվարդ Միլտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................36
*[[Սամվել Կոսյան|ՍԱՄՎԵԼ ԿՈՍՅԱՆ]]. Հիշողության դաշտ …...............................................................39
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................72
*ԱՆԱՀԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................86
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................86
*ԱՎԹԱՆԴԻԼ ՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. «Կառափնարանը» ցավի ճիչ է ….........................................43
*Ս. ԵՐԵՄՅԱՆ. [[Բագրատ Ուլուբաբյան]]ի «Զրուցարանը» …...................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ. «Կա այսօր կոմպոզիտորների մի սերունդ» …..............82
*«Ինքնագործ թատրոնի քննությունը» …..............................................................92
*«Գարունի» ցուցասրահում …...............................................................................96


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԱՆԻԵԼ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Երբ լրացնում ես մարդու օրը …......................................15
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Ու՞մ կարելի է համարել բարեկիրթ …............................28
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հուշեր …....................................................................35
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Մինչև որ հասնես նախապապերիդ …................................46
*ՀԱԿՈԲ ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ. Հուշեր մեծ եղեռնից ….....................................................62

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱՅԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Զինվորը, զորավարը, դիվանագետը …...........................2
*[[Լիզա Ճաղարյան|ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ]]. Իմ սիրուն ձի …......................................................................10
*[[Տանյա Հովհաննիսյան|ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......................................................22
*[[Սմբաթ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...........................................................32
*ՎԱԶԻՐԵ ԱՇՈ. Ի՜նչ լավ երազ էր ….......................................................................60
*[[Պատվական Ղուկասյան|ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …........................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................18
*[[Ռոմիկ Սարդարյան|ՌՈՄԻԿ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................31
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ծարավ Աղբյուր ….............................................................52
*[[Սիփան Շիրազ|ՍԻՓԱՆ ՇԻՐԱԶ]]. Դանիել Վարուժանին ….............................................................59
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................80
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] «Ասպետական» [[ռապսոդիա]]ն …......................69
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Ընտրանի սփյուռքահայ պատմվածքի …........................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Ծառապաշտությունը և «Ոսկե խնձորի» [[առասպել]]ը …....67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Պահպանենք սերունդների համար …...................................................................41
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Քնարական շնչով և հրապարակախոսական կրքոտությամբ …...........................................................57
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Ինքնագործ համույթի հաջողությունը …...................59
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ռուբեն Ադալյան …................................................................77
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ե՛վ դասական, և՛ ժամանակակից ….....................................81
*[[Բրոնիսլավ Խոլոպով|ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ ԽՈԼՈՊՈՎ]]. «Մարդկային գործոնը… մարդ լինելն է» …..................92

[[Կատեգորիա:1987]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1988</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6335</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14155</id>
      <timestamp>2013-03-19T16:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 6]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):  [[Կատեգորիա:1988]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="170">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):

[[Կատեգորիա:1988]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16221</id>
      <timestamp>2013-08-08T18:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="289">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):
* [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):

[[Կատեգորիա:1988]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17673</id>
      <timestamp>2013-10-24T05:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="430">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Բենիամին Նուրիկյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1894]]):
* [[Ապրիլի 16]] - [[Հրանտ Հրահան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Պյոտր Կրուչենյուկ]], մոլդավացի բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):

[[Կատեգորիա:1988]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1988 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3801</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8123</id>
      <timestamp>2012-04-23T03:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="45402">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1988''' բաժինը:

== 1988 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Սխալվելու իրավունք ….................................................2
*ԱՌՆՈԼԴ ՀԱՄԵԼԵՆ, ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԲՐՈՆ. Վերականգնված հիշողություն …..........10
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Այդ հազարանուն մասնագիտությունները ….................34
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի գործ …....................................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ներեցեք, բայց չեմ կարող պատասխանել ձեր նամակին …52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................20
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Դեպի պրոլետգրականության հեգեմոնիան ….............................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱԼԴ. Մերկետե լեռան քամին ….........................................................58
*[[Ուիլյամ Բլեյք|ՈՒԻԼՅԱՄ ԲԼԵՅՔ]]. Դժոխքի առածները …..............................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գրպանի բառեր …............................................................70
*[[Անդրե Ժիդ|ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ]]. Անառակ  որդու վերադարձը ….......................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................6
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ես ամաչում եմ նայել երկնքին …...............................47
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................51
*ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*ՀԱՅԿ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................93
*ՎԱՂԻՆԱԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴՄԻՏՐ ԴԵԼՅԱՆ. Տիեզերական մտածողություն …..............................................55
*Հայոց պատմությունը [[ճապոներեն]] …...................................................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հնագույն կրոնների բնօրրանը …...............................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …..........................................................32
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԵՍՉՅԱՆ. Ինչու չեմ երգում …..........................................................54
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նկարների մեջ ապրելու փորձ …..........................................85
*Խայտաբղետ փաստեր …..........................................................................56, 81, 83

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Յուրի Վարդանյանի վերադարձը ….....................................68

*Գեղադիտակ …......................................................................................................85


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Վահագնի ծննդյան, քամու և փոքրիկ Մկրտչի մասին …...2
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …......................................17
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Ու՞ր են երեխայի ծնողները …...................................22
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................10
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Ամառ …..................................................................................34
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................46
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Սուրբ Սոֆիկ …..................................................................58
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Այս ինչ եմ դառել …...................................................64
*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Աչքերը ….........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................7
*[[Լևոն Չանդոյան|ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................28
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................44
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Ծովային գերեզմանոցը ….............................................................55
*ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ. Մերձեցում [[Պարույր Սևակ]]ին ….....................................................62
*[[Մարիա Տիտարևա|ՄԱՐԻԱ ՏԻՏԱՐԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................62
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ ….............................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Մեծ գործի սկիզբը …....................................................66
*Կարդացեք այս գիրքը ….......................................................................................68
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Ավանդույթ և արդիականություն …..........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................40
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հայերենի և վեդայական սանսկրիտի հնարավոր նորահայտ կապեր …..........................................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Հարություն …....................................................................24
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Երաժշտական էջ …...........................................................32
*ՄԵՐԻ ՖՈՐՋԻՈՆ. Գլենդեյլցի նկարիչը …..............................................................84
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Կամո Թումասյան) …..............................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Լռության սղագրություն – 1 …............................................22
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ինքնակենսագրություն …..................................................26
*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Փոխճանաչման առաքելությամբ …..........................................42
*ՇՈՂԵՐ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մաքսատուն. հայացք ներսից …...................................52
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................64
*ՌՈՒԶԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «[[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] անհատ է, իսկ երեխաները շատ են» …...77
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ.  Հայացք դեպի սեփական արմատները …...........................78
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Վերակառուցումը՝ արտագաղթը  կանխելու հիմնական գործոն ….............................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անատոլի Ռիբակով|ԱՆԱՏՈԼԻ ՌԻԲԱԿՈՎ]]. Արբատի զավակները ….....................................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................44
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դեյր-զոր …...................................................................6
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...................................................11
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................20
*ՄԵԼՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................30
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Աշուն …..............................................................................................63
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................74
*[[Լիլիթ|ԼԻԼԻԹ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …...........85
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը՝ չվերականգնվող հարստություն …...................2
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերն Արարատ լեռան ստորոտում …...........................66
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*«Հիսուս-Բիթլզ» (դարի մրցամարտը) …...............................................................31
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Շատ տարիներ անց ….....................................................55
*Պլակատի քասելյան դպրոցը …...........................................................................86
*«Գարունի» ցուցասրահում (Գոհար Սանոյան) …................................................96




N4
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կաթիլը ծով դարձրու ….............2
Հայրենիք-Սփյուռք. հոգսեր, խնդիրներ …..............................................................8
ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Ամենամեծ սխալը …..........................................................13
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Երթ ի փառս …..................................................................16
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................31
ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍՈՆ.  Պատկերներ տառապանքի երկրից …................................44
□Այո, ես հայրենասեր եմ□ ….................................................................................57
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................82
Բաց դուռ …...........................................................................................................88

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Վերջին հյուրը …............................................................................38
ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ.  Պատմվածքներ …........................................................64


ՊՈԵԶԻԱ

ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մեղանչում …..........................................................................11
ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................27
ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27
ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................34
ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................51
ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................72
ԹԱԹՈՒԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. Երկու անտիպ ….......................................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ողբերգական Պոյաճյանը …......................................52
ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …74
ՎԱՉԱԳԱՆ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Վերադարձի պրոբլեմը 
այսօրվա պատմավիպասանության մեջ …...........................................................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ՕՀԱՆՅԱՆ, ԱՆՆԱ ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Լքված հուշարձաններ ….....................62
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ.  Բացեիբաց, հիմնավորված, հավաստի ….....................85

ԱՐՎԵՍՏ

ԵՂԻՇԵ ԱԴԱՄՅԱՆ.  Վերանայենք երաժշտական ուսուցումը …...........................15
ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Շարունակվող մի դիմանկար …....................................28
ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …............................................................32
ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անկարողությու՞ն, թե նորարարություն …............................36
Հարցազրույց Վանեսա Ռեդգրեյվի հետ …...........................................................68
Գարնանային երիտասարդական ցուցահանդես …..............................................95

ՍՊՈՐՏ

ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Կարճ մենախոսություն երկար թռիչքից առաջ ….....60



N5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բաց դուռ …......................................................................................................22, 54
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................34
+ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 1 …...........................................90

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Կրակ …........................................................................................2
ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  Վիրավոր սրտի ձայնը ….......................................................24
ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ …..................................................................73
ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ.  Հեռավոր աստղի փայլը մութ ջրհորում …..................76
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ.  Մեր ծիծաղը ….......................................................................80

ՊՈԵԶԻԱ

ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
 ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................36
ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................40
ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................51
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................72
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................74
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …..43

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մտածողությունը խարույկի վրա …..............................15
ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Ստալին. Պաշտամունքի և 
ստրկամտության հոգեբանությունը …..................................................................56

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՆԱՀԻՏ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …...................................14
Երաժշտական էջ …...............................................................................................31
ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ մայրաքաղաքի վերջին գրչապետը ….....................38
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Փարիզյան էսքիզներ …..............................................65
Ավանդական ցուցահանդես …..............................................................................95


N6
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Փայլոն …..............................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հավերժության ակնթարթները ….......................................28
ԳՐԻԳՈՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Եվ հողը խորթացավ տիրոջից …........................................34
ՎՐԲԱՆ  ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Լաստով մինչև Արարատ ....................................................58
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 2 …...........................................64
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................74
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Եվ մերձավորին սիրելով ինչպես մեզ …......................78
ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ.  Ես լսեցի իմ ազգի ճիչը ….......................................................86

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Կրակ …......................................................................................6
ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................24
ԳՈՒՐԳԵՆ  ԽԱՆՋՅԱՆ.  Ուսապարկ …....................................................................47
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմվածքներ …......................................................54

ՊՈԵԶԻԱ

ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................5
ԱԻԴԱ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ. Ծանրացող երակ ….............................................................52
ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................76
ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................84
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................88
ՄԱՐԻԵՏԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................95

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Սարոյանն անվերջ է ….......................................................38
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Քաղաքացիական շնչով …................................................89

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Սելավների վտանգը վերացված չէ …...........................30
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.   որենացու Ազատն տեղանվան և  սեպագրական 
Ազա երկրանվան նույնությունը …........................................................................71
Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Երեք հուշարձան Թարթառ գետի հովտում …72

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բաղրամյանի քաղաքաշինության հիմնահարցերը …..20
Երաժշտական էջ …...............................................................................................32
ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ.  Արտավազդ Փելեշյան …...................................................92
□Գարունի□ ցուցասրահում (Եվգենի Օհանով, Սուրեն Պետրոսյան) …...............96


N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեռնակերտը աղբյուր է, որ չպետք է ցամաքի …..................2
Բաց դուռ …...........................................................................................................34
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................36
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր …..............................................................46
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Վիլյամ Սարոյանի հետմահու վերադարձը …....................53
ՊԱՎԵԼ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ.  Նամակ խմբագրությանը …...............................................72

ԱՐՁԱԿ

ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ. Մեթերհեմ բանտի կալանավորը …..........................................18
ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ.  Կեռխաչեր վրաններին ….............................................62
ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մենք …....................................................................76
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մերժվածը ….............................................................78

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՄՎԵԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................5
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................…6
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................33
ՀԱՅԿԱԶ  ՆԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԼԱԿ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................51
ՌՈՒԲԵՆ ԴԱՐԻՈ. Բանաստեղծություններ ….........................................................60
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................71
ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՐԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................77
ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ. Հրեշտակը ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …..................................................9
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ.  Հուշե՞ր, թե զրպարտություն …...................................12
ԱՍԼԱՆ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Սայաթ-Նովայի ծննդյան հարցի շուրջ …..............................56
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Երկու աշխարհների ճամփաբաժանում ….............80
ՍԱՀԱԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ.  Բանաստեղծի վերելքի աստիճաններից մեկը …...............86
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Եվս մի քար ազգային շինվածքի վերաբերյալ …........90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արդյո՞ք գոյություն ունեցել են □քրիստոնեացած□ թուրքեր ….42

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՀՐԱՄ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …....................................38
ԳԵՎՈՐԳ  ՐԼՈՊՅԱՆ.  Սփյուռքահայ նկարչության երախտավորը …..................68
ԳՈՀԱՐ ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ. Ինքնահաստատման ուղիներում …................................84
ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Իր կարեցածով հայացնել Ֆրեզնոն …..............................92
□Գարունի□ ցուցասրահում (Հենրիկ  աչատրյան) …...........................................95


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Նահատակի փշեպսակը …................................................34
ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ. Այսպես կոչված նացիոնալիզմի մասին …..........................41
ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մի հին ստախոս փաստաթղթի մասին …..........................56
ԱՇՈՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արձագանք ….......................................................................59
ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Սրտառուչ հանդիպումներ …..............................................70
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................79
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................82

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...................................................5
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................10

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................2
ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................20
ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................77

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Բանասիրական ուղղումներ …...........................................64
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Ծանր լույսը□ կամ թե ինչպես է ծանրանում լույսը …90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Կայու՞ն է, արդյոք, ձեր ընտանիքը ….............................39
ԶԱՎԵՆ ՄՍՐԼՅԱՆ.  Նացիստական ազգայնամոլները և հայերը …......................48

ԱՐՎԵՍՏ

ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. □Այո, բացառիկ  ժամանակ է Հայաստանի համար□ …..........52
ՎԻՈԼԵՏԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բաց նամակ իմ հանդիսատեսին …...............................60
ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ.  Բանաստեղծները վերադառնում են ճիշտ ժամանակին …..62

ՍՊՈՐՏ

ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Այսպես են ծնվում աստղերը …............................................93

Հումոր …................................................................................................................94




N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Գյուղն աստղերի տակ …..............................................................2
 մբագրության արխիվից …...................................................................................14
ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...................................................34
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ.  Չգրված վեպեր ….............................................................45
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք  …...........................................................50
Հարցազրույց՝ մտահոգությամբ …........................................................................64
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................73
ՆԱԶԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Կորած մանկության հետքերով …........................................92

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ.  Ավարի մեր բաժինը …........................................................5
ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.  Մանրապատումներ ….............................................................13
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …...................................................................21

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................10
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................40
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Բակունցի երկու նորահայտ մանրապատումները ….12
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.  Հովհաննես Շիրազ ….........................................................74
ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ.  □Երգ-երգոցը□ և Պ. Սևակի համանուն պոեմը ….........88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ.  Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացին …....................19
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Զրույց խոսելու, գրելու և կրթվելու մասին  …................56
ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Վերականգնել հայերենի նախնադարյան տարրերը …...........85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Փառքը մնում է նույնը …...................................................36
ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ.  Հավատ ճառագելով …...............................................38
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Սեփական ներաշխարհի միջով ….................................44
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ինչու՞ էր տխուր Պարոնյանը …...............................54
ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Միխայիլ Զլատկովսկի …......................................................68
ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Մարիոնետների թատրոն …..........................................94
□Գարունի□ ցուցասրահում (Ղազարոս Պապյան) …............................................96



N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Վստահությու՞ն, թե խնամակալություն …..........................2
Եվս մի… □Հայկական ձայն□ …..............................................................................5
□Հայաստանը միակ կռվանն է ամենայն հայության□ …........................................6
Բաց դուռ …............................................................................................................22

ԱՐՁԱԿ

ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆ. Ընկ. Բ. Փանջունի …................................................................14
ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ.  Եկվորներ …...................................................................33
ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Երիքովի պարիսպների վրա …...........................................64
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Հոգեվարք …....................................................................79
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ. Սատարսա …......................................................................88
ՊՈԵԶԻԱ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԱՐԹՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................14
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................50
ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Հոգու խռովք և ինքնայրում ….........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուրոկրատիա. Ընդդեմ և հանուն դեմոկրատիայի …...........................................8
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …...........................24

ԱՐՎԵՍՏ

Տագնապներ և հույսեր …......................................................................................31
ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ.  Մենախոսություն …..............................................................58
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մայլս Դևիս. □Իմ հոգին լի է ռիթմերով□ ….....................62
□Գարունի□ ցուցասրահում (Էդուարդ Էնֆիաջյան) …..........................................96


N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻՄ ԲԱԿՇԻ.  □Իմ գլխավոր սերը Հայաստանն է□ ….............................................9
ՍԻՐԱՆՈՒՇ ՈՐԲԵՐՅԱՆ. □Էստի համեցեք□ …........................................................22
ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ.  Ֆիզիկական կուլտուրան նախասիրություն չէ …...62
Դիանցիների նամակը և պատասխանը …............................................................68
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ռուսական կայսրության… □Սպիտակ ագռավը□ …............80

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................14
ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անառակ որդու վերադարձը ….............................................26
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Ոտնահախը …..........................................................48
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................54
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փոթերը …................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ

ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................6
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................24
ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................25
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................50
ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................58
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. □Ռոզի կաֆեի□ զավակները …......................................77
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Թարգմանչաց ապրող ավանդներով ….........................44
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Համո Սահյանի ճանապարհի ասքը …...........................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՆԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և պատմական է, և հայկական …..........53
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՆԱՄԻՐՅԱՆ.  Էկոլոգիան և կոռոզիան ….............................................71
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …..........................85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Էրիկ Քլապտոն. Ռոք արքա …............................................42
ՆՈՒՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Դերը հասկանալու անկյունաքարը□ ….................................60
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայնալ …............................60
□Գարունի□ ցուցասրահում (Աշոտ-Աշոտ) ….........................................................95



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Ընտանեկան լուսանկար՝  առանց շրջանակի …....................2
ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ.  Տպավորություններ և ապրումներ …....................6
ՎԻՏԱԼԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ.  Ռազմաբժշկական ծառայության 
առաջին հայ գեներալը ….....................................................................................14
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏՅԱՆ.  Մեր աղետյալ հարազատներուն …...............................26
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Լենինական - □Ամեն ինչ տակնուվրա□ …....................47
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................67
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Վասն արդարության …....................................................76

ԱՐՁԱԿ

 ԱՐԹՈՒՐ ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ.  Վերադարձ …....................................................................8
ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Համալրում …...................................................................18
ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Օրն սկսվում է քեզանով …................................................28
ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մի նեղուց էր բաժանում …...............................................52
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Երբ գիշեր է տրվում մահվանից առաջ ….....................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................22
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................68
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Աստղածաղիկ ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ.  Լեռան անմնացորդ աղոթքը ….......................................20

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԻՑ ՀԻՆՑԵ.  Շամպոլյոն – կյանքն ու գործը ….................................................44
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.  Նորից հայոց գրերի մասին …............................................50
ՍԻՐԱՔ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Ոչ միայն քերականությամբ ….................................89

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երիտասարդության անունից ….........................................23
ՏԱԹԵՎԻԿ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. □Սիրում եմ ինտելեկտուալ թատրոնը□ …....................88

1988թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …............................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8124</id>
      <timestamp>2012-04-24T05:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="45766">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1988''' բաժինը:

== 1988 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Սխալվելու իրավունք ….................................................2
*ԱՌՆՈԼԴ ՀԱՄԵԼԵՆ, ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԲՐՈՆ. Վերականգնված հիշողություն …..........10
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Այդ հազարանուն մասնագիտությունները ….................34
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի գործ …....................................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ներեցեք, բայց չեմ կարող պատասխանել ձեր նամակին …52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................20
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Դեպի պրոլետգրականության հեգեմոնիան ….............................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱԼԴ. Մերկետե լեռան քամին ….........................................................58
*[[Ուիլյամ Բլեյք|ՈՒԻԼՅԱՄ ԲԼԵՅՔ]]. Դժոխքի առածները …..............................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գրպանի բառեր …............................................................70
*[[Անդրե Ժիդ|ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ]]. Անառակ  որդու վերադարձը ….......................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................6
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ես ամաչում եմ նայել երկնքին …...............................47
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................51
*ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*ՀԱՅԿ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................93
*ՎԱՂԻՆԱԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴՄԻՏՐ ԴԵԼՅԱՆ. Տիեզերական մտածողություն …..............................................55
*Հայոց պատմությունը [[ճապոներեն]] …...................................................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հնագույն կրոնների բնօրրանը …...............................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …..........................................................32
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԵՍՉՅԱՆ. Ինչու չեմ երգում …..........................................................54
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նկարների մեջ ապրելու փորձ …..........................................85
*Խայտաբղետ փաստեր …..........................................................................56, 81, 83

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Յուրի Վարդանյանի վերադարձը ….....................................68

*Գեղադիտակ …......................................................................................................85


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Վահագնի ծննդյան, քամու և փոքրիկ Մկրտչի մասին …...2
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …......................................17
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Ու՞ր են երեխայի ծնողները …...................................22
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................10
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Ամառ …..................................................................................34
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................46
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Սուրբ Սոֆիկ …..................................................................58
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Այս ինչ եմ դառել …...................................................64
*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Աչքերը ….........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................7
*[[Լևոն Չանդոյան|ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................28
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................44
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Ծովային գերեզմանոցը ….............................................................55
*ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ. Մերձեցում [[Պարույր Սևակ]]ին ….....................................................62
*[[Մարիա Տիտարևա|ՄԱՐԻԱ ՏԻՏԱՐԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................62
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ ….............................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Մեծ գործի սկիզբը …....................................................66
*Կարդացեք այս գիրքը ….......................................................................................68
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Ավանդույթ և արդիականություն …..........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................40
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հայերենի և վեդայական սանսկրիտի հնարավոր նորահայտ կապեր …..........................................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Հարություն …....................................................................24
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Երաժշտական էջ …...........................................................32
*ՄԵՐԻ ՖՈՐՋԻՈՆ. Գլենդեյլցի նկարիչը …..............................................................84
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Կամո Թումասյան) …..............................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Լռության սղագրություն – 1 …............................................22
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ինքնակենսագրություն …..................................................26
*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Փոխճանաչման առաքելությամբ …..........................................42
*ՇՈՂԵՐ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մաքսատուն. հայացք ներսից …...................................52
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................64
*ՌՈՒԶԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «[[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] անհատ է, իսկ երեխաները շատ են» …...77
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ.  Հայացք դեպի սեփական արմատները …...........................78
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Վերակառուցումը՝ արտագաղթը  կանխելու հիմնական գործոն ….............................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անատոլի Ռիբակով|ԱՆԱՏՈԼԻ ՌԻԲԱԿՈՎ]]. Արբատի զավակները ….....................................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................44
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դեյր-զոր …...................................................................6
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...................................................11
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................20
*ՄԵԼՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................30
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Աշուն …..............................................................................................63
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................74
*[[Լիլիթ|ԼԻԼԻԹ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …...........85
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը՝ չվերականգնվող հարստություն …...................2
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերն Արարատ լեռան ստորոտում …...........................66
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*«Հիսուս-Բիթլզ» (դարի մրցամարտը) …...............................................................31
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Շատ տարիներ անց ….....................................................55
*Պլակատի քասելյան դպրոցը …...........................................................................86
*«Գարունի» ցուցասրահում (Գոհար Սանոյան) …................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կաթիլը ծով դարձրու ….............2
*Հայրենիք-Սփյուռք. հոգսեր, խնդիրներ …..............................................................8
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Ամենամեծ սխալը …..........................................................13
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Երթ ի փառս …..................................................................16
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................31
*ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. Պատկերներ տառապանքի երկրից …................................44
*«Այո, ես հայրենասեր եմ»….................................................................................57
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................82
*Բաց դուռ …...........................................................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Վերջին հյուրը …............................................................................38
*[[Յասունարի Կավաբատա|ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ]].  Պատմվածքներ …........................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Մեղանչում …..........................................................................11
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Ռաֆայել Պապայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................42
*ՄԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................51
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................72
*ԹԱԹՈՒԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Երկու անտիպ ….......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ողբերգական Պոյաճյանը …......................................52
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …74
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Վերադարձի պրոբլեմը այսօրվա պատմավիպասանության մեջ …...........................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՕՀԱՆՅԱՆ, ԱՆՆԱ ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ. Լքված հուշարձաններ ….....................62
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բացեիբաց, հիմնավորված, հավաստի ….....................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՂԻՇԵ ԱԴԱՄՅԱՆ. Վերանայենք երաժշտական ուսուցումը …...........................15
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Շարունակվող մի դիմանկար …....................................28
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …............................................................32
*ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անկարողությու՞ն, թե նորարարություն …............................36
*Հարցազրույց Վանեսա Ռեդգրեյվի հետ …...........................................................68
*Գարնանային երիտասարդական ցուցահանդես …..............................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Կարճ մենախոսություն երկար թռիչքից առաջ ….....60


N5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բաց դուռ …......................................................................................................22, 54
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................34
+ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 1 …...........................................90

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ. Կրակ …........................................................................................2
ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  Վիրավոր սրտի ձայնը ….......................................................24
ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ …..................................................................73
ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ.  Հեռավոր աստղի փայլը մութ ջրհորում …..................76
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ.  Մեր ծիծաղը ….......................................................................80

ՊՈԵԶԻԱ

ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
 ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................36
ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................40
ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................51
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................72
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ….............................................74
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …..43

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մտածողությունը խարույկի վրա …..............................15
ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Ստալին. Պաշտամունքի և 
ստրկամտության հոգեբանությունը …..................................................................56

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՆԱՀԻՏ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …...................................14
Երաժշտական էջ …...............................................................................................31
ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ մայրաքաղաքի վերջին գրչապետը ….....................38
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Փարիզյան էսքիզներ …..............................................65
Ավանդական ցուցահանդես …..............................................................................95


N6
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Փայլոն …..............................................................................2
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Հավերժության ակնթարթները ….......................................28
ԳՐԻԳՈՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Եվ հողը խորթացավ տիրոջից …........................................34
ՎՐԲԱՆ  ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Լաստով մինչև Արարատ ....................................................58
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 2 …...........................................64
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................74
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Եվ մերձավորին սիրելով ինչպես մեզ …......................78
ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ.  Ես լսեցի իմ ազգի ճիչը ….......................................................86

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Կրակ …......................................................................................6
ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................24
ԳՈՒՐԳԵՆ  ԽԱՆՋՅԱՆ.  Ուսապարկ …....................................................................47
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմվածքներ …......................................................54

ՊՈԵԶԻԱ

ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................5
ԱԻԴԱ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ. Ծանրացող երակ ….............................................................52
ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................76
ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................84
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................88
ՄԱՐԻԵՏԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................95

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Սարոյանն անվերջ է ….......................................................38
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Քաղաքացիական շնչով …................................................89

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Սելավների վտանգը վերացված չէ …...........................30
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.   որենացու Ազատն տեղանվան և  սեպագրական 
Ազա երկրանվան նույնությունը …........................................................................71
Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Երեք հուշարձան Թարթառ գետի հովտում …72

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բաղրամյանի քաղաքաշինության հիմնահարցերը …..20
Երաժշտական էջ …...............................................................................................32
ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ.  Արտավազդ Փելեշյան …...................................................92
□Գարունի□ ցուցասրահում (Եվգենի Օհանով, Սուրեն Պետրոսյան) …...............96


N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեռնակերտը աղբյուր է, որ չպետք է ցամաքի …..................2
Բաց դուռ …...........................................................................................................34
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................36
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր …..............................................................46
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Վիլյամ Սարոյանի հետմահու վերադարձը …....................53
ՊԱՎԵԼ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ.  Նամակ խմբագրությանը …...............................................72

ԱՐՁԱԿ

ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ. Մեթերհեմ բանտի կալանավորը …..........................................18
ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ.  Կեռխաչեր վրաններին ….............................................62
ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Մենք …....................................................................76
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մերժվածը ….............................................................78

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՄՎԵԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................5
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................…6
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................33
ՀԱՅԿԱԶ  ՆԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԼԱԿ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................51
ՌՈՒԲԵՆ ԴԱՐԻՈ. Բանաստեղծություններ ….........................................................60
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................71
ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՐԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................77
ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ. Հրեշտակը ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …..................................................9
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ.  Հուշե՞ր, թե զրպարտություն …...................................12
ԱՍԼԱՆ ԱՍԼԱՆՅԱՆ. Սայաթ-Նովայի ծննդյան հարցի շուրջ …..............................56
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Երկու աշխարհների ճամփաբաժանում ….............80
ՍԱՀԱԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ.  Բանաստեղծի վերելքի աստիճաններից մեկը …...............86
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Եվս մի քար ազգային շինվածքի վերաբերյալ …........90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արդյո՞ք գոյություն ունեցել են □քրիստոնեացած□ թուրքեր ….42

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՀՐԱՄ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …....................................38
ԳԵՎՈՐԳ  ՐԼՈՊՅԱՆ.  Սփյուռքահայ նկարչության երախտավորը …..................68
ԳՈՀԱՐ ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ. Ինքնահաստատման ուղիներում …................................84
ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ.  Իր կարեցածով հայացնել Ֆրեզնոն …..............................92
□Գարունի□ ցուցասրահում (Հենրիկ  աչատրյան) …...........................................95


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Նահատակի փշեպսակը …................................................34
ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ. Այսպես կոչված նացիոնալիզմի մասին …..........................41
ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մի հին ստախոս փաստաթղթի մասին …..........................56
ԱՇՈՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արձագանք ….......................................................................59
ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Սրտառուչ հանդիպումներ …..............................................70
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................79
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................82

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...................................................5
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................10

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................2
ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................20
ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................77

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Բանասիրական ուղղումներ …...........................................64
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Ծանր լույսը□ կամ թե ինչպես է ծանրանում լույսը …90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Կայու՞ն է, արդյոք, ձեր ընտանիքը ….............................39
ԶԱՎԵՆ ՄՍՐԼՅԱՆ.  Նացիստական ազգայնամոլները և հայերը …......................48

ԱՐՎԵՍՏ

ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. □Այո, բացառիկ  ժամանակ է Հայաստանի համար□ …..........52
ՎԻՈԼԵՏԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բաց նամակ իմ հանդիսատեսին …...............................60
ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ.  Բանաստեղծները վերադառնում են ճիշտ ժամանակին …..62

ՍՊՈՐՏ

ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Այսպես են ծնվում աստղերը …............................................93

Հումոր …................................................................................................................94




N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Գյուղն աստղերի տակ …..............................................................2
 մբագրության արխիվից …...................................................................................14
ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...................................................34
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ.  Չգրված վեպեր ….............................................................45
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք  …...........................................................50
Հարցազրույց՝ մտահոգությամբ …........................................................................64
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................73
ՆԱԶԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Կորած մանկության հետքերով …........................................92

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ.  Ավարի մեր բաժինը …........................................................5
ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.  Մանրապատումներ ….............................................................13
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …...................................................................21

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................10
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................40
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Բակունցի երկու նորահայտ մանրապատումները ….12
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.  Հովհաննես Շիրազ ….........................................................74
ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ.  □Երգ-երգոցը□ և Պ. Սևակի համանուն պոեմը ….........88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ.  Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացին …....................19
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Զրույց խոսելու, գրելու և կրթվելու մասին  …................56
ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Վերականգնել հայերենի նախնադարյան տարրերը …...........85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Փառքը մնում է նույնը …...................................................36
ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ.  Հավատ ճառագելով …...............................................38
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Սեփական ներաշխարհի միջով ….................................44
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ինչու՞ էր տխուր Պարոնյանը …...............................54
ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Միխայիլ Զլատկովսկի …......................................................68
ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Մարիոնետների թատրոն …..........................................94
□Գարունի□ ցուցասրահում (Ղազարոս Պապյան) …............................................96



N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Վստահությու՞ն, թե խնամակալություն …..........................2
Եվս մի… □Հայկական ձայն□ …..............................................................................5
□Հայաստանը միակ կռվանն է ամենայն հայության□ …........................................6
Բաց դուռ …............................................................................................................22

ԱՐՁԱԿ

ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆ. Ընկ. Բ. Փանջունի …................................................................14
ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ.  Եկվորներ …...................................................................33
ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Երիքովի պարիսպների վրա …...........................................64
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Հոգեվարք …....................................................................79
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ. Սատարսա …......................................................................88
ՊՈԵԶԻԱ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԱՐԹՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................14
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................50
ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Հոգու խռովք և ինքնայրում ….........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուրոկրատիա. Ընդդեմ և հանուն դեմոկրատիայի …...........................................8
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …...........................24

ԱՐՎԵՍՏ

Տագնապներ և հույսեր …......................................................................................31
ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ.  Մենախոսություն …..............................................................58
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մայլս Դևիս. □Իմ հոգին լի է ռիթմերով□ ….....................62
□Գարունի□ ցուցասրահում (Էդուարդ Էնֆիաջյան) …..........................................96


N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻՄ ԲԱԿՇԻ.  □Իմ գլխավոր սերը Հայաստանն է□ ….............................................9
ՍԻՐԱՆՈՒՇ ՈՐԲԵՐՅԱՆ. □Էստի համեցեք□ …........................................................22
ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ.  Ֆիզիկական կուլտուրան նախասիրություն չէ …...62
Դիանցիների նամակը և պատասխանը …............................................................68
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ռուսական կայսրության… □Սպիտակ ագռավը□ …............80

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................14
ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անառակ որդու վերադարձը ….............................................26
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Ոտնահախը …..........................................................48
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................54
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փոթերը …................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ

ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................6
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................24
ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................25
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................50
ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................58
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. □Ռոզի կաֆեի□ զավակները …......................................77
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Թարգմանչաց ապրող ավանդներով ….........................44
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Համո Սահյանի ճանապարհի ասքը …...........................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՆԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և պատմական է, և հայկական …..........53
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՆԱՄԻՐՅԱՆ.  Էկոլոգիան և կոռոզիան ….............................................71
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …..........................85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Էրիկ Քլապտոն. Ռոք արքա …............................................42
ՆՈՒՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Դերը հասկանալու անկյունաքարը□ ….................................60
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայնալ …............................60
□Գարունի□ ցուցասրահում (Աշոտ-Աշոտ) ….........................................................95



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Ընտանեկան լուսանկար՝  առանց շրջանակի …....................2
ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ.  Տպավորություններ և ապրումներ …....................6
ՎԻՏԱԼԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ.  Ռազմաբժշկական ծառայության 
առաջին հայ գեներալը ….....................................................................................14
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏՅԱՆ.  Մեր աղետյալ հարազատներուն …...............................26
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Լենինական - □Ամեն ինչ տակնուվրա□ …....................47
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................67
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Վասն արդարության …....................................................76

ԱՐՁԱԿ

 ԱՐԹՈՒՐ ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ.  Վերադարձ …....................................................................8
ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Համալրում …...................................................................18
ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Օրն սկսվում է քեզանով …................................................28
ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մի նեղուց էր բաժանում …...............................................52
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Երբ գիշեր է տրվում մահվանից առաջ ….....................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................22
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................68
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Աստղածաղիկ ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ.  Լեռան անմնացորդ աղոթքը ….......................................20

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԻՑ ՀԻՆՑԵ.  Շամպոլյոն – կյանքն ու գործը ….................................................44
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.  Նորից հայոց գրերի մասին …............................................50
ՍԻՐԱՔ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Ոչ միայն քերականությամբ ….................................89

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երիտասարդության անունից ….........................................23
ՏԱԹԵՎԻԿ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. □Սիրում եմ ինտելեկտուալ թատրոնը□ …....................88

1988թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …............................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8125</id>
      <timestamp>2012-04-25T02:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="47290">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1988''' բաժինը:

== 1988 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Սխալվելու իրավունք ….................................................2
*ԱՌՆՈԼԴ ՀԱՄԵԼԵՆ, ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԲՐՈՆ. Վերականգնված հիշողություն …..........10
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Այդ հազարանուն մասնագիտությունները ….................34
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի գործ …....................................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ներեցեք, բայց չեմ կարող պատասխանել ձեր նամակին …52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................20
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Դեպի պրոլետգրականության հեգեմոնիան ….............................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱԼԴ. Մերկետե լեռան քամին ….........................................................58
*[[Ուիլյամ Բլեյք|ՈՒԻԼՅԱՄ ԲԼԵՅՔ]]. Դժոխքի առածները …..............................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գրպանի բառեր …............................................................70
*[[Անդրե Ժիդ|ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ]]. Անառակ  որդու վերադարձը ….......................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................6
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ես ամաչում եմ նայել երկնքին …...............................47
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................51
*ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*ՀԱՅԿ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................93
*ՎԱՂԻՆԱԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴՄԻՏՐ ԴԵԼՅԱՆ. Տիեզերական մտածողություն …..............................................55
*Հայոց պատմությունը [[ճապոներեն]] …...................................................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հնագույն կրոնների բնօրրանը …...............................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …..........................................................32
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԵՍՉՅԱՆ. Ինչու չեմ երգում …..........................................................54
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նկարների մեջ ապրելու փորձ …..........................................85
*Խայտաբղետ փաստեր …..........................................................................56, 81, 83

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Յուրի Վարդանյանի վերադարձը ….....................................68

*Գեղադիտակ …......................................................................................................85


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Վահագնի ծննդյան, քամու և փոքրիկ Մկրտչի մասին …...2
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …......................................17
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Ու՞ր են երեխայի ծնողները …...................................22
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................10
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Ամառ …..................................................................................34
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................46
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Սուրբ Սոֆիկ …..................................................................58
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Այս ինչ եմ դառել …...................................................64
*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Աչքերը ….........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................7
*[[Լևոն Չանդոյան|ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................28
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................44
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Ծովային գերեզմանոցը ….............................................................55
*ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ. Մերձեցում [[Պարույր Սևակ]]ին ….....................................................62
*[[Մարիա Տիտարևա|ՄԱՐԻԱ ՏԻՏԱՐԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................62
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ ….............................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Մեծ գործի սկիզբը …....................................................66
*Կարդացեք այս գիրքը ….......................................................................................68
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Ավանդույթ և արդիականություն …..........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................40
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հայերենի և վեդայական սանսկրիտի հնարավոր նորահայտ կապեր …..........................................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Հարություն …....................................................................24
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Երաժշտական էջ …...........................................................32
*ՄԵՐԻ ՖՈՐՋԻՈՆ. Գլենդեյլցի նկարիչը …..............................................................84
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Կամո Թումասյան) …..............................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Լռության սղագրություն – 1 …............................................22
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ինքնակենսագրություն …..................................................26
*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Փոխճանաչման առաքելությամբ …..........................................42
*ՇՈՂԵՐ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մաքսատուն. հայացք ներսից …...................................52
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................64
*ՌՈՒԶԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «[[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] անհատ է, իսկ երեխաները շատ են» …...77
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ.  Հայացք դեպի սեփական արմատները …...........................78
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Վերակառուցումը՝ արտագաղթը  կանխելու հիմնական գործոն ….............................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անատոլի Ռիբակով|ԱՆԱՏՈԼԻ ՌԻԲԱԿՈՎ]]. Արբատի զավակները ….....................................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................44
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դեյր-զոր …...................................................................6
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...................................................11
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................20
*ՄԵԼՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................30
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Աշուն …..............................................................................................63
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................74
*[[Լիլիթ|ԼԻԼԻԹ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …...........85
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը՝ չվերականգնվող հարստություն …...................2
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերն Արարատ լեռան ստորոտում …...........................66
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*«Հիսուս-Բիթլզ» (դարի մրցամարտը) …...............................................................31
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Շատ տարիներ անց ….....................................................55
*Պլակատի քասելյան դպրոցը …...........................................................................86
*«Գարունի» ցուցասրահում (Գոհար Սանոյան) …................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կաթիլը ծով դարձրու ….............2
*Հայրենիք-Սփյուռք. հոգսեր, խնդիրներ …..............................................................8
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Ամենամեծ սխալը …..........................................................13
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Երթ ի փառս …..................................................................16
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................31
*ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. Պատկերներ տառապանքի երկրից …................................44
*«Այո, ես հայրենասեր եմ»….................................................................................57
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................82
*Բաց դուռ …...........................................................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Վերջին հյուրը …............................................................................38
*[[Յասունարի Կավաբատա|ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ]].  Պատմվածքներ …........................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Մեղանչում …..........................................................................11
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Ռաֆայել Պապայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................42
*ՄԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................51
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................72
*ԹԱԹՈՒԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Երկու անտիպ ….......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ողբերգական Պոյաճյանը …......................................52
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …74
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Վերադարձի պրոբլեմը այսօրվա պատմավիպասանության մեջ …...........................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՕՀԱՆՅԱՆ, ԱՆՆԱ ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ. Լքված հուշարձաններ ….....................62
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բացեիբաց, հիմնավորված, հավաստի ….....................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՂԻՇԵ ԱԴԱՄՅԱՆ. Վերանայենք երաժշտական ուսուցումը …...........................15
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Շարունակվող մի դիմանկար …....................................28
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …............................................................32
*ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անկարողությու՞ն, թե նորարարություն …............................36
*Հարցազրույց Վանեսա Ռեդգրեյվի հետ …...........................................................68
*Գարնանային երիտասարդական ցուցահանդես …..............................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Կարճ մենախոսություն երկար թռիչքից առաջ ….....60


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց դուռ …......................................................................................................22, 54
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................34
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Արցախյան քրոնիկոն – 1 …...........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …........................................................................................2
*[[Սեթ կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Վիրավոր սրտի ձայնը ….......................................................24
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................73
*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Հեռավոր աստղի փայլը մութ ջրհորում …..................76
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Մեր ծիծաղը ….......................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................36
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................40
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................51
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................72
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ ….............................................74
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …..43

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մտածողությունը խարույկի վրա …..............................15
*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Ստալին. Պաշտամունքի և ստրկամտության հոգեբանությունը …..................................................................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ԻՇԽԱՆՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …...................................14
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................31
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ մայրաքաղաքի վերջին գրչապետը ….....................38
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Փարիզյան էսքիզներ …..............................................65
*Ավանդական ցուցահանդես …..............................................................................95


=== N6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Փայլոն …..............................................................................2
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հավերժության ակնթարթները ….......................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Եվ հողը խորթացավ տիրոջից …........................................34
*ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Լաստով մինչև Արարատ ....................................................58
*ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 2 …...........................................64
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................74
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվ մերձավորին սիրելով ինչպես մեզ …......................78
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ. Ես լսեցի իմ ազգի ճիչը ….......................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …......................................................................................6
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................24
*[[Գուրգեն Խամջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Ուսապարկ …....................................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................5
*ԱԻԴԱ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Ծանրացող երակ ….............................................................52
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................76
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................84
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................88
*ՄԱՐԻԵՏԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանն]] անվերջ է ….......................................................38
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Քաղաքացիական շնչով …................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սելավների վտանգը վերացված չէ …...........................30
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] Ազատն տեղանվան և  սեպագրական Ազա երկրանվան նույնությունը …........................................................................71
*Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Երեք հուշարձան Թարթառ գետի հովտում …72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բաղրամյանի քաղաքաշինության հիմնահարցերը …..20
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................32
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ. Արտավազդ Փելեշյան …...................................................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Եվգենի Օհանով, Սուրեն Պետրոսյան) …...............96


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՉԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեռնակերտը աղբյուր է, որ չպետք է ցամաքի …..................2
*Բաց դուռ …...........................................................................................................34
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................36
*ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր …..............................................................46
*[[Մարգոս Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վիլյամ Սարոյանի հետմահու վերադարձը …....................53
*ՊԱՎԵԼ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...............................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Մեթերհեմ բանտի կալանավորը …..........................................18
*ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Կեռխաչեր վրաններին ….............................................62
*ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մենք …....................................................................76
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մերժվածը ….............................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................5
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…6
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................33
*ՀԱՅԿԱԶ ԽՆԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԼԱԿ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................51
*[[Ռուբեն Դարիո|ՌՈՒԲԵՆ ԴԱՐԻՈ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................71
*ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՐԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................77
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Հրեշտակը ….................................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը …..................................................9
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հուշե՞ր, թե զրպարտություն …...................................12
*[[Ասլան Ասլանյան|ԱՍԼԱՆ ԱՍԼԱՆՅԱՆ]]. [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան հարցի շուրջ …..............................56
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Երկու աշխարհների ճամփաբաժանում ….............80
*ՍԱՀԱԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծի վերելքի աստիճաններից մեկը …...............86
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվս մի քար ազգային շինվածքի վերաբերյալ …........90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արդյո՞ք գոյություն ունեցել են «քրիստոնեացած» թուրքեր ….42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱԲԱՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …....................................38
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Սփյուռքահայ նկարչության երախտավորը …..................68
*ԳՈՀԱՐ ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ. Ինքնահաստատման ուղիներում …................................84
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իր կարեցածով հայացնել Ֆրեզնոն …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Հենրիկ Խաչատրյան) …...........................................95

 
N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Նահատակի փշեպսակը …................................................34
ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ. Այսպես կոչված նացիոնալիզմի մասին …..........................41
ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մի հին ստախոս փաստաթղթի մասին …..........................56
ԱՇՈՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արձագանք ….......................................................................59
ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Սրտառուչ հանդիպումներ …..............................................70
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................79
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................82

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...................................................5
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................10

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................2
ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................20
ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................77

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Բանասիրական ուղղումներ …...........................................64
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Ծանր լույսը□ կամ թե ինչպես է ծանրանում լույսը …90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Կայու՞ն է, արդյոք, ձեր ընտանիքը ….............................39
ԶԱՎԵՆ ՄՍՐԼՅԱՆ.  Նացիստական ազգայնամոլները և հայերը …......................48

ԱՐՎԵՍՏ

ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. □Այո, բացառիկ  ժամանակ է Հայաստանի համար□ …..........52
ՎԻՈԼԵՏԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բաց նամակ իմ հանդիսատեսին …...............................60
ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ.  Բանաստեղծները վերադառնում են ճիշտ ժամանակին …..62

ՍՊՈՐՏ

ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Այսպես են ծնվում աստղերը …............................................93

Հումոր …................................................................................................................94




N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Գյուղն աստղերի տակ …..............................................................2
 մբագրության արխիվից …...................................................................................14
ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...................................................34
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ.  Չգրված վեպեր ….............................................................45
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք  …...........................................................50
Հարցազրույց՝ մտահոգությամբ …........................................................................64
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................73
ՆԱԶԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Կորած մանկության հետքերով …........................................92

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ.  Ավարի մեր բաժինը …........................................................5
ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.  Մանրապատումներ ….............................................................13
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …...................................................................21

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................10
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................40
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Բակունցի երկու նորահայտ մանրապատումները ….12
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.  Հովհաննես Շիրազ ….........................................................74
ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ.  □Երգ-երգոցը□ և Պ. Սևակի համանուն պոեմը ….........88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ.  Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացին …....................19
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Զրույց խոսելու, գրելու և կրթվելու մասին  …................56
ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Վերականգնել հայերենի նախնադարյան տարրերը …...........85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Փառքը մնում է նույնը …...................................................36
ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ.  Հավատ ճառագելով …...............................................38
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Սեփական ներաշխարհի միջով ….................................44
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ինչու՞ էր տխուր Պարոնյանը …...............................54
ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Միխայիլ Զլատկովսկի …......................................................68
ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Մարիոնետների թատրոն …..........................................94
□Գարունի□ ցուցասրահում (Ղազարոս Պապյան) …............................................96



N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Վստահությու՞ն, թե խնամակալություն …..........................2
Եվս մի… □Հայկական ձայն□ …..............................................................................5
□Հայաստանը միակ կռվանն է ամենայն հայության□ …........................................6
Բաց դուռ …............................................................................................................22

ԱՐՁԱԿ

ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆ. Ընկ. Բ. Փանջունի …................................................................14
ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ.  Եկվորներ …...................................................................33
ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Երիքովի պարիսպների վրա …...........................................64
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Հոգեվարք …....................................................................79
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ. Սատարսա …......................................................................88
ՊՈԵԶԻԱ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԱՐԹՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................14
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................50
ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Հոգու խռովք և ինքնայրում ….........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուրոկրատիա. Ընդդեմ և հանուն դեմոկրատիայի …...........................................8
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …...........................24

ԱՐՎԵՍՏ

Տագնապներ և հույսեր …......................................................................................31
ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ.  Մենախոսություն …..............................................................58
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մայլս Դևիս. □Իմ հոգին լի է ռիթմերով□ ….....................62
□Գարունի□ ցուցասրահում (Էդուարդ Էնֆիաջյան) …..........................................96


N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻՄ ԲԱԿՇԻ.  □Իմ գլխավոր սերը Հայաստանն է□ ….............................................9
ՍԻՐԱՆՈՒՇ ՈՐԲԵՐՅԱՆ. □Էստի համեցեք□ …........................................................22
ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ.  Ֆիզիկական կուլտուրան նախասիրություն չէ …...62
Դիանցիների նամակը և պատասխանը …............................................................68
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ռուսական կայսրության… □Սպիտակ ագռավը□ …............80

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................14
ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անառակ որդու վերադարձը ….............................................26
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Ոտնահախը …..........................................................48
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................54
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փոթերը …................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ

ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................6
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................24
ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................25
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................50
ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................58
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. □Ռոզի կաֆեի□ զավակները …......................................77
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Թարգմանչաց ապրող ավանդներով ….........................44
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Համո Սահյանի ճանապարհի ասքը …...........................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՆԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և պատմական է, և հայկական …..........53
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՆԱՄԻՐՅԱՆ.  Էկոլոգիան և կոռոզիան ….............................................71
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …..........................85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Էրիկ Քլապտոն. Ռոք արքա …............................................42
ՆՈՒՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Դերը հասկանալու անկյունաքարը□ ….................................60
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայնալ …............................60
□Գարունի□ ցուցասրահում (Աշոտ-Աշոտ) ….........................................................95



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Ընտանեկան լուսանկար՝  առանց շրջանակի …....................2
ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ.  Տպավորություններ և ապրումներ …....................6
ՎԻՏԱԼԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ.  Ռազմաբժշկական ծառայության 
առաջին հայ գեներալը ….....................................................................................14
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏՅԱՆ.  Մեր աղետյալ հարազատներուն …...............................26
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Լենինական - □Ամեն ինչ տակնուվրա□ …....................47
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................67
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Վասն արդարության …....................................................76

ԱՐՁԱԿ

 ԱՐԹՈՒՐ ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ.  Վերադարձ …....................................................................8
ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Համալրում …...................................................................18
ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Օրն սկսվում է քեզանով …................................................28
ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մի նեղուց էր բաժանում …...............................................52
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Երբ գիշեր է տրվում մահվանից առաջ ….....................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................22
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................68
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Աստղածաղիկ ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ.  Լեռան անմնացորդ աղոթքը ….......................................20

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԻՑ ՀԻՆՑԵ.  Շամպոլյոն – կյանքն ու գործը ….................................................44
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.  Նորից հայոց գրերի մասին …............................................50
ՍԻՐԱՔ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Ոչ միայն քերականությամբ ….................................89

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երիտասարդության անունից ….........................................23
ՏԱԹԵՎԻԿ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. □Սիրում եմ ինտելեկտուալ թատրոնը□ …....................88

1988թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …............................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8126</id>
      <timestamp>2012-04-25T02:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N6 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47288">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1988''' բաժինը:

== 1988 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Սխալվելու իրավունք ….................................................2
*ԱՌՆՈԼԴ ՀԱՄԵԼԵՆ, ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԲՐՈՆ. Վերականգնված հիշողություն …..........10
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Այդ հազարանուն մասնագիտությունները ….................34
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի գործ …....................................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ներեցեք, բայց չեմ կարող պատասխանել ձեր նամակին …52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................20
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Դեպի պրոլետգրականության հեգեմոնիան ….............................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱԼԴ. Մերկետե լեռան քամին ….........................................................58
*[[Ուիլյամ Բլեյք|ՈՒԻԼՅԱՄ ԲԼԵՅՔ]]. Դժոխքի առածները …..............................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գրպանի բառեր …............................................................70
*[[Անդրե Ժիդ|ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ]]. Անառակ  որդու վերադարձը ….......................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................6
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ես ամաչում եմ նայել երկնքին …...............................47
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................51
*ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*ՀԱՅԿ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................93
*ՎԱՂԻՆԱԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴՄԻՏՐ ԴԵԼՅԱՆ. Տիեզերական մտածողություն …..............................................55
*Հայոց պատմությունը [[ճապոներեն]] …...................................................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հնագույն կրոնների բնօրրանը …...............................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …..........................................................32
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԵՍՉՅԱՆ. Ինչու չեմ երգում …..........................................................54
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նկարների մեջ ապրելու փորձ …..........................................85
*Խայտաբղետ փաստեր …..........................................................................56, 81, 83

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Յուրի Վարդանյանի վերադարձը ….....................................68

*Գեղադիտակ …......................................................................................................85


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Վահագնի ծննդյան, քամու և փոքրիկ Մկրտչի մասին …...2
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …......................................17
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Ու՞ր են երեխայի ծնողները …...................................22
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................10
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Ամառ …..................................................................................34
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................46
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Սուրբ Սոֆիկ …..................................................................58
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Այս ինչ եմ դառել …...................................................64
*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Աչքերը ….........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................7
*[[Լևոն Չանդոյան|ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................28
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................44
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Ծովային գերեզմանոցը ….............................................................55
*ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ. Մերձեցում [[Պարույր Սևակ]]ին ….....................................................62
*[[Մարիա Տիտարևա|ՄԱՐԻԱ ՏԻՏԱՐԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................62
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ ….............................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Մեծ գործի սկիզբը …....................................................66
*Կարդացեք այս գիրքը ….......................................................................................68
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Ավանդույթ և արդիականություն …..........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................40
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հայերենի և վեդայական սանսկրիտի հնարավոր նորահայտ կապեր …..........................................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Հարություն …....................................................................24
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Երաժշտական էջ …...........................................................32
*ՄԵՐԻ ՖՈՐՋԻՈՆ. Գլենդեյլցի նկարիչը …..............................................................84
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Կամո Թումասյան) …..............................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Լռության սղագրություն – 1 …............................................22
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ինքնակենսագրություն …..................................................26
*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Փոխճանաչման առաքելությամբ …..........................................42
*ՇՈՂԵՐ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մաքսատուն. հայացք ներսից …...................................52
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................64
*ՌՈՒԶԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «[[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] անհատ է, իսկ երեխաները շատ են» …...77
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ.  Հայացք դեպի սեփական արմատները …...........................78
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Վերակառուցումը՝ արտագաղթը  կանխելու հիմնական գործոն ….............................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անատոլի Ռիբակով|ԱՆԱՏՈԼԻ ՌԻԲԱԿՈՎ]]. Արբատի զավակները ….....................................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................44
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դեյր-զոր …...................................................................6
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...................................................11
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................20
*ՄԵԼՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................30
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Աշուն …..............................................................................................63
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................74
*[[Լիլիթ|ԼԻԼԻԹ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …...........85
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը՝ չվերականգնվող հարստություն …...................2
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերն Արարատ լեռան ստորոտում …...........................66
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*«Հիսուս-Բիթլզ» (դարի մրցամարտը) …...............................................................31
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Շատ տարիներ անց ….....................................................55
*Պլակատի քասելյան դպրոցը …...........................................................................86
*«Գարունի» ցուցասրահում (Գոհար Սանոյան) …................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կաթիլը ծով դարձրու ….............2
*Հայրենիք-Սփյուռք. հոգսեր, խնդիրներ …..............................................................8
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Ամենամեծ սխալը …..........................................................13
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Երթ ի փառս …..................................................................16
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................31
*ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. Պատկերներ տառապանքի երկրից …................................44
*«Այո, ես հայրենասեր եմ»….................................................................................57
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................82
*Բաց դուռ …...........................................................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Վերջին հյուրը …............................................................................38
*[[Յասունարի Կավաբատա|ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ]].  Պատմվածքներ …........................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Մեղանչում …..........................................................................11
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Ռաֆայել Պապայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................42
*ՄԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................51
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................72
*ԹԱԹՈՒԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Երկու անտիպ ….......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ողբերգական Պոյաճյանը …......................................52
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …74
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Վերադարձի պրոբլեմը այսօրվա պատմավիպասանության մեջ …...........................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՕՀԱՆՅԱՆ, ԱՆՆԱ ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ. Լքված հուշարձաններ ….....................62
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բացեիբաց, հիմնավորված, հավաստի ….....................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՂԻՇԵ ԱԴԱՄՅԱՆ. Վերանայենք երաժշտական ուսուցումը …...........................15
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Շարունակվող մի դիմանկար …....................................28
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …............................................................32
*ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անկարողությու՞ն, թե նորարարություն …............................36
*Հարցազրույց Վանեսա Ռեդգրեյվի հետ …...........................................................68
*Գարնանային երիտասարդական ցուցահանդես …..............................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Կարճ մենախոսություն երկար թռիչքից առաջ ….....60


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց դուռ …......................................................................................................22, 54
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................34
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Արցախյան քրոնիկոն – 1 …...........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …........................................................................................2
*[[Սեթ կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Վիրավոր սրտի ձայնը ….......................................................24
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................73
*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Հեռավոր աստղի փայլը մութ ջրհորում …..................76
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Մեր ծիծաղը ….......................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................36
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................40
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................51
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................72
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ ….............................................74
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …..43

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մտածողությունը խարույկի վրա …..............................15
*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Ստալին. Պաշտամունքի և ստրկամտության հոգեբանությունը …..................................................................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ԻՇԽԱՆՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …...................................14
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................31
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ մայրաքաղաքի վերջին գրչապետը ….....................38
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Փարիզյան էսքիզներ …..............................................65
*Ավանդական ցուցահանդես …..............................................................................95


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Փայլոն …..............................................................................2
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հավերժության ակնթարթները ….......................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Եվ հողը խորթացավ տիրոջից …........................................34
*ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Լաստով մինչև Արարատ ....................................................58
*ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 2 …...........................................64
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................74
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվ մերձավորին սիրելով ինչպես մեզ …......................78
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ. Ես լսեցի իմ ազգի ճիչը ….......................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …......................................................................................6
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................24
*[[Գուրգեն Խամջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Ուսապարկ …....................................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................5
*ԱԻԴԱ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Ծանրացող երակ ….............................................................52
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................76
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................84
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................88
*ՄԱՐԻԵՏԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանն]] անվերջ է ….......................................................38
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Քաղաքացիական շնչով …................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սելավների վտանգը վերացված չէ …...........................30
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] Ազատն տեղանվան և  սեպագրական Ազա երկրանվան նույնությունը …........................................................................71
*Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Երեք հուշարձան Թարթառ գետի հովտում …72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բաղրամյանի քաղաքաշինության հիմնահարցերը …..20
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................32
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ. Արտավազդ Փելեշյան …...................................................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Եվգենի Օհանով, Սուրեն Պետրոսյան) …...............96

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՉԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեռնակերտը աղբյուր է, որ չպետք է ցամաքի …..................2
*Բաց դուռ …...........................................................................................................34
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................36
*ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր …..............................................................46
*[[Մարգոս Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վիլյամ Սարոյանի հետմահու վերադարձը …....................53
*ՊԱՎԵԼ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...............................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Մեթերհեմ բանտի կալանավորը …..........................................18
*ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Կեռխաչեր վրաններին ….............................................62
*ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մենք …....................................................................76
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մերժվածը ….............................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................5
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…6
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................33
*ՀԱՅԿԱԶ ԽՆԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԼԱԿ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................51
*[[Ռուբեն Դարիո|ՌՈՒԲԵՆ ԴԱՐԻՈ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................71
*ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՐԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................77
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Հրեշտակը ….................................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը …..................................................9
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հուշե՞ր, թե զրպարտություն …...................................12
*[[Ասլան Ասլանյան|ԱՍԼԱՆ ԱՍԼԱՆՅԱՆ]]. [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան հարցի շուրջ …..............................56
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Երկու աշխարհների ճամփաբաժանում ….............80
*ՍԱՀԱԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծի վերելքի աստիճաններից մեկը …...............86
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվս մի քար ազգային շինվածքի վերաբերյալ …........90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արդյո՞ք գոյություն ունեցել են «քրիստոնեացած» թուրքեր ….42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱԲԱՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …....................................38
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Սփյուռքահայ նկարչության երախտավորը …..................68
*ԳՈՀԱՐ ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ. Ինքնահաստատման ուղիներում …................................84
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իր կարեցածով հայացնել Ֆրեզնոն …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Հենրիկ Խաչատրյան) …...........................................95

 
N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Նահատակի փշեպսակը …................................................34
ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ. Այսպես կոչված նացիոնալիզմի մասին …..........................41
ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մի հին ստախոս փաստաթղթի մասին …..........................56
ԱՇՈՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արձագանք ….......................................................................59
ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Սրտառուչ հանդիպումներ …..............................................70
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................79
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................82

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...................................................5
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................10

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................2
ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................20
ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................77

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Բանասիրական ուղղումներ …...........................................64
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Ծանր լույսը□ կամ թե ինչպես է ծանրանում լույսը …90
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ.  Կայու՞ն է, արդյոք, ձեր ընտանիքը ….............................39
ԶԱՎԵՆ ՄՍՐԼՅԱՆ.  Նացիստական ազգայնամոլները և հայերը …......................48

ԱՐՎԵՍՏ

ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ. □Այո, բացառիկ  ժամանակ է Հայաստանի համար□ …..........52
ՎԻՈԼԵՏԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բաց նամակ իմ հանդիսատեսին …...............................60
ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ.  Բանաստեղծները վերադառնում են ճիշտ ժամանակին …..62

ՍՊՈՐՏ

ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Այսպես են ծնվում աստղերը …............................................93

Հումոր …................................................................................................................94




N9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Գյուղն աստղերի տակ …..............................................................2
 մբագրության արխիվից …...................................................................................14
ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...................................................34
ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ.  Չգրված վեպեր ….............................................................45
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք  …...........................................................50
Հարցազրույց՝ մտահոգությամբ …........................................................................64
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................73
ՆԱԶԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Կորած մանկության հետքերով …........................................92

ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ.  Ավարի մեր բաժինը …........................................................5
ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ.  Մանրապատումներ ….............................................................13
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …...................................................................21

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................10
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................40
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Բակունցի երկու նորահայտ մանրապատումները ….12
ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ.  Հովհաննես Շիրազ ….........................................................74
ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ.  □Երգ-երգոցը□ և Պ. Սևակի համանուն պոեմը ….........88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ.  Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացին …....................19
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ.  Զրույց խոսելու, գրելու և կրթվելու մասին  …................56
ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Վերականգնել հայերենի նախնադարյան տարրերը …...........85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Փառքը մնում է նույնը …...................................................36
ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ.  Հավատ ճառագելով …...............................................38
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Սեփական ներաշխարհի միջով ….................................44
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ինչու՞ էր տխուր Պարոնյանը …...............................54
ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Միխայիլ Զլատկովսկի …......................................................68
ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Մարիոնետների թատրոն …..........................................94
□Գարունի□ ցուցասրահում (Ղազարոս Պապյան) …............................................96



N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Վստահությու՞ն, թե խնամակալություն …..........................2
Եվս մի… □Հայկական ձայն□ …..............................................................................5
□Հայաստանը միակ կռվանն է ամենայն հայության□ …........................................6
Բաց դուռ …............................................................................................................22

ԱՐՁԱԿ

ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆ. Ընկ. Բ. Փանջունի …................................................................14
ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ.  Եկվորներ …...................................................................33
ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ.  Երիքովի պարիսպների վրա …...........................................64
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Հոգեվարք …....................................................................79
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ. Սատարսա …......................................................................88
ՊՈԵԶԻԱ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԱՐԹՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................14
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................50
ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒ ԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Հոգու խռովք և ինքնայրում ….........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուրոկրատիա. Ընդդեմ և հանուն դեմոկրատիայի …...........................................8
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …...........................24

ԱՐՎԵՍՏ

Տագնապներ և հույսեր …......................................................................................31
ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ.  Մենախոսություն …..............................................................58
ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մայլս Դևիս. □Իմ հոգին լի է ռիթմերով□ ….....................62
□Գարունի□ ցուցասրահում (Էդուարդ Էնֆիաջյան) …..........................................96


N11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԻՄ ԲԱԿՇԻ.  □Իմ գլխավոր սերը Հայաստանն է□ ….............................................9
ՍԻՐԱՆՈՒՇ ՈՐԲԵՐՅԱՆ. □Էստի համեցեք□ …........................................................22
ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ.  Ֆիզիկական կուլտուրան նախասիրություն չէ …...62
Դիանցիների նամակը և պատասխանը …............................................................68
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ռուսական կայսրության… □Սպիտակ ագռավը□ …............80

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................14
ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անառակ որդու վերադարձը ….............................................26
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Ոտնահախը …..........................................................48
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................54
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փոթերը …................................................................74
ՊՈԵԶԻԱ

ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................6
ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................24
ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................25
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................50
ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................58
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................66
ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. □Ռոզի կաֆեի□ զավակները …......................................77
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Թարգմանչաց ապրող ավանդներով ….........................44
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Համո Սահյանի ճանապարհի ասքը …...........................91

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՆԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և պատմական է, և հայկական …..........53
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՆԱՄԻՐՅԱՆ.  Էկոլոգիան և կոռոզիան ….............................................71
ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …..........................85

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Էրիկ Քլապտոն. Ռոք արքա …............................................42
ՆՈՒՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Դերը հասկանալու անկյունաքարը□ ….................................60
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայնալ …............................60
□Գարունի□ ցուցասրահում (Աշոտ-Աշոտ) ….........................................................95



N12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Ընտանեկան լուսանկար՝  առանց շրջանակի …....................2
ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ.  Տպավորություններ և ապրումներ …....................6
ՎԻՏԱԼԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ.  Ռազմաբժշկական ծառայության 
առաջին հայ գեներալը ….....................................................................................14
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏՅԱՆ.  Մեր աղետյալ հարազատներուն …...............................26
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Լենինական - □Ամեն ինչ տակնուվրա□ …....................47
Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................67
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Վասն արդարության …....................................................76

ԱՐՁԱԿ

 ԱՐԹՈՒՐ ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ.  Վերադարձ …....................................................................8
ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Համալրում …...................................................................18
ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Օրն սկսվում է քեզանով …................................................28
ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մի նեղուց էր բաժանում …...............................................52
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Երբ գիշեր է տրվում մահվանից առաջ ….....................58
ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................22
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................68
ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Աստղածաղիկ ….................................................................85

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ.  Լեռան անմնացորդ աղոթքը ….......................................20

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԻՑ ՀԻՆՑԵ.  Շամպոլյոն – կյանքն ու գործը ….................................................44
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ.  Նորից հայոց գրերի մասին …............................................50
ՍԻՐԱՔ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Ոչ միայն քերականությամբ ….................................89

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երիտասարդության անունից ….........................................23
ՏԱԹԵՎԻԿ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. □Սիրում եմ ինտելեկտուալ թատրոնը□ …....................88

1988թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …............................................92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8127</id>
      <timestamp>2012-04-25T03:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="48997">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1988''' բաժինը:

== 1988 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Սխալվելու իրավունք ….................................................2
*ԱՌՆՈԼԴ ՀԱՄԵԼԵՆ, ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԲՐՈՆ. Վերականգնված հիշողություն …..........10
*[[Գևորգ Դևրիկյան|ԳԵՎՈՐԳ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Այդ հազարանուն մասնագիտությունները ….................34
*ԱԼԲԵՐ ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի գործ …....................................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Ներեցեք, բայց չեմ կարող պատասխանել ձեր նամակին …52

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …............................................................20
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Դեպի պրոլետգրականության հեգեմոնիան ….............................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱԼԴ. Մերկետե լեռան քամին ….........................................................58
*[[Ուիլյամ Բլեյք|ՈՒԻԼՅԱՄ ԲԼԵՅՔ]]. Դժոխքի առածները …..............................................................66
*ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գրպանի բառեր …............................................................70
*[[Անդրե Ժիդ|ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ]]. Անառակ  որդու վերադարձը ….......................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................6
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................18
*[[Հասմիկ Դարյան|ՀԱՍՄԻԿ ԴԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ես ամաչում եմ նայել երկնքին …...............................47
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................51
*ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................65
*ՀԱՅԿ ԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................93
*ՎԱՂԻՆԱԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................96

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴՄԻՏՐ ԴԵԼՅԱՆ. Տիեզերական մտածողություն …..............................................55
*Հայոց պատմությունը [[ճապոներեն]] …...................................................................56
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հնագույն կրոնների բնօրրանը …...............................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …..........................................................32
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԵՍՉՅԱՆ. Ինչու չեմ երգում …..........................................................54
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նկարների մեջ ապրելու փորձ …..........................................85
*Խայտաբղետ փաստեր …..........................................................................56, 81, 83

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Յուրի Վարդանյանի վերադարձը ….....................................68

*Գեղադիտակ …......................................................................................................85


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Վահագնի ծննդյան, քամու և փոքրիկ Մկրտչի մասին …...2
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …......................................17
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Ու՞ր են երեխայի ծնողները …...................................22
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................10
*ՍԵԴԱ ԲԵՔԱՐՅԱՆ. Ամառ …..................................................................................34
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................46
*ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Սուրբ Սոֆիկ …..................................................................58
*ՎԱՐԱԶԴԱՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Այս ինչ եմ դառել …...................................................64
*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Աչքերը ….........................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Հայրեններ ….................................................................................7
*[[Լևոն Չանդոյան|ԼԵՎՈՆ ՉԱՆԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................20
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽԱՍՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …..................................................20
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................28
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................44
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Ծովային գերեզմանոցը ….............................................................55
*ԻՎԱՆ ԴՐԱՉ. Մերձեցում [[Պարույր Սևակ]]ին ….....................................................62
*[[Մարիա Տիտարևա|ՄԱՐԻԱ ՏԻՏԱՐԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................62
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ ….............................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Մեծ գործի սկիզբը …....................................................66
*Կարդացեք այս գիրքը ….......................................................................................68
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Ավանդույթ և արդիականություն …..........................................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................40
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Հայերենի և վեդայական սանսկրիտի հնարավոր նորահայտ կապեր …..........................................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Հարություն …....................................................................24
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Երաժշտական էջ …...........................................................32
*ՄԵՐԻ ՖՈՐՋԻՈՆ. Գլենդեյլցի նկարիչը …..............................................................84
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՍԱՖԱՐՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Կամո Թումասյան) …..............................................94

*Հումոր …................................................................................................................96


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Լռության սղագրություն – 1 …............................................22
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ինքնակենսագրություն …..................................................26
*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Փոխճանաչման առաքելությամբ …..........................................42
*ՇՈՂԵՐ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մաքսատուն. հայացք ներսից …...................................52
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................64
*ՌՈՒԶԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «[[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] անհատ է, իսկ երեխաները շատ են» …...77
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ.  Հայացք դեպի սեփական արմատները …...........................78
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Վերակառուցումը՝ արտագաղթը  կանխելու հիմնական գործոն ….............................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անատոլի Ռիբակով|ԱՆԱՏՈԼԻ ՌԻԲԱԿՈՎ]]. Արբատի զավակները ….....................................................12
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................44
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դեյր-զոր …...................................................................6
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...................................................11
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................20
*ՄԵԼՈՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................30
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................30
*ԹԱԹՈՒԼ ԲԱԴԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Աշուն …..............................................................................................63
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................74
*[[Լիլիթ|ԼԻԼԻԹ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …...........85
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Քարերը՝ չվերականգնվող հարստություն …...................2
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերն Արարատ լեռան ստորոտում …...........................66
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Մահվան զգացողությունը երազներում ….......................88

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*«Հիսուս-Բիթլզ» (դարի մրցամարտը) …...............................................................31
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Շատ տարիներ անց ….....................................................55
*Պլակատի քասելյան դպրոցը …...........................................................................86
*«Գարունի» ցուցասրահում (Գոհար Սանոյան) …................................................96


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ, ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Կաթիլը ծով դարձրու ….............2
*Հայրենիք-Սփյուռք. հոգսեր, խնդիրներ …..............................................................8
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Ամենամեծ սխալը …..........................................................13
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Երթ ի փառս …..................................................................16
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................31
*ՄԱՐԻԱ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. Պատկերներ տառապանքի երկրից …................................44
*«Այո, ես հայրենասեր եմ»….................................................................................57
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................82
*Բաց դուռ …...........................................................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Վերջին հյուրը …............................................................................38
*[[Յասունարի Կավաբատա|ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ ԿԱՎԱԲԱՏԱ]].  Պատմվածքներ …........................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գագիկ Դավթյան|ԳԱԳԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Մեղանչում …..........................................................................11
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................27
*ՍԻՐՎԱՐԴ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................27
*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................34
*[[Ռաֆայել Պապայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................42
*ՄԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................51
*[[Լիպարիտ Սարգսյան|ԼԻՊԱՐԻՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................72
*ԹԱԹՈՒԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................87
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. Երկու անտիպ ….......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ողբերգական Պոյաճյանը …......................................52
*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …74
*ՎԱՉԱԳԱՆ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Վերադարձի պրոբլեմը այսօրվա պատմավիպասանության մեջ …...........................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ՕՀԱՆՅԱՆ, ԱՆՆԱ ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ. Լքված հուշարձաններ ….....................62
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Բացեիբաց, հիմնավորված, հավաստի ….....................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԵՂԻՇԵ ԱԴԱՄՅԱՆ. Վերանայենք երաժշտական ուսուցումը …...........................15
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Շարունակվող մի դիմանկար …....................................28
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Երաժշտական էջ …............................................................32
*ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Անկարողությու՞ն, թե նորարարություն …............................36
*Հարցազրույց Վանեսա Ռեդգրեյվի հետ …...........................................................68
*Գարնանային երիտասարդական ցուցահանդես …..............................................95

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Կարճ մենախոսություն երկար թռիչքից առաջ ….....60


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բաց դուռ …......................................................................................................22, 54
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք …............................................................34
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Արցախյան քրոնիկոն – 1 …...........................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …........................................................................................2
*[[Սեթ կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Վիրավոր սրտի ձայնը ….......................................................24
*ԳԵՎՈՐԳ ՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..................................................................73
*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Հեռավոր աստղի փայլը մութ ջրհորում …..................76
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Մեր ծիծաղը ….......................................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................36
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................40
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................51
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................72
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ ….............................................74
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՉԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Ուշացած խոստովանություն կամ անլռելի մասունքներ …..43

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մտածողությունը խարույկի վրա …..............................15
*ԼԵՎՈՆ ՋՌՆԱԶՅԱՆ. Ստալին. Պաշտամունքի և ստրկամտության հոգեբանությունը …..................................................................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ԻՇԽԱՆՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …...................................14
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................31
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Մեծ մայրաքաղաքի վերջին գրչապետը ….....................38
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Փարիզյան էսքիզներ …..............................................65
*Ավանդական ցուցահանդես …..............................................................................95


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Փայլոն …..............................................................................2
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հավերժության ակնթարթները ….......................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԹԵՎՈՍՅԱՆ. Եվ հողը խորթացավ տիրոջից …........................................34
*ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Լաստով մինչև Արարատ ....................................................58
*ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արցախյան քրոնիկոն – 2 …...........................................64
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք …............................................................74
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվ մերձավորին սիրելով ինչպես մեզ …......................78
*ՀԵՆՐԻԿ ՄԱԼՅԱՆ. Ես լսեցի իմ ազգի ճիչը ….......................................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Կրակ …......................................................................................6
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................24
*[[Գուրգեն Խամջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Ուսապարկ …....................................................................47
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................5
*ԱԻԴԱ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Ծանրացող երակ ….............................................................52
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................76
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................84
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................88
*ՄԱՐԻԵՏԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................95

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. [[Վիլյամ Սարոյան|Սարոյանն]] անվերջ է ….......................................................38
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Քաղաքացիական շնչով …................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Սելավների վտանգը վերացված չէ …...........................30
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] Ազատն տեղանվան և  սեպագրական Ազա երկրանվան նույնությունը …........................................................................71
*Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Երեք հուշարձան Թարթառ գետի հովտում …72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ. Բաղրամյանի քաղաքաշինության հիմնահարցերը …..20
*Երաժշտական էջ …...............................................................................................32
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԶԱՔՈՅԱՆ. Արտավազդ Փելեշյան …...................................................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Եվգենի Օհանով, Սուրեն Պետրոսյան) …...............96

=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՉԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Լեռնակերտը աղբյուր է, որ չպետք է ցամաքի …..................2
*Բաց դուռ …...........................................................................................................34
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................36
*ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր …..............................................................46
*[[Մարգոս Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վիլյամ Սարոյանի հետմահու վերադարձը …....................53
*ՊԱՎԵԼ ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...............................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Մեթերհեմ բանտի կալանավորը …..........................................18
*ՆԵԼՍՈՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................58
*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Կեռխաչեր վրաններին ….............................................62
*ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մենք …....................................................................76
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մերժվածը ….............................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................5
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…6
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................33
*ՀԱՅԿԱԶ ԽՆԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԼԱԿ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................51
*[[Ռուբեն Դարիո|ՌՈՒԲԵՆ ԴԱՐԻՈ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................70
*ՀԱՅԿԱՆԻ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................71
*ԶՈՒԼԱԼ ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՍԱՐԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................77
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Հրեշտակը ….................................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը …..................................................9
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հուշե՞ր, թե զրպարտություն …...................................12
*[[Ասլան Ասլանյան|ԱՍԼԱՆ ԱՍԼԱՆՅԱՆ]]. [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան հարցի շուրջ …..............................56
*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Երկու աշխարհների ճամփաբաժանում ….............80
*ՍԱՀԱԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծի վերելքի աստիճաններից մեկը …...............86
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Եվս մի քար ազգային շինվածքի վերաբերյալ …........90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արդյո՞ք գոյություն ունեցել են «քրիստոնեացած» թուրքեր ….42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱԲԱՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայանալ …....................................38
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. Սփյուռքահայ նկարչության երախտավորը …..................68
*ԳՈՀԱՐ ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ. Ինքնահաստատման ուղիներում …................................84
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. Իր կարեցածով հայացնել Ֆրեզնոն …..............................92
*«Գարունի» ցուցասրահում (Հենրիկ Խաչատրյան) …...........................................95

 
=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Նահատակի փշեպսակը …................................................34
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Այսպես կոչված նացիոնալիզմի մասին …..........................41
*ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Մի հին ստախոս փաստաթղթի մասին …..........................56
*ԱՇՈՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արձագանք ….......................................................................59
*[[Մարո Մարգարյան|ՄԱՐՈ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Սրտառուչ հանդիպումներ …..............................................70
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Այրված դասագիրք ….............................................................79
*ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................5
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................10

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................2
*[[Բերդ Բաբայան|ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................20
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................37
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................77

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանասիրական ուղղումներ …...........................................64
*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Ծանր լույսը» կամ թե ինչպես է ծանրանում լույսը …90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Կայու՞ն է, արդյոք, ձեր ընտանիքը ….............................39
*ԶԱՎԵՆ ՄՍՐԼՅԱՆ. Նացիստական ազգայնամոլները և հայերը …......................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Շառլ Ազնավուր|ՇԱՐԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ]]. «Այո, բացառիկ  ժամանակ է Հայաստանի համար»…..........52
*ՎԻՈԼԵՏԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բաց նամակ իմ հանդիսատեսին …...............................60
*ԱՇՈՏ ՔԵՐՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծները վերադառնում են ճիշտ ժամանակին …..62

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Այսպես են ծնվում աստղերը …............................................93

*Հումոր …................................................................................................................94


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻՆԱ ՍՏՈՒԿԱՉ. Գյուղն աստղերի տակ …..............................................................2
*Խմբագրության արխիվից …...................................................................................14
*ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը …...................................................34
*ՅՈՒԼԻԱՆ ՍԵՄՅՈՆՈՎ. Չգրված վեպեր ….............................................................45
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Այրված դասագիրք  …...........................................................50
*Հարցազրույց՝ մտահոգությամբ …........................................................................64
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Համարձակվում եմ ներկայանալ …..............................73
*ՆԱԶԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Կորած մանկության հետքերով …........................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՄԵՆ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Ավարի մեր բաժինը …........................................................5
*[[Ակսել Բակունց|ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ]]. Մանրապատումներ ….............................................................13
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …...................................................................21

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................10
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................40
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................70
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................90

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բակունցի երկու նորահայտ մանրապատումները ….12
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Շիրազ]] ….........................................................74
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. «Երգ-երգոցը» և [[Պարույր Սևակ|Պ. Սևակի]] համանուն [[պոեմ]]ը ….........88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ. Ախալցխայի պատվավոր քաղաքացին …....................19
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Զրույց խոսելու, գրելու և կրթվելու մասին  …................56
*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Վերականգնել [[հայերեն]]ի նախնադարյան տարրերը …...........85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Փառքը մնում է նույնը …...................................................36
*ՄԱՐԻՆԱ ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ. Հավատ ճառագելով …...............................................38
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Սեփական ներաշխարհի միջով ….................................44
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ինչու՞ էր տխուր Պարոնյանը …...............................54
*ՅՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Միխայիլ Զլատկովսկի …......................................................68
*ԼԻԼԻԹ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Մարիոնետների թատրոն …..........................................94
«Գարունի» ցուցասրահում (Ղազարոս Պապյան) …............................................96


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Վստահությու՞ն, թե խնամակալություն …..........................2
*Եվս մի… «Հայկական ձայն» …..............................................................................5
*«Հայաստանը միակ կռվանն է ամենայն հայության»□ …........................................6
*Բաց դուռ …............................................................................................................22

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Երվանդ Օտյան|ԵՐՎԱՆԴ ՕՏՅԱՆ]]. Ընկ. Բ. Փանջունի …................................................................14
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Եկվորներ …...................................................................33
*ԳՐԻԳՈՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Երիքովի պարիսպների վրա …...........................................64
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Հոգեվարք …....................................................................79
*[[Խուլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Սատարսա …......................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*ԱՐԹՈՒՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................12
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................14
*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................23
*ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................50
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հոգու խռովք և ինքնայրում ….........................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Բյուրոկրատիա. Ընդդեմ և հանուն դեմոկրատիայի …...........................................8
*ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …...........................24

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Տագնապներ և հույսեր …......................................................................................31
*ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ. Մենախոսություն …..............................................................58
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մայլս Դևիս. «Իմ հոգին լի է ռիթմերով»….....................62
*«Գարունի» ցուցասրահում (Էդուարդ Էնֆիաջյան) …..........................................96


=== N11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Բակշի|ԿԻՄ ԲԱԿՇԻ]]. «Իմ գլխավոր սերը Հայաստանն է» ….............................................9
*ՍԻՐԱՆՈՒՇ ՈՐԲԵՐՅԱՆ. «Էստի համեցեք» …........................................................22
*ՌԱՖԱՅԵԼ ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ. Ֆիզիկական կուլտուրան նախասիրություն չէ …...62
*Դիանցիների նամակը և պատասխանը …............................................................68
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Ռուսական կայսրության… «Սպիտակ ագռավը» …............80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................14
*ՀԱՅԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Անառակ որդու վերադարձը ….............................................26
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Ոտնահախը …..........................................................48
*[[Էդուարդ Խաչիկյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..............................................................54
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Փոթերը …................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................6
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................24
*ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................25
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................50
*[[Տանյա Հովհաննիսյան|ՏԱՆՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................58
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................66
*ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. «Ռոզի կաֆեի» զավակները …......................................77
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդան Դևրիկյան|ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Թարգմանչաց ապրող ավանդներով ….........................44
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Համո Սահյան]]ի ճանապարհի ասքը …...........................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՆԻԿ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Դիլիջան անունը և պատմական է, և հայկական …..........53
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ. Էկոլոգիան և կոռոզիան ….............................................71
*ԳԵՈՐԳ ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Սևանի ճակատագրական պահը …..........................85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Էրիկ Քլապտոն. Ռոք արքա …............................................42
*ՆՈՒՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Դերը հասկանալու անկյունաքարը»….................................60
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ. Համարձակվում եմ ներկայնալ …............................60
*«Գարունի» ցուցասրահում (Աշոտ-Աշոտ) ….........................................................95


=== N12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ. Ընտանեկան լուսանկար՝ առանց շրջանակի …....................2
*ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ. Տպավորություններ և ապրումներ …....................6
*ՎԻՏԱԼԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ.  Ռազմաբժշկական ծառայության առաջին հայ գեներալը ….....................................................................................14
*ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏՅԱՆ. Մեր աղետյալ հարազատներուն …...............................26
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Լենինական - «Ամեն ինչ տակնուվրա» …....................47
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................67
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Վասն արդարության …....................................................76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ.  Վերադարձ …....................................................................8
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ. Համալրում …...................................................................18
*ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Օրն սկսվում է քեզանով …................................................28
*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մի նեղուց էր բաժանում …...............................................52
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Երբ գիշեր է տրվում մահվանից առաջ ….....................58
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….............................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................16
*ԱՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................22
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................68
*ԿԱՐԼԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Աստղածաղիկ ….................................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ. Լեռան անմնացորդ աղոթքը ….......................................20

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԻՑ ՀԻՆՑԵ. Շամպոլյոն – կյանքն ու գործը ….................................................44
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Նորից հայոց գրերի մասին …............................................50
*ՍԻՐԱՔ ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ. Ոչ միայն քերականությամբ ….................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երիտասարդության անունից ….........................................23
*ՏԱԹԵՎԻԿ ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ. «Սիրում եմ ինտելեկտուալ թատրոնը» …....................88

*1988թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................92

[[Կատեգորիա:1988]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1989</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1013</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2116</id>
      <timestamp>2011-04-14T15:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[19...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="220">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5809</id>
      <timestamp>2011-09-30T19:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11762</id>
      <timestamp>2012-11-01T09:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="480">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13680</id>
      <timestamp>2013-02-17T17:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="589">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13695</id>
      <timestamp>2013-02-18T08:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="675">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14329</id>
      <timestamp>2013-03-27T06:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="798">== Ծնվածներ ==

* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14356</id>
      <timestamp>2013-03-27T09:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="894">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15034</id>
      <timestamp>2013-04-25T06:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1016">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։
* [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16900</id>
      <timestamp>2013-08-19T23:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1038">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17764</id>
      <timestamp>2013-11-10T04:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1190">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 23]] - [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18129</id>
      <timestamp>2013-11-21T18:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1299">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18757</id>
      <timestamp>2014-01-11T19:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1458">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20610</id>
      <timestamp>2014-11-09T17:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1579">== Ծնվածներ ==

* [[Փետրվարի 11]] - [[Մանե Գրիգորյան]], հայ բանաստեղծուհի:
* [[Մայիսի 24]] - [[Ռուզաննա Ոսկանյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Վասիլի Արդամատսկի]], ռուս լրագրող, կինոսցենարիստ, արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Վարուժան Պետիկյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մայիսի 23]] - [[Անդրանիկ Ծառուկյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):
* [[Հուլիսի 1]] - [[Գառնիկ Ստեփանյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, գրող, բառարանագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Հուլիսի 16]] - [[Նիկոլաս Գիլյեն]], կուբացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1902]]):
* [[Օգոստոսի 20]] - [[Սավվա Դանգուլով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1912]]):
* [[Սեպտեմբերի 5]] - [[Պարույր Մասիկյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, երաժիշտ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 6]] - [[Սուրեն Հարությունյան]], հայ թատերագետ (ծնվ. [[1909]]):
* [[Վարդան Գրիգորյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1950]])։
* [[Արփինե Հեռլյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1989 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3853</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8221</id>
      <timestamp>2012-04-27T05:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46604">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1989''' բաժինը:

== 1989 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԳԱԼՈՅԱՆ. Համարձակվում եմ… համաձայնվել …..................................2
*ՀԱԿՈԲ ՓԱՓԱԶՅԱՆ.  Նահատակ ֆիդայու նամակը …..........................................8
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի սկզբանե դասախո՞սն է եղել, թե ուսանողը ….............10
*ՊԵՐՃ ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ. Երկրաշարժի աղետին առիթով հուսահատ չենք …...........17
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Գթության զանգն է զուր …....................................................20
*Բրազիլիյի հայ գաղութը ….................................................................................21
*ԱՇՈՏ ԲԼԵՅԱՆ. Մեր դպրոցը …............................................................................34
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................38
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ինչու և ինչպես կառուցվեց ատոմակայանը …..................52
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ճակատագիր …...................................................................65
*Միայնակներն ու մենամուսնությունը …...............................................................66
*ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Սպինոզան, հնգամյակը և իսպալկոմը …........................73
*Հարցազրույց Պրիիտ Հերոդեսի հետ …...............................................................74
*ԿԱՐՊԻՍ ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ. Նախընտրելի է ձուկ բռնել սովորեցնել, քան ձուկ նվիրաբերել ….......................................................................................91
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ.  Ես պատմվածքներ եմ գրում …....................................24
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Պատմվածքներ …................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................18
*ՀԱԿՈԲ ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................23
*ՌՈՒԹ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................32
*Միով բանիվ (Ֆրանցիսկ Ասսիզեցի) …................................................................33
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ.  Պահպանակ …...............................................................36
*ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Պահպանենք, բայց չմոռանանք խնամքի մասին …............6
*ԴԵՅԼ ԿԱՐՆԵԳԻ.  Ինչպես գտնել հանգստություն և երջանկություն …................28
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ.  Հայերը և քաղաքականությունը …..........................58
*ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Արարատյան հարթավայրի պարծանքը …......94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երրորդ հարկ ….....................................................................................................49
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Էմերսոն, Լեյք Փալմեր-Ռոնդո-ռոք …................................62
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Խոստովանվող առարկաների համրությունը …..................92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................77

*Գեղադիտակ …......................................................................................................80


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեղադրում է հիշողությունը …................................................................................2
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Եթե թույլ տրվեր  հավատալ ….........................................6
*ՎՐԹԱՆԵՍ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Նամակ ….......................................................................13
*ՆՈՒԲԱՐ ՉԱԼԸՄՅԱՆ. Հիպոկրատի ապօրինի զավակները ….............................15
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................24
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նիկոլ Դուման …...............................................................43
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առողջ հոգին առողջ մարմնից դուրս …..............................90
*ԱԼՎԱՐԴ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ. Դարձի եկեք, քանի ուշ չէ ….......................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոպպեր Հատտեճյան|ՌՈՊՊԵՐ ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Սուրեն Դանիելյան]]ի առաջաբանով) …9
*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՆԱԲՈԿՈՎ]].  Պայմանշաններ …...........................................................34
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Ճերմակ երեկո …................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................33
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Լեշը …..........................................................................................22
*[[Անդրեյ Վոզնեսենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................36
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*[[Իոսիֆ Բրոդսկի|ԻՈՍԻՖ ԲՐՈԴՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հինգ վեպ …......................................................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ալեքսանդրապոլը լուսանկարներում …...............................................................18
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. «Դիփ Փարփլ» …...........................................................................20
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Իմաստասիրական զրույց կեսգիշերին ….................38
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ապակողմնորոշված հանդիսատեսներ …...........................60

*Բախտագուշակ ….................................................................................................72

*Գեղադիտակ …......................................................................................................56


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տագնապների ու հույսերի ժամանակը …..............................................................2
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Քարի մեջ արուն կա .......................................................…7
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արմատը, որ կանգուն է պահում ծառը …...........................14
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................30
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Հրայր Դժոխք …...................................................................42
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Հայրենիքի փշալարի մեջ …................................................47
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ]]. Բաց նամակ արտասահմանի հայ մտավորականության ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................60
*[[Ալեքսանդր Սոլժենեցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Ապրել ոչ ստով (Մերուժան Տեր-Գուլանյանի առաջաբանով) …...................................................77
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  Դատական արձանագրություն …...................................80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................27
*[[Արծրուն Պեպանյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ՊԵՊԱՆՅԱՆ]]. Կեսարի վերջին օրը …....................................................55
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Պատմվածքներ …..............................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կարինե Աշուղյան|ԿԱՐԻՆԵ ԱՇՈՒՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................18
*ԼԱՈՒՐԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................26
*[[Սերո |ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................38
*ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ժամանակի բանաստեղծական անդրադարձումները …..51
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]], [[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]].  Որպես հինգերորդ ավետարան …....82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՎԱՐԴ ՔՈՉԱՐ. Հայի ձեռքը հայի դեմքն է …........................................................19
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Հայագետ Ջուզեպպե  Ֆրասսոն …..........................................74
*Երկրաշարժ պայթյունից հետո ….........................................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Երաժշտական կամուրջներ …........................................96

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................40


=== N4 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Հրազդան քաղաքը ահազանգում է …...............................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Նամակ ի Սասուն …..........................................................10
*ՀԱՅԿ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Տարբերակներ չեմ ընդունում …..........................................12
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Աղբյուր Սերոբ …..............................................................25
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով  …..................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհը ժամանակի դատի առաջ …...................40
*ՅՈՒՐԻ ՌՈՍՏ. Թբիլիսիի  ողբերգական գիշերը …...............................................42
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ողբերգության պահին …...................................................47
*ՍԵՅՐԱՆ ՄԻԿՈՅԱՆ. Ուսանողական զինծառայություն …....................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …........................................................62
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կեռնեխը …...............................................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շանթ Բասմաճյան|ՇԱՆԹ ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*[[Նիկոլայ Ռուբցով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՌՈՒԲՑՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................54
*[[Մահմուդ Ալի-Սաիդ|ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ ԱԼ-ՍԱԻԴ]]. Բանաստեղծություններ …............................................59
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................60
*ՊԱՎԼԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏՅԱՆ]], [[Հովհաննես Գրիգորյան|Հովհ. Գրիգորյան]].  Ժամանակի դիմաց …..............................20

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Նախագիծ հայերենի զարգացման փուլերի ….......................56
*ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ցեղասպանությունը պատժող կոնվենցիա …......................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ջենիս Ջափլին …..............................................................44
*Երիտասարդական ցուցահանդես նկարչի տանը …............................................86

*Բախտագուշակ ….................................................................................................88

Գեղադիտակ …......................................................................................................94


=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈԼԱՆԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Վերակառուցու՞մ, թե վերստին կառուցում …...................2
*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Բանըմ ըսեմ, լացդ կուգա ….......................................10
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................20
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով .......................................................30
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …..............................52
*Ցեղասպանության վավերագրերը …....................................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿՈՐՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................16
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Բարության սենյակը …..............................................28
*ԱՐՄԵՆ ՏՈՆՈՅԱՆ. Կաղանդ, սեր և հույս ….........................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................6
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*ԱԼԵՔՍԱՆ ԷՔՆՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
*ՍԱՄՎԵԼ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................39
*ԱՐՇԱԿ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԿԱՄՈ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................84
*Շվեյցարական պոեզիա …....................................................................................85
*ՄԱՐԻԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................91
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................92
*ԼԱՐԻՍԱ ԱՌԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հերբերտ Մաուրեր|ՀԵՐԲԵՐՏ ՄԱՈՒՐԵՐ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] «Մատյանի» [[գերմաներեն]] թարգմանության առթիվ …..............................................................50
*[[Անահիտ Մախմուրյան|ԱՆԱՀԻՏ ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ]].Դրականի արտահայտման կերպը [[Երվանդ Օտյան|Օտյանի]] երգիծանքում …..89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՆՎԵԼ ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ. Հնադարյան Հայաստանի ոսկին …................................36
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Փորձություն ոգով …...............................................................40
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայոց հնագույն պատմությունը ծուռ  հայելու մեջ …....74
*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Ջրամբարները լեռներում ….................................................80

*Բախտագուշակ …94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Լավ տղերք ենք, ափսոս ձի չունենք …........................2
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................14
*ԱՐԱՄ ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ. Հարկ չկա բացատրել, թե ով է հայը …................................38
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]].  Տառապանքի ուղիներով …...................................................42
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՄԱՏՈՒՆԻ. Սումգայիթը շարունակվում է …....................................46
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …................................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. 23 դար ուսուցչի կյանքից …...........................................64
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...........................................................26
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Պատմվածքներ …............................................................................74
*[[Ֆուն Չանկ|ՖՈՒՆ ՉԱՆԿ]]. Օգտագործիր այն, ինչ որ ես ….....................................................77
*ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Չկայացած հանդիպում ….......................................84
*[[Մայքլ Առլեն|ՄԱՅՔԼ ԱՌԼԵՆ]]. Զրույց մի վաղեմի դպրոցական կապի մասին …......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Երկխոսություն իմ և իմ միջև ….......................................7
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ԳԱՅԱՆԵ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................31
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................41
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Գրաքարե օդա …............................................................58
*ԽԱՉԻԿ ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԱՇՈՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................63
*[[Օլիվերա Շիյաչկի|ՕԼԻՎԵՐԱ ՇԻՅԱՉԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Հայաստան-Թուրքիա. ինչ կարծիքի են օտարները …..32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Քուին –քմահաճ «թագուհու շքերթը» ….............................72
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Կորրադո՝ դասական ավանդույթը և ժամանակակիցը ….92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................60



N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Հայի վերջին խելքը …..........................................................2
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Կռիվ է ու կռիվ ….................................................................16
ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Քարը ջրհորում՝ ինչպե՞ս հանել …..................................34
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Գուրգեն …............................................................................36
ԽՈՐԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամմեդ Ալին 
և նրա պալատական հայ գործիչները …..............................................................42
ԲԱԳՐԱՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ.  Ներգաղթ… արտագաղթ …...............................................46
ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ.  Ու՞մ  համար են ղողանջում զանգերը …................................48
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ.  Տառապանքի ուղիներով …....................................................51
ԺԻՐԱՅՐ ՂԱՐԻԲՅԱՆ.  Չպիտի խանգարվի մեր երթը ….......................................74
ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ղարաբաղի հարցը. 60-ական թվականներ …......................92

ԱՐՁԱԿ

ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Պատմվածք փակագծերով և առանց փակագծերի ….......18
ՄԻԼԱՆ ԿՈՒՆԴԵՐԱ.  Ես թախծոտ աստված եմ …..................................................56
ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. □Ալաբաշ Արամը□ …............................................70
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԱԴՈՒՆՑ.  Գնչուհին …........................................................................78
ԿԱՏՅԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Այցելուն …......................................................................90

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ.  Վիշապի տարի –88 …...................................................10
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Միստերիա …..................................................................30
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ............................................32
ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................54
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................55
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ...................................................64
ՍԱՐԳԻՍ ԳԱՎԼԱՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................72

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Էս է, օրերը տաքանան…□ …....................................................82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԱԿԱՐՅԱՆ.  Կանխել հողի էրոզիան ….................................................75

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՆԻԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Մայրաքաղաքի հյուսիսային պողոտան ….......................66

Բախտագուշակ …..............................................................................................95

Գեղադիտակ …...................................................................................................76


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Ազգային խորհրդարան …...........................................2
Սխալվել, մինչև ե՞րբ …...........................................................................................4
Արձագանքում են □Գարունին□ ...........................................................................…8
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Վաղը սեպտեմբերի մեկն է …...............................................25
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Գոյատևում կամ արմատը ցավի մեջ …............................27
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................33
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ. Տառապանքի ուղիներով ….....................................................48
ՄԱՐԻՆԷ  ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ.  Տանտիրոջ իրաւունք …..................................................70
Վ. ՔԱՐԱՄՅԱՆ.  Թույլ տվեք բացել վարագույրը …..............................................76

ԱՐՁԱԿ

ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ.  Էրգրի աստվածները …........................................................10
ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................37
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Մանկական գաղութ …....................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մահվան տեսիլ …...............................................................7
ԱՐԹՈՒՐ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................31
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................54
ՄԻՔԱՅԵԼ ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................66
Գրական Ջավախք …............................................................................................86
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................94

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Էս է, օրերը տաքանան…□ ….....................................................58
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.   աչատուր Աբովյանի անձն ու վախճանը ….........................80

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԵԼԻՔՍ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հայոց համալսարանի ստեղծումը …...........................56

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Ռոք երաժշտության օլիմպոսում …...................................52
Երիտասարդ արվեստագետներ. Շավարշ  աչատրյան …....................................68

Բախտագուշակ ….................................................................................................92


N9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Աֆղանական ցուցահանդես …..........................................4
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................12
Արձագանքում են □Գարունին□ ….........................................................................22
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ.  Տառապանքի ուղիներով …...................................................26
Գթասրտության միջազգային մրցանակ …...........................................................45
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԻԲՐԱՋՅԱՆ.  Մուսա լեռան պաշտպանները …...............................84

ԱՐՁԱԿ

ՊՈՂՈՍ ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ. Ահա եկավ հարսնացուն ….................................................18
ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ.  Ասույթներ …...............................................................70
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  ոստովանություն ….........................................................81

ՊՈԵԶԻԱ

ԼԵՎՈՆ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԳՈՀԱՐ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................9
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Արձակ  բանաստեղծություններ …................................10
ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Ես ճամփա ընկա դեպի գոյություն …...................................30
ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասում …......................................48
ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................44
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................66

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Հայ գրական խմբակցությունները 
1920-30-ական թվականներին …..........................................................................32
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ, ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  □Եվս մի պատասխան 
□Հնօրյա դպիրին□ ….............................................................................................57
ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԳՈԶՅԱՆ. □Ամբոխները խելագարված□ պոեմի ոգեշնչման հիմքը …62
ՍԻԼՎԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Գեղագիտական իդեալի վարուժանյան ըմբռնումը …72
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Անմիջականությունը ուղեկից ….......................................86

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Էջեր չոնգերի քաղաքակրթությունից …............................52
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ.  Հայկը հսկա է հսկաների ցեղից ….........................................76
ԲԱԲԿԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ.  Հայ ժողովրդի առաջացման հարցի շուրջ ….................89
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.  Սխալն ուղղելու ամենաճիշտ ու ամենակարճ եղանակը
նրանից հրաժարվելն է …......................................................................................93
ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Յուրայա հիփ-ռոք… □Ըստ Չարլզ Դիկկենսի□ …..............46
ԱՐԱ ՎԱՀՈՒՆԻ.  Հրաբուխ վիշապի տարում ….....................................................64
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Մեռա՞ծ համարել խաչքարային արվեստը …...............74

Բախտագուշակ ….................................................................................................96

Գեղադիտակ …......................................................................................................68


N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐ ՉՅԱՆ. Գյուղ անավարտ …..................................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ.  Երանություն, որ դժոխք է տանում ….................................8
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Նարեկացու աղերսանքը …..........................................36
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................57
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................68

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  նկի ծառեր …............................................................................14
ՄԱՐԻԵՏԱ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹԵԱՆ. Մոմիկ ճարտարապետին նվիրված պոէմ ….............................6
ՍՈՍ ԱԶԻԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................12
ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …...............................................25
ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…26
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենօրյա նոկտյուրն կամ հրաշալի աշխարհ ….....29
ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…47
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................83

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆԵ ՍԱՐԻՆՅԱՆ.  Աշխարհի էպիկական վիճակը …..........................................79
ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Կորուսյալ բառի □Նոր կյանքը□ …........................................84
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և մեր պատմական տեղանունները …..33
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Ֆրանք  Թայխման. □Գրալը արևելքում□ ….............................74
ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման 
հավատարիմ վկա …..............................................................................................89
□Մահվան գանգը□ ….............................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Վեհացում. հոգեղինացում …..............................................45

Բախտագուշակ …..............................................................................................94



N 11



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Պատռենք սատանայի շրջանակը …...................................2
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Շարական մաքառումի և հավատի …..................................4
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Նժդեհ …................................................................................12
ԱՇՈՏ ՀԱՅՐՈՒՆԻ. Հպանցիկ հայացք Վարդենիսին ….........................................20
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................44

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................8
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  նկի ծառեր …...........................................................................28
ԱԼԵՆ ԷՅՔԲՈՐՆ.  Հետադարձ հաշիվ …................................................................50
ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  ղճի խայթը …........................................................................80
ՇԵՐՎՈՒԴ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Արկած …...........................................................................87

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................7
ԳԵՎՈՐԳ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................26
ՄԱՐԻՆԵ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................39
ՌԵՅՆ ՌԱՈՒԴ.  Բանաստեղծություններ ….............................................................40
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................43
ՍՈՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................49
ԱՐԹՈՒՐ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................53
ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................61
ՍԱՄՎԵԼ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................83
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Նարեկացու կենսական ռեալիզմը ….........................54
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Առասպել, բանաստեղծություն, առասպել …...............84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման
հավատարիմ վկա ….............................................................................................62

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մինասի վերջին ձմեռը ….............................................70
Երիտասարդ արվեստագետներ. Կարինե Մացակյան ….....................................92

Բախտագուշակ ….................................................................................................94



N 12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

+ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Բաց նամակ … Վլադիմիր Մարգարյանցին ….................17
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանկ Օտոմանի գրավումը …..........................................46
ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Ակամա պատասխան ….....................................................84


ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ … Մշեցի Առաքելը և ուրիշներ …..............................................2
ԾՈՎԱԿ ԳՆԹՈՒՆԻ.   ենթ քամի …..........................................................................22
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Գիշերը չի լուսանում …........................................................24
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................38

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................13
ՎԱՐԴ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36
ԱՐՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ՌԱԶՄԻԿ  ՂԱՐԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…53
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…56
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................57
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԻՐԱՍ. Առակներ …..........................................................................69
ՀԱՍՄԻԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Ճակատագիր …................................................................73
ՍՎԵՏԼԱՆԱ Մ ԵՅԱՆ.  Ճակատագրական կամակատարին …................................73

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ. Օմար  այյամը և նրա հայ  թարգմանիչը ….........................77
ՄԱՆՅԱԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Հայերեն թարգմանությունների դերը 
Մ. Պետրովիխի պոեզիայում ….............................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՆՆ ՌՈՈԶԵ.  որհրդային Միության տարածքային կազմավորումը ….................32
ՀՐԻՍՏՈ ՀՐԻՍՏՈԵՎ. Նախաբան ….......................................................................34
ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ.  Գենետիկան և անձնավորության ձևավորումը ….............44
ՍՏԵՓԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ջերմաէներգետիկա. խնայե՞լ, թե ծավալել …..............54
ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հիպնոսը և գիտությունը …...........................................66
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ.  Հայագիտության արդի վիճակն ու խնդիրները ….............70
ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Պատգամ  հավիտենություն երազող… ժողովրդին ….....71
ԴՄԻՏՐԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ.  Հայաստանի սեպագիր արձանագրությունները …......80
ԱՇՈՏ ՋԱԶՈՅԱՆ. Էտյուդ …....................................................................................82

ԱՐՎԵՍՏ

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մտքեր ….......................................................................12
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մինասի վերջին ձմեռը ...........................................…58

Բախտագուշակ ….................................................................................................90

1989թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................93</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8222</id>
      <timestamp>2012-04-27T05:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N4 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46602">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1989''' բաժինը:

== 1989 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԳԱԼՈՅԱՆ. Համարձակվում եմ… համաձայնվել …..................................2
*ՀԱԿՈԲ ՓԱՓԱԶՅԱՆ.  Նահատակ ֆիդայու նամակը …..........................................8
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի սկզբանե դասախո՞սն է եղել, թե ուսանողը ….............10
*ՊԵՐՃ ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ. Երկրաշարժի աղետին առիթով հուսահատ չենք …...........17
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Գթության զանգն է զուր …....................................................20
*Բրազիլիյի հայ գաղութը ….................................................................................21
*ԱՇՈՏ ԲԼԵՅԱՆ. Մեր դպրոցը …............................................................................34
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................38
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ինչու և ինչպես կառուցվեց ատոմակայանը …..................52
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ճակատագիր …...................................................................65
*Միայնակներն ու մենամուսնությունը …...............................................................66
*ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Սպինոզան, հնգամյակը և իսպալկոմը …........................73
*Հարցազրույց Պրիիտ Հերոդեսի հետ …...............................................................74
*ԿԱՐՊԻՍ ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ. Նախընտրելի է ձուկ բռնել սովորեցնել, քան ձուկ նվիրաբերել ….......................................................................................91
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ.  Ես պատմվածքներ եմ գրում …....................................24
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Պատմվածքներ …................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................18
*ՀԱԿՈԲ ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................23
*ՌՈՒԹ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................32
*Միով բանիվ (Ֆրանցիսկ Ասսիզեցի) …................................................................33
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ.  Պահպանակ …...............................................................36
*ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Պահպանենք, բայց չմոռանանք խնամքի մասին …............6
*ԴԵՅԼ ԿԱՐՆԵԳԻ.  Ինչպես գտնել հանգստություն և երջանկություն …................28
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ.  Հայերը և քաղաքականությունը …..........................58
*ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Արարատյան հարթավայրի պարծանքը …......94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երրորդ հարկ ….....................................................................................................49
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Էմերսոն, Լեյք Փալմեր-Ռոնդո-ռոք …................................62
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Խոստովանվող առարկաների համրությունը …..................92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................77

*Գեղադիտակ …......................................................................................................80


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեղադրում է հիշողությունը …................................................................................2
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Եթե թույլ տրվեր  հավատալ ….........................................6
*ՎՐԹԱՆԵՍ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Նամակ ….......................................................................13
*ՆՈՒԲԱՐ ՉԱԼԸՄՅԱՆ. Հիպոկրատի ապօրինի զավակները ….............................15
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................24
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նիկոլ Դուման …...............................................................43
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առողջ հոգին առողջ մարմնից դուրս …..............................90
*ԱԼՎԱՐԴ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ. Դարձի եկեք, քանի ուշ չէ ….......................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոպպեր Հատտեճյան|ՌՈՊՊԵՐ ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Սուրեն Դանիելյան]]ի առաջաբանով) …9
*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՆԱԲՈԿՈՎ]].  Պայմանշաններ …...........................................................34
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Ճերմակ երեկո …................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................33
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Լեշը …..........................................................................................22
*[[Անդրեյ Վոզնեսենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................36
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*[[Իոսիֆ Բրոդսկի|ԻՈՍԻՖ ԲՐՈԴՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հինգ վեպ …......................................................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ալեքսանդրապոլը լուսանկարներում …...............................................................18
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. «Դիփ Փարփլ» …...........................................................................20
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Իմաստասիրական զրույց կեսգիշերին ….................38
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ապակողմնորոշված հանդիսատեսներ …...........................60

*Բախտագուշակ ….................................................................................................72

*Գեղադիտակ …......................................................................................................56


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տագնապների ու հույսերի ժամանակը …..............................................................2
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Քարի մեջ արուն կա .......................................................…7
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արմատը, որ կանգուն է պահում ծառը …...........................14
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................30
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Հրայր Դժոխք …...................................................................42
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Հայրենիքի փշալարի մեջ …................................................47
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ]]. Բաց նամակ արտասահմանի հայ մտավորականության ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................60
*[[Ալեքսանդր Սոլժենեցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Ապրել ոչ ստով (Մերուժան Տեր-Գուլանյանի առաջաբանով) …...................................................77
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  Դատական արձանագրություն …...................................80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................27
*[[Արծրուն Պեպանյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ՊԵՊԱՆՅԱՆ]]. Կեսարի վերջին օրը …....................................................55
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Պատմվածքներ …..............................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կարինե Աշուղյան|ԿԱՐԻՆԵ ԱՇՈՒՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................18
*ԼԱՈՒՐԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................26
*[[Սերո |ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................38
*ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ժամանակի բանաստեղծական անդրադարձումները …..51
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]], [[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]].  Որպես հինգերորդ ավետարան …....82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՎԱՐԴ ՔՈՉԱՐ. Հայի ձեռքը հայի դեմքն է …........................................................19
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Հայագետ Ջուզեպպե  Ֆրասսոն …..........................................74
*Երկրաշարժ պայթյունից հետո ….........................................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Երաժշտական կամուրջներ …........................................96

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................40


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Հրազդան քաղաքը ահազանգում է …...............................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Նամակ ի Սասուն …..........................................................10
*ՀԱՅԿ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Տարբերակներ չեմ ընդունում …..........................................12
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Աղբյուր Սերոբ …..............................................................25
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով  …..................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհը ժամանակի դատի առաջ …...................40
*ՅՈՒՐԻ ՌՈՍՏ. Թբիլիսիի  ողբերգական գիշերը …...............................................42
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ողբերգության պահին …...................................................47
*ՍԵՅՐԱՆ ՄԻԿՈՅԱՆ. Ուսանողական զինծառայություն …....................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …........................................................62
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կեռնեխը …...............................................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շանթ Բասմաճյան|ՇԱՆԹ ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*[[Նիկոլայ Ռուբցով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՌՈՒԲՑՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................54
*[[Մահմուդ Ալի-Սաիդ|ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ ԱԼ-ՍԱԻԴ]]. Բանաստեղծություններ …............................................59
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................60
*ՊԱՎԼԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏՅԱՆ]], [[Հովհաննես Գրիգորյան|Հովհ. Գրիգորյան]].  Ժամանակի դիմաց …..............................20

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Նախագիծ հայերենի զարգացման փուլերի ….......................56
*ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ցեղասպանությունը պատժող կոնվենցիա …......................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ջենիս Ջափլին …..............................................................44
*Երիտասարդական ցուցահանդես նկարչի տանը …............................................86

*Բախտագուշակ ….................................................................................................88

Գեղադիտակ …......................................................................................................94

=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈԼԱՆԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Վերակառուցու՞մ, թե վերստին կառուցում …...................2
*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Բանըմ ըսեմ, լացդ կուգա ….......................................10
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................20
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով .......................................................30
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …..............................52
*Ցեղասպանության վավերագրերը …....................................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿՈՐՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................16
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Բարության սենյակը …..............................................28
*ԱՐՄԵՆ ՏՈՆՈՅԱՆ. Կաղանդ, սեր և հույս ….........................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................6
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*ԱԼԵՔՍԱՆ ԷՔՆՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
*ՍԱՄՎԵԼ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................39
*ԱՐՇԱԿ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԿԱՄՈ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................84
*Շվեյցարական պոեզիա …....................................................................................85
*ՄԱՐԻԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................91
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................92
*ԼԱՐԻՍԱ ԱՌԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հերբերտ Մաուրեր|ՀԵՐԲԵՐՏ ՄԱՈՒՐԵՐ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] «Մատյանի» [[գերմաներեն]] թարգմանության առթիվ …..............................................................50
*[[Անահիտ Մախմուրյան|ԱՆԱՀԻՏ ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ]].Դրականի արտահայտման կերպը [[Երվանդ Օտյան|Օտյանի]] երգիծանքում …..89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՆՎԵԼ ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ. Հնադարյան Հայաստանի ոսկին …................................36
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Փորձություն ոգով …...............................................................40
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայոց հնագույն պատմությունը ծուռ  հայելու մեջ …....74
*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Ջրամբարները լեռներում ….................................................80

*Բախտագուշակ …94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Լավ տղերք ենք, ափսոս ձի չունենք …........................2
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................14
*ԱՐԱՄ ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ. Հարկ չկա բացատրել, թե ով է հայը …................................38
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]].  Տառապանքի ուղիներով …...................................................42
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՄԱՏՈՒՆԻ. Սումգայիթը շարունակվում է …....................................46
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …................................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. 23 դար ուսուցչի կյանքից …...........................................64
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...........................................................26
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Պատմվածքներ …............................................................................74
*[[Ֆուն Չանկ|ՖՈՒՆ ՉԱՆԿ]]. Օգտագործիր այն, ինչ որ ես ….....................................................77
*ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Չկայացած հանդիպում ….......................................84
*[[Մայքլ Առլեն|ՄԱՅՔԼ ԱՌԼԵՆ]]. Զրույց մի վաղեմի դպրոցական կապի մասին …......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Երկխոսություն իմ և իմ միջև ….......................................7
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ԳԱՅԱՆԵ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................31
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................41
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Գրաքարե օդա …............................................................58
*ԽԱՉԻԿ ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԱՇՈՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................63
*[[Օլիվերա Շիյաչկի|ՕԼԻՎԵՐԱ ՇԻՅԱՉԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Հայաստան-Թուրքիա. ինչ կարծիքի են օտարները …..32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Քուին –քմահաճ «թագուհու շքերթը» ….............................72
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Կորրադո՝ դասական ավանդույթը և ժամանակակիցը ….92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................60



N7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Հայի վերջին խելքը …..........................................................2
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Կռիվ է ու կռիվ ….................................................................16
ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Քարը ջրհորում՝ ինչպե՞ս հանել …..................................34
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Գուրգեն …............................................................................36
ԽՈՐԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամմեդ Ալին 
և նրա պալատական հայ գործիչները …..............................................................42
ԲԱԳՐԱՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ.  Ներգաղթ… արտագաղթ …...............................................46
ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ.  Ու՞մ  համար են ղողանջում զանգերը …................................48
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ.  Տառապանքի ուղիներով …....................................................51
ԺԻՐԱՅՐ ՂԱՐԻԲՅԱՆ.  Չպիտի խանգարվի մեր երթը ….......................................74
ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ղարաբաղի հարցը. 60-ական թվականներ …......................92

ԱՐՁԱԿ

ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Պատմվածք փակագծերով և առանց փակագծերի ….......18
ՄԻԼԱՆ ԿՈՒՆԴԵՐԱ.  Ես թախծոտ աստված եմ …..................................................56
ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. □Ալաբաշ Արամը□ …............................................70
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԱԴՈՒՆՑ.  Գնչուհին …........................................................................78
ԿԱՏՅԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Այցելուն …......................................................................90

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ.  Վիշապի տարի –88 …...................................................10
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Միստերիա …..................................................................30
ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ............................................32
ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................54
ԳԵՎՈՐԳ  ԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................55
ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ...................................................64
ՍԱՐԳԻՍ ԳԱՎԼԱՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................72

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Էս է, օրերը տաքանան…□ …....................................................82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԱԿԱՐՅԱՆ.  Կանխել հողի էրոզիան ….................................................75

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՆԻԿ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Մայրաքաղաքի հյուսիսային պողոտան ….......................66

Բախտագուշակ …..............................................................................................95

Գեղադիտակ …...................................................................................................76


N8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Ազգային խորհրդարան …...........................................2
Սխալվել, մինչև ե՞րբ …...........................................................................................4
Արձագանքում են □Գարունին□ ...........................................................................…8
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Վաղը սեպտեմբերի մեկն է …...............................................25
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Գոյատևում կամ արմատը ցավի մեջ …............................27
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................33
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ. Տառապանքի ուղիներով ….....................................................48
ՄԱՐԻՆԷ  ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ.  Տանտիրոջ իրաւունք …..................................................70
Վ. ՔԱՐԱՄՅԱՆ.  Թույլ տվեք բացել վարագույրը …..............................................76

ԱՐՁԱԿ

ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ.  Էրգրի աստվածները …........................................................10
ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................37
ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ. Մանկական գաղութ …....................................................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մահվան տեսիլ …...............................................................7
ԱՐԹՈՒՐ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................31
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ ….................................................42
ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................54
ՄԻՔԱՅԵԼ ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................66
Գրական Ջավախք …............................................................................................86
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................94

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Էս է, օրերը տաքանան…□ ….....................................................58
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.   աչատուր Աբովյանի անձն ու վախճանը ….........................80

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԵԼԻՔՍ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հայոց համալսարանի ստեղծումը …...........................56

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ.  Ռոք երաժշտության օլիմպոսում …...................................52
Երիտասարդ արվեստագետներ. Շավարշ  աչատրյան …....................................68

Բախտագուշակ ….................................................................................................92


N9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԴԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Աֆղանական ցուցահանդես …..........................................4
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................12
Արձագանքում են □Գարունին□ ….........................................................................22
ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ.  Տառապանքի ուղիներով …...................................................26
Գթասրտության միջազգային մրցանակ …...........................................................45
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԻԲՐԱՋՅԱՆ.  Մուսա լեռան պաշտպանները …...............................84

ԱՐՁԱԿ

ՊՈՂՈՍ ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ. Ահա եկավ հարսնացուն ….................................................18
ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ.  Ասույթներ …...............................................................70
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  ոստովանություն ….........................................................81

ՊՈԵԶԻԱ

ԼԵՎՈՆ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԳՈՀԱՐ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................9
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Արձակ  բանաստեղծություններ …................................10
ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Ես ճամփա ընկա դեպի գոյություն …...................................30
ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասում …......................................48
ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................44
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................66

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Հայ գրական խմբակցությունները 
1920-30-ական թվականներին …..........................................................................32
ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ, ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ.  □Եվս մի պատասխան 
□Հնօրյա դպիրին□ ….............................................................................................57
ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԳՈԶՅԱՆ. □Ամբոխները խելագարված□ պոեմի ոգեշնչման հիմքը …62
ՍԻԼՎԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Գեղագիտական իդեալի վարուժանյան ըմբռնումը …72
ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Անմիջականությունը ուղեկից ….......................................86

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ.  Էջեր չոնգերի քաղաքակրթությունից …............................52
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ.  Հայկը հսկա է հսկաների ցեղից ….........................................76
ԲԱԲԿԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ.  Հայ ժողովրդի առաջացման հարցի շուրջ ….................89
ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ.  Սխալն ուղղելու ամենաճիշտ ու ամենակարճ եղանակը
նրանից հրաժարվելն է …......................................................................................93
ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ. Յուրայա հիփ-ռոք… □Ըստ Չարլզ Դիկկենսի□ …..............46
ԱՐԱ ՎԱՀՈՒՆԻ.  Հրաբուխ վիշապի տարում ….....................................................64
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Մեռա՞ծ համարել խաչքարային արվեստը …...............74

Բախտագուշակ ….................................................................................................96

Գեղադիտակ …......................................................................................................68


N10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐ ՉՅԱՆ. Գյուղ անավարտ …..................................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ  ԱՉԻԿՅԱՆ.  Երանություն, որ դժոխք է տանում ….................................8
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Նարեկացու աղերսանքը …..........................................36
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................57
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ.  Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................68

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  նկի ծառեր …............................................................................14
ՄԱՐԻԵՏԱ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹԵԱՆ. Մոմիկ ճարտարապետին նվիրված պոէմ ….............................6
ՍՈՍ ԱԶԻԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................12
ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …...............................................25
ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…26
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենօրյա նոկտյուրն կամ հրաշալի աշխարհ ….....29
ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…47
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................83

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆԵ ՍԱՐԻՆՅԱՆ.  Աշխարհի էպիկական վիճակը …..........................................79
ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Կորուսյալ բառի □Նոր կյանքը□ …........................................84
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՅՈՒՐԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Դիլիջան անունը և մեր պատմական տեղանունները …..33
ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Ֆրանք  Թայխման. □Գրալը արևելքում□ ….............................74
ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման 
հավատարիմ վկա …..............................................................................................89
□Մահվան գանգը□ ….............................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Վեհացում. հոգեղինացում …..............................................45

Բախտագուշակ …..............................................................................................94



N 11



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Պատռենք սատանայի շրջանակը …...................................2
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Շարական մաքառումի և հավատի …..................................4
ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Նժդեհ …................................................................................12
ԱՇՈՏ ՀԱՅՐՈՒՆԻ. Հպանցիկ հայացք Վարդենիսին ….........................................20
ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................44

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................8
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  նկի ծառեր …...........................................................................28
ԱԼԵՆ ԷՅՔԲՈՐՆ.  Հետադարձ հաշիվ …................................................................50
ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  ղճի խայթը …........................................................................80
ՇԵՐՎՈՒԴ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Արկած …...........................................................................87

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................7
ԳԵՎՈՐԳ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................26
ՄԱՐԻՆԵ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................39
ՌԵՅՆ ՌԱՈՒԴ.  Բանաստեղծություններ ….............................................................40
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................43
ՍՈՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................49
ԱՐԹՈՒՐ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................53
ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................60
ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................61
ՍԱՄՎԵԼ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................83
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Նարեկացու կենսական ռեալիզմը ….........................54
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Առասպել, բանաստեղծություն, առասպել …...............84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման
հավատարիմ վկա ….............................................................................................62

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մինասի վերջին ձմեռը ….............................................70
Երիտասարդ արվեստագետներ. Կարինե Մացակյան ….....................................92

Բախտագուշակ ….................................................................................................94



N 12


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

+ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Բաց նամակ … Վլադիմիր Մարգարյանցին ….................17
ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանկ Օտոմանի գրավումը …..........................................46
ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Ակամա պատասխան ….....................................................84


ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ … Մշեցի Առաքելը և ուրիշներ …..............................................2
ԾՈՎԱԿ ԳՆԹՈՒՆԻ.   ենթ քամի …..........................................................................22
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Գիշերը չի լուսանում …........................................................24
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Պատմվածքներ …...........................................................38

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................13
ՎԱՐԴ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36
ԱՐՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
ՌԱԶՄԻԿ  ՂԱՐԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…53
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…56
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................57
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԻՐԱՍ. Առակներ …..........................................................................69
ՀԱՍՄԻԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Ճակատագիր …................................................................73
ՍՎԵՏԼԱՆԱ Մ ԵՅԱՆ.  Ճակատագրական կամակատարին …................................73

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ. Օմար  այյամը և նրա հայ  թարգմանիչը ….........................77
ՄԱՆՅԱԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ.  Հայերեն թարգմանությունների դերը 
Մ. Պետրովիխի պոեզիայում ….............................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՆՆ ՌՈՈԶԵ.  որհրդային Միության տարածքային կազմավորումը ….................32
ՀՐԻՍՏՈ ՀՐԻՍՏՈԵՎ. Նախաբան ….......................................................................34
ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ.  Գենետիկան և անձնավորության ձևավորումը ….............44
ՍՏԵՓԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ջերմաէներգետիկա. խնայե՞լ, թե ծավալել …..............54
ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հիպնոսը և գիտությունը …...........................................66
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ.  Հայագիտության արդի վիճակն ու խնդիրները ….............70
ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Պատգամ  հավիտենություն երազող… ժողովրդին ….....71
ԴՄԻՏՐԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ.  Հայաստանի սեպագիր արձանագրությունները …......80
ԱՇՈՏ ՋԱԶՈՅԱՆ. Էտյուդ …....................................................................................82

ԱՐՎԵՍՏ

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.  Մտքեր ….......................................................................12
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Մինասի վերջին ձմեռը ...........................................…58

Բախտագուշակ ….................................................................................................90

1989թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................93</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8223</id>
      <timestamp>2012-04-27T18:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="48798">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1989''' բաժինը:

== 1989 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԳԱԼՈՅԱՆ. Համարձակվում եմ… համաձայնվել …..................................2
*ՀԱԿՈԲ ՓԱՓԱԶՅԱՆ.  Նահատակ ֆիդայու նամակը …..........................................8
*ՍԵՐԳԵՅ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ի սկզբանե դասախո՞սն է եղել, թե ուսանողը ….............10
*ՊԵՐՃ ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ. Երկրաշարժի աղետին առիթով հուսահատ չենք …...........17
*ԳՈՀԱՐ ՕՀԱՆՅԱՆ.  Գթության զանգն է զուր …....................................................20
*Բրազիլիյի հայ գաղութը ….................................................................................21
*ԱՇՈՏ ԲԼԵՅԱՆ. Մեր դպրոցը …............................................................................34
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................38
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ինչու և ինչպես կառուցվեց ատոմակայանը …..................52
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. Ճակատագիր …...................................................................65
*Միայնակներն ու մենամուսնությունը …...............................................................66
*ԳԱՌՆԻԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Սպինոզան, հնգամյակը և իսպալկոմը …........................73
*Հարցազրույց Պրիիտ Հերոդեսի հետ …...............................................................74
*ԿԱՐՊԻՍ ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ. Նախընտրելի է ձուկ բռնել սովորեցնել, քան ձուկ նվիրաբերել ….......................................................................................91
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ.  Ես պատմվածքներ եմ գրում …....................................24
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Պատմվածքներ …................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................18
*ՀԱԿՈԲ ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................23
*ՌՈՒԹ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................32
*Միով բանիվ (Ֆրանցիսկ Ասսիզեցի) …................................................................33
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ.  Պահպանակ …...............................................................36
*ՍԱՄՎԵԼ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................48
*[[Վահրամ Հաճյան|ՎԱՀՐԱՄ ՀԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Պահպանենք, բայց չմոռանանք խնամքի մասին …............6
*ԴԵՅԼ ԿԱՐՆԵԳԻ.  Ինչպես գտնել հանգստություն և երջանկություն …................28
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ.  Հայերը և քաղաքականությունը …..........................58
*ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Արարատյան հարթավայրի պարծանքը …......94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երրորդ հարկ ….....................................................................................................49
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Էմերսոն, Լեյք Փալմեր-Ռոնդո-ռոք …................................62
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Խոստովանվող առարկաների համրությունը …..................92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................77

*Գեղադիտակ …......................................................................................................80


=== N2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մեղադրում է հիշողությունը …................................................................................2
*ՎՈԼՈԴՅԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Եթե թույլ տրվեր  հավատալ ….........................................6
*ՎՐԹԱՆԵՍ ՓԱՓԱԶՅԱՆ. Նամակ ….......................................................................13
*ՆՈՒԲԱՐ ՉԱԼԸՄՅԱՆ. Հիպոկրատի ապօրինի զավակները ….............................15
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................24
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Նիկոլ Դուման …...............................................................43
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Առողջ հոգին առողջ մարմնից դուրս …..............................90
*ԱԼՎԱՐԴ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ. Դարձի եկեք, քանի ուշ չէ ….......................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոպպեր Հատտեճյան|ՌՈՊՊԵՐ ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Սուրեն Դանիելյան]]ի առաջաբանով) …9
*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՆԱԲՈԿՈՎ]].  Պայմանշաններ …...........................................................34
*ԼԵՎՈՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Ճերմակ երեկո …................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................14
*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................33
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Լեշը …..........................................................................................22
*[[Անդրեյ Վոզնեսենսկի|ԱՆԴՐԵՅ ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................36
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................58
*[[Իոսիֆ Բրոդսկի|ԻՈՍԻՖ ԲՐՈԴՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հինգ վեպ …......................................................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ալեքսանդրապոլը լուսանկարներում …...............................................................18
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. «Դիփ Փարփլ» …...........................................................................20
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Իմաստասիրական զրույց կեսգիշերին ….................38
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ապակողմնորոշված հանդիսատեսներ …...........................60

*Բախտագուշակ ….................................................................................................72

*Գեղադիտակ …......................................................................................................56


=== N3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Տագնապների ու հույսերի ժամանակը …..............................................................2
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Քարի մեջ արուն կա .......................................................…7
*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Արմատը, որ կանգուն է պահում ծառը …...........................14
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................30
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Հրայր Դժոխք …...................................................................42
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Հայրենիքի փշալարի մեջ …................................................47
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԵՆ ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ]]. Բաց նամակ արտասահմանի հայ մտավորականության ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................60
*[[Ալեքսանդր Սոլժենեցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Ապրել ոչ ստով (Մերուժան Տեր-Գուլանյանի առաջաբանով) …...................................................77
*ՆՈՐԱՅՐ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  Դատական արձանագրություն …...................................80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................27
*[[Արծրուն Պեպանյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ՊԵՊԱՆՅԱՆ]]. Կեսարի վերջին օրը …....................................................55
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Պատմվածքներ …..............................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Կարինե Աշուղյան|ԿԱՐԻՆԵ ԱՇՈՒՂՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ՍԻԼՎԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*ԱԼՎԱՐԴ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................18
*ԼԱՈՒՐԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................18
*ԳԱԳԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................26
*[[Սերո |ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................38
*ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Ժամանակի բանաստեղծական անդրադարձումները …..51
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]], [[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]].  Որպես հինգերորդ ավետարան …....82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՎԱՐԴ ՔՈՉԱՐ. Հայի ձեռքը հայի դեմքն է …........................................................19
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Հայագետ Ջուզեպպե  Ֆրասսոն …..........................................74
*Երկրաշարժ պայթյունից հետո ….........................................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Երաժշտական կամուրջներ …........................................96

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................40


=== N4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Հրազդան քաղաքը ահազանգում է …...............................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]].  Նամակ ի Սասուն …..........................................................10
*ՀԱՅԿ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Տարբերակներ չեմ ընդունում …..........................................12
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Աղբյուր Սերոբ …..............................................................25
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով  …..................................................35
*ԿԱՐԵՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Գարեգին Նժդեհը ժամանակի դատի առաջ …...................40
*ՅՈՒՐԻ ՌՈՍՏ. Թբիլիսիի  ողբերգական գիշերը …...............................................42
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Ողբերգության պահին …...................................................47
*ՍԵՅՐԱՆ ՄԻԿՈՅԱՆ. Ուսանողական զինծառայություն …....................................74

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …........................................................62
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կեռնեխը …...............................................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Շանթ Բասմաճյան|ՇԱՆԹ ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................7
*[[Նիկոլայ Ռուբցով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՌՈՒԲՑՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................54
*[[Մահմուդ Ալի-Սաիդ|ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ ԱԼ-ՍԱԻԴ]]. Բանաստեղծություններ …............................................59
*ՎԱՀՐԱՄ ԲԱՅԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................60
*ՊԱՎԼԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................85

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏՅԱՆ]], [[Հովհաննես Գրիգորյան|Հովհ. Գրիգորյան]].  Ժամանակի դիմաց …..............................20

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՂԻԱ ՄՈՄՋՅԱՆ. Նախագիծ հայերենի զարգացման փուլերի ….......................56
*ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Ցեղասպանությունը պատժող կոնվենցիա …......................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ջենիս Ջափլին …..............................................................44
*Երիտասարդական ցուցահանդես նկարչի տանը …............................................86

*Բախտագուշակ ….................................................................................................88

Գեղադիտակ …......................................................................................................94

=== N5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈԼԱՆԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Վերակառուցու՞մ, թե վերստին կառուցում …...................2
*ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Բանըմ ըսեմ, լացդ կուգա ….......................................10
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................20
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով .......................................................30
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …..............................52
*Ցեղասպանության վավերագրերը …....................................................................66

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿՈՐՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................16
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Բարության սենյակը …..............................................28
*ԱՐՄԵՆ ՏՈՆՈՅԱՆ. Կաղանդ, սեր և հույս ….........................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համո Սահյան|ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ]]. Նոր բանաստեղծություններ …......................................................6
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*ԱԼԵՔՍԱՆ ԷՔՆՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
*ՍԱՄՎԵԼ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................39
*ԱՐՇԱԿ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԿԱՄՈ ՏՈՆՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................84
*Շվեյցարական պոեզիա …....................................................................................85
*ՄԱՐԻԱՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................91
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................92
*ԼԱՐԻՍԱ ԱՌԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................93

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հերբերտ Մաուրեր|ՀԵՐԲԵՐՏ ՄԱՈՒՐԵՐ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] «Մատյանի» [[գերմաներեն]] թարգմանության առթիվ …..............................................................50
*[[Անահիտ Մախմուրյան|ԱՆԱՀԻՏ ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ]].Դրականի արտահայտման կերպը [[Երվանդ Օտյան|Օտյանի]] երգիծանքում …..89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՆՎԵԼ ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ. Հնադարյան Հայաստանի ոսկին …................................36
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Փորձություն ոգով …...............................................................40
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայոց հնագույն պատմությունը ծուռ  հայելու մեջ …....74
*ԳՐԻԳՈՐ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Ջրամբարները լեռներում ….................................................80

*Բախտագուշակ …94


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Լավ տղերք ենք, ափսոս ձի չունենք …........................2
*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Ոտքի ել, մինչև «ինը» հաշվելը …............................................14
*ԱՐԱՄ ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ. Հարկ չկա բացատրել, թե ով է հայը …................................38
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]].  Տառապանքի ուղիներով …...................................................42
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՄԱՏՈՒՆԻ. Սումգայիթը շարունակվում է …....................................46
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ, [[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Գևորգ Չաուշ …................................48
*ԱՆԱՀԻՏ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. 23 դար ուսուցչի կյանքից …...........................................64
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...........................................................26
*[[Էլդա Գրին|ԷԼԴԱ ԳՐԻՆ]]. Պատմվածքներ …............................................................................74
*[[Ֆուն Չանկ|ՖՈՒՆ ՉԱՆԿ]]. Օգտագործիր այն, ինչ որ ես ….....................................................77
*ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Չկայացած հանդիպում ….......................................84
*[[Մայքլ Առլեն|ՄԱՅՔԼ ԱՌԼԵՆ]]. Զրույց մի վաղեմի դպրոցական կապի մասին …......................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Երկխոսություն իմ և իմ միջև ….......................................7
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................23
*ԳԱՅԱՆԵ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................31
*[[Հարություն Հովնաթան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՆԱԹԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................40
*ՍԱՐԳԻՍ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................41
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Գրաքարե օդա …............................................................58
*ԽԱՉԻԿ ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................62
*ԱՇՈՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................63
*[[Օլիվերա Շիյաչկի|ՕԼԻՎԵՐԱ ՇԻՅԱՉԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Հայաստան-Թուրքիա. ինչ կարծիքի են օտարները …..32

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Քուին –քմահաճ «թագուհու շքերթը» ….............................72
*ՄԵԼԻՔՍԵԹ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ. Կորրադո՝ դասական ավանդույթը և ժամանակակիցը ….92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94

*Գեղադիտակ …......................................................................................................60


=== N7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Հայի վերջին խելքը …..........................................................2
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Կռիվ է ու կռիվ ….................................................................16
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Քարը ջրհորում՝ ինչպե՞ս հանել …..................................34
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Գուրգեն …............................................................................36
*ԽՈՐԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եգիպտոսի փոխարքա Մուհամմեդ Ալին և նրա պալատական հայ գործիչները …..............................................................42
*ԲԱԳՐԱՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ.  Ներգաղթ… արտագաղթ …...............................................46
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ու՞մ  համար են ղողանջում զանգերը …................................48
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …....................................................51
*ԺԻՐԱՅՐ ՂԱՐԻԲՅԱՆ. Չպիտի խանգարվի մեր երթը ….......................................74
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Ղարաբաղի հարցը. 60-ական թվականներ …......................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վրեժ Իսրայելյան|ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ]]. Պատմվածք փակագծերով և առանց փակագծերի ….......18
*[[Միլան Կունդերա|ՄԻԼԱՆ ԿՈՒՆԴԵՐԱ]]. Ես թախծոտ աստված եմ …..................................................56
*ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. «Ալաբաշ Արամը» …............................................70
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԱԴՈՒՆՑ. Գնչուհին …........................................................................78
*ԿԱՏՅԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Այցելուն …......................................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Վիշապի տարի –88 …...................................................10
*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Միստերիա …..................................................................30
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ … ............................................32
*ԴԱՎԻԹ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................54
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................55
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ … ...................................................64
*ՍԱՐԳԻՍ ԳԱՎԼԱՔՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. «Էս է, օրերը տաքանան…»…....................................................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԱԿԱՐՅԱՆ. Կանխել հողի էրոզիան ….................................................75

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՆԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մայրաքաղաքի հյուսիսային պողոտան ….......................66

*Բախտագուշակ …..............................................................................................95

*Գեղադիտակ …...................................................................................................76


=== N8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Ազգային խորհրդարան …...........................................2
*Սխալվել, մինչև ե՞րբ …...........................................................................................4
*Արձագանքում են «Գարունին» ...........................................................................…8
*ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Վաղը սեպտեմբերի մեկն է …...............................................25
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Գոյատևում կամ արմատը ցավի մեջ …............................27
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Սեբաստացի Մուրադ …..................................................33
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով ….....................................................48
*ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ. Տանտիրոջ իրաւունք …..................................................70
Վ. ՔԱՐԱՄՅԱՆ. Թույլ տվեք բացել վարագույրը …..............................................76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռոլանդ Շառոյան|ՌՈԼԱՆԴ ՇԱՌՈՅԱՆ]]. Էրգրի աստվածները …........................................................10
*ՌՈՒՍԼԱՆ ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................37
*ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ. Մանկական գաղութ …....................................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Մահվան տեսիլ …...............................................................7
*ԱՐԹՈՒՐ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................31
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................32
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................42
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................54
*ՄԻՔԱՅԵԼ ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................66
*Գրական Ջավախք …............................................................................................86
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................94

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. «Էս է, օրերը տաքանան…»….....................................................58
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. [[Խաչատուր Աբովյան]]ի անձն ու վախճանը ….........................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖԵԼԻՔՍ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ.  Հայոց համալսարանի ստեղծումը …...........................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Ռոք երաժշտության օլիմպոսում …...................................52
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Շավարշ Խաչատրյան …....................................68

*Բախտագուշակ ….................................................................................................92


=== N9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՐԴԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Աֆղանական ցուցահանդես …..........................................4
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Սեբաստացի Մուրադ …..................................................12
*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................22
*[[Վահրամ Ալազան|ՎԱՀՐԱՄ ԱԼԱԶԱՆ]]. Տառապանքի ուղիներով …...................................................26
*Գթասրտության միջազգային մրցանակ …...........................................................45
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԻԲՐԱՋՅԱՆ. Մուսա լեռան պաշտպանները …...............................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Պողոս Գուբելյան|ՊՈՂՈՍ ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ]]. Ահա եկավ հարսնացուն ….................................................18
*ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ. Ասույթներ …...............................................................70
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Խոստովանություն ….........................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*ԳՈՀԱՐ ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................9
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Արձակ  բանաստեղծություններ …................................10
*ՆՈՐԻԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Ես ճամփա ընկա դեպի գոյություն …...................................30
*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]].Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասում …......................................48
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................44
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Հայ գրական խմբակցությունները 1920-30-ական թվականներին …..........................................................................32
*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]], [[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Եվս մի պատասխան «Հնօրյա դպիրին»….............................................................................................57
*ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԳՈԶՅԱՆ. «Ամբոխները խելագարված» [[պոեմ]]ի ոգեշնչման հիմքը …62
*ՍԻԼՎԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Գեղագիտական իդեալի վարուժանյան ըմբռնումը …72
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Անմիջականությունը ուղեկից ….......................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Էջեր չոնգերի քաղաքակրթությունից …............................52
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Հայկը հսկա է հսկաների ցեղից ….........................................76
*ԲԱԲԿԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Հայ ժողովրդի առաջացման հարցի շուրջ ….................89
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Սխալն ուղղելու ամենաճիշտ ու ամենակարճ եղանակը նրանից հրաժարվելն է …......................................................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Յուրայա հիփ-ռոք… «Ըստ Չարլզ Դիկկենսի» …..............46
*ԱՐԱ ՎԱՀՈՒՆԻ. Հրաբուխ վիշապի տարում ….....................................................64
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մեռա՞ծ համարել խաչքարային արվեստը …...............74

*Բախտագուշակ ….................................................................................................96

*Գեղադիտակ …......................................................................................................68


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովիկ Չարխչյան|ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ]]. Գյուղ անավարտ …..................................................................2
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ. Երանություն, որ դժոխք է տանում ….................................8
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] աղերսանքը …..........................................36
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Սեբաստացի Մուրադ …..................................................57
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնկի ծառեր …............................................................................14
*ՄԱՐԻԵՏԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹԵԱՆ. Մոմիկ ճարտարապետին նվիրված պոէմ ….............................6
*ՍՈՍ ԱԶԻԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................12
*ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................13
*ՆՈՐԱ ԹՈՒՐՊԵՆՏԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …...............................................25
*[[Ռաֆայել Պապայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՊԱՊԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…26
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ամենօրյա նոկտյուրն կամ հրաշալի աշխարհ ….....29
*ՌՈՒԶԱՆ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…47
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................83

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՆԵ ՍԱՐԻՆՅԱՆ. Աշխարհի էպիկական վիճակը …..........................................79
*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Կորուսյալ բառի «Նոր կյանքը» …........................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՅՈՒՐԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Դիլիջան անունը և մեր պատմական տեղանունները …..33
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Ֆրանք Թայխման. «Գրալը արևելքում» ….............................74
*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման հավատարիմ վկա …..............................................................................................89
*«Մահվան գանգը»….............................................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Վեհացում. հոգեղինացում …..............................................45

*Բախտագուշակ …..............................................................................................94


=== N 11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատռենք սատանայի շրջանակը …...................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Շարական մաքառումի և հավատի …..................................4
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Նժդեհ …................................................................................12
*ԱՇՈՏ ՀԱՅՐՈՒՆԻ. Հպանցիկ հայացք Վարդենիսին ….........................................20
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Հուշի՞, թե հուշաթափման համալիր …..................................44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................8
*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնկի ծառեր …...........................................................................28
*[[Ալեն Էյքբորն|ԱԼԵՆ ԷՅՔԲՈՐՆ]]. Հետադարձ հաշիվ …................................................................50
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Խղճի խայթը …........................................................................80
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ՇԵՐՎՈՒԴ ԱՆԴԵՐՍՈՆ]]. Արկած …...........................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................7
*ԳԵՎՈՐԳ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................26
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................26
*ՄԱՐԻՆԵ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................39
*[[Ռեյն Ռաուդ|ՌԵՅՆ ՌԱՈՒԴ]].  Բանաստեղծություններ ….............................................................40
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................43
*ՍՈՍ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................49
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................49
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................53
*[[Գառնիկ Մանուկյան|ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................60
*ՆԱՐԵԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................61
*ՍԱՄՎԵԼ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................83
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նարեկացու կենսական ռեալիզմը ….........................54
*ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Առասպել, բանաստեղծություն, առասպել …...............84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման հավատարիմ վկա ….............................................................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մինասի վերջին ձմեռը ….............................................70
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Կարինե Մացակյան ….....................................92

*Բախտագուշակ ….................................................................................................94


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Բաց նամակ … Վլադիմիր Մարգարյանցին ….................17
*ՀԱՄԼԵՏ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանկ Օտոմանի գրավումը …..........................................46
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Ակամա պատասխան ….....................................................84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Մահարի|ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ]] … Մշեցի Առաքելը և ուրիշներ …..............................................2
*ԾՈՎԱԿ ԳՆԹՈՒՆԻ. Խենթ քամի …..........................................................................22
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Գիշերը չի լուսանում …........................................................24
*[[Սմբատ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …...........................................................38

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................13
*ՎԱՐԴ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................31
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................36
*ԱՐՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................37
*ՌԱԶՄԻԿ ՂԱՐԱՋՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…53
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…56
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................57
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՄԻՐԱՍ. Առակներ …..........................................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ճակատագիր …................................................................73
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԽԵՅԱՆ.  Ճակատագրական կամակատարին …................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Ռաֆայել Աթայան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱԹԱՅԱՆ]]. [[Օմար Խայամ|Օմար Խայյամը]] և նրա հայ  թարգմանիչը ….........................77
*ՄԱՆՅԱԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Հայերեն թարգմանությունների դերը Մ. Պետրովիխի պոեզիայում ….............................................................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷՆՆ ՌՈՈԶԵ. Խորհրդային Միության տարածքային կազմավորումը ….................32
*ՀՐԻՍՏՈ ՀՐԻՍՏՈԵՎ. Նախաբան ….......................................................................34
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Գենետիկան և անձնավորության ձևավորումը ….............44
*ՍՏԵՓԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ջերմաէներգետիկա. խնայե՞լ, թե ծավալել …..............54
*ԴԱԼՏՈՆ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հիպնոսը և գիտությունը …...........................................66
*ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայագիտության արդի վիճակն ու խնդիրները ….............70
*ԱՐԱՄ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Պատգամ  հավիտենություն երազող… ժողովրդին ….....71
*ԴՄԻՏՐԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Հայաստանի սեպագիր արձանագրությունները …......80
*ԱՇՈՏ ՋԱԶՈՅԱՆ. Էտյուդ …....................................................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. Մտքեր ….......................................................................12
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Մինասի վերջին ձմեռը ...........................................…58

*Բախտագուշակ ….................................................................................................90

*1989թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ..............................................93

[[Կատեգորիա:1989]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3570</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7614</id>
      <timestamp>2012-03-03T17:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):  [[Կատեգորիա:1990]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="141">== Մահացածներ ==

* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11897</id>
      <timestamp>2012-11-08T09:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="264">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11931</id>
      <timestamp>2012-11-11T20:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="388">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12450</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="505">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի գրականագետ (ծնվ. [[1903]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12454</id>
      <timestamp>2012-12-22T14:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="503">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13641</id>
      <timestamp>2013-02-16T21:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="631">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16768</id>
      <timestamp>2013-08-17T17:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="751">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16919</id>
      <timestamp>2013-08-20T10:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="946">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18417</id>
      <timestamp>2013-12-06T00:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1106">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 21]] - [[Արմեն Դարյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Փետրվարի 2]] - [[Եղիվարդ]], հայ բանաստեղծ, կրոնական գործիչ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Մայիսի 1]] - [[Հաջիե Ջնդի]], քուրդ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Հունիսի 12]] - [[Մուշեղ Իշխան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, մշակութային-կրթական գործիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հուլիսի 31]] - [[Տատյանա Սպենդիարովա]], թարգմանչուհի, ռուսագիր բանաստեղծուհի (մահ. [[1901]])։
* [[Օգոստոսի 25]] - [[Մորլի Քալահան]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Դեկտեմբերի 31]] - [[Գեորգի Խոլոպով]], ռուսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Իրմա Աճեմյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3908</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8367</id>
      <timestamp>2012-05-04T14:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47053">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1990''' բաժինը:

== 1990 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԹՈՒՐ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Եվրոպոլիս՝ ապագայի քաղաք …......................................4
*Ոչ պաշտոնական մամուլի էջերից …......................................................................6
*ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Նոր երկինք, նոր երկիր …......................................10
*Միացեալ Հայաստանի անկախութեան յայտարարման ակտ ….........................14
*Ինքնորոշում («Գարունի» երկխոսությունը) …....................................................16
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................26
*Մանուչարովի «գործը» ….....................................................................................42
*[[Հակոբ Կարապենց|ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՆՑ]]. Փիւնիկեան հրաշքի բովից …..............................................52
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Երրորդ ուժի բացառման օրենքը ….................................56
*ՀԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ. Մենք, ՄԱԿ-ը, մենք …........................................................84
*ՎԱՀԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՎԱՀՐԱՄ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Վերջին հարցերի պատասխանը ............................................................................88
*Այսօր՝ միավորում, վաղը …...................................................................................90
*ՌԱՓԱՅԵԼ ՊԱՏԿԱՆԵԱՆ. Վարդապետարան Հայաստանի ազատութեան ….......92
*Գլասնոստ-մլասնոստ …........................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Հակոբյան|ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Շնիկով տիկինը կամ արտառոցը …...................................40
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ ............................................…64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................7
*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ ….......................................................28
*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................50
*[[Աղվան Վարդանյան|ԱՂՎԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Իմ հայրենիքից մահը եկավ ...........................................…55
*[[Վահե Օշական|ՎԱՀԷ ՕՇԱԿԱՆ]]. Հոգեհանգիստ - 2 …....................................................................83
*[[Ջոն Դոն|ՋՈՆ ԴՈՆ]]. Միով բանիվ …......................................................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*Ժամանակագրություն հայոց պատմության …......................................................30
*Յոթ հարց ակադեմիկոս Բաբկեն Առաքելյանին և  նրա համախոհներին ….........33
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Տեր ընդ ձեզ …...........................................................34
*ԼԵՎ ՏՐՈՑԿԻ. Անդրանիկը և իր ջոկատը (Հրաչիկ Սիմոնյանի առաջաբանով) …46

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Տոնացույց …..........................................................................................................2
*Դիլիջանը փոստային բացիկներում ….................................................................12
*ՊՈԼՈՄԱ ՊԻԿԱՍՈ. Հայր Պիկասոն …...................................................................36
*ՎԱԴԻՄ ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ. Շարժում և դադար ….....................................................81


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՀԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՎԱՀՐԱՄ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Վերջին հարցերի պատասխանը ….........................................................................2
*Ազգային դպրոց …...................................................................................................4
*ԱՇՈՏ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ. Կեցցե՜ ազատ և անկախ Հայաստանը …........................12
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ. Բաց նամակ հայ երիտասարդներին ….......................26
*ՀԱՍՄԻԿ ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ. «Վերթնայզ» - Վարդանացնել՝ նշանակում է շենացնել …......................................................................................28
*ԱԲԵԼ ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ. «Ես ապագային եմ հավատում» …....................................40
*ԱՇՈՏ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Միասնության մասին …..........................................................42
*ՄԻԽԱՅԻԼ ՌՈԶԻՆ. Պատմության հանելուկներ և պատմության խոհանոցի մասին …....................................................................68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….........................................................32
*ՄՀԵՐ ԴԱՎՈՅԱՆ. Եղբորս ասեմ ….........................................................................46
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Աճուրդ …..........................................................................52
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Անդին …...............................................................................60
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …............................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................6
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................6
*[[Յանոշ Պիլինսկի|ՅԱՆՈՇ ՊԻԼԻՆՍԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................21
*ԱՎԱԳ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................25
*ՍԱՄՎԵԼ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................31

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռաֆիկ Մարգարյան|ՌԱՖԻԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ]]. Չարենցյան լեզվի մոլորակը ….........................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԴԵԿԱՐՏ ԴԱՎԹՅԱՆ. Երկրաշարժեր, բնակա՞ն, թե արհեստական …....................8
*ԼԵՎՈՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ. Նախագիծ հավաքովի-քանդովի տարրերից …...............38
*ԼԱՎՐԵՆՏԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «…Եվ գնում են ապաստանում հեռու-հեռու տափաստանում…» …......................................................................51
*ՋՈՒԼԻԵՏԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Անիի տպավորությունների մատյանը …...............55
*ՏԻԳՐԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Գոյություն չունեցող մարդկային ինքնուրույնության գագաթնակետը ..............................................…57

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԻԱՄ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Ցուցափեղկի հետևում՝ Պոլիս, հայեր …......................48
*Երևանի երրորդ հարկը Փարիզի մեջ …...............................................................66
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչի և հայկական վարկածը ….....................70


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Անկեղծորեն սովածների խոստովանությունը …...................4
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Մեր քայլը՝  կշռադատված, նպատակը՝ ազգային շահեր ….................................................................................................32
*ՀԽՍՀ ԳԱ Բյուրականի աստղադիտարանի աշխատակիցների կոչը հայ գիտաշխատողներին …..................................................................................45
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................48
*ԱՐԱ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Ծառայողական պարտք ......................................................…57
*ԱՇՈՏ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Դրախտից արտաքսված Եվայից՝ Լիլիթ …........................70
*ՎԱՐԴԱՆ. Ուղերձ …................................................................................................74
*Գլասնոստ-մլասնոստ …........................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Քարափ Մարդոն .................................................................40
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Խնձորի համը .......................................................................…62
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ինքնածաղրանք ….........................................................68
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …............................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................36
*ՄՅԱՍՆԻԿ ԼԱԳԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................60
*[[Ֆորուղ Ֆարրոխզադ|ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈԽԶԱԴ]]. Բանաստեղծություններ …................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Միքայել Մարտիրոսյան|ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի նորահայտ աշխատությունը …...26
*[[Բորիս Պաստեռնակ|ԲՈՐԻՍ ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ]]. Ի՞նչ է մարդը …..................................................................46

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿՏՐԻՃ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Մասունքներ Նժդեհի զանգեզուրյան գործունեությունից ….....................................................................8
*ԵՐԵՄԻԱ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ ենք անդրադառնում Ֆրոյդին ….........................18
*ԶԻԳՄՈՒՆԴ ՖՐՈՅԴ. Սուգ և մելանխոլիա ….........................................................20
*ԱԲՐԱՀԱՄ ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ. Նախայեղափոխական Բագուի դերը մեր ազատագրական շարժման մէջ ........................................................................…43

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Զրույց 1000 տարվա հեռվից ….......................................37
*Վերհիշում է Արշիլ Գորկու քույրը ….....................................................................50
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Բանալի՝ չգտնված դռան համար …..................................75
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Օրիորդ Գայանեի գաղտնիքը …...............................79


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Շնորհավորում ենք Հայաստանի անկախությունը» ….........................................2
*Քաղաքական բանտարկյալներ (1975-1985թթ.) ….................................................4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի անմար կերոն …..........................................................8
*Հարցազրույց ազգային միացյալ կուսակցության հիմնադիր Հայկազ Խաչատրյանի հետ …..............................................................................34
*ԱՐԱ ԴԵՄԻՐՃԱՆՅԱՆ. Բաց նամակ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ին …59
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Մայր Թերեզան եկավ Հայաստան …...................................66
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Աստծո պատկերով և նմանությամբ …...................................79
*Նամակ խմբագրությանը …...................................................................................82
*Ի՞նչ է գրել հայ մամուլը 100 տարի առաջ .......................................................…96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]]. Ողբ՝ Արշակունյաց ցեղից հայոց թագավորության  ….........13
*[[Վյաչեսլավ Սորոկին|ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ ՍՈՐՈԿԻՆ]]. Փոքրիկ պատմություններ «Սիրելի մարդը» շարքից …28
*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Խելագարը …........................................................................49
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ. Անմահության ճիշտը …....................................................................74
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ ...........................................…85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍՊԱՐՏԱԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................…15
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….......................................33
*ՌԱԶՄԻԿ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................46
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Հարբուխ և մայրամուտ …...............................................51
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................64
*[[Վահե Օշական|ՎԱՀԷ ՕՇԱԿԱՆ]]. Հոգեհանգիստ – 2 …...................................................................76
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Արձագանքում են «Գարունին»….........................................................................47
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Պոեզիան գիտակցված անհրաժեշտություն …...........54
*ԳԱՅԱՆԵ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Գրականության և գեղագիտության փոխառնչության շուրջ …......................................................................................77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿՏՐԻՃ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Համաշխարհային հեղափոխության արևելյան խաչմերուկում …..................................................................................16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ. Նաիրի և Ուրարտու …...............................................24
*ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ապրել ուրիշի ճակատագրով ….........................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արմեն Հաջյան .............................................…40
*Ցուցահանդես նկարչի տանը …............................................................................71

*Գեղադիտակ …......................................................................................................38


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Մայր Թերեզան եկավ Հայաստան …..................................28
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Այս խորշակյալ, անդուռ Արարատյան դաշտում ..........…40
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երկրաշարժը և ղարաբաղյան շարժումը …...............72
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Նախ՝ աչքիդ գերանը ….....................................................78
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Մենք հասել ենք արդեն կոմունիզմի հզոր շեմին ........…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՇՈՏ ԵՂԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….....................................................................10
*[[Սաթենիկ Մկրտչյան|ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Քարոնի մակույկը ........................................................…56
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …............................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Աթաբեկյան|ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................6
*ՍԵՐԳԵՅ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................22
*[[Բերդ բաբայան|ԲԵՐԴ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................27
*ՍԵՅՐԱՆ ԿԱՐՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................39
*Սերբական հայրենասիրական պոեզիա …...........................................................52
*ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................64
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ժամանակագրություն Հ. Հ. Դաշնակցության պատմության …..............................4
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Երիտթուրքական հեղափոխությու՞ն, թե հեղաշրջում …....................................................................................................8
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Նապոլեոնի արցախեցի զորականները .........................…14
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ. Իշխան …............................................................................................24
*ԹԱԴԵՎՈՍ ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ. Վրդովվելու ավելի մեծ առիթ կա. 
*Երկու արշավանք …..............................................................................................36
*Ես-ի ուժը չափող տեստ ....................................................................................…66
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. 11-րդ դարի գրական ու քաղաքական նշանավոր գործիչը ...........................................................................................…67

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երիտասարդ արվեստագետներ. Քիքի ….............................................................34
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Անավարտ մենախոսություն …............................................50
*[[Ժիրայր Անանյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Գլխավոր դերում՝ Կարպ Խաչվանքյան …..............................62
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. Երաժշտությունը որպես սկզբունք և որպես իրողություն …86


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]].  Պուճուր երկիր, մեծ երկինք ….....................................2
*ՀԱՄԲԻԿ ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ. Նամակներ բանտից …........................................................6
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Վեմ գլորման ...............................................................…16
*Վագոնով բերինք, խուրջինով է՞լ չտանենք …......................................................25
*ՌՈՒԶԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Արևը նաև նրանց համար է ….............................................26
*ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Ամեն ինչ բոլորինն է և ոչ մեկինը չէ ….................................44
*Վերջին զրույցը …..................................................................................................48
*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Քարեր …...........................................................................72
*ՕՖԵԼՅԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Որ ճանապարհը տանի դպրոց …..................................75
*Գլասնոստ-մլասնոստ …........................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ ….............................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................14
*ԱՐՇԱԿ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................15
*ԱՍՈՂԻԿ. Բանաստեղծություններ ….....................................................................56
ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ ԽՈՅԵՑՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................78
*ԻՐԻՆԱ ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ԱՍՄԱՐՅԱՆ. Ավետիս Ահարոնյանի «Իտալիայում» ճանապարհորդական նոթերը …...........................................................................22

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՄԿՐՏԻՉ ՔԹՈՅԱՆ. Ախալքալաք բերդաքաղաքի պատմությունից …...................8
*ԵՐՎԱՆԴ ԲԱԴՈՒՆՑ. [[Սեպագիր]] «աղի» [[բառ]]ը [[հայերեն]]ում …................................10
*ՄԿՐՏԻՉ ԱՎԳԵՐՅԱՆ. Վկայաբանություն սուրբ Սարգիս զորավարի և նրա որդի Մարտիրոսի …....................................................................................11
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ.  Արևապաշտության հիմունքները, հավատա՞մք, թե գիտություն …............................................................................28
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՓԻԼԻԿՅԱՆ. Հայերը ….....................................................................62
*ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ընդդեմ պատմության կեղծարարաների ….......................70
*ԱՎԵՏԻՔ ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ.  Քաղաքաշինական ազգային քաղաքականության անհրաժեշտության մասին .................................................79
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ.  Ամեն ինչ երկրաշարժերի մասին …...........................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱ ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ. «Մենք կեղծիք չբերեցինք թատրոն» …..................................37
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Երաժշտությունը որպես սկզբունք և որպես իրողություն …38
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Սամվել Ստեփանյան …...................................46
*ՄԵԼՍ ՓԻԼՈՅԱՆ. Մուլտիպլիկացիան՝ հրաշքների աշխարհ …...........................68
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մաեստրո… մեղեդիների և շիտակության …....................86


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Զանգահարները …................................................................2
*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Ամարասի դասը …......................................................................8
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Տումին էլ նույն Արցախն է …..................................................12
*ՎԱՉԵ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Ամենավերջին հարցերի պատասխանը …..........................20
*ԱԼԻԲԵԿ ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ. Օգնությունը հասավ հյուսիսից ….....................................30
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Հետադարձ հայացք կամ ինչ էր մեր կառուցածը …...39
*ԱՆՏՈՆ ՔՈՉԻՆՅԱՆ. Գրիգոր Հարությունյանն ինչպես որ կար …........................51
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. ԽՍՀՄ – 1989 ….....................................................................54
*ԱՐԱ ՍԱՆՃԵԱՆ. Ի հեճուկս պատերազմին, բայց նաեւ անոր հետեւանքով ….....64
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Սպիտակ աղավնիներ ….........................................................69
*Մարդ կրթել …........................................................................................................80

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱԶԳԵՆ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ….............................................................10
*ԼԻԼԻ ՄԱՐՏՈՅԱՆ. Մի թեթև վախեցրին ….............................................................35
*ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Մահապատիժ ….............................................................61
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …............................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................6
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................18
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................19
*ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................26
*ՇՈԹԱ ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................37
*[[Թաթուլ Բոլորչյան|ԹԱԹՈՒԼ ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԵՐՎԱՆԴ ՇԻՐԱԿՅԱՆ. Ժենյա …..............................................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Սարդը անցյալի հիշողություն է …....................................32
*ԵՈՒՐԻ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ. Մեր լուսամիտ յոբելեանի պահանջները ….......................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երիտասարդ արվեստագետներ. Մարտին Պետրոսյան …...................................28
*Օռնելա Մուտի …..................................................................................................78
*ՎԱՆԻԿ ՍԱՆԹՐՅԱՆ. «Հայաստան հասածիս հողը համբուրեցի» …....................84
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Փորձություն» …...............................................................86


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ամեն ազգ պետք է կարողանա  ազատ ապրել  ….................................................4
*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը …...................................................25
*ԱՇՈՏ ԲԼԵՅԱՆ. Հարատեսը՝  կենդանի Գլաձոր …................................................26
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ԽՍՀՄ – 1989 ..................................................................…82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՇՈՏ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................16
*ՀԱՅԿԱԶՆ ՂԱՀՐԻՅԱՆ. Ռուսի տղան …................................................................72
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …............................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................2
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…10
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................…30
*ՍԵՅՐԱՆ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................40
*ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................58
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…67
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆՎԱՐԴ ՏԵՐՅԱՆ. Նամակ գրականագետին …......................................................20
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. [[Պաղտասար Դպիր]]ի մի [[տաղ]]ը …......................................32
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «[[Խաչատուր Աբովյան]]ի անձն ու վախճանը» հոդվածի առիթով …..............................................................................................................42
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]], ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. «Երրորդ կյանք» կամ [[Նաիրի Զարյան]]ն իր մասին …...........................................................................................52

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱ ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ. Հայաստանը կունենա արեգակնային էներգիա …................35

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՆԱ ՇԱՄԱԽՅԱՆ. Երաժշտական խաղեր …........................................................36
*ԿԱՏՐԻՆ ՄԻՏՅԵ. «Ճշմարտությունը կփոխի արվեստը» ….................................48
*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հարդ-ռոքի գերաստղ Յան Գիլան …...............................68
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ճանապարհորդություն պատմության խորքերը …........78


==== N 9 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. «Էս խելքին ենք, որ այս խելքին ենք …» …........................2
*ՏԻԳՐԱՆ ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ. «Առաջին առաքեալները» …...........................................10
*ԹԱՄԱՐԱ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ուշադրություն, երկրաշարժ է …..........................................32
*ՀՈՎՆԱՆ ԴԱՒԻԹԵԱՆ. Ցարի կառավարութիւնը ([[Արթուր Անդրանիկյան]]ի առաջաբանով) ..................................................................................................…37
*ՍԵՐԳԵՅ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Տաղլարենց քաջը ........................................................…42
*Ազգ, ընտանիք, անհատ …....................................................................................62
*ԱՐՄԵՆ ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ. Կեղծիքը որպես քննադատություն …..................................76
*ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Առանց զուռնա-դհոլ …........................................................84
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Քամին՝ սպիտակ քաղաքից …...........................................86

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Ռոդոսթո, Ռոդոսթո …..................................................................14
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անառակ որդու վերադարձը …......................................44
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …......................................................72
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …...........................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................6
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................…40
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................52
*ԱՐԹՈՒՐ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................72
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................80
*ՆԵԼԼԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալբերտ Շարուրյան|ԱԼԲԵՐՏ ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը …...............................................39
*ԼԻԼԻԹ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Երուխանի «Հարազատ որդին» վիպակը …......................78
*ԱՆԱՀԻՏ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Զգացմունքների նավամատյան …....................................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ՔՈՉԱՐՅԱՆ.  Մաքուր օդ բոլորին ...........................................................…5
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ժամանակավրեպ ճիգեր...............................................…54
*ՍԱՄՎԵԼ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Չոբանյանի գործը ….......................................................65
*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Հայաստանի մարգարիտները ….....................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ. Մինասը (Յուրի  Խաչատրյանի առաջաբանով) …...............27
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Սամվել Աբգարյան ….......................................34


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարքսի սխալը …............................................................2
*ԼԵՎՈՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Նամակ… թագավորին .......................................................…20
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ. Սեփական կարծիքի իրավունքով …........................22
*ՆԱՐԻՆԵ ԱԴԱՄՅԱՆ. «Կիրագործենք Աստծո օգնությամբ» …................................25
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ուշադրություն, կորել է տիկին Եվայի ռեդիկյուլը ….......26
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ….......................................32
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ]]. Արվեստը զոհե՞ր է պահանջում …........................................37
*ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Քաջազնունիներ …................................................................38
*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Թափառական մի ուրվականի կենսագրությունից ............…72
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. «Այսքան ուրախ կյանքը մեր» …................................79

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Մազե կամուրջ …...........................................................50
*ՎԱՍԻԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մանկության դեգերումներ …................................................74
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ ............................................…91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ռոբերտ Եսայան|ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................10
*ՍԱՐԳԻՍ ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….................................................17
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԱՍԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................18
*ԱՇՈՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................30
*ՀԱԿՈԲ ԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................43
*ԱՐՏՈ ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................60
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................71
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ ՍԹԵՐՆԸՍ ԷԼԻՈԹ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. «Մաշտոց» - սխալների գիրք …......................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆՈՒՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երբ բացվում են հեքիաթի դռները …....................................28
*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Հայոց երգը մեզ զորավիգ …............................................44
*ԳԱԳԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պիտեր Բրուկ. Խոսք ի սրտե ..........................................…88
*ԱՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հոգու էներգիա …..............................................................69


=== N N11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ …..........................................4
*ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ. Ազգային բարերարը …..............................................................42
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. «Չարիքի կայսրությունն ինձ չհաղթեց» …...........71

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................10
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Կհանդիպենք PARADISO–ում …...................................................16
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Մեղադրող կովը ............................................................40
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Արտագերս ….................................................................50
*[[Ժիրայր Անանյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ուղղաթիռներ եկեղեցու վրա …............................................94
*[[Ալեքսանդր Սոլժենեցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]]. Գուլագ Արխիպելագ …...........................................117

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................2
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................9
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................12
*ՆԱՐԻՆԵ ԱԶԻԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................13
*ՄԱՐԻՆԵ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................13
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ]]. Ուլյալում …...............................................................................28
*[[Պոլ Կլոդել|ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................................33
*ԱՐՏԱԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................39
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................63
*Սփյուռքահայ պոեզիա (Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) …..........................68
*ԱՆԱՀԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................108

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՄՈ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. «Քո սարերին եմ թիկնելու նորից…» …..............................45
*ԱՐՍԵՆ ՃԱՆՅԱՆ. Այս աշխարհում Մնձուրին ապրեց …........................................64
*[[Էդգար Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Երկու բանաստեղծական համակարգ …...........................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բեկորներ իմ հուշերից …........................................23 
*ՏԻԳՐԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Դպրոցական ստերեոտիպները հոգեբանի հայացքի տակ ….................................................................................30
*ԽԱՉԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ.  Սպիտակի երկրաշարժը .............................................…56
*ՎԱՀԱՆ ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ.  Պանթուրքիզմը գործողության մեջ …...........................58
*ՀՐԱՉՅԱ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Գերմանական ռոմանտիզմը և նրա … նախադրյալները …..............................................................................109

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Երիտասարդ արվեստագետներ. Գերման Ավագյան ….......................................14
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Հայ ճարտարապետների ավանդը ….......................................36
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի խորհուրդը ….................................90
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հայ թագավորների ու թագուհիների 
ձեռագիր մատյանները …....................................................................................114

*1990թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ .........................................…124

[[Կատեգորիա:1990]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1991</title>
    <ns>0</ns>
    <id>350</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>777</id>
      <timestamp>2011-02-07T17:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):  [[Կատեգորիա:1991]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7608</id>
      <timestamp>2012-03-03T17:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="268">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16153</id>
      <timestamp>2013-08-07T22:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18096</id>
      <timestamp>2013-11-21T12:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="558">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Նոնա Բալաքյան]], անգլիագիր գրաքննադատ, լրագրող (ծնվ. [[1918]])։

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19921</id>
      <timestamp>2014-05-26T17:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="693">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Հովհաննես Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Նոնա Բալաքյան]], անգլիագիր գրաքննադատ, լրագրող (ծնվ. [[1918]])։

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20622</id>
      <timestamp>2014-11-09T19:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="789">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 7]] - [[Կոնդրատ Կրապիվա]], բելառուս արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1896]]):
* [[Հուլիսի 27]] - [[Հովհաննես Ղուկասյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1919]]):
* [[Դեկտեմբերի 29]] - [[Էդուարդ Աղայան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1913]]):
* [[Էդուարդ Աղամյան]], հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Նոնա Բալաքյան]], անգլիագիր գրաքննադատ, լրագրող (ծնվ. [[1918]])։
* [[Գեղամ Սևան]], հայ արձակագիր, գրականագետ (ծնվ. [[1926]])։

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1991 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3916</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8381</id>
      <timestamp>2012-05-06T06:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44366">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1991''' բաժինը:

== 1991 ==

=== N 1 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Ներուժ ..........................................................................2
*Հակոբ Հակոբյանի երկրորդ մահը .......................................................................21
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ժողովուրդների բարեկամության «առաքյալը».............30
*3-րդ ռայխի տիեզերագնացները .........................................................................42
*Ժողովուրդների մշտական տրիբունալը դատապարտում է ................................50
*Նամականի ...........................................................................................................72
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կյանք էր՝ չստացվեց ........................................................77
*Նամակ խմբագրությանը ......................................................................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................10
*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծերուկին խղճահարությունը (Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ...................................................................54
*ՎԱՐԴԱՆ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Հոգին տակնուվրա՝ պատուհանի առաջ ...........................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................6
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Իջե՜ք, իջե՜ք ոգիներ .............................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Ձոն հունական սկահակին ...............................................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԴԵ ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ. Գուշակություններ ..................................................23
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցություն, երազ, հիպնոս .............................36

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Շունն ու կատուն ....................................................................44
*ՌՈԲԵՐՏ ՋԱՍԹՐՈՈՒ. Արդյո՞ք աստղագետները գտան Աստծուն .......................58
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ.  Հաճախապատում, ճառ Բ .............................................62
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Սեռը որպես գոյ և որպես իմացություն ...............................74
*ԿԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Փաստաթղթեր Կիլիկիայի պատմությունից ......................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԵԹ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Գագիկ Բաբայան .................................................................34
*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Միլիոնների կուռքը ............................................................80
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Ճարտարապետ Սինան ............................................................92
*Անիրական գալարներ ..........................................................................................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մենք ենք,  մեր ցավերը ......................................................6
*ՍՏԵՓԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ. Երկրի և երկնքի միջև ..................................................14
*Նամականի ...........................................................................................................25
*ԼԵՎ ՍԱՄՈՅԼՈՎ. Ճամբարի ազգագրությունը ......................................................26
*ՌԻՉԱՐԴ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երթ դեպի հողը .........................................................63
*Մեղավոր երջանկությունը գերադասում եմ անմեղ դժբախտությունից .............64
*Իր էությունը կորցնող սեռը ..................................................................................66
*Արցախ. փրկության ելքը .....................................................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................................10
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Ծաղիկներ Օվսաննային .......................................................40
*ԳԻԼԲԵՐԹ  ՔԻՏԽՉԵՍԹԵՐԹՈՆ. Երկնային նետը ..................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................2
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*[[Սահակ Պարթև|ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ]]. Հոգևոր երգեր ..........................................................................34
*Մրցույթ. «Առաջնորդերգություն» .........................................................................38
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................66

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՀԱՆՅԱՆ. Արտերկրյա քաղաքակրթություններ տանող ուղիները ...52
*ՄԻՇԵԼ ԴԵ ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ. Գուշակություններ .................................................54
*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Չպեղե՛լ, եթե չես կարող պահպանել ..............................60
*ԶԻԳՄՈՒՆԴ ՖՐՈՅԴ. Երազ և խորհրդապաշտություն (Ալբերտ Նալչաջյանի առաջաբանով) ......................................................................................................71
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. «Բաբելոնի Ակիտու տոնահանդես» սեպագիր արձանագրությունը ..............................................................................................95

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ռեփ ....................................................................................40
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Պալյան ճարտարապետների գերդաստանը ..........................50
*Լուսանկարիչ Վլադիսլավ Պավելեկ ....................................................................96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ.  Հարյուր օր ......................................................................2
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ. Փրկության միակ ելքը ...................................................8
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ինչպե՞ս է կառուցվում Սպիտակը ................10
*ԷՆՆ ՈՒՈԼՔԵՐ. Ինչպես դառնալ գործունյա .........................................................23
*Քաշքշուկ ..............................................................................................................24
*Նամականի ...........................................................................................................26
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վերհուշ ներկայի մասին .................................................32
*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բոցված մի կյանք քսանամյա ..........................................46
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Անհասցե փողոցի տերերը .................................................62
*ԹԵԼՄԱՆ ԳԴԼՅԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը մեր տան շեմին է ...............83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սմբատ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...............................................................14
*[[Րաֆֆի Քեպապճյան|ՐԱՖՖԻ ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ]]. Արգէոս ............................................................................40
*[[Ալբերտո Բիոյ Կասարես|ԱԼԲԵՐՏՈ ԲԻՈՅ ԿԱՍԱՐԵՍ]]. Երկնային հանգույց .................................................73
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Դատողություններ .....................................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
*[[Նովալիս|ՆՈՎԱԼԻՍ]]. Հիմներգ գիշերվան .............................................................................19
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Վլադիմիր Իլյիչ Լենին ..........................................................28
*ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կենդանակերպ ..................................................................44
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]]. Հոգևոր երգեր ........................................................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]] ............................................................39
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սև հետագիծ .....................................................................66
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. 20-րդ դարի ամերիկյան պոեզիայի ուղիները ..........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծագումնաբանները Եվայի մասին ......................................................................52
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Գևորգ Չաուշի սպանության առեղծվածը ...........................64
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Գրիգոր Տաթևացում խորանների մեկնությունը .................84
*[[Գրիգոր Տաթևացի|ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ]]. Ավետարանի ցանկի տեսության և տասը խորանների մասին .................................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Էլվիս Պրեսլիի վախճանը ..................................................70
*Չարենցավանի սպիտակ եկեղեցին ....................................................................96


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ընտրելափակոցից այս կողմ .................................................................................5
*Արյան խումբը և բնավորությունը ........................................................................15
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բարի ու երջանիկ լինի ծնունդդ ........................................16
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Աղասի խանջյան ...........................................................33
*ՎԱԶԳԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Նաիրիտը» գոյատևման լծակ .......................................51
*Նամականի .....................................................................................................61, 69
*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. «Արգիշտիի քարը» ...........................................................74
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Նամակներ հեռվից ..........................................................78
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Աբսուրդ ազատություն ..............................................................80
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊ]]. Օրագրություններ ..................................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԺԱԳ ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ. Տղու սեր ..............................................................................30
*ԾՈՎԱԿ ԳՆԹՈՒՆԻ. Սոսկալի սեր ..........................................................................42
*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ետհարված կամ հինգ հեռախոսազանգ ......................46
*[[Դանիել Խարմս|ԴԱՆԻԻԼ ԽԱՐՄՍ]]. Պատմվածքներ .........................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................2
*[[Ռուբեն Հոխվերդյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................12
*[[Արթյուր Ռեմբո|ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................36
*[[Արարատ Մկրտումյան|ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Թադևոս Խաչատրյան]]ի առաջաբանով)  ...........................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մի փաստաթղթի հետքերով ..............................................20
*Հրատարակել է «Ապոլոն» հրատարակչությունը ................................................45
*[[Նիկողայոս Սարաֆյան|ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ՍԱՐԱՖԵԱՆ]]. Մշուշին մէջ .................................................................72
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թե ինչպես է քիմիան տարրալուծում պատմագիտությունը ..................................................................76
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Արգելված գրականություն ...............................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ավետարան ըստ Փիլիպպոսի ..............................................................................52
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերի հայկական ծագման վարկածը ............................64
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՎՅՈՎ. Նամակ արևելյան հարցի մասին ...................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Միլլի-Վանիլլի» ...................................................................................................96


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երկխոսություն ..........................................4
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կարճևան՝ շաղ եկած նուռ ..............................................17
*Ստրուկի երկիր, տերերի երկիր ...........................................................................22
*Երկու առաջարկ արտգործնախարարին .............................................................26
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Դրոյի սիրտն ու Սարդարապատի մի բուռ հողը ..............32
*Նամականի ...........................................................................................................38
*ԷԼԻԶԱԲԵԹ ՌՈԶԵՆԹԱԼ. Վիրադանակը կյանքի ու մահվան սահմանագծում ....49
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Ամատունի ......................................................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊ. Օրագրություններ ..................................................................63
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Մանուկ բեյ – նորին վսեմություն և ասպետ .......................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արկադի Լվով|ԱՐԿԱԴԻ ԼՎՈՎ]]. Հռոմեական պատվիրաններ ......................................................13
*[[Թոմաս Վուլֆ|ԹՈՄԱՍ ՎՈՒԼՖ]]. Երկրի ոստայնը...........................................................................40
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Չինովնիկի երկրորդ մահը ...................................................55
*ՄԿՐՏԻՉ ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ. Հոգեվարքի բազուկներուն մէջ .......................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հրաչյա Թամրազյան]]ի առաջաբանով)  ..............................................................19
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................50
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Վարդերը .......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. [[Ալբեր Կամյու]]ի «Ժանտախտը» վեպը .....................................37
*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. Մի պատմավեպի առիթով .................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱԼՔՈՒՄ ԲՐՈՈՒՆ. Գիտնականները ժամանակի միջով ճանապարհորդելու մասին ....................................................................................28
*ՄՈՒՐԱԴ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայկյան Արամ- Խալդյան Արգիշտի .......................................28
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատության սկզբունքը և նրա բազմազան դրսևորումները .........................................................................76
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մեկնություն Սողոմոնի «Երգ երգոցի».............................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ֆրենք Սինեթրա ................................................................31
*ԽԱՉԻԿ ՓԻԼԻԿԵԱՆ. Զարթօնքը և Կոմիտաս .......................................................83
*ՍԵԹ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ .................................................................................................96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպիսի՞ն եք տեսնում Հայաստանը սեպտեմբերի 22-ին ..................................22
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հանրապետության հիմնադիրը .......................................13
*Նամականի ...........................................................................................................28
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հավատաքննություն .........................................................30
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Նա տեսնում է... ափով ....................................................34
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Նախկին քաղբանտարկյալի և քաղխելագարի մտորումները .....39
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Աղետի գոտի ......................................................................45
*ԱՇՈՏ ԵՍԱՅԱՆ. Ոտքդ ամուր դիր հողին .............................................................66
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................68
*ՋԵՅՄՍ ՕԲԵՐԳ. Տիեզերքում զոհվածները ..........................................................76
*Չիրականացված նախագիծ ................................................................................80
*ՍԱԹԵՆԻԿ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ. «Տունը» պաշտպանելու ծախսերը ..............................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ Կարապենց|ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՆՑ]]. Կայարան .............................................................................10
*[[Թովմաս Վուլֆ|ԹՈՎՄԱՍ ՎՈՒԼՖ]]. Երկրի ոստայնը ........................................................................18
*ԱՇՈՏ ԵՂԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ........................................................................83
*ՍԱՔԻ. Մթնշաղ ......................................................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................8
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................36
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]. Հիսուս որդի .........................................................................63
*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................74
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Դատավարությունն ըստ [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի ..................57
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ Ս. ԷԼԻՈԹ]]. Քննադատության դերը ..........................................................58

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ազգային հոգեբանություն ...............................................48
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Տիեզերքի սկզբնավորումն ու ապագան ..............................52
*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՀԱՆՅԱՆ. Մարդու առեղծվածը .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Բեմն առանց վարագույրի .................................................90


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Արդյոք անհրաժե՞շտ է մեզ բազմակուսակցություն .......2
*Միայն մեկ հարց ...................................................................................................10
*ԺԱԿ ՍԵՄԵԼԵՆ. Բռնությունը թոթափելու ելքը .....................................................12
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Խանասորի արշավանքը ...................................................36
*ՀԵՐՄԱՆ ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ. Ինքնաժխտում .................................................................44
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Թնջուկ ................................................................................60
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................64
*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. «Երջանիկ քարեր» ...........................................................85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Գևորգ Ալիխանյան .........................................................86
*1992թ. «Ապոլոն» հրատարակչությունը լույս կընծայի .......................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմին Թեոֆիլ Վեգներ|ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ]]. Հինգ մատ գլխիդ վերև ([[Ալբերտ Մուշեղյան]]ի առաջաբանով) ...................................................................17
*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Լոշտակ հրեշտակը .........................................................20
*[[Լոտրեամոն|ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ]]. Մալդորորի երգերը ........................................................................40
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Անմահը .......................................................................48

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................8
*[[Շուշանիկ Տասնապետյան|ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ]]. Գեղօններ ...............................................................26
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................59
*Իտալական պոեզիա ............................................................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ինչպես տեսա [[Արթյուր Ռեմբո|Ռեմբոյին]] ...............................................35
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. [[Շահան Շահնուր|Շահնուրեան]] պատմուածքի իւրահատկութիւնը ..............81
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Կոմպոզիցիայի փիլիսոփայություն ........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քնած գեղեցկուհին արթնանում է ..........................................................................8
*[[Գրիգոր Տաթևացի|ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ]]. «Հայր մեր, որ երկնքում ես» աղոթքի մասին ..................54
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ազգային հանրագիտարանը հոգևոր մշակույթի խտացումը և ուղեցույցն է ....................................................................................73
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց լեռնաշխարհի հնագույն պետությունը ..................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ծաղրանկարիչ Լևոն Աբրահամյան ......................................................................96


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Միայն մեկ հարց .....................................................................................................6             
*ՍՏԵՓԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ. Երկրի և երկնքի  միջև .................................................12
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Երևանի սիրուն աղջիկ ........................................................18
*[[Ալեքսանդրիայի գրադարան]]ի վերածնունդը .......................................................45
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Նամակ գյուղական ուսուցչին............................................46
*Նամականի ...........................................................................................................52
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայացք ներսից ..................................................................56
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................64
*Ո՞վ է կրակել Լենինի վրա ....................................................................................70
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Դարբնի... առասպելը ..........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Վաղը տուն ենք վերադառնում ...................................9
*[[Էռնեստ Հեմինգուեյ|ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ]]. Ֆրենսիս Մաքոմբերի կարճատև երջանկությունը ........20
*ՀԱՅԿԱԶ ՂԱՀՐԻՅԱՆ. Փակուղի, 13/7 ...................................................................72
*[[Ագաթա Քրիստի|ԱԳԱԹԱ ՔՐԻՍՏԻ]]. Դժբախտ դեպք ........................................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................2
*ՇՈԹԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................32
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] նամակը Մելքոն Փանյանին .................................55

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԵԼԱ ՀԱՄՎԱՇ. Ջրհոսը ........................................................................................34
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Մելիսենտ ...........................................................................49
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Երեք երևելի վարդապետ ...............................................80
*ԱԶԱՏ ԲՈԶՈՅԱՆ. [[Ներսես Լամբրոնացի]]ն և նրա «Թուղթ առ Լեւոն» երկը .........83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. «Փինք Ֆլոյդ» ...............................................................................62
*ԷՆԴԻ ՈՒՈՐՀՈԼ .....................................................................................................78


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Այդ բազմաչարչար գոյական անունը՝ ժողովուրդ ..........6
*ԲԼԵԶ ՊԱՍԿԱԼ.  ոհեր ............................................................................................28
*Նամականի ...........................................................................................................30
*ԷԼԻԱՍ ՔԱՆԵՏԻ. Հիտլերն ըստ Շպեեի .................................................................33
*ՖՐԻԴՐԻ  ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ. «Մեռնել՝ նայելով լուսնին» .........................................48
*[[Վահե Օշական|ՎԱՀԷ ՕՇԱԿԱՆ]]. Սփիւռքեան բարքեր ...................................................................52
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ծաղկած քարեր ..............................................................56
*Հույժ գաղտնի .......................................................................................................58
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................75
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ամուսնական անհավատարմություն ...............................78
*Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................87
*ՎԵՆԵԴԻԿՏ ԵՐՈՖԵԵՎ. Իմ փոքրիկ լենինիանան ................................................88
*ՉԵԶԱՐԵ ԼԱՄԲՐՈԶՈ. Հանճարների և խելագարների կենսաբանական նմանությունը ........................................................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................20
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ՖՅՈԴՈՐ ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ]]. Ծիծաղելի մարդու երազը ............................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................45
*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................58
*ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ ՕԴԸՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Սև խոռոչներ ..........................................................................80
*ՍՈԼ ՇՈՒԼՄԱՆ. Լուսինը այլմոլորակայինների փոխադրավա՞յրն է ....................86
*ԷՖԻՄԵՐՏԵ ............................................................................................................92
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Հայկի կերպարը ժայռապատկերներում և որմնաքանդակներում ..........................................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դարձյալ Բերգմանի հետ.......................................................................................48
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Որչափ քիմք, այնչափ գինի» .........................................66


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ամուր կանգնենք մեր հողին ..............................................2
*ԱՐՏԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ուսանողը, ժամանակը և արժեքները ..................................6
*Միայն մեկ հարց ...................................................................................................10
*[[Գյոթե|ՅՈՀԱՆ ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]]. Բնությունը ...............................................................22
*Նամականի ...........................................................................................................44
*Բոլշևիկյան մուրճի և քեմալական սալի միջև .....................................................52
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԷՆ ՇՈՒՇԱՆԵԱՆ]]. Ո՞վ է մտավորականը ....................................................60
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Յակով Զարոբյան ..........................................................65
*Ուրֆայի դեպքերը ................................................................................................67
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Նազարբեկով և Անդրանիկ ..................................82
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հայկական ռետրո .............................................................86
*ՌՈԼՖ ՇՆԱՅԴԵՐ. Ռոզա Լյուքսեմբուրգի սերերը .................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................................13
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Ճչացող կինը ...........................................................................46
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Կարոտի պատարագը .....................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................4
*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մտորումներ ..............................................................30
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................58
*[[Ալֆրեդ դը Վինյի|ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ ՎԻՆՅԻ]]. Ճակատագրերը .................................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծական խոսքի խորհուրդը .............................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայտնություն Պետրոսի .......................................................................................24
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Վերադարձի օղակ ..................................................................35

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մամուլյան լինելու դժվարությունը .................................20
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հոգևոր Անին ...................................................................26
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Միայն թե չասեն՝ ուշացել եք .............................................92


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Միայն մեկ հարց .....................................................................................................2
*ՎԱՐԴԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Փրկիր և պահպանիր ...............16
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Հուշարձան ընկեր Ստալինին ................................................17
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Էս ինչ օրի հասանք ............................................................22
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բաց նամակ «Գարունի» տնօրեններին ............................28
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Մեր երկիրն ավերված, բայց.............................................31
*Մտավորականը խորհրդարանում (երկխոսություն) ............................................33
*Նամականի ...........................................................................................................38
*Անձինք նվիրյալք ..................................................................................................70
*ՄԻԽԱՅԻԼ ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ. Մահկանացու աստվածներ .............................................78
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Անտոն Քոչինյան ...........................................................89
*Գործարար մարդիկ ............................................................................................122
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Ապրելու բանաձևը ...............................................................124

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մի փոքրիկ հրաշք ........................................................8
*[[Դմիտրի Ստախով|ԴՄԻՏՐԻ ՍՏԱԽՈՎ]]. Ալո .........................................................................................44
*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Ճանճը սարդոստայնում ........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................6
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ–ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................18
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................40
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................62
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................110
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................126

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Միայնակ պահի խոստովանություն .............................24
*[[Ինտրա]]յի անտիպ նամակը ...................................................................................76
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. «Հինգ վիպակ».......................................................................94
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] «Խաչի ստրուկները» կինոսցենարը ................98
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]] «Հիսուս որդին» ..............................127

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԻԴՐԻԽ ՆԻՑՇԵ. Ազատության իմ ըմբռնումը ....................................................42
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՎՅՈՎ. Սիրո իմաստը .................................................................50
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] շվարած ...........................................................64
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շենգավիթյան  քրեղանի գաղտնիքները .......................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Գործս մնա հիշատակող ...............................................................48
*ԱՐԱ ՎԱՀՈՒՆԻ. Մաեստրոն ...................................................................................91

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14990</id>
      <timestamp>2013-04-23T18:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44398">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1991''' բաժինը:

== 1991 ==

=== N 1 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Ներուժ ..........................................................................2
*Հակոբ Հակոբյանի երկրորդ մահը .......................................................................21
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ժողովուրդների բարեկամության «առաքյալը».............30
*3-րդ ռայխի տիեզերագնացները .........................................................................42
*Ժողովուրդների մշտական տրիբունալը դատապարտում է ................................50
*Նամականի ...........................................................................................................72
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կյանք էր՝ չստացվեց ........................................................77
*Նամակ խմբագրությանը ......................................................................................83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ....................................................................10
*ՎԱՀԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ծերուկին խղճահարությունը (Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ...................................................................54
*ՎԱՐԴԱՆ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Հոգին տակնուվրա՝ պատուհանի առաջ ...........................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................6
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Իջե՜ք, իջե՜ք ոգիներ .............................................................41
*[[Ջոն Քիթց|ՋՈՆ ՔԻԹՑ]]. Ձոն հունական սկահակին ...............................................................71

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԴԵ ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ. Գուշակություններ ..................................................23
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ենթագիտակցություն, երազ, հիպնոս .............................36

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Շունն ու կատուն ....................................................................44
*ՌՈԲԵՐՏ ՋԱՍԹՐՈՈՒ. Արդյո՞ք աստղագետները գտան Աստծուն .......................58
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ.  Հաճախապատում, ճառ Բ .............................................62
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Սեռը որպես գոյ և որպես իմացություն ...............................74
*ԿԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Փաստաթղթեր Կիլիկիայի պատմությունից ......................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԵԹ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ. Գագիկ Բաբայան .................................................................34
*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Միլիոնների կուռքը ............................................................80
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Ճարտարապետ Սինան ............................................................92
*Անիրական գալարներ ..........................................................................................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մենք ենք,  մեր ցավերը ......................................................6
*ՍՏԵՓԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ. Երկրի և երկնքի միջև ..................................................14
*Նամականի ...........................................................................................................25
*ԼԵՎ ՍԱՄՈՅԼՈՎ. Ճամբարի ազգագրությունը ......................................................26
*ՌԻՉԱՐԴ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Երթ դեպի հողը .........................................................63
*Մեղավոր երջանկությունը գերադասում եմ անմեղ դժբախտությունից .............64
*Իր էությունը կորցնող սեռը ..................................................................................66
*Արցախ. փրկության ելքը .....................................................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................................10
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Ծաղիկներ Օվսաննային .......................................................40
*ԳԻԼԲԵՐԹ  ՔԻՏԽՉԵՍԹԵՐԹՈՆ. Երկնային նետը ..................................................80

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................2
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................22
*[[Սահակ Պարթև|ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ]]. Հոգևոր երգեր ..........................................................................34
*Մրցույթ. «Առաջնորդերգություն» .........................................................................38
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................66

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՀԱՆՅԱՆ. Արտերկրյա քաղաքակրթություններ տանող ուղիները ...52
*ՄԻՇԵԼ ԴԵ ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ. Գուշակություններ .................................................54
*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Չպեղե՛լ, եթե չես կարող պահպանել ..............................60
*ԶԻԳՄՈՒՆԴ ՖՐՈՅԴ. Երազ և խորհրդապաշտություն (Ալբերտ Նալչաջյանի առաջաբանով) ......................................................................................................71
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. «Բաբելոնի Ակիտու տոնահանդես» սեպագիր արձանագրությունը ..............................................................................................95

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ռեփ ....................................................................................40
*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ. Պալյան ճարտարապետների գերդաստանը ..........................50
*Լուսանկարիչ Վլադիսլավ Պավելեկ ....................................................................96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ.  Հարյուր օր ......................................................................2
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ. Փրկության միակ ելքը ...................................................8
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Իսկապես, ինչպե՞ս է կառուցվում Սպիտակը ................10
*ԷՆՆ ՈՒՈԼՔԵՐ. Ինչպես դառնալ գործունյա .........................................................23
*Քաշքշուկ ..............................................................................................................24
*Նամականի ...........................................................................................................26
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վերհուշ ներկայի մասին .................................................32
*ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բոցված մի կյանք քսանամյա ..........................................46
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Անհասցե փողոցի տերերը .................................................62
*ԹԵԼՄԱՆ ԳԴԼՅԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը մեր տան շեմին է ...............83

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սմբատ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ...............................................................14
*[[Րաֆֆի Քեպապճյան|ՐԱՖՖԻ ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ]]. Արգէոս ............................................................................40
*[[Ալբերտո Բիոյ Կասարես|ԱԼԲԵՐՏՈ ԲԻՈՅ ԿԱՍԱՐԵՍ]]. Երկնային հանգույց .................................................73
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Դատողություններ .....................................................................90

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
*[[Նովալիս|ՆՈՎԱԼԻՍ]]. Հիմներգ գիշերվան .............................................................................19
*[[Սլավիկ Չիլոյան|ՍԼԱՎԻԿ ՉԻԼՈՅԱՆ]]. Վլադիմիր Իլյիչ Լենին ..........................................................28
*ԱՐՄԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Կենդանակերպ ..................................................................44
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]]. Հոգևոր երգեր ........................................................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]] ............................................................39
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սև հետագիծ .....................................................................66
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. 20-րդ դարի ամերիկյան պոեզիայի ուղիները ..........91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ծագումնաբանները Եվայի մասին ......................................................................52
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Գևորգ Չաուշի սպանության առեղծվածը ...........................64
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Գրիգոր Տաթևացում խորանների մեկնությունը .................84
*[[Գրիգոր Տաթևացի|ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ]]. Ավետարանի ցանկի տեսության և տասը խորանների մասին .................................................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Էլվիս Պրեսլիի վախճանը ..................................................70
*Չարենցավանի սպիտակ եկեղեցին ....................................................................96


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ընտրելափակոցից այս կողմ .................................................................................5
*Արյան խումբը և բնավորությունը ........................................................................15
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բարի ու երջանիկ լինի ծնունդդ ........................................16
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Աղասի խանջյան ...........................................................33
*ՎԱԶԳԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Նաիրիտը» գոյատևման լծակ .......................................51
*Նամականի .....................................................................................................61, 69
*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. «Արգիշտիի քարը» ...........................................................74
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Նամակներ հեռվից ..........................................................78
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Աբսուրդ ազատություն ..............................................................80
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊ]]. Օրագրություններ ..................................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ժագ Սայապալյան|ԺԱԳ ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ]]. Տղու սեր ..............................................................................30
*ԾՈՎԱԿ ԳՆԹՈՒՆԻ. Սոսկալի սեր ..........................................................................42
*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ետհարված կամ հինգ հեռախոսազանգ ......................46
*[[Դանիել Խարմս|ԴԱՆԻԻԼ ԽԱՐՄՍ]]. Պատմվածքներ .........................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................2
*[[Ռուբեն Հոխվերդյան|ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................12
*[[Արթյուր Ռեմբո|ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................36
*[[Արարատ Մկրտումյան|ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Թադևոս Խաչատրյան]]ի առաջաբանով)  ...........................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Մի փաստաթղթի հետքերով ..............................................20
*Հրատարակել է «Ապոլոն» հրատարակչությունը ................................................45
*[[Նիկողայոս Սարաֆյան|ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ՍԱՐԱՖԵԱՆ]]. Մշուշին մէջ .................................................................72
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Թե ինչպես է քիմիան տարրալուծում պատմագիտությունը ..................................................................76
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Արգելված գրականություն ...............................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ավետարան ըստ Փիլիպպոսի ..............................................................................52
*ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բասկերի հայկական ծագման վարկածը ............................64
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՎՅՈՎ. Նամակ արևելյան հարցի մասին ...................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*«Միլլի-Վանիլլի» ...................................................................................................96


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՇՈՏ ՈՍԿԱՆՅԱՆ, ԿԱՐԵՆ ՍՎԱՍՅԱՆ. Երկխոսություն ..........................................4
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կարճևան՝ շաղ եկած նուռ ..............................................17
*Ստրուկի երկիր, տերերի երկիր ...........................................................................22
*Երկու առաջարկ արտգործնախարարին .............................................................26
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Դրոյի սիրտն ու Սարդարապատի մի բուռ հողը ..............32
*Նամականի ...........................................................................................................38
*ԷԼԻԶԱԲԵԹ ՌՈԶԵՆԹԱԼ. Վիրադանակը կյանքի ու մահվան սահմանագծում ....49
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Ամատունի ......................................................................52
*ԳՐԻԳՈՐ ԶՈՀՐԱՊ. Օրագրություններ ..................................................................63
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Մանուկ բեյ – նորին վսեմություն և ասպետ .......................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արկադի Լվով|ԱՐԿԱԴԻ ԼՎՈՎ]]. Հռոմեական պատվիրաններ ......................................................13
*[[Թոմաս Վուլֆ|ԹՈՄԱՍ ՎՈՒԼՖ]]. Երկրի ոստայնը...........................................................................40
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Չինովնիկի երկրորդ մահը ...................................................55
*ՄԿՐՏԻՉ ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ. Հոգեվարքի բազուկներուն մէջ .......................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................2
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՇՈՏ ԱՎԴԱԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հրաչյա Թամրազյան]]ի առաջաբանով)  ..............................................................19
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................50
*[[Ռայներ Մարիա Ռիլկե|ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ ՌԻԼԿԵ]]. Վարդերը .......................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ա. ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. [[Ալբեր Կամյու]]ի «Ժանտախտը» վեպը .....................................37
*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. Մի պատմավեպի առիթով .................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱԼՔՈՒՄ ԲՐՈՈՒՆ. Գիտնականները ժամանակի միջով ճանապարհորդելու մասին ....................................................................................28
*ՄՈՒՐԱԴ ՕՀԱՆՅԱՆ. Հայկյան Արամ- Խալդյան Արգիշտի .......................................28
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատության սկզբունքը և նրա բազմազան դրսևորումները .........................................................................76
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մեկնություն Սողոմոնի «Երգ երգոցի».............................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶՈՀՐԱԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ֆրենք Սինեթրա ................................................................31
*ԽԱՉԻԿ ՓԻԼԻԿԵԱՆ. Զարթօնքը և Կոմիտաս .......................................................83
*ՍԵԹ ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ .................................................................................................96


=== N6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ինչպիսի՞ն եք տեսնում Հայաստանը սեպտեմբերի 22-ին ..................................22
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հանրապետության հիմնադիրը .......................................13
*Նամականի ...........................................................................................................28
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հավատաքննություն .........................................................30
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Նա տեսնում է... ափով ....................................................34
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Նախկին քաղբանտարկյալի և քաղխելագարի մտորումները .....39
*ԿԱՐԵՆ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Աղետի գոտի ......................................................................45
*ԱՇՈՏ ԵՍԱՅԱՆ. Ոտքդ ամուր դիր հողին .............................................................66
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................68
*ՋԵՅՄՍ ՕԲԵՐԳ. Տիեզերքում զոհվածները ..........................................................76
*Չիրականացված նախագիծ ................................................................................80
*ՍԱԹԵՆԻԿ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ. «Տունը» պաշտպանելու ծախսերը ..............................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հակոբ Կարապենց|ՀԱԿՈԲ ԿԱՐԱՊԵՆՑ]]. Կայարան .............................................................................10
*[[Թովմաս Վուլֆ|ԹՈՎՄԱՍ ՎՈՒԼՖ]]. Երկրի ոստայնը ........................................................................18
*ԱՇՈՏ ԵՂԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ........................................................................83
*ՍԱՔԻ. Մթնշաղ ......................................................................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................8
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................36
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]. Հիսուս որդի .........................................................................63
*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................74
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Դատավարությունն ըստ [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի ..................57
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ Ս. ԷԼԻՈԹ]]. Քննադատության դերը ..........................................................58

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ազգային հոգեբանություն ...............................................48
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Տիեզերքի սկզբնավորումն ու ապագան ..............................52
*ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՀԱՆՅԱՆ. Մարդու առեղծվածը .........................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ. Բեմն առանց վարագույրի .................................................90


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Արդյոք անհրաժե՞շտ է մեզ բազմակուսակցություն .......2
*Միայն մեկ հարց ...................................................................................................10
*ԺԱԿ ՍԵՄԵԼԵՆ. Բռնությունը թոթափելու ելքը .....................................................12
*ՍԱՐԳԻՍ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Խանասորի արշավանքը ...................................................36
*ՀԵՐՄԱՆ ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ. Ինքնաժխտում .................................................................44
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Թնջուկ ................................................................................60
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................64
*ՎԱԼԵՐԻ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. «Երջանիկ քարեր» ...........................................................85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Գևորգ Ալիխանյան .........................................................86
*1992թ. «Ապոլոն» հրատարակչությունը լույս կընծայի .......................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմին Թեոֆիլ Վեգներ|ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ]]. Հինգ մատ գլխիդ վերև ([[Ալբերտ Մուշեղյան]]ի առաջաբանով) ...................................................................17
*ՀԱԿՈԲ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. Լոշտակ հրեշտակը .........................................................20
*[[Լոտրեամոն|ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ]]. Մալդորորի երգերը ........................................................................40
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Անմահը .......................................................................48

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................8
*[[Շուշանիկ Տասնապետյան|ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏՅԱՆ]]. Գեղօններ ...............................................................26
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................59
*Իտալական պոեզիա ............................................................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ինչպես տեսա [[Արթյուր Ռեմբո|Ռեմբոյին]] ...............................................35
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. [[Շահան Շահնուր|Շահնուրեան]] պատմուածքի իւրահատկութիւնը ..............81
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Կոմպոզիցիայի փիլիսոփայություն ........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քնած գեղեցկուհին արթնանում է ..........................................................................8
*[[Գրիգոր Տաթևացի|ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ]]. «Հայր մեր, որ երկնքում ես» աղոթքի մասին ..................54
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ազգային հանրագիտարանը հոգևոր մշակույթի խտացումը և ուղեցույցն է ....................................................................................73
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց լեռնաշխարհի հնագույն պետությունը ..................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ծաղրանկարիչ Լևոն Աբրահամյան ......................................................................96


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Միայն մեկ հարց .....................................................................................................6             
*ՍՏԵՓԱՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ. Երկրի և երկնքի  միջև .................................................12
*[[Վալտեր Արամյան|ՎԱԼՏԵՐ ԱՐԱՄՅԱՆ]]. Երևանի սիրուն աղջիկ ........................................................18
*[[Ալեքսանդրիայի գրադարան]]ի վերածնունդը .......................................................45
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Նամակ գյուղական ուսուցչին............................................46
*Նամականի ...........................................................................................................52
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայացք ներսից ..................................................................56
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................64
*Ո՞վ է կրակել Լենինի վրա ....................................................................................70
*ԱՐԱ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Դարբնի... առասպելը ..........................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Վաղը տուն ենք վերադառնում ...................................9
*[[Էռնեստ Հեմինգուեյ|ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ]]. Ֆրենսիս Մաքոմբերի կարճատև երջանկությունը ........20
*ՀԱՅԿԱԶ ՂԱՀՐԻՅԱՆ. Փակուղի, 13/7 ...................................................................72
*[[Ագաթա Քրիստի|ԱԳԱԹԱ ՔՐԻՍՏԻ]]. Դժբախտ դեպք ........................................................................92

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հակոբ Մովսես|ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................2
*ՇՈԹԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................32
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խաչիկ Սամվելյան|ԽԱՉԻԿ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ]]. [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] նամակը Մելքոն Փանյանին .................................55

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԵԼԱ ՀԱՄՎԱՇ. Ջրհոսը ........................................................................................34
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Մելիսենտ ...........................................................................49
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Երեք երևելի վարդապետ ...............................................80
*ԱԶԱՏ ԲՈԶՈՅԱՆ. [[Ներսես Լամբրոնացի]]ն և նրա «Թուղթ առ Լեւոն» երկը .........83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. «Փինք Ֆլոյդ» ...............................................................................62
*ԷՆԴԻ ՈՒՈՐՀՈԼ .....................................................................................................78


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Այդ բազմաչարչար գոյական անունը՝ ժողովուրդ ..........6
*ԲԼԵԶ ՊԱՍԿԱԼ.  ոհեր ............................................................................................28
*Նամականի ...........................................................................................................30
*ԷԼԻԱՍ ՔԱՆԵՏԻ. Հիտլերն ըստ Շպեեի .................................................................33
*ՖՐԻԴՐԻ  ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ. «Մեռնել՝ նայելով լուսնին» .........................................48
*[[Վահե Օշական|ՎԱՀԷ ՕՇԱԿԱՆ]]. Սփիւռքեան բարքեր ...................................................................52
*ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ծաղկած քարեր ..............................................................56
*Հույժ գաղտնի .......................................................................................................58
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Չուղարկված նամակներ ..........................................75
*ԱԼԲԵՐՏ ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ. Ամուսնական անհավատարմություն ...............................78
*Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................87
*ՎԵՆԵԴԻԿՏ ԵՐՈՖԵԵՎ. Իմ փոքրիկ լենինիանան ................................................88
*ՉԵԶԱՐԵ ԼԱՄԲՐՈԶՈ. Հանճարների և խելագարների կենսաբանական նմանությունը ........................................................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................20
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ՖՅՈԴՈՐ ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ]]. Ծիծաղելի մարդու երազը ............................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Սարուխան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐՈՒԽԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................2
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................45
*ՍՏԵՓԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................58
*ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ ՕԴԸՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Սև խոռոչներ ..........................................................................80
*ՍՈԼ ՇՈՒԼՄԱՆ. Լուսինը այլմոլորակայինների փոխադրավա՞յրն է ....................86
*ԷՖԻՄԵՐՏԵ ............................................................................................................92
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Հայկի կերպարը ժայռապատկերներում և որմնաքանդակներում ..........................................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դարձյալ Բերգմանի հետ.......................................................................................48
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. «Որչափ քիմք, այնչափ գինի» .........................................66


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Ամուր կանգնենք մեր հողին ..............................................2
*ԱՐՏԱԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ուսանողը, ժամանակը և արժեքները ..................................6
*Միայն մեկ հարց ...................................................................................................10
*[[Գյոթե|ՅՈՀԱՆ ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]]. Բնությունը ...............................................................22
*Նամականի ...........................................................................................................44
*Բոլշևիկյան մուրճի և քեմալական սալի միջև .....................................................52
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՎԱԶԳԷՆ ՇՈՒՇԱՆԵԱՆ]]. Ո՞վ է մտավորականը ....................................................60
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Յակով Զարոբյան ..........................................................65
*Ուրֆայի դեպքերը ................................................................................................67
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Նազարբեկով և Անդրանիկ ..................................82
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հայկական ռետրո .............................................................86
*ՌՈԼՖ ՇՆԱՅԴԵՐ. Ռոզա Լյուքսեմբուրգի սերերը .................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ........................................................................13
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Ճչացող կինը ...........................................................................46
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Կարոտի պատարագը .....................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................4
*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մտորումներ ..............................................................30
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................58
*[[Ալֆրեդ դը Վինյի|ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ ՎԻՆՅԻ]]. Ճակատագրերը .................................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծական խոսքի խորհուրդը .............................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայտնություն Պետրոսի .......................................................................................24
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Վերադարձի օղակ ..................................................................35

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԱՍՄԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մամուլյան լինելու դժվարությունը .................................20
*ԿԱՐԵՆ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հոգևոր Անին ...................................................................26
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Միայն թե չասեն՝ ուշացել եք .............................................92


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Միայն մեկ հարց .....................................................................................................2
*ՎԱՐԴԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ, ԱՐՄԵՆ ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ. Փրկիր և պահպանիր ...............16
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Հուշարձան ընկեր Ստալինին ................................................17
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Էս ինչ օրի հասանք ............................................................22
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Բաց նամակ «Գարունի» տնօրեններին ............................28
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Մեր երկիրն ավերված, բայց.............................................31
*Մտավորականը խորհրդարանում (երկխոսություն) ............................................33
*Նամականի ...........................................................................................................38
*Անձինք նվիրյալք ..................................................................................................70
*ՄԻԽԱՅԻԼ ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ. Մահկանացու աստվածներ .............................................78
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ. Անտոն Քոչինյան ...........................................................89
*Գործարար մարդիկ ............................................................................................122
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Ապրելու բանաձևը ...............................................................124

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մի փոքրիկ հրաշք ........................................................8
*[[Դմիտրի Ստախով|ԴՄԻՏՐԻ ՍՏԱԽՈՎ]]. Ալո .........................................................................................44
*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Ճանճը սարդոստայնում ........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................6
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ–ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................18
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................40
*ԳԱՌՆԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................62
*[[Վաչագան Հովհաննիսյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ........................................110
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................126

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Միայնակ պահի խոստովանություն .............................24
*[[Ինտրա]]յի անտիպ նամակը ...................................................................................76
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. «Հինգ վիպակ».......................................................................94
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] «Խաչի ստրուկները» կինոսցենարը ................98
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]] «Հիսուս որդին» ..............................127

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԻԴՐԻԽ ՆԻՑՇԵ. Ազատության իմ ըմբռնումը ....................................................42
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍՈԼՈՎՅՈՎ. Սիրո իմաստը .................................................................50
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] շվարած ...........................................................64
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շենգավիթյան  քրեղանի գաղտնիքները .......................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Գործս մնա հիշատակող ...............................................................48
*ԱՐԱ ՎԱՀՈՒՆԻ. Մաեստրոն ...................................................................................91

[[Կատեգորիա:1991]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992</title>
    <ns>0</ns>
    <id>718</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1495</id>
      <timestamp>2011-03-11T10:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):  [[Կատեգորիա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11917</id>
      <timestamp>2012-11-10T10:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13621</id>
      <timestamp>2013-02-16T08:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="469">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14324</id>
      <timestamp>2013-03-27T06:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="587">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Տաթև Չախչախյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16849</id>
      <timestamp>2013-08-18T18:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="681">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Տաթև Չախչախյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1910]])

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18278</id>
      <timestamp>2013-11-26T20:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="844">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Տաթև Չախչախյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1910]])

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18524</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="959">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Տաթև Չախչախյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Ապրիլի 6]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1910]])

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20642</id>
      <timestamp>2014-11-25T00:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1079">== Ծնվածներ ==

* [[Հուլիսի 1]] - [[Տաթև Չախչախյան]], հայ բանաստեղծուհի:

== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Իրակլի Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ և գրականագետ (ծնվ.. [[1909]]):
* [[Ապրիլի 6]] - [[Այզեկ Ազիմով]], ամերիկյան ֆանտաստ գրող (ծնվ. [[1920]]):
* [[Ապրիլի 30]] - [[Օննիկ Սարգիսյան]], հայ մանկավարժ, խմբագիր, գրականագետ, արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դան Դեշլիու]], ռումինագիր հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նորա Ադամյան]], ռուսագիր հայ արձակագիր, թարգմանչուհի (ծնվ. [[1910]]):
* [[Արտակ Արզումանյան]], հայ բանասեր, հեռուստալրագրող, ռեժիսոր (ծնվ. [[1958]])։
* [[Արմենուհի Թերզյան]], հայ բանաստեղծուհի (ծնվ. [[1910]])

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3959</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8485</id>
      <timestamp>2012-05-12T11:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42941">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
Նամականի ............................................................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. □Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր□ .....................................37
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Գործ N .................................................................................38
ՌՈՒԶԱՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ. Իսկական սերը .........................................................................80
ՆԱՐԻՆԵ  ԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86
ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................6
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................40
ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի  զարգացման մասին ........30

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. □Կլեոպատրայի սինդրոմ□ ..............................82
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. □Հայաստանում դժվար է աշխատել...□ ................................18
Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

Հումոր ...................................................................................................................96


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
Նամականի ............................................................................................................22
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Հայաստանը զարգացող պատանյակ է□ ..............................24
ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
ՌՈՒԶԱՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ. Պանի նախերգը ...............................................................................17
ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ.  Տեսիլք ................................................................................42
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................54
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ. Քաղաքական գործիչը ........................................66
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ֆրանց Կաֆկայի □Դղյակը□ ..........................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

ԱՐՎԵՍՏ

Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
Նամականի ............................................................................................................26
Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ. Կենվորը .....................................................................................41
ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ (Արմեն Շեկոյանի առաջաբանով) ................50
ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ. Ձին սենատում ......................................................................52
ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................2
ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ. Բանաստեղծություններ .....................................................24
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ. Աքսոր .........................................................................................46
ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96



N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
Նամականի ............................................................................................................28
ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
 ԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
Խճանկար ..............................................................................................................72
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ. Պատմվածքներ .........................................................................11
ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ. Սիրատածում .......................................................................32
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Սոնա .................................................................................68
ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ .................................................................22
ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ. Բանաստեղծություններ ..............................................52

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կարլոս Մեծի ջահելության սերը□  ......................................90
ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Զրուցակցի մասին ............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
Նամականի ............................................................................................................20
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
Խճանկար ..............................................................................................................92
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Ձեռքերը ...................................................................................30
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ.  Մատիտը ................................................................................84
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................54
ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ. Բանաստեղծություններ ..........................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  որհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78
ԱՐՎԵՍՏ

ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
Մանիֆեստ ............................................................................................................96



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
Նամականի ............................................................................................................30
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
 ԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ.  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ. Միայնություն ...................................................................52
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ.  Ներսի սատանան .................................................................62
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Կատուն ................................................................................94
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հեքիաթ ...........................................................................97
ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................6
ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................18
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................87
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Նարեկացին երեկ և այսօր ............................................46
ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Պարոնյան. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները 
և Պարույր Սևակի □Դիմակներ□ շարքը ..............................................................104
ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը 
եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  Մշուշի միջով .......................................................................20
ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  
Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային 
տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. □Սախարովի քանդակը 
յուրատեսակ պատգամ է լինելու□ ........................................................................29
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

Խճանկար ............................................................................................................116

1992թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8486</id>
      <timestamp>2012-05-12T11:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 5 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42940">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


N 6


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
Նամականի ............................................................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. □Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր□ .....................................37
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Գործ N .................................................................................38
ՌՈՒԶԱՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ. Իսկական սերը .........................................................................80
ՆԱՐԻՆԵ  ԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86
ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................6
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................40
ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի  զարգացման մասին ........30

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. □Կլեոպատրայի սինդրոմ□ ..............................82
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. □Հայաստանում դժվար է աշխատել...□ ................................18
Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

Հումոր ...................................................................................................................96


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
Նամականի ............................................................................................................22
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Հայաստանը զարգացող պատանյակ է□ ..............................24
ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
ՌՈՒԶԱՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ. Պանի նախերգը ...............................................................................17
ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ.  Տեսիլք ................................................................................42
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................54
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ. Քաղաքական գործիչը ........................................66
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ֆրանց Կաֆկայի □Դղյակը□ ..........................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

 ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

ԱՐՎԵՍՏ

Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
Նամականի ............................................................................................................26
Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ. Կենվորը .....................................................................................41
ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ (Արմեն Շեկոյանի առաջաբանով) ................50
ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ. Ձին սենատում ......................................................................52
ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................2
ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ. Բանաստեղծություններ .....................................................24
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ. Աքսոր .........................................................................................46
ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96



N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
Նամականի ............................................................................................................28
ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
 ԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
Խճանկար ..............................................................................................................72
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ. Պատմվածքներ .........................................................................11
ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ. Սիրատածում .......................................................................32
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Սոնա .................................................................................68
ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ .................................................................22
ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ. Բանաստեղծություններ ..............................................52

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կարլոս Մեծի ջահելության սերը□  ......................................90
ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Զրուցակցի մասին ............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
Նամականի ............................................................................................................20
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
Խճանկար ..............................................................................................................92
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Ձեռքերը ...................................................................................30
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ.  Մատիտը ................................................................................84
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................54
ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ. Բանաստեղծություններ ..........................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  որհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78
ԱՐՎԵՍՏ

ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
Մանիֆեստ ............................................................................................................96



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
Նամականի ............................................................................................................30
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
 ԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ.  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ. Միայնություն ...................................................................52
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ.  Ներսի սատանան .................................................................62
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Կատուն ................................................................................94
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հեքիաթ ...........................................................................97
ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................6
ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................18
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................87
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Նարեկացին երեկ և այսօր ............................................46
ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Պարոնյան. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները 
և Պարույր Սևակի □Դիմակներ□ շարքը ..............................................................104
ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը 
եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  Մշուշի միջով .......................................................................20
ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  
Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային 
տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. □Սախարովի քանդակը 
յուրատեսակ պատգամ է լինելու□ ........................................................................29
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

Խճանկար ............................................................................................................116

1992թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8487</id>
      <timestamp>2012-05-12T12:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="43701">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
*Նամականի ............................................................................................................17
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
*ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. «Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր» .....................................37
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գործ N .................................................................................38
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
*Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
*ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
*[[Կենձաբուրո Օե|ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ]]. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ]]. Իսկական սերը .........................................................................80
*ՆԱՐԻՆԵ ԽԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արետեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................6
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................40
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր ՊըլտյանԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի զարգացման մասին ........30

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
*ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
*Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. «Կլեոպատրայի սինդրոմ»..............................82
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. «Հայաստանում դժվար է աշխատել...» ................................18
*Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
*ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

*Հումոր ...................................................................................................................96


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
*Նամականի ............................................................................................................22
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայաստանը զարգացող պատանյակ է»..............................24
*ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
*[[Ռուզան Խաչատրյան|ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
*ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
*[[Ժան Ժիանո|ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ]]. Պանի նախերգը ...............................................................................17
*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
*[[Դեմի դը Գուրմոն|ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ]].  Տեսիլք ................................................................................42
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................54
*[[Մոհամմադ Ալի Ջամալզադե|ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ]]. Քաղաքական գործիչը ........................................66
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի «Դղյակը» ..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
*ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
*Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
*ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
*ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
*ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
*Նամականի ............................................................................................................26
*Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
*ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ. Կենվորը .....................................................................................41
ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ (Արմեն Շեկոյանի առաջաբանով) ................50
ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ. Ձին սենատում ......................................................................52
ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................2
ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ. Բանաստեղծություններ .....................................................24
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ. Աքսոր .........................................................................................46
ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96



N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
Նամականի ............................................................................................................28
ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
 ԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
Խճանկար ..............................................................................................................72
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ. Պատմվածքներ .........................................................................11
ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ. Սիրատածում .......................................................................32
ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Սոնա .................................................................................68
ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ .................................................................22
ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ. Բանաստեղծություններ ..............................................52

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կարլոս Մեծի ջահելության սերը□  ......................................90
ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Զրուցակցի մասին ............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
Նամականի ............................................................................................................20
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
Խճանկար ..............................................................................................................92
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Ձեռքերը ...................................................................................30
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ.  Մատիտը ................................................................................84
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................54
ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ. Բանաստեղծություններ ..........................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  որհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78
ԱՐՎԵՍՏ

ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
Մանիֆեստ ............................................................................................................96



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
Նամականի ............................................................................................................30
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
 ԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ.  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ. Միայնություն ...................................................................52
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ.  Ներսի սատանան .................................................................62
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Կատուն ................................................................................94
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հեքիաթ ...........................................................................97
ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................6
ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................18
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................87
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Նարեկացին երեկ և այսօր ............................................46
ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Պարոնյան. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները 
և Պարույր Սևակի □Դիմակներ□ շարքը ..............................................................104
ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը 
եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  Մշուշի միջով .......................................................................20
ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  
Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային 
տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. □Սախարովի քանդակը 
յուրատեսակ պատգամ է լինելու□ ........................................................................29
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

Խճանկար ............................................................................................................116

1992թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8488</id>
      <timestamp>2012-05-12T12:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="44523">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
*Նամականի ............................................................................................................17
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
*ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. «Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր» .....................................37
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գործ N .................................................................................38
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
*Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
*ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
*[[Կենձաբուրո Օե|ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ]]. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ]]. Իսկական սերը .........................................................................80
*ՆԱՐԻՆԵ ԽԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արետեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................6
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................40
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր ՊըլտյանԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի զարգացման մասին ........30

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
*ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
*Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. «Կլեոպատրայի սինդրոմ»..............................82
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. «Հայաստանում դժվար է աշխատել...» ................................18
*Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
*ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

*Հումոր ...................................................................................................................96


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
*Նամականի ............................................................................................................22
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայաստանը զարգացող պատանյակ է»..............................24
*ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
*[[Ռուզան Խաչատրյան|ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
*ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
*[[Ժան Ժիանո|ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ]]. Պանի նախերգը ...............................................................................17
*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
*[[Դեմի դը Գուրմոն|ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ]].  Տեսիլք ................................................................................42
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................54
*[[Մոհամմադ Ալի Ջամալզադե|ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ]]. Քաղաքական գործիչը ........................................66
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի «Դղյակը» ..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
*ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
*Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
*ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
*ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
*ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
*Նամականի ............................................................................................................26
*Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
*ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
*[[Հելեն Հադսըն|ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ]]. Կենվորը .....................................................................................41
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Արմեն Շեկոյան]]ի առաջաբանով) ................50
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ]]. Ձին սենատում ......................................................................52
*ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
*ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................2
*[[Մարինա Ցվետաևա|ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................24
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Աքսոր .........................................................................................46
*ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
*ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
*ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
*Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
*ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
*ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
*Նամականի ............................................................................................................28
*ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
*ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
*ԽԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
*Խճանկար ..............................................................................................................72
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
*Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .........................................................................11
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Սիրատածում .......................................................................32
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Սոնա .................................................................................68
*[[Սոմերսեթ Մոեմ|ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ]]. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................22
*[[Ջուզեպպե Ունգարետի|ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................52

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Կարլոս Մեծի ջահելության սերը»......................................90
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Զրուցակցի մասին ............................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]]. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
Նամականի ............................................................................................................20
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
Խճանկար ..............................................................................................................92
ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ.  Ձեռքերը ...................................................................................30
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ.  Մատիտը ................................................................................84
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................6
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................54
ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ. Բանաստեղծություններ ..........................................88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  որհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78
ԱՐՎԵՍՏ

ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
Մանիֆեստ ............................................................................................................96



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
Նամականի ............................................................................................................30
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
 ԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ.  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ.  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ. Միայնություն ...................................................................52
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ.  Ներսի սատանան .................................................................62
ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Կատուն ................................................................................94
ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ.  Հեքիաթ ...........................................................................97
ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................6
ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................18
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
 ԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ......................................................87
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Նարեկացին երեկ և այսօր ............................................46
ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Պարոնյան. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ.  Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները 
և Պարույր Սևակի □Դիմակներ□ շարքը ..............................................................104
ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը 
եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  Մշուշի միջով .......................................................................20
ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  
Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային 
տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. □Սախարովի քանդակը 
յուրատեսակ պատգամ է լինելու□ ........................................................................29
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ.  Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

Խճանկար ............................................................................................................116

1992թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8489</id>
      <timestamp>2012-05-12T13:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="45561">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
*Նամականի ............................................................................................................17
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
*ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. «Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր» .....................................37
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գործ N .................................................................................38
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
*Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
*ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
*[[Կենձաբուրո Օե|ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ]]. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ]]. Իսկական սերը .........................................................................80
*ՆԱՐԻՆԵ ԽԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արետեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................6
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................40
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր ՊըլտյանԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի զարգացման մասին ........30

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
*ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
*Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. «Կլեոպատրայի սինդրոմ»..............................82
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. «Հայաստանում դժվար է աշխատել...» ................................18
*Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
*ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

*Հումոր ...................................................................................................................96


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
*Նամականի ............................................................................................................22
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայաստանը զարգացող պատանյակ է»..............................24
*ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
*[[Ռուզան Խաչատրյան|ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
*ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
*[[Ժան Ժիանո|ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ]]. Պանի նախերգը ...............................................................................17
*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
*[[Դեմի դը Գուրմոն|ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ]].  Տեսիլք ................................................................................42
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................54
*[[Մոհամմադ Ալի Ջամալզադե|ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ]]. Քաղաքական գործիչը ........................................66
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի «Դղյակը» ..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
*ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
*Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
*ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
*ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
*ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
*Նամականի ............................................................................................................26
*Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
*ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
*[[Հելեն Հադսըն|ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ]]. Կենվորը .....................................................................................41
*ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ. Պատմվածքներ ([[Արմեն Շեկոյան]]ի առաջաբանով) ................50
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ]]. Ձին սենատում ......................................................................52
*ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
*ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................2
*[[Մարինա Ցվետաևա|ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................24
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Աքսոր .........................................................................................46
*ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
*ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
*ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
*Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
*ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
*ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
*Նամականի ............................................................................................................28
*ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
*ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
*ԽԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
*Խճանկար ..............................................................................................................72
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
*Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .........................................................................11
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Սիրատածում .......................................................................32
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Սոնա .................................................................................68
*[[Սոմերսեթ Մոեմ|ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ]]. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................22
*[[Ջուզեպպե Ունգարետի|ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................52

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Կարլոս Մեծի ջահելության սերը»......................................90
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Զրուցակցի մասին ............................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]]. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
*ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
*Նամականի ............................................................................................................20
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
*ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
*ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
*Խճանկար ..............................................................................................................92
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
*Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]].  Ձեռքերը ...................................................................................30
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
*[[Էդմոն Քրիսփըն|ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ]].  Մատիտը ................................................................................84
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................6
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................54
*[[Էդվարդ Էսթլին Քամինգս|ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Խորհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
*ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
*Մանիֆեստ ............................................................................................................96


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
*ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
*Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
*Նամականի ............................................................................................................30
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
*ԽԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
*ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
*Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Շահմուրադյան|ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]].  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
*[[Յոզեֆ Ռոթ|ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ]].  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
*[[Վիկտոր Պլոտնիկով|ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ]]. Միայնություն ...................................................................52
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ներսի սատանան .................................................................62
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Կատուն ................................................................................94
*[[Սմբատ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Հեքիաթ ...........................................................................97
*[[Ռոբերտ Շեքլի|ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ]]. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
*ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................6
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................18
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] երեկ և այսօր ............................................46
*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Հակոբ Պարոնյան|Պարոնյան]]. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները և [[Պարույր Սևակ]]ի «Դիմակներ» շարքը ..............................................................104
*ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Մշուշի միջով .......................................................................20
*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
*ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
*ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
*Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
*Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. «Սախարովի քանդակը յուրատեսակ պատգամ է լինելու»........................................................................29
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
*ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
*ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

*Խճանկար ............................................................................................................116

*1992թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13404</id>
      <timestamp>2013-02-07T20:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="45591">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1992''' բաժինը:

== 1992 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Չծիծաղել, չարտասվել, այլ հասկանալ (Լյուդմիլա Հարությունյանի և Թեոդոր Շանինի երկխոսությունը) .......................2
*Նամականի ...........................................................................................................16
*ԵԼԵՆԱ ԲՈՆԵՐ. Հետգրություն (Ռուզան Խաչատրյանի առաջաբանով) ...............37

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]]. Հավերժախաչ գմբեթներ ...............................................10
*[[Խոլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Երկնքի դռները ..................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Պինդարոս|ՊԻՆԴԱՐՈՍ]]. Հիերոն Սիրակուսացուն ..................................................................24
*ՆՈՐԱՅՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................44

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Էդուարդո Գալեանո|ԷԴՈՒԱՐԴՈ ԳԱԼԵԱՆՈ]]. Հավատալ և ստեղծագործել ............................................34

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Զավեշտականը և նրա կապը արվեստի և կյանքի հետ ...19
*85 տարի և... վերջ ................................................................................................45
*ՍԻՄՈՆ ՎԵՅԼ. Աստծուն սպասելիս .......................................................................46
*ՀԻԼԵԼ ՇՎԱՐՑ. Լեգենդ 1000 թվականի մասին ...................................................54

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մշակույթի կենսունակության կարևոր նախապայմանը ......................................................................................50
*ԱՐՄԵՆ ՀԱՋՅԱՆ. Ավանգարդիզմը մեր կյանքում ................................................52
*Էդվարդ Մունքի լուսակների սոնատը .................................................................64

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ի՛նչ տվեց մրցասպարեզը Կամո Սարոյանին .....................61


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«Նաիրիտ»-ատոմակայան .....................................................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Քարեր շպրտելու ժամանակը և քարեր հավաքելու պարտադրանքը ...................................................................6
*Նամականի ............................................................................................................13
*Գործ N ...................................................................................................................14
*Սիրո ալքիմիան ....................................................................................................32
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................36
*Գործարար մարդիկ ...............................................................................................56
*ԴԱՎԻԹ ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ. Հանցավոր Բերիան ...........................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Քեթի Փեյջ|ՔԵԹԻ ՓԵՅՋ]]. Սիրում եմ նայել ..............................................................................10
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. «Սուրբ Գևորգի» այցը ....................................................24
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պրն Կարապետի բերետը .................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Շտեֆան Գեորգե|ՇՏԵՖԱՆ ԳԵՈՐԳԵ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................22
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ....................................................31

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԼԱԳՈՎՍԿԻ. Սթոունհենջ. հին գաղտնիքներ և նոր մեկնություններ ...16
*Կ. ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ. Կխոսե՞ն, արդյոք, քարերը ......................................................19
*ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ. Պատառիկներ ..............................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Արվեստը մեռնում է... կեցցե՜ արվեստը ............................46

*Հումոր ...................................................................................................................64


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻԳՈՐ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ, ԲԱԳՐԱՏ ՍԱԴՈՅԱՆ. Ինչու ընկավ Գետաշենը ........................2
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Դորիան Գրեյի դասերը ..................................................5
*«Նաիրիտ»-ատոմակայան ....................................................................................10
*Նամականի ............................................................................................................16
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. «Մեր առաքելությունը կարոտի ճրագին ձեթ ավելացնելն է» ...............................................................................................25
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից ..................................................40
*Ձեր ամենադժվար օրը (պատասխանում են «Գարունի» գլխավոր խմբագիրները) ................................50
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Լրագրողի ծոցատետրից ....................................................56
*«Գարունն» իմ կյանքում ......................................................................60, 72, 87, 93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առնետը .................................................................................12
*[[Փելհեմ Վուդհաուս|ՓԵԼՀԵՄ ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ]]. Վիլյամի պատմությունը ....................................................32
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայկական էսքիզներ.....................................................62
*[[Մուշեղ Գալշոյան|ՄՈՒՇԵՂ ԳԱԼՇՈՅԱՆ]]. Դավոն .................................................................................67
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Ի սկզբանե էր բանն...» .................................................74
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Քարերը ......................................................................76
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Թերեզի երջանկությունը ...................................................79
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Եկավ-գնաց .....................................................................82
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Դրախտե ես դու, դրախտ, Փառանձեմ .............................84
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Սիզիփոսի առասպելը ...............................................................88

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................8
*[[Դանթե|ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ]]. Դրախտ (երեսուներեքերորդ երգ) ........................................46
*[[Պարույր Սևակ|ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ]]. Պարապություն .......................................................................54
*Մեկական բանաստեղծության էջ .........................................................................71
*Թարգմանական պոեզիա .....................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Պըլտյան|ԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Ընթերցումին ընդերքը ............................................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մանկավարժական մտորումներ .............................................28
*Գաղափարների տոնավաճառ ..............................................................................38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ. Նամակներ քրոջը ........................................................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Դժվարություններն անցողիկ են, «Գարունը»՝ մնայուն» .......2
*Չորրորդ իշխանություն (Մարինե Քյուրքչյանի և Բագրատ Ասատրյանի երկխոսությունը) ........................4
*[[Հովհաննես Թումանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Զինվորագրվել են (Նորայր Ադալյանի առաջաբանով) ......................................................................10
*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Մենք հանդուգն ու հավատավոր սերունդ էինք ......................28
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բռնագաղթ .................................................................32
*Նամականի ............................................................................................................38
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Ճշմարտությունն ամենից բարձր է ...................................60
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Կարմիր գիրք ընտանի կենդանիների համար ............62
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ. Կրոնական սոցմրցություն .........................................78
*ԼԱՐԻՍԱ ՎԱՍԻԼԵՎԱ. Իրինա Արմանդ - առասպե՞լ, թե իրականություն ...............85

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Անունը ............................................................................14
*ՌՈՒԲԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Հորսիայի մահը ..............................................................21
*[[Ալեքսան Հարությունյան|ԱԼԵՔՍԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բրուտի արտ ..........................................................40
*[[Սադեղ Հիդայաթ|ՍԱԴԵՂ ՀԵԴԱՅԱԹ]]. Երեք կաթիլ արյուն ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................12
*[[Կարինե Խոդիկայան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................52
*ԼԵՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................53
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՐԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................72
*Էնմերքարը և Արատտայի քրմապետը (Սերգեյ Ումառյանի առաջաբանով) ......90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Փլուզում .........................................................................22
*ԷՐԻԿ ԹԱԽՈՒՆՑ. Մտավոր կապիտալը՝ տարադրամ ............................................46
*ՋՈՆ ԲՈՍԼՈՈՒ. Ժամանակի առեղծվածը ..............................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Լեզուն և սոցիալական կյանքի եռաանդամությունը ........55
*ՄԻՏՉԵԼ ՈՒՈԼԴՐՈՊ. Կարո՞ղ է, արդյոք, համակարգիչը մտածել .......................80
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ]]. Քաղդեական (բաբելոնյան) աստղագուշակ .....................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Ժամանակի շատրվանը ..........................................................................................9
*ՄԱՅԻՍ ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ. Թատրոնի պարզած ձեռքը ..............................................66

==== ՍՊՈՐՏ ====

*ՍԻՄՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Բաց նամակ ...88


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ, ՀԱՄԱԶԱՍՊ ՄԱՅԻԼՅԱՆ. Հացի խնդիր ................................4
*Երկու տիրոջ ծառա .................................................................................................9
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Սևը ներս արած, կանաչը՝ դուրս ............................................11
*Գրեթե արգելված թեմա ........................................................................................12
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մի՛ սպանաներ ....................................................................28
*Նամականի ............................................................................................................34
*ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Հարավային դարպաս՝ Բերդաձոր, Հադրութ .............39
*[[Ռաֆայել Իշխանյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Հայը հային եղբայր է ........................................................58
*Քիթին հափռում է ..................................................................................................82

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ապրել ձեռաց ...............................................................14
*ՀԵՆՐԻԿ ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ. Պաղտասար աղբար .........................................................33
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ԱԼԸՆ ՊՈ]]. Պարոն Վալդեմարի պատմության իրական հանգամանքները ...................................................................................52
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................68

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................4
*[[ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ]].  Արձակ բանաստեղծություններ .....................................................36
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................57

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վաչե Եփրեմյան|ՎԱՉԵ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Թռիչքներ ընդհատակում ......................................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Քրիստոնեական ազատության մասին ...........................22
*Ժամացույց՝ տրված ի վերուստ ............................................................................48
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կոսմոս. դա՛ է ապագան .................................................60
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱՔՍԻՄՈՎ. Սահմանին և այն կողմ ................................................70
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաչյա որդի Արամի ...........................................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Օպերային թատրոն. դուրսը և ներսը ............................50
*ԵՐՎԱՆԴ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. «Ամեն ինչ... կորած չէ»....................................................76
*ՅՈՒՐՈԶ. «Հայրենիքում զգում ես մի անհասկանալի ամրություն» ....................88
*ԱՐՄԵՆ ԱԼԱՆ. Ձայն հիշողության .........................................................................91

==== Հումոր ====
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. «Գարունի» լուսանկարների գզրոցը .............................96


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստանն այսօր. հայացք դրսից .......................................................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Հեքիաթ պատերազմի մասին .................................................14
*Նամականի ............................................................................................................17
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սահմանային խարդավանքներ .........................................20
*ԳՈՀԱՐ ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ. «Հայրիկս հայրենիքի զինվոր էր» .....................................37
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գործ N .................................................................................38
*ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Աչքիդ վերևը ... մի բան կա ...............................................57
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Աշոտ Երկաթ՝ էլի մի սուր անցավ ........................................70
*Գիշերը, երբ Քենեդին թույլատրեց Մերիլինի սպանությունը ..............................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ուրալ ...........................................................................8
*ԱՐՄԻՆԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Հոգ չէ .............................................................................28
*[[Կենձաբուրո Օե|ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ ՕԷ]]. Մութ գետ, ծանր թիակներ ......................................................42
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱՅԶԵԿ ԱԶԻՄՈՎ]]. Իսկական սերը .........................................................................80
*ՆԱՐԻՆԵ ԽԱԺԱԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արետեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................6
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................40
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր ՊըլտյանԳՐԻԳՈՐ ՊԼՏԵԱՆ]]. Զրոյց բանաստեղծական լեզուի զարգացման մասին ........30

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԵՆԿ ԷԴՎԱՐԴՍ. Արտառոց պատմություններ ...................................................48
*ՌՈՒԴՈԼՖ ՇԹԱՅՆԵՐ. Հայր մեր ............................................................................50
*ՍՏԵՖԵՆ ՀՈՔԻՆԳ. Ժամանակի նետը ...................................................................62
*ՈՒՈՐԵՆ ԲԵՆԻՍ. Ճշմարիտ մտքեր ղեկավարման արվեստի մասին ....................73
*ԳԵՎՈՐԳ ՔՈՉԱՐՅԱՆ. Առաջ... դեպի նախնադար .................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Եվրոպայի հայ սրբերը .......................................................76
*Օ. ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ, Ի. ՖԵԴՈՐՈՒՍ. «Կլեոպատրայի սինդրոմ»..............................82
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հայոց առաջին պետությունը՝ Արատտա ..........................90

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՔՍ ԴԱՎԹՅԱՆ. «Հայաստանում դժվար է աշխատել...» ................................18
*Փոփ-արտ. 30 տարի անց .....................................................................................60
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի ծագումը .........................................88
*ՄԻՆԱՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Այվազովսկին և պատմական ճշմարտությունը ...................92

*Հումոր ...................................................................................................................96


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ջունգլիներով դեպի ...ու՞ր ......................................................................................2
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Ինչպես սպանեցին կնոջ ամուսնուն .................................8
*Նամականի ............................................................................................................22
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայաստանը զարգացող պատանյակ է»..............................24
*ԱՐՄԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հները և նորերը ......................................................................34
*[[Ռուզան Խաչատրյան|ՌՈՒԶԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ժարգոն Ստյոպի նվերը ....................................................44
*ՍՎԱՄԻ ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ. Մրցակցությունը նախանձ է ծնում ...............................64
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. Գործ N  .................................................................................74
*ԱՆԱՏՈԼԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Երևանյան մասունքներ ................................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ. Մտախաղ ......................................................................6
*[[Ժան Ժիանո|ԺԱՆ ԺԻՈՆՈ]]. Պանի նախերգը ...............................................................................17
*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անասունը ............................................................................26
*[[Դեմի դը Գուրմոն|ԴԵՄԻ ԴԸ ԳՈՒՐՄՈՆ]].  Տեսիլք ................................................................................42
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................54
*[[Մոհամմադ Ալի Ջամալզադե|ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԱԼԻ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ]]. Քաղաքական գործիչը ........................................66
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Նովելներ ..............................................................................79

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................14
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՄԲԱՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................15

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Վերջին  հորձա՛նք իմ ցնորքի .........................................4
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա]]յի «Դղյակը» ..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆԴ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ընդհատականություն և անընդհատականություն ..............36
*ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Առասպելների կառուցվածքը ...............................................47
*Սուրբ եկեղեցու կանոնները .................................................................................60
*ՍՎԵՏԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Հարսանեկան հանդերձների խորհուրդը ............................72
*ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ. Տիեզերքի ստվերը .....................................................82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Դայանա Ռոսի չխամրող հմայքը ..........................................................................41
*ՄԱՐԻԱՄ ԴԱՎՈՅԱՆ. Արարատ լեռ, սրինգ, հայ երգ .............................................86
*ՀԱՅՆԵՐ ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ. Յոզեֆ Բոյսի մասին ......................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ի՞նչ բան է ժողովրդավարությունը .........................................................................4
*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Արցախյան օրագրություն .......................................................12
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մտավորական, ծանիր զքեզ .............................................20
*Նամականի ............................................................................................................26
*Գալիքի լրագրողը .................................................................................................36
*ԹԱԳՈՒՀԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դեղաբույսերի հրաշքը .....................................................69
*ՀԱՍՄԻԿ ԱՍԱՏՐՅԱՆ. Անցյալ չկորուսյալ .............................................................70

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Մեր գրական դավանանքը ...........................................7
*[[Հելեն Հադսըն|ՀԵԼԵՆ ՀԱԴՍԸՆ]]. Կենվորը .....................................................................................41
*[[Ռուբեն Ֆիլյան|ՌՈՒԲԵՆ ՖԻԼՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ([[Արմեն Շեկոյան]]ի առաջաբանով) ................50
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԼԵՈՆԻԴ ԱՆԴՐԵԵՎ]]. Ձին սենատում ......................................................................52
*ՍԵՐՏԱՐ. Իիի՜յ կոչված հեքիաթը (Նուպար Սիփանի առաջաբանով) .................76
*ՋԱԿ ՐԻՉԻ. Գի՞ր թե ղուշ .......................................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................2
*[[Մարինա Ցվետաևա|ՄԱՐԻՆԱ ՑՎԵՏԱԵՎԱ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................24
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Աքսոր .........................................................................................46
*ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծությիւններ ................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Ողբերգական ճակատագիր ........................................................23
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԿԱՐԼԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Ծուռ հայելու արտացոլանքը ...........................................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում ............................................28
*ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտություն և իշխանություն ................................................38
*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ առ Իբրահիմ Ամիրան ...........................................63
*ՋԵՅՄՍ ԹՐԵՖԻԼ. Երկրագնդի ապագա կլիման ...................................................72
*Հմայիլներ, թալիսմաններ, ֆիզիկական դաշտեր ................................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԱՓՈՅԱՆ. Նախնիների երկրի կարոտով .............................................60
*ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հայկական գորգը ..............................................................8
*ՄԱՐԻ ԼԱՓԱԼՈՒՍ. Հեքիաթասացի հիշողությունը ................................................96


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Թուրքիան ինչպես տեսա .....................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ջրի, քաոսի և մարդկային խղճի մասին ............................15
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. 26 տարի և ... հավերժություն .............................................25
*Նամականի ............................................................................................................28
*ՀԱՐՐԻ ԲԵՐՐԱՆ. Ինքնորոշման իրավունք ...........................................................30
*ՍԱՐԳԻՍ ԱԼԵՔՅԱՆ. Քարեն Եփփեն՝ հայու հրեշտակը .........................................38
*ԽԱՉԵՐ ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ. Եկա և գնում եմ ...............................................................40
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանդիպում .....................................................................55
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հայր Աբրահամը և Սահակ որդին .....................................56
*ՆԱՏԱԼՅԱ ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ. Տարասովները ................................................................62
*Խճանկար ..............................................................................................................72
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  ԾԲ-ի Ֆրանսիան ....................................................................79
*Հրեշներ, որ ահաբեկում են Ամերիկան .................................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .........................................................................11
*ԴԱՎԻԹ ՍԱՐԱՖՅԱՆ. Նոր տարի ...........................................................................26
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Սիրատածում .......................................................................32
*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Սոնա .................................................................................68
*[[Սոմերսեթ Մոեմ|ՍՈՄԵՐՍԵԹ ՄՈԵՄ]]. Նրբագեղ շարժուձև ................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիգեն Բաբայան|ՎԻԳԵՆ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................8
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ .................................................................22
*[[Ջուզեպպե Ունգարետի|ՋՈՒԶԵՊՊԵ ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................52

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերո Խանզադյան|ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ]]. Նամակ խմբագրությանը .......................................................82
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Կարլոս Մեծի ջահելության սերը»......................................90
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Զրուցակցի մասին ............................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ազատություն և խորհրդանշում .............................................42
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մշակույթ և մտավորականություն ...........................64
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]]. Անի քաղաքի պատմությունը .............................................84


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի ընտրապայքարի պատմություն ......................................2
*ՍԵՐԳԵՅ ՕՍՏԱԼՍԿԻ. Իսկական տղամարդը ........................................................10
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՕՆԱՆՅԱՆ. Մաղավուզի անկումը .....................................................13
*Նամականի ............................................................................................................20
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Մոտենալու տեղ լողում է հեռու .....................................34
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Գրքերի ճակատագիրը .............................................40
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Եթերային լաբիրինթոս ........................................................56
*ՍՈՖԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ. Այստեղ է իմ վերջին  հանգրվանը .....................................58
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Բարբարոսի ձեռագիրը չի փոխվում .................................60
*ՄԻՇԵԼ ՕԴԵՏԱ. Շվեյցարահայերը .......................................................................90
*Խճանկար ..............................................................................................................92
*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Դավիթ Դավթյանը մարտնչում է ......................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ .....................................................................8
*Չհանդոգյա ուպանիշադ .......................................................................................90
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]].  Ձեռքերը ...................................................................................30
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ոտնաձայնից անդին ..........................................................49
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆՅԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................74
*[[Էդմոն Քրիսփըն|ԷԴՄՈՆ ՔՐԻՍՓԸՆ]].  Մատիտը ................................................................................84
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ................................................................................86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................6
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................54
*[[Էդվարդ Էսթլին Քամինգս|ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ ՔԱՄԻՆԳՍ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԻՐՄԱ ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ. Թումանյանի ընտանիքը ...............................................22

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԹԻՎԸՆ Ս. ՀՈԼ. Ծագումնաբանության խորխորատներում ...............................26
*ԷԴՈՒԱՐԴ ՇՅՈՒՐԵ. Գաղտնատեսության ուսմունքի ներածություն ......................36
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Խորհրդանշումը՝ ազատագրման ճանապարհ ......................42
*[[Սերգեյ Ումառյան|ՍԵՐԳԵՅ ՈՒՄԱՌՅԱՆ]]. Համաշխարհային ջրհեղեղի նահապետները ...................71
*ԻԳՈՐ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Գիտության և իշխանության բախում ..................................78

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՑԻՑԻԼԻԱ ԲՐՈՒՏՅԱՆ. Արցախյան ոգին երաժշտության ծիրի մեջ ......................80
*Մանիֆեստ ............................................................................................................96


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Քաղաքականություն – ովքեր են կանգնած ղեկի մոտ .........2
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բռնապետության ակամա մեղավորներս ............7
*ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Ճիշտ պատերազմ չի լինում ....................................16
*Ինչու՞ է ուշանում սահմանադրությունը ...............................................................24
*Նամականի ............................................................................................................30
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ.   աղաղ լուսաբացներն այստեղ խաբուսիկ են ......................32
*ԽԾԲ-ն Հայաստանում ............................................................................................36
*ԱՐՄԻՆ ԹԵՈՖԻԼ ՎԵԳՆԵՐ. Արձագանք .................................................................60
*Անցյալ չկորուսյալ ................................................................................................73
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Եթե խելոք ես, ինչու՞ ես աղքատ .......................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Շահմուրադյան|ՍԱՄՎԵԼ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]].  Հայերենի ուսուցիչը.....................................................9
*[[Յոզեֆ Ռոթ|ՅՈԶԵՖ ՌՈԹ]].  Ապրիլ. մի սիրո պատմություն ......................................................38
*[[Վիկտոր Պլոտնիկով|ՎԻԿՏՈՐ ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ]]. Միայնություն ...................................................................52
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ներսի սատանան .................................................................62
*ԳԱՐԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Կատուն ................................................................................94
*[[Սմբատ Բունիաթյան|ՍՄԲԱՏ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Հեքիաթ ...........................................................................97
*[[Ռոբերտ Շեքլի|ՌՈԲԵՐՏ ՇԵՔԼԻ]]. Գողը ժամանակի հոլովույթում ...............................................107
*ԳԵՂԱՄ ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ. Մանրապատումներ .....................................................120

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................6
*[[Գուրգեն Գաբրիելյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................18
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................................50
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] երեկ և այսօր ............................................46
*ԿԱՐԼԵՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. [[Հակոբ Պարոնյան|Պարոնյան]]. Մի քանի ճշգրտումներ ..............................70
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Միջնադարյան հայ թատրոնի ավանդները և [[Պարույր Սևակ]]ի «Դիմակներ» շարքը ..............................................................104
*ՍԵԴԱ ԳՊՐԱՆԵԱՆ. Քաղաքացիական պատերազմը եւ լիբանանահայ գրականութիւնը .....................................................................121

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ. Մշուշի միջով .......................................................................20
*ՄԱՐԻՆԵ ՇԱՀԻՆՅԱՆ. Հայ գյուղացիության նոր դերը ...........................................48
*ԼԵՎՉԵՆԿՈ ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ինքնասպանության քիմիայով ..............................................................................56
*ՌՈԼԱՆԴ ԼՅՈՇԵԼ. Մեզ սպառնում է համաշխարհային տնտեսական փլուզումը .......................................................................................80
*Ավետարան ըստ Թովմասի ...................................................................................82
*Հայ ժողովրդի պատմության առեղծվածը ...........................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏՈ ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ. «Սախարովի քանդակը յուրատեսակ պատգամ է լինելու»........................................................................29
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Եթե մտավորական ես, վառիր քո ջահը ............................58
*ԾՈՎԱԿ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Անուրախ խորհրդածություններ .............................102
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Զարդերը՝ իմաստակիր նշաններ ...............................118
*ԷՄԻԼԻԱ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ոչ մի տեղ չտանող ճանապարհների թովչանքը ....128

*Խճանկար ............................................................................................................116

*1992թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ .............................................124

[[Կատեգորիա:1992]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1993</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2852</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5820</id>
      <timestamp>2011-10-01T06:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):  [[Կատեգորիա:1915]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="171">== Մահացածներ ==

* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7723</id>
      <timestamp>2012-03-12T19:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13675</id>
      <timestamp>2013-02-17T14:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16254</id>
      <timestamp>2013-08-08T23:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="508">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19017</id>
      <timestamp>2014-02-01T22:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="661">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Մարտին Քարամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20628</id>
      <timestamp>2014-11-11T18:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="771">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 22]] - [[Կոբո Աբե]], ճապոնացի արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սայֆի Կուդաշև]], բաշկիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1894]]):
* [[Դեկտեմբերի 30]] - [[Մարտին Քարամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Եղիշե Այվազյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Ռիչի Դոստյան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Սիմոնիկ]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:1915]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1993 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3994</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8544</id>
      <timestamp>2012-05-15T09:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31995">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

N1

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
Նախազգուշացում …............................................................................................18
ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ընտրության տարի ........................................…29
Նամականի ........................................................................................................…30
ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ.  Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ.  Աբսուրդը …......................................................................32
 ՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ.  Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................6
□Մեռյալների գիրքը□ (Հենրիկ Էդոյանի առաջաբանով) …..................................25
ՍԻԱՄԱՆԹՈ. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................81

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն 
և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող 
նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների 
ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

Խճանկար …..........................................................................................................94

N 2

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
ԿԱՐԻՆԵ  ԽՈԴԻԿՅԱՆ. □Մենք□, □Նրանք□… և միաբանությունը …...........................8
Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
Նամականի …........................................................................................................26
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ.  Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ.  Նախազգացում ................................................................…66
ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ.  Նովելներ .............................................................................…82

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................…2
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Ձյունը …....................................................................................22
ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…46

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՖՐԻԴՐԻ  ՇԻԼԼԵՐ. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական 
դաստիարակության մասին …..............................................................................42

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Սուրբ Իսսայի՝  մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ.  ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

ԱՐՎԵՍՏ

ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96






N 3

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ.  Յոթ օր Արցախում …............................................................49
ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ.  □Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ□ …..54
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ.  Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ.  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Դար մը  կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ.  Մտքի ազատությունը ................................................................…69
ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ.  Աշխատանք ...................................................................…92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

ԱՐՎԵՍՏ

ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ.  Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  □Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…□ ...............…96

Խճանկար ..........................................................................................................…95




N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ.  □Փորձեք ցատկել հարթակից …□ ...............................…16
Նամականի …........................................................................................................42
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

ԱՐՁԱԿ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ.  Սրբուհի ...............................................................…23
ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ.  Տարօրինակ երազ …............................................................51
ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ.  Աշխատանքային օր ...........................................................…54

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
 ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ .........................................…48
ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ. Բանաստեղծություններ …...................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Հայեր և Հայք …...................................................................32
ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ.  Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
ՎԱԼԵՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Կատարսիս ...............................................................…96



N 5-6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Հարության օրեր …..............................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. □վերևում□ …....................................18
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ.  Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
Նամականի ........................................................................................................…32
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Մահ և անմահություն .........................................................…68

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հովվերգություն ......................................................…49
ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ, ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ.  Նոթեր (Ռաֆայել Ավագյանի առաջաբանով) ….......119

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................2
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................43
ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈ ԶԱԴ. Բանաստեղծություններ ................................................…65
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՍԵՓ  ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈ ՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն 
(Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

ԱՐՎԵՍՏ

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները 
(Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արամ Խաչատրյանը 
իր նամականու հայելում …..................................................................................44
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը 
և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է,  վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

Խճանկար ...........................................................................................................109


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
Մենք, ձմեռը և □Ձմեռ□ ծրագիրը ........................................................................…6
ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,  ՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Անցնցում 
բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
Նամականի ........................................................................................................…51
ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ.  □Դեկաբրիստները□ ..........................................................…73

ԱՐՁԱԿ

ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ.  Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Տունդարձ ….......................................................................35
ՉԱՐԼԶ  ԲԵՔՍԹԵՐ.  Արծվառյուծ ….......................................................................54
Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ.  Սոնետների պսակ .........................................................…2
ԳԱԼՈՒՍՏ  ԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
ՊԻԵՌ  ԷՄԱՆՈՒԵԼ. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Պոեզիա ….................................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ.  Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Մետրո-թատրոն …...........................................................76


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ.  Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
Նամականի …........................................................................................................32
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ 
իդեալական ապագա ........................................................................................…60
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Մենք …յոյսերն ազգի□ …..................................................72

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս  Ղալին  Նուպար փաշայի մասին …..33
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Եվ որտեղից են բառերը գալիս□ ............................…76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ.  Առաջին □Նոյը□ .............................................................…84
Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
Ղուրանը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  □Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…□ …...........................95



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
Նամականի …........................................................................................................32
ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Մեր խաչը ….........................................................................41
ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ.  Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Ցավը …..................................................................................17
ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ.  Հունձքի լուսին ……..............................................................38
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ. Հին անտառը …........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ  
(Արծվի Բախչինյանի առաջաբանով)….................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ. □Գիրք հարցմանց□ …........................................................80
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ.  Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

Խճանկար …..........................................................................................................77



N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Չարը չի քնում …..................................................................4
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
Մասնագիտություն, գործազրկություն,  ԾԲ ......................................................…32
Նամականի ........................................................................................................…35
ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
ԷԴԳԱՐ ՊՈ.  Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ.  Փախուստ բանտից …......................................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ.  Ժամերի իմաստը …................................................................52
ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց 
Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Բոսխ ...........................................................................…96



N N11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Անկշռելիություն …..........................................................13
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Ազատությունը□ իմ կյանքի մեկ հանգրվան 
պիտի լինի ….........................................................................................................18
Նամականի …........................................................................................................21
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Ի՛նչ  ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

ԱՐՁԱԿ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................9
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ.  Գիշերային ծովում …...................................................................49
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կամովին նավաբեկյալը□ …...............................................52
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. □Քե՞զ ինչ□ ..................................................................…4
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Օդակայանի նորություններ …..................................47
Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Ամերիկյան երազանք. 
իրականություն և գրականություն ....................................................................…82


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ ԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱ .  Գեորգի Գյուրջիևի □չորրորդ□ ճանապարհը …......................77
ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

Խճանկար ….........................................................................................................90

1993թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8545</id>
      <timestamp>2012-05-15T10:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="32872">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
*[[ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
*Նախազգուշացում …............................................................................................18
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտրության տարի ........................................…29
*Նամականի ........................................................................................................…30
*ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Աբսուրդը …......................................................................32
*[[Խուան Ռուլֆո|ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ]]. Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
*[[Ջիովաննի Ջիակոմո Կազանովա|ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ]]. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*«Մեռյալների գիրքը» ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …..................................25
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեֆան Ցվեյգ|ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ]]. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
*ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
*ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
*ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................94


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Մենք», «Նրանք»… և միաբանությունը …...........................8
*Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
*[[Չարլզ Մեգենդալ|ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ]]. Նախազգացում ................................................................…66
*[[Կնուտ Համսուն|ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Նովելներ .............................................................................…82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................…2
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյունը …....................................................................................22
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական դաստիարակության մասին …..............................................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սուրբ Իսսայի՝ մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
*Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
*ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96


=== N 3 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ.  Յոթ օր Արցախում …............................................................49
ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ.  □Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ□ …..54
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ.  Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ.  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Դար մը  կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ.  Մտքի ազատությունը ................................................................…69
ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ.  Աշխատանք ...................................................................…92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

ԱՐՎԵՍՏ

ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ.  Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  □Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…□ ...............…96

Խճանկար ..........................................................................................................…95




N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ.  □Փորձեք ցատկել հարթակից …□ ...............................…16
Նամականի …........................................................................................................42
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

ԱՐՁԱԿ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ.  Սրբուհի ...............................................................…23
ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ.  Տարօրինակ երազ …............................................................51
ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ.  Աշխատանքային օր ...........................................................…54

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
 ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ .........................................…48
ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ. Բանաստեղծություններ …...................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Հայեր և Հայք …...................................................................32
ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ.  Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
ՎԱԼԵՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Կատարսիս ...............................................................…96



N 5-6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Հարության օրեր …..............................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. □վերևում□ …....................................18
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ.  Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
Նամականի ........................................................................................................…32
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Մահ և անմահություն .........................................................…68

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հովվերգություն ......................................................…49
ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ, ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ.  Նոթեր (Ռաֆայել Ավագյանի առաջաբանով) ….......119

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................2
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................43
ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈ ԶԱԴ. Բանաստեղծություններ ................................................…65
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՍԵՓ  ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈ ՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն 
(Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

ԱՐՎԵՍՏ

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները 
(Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արամ Խաչատրյանը 
իր նամականու հայելում …..................................................................................44
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը 
և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է,  վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

Խճանկար ...........................................................................................................109


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
Մենք, ձմեռը և □Ձմեռ□ ծրագիրը ........................................................................…6
ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,  ՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Անցնցում 
բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
Նամականի ........................................................................................................…51
ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ.  □Դեկաբրիստները□ ..........................................................…73

ԱՐՁԱԿ

ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ.  Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Տունդարձ ….......................................................................35
ՉԱՐԼԶ  ԲԵՔՍԹԵՐ.  Արծվառյուծ ….......................................................................54
Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ.  Սոնետների պսակ .........................................................…2
ԳԱԼՈՒՍՏ  ԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
ՊԻԵՌ  ԷՄԱՆՈՒԵԼ. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Պոեզիա ….................................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ.  Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Մետրո-թատրոն …...........................................................76


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ.  Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
Նամականի …........................................................................................................32
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ 
իդեալական ապագա ........................................................................................…60
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Մենք …յոյսերն ազգի□ …..................................................72

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս  Ղալին  Նուպար փաշայի մասին …..33
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Եվ որտեղից են բառերը գալիս□ ............................…76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ.  Առաջին □Նոյը□ .............................................................…84
Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
Ղուրանը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  □Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…□ …...........................95



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
Նամականի …........................................................................................................32
ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Մեր խաչը ….........................................................................41
ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ.  Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Ցավը …..................................................................................17
ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ.  Հունձքի լուսին ……..............................................................38
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ. Հին անտառը …........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ  
(Արծվի Բախչինյանի առաջաբանով)….................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ. □Գիրք հարցմանց□ …........................................................80
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ.  Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

Խճանկար …..........................................................................................................77



N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Չարը չի քնում …..................................................................4
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
Մասնագիտություն, գործազրկություն,  ԾԲ ......................................................…32
Նամականի ........................................................................................................…35
ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
ԷԴԳԱՐ ՊՈ.  Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ.  Փախուստ բանտից …......................................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ.  Ժամերի իմաստը …................................................................52
ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց 
Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Բոսխ ...........................................................................…96



N N11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Անկշռելիություն …..........................................................13
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Ազատությունը□ իմ կյանքի մեկ հանգրվան 
պիտի լինի ….........................................................................................................18
Նամականի …........................................................................................................21
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Ի՛նչ  ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

ԱՐՁԱԿ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................9
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ.  Գիշերային ծովում …...................................................................49
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կամովին նավաբեկյալը□ …...............................................52
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. □Քե՞զ ինչ□ ..................................................................…4
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Օդակայանի նորություններ …..................................47
Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Ամերիկյան երազանք. 
իրականություն և գրականություն ....................................................................…82


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ ԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱ .  Գեորգի Գյուրջիևի □չորրորդ□ ճանապարհը …......................77
ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

Խճանկար ….........................................................................................................90

1993թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8546</id>
      <timestamp>2012-05-15T10:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33094">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
*[[ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
*Նախազգուշացում …............................................................................................18
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտրության տարի ........................................…29
*Նամականի ........................................................................................................…30
*ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Աբսուրդը …......................................................................32
*[[Խուան Ռուլֆո|ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ]]. Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
*[[Ջիովաննի Ջիակոմո Կազանովա|ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ]]. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*«Մեռյալների գիրքը» ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …..................................25
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեֆան Ցվեյգ|ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ]]. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
*ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
*ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
*ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................94


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Մենք», «Նրանք»… և միաբանությունը …...........................8
*Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
*[[Չարլզ Մեգենդալ|ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ]]. Նախազգացում ................................................................…66
*[[Կնուտ Համսուն|ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Նովելներ .............................................................................…82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................…2
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյունը …....................................................................................22
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական դաստիարակության մասին …..............................................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սուրբ Իսսայի՝ մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
*Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
*ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
*ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Յոթ օր Արցախում …............................................................49
*ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ. «Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ» …..54
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]].  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
*ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիրան Չրաքյան|ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ]] (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Դար մը  կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ.  Մտքի ազատությունը ................................................................…69
ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ.  Աշխատանք ...................................................................…92

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

ԱՐՎԵՍՏ

ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ.  Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  □Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…□ ...............…96

Խճանկար ..........................................................................................................…95




N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ.  □Փորձեք ցատկել հարթակից …□ ...............................…16
Նամականի …........................................................................................................42
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

ԱՐՁԱԿ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ.  Սրբուհի ...............................................................…23
ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ.  Տարօրինակ երազ …............................................................51
ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ.  Աշխատանքային օր ...........................................................…54

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
 ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ .........................................…48
ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ. Բանաստեղծություններ …...................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Հայեր և Հայք …...................................................................32
ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ.  Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
ՎԱԼԵՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Կատարսիս ...............................................................…96



N 5-6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Հարության օրեր …..............................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. □վերևում□ …....................................18
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ.  Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
Նամականի ........................................................................................................…32
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Մահ և անմահություն .........................................................…68

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հովվերգություն ......................................................…49
ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ, ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ.  Նոթեր (Ռաֆայել Ավագյանի առաջաբանով) ….......119

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................2
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................43
ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈ ԶԱԴ. Բանաստեղծություններ ................................................…65
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՍԵՓ  ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈ ՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն 
(Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

ԱՐՎԵՍՏ

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները 
(Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արամ Խաչատրյանը 
իր նամականու հայելում …..................................................................................44
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը 
և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է,  վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

Խճանկար ...........................................................................................................109


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
Մենք, ձմեռը և □Ձմեռ□ ծրագիրը ........................................................................…6
ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,  ՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Անցնցում 
բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
Նամականի ........................................................................................................…51
ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ.  □Դեկաբրիստները□ ..........................................................…73

ԱՐՁԱԿ

ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ.  Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Տունդարձ ….......................................................................35
ՉԱՐԼԶ  ԲԵՔՍԹԵՐ.  Արծվառյուծ ….......................................................................54
Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ.  Սոնետների պսակ .........................................................…2
ԳԱԼՈՒՍՏ  ԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
ՊԻԵՌ  ԷՄԱՆՈՒԵԼ. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Պոեզիա ….................................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ.  Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Մետրո-թատրոն …...........................................................76


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ.  Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
Նամականի …........................................................................................................32
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ 
իդեալական ապագա ........................................................................................…60
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Մենք …յոյսերն ազգի□ …..................................................72

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս  Ղալին  Նուպար փաշայի մասին …..33
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Եվ որտեղից են բառերը գալիս□ ............................…76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ.  Առաջին □Նոյը□ .............................................................…84
Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
Ղուրանը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  □Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…□ …...........................95



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
Նամականի …........................................................................................................32
ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Մեր խաչը ….........................................................................41
ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ.  Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Ցավը …..................................................................................17
ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ.  Հունձքի լուսին ……..............................................................38
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ. Հին անտառը …........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ  
(Արծվի Բախչինյանի առաջաբանով)….................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ. □Գիրք հարցմանց□ …........................................................80
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ.  Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

Խճանկար …..........................................................................................................77



N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Չարը չի քնում …..................................................................4
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
Մասնագիտություն, գործազրկություն,  ԾԲ ......................................................…32
Նամականի ........................................................................................................…35
ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
ԷԴԳԱՐ ՊՈ.  Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ.  Փախուստ բանտից …......................................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ.  Ժամերի իմաստը …................................................................52
ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց 
Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Բոսխ ...........................................................................…96



N N11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Անկշռելիություն …..........................................................13
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Ազատությունը□ իմ կյանքի մեկ հանգրվան 
պիտի լինի ….........................................................................................................18
Նամականի …........................................................................................................21
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Ի՛նչ  ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

ԱՐՁԱԿ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................9
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ.  Գիշերային ծովում …...................................................................49
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կամովին նավաբեկյալը□ …...............................................52
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. □Քե՞զ ինչ□ ..................................................................…4
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Օդակայանի նորություններ …..................................47
Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Ամերիկյան երազանք. 
իրականություն և գրականություն ....................................................................…82


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ ԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱ .  Գեորգի Գյուրջիևի □չորրորդ□ ճանապարհը …......................77
ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

Խճանկար ….........................................................................................................90

1993թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8547</id>
      <timestamp>2012-05-15T10:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33371">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
*[[ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
*Նախազգուշացում …............................................................................................18
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտրության տարի ........................................…29
*Նամականի ........................................................................................................…30
*ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Աբսուրդը …......................................................................32
*[[Խուան Ռուլֆո|ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ]]. Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
*[[Ջիովաննի Ջիակոմո Կազանովա|ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ]]. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*«Մեռյալների գիրքը» ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …..................................25
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեֆան Ցվեյգ|ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ]]. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
*ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
*ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
*ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................94


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Մենք», «Նրանք»… և միաբանությունը …...........................8
*Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
*[[Չարլզ Մեգենդալ|ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ]]. Նախազգացում ................................................................…66
*[[Կնուտ Համսուն|ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Նովելներ .............................................................................…82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................…2
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյունը …....................................................................................22
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական դաստիարակության մասին …..............................................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սուրբ Իսսայի՝ մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
*Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
*ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
*ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Յոթ օր Արցախում …............................................................49
*ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ. «Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ» …..54
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]].  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
*ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիրան Չրաքյան|ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ]] (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Դար մը կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Մտքի ազատությունը ................................................................…69
*[[Արշակ Մադոյան|ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ]]. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
*[[Յան Պարանդովսկի|ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ]]. Աշխատանք ...................................................................…92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ. Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
*ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…»...............…96

*Խճանկար ..........................................................................................................…95


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
*ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
*ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ. «Փորձեք ցատկել հարթակից …» ...............................…16
*Նամականի …........................................................................................................42
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարգարիտ Յուրսենար|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ]]. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Սրբուհի ...............................................................…23
*ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Տարօրինակ երազ …............................................................51
*[[Ռոբերթ Քուվեր|ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ]]. Աշխատանքային օր ...........................................................…54

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
 ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ .........................................…48
ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ. Բանաստեղծություններ …...................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Հայեր և Հայք …...................................................................32
ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ.  Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
ՎԱԼԵՐԻ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Կատարսիս ...............................................................…96



N 5-6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Հարության օրեր …..............................................................4
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. □վերևում□ …....................................18
ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ.  Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
Նամականի ........................................................................................................…32
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Մահ և անմահություն .........................................................…68

ԱՐՁԱԿ

ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Հովվերգություն ......................................................…49
ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ, ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ.  Նոթեր (Ռաֆայել Ավագյանի առաջաբանով) ….......119

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................2
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................43
ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈ ԶԱԴ. Բանաստեղծություններ ................................................…65
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՍԵՓ  ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈ ՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն 
(Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

ԱՐՎԵՍՏ

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները 
(Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արամ Խաչատրյանը 
իր նամականու հայելում …..................................................................................44
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը 
և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է,  վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

Խճանկար ...........................................................................................................109


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
Մենք, ձմեռը և □Ձմեռ□ ծրագիրը ........................................................................…6
ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,  ՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Անցնցում 
բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
Նամականի ........................................................................................................…51
ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ.  □Դեկաբրիստները□ ..........................................................…73

ԱՐՁԱԿ

ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ.  Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Տունդարձ ….......................................................................35
ՉԱՐԼԶ  ԲԵՔՍԹԵՐ.  Արծվառյուծ ….......................................................................54
Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ.  Սոնետների պսակ .........................................................…2
ԳԱԼՈՒՍՏ  ԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
ՊԻԵՌ  ԷՄԱՆՈՒԵԼ. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Պոեզիա ….................................................................................88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ.  Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ.  Մետրո-թատրոն …...........................................................76


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ.  Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
Նամականի …........................................................................................................32
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ 
իդեալական ապագա ........................................................................................…60
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Մենք …յոյսերն ազգի□ …..................................................72

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս  Ղալին  Նուպար փաշայի մասին …..33
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Եվ որտեղից են բառերը գալիս□ ............................…76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ.  Առաջին □Նոյը□ .............................................................…84
Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
Ղուրանը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  □Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…□ …...........................95



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
Նամականի …........................................................................................................32
ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Մեր խաչը ….........................................................................41
ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ.  Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Ցավը …..................................................................................17
ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ.  Հունձքի լուսին ……..............................................................38
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ. Հին անտառը …........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ  
(Արծվի Բախչինյանի առաջաբանով)….................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ. □Գիրք հարցմանց□ …........................................................80
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ.  Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

Խճանկար …..........................................................................................................77



N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Չարը չի քնում …..................................................................4
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
Մասնագիտություն, գործազրկություն,  ԾԲ ......................................................…32
Նամականի ........................................................................................................…35
ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
ԷԴԳԱՐ ՊՈ.  Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ.  Փախուստ բանտից …......................................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ.  Ժամերի իմաստը …................................................................52
ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց 
Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Բոսխ ...........................................................................…96



N N11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Անկշռելիություն …..........................................................13
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Ազատությունը□ իմ կյանքի մեկ հանգրվան 
պիտի լինի ….........................................................................................................18
Նամականի …........................................................................................................21
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Ի՛նչ  ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

ԱՐՁԱԿ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................9
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ.  Գիշերային ծովում …...................................................................49
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կամովին նավաբեկյալը□ …...............................................52
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. □Քե՞զ ինչ□ ..................................................................…4
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Օդակայանի նորություններ …..................................47
Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Ամերիկյան երազանք. 
իրականություն և գրականություն ....................................................................…82


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ ԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱ .  Գեորգի Գյուրջիևի □չորրորդ□ ճանապարհը …......................77
ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

Խճանկար ….........................................................................................................90

1993թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8551</id>
      <timestamp>2012-05-15T15:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="34266">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
*[[ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
*Նախազգուշացում …............................................................................................18
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտրության տարի ........................................…29
*Նամականի ........................................................................................................…30
*ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Աբսուրդը …......................................................................32
*[[Խուան Ռուլֆո|ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ]]. Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
*[[Ջիովաննի Ջիակոմո Կազանովա|ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ]]. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*«Մեռյալների գիրքը» ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …..................................25
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեֆան Ցվեյգ|ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ]]. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
*ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
*ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
*ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................94


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Մենք», «Նրանք»… և միաբանությունը …...........................8
*Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
*[[Չարլզ Մեգենդալ|ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ]]. Նախազգացում ................................................................…66
*[[Կնուտ Համսուն|ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Նովելներ .............................................................................…82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................…2
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյունը …....................................................................................22
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական դաստիարակության մասին …..............................................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սուրբ Իսսայի՝ մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
*Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
*ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
*ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Յոթ օր Արցախում …............................................................49
*ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ. «Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ» …..54
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]].  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
*ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիրան Չրաքյան|ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ]] (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Դար մը կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Մտքի ազատությունը ................................................................…69
*[[Արշակ Մադոյան|ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ]]. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
*[[Յան Պարանդովսկի|ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ]]. Աշխատանք ...................................................................…92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ. Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
*ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…»...............…96

*Խճանկար ..........................................................................................................…95


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
*ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
*ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ. «Փորձեք ցատկել հարթակից …» ...............................…16
*Նամականի …........................................................................................................42
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարգարիտ Յուրսենար|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ]]. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Սրբուհի ...............................................................…23
*ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Տարօրինակ երազ …............................................................51
*[[Ռոբերթ Քուվեր|ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ]]. Աշխատանքային օր ...........................................................…54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................…48
*[[Ուիլյամ Կառլոս Ուիլյամս|ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Հայեր և Հայք …...................................................................32
*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
*ՎԱԼԵՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
*Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
*ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարսիս ...............................................................…96


=== N 5-6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ամահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Հարության օրեր …..............................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. «վերևում» …....................................18
*«ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ». Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
*Նամականի ........................................................................................................…32
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մահ և անմահություն .........................................................…68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
*[[Գրեհեմ Գրին|ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ]]. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
*[[Մանուկ Մնացականյան|ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հովվերգություն ......................................................…49
*[[Ռասսել Բենքս|ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ]], [[Սեռա Քոուլ|ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ]]. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
*[[Էժեն-Ֆրանսուա Վիդոկ|ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ]].  Նոթեր ([[Ռաֆայել Ավագյան]]ի առաջաբանով) ….......119

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Անդրանիկ Կարապետյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................43
*[[Ֆորուղ Ֆարրոխզադ|ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈԽԶԱԴ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…65
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
*ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
*Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
*ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն (Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները (Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Արամ Խաչատրյանը իր նամականու հայելում …..................................................................................44
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
*ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է, վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

*Խճանկար ...........................................................................................................109


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
*Մենք, ձմեռը և «Ձմեռ» ծրագիրը ........................................................................…6
*ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԽՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անցնցում բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
*Նամականի ........................................................................................................…51
*ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. «Դեկաբրիստները» ..........................................................…73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
*[[Սինյիտիրո Նակամուրա|ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ]]. Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Տունդարձ ….......................................................................35
*[[Չարլզ Բեքսթեր|ՉԱՐԼԶ ԲԵՔՍԹԵՐ]]. Արծվառյուծ ….......................................................................54
*Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Սոնետների պսակ .........................................................…2
*ԳԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
*[[Պիեռ Էմանուել|ՊԻԵՌ ԷՄԱՆՈՒԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Պոեզիա ….................................................................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
*ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ. Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
*Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մետրո-թատրոն …...........................................................76


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ.  Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
ՍԵՐՈ  ԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
Նամականի …........................................................................................................32
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ 
իդեալական ապագա ........................................................................................…60
ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Մենք …յոյսերն ազգի□ …..................................................72

ԱՐՁԱԿ

ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
ԼԵՎՈՆ  ԵՉՈՅԱՆ.  Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ.  Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ.  Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

ՊՈԵԶԻԱ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս  Ղալին  Նուպար փաշայի մասին …..33
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. □Եվ որտեղից են բառերը գալիս□ ............................…76

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ.  Առաջին □Նոյը□ .............................................................…84
Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
Ղուրանը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  □Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…□ …...........................95



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
Նամականի …........................................................................................................32
ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ.  Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ.  Մեր խաչը ….........................................................................41
ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ.  Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Ցավը …..................................................................................17
ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ.  Հունձքի լուսին ……..............................................................38
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ. Հին անտառը …........................................................................55

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Բանաստեղծություններ  
(Արծվի Բախչինյանի առաջաբանով)….................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ. □Գիրք հարցմանց□ …........................................................80
ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ.  Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ.  Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

ԱՐՎԵՍՏ

Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

Խճանկար …..........................................................................................................77



N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Չարը չի քնում …..................................................................4
ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
Մասնագիտություն, գործազրկություն,  ԾԲ ......................................................…32
Նամականի ........................................................................................................…35
ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ  ԱՆՋՅԱՆ. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
ԷԴԳԱՐ ՊՈ.  Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ.  Փախուստ բանտից …......................................................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ.  Ժամերի իմաստը …................................................................52
ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց 
Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

ԱՐՎԵՍՏ

ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ.  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Բոսխ ...........................................................................…96



N N11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Անկշռելիություն …..........................................................13
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Ազատությունը□ իմ կյանքի մեկ հանգրվան 
պիտի լինի ….........................................................................................................18
Նամականի …........................................................................................................21
ԿԱՐԻՆԵ  ՈԴԻԿՅԱՆ. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Ի՛նչ  ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

ԱՐՁԱԿ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................9
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ.  Գիշերային ծովում …...................................................................49
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Կամովին նավաբեկյալը□ …...............................................52
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.  Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................2
ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. □Քե՞զ ինչ□ ..................................................................…4
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Օդակայանի նորություններ …..................................47
Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
ԹԱԴԵՎՈՍ  ԱՉԱՏՐՅԱՆ.  Ամերիկյան երազանք. 
իրականություն և գրականություն ....................................................................…82


ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ ԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱ .  Գեորգի Գյուրջիևի □չորրորդ□ ճանապարհը …......................77
ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԻՇ ԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

Խճանկար ….........................................................................................................90

1993թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8552</id>
      <timestamp>2012-05-15T15:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35883">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1993''' բաժինը:

== 1993 ==

=== N1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաղաքական պահի թվաբանություն …..................................................................2
*[[ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Անվտանգության երաշխի՞ք, թե քաղաքական խաղեր …..14
*Նախազգուշացում …............................................................................................18
*ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ընտրության տարի ........................................…29
*Նամականի ........................................................................................................…30
*ՎԻԼՅԱՄ ԴԱԼՐԻՄՓԼ.  Հայաստանի ևս մեկ ողբերգությունը …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեղեդի՝ երևակայական ջութակի համար …................9
*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Աբսուրդը …......................................................................32
*[[Խուան Ռուլֆո|ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ]]. Նրանց ասա՝ թող չսպանեն ինձ .............................................…58
*[[Ջիովաննի Ջիակոմո Կազանովա|ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ ԿԱԶԱՆՈՎԱ]]. Իմ կյանքի պատմությունը ….......................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................6
*«Մեռյալների գիրքը» ([[Հենրիկ Էդոյան]]ի առաջաբանով) …..................................25
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]. Անտիպ էջեր ….................................................................................66
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ստեֆան Ցվեյգ|ՍՏԵՖԱՆ ՑՎԵՅԳ]]. Արկածասերներն ու նրանց ժամանակը …...............................68

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Ջամբատիստա Վիկոն և նրա  կերտած պատմափիլիսոփայական աշխարհը …....................................20
*ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ ՎԻԿՈ. Ազգերի ընդհանուր բնությանը վերաբերող նոր գիտության հիմունքներ ..............................................................................…21
*ՍԹԻՎԻ ՌՈՈՒԶԵՆ. Գնացե՞լ է, արդյոք, Հիսուսը Հնդկաստան ….........................46
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ.  Նախախնամական ընտրություն …........................................51
*ԱԼԲԵՐՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ընտանիքը  Խորենացու պատմահայեցողության մեջ .…61

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Լույսի հորինվածքային հատկանիշների ճարտարապետական իմաստը ….........................................................................78
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Նանա Սահակյան …........................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................94


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Ես հայոց Արշակ թագավորին եմ կարոտում ….......................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Մենք», «Նրանք»… և միաբանությունը …...........................8
*Մնա՞լ, թե գնալ ..................................................................................................…15
*ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աքսորական՝ ճակատագրով ..............................................…18
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Կարեն Միքայելյանի մեղադրական գործը ...................…60
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մերժված և օտարված սերունդ …...........................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Աղջնակը, ես և ժամագործը …............................................10
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՐԶԱՆՅԱՆ. Նարնջագույնը հոգու մեջ ..................................................28
*[[Չարլզ Մեգենդալ|ՉԱՐԼԶ ՄԵԳԵՆԴԱԼ]]. Նախազգացում ................................................................…66
*[[Կնուտ Համսուն|ԿՆՈՒՏ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Նովելներ .............................................................................…82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................…2
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյունը …....................................................................................22
*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆրիդրիխ Շիլլեր|ՖՐԻԴՐԻԽ ՇԻԼԼԵՐ]]. Նամակներ մարդու գեղեցկաբանական դաստիարակության մասին …..............................................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սուրբ Իսսայի՝ մարդու որդիներից լավագույնի կյանքը .................................…48
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. Մշակույթի վաղագույն դրսևորումներ 
*Հայկական լեռնաշխարհում .............................................................................…57
*ՀՐԱՉԻԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Վերջին փորձը .................................................................…70
*ՌԱՖԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բագրատունիների տոհմական զինանշանը և դրոշը …92
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. ՉԹԱ. առասպե՞լ, թե իրականություն ...............................…94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Կանտատ՝ ի հիշատակ Պետրոս Ադամյանի ….........25
*Երիտասարդ արվեստագետներ. Արտակ Բաղդասարյան ...............................…96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հայաստան և Լեռնային Ղարաբաղ ….....................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Եթե հեռանալն է փրկություն …...........................................22
*ՀԱՄԼԵՏ ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ. Օժտված է հայ ցեղը… ժողովրդին ի՛նչ …........................24
*ԱԻԴԱ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. Յոթ օր Արցախում …............................................................49
*ԼԻԱ ԲԱԼԱԳՅԱՆ. «Մարդը գնաց, գաղափարն ու գործը մնացին ընդմիշտ» …..54
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ողբ ննջեցելոց …....................................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԿԱՐԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Կրակը ….......................................................................16
*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Ագիտգնացք – 1973 …...........................................................28
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …...........................................................66
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]].  Հեռավոր ընկերների  մահերը .................................................…86

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
*[[Պեյո Յավրով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Բանաստեղծություններ (Գևորգ Էմինի առաջաբանով) ….......64
*ՆԱԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................…80
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…81
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Տիրան Չրաքյան|ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔՅԱՆ]] (ԻՆՏՐԱ). Նամակներ …............................................................44
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Դար մը կեանքի բանաստեղծը ….....................................46
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Մտքի ազատությունը ................................................................…69
*[[Արշակ Մադոյան|ԱՐՇԱԿ ՄԱԴՈՅԱՆ]]. Սբ. Բենեդիկտոսը հայ մատենագրության մեջ ..................…90
*[[Յան Պարանդովսկի|ՅԱՆ ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ]]. Աշխատանք ...................................................................…92

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Քուրմ-արքաների տերությունը ......................................…76
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Հայոց խաչքարերի փակ դռները ..............................…82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ. Վեհացման մարմնայալ էություն ..................................18
*ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. «Կերպարվեստն ինձ համար գիտություն է…»...............…96

*Խճանկար ..........................................................................................................…95


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ե՞րբ կգա այս ամենի վերջը .............................................…2
*ԼԵՎՈՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Վիետնամական սինդրոմի ղարաբաղյան տարբերակը …12
*ԷՌՆԵՍՏ ԵՍԱՅԱՆ. Թիրախի տասանոցը …...........................................................14
*ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ. «Փորձեք ցատկել հարթակից …» ...............................…16
*Նամականի …........................................................................................................42
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Առաջնորդի աջը …...............................................................72
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Սրապիոն Ղարիբյանի մեղադրական գործը ................…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարգարիտ Յուրսենար|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՅՈՒՐՍՆԱՐ]]. Այրի Աֆրոդիսիան …......................................................19
*ՍՊԱՐՏԱԿ ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ. Սրբուհի ...............................................................…23
*ՌԵՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մի ցերեկ հորս հետ ….......................................................26
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Տարօրինակ երազ …............................................................51
*[[Ռոբերթ Քուվեր|ՌՈԲԵՐԹ ՔՈՒՎԵՐ]]. Աշխատանքային օր ...........................................................…54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Նոյեան տապան կամ յոյսի ահագնացում …..............9
*[[Խաժակ Գյուլնազարյան|ԽԱԺԱԿ ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................…48
*[[Ուիլյամ Կառլոս Ուիլյամս|ՈՒԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՈՒԻԼՅԱՄՍ]]. Բանաստեղծություններ …...................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Հայեր և Հայք …...................................................................32
*ՄԱՐԳՈ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Ինչպես թալանվեց և ապականվեց Արին-բերդը …........45
*ՎԱԼԵՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Հայասա և Նաիրի .........................................................…75
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Հայոց դիցարանը՝ աստղային երկնքում ….........................90
*Ինչպես է մեռնում փիլիսոփան ….........................................................................94

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԵՆ ԶԱՐՅԱՆ.  Ճարտարապետական ձևը և մարդաշխարհագրական բնապատկերը …...................................................................................................69
*ԱՆԴՐԵՅ ՍԵԴԻ . Շալյապին ..............................................................................…79
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Կատարսիս ...............................................................…96


=== N 5-6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ամահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Հարության օրեր …..............................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հե՜յ, ո՞վ կա այնտեղ. «վերևում» …....................................18
*«ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ». Գործդ արա, ինչքան էլ …................................................22
*Նամականի ........................................................................................................…32
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մահ և անմահություն .........................................................…68

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սամվել Բեգլարյան|ՍԱՄՎԵԼ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Այլևս ետ չեկավ …............................................................14
*ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՄԱՏԻՆՅԱՆ.  Մանրապատումներ ….................................................31
*[[Գրեհեմ Գրին|ԳՐԵՀԵՄ ԳՐԻՆ]]. Անօտարելի սեփականություն …................................................34
*[[Մանուկ Մնացականյան|ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հովվերգություն ......................................................…49
*[[Ռասսել Բենքս|ՌԱՍՍԵԼ ԲԵՆՔՍ]], [[Սեռա Քոուլ|ՍԵՌԱ ՔՈՈՒԼ]]. Սիրո պատմության տարատեսակ …..................87
*[[Էժեն-Ֆրանսուա Վիդոկ|ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՎԻԴՈԿ]].  Նոթեր ([[Ռաֆայել Ավագյան]]ի առաջաբանով) ….......119

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Անդրանիկ Կարապետյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................43
*[[Ֆորուղ Ֆարրոխզադ|ՖՈՐՈՒՂ ՖԱՐՐՈԽԶԱԴ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…65
*[[Տիգրան Գաբոյեան|ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..................................................97

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՍԵՓ ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ.  Հայկական լոբբիզմը ԱՄՆ-ում …..................................76
*ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆ. Հայաստանյան Տուգրիշ պետությունը Հին Արևելքում ….....80
*Ավետարան ըստ Մարիամի …...............................................................................84
*ԱՇՈՏ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Զորի և Մոսունի արշավանքը …...........................................98
*ՍՅՈՐԵՆ ԿԵՐՔԵԳՈՐ. Ի մահ հիվանդություն (Հրաչիկ Բայադյանի առաջաբանով) …..............................................................101

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ. Մեր հայ քննադատները (Բախտիար Հովակիմյանի առաջաբանով) …......................................................39
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Արամ Խաչատրյանը իր նամականու հայելում …..................................................................................44
*ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Սալմանասար Երկրորդի կոթող-հուշարձանը և Հակոբ Կոջոյանի մի ձևավորումը …................................................................112
*ԱԶԱՏ. Շարժումն ամեն ինչ է, վերջնական նպատակը՝ ոչինչ …......................128

*Խճանկար ...........................................................................................................109


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Ամեն մեկը ի՛ր պատերազմն ունի ......................................…4
*Մենք, ձմեռը և «Ձմեռ» ծրագիրը ........................................................................…6
*ՅՈՒՐԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԽՈՍՐՈՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անցնցում բարենորոգումների ծրագրի ….............................................................................16
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. Բժշկության խնդիրներ և ոչ միայն ...................................…31
*Նամականի ........................................................................................................…51
*ԱՆԱՏՈԼՅԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վիրավորանք և ցավ ................................................…52
*ՍՈՒՐԵՆ ՇՏԻԿՅԱՆ. «Դեկաբրիստները» ..........................................................…73

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Տիկնիկների ժպիտը .................................................…11
*[[Սինյիտիրո Նակամուրա|ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ]]. Դղյակ տանող ճանապարհը ….................................27
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Տունդարձ ….......................................................................35
*[[Չարլզ Բեքսթեր|ՉԱՐԼԶ ԲԵՔՍԹԵՐ]]. Արծվառյուծ ….......................................................................54
*Վիկրամայի կյանքը …...........................................................................................66
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ. Վասն համահետևման Քրիստոսի …...................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ. Սոնետների պսակ .........................................................…2
*ԳԱԼՈՒՍՏ ԽԱՆԵՆՑ. Բանաստեղծություններ …......................................................65
*[[Պիեռ Էմանուել|ՊԻԵՌ ԷՄԱՆՈՒԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................…87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Պոեզիա ….................................................................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՅՈՒԶԱՆ Փ. ՓԱԹԹԻ. Կիպրոսի հայերը …...........................................................62
*ԼԵՈՆԻԴ ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ. Վիրահատություն առանց դանակի .............................…91
*Մեռյալ ծովի առեղծվածը …..................................................................................96

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................34
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Մետրո-թատրոն …...........................................................76


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՆՎԵԼ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Արցախը Հայաստանի խրամատն է ................................…4
*ՍԱՄՎԵԼ ԲԱԼՈՅԱՆ. Ալպյան գոտու անապատները ….........................................10
*ՍԵՐՈ ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ. Նողկալի մերժում ....................................................................2
*Նամականի …........................................................................................................32
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը …..........................................................................42
*ՄԱՐԻՆԵ ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ. Իդեալականացված անցյալից՝ իդեալական ապագա ........................................................................................…60
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Մենք …յոյսերն ազգի»…..................................................72

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …........................................................7
*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի ...............................…16
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Բալթազարի զարմանահրաշ երեկոն ................…38
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Մի փոշոտ մաքրություն Էս քաղաքի մասին ...........…51
*[[Էլիս Մանրոու|ԷԼԻՍ ՄԱՆՐՈՈՒ]]. Մենեզեթեունգ …........................................................................63

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ .............................................................…2
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................................36
*[[Պոլ Կլոդել|ՊՈԼ ԿԼՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................................74

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ինչ կը գրէ Պութրոս Ղալին Նուպար փաշայի մասին …..33
*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. «Եվ որտեղից են բառերը գալիս»............................…76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԼՈԲՈՎԻՑ. Քրիստոնեությունը և մշակույթը ......................................…54
*ՍԱՄՈՒԵԼ Ն. ՔՐԱՄԵՐ. Առաջին «Նոյը» .............................................................…84
*Ասք ջրհեղեղի մասին …........................................................................................86
*ՎԱՍԻԼԻ ԴՄԻՏՐԻԵՎ. Սպասում է իր Շլիմանին .................................................…87
*[[Ղուրան]]ը Հիսուս Քրիստոսի մասին …...................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հնաշխարհիկ բույրեր .......................................................................................…80
*ՄԱՐԻՆԵ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Երաժշտությունը, երաժշտագիտությունը և մենք …......82
*ԿԱՐԵՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. «Ես նկարիչ չեմ, ես ռեժիսոր եմ…»…...........................95


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Սեփականաշնորհման անցնցում կասեցումը ...................…5
*Իշխանություն և ընդդիմություն …........................................................................22
*Նամականի …........................................................................................................32
*[[Վարդան Դևրիկյան|ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ]]. Մոմ և փամփուշտ ….......................................................34
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Մեր խաչը ….........................................................................41
*ԱՐՏԱԿ ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ. Հանդիպում Փարիզում …..................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ցավը …..................................................................................17
*[[Հերբերտ Բեյթս|ՀԵՐԲԵՐՏ ԲԵՅԹՍ]]. Հունձքի լուսին ……..............................................................38
*ՌՈՒԲԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Մանրապատումներ ….................................................52
*[[Փիթեր Թեյլոր|ՓԻԹԵՐ ԹԵՅԼՈՐ]]. Հին անտառը …........................................................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահագն Դավթյան|ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................2
*[[Ալան Հովհաննես|ԱԼԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություններ  ([[Արծվի Բախչինյան]]ի առաջաբանով)….................................................................21

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Տաթևացի|ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ]]. «Գիրք հարցմանց»…........................................................80
*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Հայոց բուն տոմարը …........................................................84
*Վ. ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ. Որտե՞ղ է գտնվում դրախտը …...................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հակոբը ձայնակցում է աշխարհին …...............................90

*Խճանկար …..........................................................................................................77


=== N 10 === 

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Չարը չի քնում …..................................................................4
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ասույթներ ….............................................................................10
*Մասնագիտություն, գործազրկություն, ԽԾԲ ......................................................…32
*Նամականի ........................................................................................................…35
*ԷԼՄԻՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հեքիաթների իրական աշխարհը…..........................38
*ԿԱՅԾ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Կարևորը ազգային երազը պահելն է ................................…50
*Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …....................................................................54

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Ստվերներ խամաճիկների փողոցում …..............................13
*[[Էդգար Պո|ԷԴԳԱՐ ՊՈ]]. Դոկտոր Կուպըրի և պրոֆեսոր Փետյուրի համակարգը …..............42
*[[Շոն Բյորք|ՇՈՆ ԲՅՈՐՔ]]. Փախուստ բանտից …......................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ................................................…2
*ՄԱՆՈՒԿ ՆԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................36
*Մեկ բանաստեղծության էջ …...............................................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ]]. Ժամերի իմաստը …................................................................52
*[[Սամուել Քրամեր|ՍԱՄՈՒԵԼ ՔՐԱՄԵՐ]]. Առաջին սիրերգը …...............................................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ է գտնվում հայոց Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը …........................................................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Հին ու նոր հեքիաթ սկզբի փոխարեն …............................57
*Հնաշխարհիկ բույրեր ….......................................................................................88
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Բոսխ ...........................................................................…96


=== N N11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Անկշռելիություն …..........................................................13
*ՇՈՒՇԱՆԻԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Ազատությունը» իմ կյանքի մեկ հանգրվան պիտի լինի ….........................................................................................................18
*Նամականի …........................................................................................................21
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մեր սպասումի ժամանակը ….............................................28
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Ի՛նչ ազգության է հայ մտավորականը ...........................…40

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................9
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Որ անդարձ հեռվում մենակ չմնաս …...........................33
*[[Իվան Բունին|ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ]]. Գիշերային ծովում …...................................................................49
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Կամովին նավաբեկյալը» …...............................................52
*[[Հովհաննես Մելքոնյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ]]. Ժամանակակից մաքսիմներ ….................................60
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Զոհաբերվիր, Յոհան …......................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................2
*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. «Քե՞զ ինչ» ..................................................................…4
*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................25
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մատյան ողբերգության (հատված) ................................…38
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Օդակայանի նորություններ …..................................47
*Հունգար բանաստեղծներ ….................................................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  Մուշեղի հերոսները .......................................................…23
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծական լույսի անդրադարձումներ ..............56
*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Ամերիկյան երազանք. իրականություն և գրականություն ....................................................................…82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻԽԱՅԻԼ ՄԵՅԼԱԽ. Գեորգի Գյուրջիևի «չորրորդ» ճանապարհը …......................77
*ԳԵՈՐԳԻ ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ. Վարժություն՝ կանգ առ ….................................................80

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Միստր շոումեն՝ Արթուր թիվ 1 ........................................…68
*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բեմական արվեստի շեքսպիրյան ըմբռնման պատմական կոնտեքստը ….................................................................................85
*ԷԴ ՌԵՅՆՀԱՐԴ. Արվեստը արվեստի համար ....................................................…96

*Խճանկար ….........................................................................................................90

*1993թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ..........................................…92

[[Կատեգորիա:1993]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1994</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1479</id>
      <timestamp>2011-03-09T14:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):  [[Կատեգորիա:1994]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6553</id>
      <timestamp>2011-11-02T14:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8455</id>
      <timestamp>2012-05-11T05:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8565</id>
      <timestamp>2012-05-16T08:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="561">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9635</id>
      <timestamp>2012-08-05T06:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="634">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12151</id>
      <timestamp>2012-12-07T13:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="758">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17515</id>
      <timestamp>2013-09-23T18:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="929">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17702</id>
      <timestamp>2013-10-28T20:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1040">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18036</id>
      <timestamp>2013-11-20T18:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1135">== Մահացածներ ==

* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19890</id>
      <timestamp>2014-05-24T17:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1250">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 28]] - [[Հովհաննես Ղանալանյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1911]]):
* [[Ապրիլի 15]] - [[Վարդգես Պետրոսյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1932]]):
* [[Հուլիսի 10]] - [[Միքայել Հովհաննեսյան]], պատմաբան-բանասեր, բանաստեղծ, աշխարհագրագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 29]] - [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], վրացի բանաստեղծ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հոկտեմբերի 20]] - [[Հակոբ Կարապենց]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Նոյեմբերի 23]]  - [[Մերի Քոչար]], հայ արևելագետ (ծնվ. [[1936]]):
* [[Դեկտեմբերի 1]] - [[Անդան Էոզեր]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Նուպար Ակիշյան]], արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1934]]):
* [[Արամ Արման]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Ստեփան Շահպազ]], հայ արձակագիր, բանասեր (ծնվ. [[1900]]):

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1994 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4081</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8734</id>
      <timestamp>2012-05-25T10:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36670">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1994''' բաժինը:

== 1994 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ջուրն իր ճամփան չի՞ գտնի …............................................4
*Նամականի …........................................................................................................20
*Հին ու նոր սպասելիքներ ..................................................................................…22
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչպե՞ս է ձեր առողջությունը, բժիշկ ............................…30
*Հեռանալ… վերադառնալու համար …..................................................................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԿՍԵԼ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Անցանկալի ժառանգորդը ….................................................11
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]].  Ատամն ընդ ատաման................................................... 38
*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ. Մարշալը …..............................................................................45
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]].  Ուստա Կարոն ….............................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԳԷՈՐԳ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................48
*[[Դենիզա Լևերտով|ԴԵՆԻԶԱ ԼԵՎԵՐՏՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) …..........................................................67

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. [[Կոստան Զարյան]]ի  չափածոյի լեզվական մի քանի առանձնահատկություններ …..............................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Պատմությունն անդամալույծի, որին բժշկեց Քրիստոս ...................................…35
*ԳԵՈՐԳԻ ԳԱՉԵՎ.  Հնդկաստանի պատկերացումները …......................................50
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԱԴՈՆՑ.  Հայաստանը և հայկական գաղթօջախները ….................68
*ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պապ թագավորը հայոց ազգային եկեղեցու հիմնադիր …...............................................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՛նչ է համաստեղծական արվեստը ...............................…63

*Խճանկար …..........................................................................................................80


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ. Մաղթանքներ հայ ժողովրդին ….........................................2
*Չորրորդ, բայց իշխանություն ….............................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաժեշտի խոսք խորհրդարանին ..................................…16
*Նամականի ........................................................................................................…21
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Հայերը և սևամորթները ...................................................…76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................10
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Սենի անծանոթուհին ....................................................…22
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նզովք .........................................................................…37
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Սերվանտեսյան ընթերցումներ .….....................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................8
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................39
*[[Վիլյամ Կառլոս Վիլյամս|ՎԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]]. Բանաստեղծություններ (Արտեմ Հարությունյանի առաջաբանով) ..................................................................................................…59
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՋՈՆ ՖՈԼՔՆԵՐ. Իմ եղբայր Բիլլը ….....................................................................27
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. [[Մուշեղ Իշխան]]՝ մրգաստանին լիութիւն ….......................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ. Սիրիայի հայկական ճարտարապետական կոթողները … .........................................................................................................61
*ՍՏԵՓԱՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում և աթեիզմը ([[Սուրեն Շտիկյան]]ի առաջաբանով) …................................................................................64
*Սուրբ Շուշանիկի վկայաբանությունը ..............................................................…79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երաժշտական ֆենոմենը Սեգրեյ Փարաջանովի ֆիլմերում … ..........................................................................................................86
*ՔԼԱՍ ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ. Ես կողմնակից եմ …............................................................96

*Խճանկար …94


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԶՈԼՅԱՆ.  Արցախ տանող մե՛ր ճանապարհը …........................................4
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Ճշմարտությունը միշտ կոնկրետ է …...........................................12
*Նամականի ........................................................................................................…35
*ՀՈՎՍԵՓ ՍԵՖԵՐՅԱՆ. «Ծուռ հայը» …..................................................................36
*Մեր հոգսերի ձմեռը …...........................................................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .....................................................................…6
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................…39
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Սև ու սպիտակ ստեղներ ...................................................…64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*Գարունը այնքա՜ն ծաղիկ է վառել …....................................................................50
*[[Ռոբերտ Լոուել|ՌՈԲԵՐՏ ԼՈՈՒԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

* [[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Ահեղ երազ …...................................................................28
* [[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] և Արևելքը …......................................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հովհաննեսի պարականոնը ..............................................................................…52
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. «Մհերի դռան» արձանագրությունը ...............................…88

ԱՐՎԵՍՏ

ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Արցախ աշխարհի մեծ տիկնայք ….............................76
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  □Մեր երգի հրե հանճարը□ …............................90
Գեղանկարիչ Ռուբեն Գրիգորյան …......................................................................96


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հայաստանի քաղաքական ուժերը ..................................…4
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Մեր հոգատարության գինը ....................................…16
*ԲՈՐԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Պարտիզանի օրագրից …..............................................18
*Նամականի ........................................................................................................…27
*ՊԱՎԵԼ ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ.  Օջախներն էին կործանվում տասնհինգին ..................…30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Մղձավանջ կամ անավարտ կատարելություն ..........…21
*[[Ֆրանսուազ Սագան|ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՍԱԳԱՆ]]. Իտալիայի երկինքը ........................................................…22
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]].  Բանալին …...............................................................33

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…2
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................28
*[[Սիլվիա Պլատ|ՍԻԼՎԻԱ ՊԼԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) …............................................................................................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թե ինչպես [[Պարույր Սևակ]]ը մեղադրվեց գրագողության մեջ ….....................................................................................................................48
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մեկնություն «Երգ երգոցի» Սողոմոնի …...........................63

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Գիտության և բուհական համակարգի միասնությունը …............................................................................................................................42
*ՖԵԼԻՔՍ ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ.  Շիրակի դաստակերտի պեղումները …...............58
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ. Արեոպագիտիկաներ ([[Վիգեն Ղազարյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................73
*[[Գիլգամեշ]] …...........................................................................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԼԼԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ասիլվա ..................................................................................…95

*Խճանկար …79


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայաստանի քաղաքական ուժերը …................................12
*Նամականի ........................................................................................................…21
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Ատոմակայան. դեմ… կողմ ....................................…22
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. [[Վարդգես Պետրոսյան]]ի ժամանակը …..................................53
*Էմին Խաչատրյան՝ վերադարձած հայը …..............................................................69

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Կապիկների թագավորը ….............................................28
*[[Սինքլեր Լյուիս|ՍԻՆՔԼԵՐ ԼՅՈՒԻՍ]]. Դեպի Արևելք, երիտասա՛րդ …...............................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. «Տագնապներ» շարքից …..................................................9
*[[Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................34
*[[Ջեյմս Ռայթ|ՋԵՅՄՍ ՌԱՅԹ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ. Անդարձ ճամփորդը ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................73
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]].  Գողգոթայի բանաստեղծը ..............................................…88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է բնազանցությունը …...................................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ինչպե՞ս ես ապրում …........................................................46
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. DEM շարժման մեծագույն հրաժարումը .......................…95

*Խճանկար …..........................................................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սահմանադրությանը սպասելիս ….........................................................................4
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ստեղծենք մեր ազգային «Հնգամատյանը» .................…20
*ՆՈՐԱՅՐ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …..............................24
*Նամականի …........................................................................................................32
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բարեգործությու՞ն, թե  հումանիտար թերմացք …..............34

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Խնդիրը պահանջում է պարզել …...................................7
*[[Քնյութ Համսուն|ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Սիրո ստրուկները ….............................................................28
*Ռ. ԲԵՆ. Յաջորդ անկիւնը …..................................................................................64
*ԼԷՈՆԻԴ ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ. Պատմվածքներ .............................................................…72
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Իմ աշխարհ գալը …......................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*[[Գևորգ Խաչատուր|ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................49
*ՍԱԹՕ Ա. Բանաստեղծություններ …....................................................................70
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ՌԱԶՄԻԿ ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..............................................71
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] նամակները Ս. Վրացյանին (Սարգիս Փանոսյանի առաջաբանով) ............................................................................................................................…60
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ  ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Դիմակ և ինքնություն …..................................................78
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. «Աղբյուրագետին» անպատասխան թողնելը մեղք է գիտության հանդեպ …..........................................................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաշմիրյան և ճապոնական լեգենդները Քրիստոսի մասին ….............................44
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արևածագով ոգեկոչված կղզիների շղթան ........…50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Երջանկություն՝ բեմական և մարդկային ….......................36
*ՍԱԹԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Գրիգոր Միքայելյան՝ Քիքի …..........................................95

*Խճանկար …..........................................................................................................87


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ի՞նչ ձեռքերում է մեր ճակատագիրը …..............................4
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. «Ավելի լավ է մի մոմ վառել…»….....................................22
*Նամականի …........................................................................................................37
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հայ մնալու տառապանքն ու բերկրանքը ….....................48
*[[Հակոբ Պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Սահմանադրության օգուտները …......................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Չգրված օրագիր …......................................................10
*[[Լեոնարդ Թաշնեթ|ԼԵՈՆԱՐԴ ԹԱՇՆԵԹ]]. Քլաուզներները …................................................................30
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Քսանհինգ սենթանոցը …......................................................52
*[[Վլադիմիր Վիսոցկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԻՍՈՑԿԻ]]. Վեպ աղջիկների մասին …..............................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................2
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................28
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................66
*[[Գուստավ Ադոլֆո Բեկեր|ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ ԲԵԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …........................................80
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................80
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] հիվանդությունը և մահը …......................38
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]].  Էլեկտրոնային դարի մարգարեն …...........................64
*[[Հենրի Միլլեր|ՀԵՆՐԻ ՄԻԼԼԵՐ]]. Խորհրդածություններ գրելու մասին …........................................82
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Միջնադարյան մեծ մտածողի կյանքը և գործը …..........88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԼԻՄԵՆՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայկական լեգեոնը …...........................................68
*ԼԵՒՈՆ ՄԿՐՏՉԵԱՆ. Հայկական լեգէոնի հաւաքավայրում …..............................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Լեոնարդո …....................................................................93

*Խճանկար …..........................................................................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայաստանի գլխավոր հիմնահարցի մասին …....................4
*ԼԱՐԻՍԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ.  Պատանդ. պատերազմի դաժան դեմքը ....................…14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մոռացված լաբորատորիայից մինչև… Իսրայել  ..........…16
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «Ես չեմ փոխվել…»..........................................…44
*Նամականի …........................................................................................................49

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Հիվանդանոց …......................................................................8
*[[Վիրջինիա Վուլֆ|ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ]]. Դքսուհին և ակնավաճառը …................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................…36
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................38
*[[Ռոբերտ Բլայ|ՌՈԲԵՐՏ ԲԼԱՅ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Թումանյանի լույսը .........................................................…50
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Միխայիլ Բուլգակով|Բուլգակովը]] և սատանան …...................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քրոմոս-տաճար. տա՛ Աստված, որ դա՛ էլ կառուցվի …60
*[[Արուսյակ Սահակյան]]՝ «Սասնա ծռերի» շառավիղը …........................................82
*ՕԼՎԻՆ ԹՈՖԼԵՐ. Բախում ապագայի հետ …......................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԿԱՐԵՅԱՆ. Մաքուր ստեղծագործություն ….............................................58
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Վարուժան՝ փոփ աստղ …..................................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................81


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ծանր հող …...............................................................................4
*Կայացե՞լ է, արդյոք, չորրորդ իշխանությունը ….................................................12
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ծառահատման պտուղները հասունանում են …...............20
*Նամականի …........................................................................................................29

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անվերնագիր ….....................................................................7
*[[Նիկոլա Լոպիչիչ|ՆԻԿՈԼԱ ԼՈՊԻՉԻՉ]]. Ապրուստը …........................................................................33
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …...............................................................50
*[[Հենրի Գեյտս|ՀԵՆՐԻ ԳԵՅՏՍ]]. Հոգիների աճուրդը (Գուրգեն Սարգսյանի առաջաբանով) ….....65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................2
*[[Զինաիդա Բալայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................48
*ՄԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................49
*[[Ահմադ Նուրիզադե|ԱՀՄԱԴ ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔԵԱՆ]]. Բաց նամակ .....................................................................…30
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածները»…................................78
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Ճակատագիր և պատմություն …..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Սեռի և սիրո բնազանցությունը …....................................40
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ազգային ոգու ասպետը …........................................58
*Ենովքը և իր գիրքը …............................................................................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանի հրաժարականը …....................................................95


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Խաչեր՝ պսակի և հիշատակի …..................................................4
*Տասներեք անդրադարձ մեր կյանքին …...............................................................14
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից …...............................................18
*Նամականի ........................................................................................................…44
*ԼԻՆԿՈԼՆ ՍՏԵՖԵՆՍ. Հայերն անհանդուրժելի են .............................................…55

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մղձավանջ ….................................................................8
*[[Հենրի Միլլեր|ՀԵՆՐԻ ՄԻԼԼԵՐ]]. Խեցգետնի արևադարձը …..........................................................32
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Vernisage …..................................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Շուշանիկ Տասնապետյան|ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …............................................31
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…54
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՌԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Սեռի և սիրո բնազանցությունը …....................................39
*Հիսուս Քրիստոսի խաղաղության ավետարան …................................................70
*ՄՈՒԶԱՖԵՐ ՕԶԴԱՂ. Թրքատյացությունը օսմանյան գրականության և պատմության մեջ …..............................................................................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Իկոնան և նևրոզը արվեստում ......................................…62
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոմիտասի դասերը ...................................................…65
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Համլետ .......................................................................…90
*Գեղանկարիչ Սահակ Պողոսյան ….......................................................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................45


=== N N11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Անցած և գալիք հարցականների քրոնիկոն …....................8
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Արցախյան հայտնություններ ............................................…21
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ծիծաղե՞լ, թե լալ …...........................................................27
*ԱԶԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճակատագրի «քամուց քշվածները» …..................................42
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Հայաստանը կղզի է կոմունիստական ջրափոսում» …...44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հողի դողը …...............................................................................2
*[[ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Ծնվել է ու մահացել …....................................................30
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Արևը ….................................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................6
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................60
*ՎԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] ժամանակը ….....................................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Շնորհակալություն Սիմոն թարգմանչին …........................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Քսենոփոն|ՔՍԵՆՈՓՈՆ]]. Կյուրոպեդիա …...............................................................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Ամեն մեկին իր փոքրիկ խաչը…»…........................50
*ԱՐԱ ԱՂԱՍՅԱՆ. Լևոն Առատյանի աշխարհը ….....................................................62
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Արևելյան ավանգարդը և ավանգարդային Արևելքը ….85
*ՍԱԹԵՆԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Կամերային խոսակցության թափանցիկ պատերի մեջ …..................................................................................96

==== Սպորտ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաշամանուկը .................................................................…94


*1994թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8735</id>
      <timestamp>2012-05-25T10:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36679">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1994''' բաժինը:

== 1994 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ջուրն իր ճամփան չի՞ գտնի …............................................4
*Նամականի …........................................................................................................20
*Հին ու նոր սպասելիքներ ..................................................................................…22
*ԼՈՒԻԶԱ ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ. Ինչպե՞ս է ձեր առողջությունը, բժիշկ ............................…30
*Հեռանալ… վերադառնալու համար …..................................................................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱԿՍԵԼ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Անցանկալի ժառանգորդը ….................................................11
*[[Վահագն Մուղնեցյան|ՎԱՀԱԳՆ ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ]].  Ատամն ընդ ատաման................................................... 38
*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ. Մարշալը …..............................................................................45
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]].  Ուստա Կարոն ….............................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................28
*ԳԷՈՐԳ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................48
*[[Դենիզա Լևերտով|ԴԵՆԻԶԱ ԼԵՎԵՐՏՈՎ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) …..........................................................67

====ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. [[Կոստան Զարյան]]ի  չափածոյի լեզվական մի քանի առանձնահատկություններ …..............................................76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Պատմությունն անդամալույծի, որին բժշկեց Քրիստոս ...................................…35
*ԳԵՈՐԳԻ ԳԱՉԵՎ.  Հնդկաստանի պատկերացումները …......................................50
*ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ ԱԴՈՆՑ.  Հայաստանը և հայկական գաղթօջախները ….................68
*ԲԱԲԿԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Պապ թագավորը հայոց ազգային եկեղեցու հիմնադիր …...............................................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՛նչ է համաստեղծական արվեստը ...............................…63

*Խճանկար …..........................................................................................................80


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՖՐԱՆՍ ԴԸ ՀԱՐՏԻՆԳ. Մաղթանքներ հայ ժողովրդին ….........................................2
*Չորրորդ, բայց իշխանություն ….............................................................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաժեշտի խոսք խորհրդարանին ..................................…16
*Նամականի ........................................................................................................…21
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Հայերը և սևամորթները ...................................................…76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արմեն Շեկոյան|ԱՐՄԵՆ ՇԵԿՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................10
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Սենի անծանոթուհին ....................................................…22
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նզովք .........................................................................…37
*[[Զորայր Խալափյան|ԶՈՐԱՅՐ ԽԱԼԱՓՅԱՆ]]. Սերվանտեսյան ընթերցումներ .….....................................43

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................8
*[[Վարուժան Վարդանյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................39
*[[Վիլյամ Կառլոս Վիլյամս|ՎԻԼՅԱՄ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]]. Բանաստեղծություններ (Արտեմ Հարությունյանի առաջաբանով) ..................................................................................................…59
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…84

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՋՈՆ ՖՈԼՔՆԵՐ. Իմ եղբայր Բիլլը ….....................................................................27
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. [[Մուշեղ Իշխան]]՝ մրգաստանին լիութիւն ….......................54

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ. Սիրիայի հայկական ճարտարապետական կոթողները … .........................................................................................................61
*ՍՏԵՓԱՆ ՈՍԿԱՆՅԱՆ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում և աթեիզմը ([[Սուրեն Շտիկյան]]ի առաջաբանով) …................................................................................64
*Սուրբ Շուշանիկի վկայաբանությունը ..............................................................…79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Երաժշտական ֆենոմենը Սեգրեյ Փարաջանովի ֆիլմերում … ..........................................................................................................86
*ՔԼԱՍ ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ. Ես կողմնակից եմ …............................................................96

*Խճանկար …94


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՐԵՆ ԶՈԼՅԱՆ.  Արցախ տանող մե՛ր ճանապարհը …........................................4
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Ճշմարտությունը միշտ կոնկրետ է …...........................................12
*Նամականի ........................................................................................................…35
*ՀՈՎՍԵՓ ՍԵՖԵՐՅԱՆ. «Ծուռ հայը» …..................................................................36
*Մեր հոգսերի ձմեռը …...........................................................................................45

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .....................................................................…6
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ...........................................................…39
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Սև ու սպիտակ ստեղներ ...................................................…64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................26
*Գարունը այնքա՜ն ծաղիկ է վառել …....................................................................50
*[[Ռոբերտ Լոուել|ՌՈԲԵՐՏ ԼՈՈՒԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

* [[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Ահեղ երազ …...................................................................28
* [[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] և Արևելքը …......................................................80

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Հովհաննեսի պարականոնը ..............................................................................…52
*ՍԻՄՈՆ ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ. «Մհերի դռան» արձանագրությունը ...............................…88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Արցախ աշխարհի մեծ տիկնայք ….............................76
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. «Մեր երգի հրե հանճարը» …............................90
*Գեղանկարիչ Ռուբեն Գրիգորյան …......................................................................96

=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հայաստանի քաղաքական ուժերը ..................................…4
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Մեր հոգատարության գինը ....................................…16
*ԲՈՐԻԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Պարտիզանի օրագրից …..............................................18
*Նամականի ........................................................................................................…27
*ՊԱՎԵԼ ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ.  Օջախներն էին կործանվում տասնհինգին ..................…30

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Մղձավանջ կամ անավարտ կատարելություն ..........…21
*[[Ֆրանսուազ Սագան|ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՍԱԳԱՆ]]. Իտալիայի երկինքը ........................................................…22
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]].  Բանալին …...............................................................33

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…2
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................28
*[[Սիլվիա Պլատ|ՍԻԼՎԻԱ ՊԼԱՏ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) …............................................................................................................................69

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Թե ինչպես [[Պարույր Սևակ]]ը մեղադրվեց գրագողության մեջ ….....................................................................................................................48
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Մեկնություն «Երգ երգոցի» Սողոմոնի …...........................63

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Գիտության և բուհական համակարգի միասնությունը …............................................................................................................................42
*ՖԵԼԻՔՍ ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ.  Շիրակի դաստակերտի պեղումները …...............58
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ. Արեոպագիտիկաներ ([[Վիգեն Ղազարյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................73
*[[Գիլգամեշ]] …...........................................................................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԷԼԼԱ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ասիլվա ..................................................................................…95

*Խճանկար …79


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայաստանի քաղաքական ուժերը …................................12
*Նամականի ........................................................................................................…21
*ԱՐԹՈՒՐ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ.  Ատոմակայան. դեմ… կողմ ....................................…22
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. [[Վարդգես Պետրոսյան]]ի ժամանակը …..................................53
*Էմին Խաչատրյան՝ վերադարձած հայը …..............................................................69

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….................................................................2
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Կապիկների թագավորը ….............................................28
*[[Սինքլեր Լյուիս|ՍԻՆՔԼԵՐ ԼՅՈՒԻՍ]]. Դեպի Արևելք, երիտասա՛րդ …...............................................55

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. «Տագնապներ» շարքից …..................................................9
*[[Դայանա Տեր-Հովհաննիսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ  ([[Արևշատ Ավագյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................34
*[[Ջեյմս Ռայթ|ՋԵՅՄՍ ՌԱՅԹ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................91

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ. Անդարձ ճամփորդը ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................................................73
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]].  Գողգոթայի բանաստեղծը ..............................................…88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է բնազանցությունը …...................................................36

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ինչպե՞ս ես ապրում …........................................................46
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. DEM շարժման մեծագույն հրաժարումը .......................…95

*Խճանկար …..........................................................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Սահմանադրությանը սպասելիս ….........................................................................4
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ստեղծենք մեր ազգային «Հնգամատյանը» .................…20
*ՆՈՐԱՅՐ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ.  Ինչու՞ չվերադարձավ Անդրանիկը …..............................24
*Նամականի …........................................................................................................32
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բարեգործությու՞ն, թե  հումանիտար թերմացք …..............34

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Խնդիրը պահանջում է պարզել …...................................7
*[[Քնյութ Համսուն|ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Սիրո ստրուկները ….............................................................28
*Ռ. ԲԵՆ. Յաջորդ անկիւնը …..................................................................................64
*ԼԷՈՆԻԴ ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ. Պատմվածքներ .............................................................…72
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Իմ աշխարհ գալը …......................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*[[Գևորգ Խաչատուր|ԳԵՎՈՐԳ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................49
*ՍԱԹՕ Ա. Բանաստեղծություններ …....................................................................70
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ՌԱԶՄԻԿ ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..............................................71
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] նամակները Ս. Վրացյանին (Սարգիս Փանոսյանի առաջաբանով) ............................................................................................................................…60
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ  ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Դիմակ և ինքնություն …..................................................78
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. «Աղբյուրագետին» անպատասխան թողնելը մեղք է գիտության հանդեպ …..........................................................................................91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Քաշմիրյան և ճապոնական լեգենդները Քրիստոսի մասին ….............................44
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Արևածագով ոգեկոչված կղզիների շղթան ........…50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Երջանկություն՝ բեմական և մարդկային ….......................36
*ՍԱԹԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Գրիգոր Միքայելյան՝ Քիքի …..........................................95

*Խճանկար …..........................................................................................................87


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ի՞նչ ձեռքերում է մեր ճակատագիրը …..............................4
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. «Ավելի լավ է մի մոմ վառել…»….....................................22
*Նամականի …........................................................................................................37
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հայ մնալու տառապանքն ու բերկրանքը ….....................48
*[[Հակոբ Պարոնյան|ՀԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆՅԱՆ]]. Սահմանադրության օգուտները …......................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարդգես Պետրոսյան|ՎԱՐԴԳԵՍ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Չգրված օրագիր …......................................................10
*[[Լեոնարդ Թաշնեթ|ԼԵՈՆԱՐԴ ԹԱՇՆԵԹ]]. Քլաուզներները …................................................................30
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Քսանհինգ սենթանոցը …......................................................52
*[[Վլադիմիր Վիսոցկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԻՍՈՑԿԻ]]. Վեպ աղջիկների մասին …..............................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................2
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................28
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................66
*[[Գուստավ Ադոլֆո Բեկեր|ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ ԲԵԿԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …........................................80
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................80
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] հիվանդությունը և մահը …......................38
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]].  Էլեկտրոնային դարի մարգարեն …...........................64
*[[Հենրի Միլլեր|ՀԵՆՐԻ ՄԻԼԼԵՐ]]. Խորհրդածություններ գրելու մասին …........................................82
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Միջնադարյան մեծ մտածողի կյանքը և գործը …..........88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԼԻՄԵՆՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայկական լեգեոնը …...........................................68
*ԼԵՒՈՆ ՄԿՐՏՉԵԱՆ. Հայկական լեգէոնի հաւաքավայրում …..............................71

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Լեոնարդո …....................................................................93

*Խճանկար …..........................................................................................................92


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Հայաստանի գլխավոր հիմնահարցի մասին …....................4
*ԼԱՐԻՍԱ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ.  Պատանդ. պատերազմի դաժան դեմքը ....................…14
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մոռացված լաբորատորիայից մինչև… Իսրայել  ..........…16
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. «Ես չեմ փոխվել…»..........................................…44
*Նամականի …........................................................................................................49

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Հիվանդանոց …......................................................................8
*[[Վիրջինիա Վուլֆ|ՎԻՐՋԻՆԻԱ ՎՈՒԼՖ]]. Դքսուհին և ակնավաճառը …................................................40

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................…36
*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................38
*[[Ռոբերտ Բլայ|ՌՈԲԵՐՏ ԲԼԱՅ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Թումանյանի լույսը .........................................................…50
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Միխայիլ Բուլգակով|Բուլգակովը]] և սատանան …...................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քրոմոս-տաճար. տա՛ Աստված, որ դա՛ էլ կառուցվի …60
*[[Արուսյակ Սահակյան]]՝ «Սասնա ծռերի» շառավիղը …........................................82
*ՕԼՎԻՆ ԹՈՖԼԵՐ. Բախում ապագայի հետ …......................................................86

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԴԱՎԻԹ ԿԱՐԵՅԱՆ. Մաքուր ստեղծագործություն ….............................................58
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Վարուժան՝ փոփ աստղ …..................................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................81


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ծանր հող …...............................................................................4
*Կայացե՞լ է, արդյոք, չորրորդ իշխանությունը ….................................................12
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ծառահատման պտուղները հասունանում են …...............20
*Նամականի …........................................................................................................29

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Անվերնագիր ….....................................................................7
*[[Նիկոլա Լոպիչիչ|ՆԻԿՈԼԱ ԼՈՊԻՉԻՉ]]. Ապրուստը …........................................................................33
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …...............................................................50
*[[Հենրի Գեյտս|ՀԵՆՐԻ ԳԵՅՏՍ]]. Հոգիների աճուրդը (Գուրգեն Սարգսյանի առաջաբանով) ….....65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................2
*[[Զինաիդա Բալայան|ԶԻՆԱԻԴԱ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................48
*ՄԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …...................................................49
*[[Ահմադ Նուրիզադե|ԱՀՄԱԴ ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................76

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔԵԱՆ]]. Բաց նամակ .....................................................................…30
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածները»…................................78
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Ճակատագիր և պատմություն …..........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Սեռի և սիրո բնազանցությունը …....................................40
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ազգային ոգու ասպետը …........................................58
*Ենովքը և իր գիրքը …............................................................................................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանի հրաժարականը …....................................................95


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԱՆԻԿ ԱԴԱՄՅԱՆ. Խաչեր՝ պսակի և հիշատակի …..................................................4
*Տասներեք անդրադարձ մեր կյանքին …...............................................................14
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Էջեր փակ գզրոցներից …...............................................18
*Նամականի ........................................................................................................…44
*ԼԻՆԿՈԼՆ ՍՏԵՖԵՆՍ. Հայերն անհանդուրժելի են .............................................…55

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մղձավանջ ….................................................................8
*[[Հենրի Միլլեր|ՀԵՆՐԻ ՄԻԼԼԵՐ]]. Խեցգետնի արևադարձը …..........................................................32
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]].  Vernisage …..................................................................46

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Շուշանիկ Տասնապետյան|ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …............................................31
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................53
*ԱՐԹՈՒՐ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................…54
*[[Պոլ Վեռլեն|ՊՈԼ ՎԵՌԼԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ. Սեռի և սիրո բնազանցությունը …....................................39
*Հիսուս Քրիստոսի խաղաղության ավետարան …................................................70
*ՄՈՒԶԱՖԵՐ ՕԶԴԱՂ. Թրքատյացությունը օսմանյան գրականության և պատմության մեջ …..............................................................................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Իկոնան և նևրոզը արվեստում ......................................…62
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոմիտասի դասերը ...................................................…65
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Համլետ .......................................................................…90
*Գեղանկարիչ Սահակ Պողոսյան ….......................................................................96

*Խճանկար …..........................................................................................................45


=== N N11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Անցած և գալիք հարցականների քրոնիկոն …....................8
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Արցախյան հայտնություններ ............................................…21
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ծիծաղե՞լ, թե լալ …...........................................................27
*ԱԶԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ճակատագրի «քամուց քշվածները» …..................................42
*ՇՈՒՇԱՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. «Հայաստանը կղզի է կոմունիստական ջրափոսում» …...44

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հողի դողը …...............................................................................2
*[[ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Ծնվել է ու մահացել …....................................................30
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Արևը ….................................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................6
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................25
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................60
*ՎԱՆԻԿ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................60

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սարգիս Հարությունյան|ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] ժամանակը ….....................................13
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Շնորհակալություն Սիմոն թարգմանչին …........................74

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Քսենոփոն|ՔՍԵՆՈՓՈՆ]]. Կյուրոպեդիա …...............................................................................76

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. «Ամեն մեկին իր փոքրիկ խաչը…»…........................50
*ԱՐԱ ԱՂԱՍՅԱՆ. Լևոն Առատյանի աշխարհը ….....................................................62
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Արևելյան ավանգարդը և ավանգարդային Արևելքը ….85
*ՍԱԹԵՆԻԿ ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ. Կամերային խոսակցության թափանցիկ պատերի մեջ …..................................................................................96

==== Սպորտ ====

*ԳԱԳԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Հրաշամանուկը .................................................................…94


*1994թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …............................................91

[[Կատեգորիա:1994]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1995</title>
    <ns>0</ns>
    <id>394</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>856</id>
      <timestamp>2011-02-09T17:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]])  [[Կատեգորիա:1995]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]])

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4938</id>
      <timestamp>2011-08-30T17:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]])

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7621</id>
      <timestamp>2012-03-03T19:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="496">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]])
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8593</id>
      <timestamp>2012-05-18T04:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="632">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1934]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]])
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15936</id>
      <timestamp>2013-07-28T10:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="736">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1934]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18252</id>
      <timestamp>2013-11-25T22:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="853">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1934]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 22]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18401</id>
      <timestamp>2013-12-03T00:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1934]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 22]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան]], ամերիկահայ անգլագիր արձակագիր, գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18696</id>
      <timestamp>2013-12-29T22:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1200">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Մանուկ Մնացականյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1934]]):
* [[Մարտի 11]] - [[Էդուարդ Բաբաև]], ազգությամբ հայ ռուսագիր գրականագետ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1927]]):
* [[Մարտի 27]] - [[Էմանուել Պիվազյան]], հայ բանասեր (ծնվ. [[1920]]):
* [[Ապրիլի 10]] - [[Բորիս Ապրիլով]], բուլղար մանկագիր, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 22]] - [[Ավետիս Սանճյան]], հայ բանասեր, հայագետ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Մայիսի 27]] - [[Սմբատ Փանոսյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1909]]):
* [[Օգոստոսի 7]] - [[Մաքսիմ Տանկ]], բելառուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, պետական գործիչ (ծնվ. [[1912]]):
* [[Հոկտեմբերի 3]] - [[Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան]], ամերիկահայ անգլագիր արձակագիր, գրականագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1995 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4085</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8750</id>
      <timestamp>2012-05-26T17:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="32810">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1995''' բաժինը:

== 1995 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՞նչ ենք անելու ….................................................................4
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Կադրերը ….............................................................................13
*Նամականի …........................................................................................................24
*«Հուսով եմ՝ մեզ սպասում են» …..........................................................................26
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հանուն Սևանի՝ հնչեցնել զանգերը ................................... 28
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Արցախում բոլորն են զինվոր …..............................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ճանապարհին …....................................................................16
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Տասնվեց էջանոց պատմվածք …..........................................40
*[[Ասղար Աբդոլլահի|ԱՍՂԱՐ ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ]]. Շեյխ Խազալի ծանր քունը …................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Արմեն դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................…37
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Անմար կարօտի տարեգիրը ….............................................68
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայելի և ամալգամ ….......................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիոնեսիոսի թուղթը Պողոսի աշակերտ Տիմոթեոսին …......................................48
*ԹԱՆԵՐ ԱՔՉԱՄ. Թուրքական ազգային ինքնությունը և Հայկական հարցը …....51
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է փիլիսոփայությունը …..................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բեմանկարիչ Անտոն Քեշիշյան …..........................47
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Ես երջանիկ եմ …» …...................................................60
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չեմ հասկանում կամ հակառակը՝ զգում եմ …...................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ոգի և բռունցք …….............................................................12
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Սեփականաշնորհում՝ շուկայական մեծ պատերազմ .......…16
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մայրը դեռ սպասում է ……....................................................21
*Նամականի ……..................................................…...............................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................6
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Դեղորայքի տուփը ….................................................24
*ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. Ան ուրիշ էր ……....................................................................50
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Թութակը,  որ գիտեր Պապային …...........................................58
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …….........................................................84

ՊՈԵԶԻԱ

ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ. Կուսակցախաղ …….............................................................2
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……................................................46

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ. Գիրքը որպես առասպել ……..............................................34
ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Հովհաննես Գրիգորյանի բանաստեղծության 
բաց… գաղտնիքները …........................................................................................54
ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Բանասերի նոթեր ……........................................................70

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՄԱՆ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. Լեզվի էության որոնումներում ……......................................39
ԱԻԴԱ ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ.  Շանթի մանկավարժական դեմոկրատիայի ծրագիրը …...81

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Լավագույն ժամանակները բաժին են 
ընկնում խենթերին .........................…...................................................................66
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Աստված և երևակայություն ......................................…89
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. Այլընտրական ավանդույթի կայացման բավիղներում …94


N 3

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Սպանել խավարը …….........................................................3
ԿԱՐԻՆԵ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ. Սեդա՝ Մոնթեի կինը ……..................................................10
ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Նախքան այս □գործը□ վերնագրելը ..................................…23
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Նախօրեին …......................................................................28
ՊԱՐՈՒՀԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ.  Տեր կանգնենք մեր ունեցածին ................................…39
ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Օ՜, ժամանակներ, օ՜, բարքեր …….......................................40
ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Երբ քնում է գիտակցությունը, 
արթնանում են հրեշները ……...............................................................................58

ԱՐՁԱԿ

ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ. □ ենթ աղջիկ…□ ……..........................................................17
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Դատարկ սկուտեղը մեջքին ….........................................49
ՍՏԵՖԸՆ ԳՐԵՅՆ. Հարսնացուն գալիս է Յելլո Սքայ …........................................70

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................13
ՆԱՐԵ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................26
ՌՈՒԲԻՆԱ. Բանաստեղծություններ (Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  …..56
ԷՄԻԼԻ ԴԻԿԻՆՍՈՆ. Բանաստեղծություններ 
(Արտեմ Հարությունյանի առաջաբանով)  ….........................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Վիոլետ կամ ըմբոստի ճշմարտությունը ….......................14

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ստույգ օրինակներից  աչատուր Կեչառեցու ժողովածը ….................................46
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Մեր ժողովուրդը առաքելություն ունի ..........................…53
ԼՈՒՍԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Հայերը Իրանում ……............................................................77
ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Բարձրացրու, որ բարձրանաս ...................................…81

ԱՐՎԵՍՏ

ԶԱՎԵՆ  ԱՉԻԿՅԱՆ.  Կերպարը մարդն է և տիեզերքը ……...................................37
ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  Պարոնայք, ամեն ինչ կործանվում է, 
բայց կամերայինն ապրում է……..........................................................................63
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88


N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.   ոհեր եղեռնի մասին ...........................................................…5
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Հայ դատի ֆրանսիացի պաշտպանը …..............................8
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Վերջին խաբրիկը պապենական գյուղից …......................13
Նամականի …........................................................................................................16
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Ճակատագիր .................................................................…21
Եղեռնը և մենք …...................................................................................................36

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ.  Կիրկե կղզին ….............................................................40
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ա, Բ, Գ -ի երկու դաս ….......................................................66

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................2
ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Մոխիրէ ծառ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …..18
ՄԱՐՈՒՇ. Բանաստեղծութիւններ …......................................................................69
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ......................................................70
ԳԷՈՐԳ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................71
ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................…88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ.  Նամակներ Գրիգոր Շահինյանին .......................................…78
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Դու՝ ներհուն հայ  …□ …...........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՎ ՏԵՐՆՈՆ.  Հայկական և հրեական ցեղասպանությունների 
համեմատությունը ….............................................................................................10
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Հայաստանը Առաջավոր Ասիայի գերիշխան …...............61

ԱՐՎԵՍՏ

ԲԵՌՆԱՐ ՔԼԱՎԵԼ.  Հոր դիմանկարները …...........................................................32
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Անաբասիս ….................................................................72
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  EX-VOTO …......................................................................89


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի Քրիստոնեական Հանրապետություն ….............4
ԳԱՅԱՆԵ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բոլոր ճանապարհները տանում էին պատերազմ …......12
ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Ետնամուտք ….................................................................22
Նամականի …........................................................................................................24

ԱՐՁԱԿ

ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Լիլին …................................................................................9
ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ ….........................................................27
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Կիրկե կղզին ….............................................................40
ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….....................................................................72
ՔԱՐՍՈՆ ՄԸՔՔԱԼԵԶ. Ճամփորդը …......................................................................77

ՊՈԵԶԻԱ

ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…2
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. □Դոֆինը Նայիրական□ ….........................................................20
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................38
ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ. Բանաստեղծություններ …….......................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Երբ կոչեցի ես քեզ նայիրական դոֆին…□ …............................14
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Նրանք, ովքեր սրում են ատամները շան…□ …......64
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չմարած պարտամուրհակ …............................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Առ կին և մահ ……...........................................................31
ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Նարեկյան դպրոց ……....................................................62

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԵԴԵԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. □Իմ լեզուն երաժշտությունն է□ …................................…83
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO……....................................................................90


N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Սատանի քամու դրախտը …….............................................2
ԼԻԼԻ ՄԱՐՏՈՅԱՆ.  Հիշողություն, որ տարիք չունի …….......................................16
ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ.  Թռիչքի փորձ կկվաբնի վրայով ….................................25
Նամականի ……..........................................….......................................................34

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Հոպարը ……..........................................…............................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Կիրկե կղզին …….........................................................36
ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ. Պատմվածքներ ……..............................................................60

ՊՈԵԶԻԱ

ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................….10
ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................22
ԹՈՎՄԱՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................23
ՆՈՐԱ ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Լևոն Անանյանի առաջաբանով) ……...................................................................54
ՀԱՅԿ ՀՐԱՅՐ. Բանաստեղծություններ …….........................................................56
ԿԱՐԼ ՍԵՆԴԲԵՐԳ. Բանաստեղծություններ ……..................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ.  Վերջաբանի փոխարեն ……...........................................53
ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. □Նա ամենքինն է, ու ամենքը նրա մեջ են□ …................57
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Ամերիկա, հավերժ որոնումների մեջ է նա□ ........…68
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չմարած պարտամուրհակ ……........................................72
ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ. Իվան Բունինի ճակատագիրը …….........................................81

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՄԻԼ ԼԻԹԹՐԵ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում 
(Սուրեն Շտիկյանի առաջաբանով) ……...............................................................19

ԱՐՎԵՍՏ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……..........................................….....................90

Խճանկար ……..........................................….........................................................79


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. □Գարունը□ կհիմնավորվի Լոս Անջելեսում ….....................13
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Հեռացող հորիզոնից անդին ……......................................14
□Գարունի□ երեկոն Գլենդելում …….....................................................................24
Նամականի …..........................................….......................................................…28
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մաֆիան՝ ծպտյալ և իրական դեմքով ...............................…32
Ճերմակ հրապարակախոսություն …....................................................................40
ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Քրիստոսի զավակը□ քննիչի մոտ 
(Նելլի Անանյանի առաջաբանով) ……..........................................…....................62
□Գարունի□ կլոր սեղանը …...............................................................................…76

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ……............................................................5
ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Փաթ ընկած մարդը□ ……...................................................36
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ.  Իերմա …............................................................…45
Տերևներ Մորիայի այգուց ……..........................................…................................78

ՊՈԵԶԻԱ

ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  ……..........................................….............3
ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................25
ԲՐԵՆԴԱՆ  ՔԵՆԸԼԻ. Բանաստեղծություններ ……................................................61
ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...................................................72

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ.  Արտաշես Աբեղյանի կյանքի ժամանակը …..................67
ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԲԵՂՅԱՆ. Տոհմագրություն ….............................................................69

ԱՐՎԵՍՏ
ԳՈՀԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. □Բախ և Կոմիտաս. ահա երկու թևերս…□ ….....................42
ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ.   ոստովանություն փորձից առաջ ….................................74
ԱՐԱ ԶԱՐՅԱՆ. Վենետիկյան քրոնիկոն …….........................................................84
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................86



N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Գյուղական հովվերգություն՝ 
վերափոխումների հենքի վրա ................................................................................2
ԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Եկա, տեսա … պատմեցի ..........................................…7
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Պարապ ձեռքերի համար սատանան 
չար գործ է գտնում ……..........................................…...........................................17
Նամականի ……..........................................….......................................................22
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Կիսված սրտեր …….......................................................23
□Գարունի□ հարցաթերթիկը ……..........................................….............................36
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Տատանվող  նշանակետ …........................................58

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Աղջիկը և ֆիդային ……............................................................13
ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Պատմվածքներ …….............................................................39
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Ամեն օրից 
(Մարգարիտ Ասլանյանի առաջաբանով) ……......................................................50
ՀԱՅԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Աղջիկը, ծերունին և … ձկնորսը …........................................64
ԹԱԼԻ ԴԸ ՄՈԼԵՆ. Իմ անունն է Արոկիամարի ……...............................................77

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................8
ԱԼՄԻՆ. Բանաստեղծություններ ……....................................................................47
ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................48
ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................62
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ.  աղեր (Արմենակ Ոսկանյանի առաջաբանով) …..........................86

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հույսով, հացով, Ղարաբաղով ….......................................10
ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ.  Գրական հուշարձան՝ 1937-ի զոհերին ….................70

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Բհիշմայի բարդույթ …...............................................51
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Վիշապ՝ նշանակում է ցուլ …..................................................61
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Անզուգական ցուցանմուշ կամ վերագտնված մասունք …72

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արարումներ …….............................................................83
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեր սահմանադրությունն ու հանրաքվեն …........................4
Նամականի …..........................................….......................................................…21
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Վասիլ …....................................................................…25
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Երկրագործություն ……..............................................40
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  □Բաց նամակ□ բոլորին …….............................................48
ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Սրբի՛ր արցունքդ, ավերակ քաղաք …..............................63

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................10
ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ. Բանաստեղծը …….......................................................................31
ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Անմոռուկների դաշտը ……..........................................44
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................57
ՄԻՈԴՐԱԳ ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ. Աշխարհի մեծագույն գաղտնիքը ….............................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Սև երաժիշտներ ……..........................................................2
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................22
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................…43
ՇԱՔԷ. Բանաստեղծութիւններ ….......................................................................…61

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Շարժասանդուղքը տանում է դեպի դատարկություն ….51

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Իմաստավորվում  և ստեղծանում ……....................................34
ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  1878 թվական. դեպի Բեռլին 
և Բեռլինի վեհաժողովից հետո …….....................................................................77
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Կործանված քաղաքակրթությունը և ատոմային ռումբը .....82

ԱՐՎԵՍՏ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …...................................................................…88
N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Ընդդիմությունը և Ազգային ժողովը ….................................6
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Հետգրություն …….....................................................11
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ձեն դոբրի, գութեն թակ …….............................................24

ԱՐՁԱԿ

ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ. Ես ……..........................................…............................13
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Տէօրթհոլցի Ովսաննան ……..............................................38
ՅԱՆ ՌԱՅՆԻՍ. Աֆորիզմներ և մտքեր …............................................................…60
ՋՈՆ ՍԹԱՅՆԲԵՔ. Օձը ……..........................................…......................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …….....................................................2
ՏԻԳՐԱՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................…22
ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................50
Չինական սրինգ (Ֆենիքս Սարդարյանի առաջաբանով) ................................…53
ԳԵՈՐԳ ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ 
(Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ……............................................................73

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ. Երկու ընծա հայ միջնադարյան գրականությունից …..58
ԿԱՐԻՆԵ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վահան Տերյանը և սփյուռքահայ պոեզիան …................67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ.  Լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը (Էդուարդ Աթայանի առաջաբանով) …...............................................................…41
ՄՈՐՈՒՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ.  Պատմական Իրանը և Հայաստանը 
(Պարույր Մուրադյանի առաջաբանով) …….........................................................41
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հնագույն եղերերգերը ……...............................................83
ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հետաքրքրաշարժ էջեր ….................................................…88

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՀԵ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. □Արվեստի միակ գրավականը անկեղծությունն է□ …........34
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................90



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Գյումրիի 1995 թվականը ……..............................................7
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հուդայի ախտանիշը …….....................................................33
Նամականի ……..........................................….......................................................36
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Մի նամակի պատմություն ….........................................…45
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Հայերի Վենետիկը ……......................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Բեբի …................................................................................18
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շվաքածածկ ….................................................................39
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  Մեխված դուռը …...............................................................51
ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. □1937 թվականը□ շարքից …..................................................59
ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Թռիչք… դեպի անդունդը ….........................................60
ՍԵԴՐԱԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մենության օրեր ….......................................................2
Գրական փոստ …..................................................................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ. □Իմ նպատակը առակ գրելն է□ …......................................27
ՌՈԲԵՐՏ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բուլգակովը և հայերը ….............................................46
ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ.  Հրավեր ներշնչական ….........................................................62
ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Թումանյանը և Հայկազյան ընկերությունը …................70
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ տոհմի հիշողության միջով ....................…82
ՎԱՐՎԱՌԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Համաստեղի թատերգությունը …..................................84

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անզուգական Բարսեղ Ղորղանյանը …..............67
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …......................................................................87


[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8751</id>
      <timestamp>2012-05-27T04:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33233">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1995''' բաժինը:

== 1995 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՞նչ ենք անելու ….................................................................4
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Կադրերը ….............................................................................13
*Նամականի …........................................................................................................24
*«Հուսով եմ՝ մեզ սպասում են» …..........................................................................26
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հանուն Սևանի՝ հնչեցնել զանգերը ................................... 28
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Արցախում բոլորն են զինվոր …..............................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ճանապարհին …....................................................................16
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Տասնվեց էջանոց պատմվածք …..........................................40
*[[Ասղար Աբդոլլահի|ԱՍՂԱՐ ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ]]. Շեյխ Խազալի ծանր քունը …................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Արմեն դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................…37
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Անմար կարօտի տարեգիրը ….............................................68
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայելի և ամալգամ ….......................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիոնեսիոսի թուղթը Պողոսի աշակերտ Տիմոթեոսին …......................................48
*ԹԱՆԵՐ ԱՔՉԱՄ. Թուրքական ազգային ինքնությունը և Հայկական հարցը …....51
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է փիլիսոփայությունը …..................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բեմանկարիչ Անտոն Քեշիշյան …..........................47
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Ես երջանիկ եմ …» …...................................................60
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չեմ հասկանում կամ հակառակը՝ զգում եմ …...................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ոգի և բռունցք …….............................................................12
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Սեփականաշնորհում՝ շուկայական մեծ պատերազմ .......…16
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մայրը դեռ սպասում է ……....................................................21
*Նամականի ……..................................................…...............................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................6
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Դեղորայքի տուփը ….................................................24
*ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. Ան ուրիշ էր ……....................................................................50
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Թութակը,  որ գիտեր Պապային …...........................................58
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …….........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Կուսակցախաղ …….............................................................2
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Գիրքը որպես առասպել ……..............................................34
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի բանաստեղծության բաց… գաղտնիքները …........................................................................................54
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանասերի նոթեր ……........................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՄԱՆ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. [[Լեզու|Լեզվի]] էության որոնումներում ……......................................39
*ԱԻԴԱ ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ.  [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] մանկավարժական դեմոկրատիայի ծրագիրը …...81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Լավագույն ժամանակները բաժին են ընկնում խենթերին .........................…...................................................................66
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Աստված և երևակայություն ......................................…89
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. Այլընտրական ավանդույթի կայացման բավիղներում …94


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սպանել խավարը …….........................................................3
*ԿԱՐԻՆԵ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ. Սեդա՝ Մոնթեի կինը ……..................................................10
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Նախքան այս «գործը» վերնագրելը ..................................…23
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նախօրեին …......................................................................28
*ՊԱՐՈՒՀԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ.  Տեր կանգնենք մեր ունեցածին ................................…39
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Օ՜, ժամանակներ, օ՜, բարքեր …….......................................40
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երբ քնում է գիտակցությունը, արթնանում են հրեշները ……...............................................................................58

ԱՐՁԱԿ

ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ. □Խենթ աղջիկ…□ ……..........................................................17
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Դատարկ սկուտեղը մեջքին ….........................................49
ՍՏԵՖԸՆ ԳՐԵՅՆ. Հարսնացուն գալիս է Յելլո Սքայ …........................................70

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................13
ՆԱՐԵ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................26
ՌՈՒԲԻՆԱ. Բանաստեղծություններ (Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  …..56
ԷՄԻԼԻ ԴԻԿԻՆՍՈՆ. Բանաստեղծություններ 
(Արտեմ Հարությունյանի առաջաբանով)  ….........................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Վիոլետ կամ ըմբոստի ճշմարտությունը ….......................14

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ստույգ օրինակներից  աչատուր Կեչառեցու ժողովածը ….................................46
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Մեր ժողովուրդը առաքելություն ունի ..........................…53
ԼՈՒՍԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Հայերը Իրանում ……............................................................77
ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Բարձրացրու, որ բարձրանաս ...................................…81

ԱՐՎԵՍՏ

ԶԱՎԵՆ  ԱՉԻԿՅԱՆ.  Կերպարը մարդն է և տիեզերքը ……...................................37
ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ.  Պարոնայք, ամեն ինչ կործանվում է, 
բայց կամերայինն ապրում է……..........................................................................63
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88


N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.   ոհեր եղեռնի մասին ...........................................................…5
ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ.  Հայ դատի ֆրանսիացի պաշտպանը …..............................8
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Վերջին խաբրիկը պապենական գյուղից …......................13
Նամականի …........................................................................................................16
ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Ճակատագիր .................................................................…21
Եղեռնը և մենք …...................................................................................................36

ԱՐՁԱԿ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ.  Կիրկե կղզին ….............................................................40
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ա, Բ, Գ -ի երկու դաս ….......................................................66

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................2
ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Մոխիրէ ծառ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …..18
ՄԱՐՈՒՇ. Բանաստեղծութիւններ …......................................................................69
ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ......................................................70
ԳԷՈՐԳ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................71
ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................…88

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ.  Նամակներ Գրիգոր Շահինյանին .......................................…78
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Դու՝ ներհուն հայ  …□ …...........................................84

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՎ ՏԵՐՆՈՆ.  Հայկական և հրեական ցեղասպանությունների 
համեմատությունը ….............................................................................................10
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Հայաստանը Առաջավոր Ասիայի գերիշխան …...............61

ԱՐՎԵՍՏ

ԲԵՌՆԱՐ ՔԼԱՎԵԼ.  Հոր դիմանկարները …...........................................................32
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Անաբասիս ….................................................................72
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  EX-VOTO …......................................................................89


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի Քրիստոնեական Հանրապետություն ….............4
ԳԱՅԱՆԵ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բոլոր ճանապարհները տանում էին պատերազմ …......12
ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Ետնամուտք ….................................................................22
Նամականի …........................................................................................................24

ԱՐՁԱԿ

ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Լիլին …................................................................................9
ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ ….........................................................27
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Կիրկե կղզին ….............................................................40
ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ….....................................................................72
ՔԱՐՍՈՆ ՄԸՔՔԱԼԵԶ. Ճամփորդը …......................................................................77

ՊՈԵԶԻԱ

ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................…2
ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ. □Դոֆինը Նայիրական□ ….........................................................20
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................38
ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ. Բանաստեղծություններ …….......................................................68

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. □Երբ կոչեցի ես քեզ նայիրական դոֆին…□ …............................14
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Նրանք, ովքեր սրում են ատամները շան…□ …......64
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չմարած պարտամուրհակ …............................................85

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Առ կին և մահ ……...........................................................31
ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Նարեկյան դպրոց ……....................................................62

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԵԴԵԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. □Իմ լեզուն երաժշտությունն է□ …................................…83
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO……....................................................................90


N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Սատանի քամու դրախտը …….............................................2
ԼԻԼԻ ՄԱՐՏՈՅԱՆ.  Հիշողություն, որ տարիք չունի …….......................................16
ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ.  Թռիչքի փորձ կկվաբնի վրայով ….................................25
Նամականի ……..........................................….......................................................34

ԱՐՁԱԿ

ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ. Հոպարը ……..........................................…............................12
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Կիրկե կղզին …….........................................................36
ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ. Պատմվածքներ ……..............................................................60

ՊՈԵԶԻԱ

ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................….10
ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................22
ԹՈՎՄԱՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................23
ՆՈՐԱ ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Լևոն Անանյանի առաջաբանով) ……...................................................................54
ՀԱՅԿ ՀՐԱՅՐ. Բանաստեղծություններ …….........................................................56
ԿԱՐԼ ՍԵՆԴԲԵՐԳ. Բանաստեղծություններ ……..................................................70

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ.  Վերջաբանի փոխարեն ……...........................................53
ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. □Նա ամենքինն է, ու ամենքը նրա մեջ են□ …................57
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. □Ամերիկա, հավերժ որոնումների մեջ է նա□ ........…68
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չմարած պարտամուրհակ ……........................................72
ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ. Իվան Բունինի ճակատագիրը …….........................................81

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷՄԻԼ ԼԻԹԹՐԵ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում 
(Սուրեն Շտիկյանի առաջաբանով) ……...............................................................19

ԱՐՎԵՍՏ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……..........................................….....................90

Խճանկար ……..........................................….........................................................79


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. □Գարունը□ կհիմնավորվի Լոս Անջելեսում ….....................13
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Հեռացող հորիզոնից անդին ……......................................14
□Գարունի□ երեկոն Գլենդելում …….....................................................................24
Նամականի …..........................................….......................................................…28
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մաֆիան՝ ծպտյալ և իրական դեմքով ...............................…32
Ճերմակ հրապարակախոսություն …....................................................................40
ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ.  □Քրիստոսի զավակը□ քննիչի մոտ 
(Նելլի Անանյանի առաջաբանով) ……..........................................…....................62
□Գարունի□ կլոր սեղանը …...............................................................................…76

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Պատմվածքներ ……............................................................5
ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. □Փաթ ընկած մարդը□ ……...................................................36
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ.  Իերմա …............................................................…45
Տերևներ Մորիայի այգուց ……..........................................…................................78

ՊՈԵԶԻԱ

ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ 
(Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  ……..........................................….............3
ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................25
ԲՐԵՆԴԱՆ  ՔԵՆԸԼԻ. Բանաստեղծություններ ……................................................61
ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...................................................72

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ.  Արտաշես Աբեղյանի կյանքի ժամանակը …..................67
ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԲԵՂՅԱՆ. Տոհմագրություն ….............................................................69

ԱՐՎԵՍՏ
ԳՈՀԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. □Բախ և Կոմիտաս. ահա երկու թևերս…□ ….....................42
ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ.   ոստովանություն փորձից առաջ ….................................74
ԱՐԱ ԶԱՐՅԱՆ. Վենետիկյան քրոնիկոն …….........................................................84
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................86



N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Գյուղական հովվերգություն՝ 
վերափոխումների հենքի վրա ................................................................................2
ԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Եկա, տեսա … պատմեցի ..........................................…7
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Պարապ ձեռքերի համար սատանան 
չար գործ է գտնում ……..........................................…...........................................17
Նամականի ……..........................................….......................................................22
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Կիսված սրտեր …….......................................................23
□Գարունի□ հարցաթերթիկը ……..........................................….............................36
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Տատանվող  նշանակետ …........................................58

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Աղջիկը և ֆիդային ……............................................................13
ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Պատմվածքներ …….............................................................39
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Ամեն օրից 
(Մարգարիտ Ասլանյանի առաջաբանով) ……......................................................50
ՀԱՅԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Աղջիկը, ծերունին և … ձկնորսը …........................................64
ԹԱԼԻ ԴԸ ՄՈԼԵՆ. Իմ անունն է Արոկիամարի ……...............................................77

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................8
ԱԼՄԻՆ. Բանաստեղծություններ ……....................................................................47
ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................48
ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................62
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ.  աղեր (Արմենակ Ոսկանյանի առաջաբանով) …..........................86

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հույսով, հացով, Ղարաբաղով ….......................................10
ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ.  Գրական հուշարձան՝ 1937-ի զոհերին ….................70

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Բհիշմայի բարդույթ …...............................................51
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Վիշապ՝ նշանակում է ցուլ …..................................................61
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Անզուգական ցուցանմուշ կամ վերագտնված մասունք …72

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արարումներ …….............................................................83
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեր սահմանադրությունն ու հանրաքվեն …........................4
Նամականի …..........................................….......................................................…21
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Վասիլ …....................................................................…25
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Երկրագործություն ……..............................................40
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  □Բաց նամակ□ բոլորին …….............................................48
ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Սրբի՛ր արցունքդ, ավերակ քաղաք …..............................63

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................10
ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ. Բանաստեղծը …….......................................................................31
ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Անմոռուկների դաշտը ……..........................................44
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................57
ՄԻՈԴՐԱԳ ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ. Աշխարհի մեծագույն գաղտնիքը ….............................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Սև երաժիշտներ ……..........................................................2
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................22
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................…43
ՇԱՔԷ. Բանաստեղծութիւններ ….......................................................................…61

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Շարժասանդուղքը տանում է դեպի դատարկություն ….51

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Իմաստավորվում  և ստեղծանում ……....................................34
ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  1878 թվական. դեպի Բեռլին 
և Բեռլինի վեհաժողովից հետո …….....................................................................77
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Կործանված քաղաքակրթությունը և ատոմային ռումբը .....82

ԱՐՎԵՍՏ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …...................................................................…88
N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Ընդդիմությունը և Ազգային ժողովը ….................................6
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Հետգրություն …….....................................................11
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ձեն դոբրի, գութեն թակ …….............................................24

ԱՐՁԱԿ

ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ. Ես ……..........................................…............................13
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Տէօրթհոլցի Ովսաննան ……..............................................38
ՅԱՆ ՌԱՅՆԻՍ. Աֆորիզմներ և մտքեր …............................................................…60
ՋՈՆ ՍԹԱՅՆԲԵՔ. Օձը ……..........................................…......................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …….....................................................2
ՏԻԳՐԱՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................…22
ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................50
Չինական սրինգ (Ֆենիքս Սարդարյանի առաջաբանով) ................................…53
ԳԵՈՐԳ ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ 
(Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ……............................................................73

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ. Երկու ընծա հայ միջնադարյան գրականությունից …..58
ԿԱՐԻՆԵ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վահան Տերյանը և սփյուռքահայ պոեզիան …................67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ.  Լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը (Էդուարդ Աթայանի առաջաբանով) …...............................................................…41
ՄՈՐՈՒՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ.  Պատմական Իրանը և Հայաստանը 
(Պարույր Մուրադյանի առաջաբանով) …….........................................................41
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հնագույն եղերերգերը ……...............................................83
ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հետաքրքրաշարժ էջեր ….................................................…88

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՀԵ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. □Արվեստի միակ գրավականը անկեղծությունն է□ …........34
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................90



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Գյումրիի 1995 թվականը ……..............................................7
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հուդայի ախտանիշը …….....................................................33
Նամականի ……..........................................….......................................................36
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Մի նամակի պատմություն ….........................................…45
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Հայերի Վենետիկը ……......................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Բեբի …................................................................................18
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շվաքածածկ ….................................................................39
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  Մեխված դուռը …...............................................................51
ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. □1937 թվականը□ շարքից …..................................................59
ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Թռիչք… դեպի անդունդը ….........................................60
ՍԵԴՐԱԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մենության օրեր ….......................................................2
Գրական փոստ …..................................................................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ. □Իմ նպատակը առակ գրելն է□ …......................................27
ՌՈԲԵՐՏ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բուլգակովը և հայերը ….............................................46
ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ.  Հրավեր ներշնչական ….........................................................62
ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Թումանյանը և Հայկազյան ընկերությունը …................70
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ տոհմի հիշողության միջով ....................…82
ՎԱՐՎԱՌԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Համաստեղի թատերգությունը …..................................84

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անզուգական Բարսեղ Ղորղանյանը …..............67
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …......................................................................87


[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8752</id>
      <timestamp>2012-05-27T04:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="35117">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1995''' բաժինը:

== 1995 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՞նչ ենք անելու ….................................................................4
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Կադրերը ….............................................................................13
*Նամականի …........................................................................................................24
*«Հուսով եմ՝ մեզ սպասում են» …..........................................................................26
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հանուն Սևանի՝ հնչեցնել զանգերը ................................... 28
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Արցախում բոլորն են զինվոր …..............................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ճանապարհին …....................................................................16
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Տասնվեց էջանոց պատմվածք …..........................................40
*[[Ասղար Աբդոլլահի|ԱՍՂԱՐ ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ]]. Շեյխ Խազալի ծանր քունը …................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Արմեն դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................…37
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Անմար կարօտի տարեգիրը ….............................................68
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայելի և ամալգամ ….......................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիոնեսիոսի թուղթը Պողոսի աշակերտ Տիմոթեոսին …......................................48
*ԹԱՆԵՐ ԱՔՉԱՄ. Թուրքական ազգային ինքնությունը և Հայկական հարցը …....51
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է փիլիսոփայությունը …..................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բեմանկարիչ Անտոն Քեշիշյան …..........................47
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Ես երջանիկ եմ …» …...................................................60
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չեմ հասկանում կամ հակառակը՝ զգում եմ …...................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ոգի և բռունցք …….............................................................12
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Սեփականաշնորհում՝ շուկայական մեծ պատերազմ .......…16
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մայրը դեռ սպասում է ……....................................................21
*Նամականի ……..................................................…...............................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................6
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Դեղորայքի տուփը ….................................................24
*ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. Ան ուրիշ էր ……....................................................................50
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Թութակը,  որ գիտեր Պապային …...........................................58
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …….........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Կուսակցախաղ …….............................................................2
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Գիրքը որպես առասպել ……..............................................34
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի բանաստեղծության բաց… գաղտնիքները …........................................................................................54
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանասերի նոթեր ……........................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՄԱՆ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. [[Լեզու|Լեզվի]] էության որոնումներում ……......................................39
*ԱԻԴԱ ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ.  [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] մանկավարժական դեմոկրատիայի ծրագիրը …...81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Լավագույն ժամանակները բաժին են ընկնում խենթերին .........................…...................................................................66
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Աստված և երևակայություն ......................................…89
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. Այլընտրական ավանդույթի կայացման բավիղներում …94


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սպանել խավարը …….........................................................3
*ԿԱՐԻՆԵ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ. Սեդա՝ Մոնթեի կինը ……..................................................10
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Նախքան այս «գործը» վերնագրելը ..................................…23
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նախօրեին …......................................................................28
*ՊԱՐՈՒՀԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ.  Տեր կանգնենք մեր ունեցածին ................................…39
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Օ՜, ժամանակներ, օ՜, բարքեր …….......................................40
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երբ քնում է գիտակցությունը, արթնանում են հրեշները ……...............................................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. «Խենթ աղջիկ…» ……..........................................................17
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Դատարկ սկուտեղը մեջքին ….........................................49
*[[Ստեֆըն Գրեյն|ՍՏԵՖԸՆ ԳՐԵՅՆ]]. Հարսնացուն գալիս է Յելլո Սքայ …........................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……............................................13
*ՆԱՐԵ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................26
*ՌՈՒԲԻՆԱ. Բանաստեղծություններ ([[Դավիթ Գասպարյան]]ի առաջաբանով)  …..56
*[[Էմիլի Դիկինսոն|ԷՄԻԼԻ ԴԻԿԻՆՍՈՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով)  ….........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Վիոլետ կամ ըմբոստի ճշմարտությունը ….......................14

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ստույգ օրինակներից [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] ժողովածը ….................................46
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մեր ժողովուրդը առաքելություն ունի ..........................…53
*ԼՈՒՍԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայերը Իրանում ……............................................................77
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրացրու, որ բարձրանաս ...................................…81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶԱՎԵՆ ԽԱՉԻԿՅԱՆ.  Կերպարը մարդն է և տիեզերքը ……...................................37
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պարոնայք, ամեն ինչ կործանվում է, բայց կամերայինն ապրում է……..........................................................................63
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Խոհեր եղեռնի մասին ...........................................................…5
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հայ դատի ֆրանսիացի պաշտպանը …..............................8
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վերջին խաբրիկը պապենական գյուղից …......................13
*Նամականի …........................................................................................................16
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ճակատագիր .................................................................…21
*Եղեռնը և մենք …...................................................................................................36

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին ….............................................................40
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ա, Բ, Գ -ի երկու դաս ….......................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Մոխիրէ ծառ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …..18
*ՄԱՐՈՒՇ. Բանաստեղծութիւններ …......................................................................69
*ՏԻԳՐԱՆ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................71
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Նամակներ Գրիգոր Շահինյանին .......................................…78
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Դու՝ ներհուն հայ…» …...........................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՎ ՏԵՐՆՈՆ.  Հայկական և հրեական ցեղասպանությունների համեմատությունը ….............................................................................................10
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Հայաստանը Առաջավոր Ասիայի գերիշխան …...............61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԵՌՆԱՐ ՔԼԱՎԵԼ. Հոր դիմանկարները …...........................................................32
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Անաբասիս ….................................................................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  EX-VOTO …......................................................................89


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի Քրիստոնեական Հանրապետություն ….............4
*ԳԱՅԱՆԵ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բոլոր ճանապարհները տանում էին պատերազմ …......12
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Ետնամուտք ….................................................................22
*Նամականի …........................................................................................................24

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Լիլին …................................................................................9
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին ….............................................................40
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….....................................................................72
*[[Քարսոն Մըքքալեզ|ՔԱՐՍՈՆ ՄԸՔՔԱԼԵԶ]]. Ճամփորդը …......................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................…2
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. «Դոֆինը Նայիրական» ….........................................................20
*ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................38
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ]]. Բանաստեղծություններ …….......................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. «Երբ կոչեցի ես քեզ նայիրական դոֆին…» …............................14
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Նրանք, ովքեր սրում են ատամները շան…» …......64
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Չմարած պարտամուրհակ …............................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Առ կին և մահ ……...........................................................31
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Նարեկյան դպրոց ……....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵԴԵԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. «Իմ լեզուն երաժշտությունն է» …................................…83
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO……....................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սատանի քամու դրախտը …….............................................2
*ԼԻԼԻ ՄԱՐՏՈՅԱՆ. Հիշողություն, որ տարիք չունի …….......................................16
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Թռիչքի փորձ կկվաբնի վրայով ….................................25
*Նամականի ……..........................................….......................................................34

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Հոպարը ……..........................................…............................12
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին …….........................................................36
*[[Քնյութ Համսուն|ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................….10
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................22
*ԹՈՎՄԱՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................23
*ՆՈՐԱ ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Լևոն Անանյան]]ի առաջաբանով) ……...................................................................54
*ՀԱՅԿ ՀՐԱՅՐ. Բանաստեղծություններ …….........................................................56
*[[Կարլ Սենդբերգ|ԿԱՐԼ ՍԵՆԴԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ……..................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Վերջաբանի փոխարեն ……...........................................53
*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Նա ամենքինն է, ու ամենքը նրա մեջ են»…................57
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Ամերիկա, հավերժ որոնումների մեջ է նա»........…68
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Չմարած պարտամուրհակ ……........................................72
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Իվան Բունին]]ի ճակատագիրը …….........................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷՄԻԼ ԼԻԹԹՐԵ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում ([[Սուրեն Շտիկյան]]ի առաջաբանով) ……...............................................................19

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……..........................................….....................90

*Խճանկար ……..........................................….........................................................79


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. «Գարունը» կհիմնավորվի Լոս Անջելեսում ….....................13
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հեռացող հորիզոնից անդին ……......................................14
*«Գարունի» երեկոն Գլենդելում …….....................................................................24
*Նամականի …..........................................….......................................................…28
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մաֆիան՝ ծպտյալ և իրական դեմքով ...............................…32
*Ճերմակ հրապարակախոսություն …....................................................................40
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Քրիստոսի զավակը» քննիչի մոտ ([[Նելլի Անանյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................…....................62
*«Գարունի» կլոր սեղանը …...............................................................................…76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……............................................................5
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Փաթ ընկած մարդը» ……...................................................36
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Իերմա …............................................................…45
*Տերևներ Մորիայի այգուց ……..........................................…................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  ……..........................................….............3
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................25
*[[Բրենդան Քենըլի|ԲՐԵՆԴԱՆ ՔԵՆԸԼԻ]]. Բանաստեղծություններ ……................................................61
*[[Ռոբերտ Եսայան|ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Արտաշես Աբեղյանի կյանքի ժամանակը …..................67
*ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԲԵՂՅԱՆ. Տոհմագրություն ….............................................................69

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՀԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. «Բախ և Կոմիտաս. ահա երկու թևերս…»….....................42
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ. Խոստովանություն փորձից առաջ ….................................74
*ԱՐԱ ԶԱՐՅԱՆ. Վենետիկյան քրոնիկոն …….........................................................84
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................86


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Գյուղական հովվերգություն՝ 
վերափոխումների հենքի վրա ................................................................................2
ԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Եկա, տեսա … պատմեցի ..........................................…7
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Պարապ ձեռքերի համար սատանան 
չար գործ է գտնում ……..........................................…...........................................17
Նամականի ……..........................................….......................................................22
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ. Կիսված սրտեր …….......................................................23
□Գարունի□ հարցաթերթիկը ……..........................................….............................36
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ.  Տատանվող  նշանակետ …........................................58

ԱՐՁԱԿ

ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ.  Աղջիկը և ֆիդային ……............................................................13
ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Պատմվածքներ …….............................................................39
ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ.  Ամեն օրից 
(Մարգարիտ Ասլանյանի առաջաբանով) ……......................................................50
ՀԱՅԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ.  Աղջիկը, ծերունին և … ձկնորսը …........................................64
ԹԱԼԻ ԴԸ ՄՈԼԵՆ. Իմ անունն է Արոկիամարի ……...............................................77

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................8
ԱԼՄԻՆ. Բանաստեղծություններ ……....................................................................47
ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................48
ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................62
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ.  աղեր (Արմենակ Ոսկանյանի առաջաբանով) …..........................86

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հույսով, հացով, Ղարաբաղով ….......................................10
ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ.  Գրական հուշարձան՝ 1937-ի զոհերին ….................70

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Բհիշմայի բարդույթ …...............................................51
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Վիշապ՝ նշանակում է ցուլ …..................................................61
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ.  Անզուգական ցուցանմուշ կամ վերագտնված մասունք …72

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արարումներ …….............................................................83
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88



N 9

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեր սահմանադրությունն ու հանրաքվեն …........................4
Նամականի …..........................................….......................................................…21
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ.  Վասիլ …....................................................................…25
ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ. Երկրագործություն ……..............................................40
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  □Բաց նամակ□ բոլորին …….............................................48
ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ.  Սրբի՛ր արցունքդ, ավերակ քաղաք …..............................63

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................10
ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ. Բանաստեղծը …….......................................................................31
ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Անմոռուկների դաշտը ……..........................................44
ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................57
ՄԻՈԴՐԱԳ ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ. Աշխարհի մեծագույն գաղտնիքը ….............................67

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ.  Սև երաժիշտներ ……..........................................................2
ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................22
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................…43
ՇԱՔԷ. Բանաստեղծութիւններ ….......................................................................…61

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Շարժասանդուղքը տանում է դեպի դատարկություն ….51

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Իմաստավորվում  և ստեղծանում ……....................................34
ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  1878 թվական. դեպի Բեռլին 
և Բեռլինի վեհաժողովից հետո …….....................................................................77
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Կործանված քաղաքակրթությունը և ատոմային ռումբը .....82

ԱՐՎԵՍՏ

ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …...................................................................…88
N 10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Ընդդիմությունը և Ազգային ժողովը ….................................6
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Հետգրություն …….....................................................11
ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Ձեն դոբրի, գութեն թակ …….............................................24

ԱՐՁԱԿ

ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ. Ես ……..........................................…............................13
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Տէօրթհոլցի Ովսաննան ……..............................................38
ՅԱՆ ՌԱՅՆԻՍ. Աֆորիզմներ և մտքեր …............................................................…60
ՋՈՆ ՍԹԱՅՆԲԵՔ. Օձը ……..........................................…......................................62

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …….....................................................2
ՏԻԳՐԱՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................…22
ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................50
Չինական սրինգ (Ֆենիքս Սարդարյանի առաջաբանով) ................................…53
ԳԵՈՐԳ ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ 
(Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ……............................................................73

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ. Երկու ընծա հայ միջնադարյան գրականությունից …..58
ԿԱՐԻՆԵ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վահան Տերյանը և սփյուռքահայ պոեզիան …................67

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ.  Լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը (Էդուարդ Աթայանի առաջաբանով) …...............................................................…41
ՄՈՐՈՒՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ.  Պատմական Իրանը և Հայաստանը 
(Պարույր Մուրադյանի առաջաբանով) …….........................................................41
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հնագույն եղերերգերը ……...............................................83
ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հետաքրքրաշարժ էջեր ….................................................…88

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՀԵ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. □Արվեստի միակ գրավականը անկեղծությունն է□ …........34
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................90



NN 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Գյումրիի 1995 թվականը ……..............................................7
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հուդայի ախտանիշը …….....................................................33
Նամականի ……..........................................….......................................................36
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Մի նամակի պատմություն ….........................................…45
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Հայերի Վենետիկը ……......................................................78

ԱՐՁԱԿ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Բեբի …................................................................................18
ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շվաքածածկ ….................................................................39
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  Մեխված դուռը …...............................................................51
ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ. □1937 թվականը□ շարքից …..................................................59
ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Թռիչք… դեպի անդունդը ….........................................60
ՍԵԴՐԱԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................64

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մենության օրեր ….......................................................2
Գրական փոստ …..................................................................................................54

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ. □Իմ նպատակը առակ գրելն է□ …......................................27
ՌՈԲԵՐՏ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բուլգակովը և հայերը ….............................................46
ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ.  Հրավեր ներշնչական ….........................................................62
ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Թումանյանը և Հայկազյան ընկերությունը …................70
ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ տոհմի հիշողության միջով ....................…82
ՎԱՐՎԱՌԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Համաստեղի թատերգությունը …..................................84

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անզուգական Բարսեղ Ղորղանյանը …..............67
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …......................................................................87


[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8753</id>
      <timestamp>2012-05-27T05:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 8 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36884">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1995''' բաժինը:

== 1995 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ի՞նչ ենք անելու ….................................................................4
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Կադրերը ….............................................................................13
*Նամականի …........................................................................................................24
*«Հուսով եմ՝ մեզ սպասում են» …..........................................................................26
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հանուն Սևանի՝ հնչեցնել զանգերը ................................... 28
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Արցախում բոլորն են զինվոր …..............................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Ճանապարհին …....................................................................16
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Տասնվեց էջանոց պատմվածք …..........................................40
*[[Ասղար Աբդոլլահի|ԱՍՂԱՐ ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ]]. Շեյխ Խազալի ծանր քունը …................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…2
*[[Արմեն դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................…37
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................65

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Անմար կարօտի տարեգիրը ….............................................68
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Հայելի և ամալգամ ….......................................................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Դիոնեսիոսի թուղթը Պողոսի աշակերտ Տիմոթեոսին …......................................48
*ԹԱՆԵՐ ԱՔՉԱՄ. Թուրքական ազգային ինքնությունը և Հայկական հարցը …....51
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ի՞նչ է փիլիսոփայությունը …..................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բեմանկարիչ Անտոն Քեշիշյան …..........................47
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. «Ես երջանիկ եմ …» …...................................................60
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չեմ հասկանում կամ հակառակը՝ զգում եմ …...................95


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ոգի և բռունցք …….............................................................12
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Սեփականաշնորհում՝ շուկայական մեծ պատերազմ .......…16
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մայրը դեռ սպասում է ……....................................................21
*Նամականի ……..................................................…...............................................33

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................6
*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ. Դեղորայքի տուփը ….................................................24
*ՍԻՄՈՆ ՍԻՄՈՆԵԱՆ. Ան ուրիշ էր ……....................................................................50
*[[Ռեյ Բրեդբերի|ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ]]. Թութակը,  որ գիտեր Պապային …...........................................58
*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …….........................................................84

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Կուսակցախաղ …….............................................................2
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ]]. Գիրքը որպես առասպել ……..............................................34
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Գրիգորյան]]ի բանաստեղծության բաց… գաղտնիքները …........................................................................................54
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանասերի նոթեր ……........................................................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՄԱՆ ՅԱԿՈԲՍՈՆ. [[Լեզու|Լեզվի]] էության որոնումներում ……......................................39
*ԱԻԴԱ ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ.  [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] մանկավարժական դեմոկրատիայի ծրագիրը …...81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Լավագույն ժամանակները բաժին են ընկնում խենթերին .........................…...................................................................66
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Աստված և երևակայություն ......................................…89
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. Այլընտրական ավանդույթի կայացման բավիղներում …94


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սպանել խավարը …….........................................................3
*ԿԱՐԻՆԵ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ. Սեդա՝ Մոնթեի կինը ……..................................................10
*ԿԱՐԻՆԵ ԱԲՈՅԱՆ. Նախքան այս «գործը» վերնագրելը ..................................…23
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նախօրեին …......................................................................28
*ՊԱՐՈՒՀԻ ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ.  Տեր կանգնենք մեր ունեցածին ................................…39
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Օ՜, ժամանակներ, օ՜, բարքեր …….......................................40
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Երբ քնում է գիտակցությունը, արթնանում են հրեշները ……...............................................................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. «Խենթ աղջիկ…» ……..........................................................17
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Դատարկ սկուտեղը մեջքին ….........................................49
*[[Ստեֆըն Գրեյն|ՍՏԵՖԸՆ ԳՐԵՅՆ]]. Հարսնացուն գալիս է Յելլո Սքայ …........................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վիոլետ Գրիգորյան|ՎԻՈԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……............................................13
*ՆԱՐԵ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................26
*ՌՈՒԲԻՆԱ. Բանաստեղծություններ ([[Դավիթ Գասպարյան]]ի առաջաբանով)  …..56
*[[Էմիլի Դիկինսոն|ԷՄԻԼԻ ԴԻԿԻՆՍՈՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով)  ….........................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Վիոլետ կամ ըմբոստի ճշմարտությունը ….......................14

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Ստույգ օրինակներից [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] ժողովածը ….................................46
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Մեր ժողովուրդը առաքելություն ունի ..........................…53
*ԼՈՒՍԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ. Հայերը Իրանում ……............................................................77
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բարձրացրու, որ բարձրանաս ...................................…81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԶԱՎԵՆ ԽԱՉԻԿՅԱՆ.  Կերպարը մարդն է և տիեզերքը ……...................................37
*ԳՐԱՑԻԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Պարոնայք, ամեն ինչ կործանվում է, բայց կամերայինն ապրում է……..........................................................................63
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Խոհեր եղեռնի մասին ...........................................................…5
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հայ դատի ֆրանսիացի պաշտպանը …..............................8
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վերջին խաբրիկը պապենական գյուղից …......................13
*Նամականի …........................................................................................................16
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ճակատագիր .................................................................…21
*Եղեռնը և մենք …...................................................................................................36

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին ….............................................................40
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Ա, Բ, Գ -ի երկու դաս ….......................................................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Մոխիրէ ծառ (Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …..18
*ՄԱՐՈՒՇ. Բանաստեղծութիւններ …......................................................................69
*ՏԻԳՐԱՆ ԹԵՄԻԶԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ….....................................................71
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հակոբ Մնձուրի|ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ]]. Նամակներ Գրիգոր Շահինյանին .......................................…78
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Դու՝ ներհուն հայ…» …...........................................84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԻՎ ՏԵՐՆՈՆ.  Հայկական և հրեական ցեղասպանությունների համեմատությունը ….............................................................................................10
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Հայաստանը Առաջավոր Ասիայի գերիշխան …...............61

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԲԵՌՆԱՐ ՔԼԱՎԵԼ. Հոր դիմանկարները …...........................................................32
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Անաբասիս ….................................................................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  EX-VOTO …......................................................................89


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հայաստանի Քրիստոնեական Հանրապետություն ….............4
*ԳԱՅԱՆԵ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բոլոր ճանապարհները տանում էին պատերազմ …......12
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Ետնամուտք ….................................................................22
*Նամականի …........................................................................................................24

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԳԱՌՆԻԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Լիլին …................................................................................9
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ….........................................................27
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին ….............................................................40
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ….....................................................................72
*[[Քարսոն Մըքքալեզ|ՔԱՐՍՈՆ ՄԸՔՔԱԼԵԶ]]. Ճամփորդը …......................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................…2
*[[Եղիշե Չարենց|ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ]]. «Դոֆինը Նայիրական» ….........................................................20
*ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................38
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ]]. Բանաստեղծություններ …….......................................................68

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. «Երբ կոչեցի ես քեզ նայիրական դոֆին…» …............................14
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Նրանք, ովքեր սրում են ատամները շան…» …......64
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Չմարած պարտամուրհակ …............................................85

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Առ կին և մահ ……...........................................................31
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Նարեկյան դպրոց ……....................................................62

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԵԴԵԱ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. «Իմ լեզուն երաժշտությունն է» …................................…83
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO……....................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Սատանի քամու դրախտը …….............................................2
*ԼԻԼԻ ՄԱՐՏՈՅԱՆ. Հիշողություն, որ տարիք չունի …….......................................16
*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Թռիչքի փորձ կկվաբնի վրայով ….................................25
*Նամականի ……..........................................….......................................................34

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Հոպարը ……..........................................…............................12
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Կիրկե կղզին …….........................................................36
*[[Քնյութ Համսուն|ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Պատմվածքներ ……..............................................................60

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ներսես Աթաբեկյան|ՆԵՐՍԵՍ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................….10
*ԳՈՒՐԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................22
*ԹՈՎՄԱՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……..........................................23
*ՆՈՐԱ ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Լևոն Անանյան]]ի առաջաբանով) ……...................................................................54
*ՀԱՅԿ ՀՐԱՅՐ. Բանաստեղծություններ …….........................................................56
*[[Կարլ Սենդբերգ|ԿԱՐԼ ՍԵՆԴԲԵՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ……..................................................70

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Վերջաբանի փոխարեն ……...........................................53
*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Նա ամենքինն է, ու ամենքը նրա մեջ են»…................57
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. «Ամերիկա, հավերժ որոնումների մեջ է նա»........…68
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Չմարած պարտամուրհակ ……........................................72
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Իվան Բունին]]ի ճակատագիրը …….........................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷՄԻԼ ԼԻԹԹՐԵ. Օգյուստ Կոնտը Զմյուռնիայում ([[Սուրեն Շտիկյան]]ի առաջաբանով) ……...............................................................19

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……..........................................….....................90

*Խճանկար ……..........................................….........................................................79


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. «Գարունը» կհիմնավորվի Լոս Անջելեսում ….....................13
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հեռացող հորիզոնից անդին ……......................................14
*«Գարունի» երեկոն Գլենդելում …….....................................................................24
*Նամականի …..........................................….......................................................…28
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մաֆիան՝ ծպտյալ և իրական դեմքով ...............................…32
*Ճերմակ հրապարակախոսություն …....................................................................40
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Քրիստոսի զավակը» քննիչի մոտ ([[Նելլի Անանյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................…....................62
*«Գարունի» կլոր սեղանը …...............................................................................…76

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……............................................................5
*[[Վիգեն Ղազարյան|ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Փաթ ընկած մարդը» ……...................................................36
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Իերմա …............................................................…45
*Տերևներ Մորիայի այգուց ……..........................................…................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Դավիթ Գասպարյանի առաջաբանով)  ……..........................................….............3
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……............................................25
*[[Բրենդան Քենըլի|ԲՐԵՆԴԱՆ ՔԵՆԸԼԻ]]. Բանաստեղծություններ ……................................................61
*[[Ռոբերտ Եսայան|ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……...................................................72

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Արտաշես Աբեղյանի կյանքի ժամանակը …..................67
*ԱՐՏԱՇԵՍ ԱԲԵՂՅԱՆ. Տոհմագրություն ….............................................................69

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՈՀԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ. «Բախ և Կոմիտաս. ահա երկու թևերս…»….....................42
*ՌՈՒԲԵՆ ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ. Խոստովանություն փորձից առաջ ….................................74
*ԱՐԱ ԶԱՐՅԱՆ. Վենետիկյան քրոնիկոն …….........................................................84
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................86


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գյուղական հովվերգություն՝ վերափոխումների հենքի վրա ................................................................................2
*ԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Եկա, տեսա … պատմեցի ..........................................…7
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Պարապ ձեռքերի համար սատանան չար գործ է գտնում ……..........................................…...........................................17
*Նամականի ……..........................................….......................................................22
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Կիսված սրտեր …….......................................................23
*«Գարունի» հարցաթերթիկը ……..........................................….............................36
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Տատանվող նշանակետ …........................................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Աղջիկը և ֆիդային ……............................................................13
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Պատմվածքներ …….............................................................39
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ՇՈՒՇԱՆԻԿ ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ]]. Ամեն օրից (Մարգարիտ Ասլանյանի առաջաբանով) ……......................................................50
*ՀԱՅԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Աղջիկը, ծերունին և … ձկնորսը …........................................64
*[[Թալի դը Մոլեն|ԹԱԼԻ ԴԸ ՄՈԼԵՆ]]. Իմ անունն է Արոկիամարի ……...............................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդուրադ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……..........................................8
*ԱԼՄԻՆ. Բանաստեղծություններ ……....................................................................47
*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ……...........................................48
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ……...........................................62
*[[Սայաթ-Նովա|ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ]]. Խաղեր ([[Արմենակ Ոսկանյան]]ի առաջաբանով) …..........................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հույսով, հացով, Ղարաբաղով ….......................................10
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. Գրական հուշարձան՝ 1937-ի զոհերին ….................70

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Բհիշմայի բարդույթ …...............................................51
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Վիշապ՝ նշանակում է ցուլ …..................................................61
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Անզուգական ցուցանմուշ կամ վերագտնված մասունք …72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արարումներ …….............................................................83
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................88


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մեր սահմանադրությունն ու հանրաքվեն …........................4
*Նամականի …..........................................….......................................................…21
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Վասիլ …....................................................................…25
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Երկրագործություն ……..............................................40
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Բաց նամակ» բոլորին …….............................................48
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Սրբի՛ր արցունքդ, ավերակ քաղաք …..............................63

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ……...............................................................10
*[[Կարել Չապեկ|ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ]]. Բանաստեղծը …….......................................................................31
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Անմոռուկների դաշտը ……..........................................44
*ԱՐՍԵՆ ԱԶԱՏՅԱՆ. Պատմվածքներ ……...............................................................57
*[[Միոդրագ Բուլատովիչ|ՄԻՈԴՐԱԳ ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ]]. Աշխարհի մեծագույն գաղտնիքը ….............................67

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Սև երաժիշտներ ……..........................................................2
*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..............................................22
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................…43
*ՇԱՔԷ. Բանաստեղծութիւններ ….......................................................................…61

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Շարժասանդուղքը տանում է դեպի դատարկություն ….51

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Իմաստավորվում  և ստեղծանում ……....................................34
*ՎԻԿՏՈՐԻԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. 1878 թվական. դեպի Բեռլին և Բեռլինի վեհաժողովից հետո …….....................................................................77
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Կործանված քաղաքակրթությունը և ատոմային ռումբը .....82

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …...................................................................…88


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Ընդդիմությունը և Ազգային ժողովը ….................................6
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Հետգրություն …….....................................................11
*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Ձեն դոբրի, գութեն թակ …….............................................24

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Դոնարա Ղարագյոզյան|ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ]]. Ես ……..........................................…............................13
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Տէօրթհոլցի Ովսաննան ……..............................................38
*[[Յան Ռայնիս|ՅԱՆ ՌԱՅՆԻՍ]]. Աֆորիզմներ և մտքեր …............................................................…60
*[[Ջոն Սթայբեք|ՋՈՆ ՍԹԱՅՆԲԵՔ]]. Օձը ……..........................................…......................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …….....................................................2
*ՏԻԳՐԱՆ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................…22
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................50
*Չինական սրինգ ([[Ֆենիքս Սարդարյան]]ի առաջաբանով) ................................…53
*ԳԵՈՐԳ ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ (Գրիգոր Հակոբյանի առաջաբանով) ……............................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Երկու ընծա հայ միջնադարյան գրականությունից …..58
*[[Կարինե Գասպարյան|ԿԱՐԻՆԵ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Վահան Տերյան]]ը և սփյուռքահայ պոեզիան …................67

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վիլհելմ ֆոն Հումբոլդտ|ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ]].  Լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը (Էդուարդ Աթայանի առաջաբանով) …...............................................................…41
*ՄՈՐՈՒՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ.  Պատմական Իրանը և Հայաստանը (Պարույր Մուրադյանի առաջաբանով) …….........................................................41
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Հնագույն եղերերգերը ……...............................................83
*ՀՐԱՉ ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ. Հետաքրքրաշարժ էջեր ….................................................…88

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՀԵ ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ. «Արվեստի միակ գրավականը անկեղծությունն է» …........34
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO ……...................................................................90


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  Գյումրիի 1995 թվականը ……..............................................7
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հուդայի ախտանիշը …….....................................................33
*Նամականի ……..........................................….......................................................36
*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Մի նամակի պատմություն ….........................................…45
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Հայերի Վենետիկը ……......................................................78

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Բեբի …................................................................................18
*ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Շվաքածածկ ….................................................................39
*[[Խուլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Մեխված դուռը …...............................................................51
*[[Կլարա Թերզյան|ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. «1937 թվականը» շարքից …..................................................59
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Թռիչք… դեպի անդունդը ….........................................60
*ՍԵԴՐԱԿ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Պատմվածքներ …...............................................................64

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Մենության օրեր ….......................................................2
*Գրական փոստ …..................................................................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. «Իմ նպատակը առակ գրելն է» …......................................27
*ՌՈԲԵՐՏ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. [[Միխայիլ Բուլգակով|Բուլգակովը]] և հայերը ….............................................46
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. Հրավեր ներշնչական ….........................................................62
*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] և Հայկազյան ընկերությունը …................70
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ճանապարհ տոհմի հիշողության միջով ....................…82
*ՎԱՐՎԱՌԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Համաստեղի թատերգությունը …..................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Անզուգական Բարսեղ Ղորղանյանը …..............67
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX-VOTO …......................................................................87

[[Կատեգորիա:1995]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996</title>
    <ns>0</ns>
    <id>563</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1168</id>
      <timestamp>2011-02-25T11:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):  [[Կատեգորիա:1996]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9084</id>
      <timestamp>2012-07-13T10:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="279">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9109</id>
      <timestamp>2012-07-14T16:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="472">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15245</id>
      <timestamp>2013-05-12T15:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18338</id>
      <timestamp>2013-11-28T21:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="868">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18716</id>
      <timestamp>2014-01-07T20:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* Հունիս - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18974</id>
      <timestamp>2014-01-30T22:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1209">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* Հունիս - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Աբա Նուրեդդին]], ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20509</id>
      <timestamp>2014-10-14T20:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1288">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* Հունիս - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Աբա Նուրեդդին]], ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Վարդ Հազըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20575</id>
      <timestamp>2014-10-30T23:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1375">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Իոսիֆ Բրոդսկի]], ռուսական և ամերիկյան բանաստեղծ, թարգմանիչ, էսսեիստ, թատերագիր (ծնվ. [[1940]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Վահագն Դավթյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1922]]):
* [[Մայիսի 31]] - [[Կոստանդին Սերեբրյակով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1914]]):
* [[Հունիսի 2]] - [[Սուրեն Աբեղյան]], հայ թատերագիր, դերասան (ծնվ. [[1911]]):
* Հունիս - [[Ալեքսանդր Ավդեենկո]], ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սեպտեմբերի 19]] - [[Աբա Նուրեդդին]], ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Անդրանիկ Գըլըճյան]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1922]]):
* [[Վարդ Հազըրյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1910]]):
* [[Սուրեն Շտիկյան]], հայ գրականագետ, մատենագետ (ծնվ. [[1930]]):

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4086</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8755</id>
      <timestamp>2012-05-27T06:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="34798">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1996''' բաժինը:

== 1996 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի եռօրյա նիստի պատմություն ….....................................4
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չորրորդ իշխանությու՞ն ….........................................14
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Դժվար ճակատագրեր …........................................................44
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կնոջ ազատություն և իրավահավասարություն .........…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Ապագա տիրակալի ինքնակենսագրությունից ..........…11
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................38
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Կինը, որ ձի նստեց ու գնաց …............................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................28
*ՄԱՐԻԱ ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահրամ Թաթիկյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................52
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԿՈՆՏԱ. Սարտրի աշխարհամասը …….....................................................16
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Հաճելի անակնկալ …...............................................................…38
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Պետրոս Դուրյան]]ի վերջին օրը …..........................................67
*ՊԱՏՐԻԿ ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ. Գրականությունը այսօր է և ապագա ….......................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ստեղծագործություն և անհատ …..........................................30
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ.  Կիբալիոն …….......................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Նամակներ որդուս Կաքավաբերդից. Ջոկոնդա ........…20
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հյուրախաղեր, որ եղան տոն ու դասեր ….....................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկիրս մարդաթափ եղավ …................................................8
*Նամականի …….......................................................…..........................................22
*ԼԻՆԴԱ ԳԱՄՈՎԱ.  Փողոցի երեխաները …….........................................................31
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Խաղեր մեծահասակների համար …............................47
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Առասպելը և հայոց բնավորությունը …..............................54
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ …….................................................67
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Ուսուցչապետը ……............................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ.  Պատվիրակությունը մեկնում է ….............................17
*ԶԱՎԵՆ ՊԻՊԵՌԵԱՆ. Մրջիւններու վերջալոյսը …................................................59
*[[Մարսել Էմմե|ՄԱՐՍԵԼ ԷՄՄԵ]].  Դատական կատարածուն …......................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Նեկրոմաններ ……..............................................................2
*ՍԵՒԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Սիրոյ աւետարան …..................................................…28
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Նամակ կնոջը  ...…...........................................................88
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ……..........................................................64
*[[Ժյուլ Լաֆորգ|ԺՅՈՒԼ ԼԱՖՈՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ([[Նունե Աբրահամյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էժեն Իոնեսկո|ԷԺԵՆ ԻՈՆԵՍԿՈ]]. «Ամեն ինչ ավարտվում է վախի մեջ» …....................................24
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արշալույս վերջալույսից հետո .....................................…57
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] բնապաշտության գրական ակունքները …....70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ինչպես է աշխատել [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] ….........................................75

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Տերությունների մրցակցությունը Անդրկովկասում և  Իրանը ….........................44
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հիզինգյան տեսությունը և մեր օրերի ազգային խնդիրները ……................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................51
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Հանճարեղ անհեթեթություն ….....................................82
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO ……................................................................90


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Գենոֆոնդ ……..................................................................7
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հարկերը պետական ռեկետի ձև՞ ….....................................21
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գարնանային ջրապտույտներ …......................................26
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ........................…30
*Հայկական ժողովրդական սոցիոլոգիա …...........................................................34
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մի քանի խորհուրդներ նախընտրական պայքարն սկսողներին ……........................................................36
*Նախընտրական պայքարը Ռուսաստանում ….....................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Օր ……........................................................................................2
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Հացը կար, բուրմունքը՝ չկար …...........................................12
*[[Պետրոս Հաճյան|ՊԵՏՐՈՍ ՀԱՃԵԱՆ]]. Հրամմեցէ՛ք, պարոններ ….....................................................69
*[[Գերթրութ Աթերթոն|ԳԵՐԹՐՈՒԹ ԱԹԵՐԹՈՆ]]. Մշուշականչ ……...........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................47
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................57
*Գրական փոստ ……...............................................................................................65
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լիոնել Ռիշար|ԼԻՈՆԵԼ ՌԻՇԱՐ]]. Ընդվզումից մինչև տանջալի համակերպում …........................16
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի «ոգու հիշողությունը» …............................56
*ԱՐՄԱՆՈՒՇ ԿՈԶՄՈՅԱՆ. Նախշաբին և նրա «Թութինամեն» …............................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ ՇԱՐԴԵՆ.  Գործունեության պրոբլեմը .................................…48
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Շումերական դրախտի առեղծվածը …..............................52
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Նշան և նշանայնություն …...................................................58
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. [[Ռիգվեդա]]ն և Հայկական լեռնաշխարհը ….................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կամարների սիմֆոնիա …............................................72
*ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Մոգական նվագարաններ …........................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Մեր աղքատության տրտում նվագները …...............................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Այրող հետքեր ….....................................................................12
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Պատմություն, որ ներկա է …........................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Աշխարհի ամենալավ պատմվածքը …...................................5
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Աշխարհ մը եւ քանի մը տիեզերք …................................25
*[[Ահմեդ Ռեֆիկ Ալթնայ|ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ ԱԼԹՆԱՅ]].  Երկու կոմիտե, երկու ոճիր ([[Սամվել Մուրադյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................41
*ԱՐՏԱԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ.  Երդմնազանցը ….................................................................53
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Դիմանկարը …...........................................................................66
*ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ. Ասույթներ ….................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սաղմոսներ ..................................................................…10
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] չարչարանաց պոեզիան …................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ը վավերագրերում …..............................47
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և քննադատը ….........................................80
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] հուշագրության արվեստը …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մարսել Պրուստի փիլիսոփայությունը ….............................................................22
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հմայքը հանճարեղ սխալների …..................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ռիթմի հանճարը …..........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Գրապահո՞ց, թե ջրապահոց …...........................................2
ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Եռաբլուրը՝ մահապարտի հաղթական կամար …................10
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Հիշողություն ապագայի մասին …....................................41

ԱՐՁԱԿ

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ.  Փոխակերպություն …...........................................................12
ՀԱՅՆՐԻ  ԲՅՈԼ.  Պատմվածքներ ….......................................................................58

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ.  Լոսանջելեսյան մենախոսություն ….............................8
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Նեղանձնական …...................................................................47
ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Մանրաքանդակներ և քառյակներ …..............................69
ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ. Բանաստեղծություններ …............................................................78

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ. Ու՞ր են համբառնում բանաստեղծների հոգիները …........33
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ.  Էհե՜յ, Էմի՛ն, ողջույն ձեզ ….........................................................81

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.   ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.  Աշնանային լավատեսություն ….......................................48
ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Արա Գեղեցիկ՝ աստվա՞ծ, թե արքա …...............................53
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ.  Ազգային ներոլորտ …...............................................64
ՍՏԵԼԼԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ամիրդովլաթ՝ երկրորդ Պտղոմեոս …...............................70

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ճարտարապետության մասին …...................................44
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քանի կա Կոլիզեումը, կլինի և Հռոմը ......................…73
ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Մեր ուզածն ի՞նչ է …...........................................................5
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մտավորականի պատասխանատվությունը …...............14
ԹԱՄԱՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. □Էլ ի՞նչ եք ուզում□ ….............................................................19
ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ.  Ինչու՞ ձախողվեց □Փայտասար□ օպերացիան …....42
ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ռիթմը մեր կենսադաշտում ….....................................47

ԱՐՁԱԿ

ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ. Սիրող մարդը …........................................................................9
ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ.  Գյուղական հրապուրանքներ …................................................22
ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ. Հրաշալի քաղաք Փարիզը …...............................................37
ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.  Մտածումի ծաղիկներ …....................................................62
ԻԵՆ ՖԼԵՄԻՆԳ.  □Միայն ձեր աչքերի համար□ .................................................…70

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ (Հակոբ Մովսեսի առաջաբանով) .…26
ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ.  Ձյուներ …..................................................................................86

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ.  Ազգային գերադաս արժեքները …..................................28
ՆԱԴԵԺԴԱ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Հիշողություններ 
(Օլգա Սանահյանի առաջաբանով) …..................................................................55
ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ.  Ինտրայի գեղարվեստական մտածողության
առանձնահատկությունները .............................................................................…88

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Տեսանելի պատկերը տիեզերքի …................................33
ՊԱՎԵԼ ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ.  Բառի կառուցվածքը ….....................................................50

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Դուրյան հոր Դուրյան որդին …......................................66
ՎԱ ԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Մարտիրոս Սարյանի մասին ….........................................93


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Աշխատանքի հեղինակությունը ….....................................4
Նամականի …........................................................................................................10
ԱՇՈՏ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ.  Միայն մեկ հարց …..........................................................22
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  □Ազատությունը հիմար լինելու իրավունք է□ ….......24
ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ.  Միայն մեկ հարց …...........................................................26

ԱՐՁԱԿ

ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ.  Պատմվածքներ …..........................................................12
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Դարպասներ …..................................................................33
ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Հայկո-Մայկո …..............................................................64
ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ. Մեյփլ ամուսինները …..................................................................74

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................2
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ.  Փշրանքներ …...................................................................21
ԱՐԹՈՒՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ …...................................31
ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................62
ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ. Բանաստեղծություններ …............................................................72

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Այլոց բարբառին մատնելով հյուսվածքն 
անօրինակ սրտերի …............................................................................................43
ԱՆԴՐԵ ԲՐԵՏՈՆ. Սյուրռեալիզմի մանիֆեստը ….................................................46
ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. □Երբ բոլոր մարդիկ… կեղբայրանան□ ............................…81

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.   ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ….......................16
ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ.  Բաբելոնյան մեղսագործություն …........................................84

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ճարտարապետության մասին …...................................28
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Ակնթարթը գեղեցկության ….........................................58

Խճանկար …..........................................................................................................96


N 8

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Մենք կամ բաց նամակ մտավորականությանը …................4
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեր ազգային հպարտությունը …....................................25
30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................92

ԱՐՁԱԿ

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ.  Վերադարձիր տուն, Սեբնի …....................................................8
ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ.  Ընտանիք …...............................................................................18
ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.  Սատանայի անիվը ...................................................…44

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................2
ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................30
Արցախյան ղողանջներ .....................................................................................…48
ՊԻԵՌ ԴԸ ՌՈՆՍԱՐ. Բանաստեղծություններ …....................................................72

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՋՈՆ ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ.  Վիպասանի հավատը …........................................................40
ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Երեք արձագանք ............................................................…61
ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ.  Հակոբ Կարապենց՝  մարդու և աշխարհի մասին ..........…79

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հաբլի հրաշագործությունները …..................................32
ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ. Պատերազմի խնդիրը և պետությունների վերելքը …........54
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  □…Դրոշմեալ զանուն կռապաշտ թագաւորացն
Հայկազանց□ ….....................................................................................................68

ԱՐՎԵՍՏ

ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նիհիլիզմը հայ երաժշտական 
իրականության մեջ …...........................................................................................74
ԱՆՐԻ ՄԱՏԻՍ. Ջազ …...........................................................................................86



N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Աբսուրդի թատրոնի մասնակիցներս …...............................2
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Տարագրություն հայրենիքում …......................................16
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Փախուստ և վերադարձ …..................................................22
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Օր վեցերորդ …..........................................................29
ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ ՔԻՆԳ.  Նամակ Բիրմինգհեմի բանտից ..............................…56
ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ.  Ժպտերես պահեր ….......................................................65
30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................93

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Մի փրկեք մեր հոգիները …..........................................7
ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ. Պատմվածքներ …................................................................32
ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ. Մարդը, որ կորցրել է հոր գերեզմանը …...........................76

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Սոնետներ գլխարկազարդ աղջկան …....................................14
ԱՐՄԵՆ ԳՈԴԵԼ. Բանաստեղծություններ 
(Ալեքսանդր Թոփչյանի առաջաբանով) …............................................................37
XX դար. ամերիկյան պոեզիա (Վահան Մկրտչյանի առաջաբանով) …...............54
ՍՈՒՐԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
ԱԼԵՆ ԲՈՍՔԵ.  Բանաստեղծություններ (Մարի Ջինջերջյանի առաջաբանով) …90

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Պարույրը հավերժ …..............................................................40
ՖՐԻԴՐԻ  ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ.  Գեղարվեստական ստեղծագործության 
իմաստի մասին …..................................................................................................42
ՌՈՆԱԼԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  □Տագնապի□ տագնապները …........................................61
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ.  Անկարելի սիրո երկու փոքրիկ ողբերգություն ............…82

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Կաքավաբերդի առեղծվածը ......................................…45
ՍԻՐԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ.  Քաղաքական ֆուտուրոլոգիա՝  
ապագայի գիտություն ….......................................................................................68
ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հայերը և հնագույն հիշատակությունները 
արիացիների մասին ..........................................................................................…84



N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նախագահական ընտրությունները և մենք …........................................................2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  Հողը ոսկուց թանկ է …........................................................14
ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Ժողովրդավարության ավելցուկն ու պակասորդը …28
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Վախի հոգեբանությունը …..............................................52
ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Արցախ՝ ճակատային գծում և թիկունքում …................60
Ամերիկյան ժողովրդավարություն …....................................................................83
30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................94

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ.  Վարդերի ոչնչացումը …..................................................9
ՖԼԱՆԵՐԻ Օ’ՔԱՆԸՐ.  Այն ամենը, ինչը հառնում է, պիտի միանա …....................42
ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ. Վերջին ընդհանրությունն էլ վերացավ …..................................65

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐԻՆ ԱՐՄԷՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ..........................................................…6
ԱԳՆԵՍԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................41
ՄԵՐՍԵԼԻՆ ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ. Բանաստեղծություններ …...................................58
ՍՈՆԱ ՎԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................................81

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ.  Ճակատագիր ու ճառագայթ …...........................................5
ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ.  Ճշմարտություն գրականության մասին …........................50
ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հավերժության տանող փշրանքներ .......................…77

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ  ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Մարքսի երրորդ սխալը …............................................18
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.   ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ......................…30
ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.  Վանյան (ուրարտական) մեհենագրության լեզուն .......…38

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Դասական երաժշտության մասին ............................…35
ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ.  Արվեստագետը և հասարակությունը …........................................88


N N 11-12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Հույսը մեռնում է վերջինը …........................................2
Հույների խորհրդարանը դատապարտում է հայոց ցեղասպանությունը …..........6
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Բարեփոխումների տրամաբանությունը …....................36
ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ.  Մենք՝ հայերս ….................................................................54
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Ռեքվիեմ կորսված  ժամանակին  ….................................67
ԱՇՈՏ ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ. Ենիչերիները (Սարգիս Հարությունյանի առաջաբանով) …85
ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ.  Ժողովրդավարական ծառուղիներ ….....................................90

ԱՐՁԱԿ

ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Նահանջ երգով ….......................................................25
ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. CREATION …......................................................................53
ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ.  Քամին ասաց …...................................................................72
ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ.  □37 թվականը□ շարքից ….....................................................81

ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................4
ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …............................................35
ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
ԺԱՍՄԵՆ ՎԻԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................71

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տիտան …........................................................................42
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …........................56

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ.  Կինոյի մասին …............................................................62

1996թ. □Գարունում□ տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8756</id>
      <timestamp>2012-05-27T07:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37657">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1996''' բաժինը:

== 1996 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի եռօրյա նիստի պատմություն ….....................................4
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չորրորդ իշխանությու՞ն ….........................................14
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Դժվար ճակատագրեր …........................................................44
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կնոջ ազատություն և իրավահավասարություն .........…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Ապագա տիրակալի ինքնակենսագրությունից ..........…11
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................38
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Կինը, որ ձի նստեց ու գնաց …............................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................28
*ՄԱՐԻԱ ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահրամ Թաթիկյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................52
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԿՈՆՏԱ. Սարտրի աշխարհամասը …….....................................................16
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Հաճելի անակնկալ …...............................................................…38
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Պետրոս Դուրյան]]ի վերջին օրը …..........................................67
*ՊԱՏՐԻԿ ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ. Գրականությունը այսօր է և ապագա ….......................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ստեղծագործություն և անհատ …..........................................30
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ.  Կիբալիոն …….......................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Նամակներ որդուս Կաքավաբերդից. Ջոկոնդա ........…20
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հյուրախաղեր, որ եղան տոն ու դասեր ….....................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկիրս մարդաթափ եղավ …................................................8
*Նամականի …….......................................................…..........................................22
*ԼԻՆԴԱ ԳԱՄՈՎԱ.  Փողոցի երեխաները …….........................................................31
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Խաղեր մեծահասակների համար …............................47
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Առասպելը և հայոց բնավորությունը …..............................54
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ …….................................................67
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Ուսուցչապետը ……............................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ.  Պատվիրակությունը մեկնում է ….............................17
*ԶԱՎԵՆ ՊԻՊԵՌԵԱՆ. Մրջիւններու վերջալոյսը …................................................59
*[[Մարսել Էմմե|ՄԱՐՍԵԼ ԷՄՄԵ]].  Դատական կատարածուն …......................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Նեկրոմաններ ……..............................................................2
*ՍԵՒԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Սիրոյ աւետարան …..................................................…28
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Նամակ կնոջը  ...…...........................................................88
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ……..........................................................64
*[[Ժյուլ Լաֆորգ|ԺՅՈՒԼ ԼԱՖՈՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ([[Նունե Աբրահամյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էժեն Իոնեսկո|ԷԺԵՆ ԻՈՆԵՍԿՈ]]. «Ամեն ինչ ավարտվում է վախի մեջ» …....................................24
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արշալույս վերջալույսից հետո .....................................…57
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] բնապաշտության գրական ակունքները …....70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ինչպես է աշխատել [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] ….........................................75

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Տերությունների մրցակցությունը Անդրկովկասում և  Իրանը ….........................44
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հիզինգյան տեսությունը և մեր օրերի ազգային խնդիրները ……................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................51
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Հանճարեղ անհեթեթություն ….....................................82
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO ……................................................................90


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Գենոֆոնդ ……..................................................................7
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հարկերը պետական ռեկետի ձև՞ ….....................................21
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գարնանային ջրապտույտներ …......................................26
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ........................…30
*Հայկական ժողովրդական սոցիոլոգիա …...........................................................34
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մի քանի խորհուրդներ նախընտրական պայքարն սկսողներին ……........................................................36
*Նախընտրական պայքարը Ռուսաստանում ….....................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Օր ……........................................................................................2
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Հացը կար, բուրմունքը՝ չկար …...........................................12
*[[Պետրոս Հաճյան|ՊԵՏՐՈՍ ՀԱՃԵԱՆ]]. Հրամմեցէ՛ք, պարոններ ….....................................................69
*[[Գերթրութ Աթերթոն|ԳԵՐԹՐՈՒԹ ԱԹԵՐԹՈՆ]]. Մշուշականչ ……...........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................47
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................57
*Գրական փոստ ……...............................................................................................65
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լիոնել Ռիշար|ԼԻՈՆԵԼ ՌԻՇԱՐ]]. Ընդվզումից մինչև տանջալի համակերպում …........................16
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի «ոգու հիշողությունը» …............................56
*ԱՐՄԱՆՈՒՇ ԿՈԶՄՈՅԱՆ. Նախշաբին և նրա «Թութինամեն» …............................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ ՇԱՐԴԵՆ.  Գործունեության պրոբլեմը .................................…48
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Շումերական դրախտի առեղծվածը …..............................52
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Նշան և նշանայնություն …...................................................58
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. [[Ռիգվեդա]]ն և Հայկական լեռնաշխարհը ….................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կամարների սիմֆոնիա …............................................72
*ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Մոգական նվագարաններ …........................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Մեր աղքատության տրտում նվագները …...............................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Այրող հետքեր ….....................................................................12
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Պատմություն, որ ներկա է …........................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Աշխարհի ամենալավ պատմվածքը …...................................5
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Աշխարհ մը եւ քանի մը տիեզերք …................................25
*[[Ահմեդ Ռեֆիկ Ալթնայ|ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ ԱԼԹՆԱՅ]].  Երկու կոմիտե, երկու ոճիր ([[Սամվել Մուրադյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................41
*ԱՐՏԱԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ.  Երդմնազանցը ….................................................................53
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Դիմանկարը …...........................................................................66
*ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ. Ասույթներ ….................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սաղմոսներ ..................................................................…10
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] չարչարանաց պոեզիան …................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ը վավերագրերում …..............................47
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և քննադատը ….........................................80
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] հուշագրության արվեստը …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մարսել Պրուստի փիլիսոփայությունը ….............................................................22
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հմայքը հանճարեղ սխալների …..................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ռիթմի հանճարը …..........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Գրապահո՞ց, թե ջրապահոց …...........................................2
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Եռաբլուրը՝ մահապարտի հաղթական կամար …................10
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հիշողություն ապագայի մասին …....................................41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Փոխակերպություն …...........................................................12
*[[Հայնրիխ Բյոլ|ՀԱՅՆՐԻԽ ԲՅՈԼ]].  Պատմվածքներ ….......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Լոսանջելեսյան մենախոսություն ….............................8
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Նեղանձնական …...................................................................47
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Մանրաքանդակներ և քառյակներ …..............................69
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ու՞ր են համբառնում բանաստեղծների հոգիները …........33
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Էհե՜յ, Էմի՛ն, ողջույն ձեզ ….........................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Աշնանային լավատեսություն ….......................................48
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. [[Արա Գեղեցիկ]]՝ աստվա՞ծ, թե արքա …...............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Ազգային ներոլորտ …...............................................64
*ՍՏԵԼԼԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ամիրդովլաթ՝ երկրորդ Պտղոմեոս …...............................70

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ճարտարապետության մասին …...................................44
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քանի կա Կոլիզեումը, կլինի և Հռոմը ......................…73
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մեր ուզածն ի՞նչ է …...........................................................5
*[[ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մտավորականի պատասխանատվությունը …...............14
*ԹԱՄԱՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. «Էլ ի՞նչ եք ուզում» ….............................................................19
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ ձախողվեց «Փայտասար» օպերացիան …....42
*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ռիթմը մեր կենսադաշտում ….....................................47

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Սիրող մարդը …........................................................................9
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Գյուղական հրապուրանքներ …................................................22
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հրաշալի քաղաք Փարիզը …...............................................37
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Մտածումի ծաղիկներ …....................................................62
*[[Իեն Ֆլեմինգ|ԻԵՆ ՖԼԵՄԻՆԳ]]. «Միայն ձեր աչքերի համար» .................................................…70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) .…26
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյուներ …..................................................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Ազգային գերադաս արժեքները …..................................28
*ՆԱԴԵԺԴԱ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Հիշողություններ ([[Օլգա Սանահյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................55
*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. [[Ինտրա]]յի գեղարվեստական մտածողության առանձնահատկությունները .............................................................................…88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տեսանելի պատկերը տիեզերքի …................................33
*ՊԱՎԵԼ ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ. [[Բառ]]ի կառուցվածքը ….....................................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դուրյան հոր Դուրյան որդին …......................................66
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մարտիրոս Սարյանի մասին ….........................................93


=== N 7 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Աշխատանքի հեղինակությունը ….....................................4
*Նամականի …........................................................................................................10
*ԱՇՈՏ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …..........................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Ազատությունը հիմար լինելու իրավունք է» ….......24
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..........................................................12
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Դարպասներ …..................................................................33
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հայկո-Մայկո …..............................................................64
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Մեյփլ ամուսինները …..................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Փշրանքներ …...................................................................21
*ԱՐԹՈՒՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ …...................................31
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................62
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Այլոց բարբառին մատնելով հյուսվածքն անօրինակ սրտերի …............................................................................................43
*[[Անդրե Բրետոն|ԱՆԴՐԵ ԲՐԵՏՈՆ]]. [[Սյուրռեալիզմ]]ի մանիֆեստը ….................................................46
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Երբ բոլոր մարդիկ… կեղբայրանան»............................…81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ….......................16
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Բաբելոնյան մեղսագործություն …........................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ճարտարապետության մասին …...................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ակնթարթը գեղեցկության ….........................................58

*Խճանկար …..........................................................................................................96


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մենք կամ բաց նամակ մտավորականությանը …................4
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեր ազգային հպարտությունը …....................................25
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Վերադարձիր տուն, Սեբնի …....................................................8
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]].  Ընտանիք …...............................................................................18
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Սատանայի անիվը ...................................................…44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Վահան Անդրեասյան|ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................30
*Արցախյան ղողանջներ .....................................................................................…48
*[[Պիեռ դը Ռոնսար|ՊԻԵՌ ԴԸ ՌՈՆՍԱՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ջոն Գալսուորսի|ՋՈՆ ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ]]. Վիպասանի հավատը …........................................................40
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Երեք արձագանք ............................................................…61
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. [[Հակոբ Կարապենց]]՝ մարդու և աշխարհի մասին ..........…79

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հաբլի հրաշագործությունները …..................................32
*[[Դենի դը Ռուժմոն|ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ]]. Պատերազմի խնդիրը և պետությունների վերելքը …........54
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. «…Դրոշմեալ զանուն կռապաշտ թագաւորացն Հայկազանց» ….....................................................................................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նիհիլիզմը հայ երաժշտական իրականության մեջ …...........................................................................................74
*ԱՆՐԻ ՄԱՏԻՍ. Ջազ …...........................................................................................86


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Աբսուրդի թատրոնի մասնակիցներս …...............................2
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Տարագրություն հայրենիքում …......................................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փախուստ և վերադարձ …..................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Օր վեցերորդ …..........................................................29
*ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ ՔԻՆԳ. Նամակ Բիրմինգհեմի բանտից ..............................…56
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ժպտերես պահեր ….......................................................65
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մի փրկեք մեր հոգիները …..........................................7
*[[Էդուարդ Ավագյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................32
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Մարդը, որ կորցրել է հոր գերեզմանը …...........................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Սոնետներ գլխարկազարդ աղջկան …....................................14
*[[Արմեն Գոդել|ԱՐՄԵՆ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................37
*XX դար. ամերիկյան պոեզիա ([[Վահան Մկրտչյան]]ի առաջաբանով) …...............54
*ՍՈՒՐԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*[[Ալեն Բոսքե|ԱԼԵՆ ԲՈՍՔԵ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարի Ջինջերջյան]]ի առաջաբանով) …90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Պարույրը հավերժ …..............................................................40
*[[Ֆրիդրիծ Դյուրենմաթ|ՖՐԻԴՐԻԽ ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ]]. Գեղարվեստական ստեղծագործության իմաստի մասին …..................................................................................................42
*ՌՈՆԱԼԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. «Տագնապի» տագնապները …........................................61
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անկարելի սիրո երկու փոքրիկ ողբերգություն ............…82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կաքավաբերդի առեղծվածը ......................................…45
*ՍԻՐԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Քաղաքական ֆուտուրոլոգիա՝  ապագայի գիտություն ….......................................................................................68
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հայերը և հնագույն հիշատակությունները արիացիների մասին ..........................................................................................…84


=== N 10 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Նախագահական ընտրությունները և մենք …........................................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հողը ոսկուց թանկ է …........................................................14
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Ժողովրդավարության ավելցուկն ու պակասորդը …28
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Վախի հոգեբանությունը …..............................................52
*ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Արցախ՝ ճակատային գծում և թիկունքում …................60
*Ամերիկյան ժողովրդավարություն …....................................................................83
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Վարդերի ոչնչացումը …..................................................9
*ՖԼԱՆԵՐԻ Օ’ՔԱՆԸՐ.  Այն ամենը, ինչը հառնում է, պիտի միանա …....................42
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Վերջին ընդհանրությունն էլ վերացավ …..................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԻՆ ԱՐՄԷՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ..........................................................…6
*ԱԳՆԵՍԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................41
*[[Դեբորդ-ՎալմորՄերսելին|ՄԵՐՍԵԼԻՆ ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …...................................58
*[[Սոնա Վան|ՍՈՆԱ ՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Ճակատագիր ու ճառագայթ …...........................................5
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Ճշմարտություն գրականության մասին …........................50
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հավերժության տանող փշրանքներ .......................…77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարքսի երրորդ սխալը …............................................18
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ......................…30
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Վանյան (ուրարտական) մեհենագրության լեզուն .......…38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Դասական երաժշտության մասին ............................…35
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Արվեստագետը և հասարակությունը …........................................88


=== N N 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հույսը մեռնում է վերջինը …........................................2
*Հույների խորհրդարանը դատապարտում է հայոց ցեղասպանությունը …..........6
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բարեփոխումների տրամաբանությունը …....................36
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Մենք՝ հայերս ….................................................................54
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ կորսված  ժամանակին  ….................................67
*ԱՇՈՏ ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ. Ենիչերիները (Սարգիս Հարությունյանի առաջաբանով) …85
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Ժողովրդավարական ծառուղիներ ….....................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Նահանջ երգով ….......................................................25
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. CREATION …......................................................................53
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Քամին ասաց …...................................................................72
*[[Կլարա Թերզյան|ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. «37 թվականը» շարքից ….....................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................35
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55
*ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
*ԺԱՍՄԵՆ ՎԻԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տիտան …........................................................................42
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …........................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Կինոյի մասին …............................................................62

*1996թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8757</id>
      <timestamp>2012-05-27T07:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 7 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37655">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1996''' բաժինը:

== 1996 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի եռօրյա նիստի պատմություն ….....................................4
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չորրորդ իշխանությու՞ն ….........................................14
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Դժվար ճակատագրեր …........................................................44
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կնոջ ազատություն և իրավահավասարություն .........…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Ապագա տիրակալի ինքնակենսագրությունից ..........…11
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................38
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Կինը, որ ձի նստեց ու գնաց …............................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................28
*ՄԱՐԻԱ ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահրամ Թաթիկյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................52
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԿՈՆՏԱ. Սարտրի աշխարհամասը …….....................................................16
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Հաճելի անակնկալ …...............................................................…38
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Պետրոս Դուրյան]]ի վերջին օրը …..........................................67
*ՊԱՏՐԻԿ ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ. Գրականությունը այսօր է և ապագա ….......................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ստեղծագործություն և անհատ …..........................................30
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ.  Կիբալիոն …….......................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Նամակներ որդուս Կաքավաբերդից. Ջոկոնդա ........…20
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հյուրախաղեր, որ եղան տոն ու դասեր ….....................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկիրս մարդաթափ եղավ …................................................8
*Նամականի …….......................................................…..........................................22
*ԼԻՆԴԱ ԳԱՄՈՎԱ.  Փողոցի երեխաները …….........................................................31
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Խաղեր մեծահասակների համար …............................47
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Առասպելը և հայոց բնավորությունը …..............................54
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ …….................................................67
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Ուսուցչապետը ……............................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ.  Պատվիրակությունը մեկնում է ….............................17
*ԶԱՎԵՆ ՊԻՊԵՌԵԱՆ. Մրջիւններու վերջալոյսը …................................................59
*[[Մարսել Էմմե|ՄԱՐՍԵԼ ԷՄՄԵ]].  Դատական կատարածուն …......................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Նեկրոմաններ ……..............................................................2
*ՍԵՒԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Սիրոյ աւետարան …..................................................…28
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Նամակ կնոջը  ...…...........................................................88
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ……..........................................................64
*[[Ժյուլ Լաֆորգ|ԺՅՈՒԼ ԼԱՖՈՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ([[Նունե Աբրահամյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էժեն Իոնեսկո|ԷԺԵՆ ԻՈՆԵՍԿՈ]]. «Ամեն ինչ ավարտվում է վախի մեջ» …....................................24
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արշալույս վերջալույսից հետո .....................................…57
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] բնապաշտության գրական ակունքները …....70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ինչպես է աշխատել [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] ….........................................75

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Տերությունների մրցակցությունը Անդրկովկասում և  Իրանը ….........................44
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հիզինգյան տեսությունը և մեր օրերի ազգային խնդիրները ……................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................51
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Հանճարեղ անհեթեթություն ….....................................82
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO ……................................................................90


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Գենոֆոնդ ……..................................................................7
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հարկերը պետական ռեկետի ձև՞ ….....................................21
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գարնանային ջրապտույտներ …......................................26
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ........................…30
*Հայկական ժողովրդական սոցիոլոգիա …...........................................................34
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մի քանի խորհուրդներ նախընտրական պայքարն սկսողներին ……........................................................36
*Նախընտրական պայքարը Ռուսաստանում ….....................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Օր ……........................................................................................2
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Հացը կար, բուրմունքը՝ չկար …...........................................12
*[[Պետրոս Հաճյան|ՊԵՏՐՈՍ ՀԱՃԵԱՆ]]. Հրամմեցէ՛ք, պարոններ ….....................................................69
*[[Գերթրութ Աթերթոն|ԳԵՐԹՐՈՒԹ ԱԹԵՐԹՈՆ]]. Մշուշականչ ……...........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................47
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................57
*Գրական փոստ ……...............................................................................................65
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լիոնել Ռիշար|ԼԻՈՆԵԼ ՌԻՇԱՐ]]. Ընդվզումից մինչև տանջալի համակերպում …........................16
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի «ոգու հիշողությունը» …............................56
*ԱՐՄԱՆՈՒՇ ԿՈԶՄՈՅԱՆ. Նախշաբին և նրա «Թութինամեն» …............................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ ՇԱՐԴԵՆ.  Գործունեության պրոբլեմը .................................…48
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Շումերական դրախտի առեղծվածը …..............................52
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Նշան և նշանայնություն …...................................................58
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. [[Ռիգվեդա]]ն և Հայկական լեռնաշխարհը ….................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կամարների սիմֆոնիա …............................................72
*ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Մոգական նվագարաններ …........................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Մեր աղքատության տրտում նվագները …...............................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Այրող հետքեր ….....................................................................12
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Պատմություն, որ ներկա է …........................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Աշխարհի ամենալավ պատմվածքը …...................................5
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Աշխարհ մը եւ քանի մը տիեզերք …................................25
*[[Ահմեդ Ռեֆիկ Ալթնայ|ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ ԱԼԹՆԱՅ]].  Երկու կոմիտե, երկու ոճիր ([[Սամվել Մուրադյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................41
*ԱՐՏԱԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ.  Երդմնազանցը ….................................................................53
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Դիմանկարը …...........................................................................66
*ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ. Ասույթներ ….................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սաղմոսներ ..................................................................…10
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] չարչարանաց պոեզիան …................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ը վավերագրերում …..............................47
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և քննադատը ….........................................80
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] հուշագրության արվեստը …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մարսել Պրուստի փիլիսոփայությունը ….............................................................22
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հմայքը հանճարեղ սխալների …..................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ռիթմի հանճարը …..........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Գրապահո՞ց, թե ջրապահոց …...........................................2
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Եռաբլուրը՝ մահապարտի հաղթական կամար …................10
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հիշողություն ապագայի մասին …....................................41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Փոխակերպություն …...........................................................12
*[[Հայնրիխ Բյոլ|ՀԱՅՆՐԻԽ ԲՅՈԼ]].  Պատմվածքներ ….......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Լոսանջելեսյան մենախոսություն ….............................8
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Նեղանձնական …...................................................................47
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Մանրաքանդակներ և քառյակներ …..............................69
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ու՞ր են համբառնում բանաստեղծների հոգիները …........33
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Էհե՜յ, Էմի՛ն, ողջույն ձեզ ….........................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Աշնանային լավատեսություն ….......................................48
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. [[Արա Գեղեցիկ]]՝ աստվա՞ծ, թե արքա …...............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Ազգային ներոլորտ …...............................................64
*ՍՏԵԼԼԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ամիրդովլաթ՝ երկրորդ Պտղոմեոս …...............................70

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ճարտարապետության մասին …...................................44
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քանի կա Կոլիզեումը, կլինի և Հռոմը ......................…73
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մեր ուզածն ի՞նչ է …...........................................................5
*[[ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մտավորականի պատասխանատվությունը …...............14
*ԹԱՄԱՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. «Էլ ի՞նչ եք ուզում» ….............................................................19
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ ձախողվեց «Փայտասար» օպերացիան …....42
*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ռիթմը մեր կենսադաշտում ….....................................47

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Սիրող մարդը …........................................................................9
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Գյուղական հրապուրանքներ …................................................22
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հրաշալի քաղաք Փարիզը …...............................................37
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Մտածումի ծաղիկներ …....................................................62
*[[Իեն Ֆլեմինգ|ԻԵՆ ՖԼԵՄԻՆԳ]]. «Միայն ձեր աչքերի համար» .................................................…70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) .…26
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյուներ …..................................................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Ազգային գերադաս արժեքները …..................................28
*ՆԱԴԵԺԴԱ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Հիշողություններ ([[Օլգա Սանահյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................55
*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. [[Ինտրա]]յի գեղարվեստական մտածողության առանձնահատկությունները .............................................................................…88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տեսանելի պատկերը տիեզերքի …................................33
*ՊԱՎԵԼ ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ. [[Բառ]]ի կառուցվածքը ….....................................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դուրյան հոր Դուրյան որդին …......................................66
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մարտիրոս Սարյանի մասին ….........................................93


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Աշխատանքի հեղինակությունը ….....................................4
*Նամականի …........................................................................................................10
*ԱՇՈՏ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …..........................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Ազատությունը հիմար լինելու իրավունք է» ….......24
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..........................................................12
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Դարպասներ …..................................................................33
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հայկո-Մայկո …..............................................................64
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Մեյփլ ամուսինները …..................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Փշրանքներ …...................................................................21
*ԱՐԹՈՒՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ …...................................31
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................62
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Այլոց բարբառին մատնելով հյուսվածքն անօրինակ սրտերի …............................................................................................43
*[[Անդրե Բրետոն|ԱՆԴՐԵ ԲՐԵՏՈՆ]]. [[Սյուրռեալիզմ]]ի մանիֆեստը ….................................................46
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Երբ բոլոր մարդիկ… կեղբայրանան»............................…81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ….......................16
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Բաբելոնյան մեղսագործություն …........................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ճարտարապետության մասին …...................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ակնթարթը գեղեցկության ….........................................58

*Խճանկար …..........................................................................................................96

=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մենք կամ բաց նամակ մտավորականությանը …................4
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեր ազգային հպարտությունը …....................................25
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Վերադարձիր տուն, Սեբնի …....................................................8
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]].  Ընտանիք …...............................................................................18
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Սատանայի անիվը ...................................................…44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Վահան Անդրեասյան|ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................30
*Արցախյան ղողանջներ .....................................................................................…48
*[[Պիեռ դը Ռոնսար|ՊԻԵՌ ԴԸ ՌՈՆՍԱՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ջոն Գալսուորսի|ՋՈՆ ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ]]. Վիպասանի հավատը …........................................................40
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Երեք արձագանք ............................................................…61
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. [[Հակոբ Կարապենց]]՝ մարդու և աշխարհի մասին ..........…79

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հաբլի հրաշագործությունները …..................................32
*[[Դենի դը Ռուժմոն|ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ]]. Պատերազմի խնդիրը և պետությունների վերելքը …........54
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. «…Դրոշմեալ զանուն կռապաշտ թագաւորացն Հայկազանց» ….....................................................................................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նիհիլիզմը հայ երաժշտական իրականության մեջ …...........................................................................................74
*ԱՆՐԻ ՄԱՏԻՍ. Ջազ …...........................................................................................86


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Աբսուրդի թատրոնի մասնակիցներս …...............................2
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Տարագրություն հայրենիքում …......................................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փախուստ և վերադարձ …..................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Օր վեցերորդ …..........................................................29
*ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ ՔԻՆԳ. Նամակ Բիրմինգհեմի բանտից ..............................…56
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ժպտերես պահեր ….......................................................65
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մի փրկեք մեր հոգիները …..........................................7
*[[Էդուարդ Ավագյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................32
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Մարդը, որ կորցրել է հոր գերեզմանը …...........................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Սոնետներ գլխարկազարդ աղջկան …....................................14
*[[Արմեն Գոդել|ԱՐՄԵՆ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................37
*XX դար. ամերիկյան պոեզիա ([[Վահան Մկրտչյան]]ի առաջաբանով) …...............54
*ՍՈՒՐԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*[[Ալեն Բոսքե|ԱԼԵՆ ԲՈՍՔԵ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարի Ջինջերջյան]]ի առաջաբանով) …90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Պարույրը հավերժ …..............................................................40
*[[Ֆրիդրիծ Դյուրենմաթ|ՖՐԻԴՐԻԽ ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ]]. Գեղարվեստական ստեղծագործության իմաստի մասին …..................................................................................................42
*ՌՈՆԱԼԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. «Տագնապի» տագնապները …........................................61
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անկարելի սիրո երկու փոքրիկ ողբերգություն ............…82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կաքավաբերդի առեղծվածը ......................................…45
*ՍԻՐԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Քաղաքական ֆուտուրոլոգիա՝  ապագայի գիտություն ….......................................................................................68
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հայերը և հնագույն հիշատակությունները արիացիների մասին ..........................................................................................…84


=== N 10 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Նախագահական ընտրությունները և մենք …........................................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հողը ոսկուց թանկ է …........................................................14
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Ժողովրդավարության ավելցուկն ու պակասորդը …28
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Վախի հոգեբանությունը …..............................................52
*ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Արցախ՝ ճակատային գծում և թիկունքում …................60
*Ամերիկյան ժողովրդավարություն …....................................................................83
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Վարդերի ոչնչացումը …..................................................9
*ՖԼԱՆԵՐԻ Օ’ՔԱՆԸՐ.  Այն ամենը, ինչը հառնում է, պիտի միանա …....................42
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Վերջին ընդհանրությունն էլ վերացավ …..................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԻՆ ԱՐՄԷՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ..........................................................…6
*ԱԳՆԵՍԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................41
*[[Դեբորդ-ՎալմորՄերսելին|ՄԵՐՍԵԼԻՆ ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …...................................58
*[[Սոնա Վան|ՍՈՆԱ ՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Ճակատագիր ու ճառագայթ …...........................................5
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Ճշմարտություն գրականության մասին …........................50
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հավերժության տանող փշրանքներ .......................…77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարքսի երրորդ սխալը …............................................18
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ......................…30
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Վանյան (ուրարտական) մեհենագրության լեզուն .......…38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Դասական երաժշտության մասին ............................…35
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Արվեստագետը և հասարակությունը …........................................88


=== N N 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հույսը մեռնում է վերջինը …........................................2
*Հույների խորհրդարանը դատապարտում է հայոց ցեղասպանությունը …..........6
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բարեփոխումների տրամաբանությունը …....................36
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Մենք՝ հայերս ….................................................................54
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ կորսված  ժամանակին  ….................................67
*ԱՇՈՏ ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ. Ենիչերիները (Սարգիս Հարությունյանի առաջաբանով) …85
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Ժողովրդավարական ծառուղիներ ….....................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Նահանջ երգով ….......................................................25
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. CREATION …......................................................................53
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Քամին ասաց …...................................................................72
*[[Կլարա Թերզյան|ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. «37 թվականը» շարքից ….....................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................35
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55
*ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
*ԺԱՍՄԵՆ ՎԻԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տիտան …........................................................................42
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …........................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Կինոյի մասին …............................................................62

*1996թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8758</id>
      <timestamp>2012-05-27T07:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 10 = */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37653">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1996''' բաժինը:

== 1996 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մի եռօրյա նիստի պատմություն ….....................................4
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Չորրորդ իշխանությու՞ն ….........................................14
*Նամականի …........................................................................................................26
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Դժվար ճակատագրեր …........................................................44
*ԱՐՈՒՍՅԱԿ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Կնոջ ազատություն և իրավահավասարություն .........…84

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Ապագա տիրակալի ինքնակենսագրությունից ..........…11
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................38
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Կինը, որ ձի նստեց ու գնաց …............................................54

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................2
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................28
*ՄԱՐԻԱ ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Վահրամ Թաթիկյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................52
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հենրիկ Բախչինյան]]ի առաջաբանով) …81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԵԼ ԿՈՆՏԱ. Սարտրի աշխարհամասը …….....................................................16
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Հաճելի անակնկալ …...............................................................…38
*[[Աբգար Ափինյան|ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆ]]. [[Պետրոս Դուրյան]]ի վերջին օրը …..........................................67
*ՊԱՏՐԻԿ ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ. Գրականությունը այսօր է և ապագա ….......................78

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Ստեղծագործություն և անհատ …..........................................30
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ.  Կիբալիոն …….......................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Նամակներ որդուս Կաքավաբերդից. Ջոկոնդա ........…20
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  Հյուրախաղեր, որ եղան տոն ու դասեր ….....................72
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Երկիրս մարդաթափ եղավ …................................................8
*Նամականի …….......................................................…..........................................22
*ԼԻՆԴԱ ԳԱՄՈՎԱ.  Փողոցի երեխաները …….........................................................31
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Խաղեր մեծահասակների համար …............................47
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.  Առասպելը և հայոց բնավորությունը …..............................54
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ …….................................................67
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Ուսուցչապետը ……............................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԱՐԱՏ ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ.  Պատվիրակությունը մեկնում է ….............................17
*ԶԱՎԵՆ ՊԻՊԵՌԵԱՆ. Մրջիւններու վերջալոյսը …................................................59
*[[Մարսել Էմմե|ՄԱՐՍԵԼ ԷՄՄԵ]].  Դատական կատարածուն …......................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Նեկրոմաններ ……..............................................................2
*ՍԵՒԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Սիրոյ աւետարան …..................................................…28
*ՎԱՀԱԳՆ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ. Նամակ կնոջը  ...…...........................................................88
*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ……..........................................................64
*[[Ժյուլ Լաֆորգ|ԺՅՈՒԼ ԼԱՖՈՐԳ]]. Բանաստեղծություններ ([[Նունե Աբրահամյան]]ի առաջաբանով) ……..........................................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Էժեն Իոնեսկո|ԷԺԵՆ ԻՈՆԵՍԿՈ]]. «Ամեն ինչ ավարտվում է վախի մեջ» …....................................24
*[[Սուրեն Դանիելյան|ՍՈՒՐԵՆ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ]]. Արշալույս վերջալույսից հետո .....................................…57
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] բնապաշտության գրական ակունքները …....70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ինչպես է աշխատել [[Վահան Տերյան|Տերյանը]] ….........................................75

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Տերությունների մրցակցությունը Անդրկովկասում և  Իրանը ….........................44
*[[Էդուարդ Աթայան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ]]. Հիզինգյան տեսությունը և մեր օրերի ազգային խնդիրները ……................................................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................51
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Հանճարեղ անհեթեթություն ….....................................82
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO ……................................................................90


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ֆենիքս Սարդարյան|ՖԵՆԻՔՍ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ]]. Գենոֆոնդ ……..................................................................7
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Հարկերը պետական ռեկետի ձև՞ ….....................................21
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Գարնանային ջրապտույտներ …......................................26
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ.  ոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ........................…30
*Հայկական ժողովրդական սոցիոլոգիա …...........................................................34
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Մի քանի խորհուրդներ նախընտրական պայքարն սկսողներին ……........................................................36
*Նախընտրական պայքարը Ռուսաստանում ….....................................................38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Օր ……........................................................................................2
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Հացը կար, բուրմունքը՝ չկար …...........................................12
*[[Պետրոս Հաճյան|ՊԵՏՐՈՍ ՀԱՃԵԱՆ]]. Հրամմեցէ՛ք, պարոններ ….....................................................69
*[[Գերթրութ Աթերթոն|ԳԵՐԹՐՈՒԹ ԱԹԵՐԹՈՆ]]. Մշուշականչ ……...........................................................83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................4
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................24
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................47
*[[Միսաք Հովենց|ՄԻՍԱՔ ՀՈՎԵՆՑ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................57
*Գրական փոստ ……...............................................................................................65
*[[Ռոբերտ Դեսնոս|ՌՈԲԵՐՏ ԴԵՍՆՈՍ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................80

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լիոնել Ռիշար|ԼԻՈՆԵԼ ՌԻՇԱՐ]]. Ընդվզումից մինչև տանջալի համակերպում …........................16
*[[Շավիղ Գրիգորյան|ՇԱՎԻՂ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծի «ոգու հիշողությունը» …............................56
*ԱՐՄԱՆՈՒՇ ԿՈԶՄՈՅԱՆ. Նախշաբին և նրա «Թութինամեն» …............................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ ՇԱՐԴԵՆ.  Գործունեության պրոբլեմը .................................…48
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Շումերական դրախտի առեղծվածը …..............................52
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Նշան և նշանայնություն …...................................................58
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. [[Ռիգվեդա]]ն և Հայկական լեռնաշխարհը ….................91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Գեղանկարչության մասին …........................................42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կամարների սիմֆոնիա …............................................72
*ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Մոգական նվագարաններ …........................................94


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱՅԿ ԼԵՎՈՆՅԱՆ. Մեր աղքատության տրտում նվագները …...............................2
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Այրող հետքեր ….....................................................................12
*[[Բագրատ Ուլուբաբյան|ԲԱԳՐԱՏ ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ]]. Պատմություն, որ ներկա է …........................................15

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Աշխարհի ամենալավ պատմվածքը …...................................5
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Աշխարհ մը եւ քանի մը տիեզերք …................................25
*[[Ահմեդ Ռեֆիկ Ալթնայ|ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ ԱԼԹՆԱՅ]].  Երկու կոմիտե, երկու ոճիր ([[Սամվել Մուրադյան]]ի առաջաբանով) …..............................................................41
*ԱՐՏԱԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ.  Երդմնազանցը ….................................................................53
*[[Անրի Թրուայա|ԱՆՐԻ ԹՐՈՒԱՅԱ]]. Դիմանկարը …...........................................................................66
*ԴԵՐԵՆԻԿ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ. Ասույթներ ….................................................................87

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սաղմոսներ ..................................................................…10
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................38
*[[Ժյուլ Սյուպերվիել|ԺՅՈՒԼ ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................63

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Վազգեն Շուշանյան|Վ. Շուշանյանի]] չարչարանաց պոեզիան …................35
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. [[Նաիրի Զարյան]]ը վավերագրերում …..............................47
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և քննադատը ….........................................80
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]] հուշագրության արվեստը …......................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Մարսել Պրուստի փիլիսոփայությունը ….............................................................22
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հմայքը հանճարեղ սխալների …..................................73

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ռիթմի հանճարը …..........................................................60
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Գրապահո՞ց, թե ջրապահոց …...........................................2
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Եռաբլուրը՝ մահապարտի հաղթական կամար …................10
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հիշողություն ապագայի մասին …....................................41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Փոխակերպություն …...........................................................12
*[[Հայնրիխ Բյոլ|ՀԱՅՆՐԻԽ ԲՅՈԼ]].  Պատմվածքներ ….......................................................................58

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Լոսանջելեսյան մենախոսություն ….............................8
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Նեղանձնական …...................................................................47
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Մանրաքանդակներ և քառյակներ …..............................69
*[[Լուի Արագոն|ԼՈՒԻ ԱՐԱԳՈՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Ու՞ր են համբառնում բանաստեղծների հոգիները …........33
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Էհե՜յ, Էմի՛ն, ողջույն ձեզ ….........................................................81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …......................36
*ԱՇՈՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Աշնանային լավատեսություն ….......................................48
*ԱՆՆԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. [[Արա Գեղեցիկ]]՝ աստվա՞ծ, թե արքա …...............................53
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ. Ազգային ներոլորտ …...............................................64
*ՍՏԵԼԼԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ամիրդովլաթ՝ երկրորդ Պտղոմեոս …...............................70

====ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ճարտարապետության մասին …...................................44
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Քանի կա Կոլիզեումը, կլինի և Հռոմը ......................…73
*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ. EX – VOTO …....................................................................90


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մեր ուզածն ի՞նչ է …...........................................................5
*[[ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Մտավորականի պատասխանատվությունը …...............14
*ԹԱՄԱՐ ԲԱԲԱՅԱՆ. «Էլ ի՞նչ եք ուզում» ….............................................................19
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ. Ինչու՞ ձախողվեց «Փայտասար» օպերացիան …....42
*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ռիթմը մեր կենսադաշտում ….....................................47

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Սիրող մարդը …........................................................................9
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Գյուղական հրապուրանքներ …................................................22
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Հրաշալի քաղաք Փարիզը …...............................................37
*ՍՈՒՐԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Մտածումի ծաղիկներ …....................................................62
*[[Իեն Ֆլեմինգ|ԻԵՆ ՖԼԵՄԻՆԳ]]. «Միայն ձեր աչքերի համար» .................................................…70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հակոբ Մովսես]]ի առաջաբանով) .…26
*[[Սեն-Ժոն Պերս|ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ]]. Ձյուներ …..................................................................................86

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Ազգային գերադաս արժեքները …..................................28
*ՆԱԴԵԺԴԱ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ. Հիշողություններ ([[Օլգա Սանահյան]]ի առաջաբանով) …..................................................................55
*[[Պետրոս Դեմիրճյան|ՊԵՏՐՈՍ ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ]]. [[Ինտրա]]յի գեղարվեստական մտածողության առանձնահատկությունները .............................................................................…88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տեսանելի պատկերը տիեզերքի …................................33
*ՊԱՎԵԼ ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ. [[Բառ]]ի կառուցվածքը ….....................................................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դուրյան հոր Դուրյան որդին …......................................66
*[[Վախթանգ Անանյան|ՎԱԽԹԱՆԳ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Մարտիրոս Սարյանի մասին ….........................................93


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Աշխատանքի հեղինակությունը ….....................................4
*Նամականի …........................................................................................................10
*ԱՇՈՏ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …..........................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Ազատությունը հիմար լինելու իրավունք է» ….......24
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Միայն մեկ հարց …...........................................................26

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ …..........................................................12
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Դարպասներ …..................................................................33
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Հայկո-Մայկո …..............................................................64
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Մեյփլ ամուսինները …..................................................................74

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Փշրանքներ …...................................................................21
*ԱՐԹՈՒՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Արձակ բանաստեղծություններ …...................................31
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................62
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …............................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Այլոց բարբառին մատնելով հյուսվածքն անօրինակ սրտերի …............................................................................................43
*[[Անդրե Բրետոն|ԱՆԴՐԵ ԲՐԵՏՈՆ]]. [[Սյուրռեալիզմ]]ի մանիֆեստը ….................................................46
*ՍԵԴԱ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. «Երբ բոլոր մարդիկ… կեղբայրանան»............................…81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ….......................16
*ՌԱՖԻԿ ԲԱՐՈՅԱՆ. Բաբելոնյան մեղսագործություն …........................................84

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ճարտարապետության մասին …...................................28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ակնթարթը գեղեցկության ….........................................58

*Խճանկար …..........................................................................................................96

=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մենք կամ բաց նամակ մտավորականությանը …................4
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մեր ազգային հպարտությունը …....................................25
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................92

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Վերադարձիր տուն, Սեբնի …....................................................8
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]].  Ընտանիք …...............................................................................18
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Սատանայի անիվը ...................................................…44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Վահան Անդրեասյան|ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................30
*Արցախյան ղողանջներ .....................................................................................…48
*[[Պիեռ դը Ռոնսար|ՊԻԵՌ ԴԸ ՌՈՆՍԱՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ջոն Գալսուորսի|ՋՈՆ ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ]]. Վիպասանի հավատը …........................................................40
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Երեք արձագանք ............................................................…61
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. [[Հակոբ Կարապենց]]՝ մարդու և աշխարհի մասին ..........…79

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հաբլի հրաշագործությունները …..................................32
*[[Դենի դը Ռուժմոն|ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ]]. Պատերազմի խնդիրը և պետությունների վերելքը …........54
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. «…Դրոշմեալ զանուն կռապաշտ թագաւորացն Հայկազանց» ….....................................................................................................68

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Նիհիլիզմը հայ երաժշտական իրականության մեջ …...........................................................................................74
*ԱՆՐԻ ՄԱՏԻՍ. Ջազ …...........................................................................................86


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Աբսուրդի թատրոնի մասնակիցներս …...............................2
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Տարագրություն հայրենիքում …......................................16
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փախուստ և վերադարձ …..................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Օր վեցերորդ …..........................................................29
*ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ ՔԻՆԳ. Նամակ Բիրմինգհեմի բանտից ..............................…56
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ժպտերես պահեր ….......................................................65
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մի փրկեք մեր հոգիները …..........................................7
*[[Էդուարդ Ավագյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................32
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Մարդը, որ կորցրել է հոր գերեզմանը …...........................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Սոնետներ գլխարկազարդ աղջկան …....................................14
*[[Արմեն Գոդել|ԱՐՄԵՆ ԳՈԴԵԼ]]. Բանաստեղծություններ ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................37
*XX դար. ամերիկյան պոեզիա ([[Վահան Մկրտչյան]]ի առաջաբանով) …...............54
*ՍՈՒՐԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................74
*[[Ալեն Բոսքե|ԱԼԵՆ ԲՈՍՔԵ]]. Բանաստեղծություններ ([[Մարի Ջինջերջյան]]ի առաջաբանով) …90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԻԼՎԱ ՓՈԹԵՅԱՆ. Պարույրը հավերժ …..............................................................40
*[[Ֆրիդրիծ Դյուրենմաթ|ՖՐԻԴՐԻԽ ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ]]. Գեղարվեստական ստեղծագործության իմաստի մասին …..................................................................................................42
*ՌՈՆԱԼԴ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. «Տագնապի» տագնապները …........................................61
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Անկարելի սիրո երկու փոքրիկ ողբերգություն ............…82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կաքավաբերդի առեղծվածը ......................................…45
*ՍԻՐԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Քաղաքական ֆուտուրոլոգիա՝  ապագայի գիտություն ….......................................................................................68
*ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Հայերը և հնագույն հիշատակությունները արիացիների մասին ..........................................................................................…84


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Նախագահական ընտրությունները և մենք …........................................................2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հողը ոսկուց թանկ է …........................................................14
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Ժողովրդավարության ավելցուկն ու պակասորդը …28
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Վախի հոգեբանությունը …..............................................52
*ՆՈՐԱՅՐ ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ. Արցախ՝ ճակատային գծում և թիկունքում …................60
*Ամերիկյան ժողովրդավարություն …....................................................................83
*30 տարի և… մի կյանք …......................................................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Վարդերի ոչնչացումը …..................................................9
*ՖԼԱՆԵՐԻ Օ’ՔԱՆԸՐ.  Այն ամենը, ինչը հառնում է, պիտի միանա …....................42
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Վերջին ընդհանրությունն էլ վերացավ …..................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐԻՆ ԱՐՄԷՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ..........................................................…6
*ԱԳՆԵՍԱ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................41
*[[Դեբորդ-ՎալմորՄերսելին|ՄԵՐՍԵԼԻՆ ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ]]. Բանաստեղծություններ …...................................58
*[[Սոնա Վան|ՍՈՆԱ ՎԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................81

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Ճակատագիր ու ճառագայթ …...........................................5
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Ճշմարտություն գրականության մասին …........................50
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Հավերժության տանող փշրանքներ .......................…77

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մարքսի երրորդ սխալը …............................................18
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին ......................…30
*ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ. Վանյան (ուրարտական) մեհենագրության լեզուն .......…38

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Դասական երաժշտության մասին ............................…35
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Արվեստագետը և հասարակությունը …........................................88

=== N N 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հույսը մեռնում է վերջինը …........................................2
*Հույների խորհրդարանը դատապարտում է հայոց ցեղասպանությունը …..........6
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Բարեփոխումների տրամաբանությունը …....................36
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Մենք՝ հայերս ….................................................................54
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ռեքվիեմ կորսված  ժամանակին  ….................................67
*ԱՇՈՏ ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ. Ենիչերիները (Սարգիս Հարությունյանի առաջաբանով) …85
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ]]. Ժողովրդավարական ծառուղիներ ….....................................90

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՆՈՒԿ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ.  Նահանջ երգով ….......................................................25
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. CREATION …......................................................................53
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄՅԱՆ]]. Քամին ասաց …...................................................................72
*[[Կլարա Թերզյան|ԿԼԱՐԱ ԹԵՐԶՅԱՆ]]. «37 թվականը» շարքից ….....................................................81

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................4
*[[Գևորգ Կարապետյան|ԳԵՎՈՐԳ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …............................................35
*ՔՆԱՐԻԿ ՄԵՆԵՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................55
*ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................70
*ԺԱՍՄԵՆ ՎԻԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….......................................................71

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Տիտան …........................................................................42
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոհեր գոյակցության գաղափարի մասին …........................56

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Կինոյի մասին …............................................................62

*1996թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …..........................................94

[[Կատեգորիա:1996]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1997</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3253</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6767</id>
      <timestamp>2011-11-15T20:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="304">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10486</id>
      <timestamp>2012-08-25T11:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10511</id>
      <timestamp>2012-08-28T19:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="568">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19320</id>
      <timestamp>2014-04-01T11:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="687">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (ծնվ. [[1926]])։
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (ծնվ. [[1892]]):

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20589</id>
      <timestamp>2014-10-31T02:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="840">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Բոզորգ Ալավի]], պարսիկ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Օգոստոսի 12]] - [[Էնն Բալաքյան]], անգլիագիր գրականագետ, կրթական գործիչ, դերասանուհի, գրել է նաև ֆրանսերեն բանաստեղծություններ (ծնվ. [[1915]]):
* [[Սեպտեմբերի 4]] - [[Դհարմվիր Բհարատի]], հնդիկ արձակագիր (ծնվ. [[1926]])։
* [[Նոյեմբերի 7]] - [[Մոհամմադ-Ալի Ջամալզադե]], պարսիկ արձակագիրներ (ծնվ. [[1892]]):
* [[Մինաս Թեոլեոլյան]], հայ գրականագետ, հրապարակախոս, բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1997 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4087</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8760</id>
      <timestamp>2012-05-27T09:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41924">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1997''' բաժինը:

== 1997 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ամսվա հերոսը և հակահերոսը …........................................4
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Սառցասարի չերևացող մասը …........................................8
*Նամականի …........................................................................................................22
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ընդդիմությունը միշտ էլ իրավացի՞ է …......................35
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Օդային դղյակներից փլատակներ չեն մնում ….............42
*ՋՈՆ Ֆ. ՔԵՆԵԴԻ. Ուղերձ քաղաքացիական իրավունքների վերաբերյալ …........70
*Երեսուն տարի և… մի կյանք …89

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անուշ Թրվանց|ԱՆՈՒՇ ԹՐՎԱՆՑ]]. Պատ …........................................................................................7
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Աշուն  էր, ձմեռ էր գալու …...................................................14
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱՇԽԵՆ ԱԲԱԶՅԱՆ]]. Կանաչ, կարմիր որոտներ …..................................................16
*ՎԱՀԱԳՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Ուրվականների ամրոցը ….................................................24
*[[Քնյութ Համսուն|ՔՆՅՈՒԹ ՀԱՄՍՈՒՆ]]. Միստերիաներ …....................................................................56
*Ռ. ԲԵՆ. Հաստ վիզը …...........................................................................................72

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովիկ Հովեյան|ՀՈՎԻԿ ՀՈՎԵՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................2
*[[Շուշանիկ Տասնապետյան|ՇՈՒՇԻԿ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ]]. Փետրուար …...............................................................41
*[[Մաքսիմ Ոսկանյան|ՄԱՔՍԻՄ ՈՍԿԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................54

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռազմիկ Դավոյան|ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ]]. «Ես սիրում եմ բոլոր բառերը» …..........................................36
*XX դարի հանգանակները. Ուլտրա …..................................................................53
*ԺԻՐԱՅՐ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Թարգմանությունն ինձ համար…» …............................78
*[[Ռոլան Բարթ|ՌՈԼԱՆ ԲԱՐԹ]]. Երկու էսսե …..................................................................................80
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Երկու տաղ հայոց լեզվին ..............................................…85
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՄԵՆԱԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Հայ առաքելական եկեղեցին 1937-38թթ. ..................…66

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Կաթողիկոսը օրհնեց հայ ավանգարդը ….........................93


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. «Ապրել առանց պրոբլեմների» …........................................4
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ժողովուրդը մերկ է ….........................................................14
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գրքերի ողբերգությունը …...............................................17
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Dura lex …...................................................................24
*Ջ. ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ. Հիվանդ հասարակություն ….......................................33
*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ….....................................................38
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայաստանը Ադրիատիկի ափերից …................................42
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. 26 հոկտեմբերի, 1944թ. …..................................................68
*Երեսուն տարի և… մի կյանք ….............................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Կայեն …..........................................................................10
ԵՐՎԱՆԴ ՔՈՉԱՐ. Դոմինո …...................................................................................36
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓԸԼ]]. Թշնամին …................................................................................62

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. «Տագնապներ» շարքից …...................................................2
*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................22
*ԿԱՄՈ ԳՅԱՆՋՅԱՆ. Մենք՝ կամապաշտներս, ժամանակի ոլորտներում …...........41
*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Մարո Մարգարյան]]ի առաջաբանով) …................................................................55
*[[Նիկոլայ Ռուբցով|ՆԻԿՈԼԱՅ ՌՈՒԲՑՈՎ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................66

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակը և մարդը ….....................................................56
*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Մեր ճակատագիրը և գրականությունը ….....................................74
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Դավիթ Հովհաննեսի տագնապները …......................89

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վտանգի տևական աղբյուր …..........................................26
*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հայոց կառուցողական արվեստը արևելք-արևմուտք խաչմերուկում …...................................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Primus inter pares …......................................................46
*[[Լևոն Հախվերդյան|ԼԵՎՈՆ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Անկրկնելի Զարեն …..........................................................78
*ԶԱՐԵ ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ճակատագրի հեգնանքը .......................................…79
*ԷՄԻԼԻՈ ՎԵԴՈՎԱ. Քիթ նկարելը այնքան էլ հեշտ չէ …..........................................96


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. «Գարունը» այնպե՛ս պայծառ է կրկին …..................................2
*[[Հրանտ Մաթևոսյան|ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. «Մեր ուսուցիչը [[Եղիշե Չարենց|Չարենցն]] է լինելու» ….............................4
*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. «Գարունի» մարդկանց երկիրը …...........................................6
*[[Մերուժան Տեր-Գուլանյան|ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ]]. Անխուսափելի, ինչպես սերը …..............................9
*Սիրո խոսքեր «Գարունին» …...............................................9, 14, 16, 36, 39, 70-75
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Լրագրողի պերճանքն ու թշվառությունը …...............20
*[[Ալվարդ Պետրոսյան|ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Ընդդեմ դեկորատիվ կիրառական սիրո ….......................25
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Խճանկար …..........................................................................28
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Օրեր էին, եկան ու մնացին …............................................33
*«Գարունի» չորս խմբագիրները …........................................................................52
*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. «Գարունը» իմ կյանքն է …..................................................54
*Նամականի …........................................................................................................56
*[[Արմեն Հովհաննիսյան|ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Տարիներ, մարդիկ, ճակատագրեր ….........................76
*[[Ալեքսանդր Լեբեդ|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԼԵԲԵԴ]]. Հոգեվարքի սկիզբը ….........................................................77
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Գարուն» ամսագիր և «Գարուն Երևան» …...................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բնապատկեր ...........................................................…10
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Անիմա ….............................................................................12
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Աշուն, հայկական բակ …...................................................22
*ԱՆՆԵ Բ. ՌԱԳԴԵ. Կապը կտրածը …......................................................................40
*[[Ալբեր Կամյու|ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ]]. Հատվածներ օրագրից …...........................................................58
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ]]. Կիրակի …...........................................................................65

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …....................................................16
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Արձանների ետպատերազմյան վիճակը …...............19
*[[Շոթա Նիշնիանիձե|ՇՈԹԱ ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................14

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] և 20-րդ դարը …..............................................46
*[[Ալեն Գինսբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆՍԲԵՐԳ]]. Պոեզիան, բռնությունն ու վախվորած գառնուկները …..........63
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Նոր վարարումի սպասումով …........................................94

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Որտե՞ղ եք, հայոց դրիասներ …..................................68
*ԱՐՄԵՆ ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ. Դուռը …...........................................................................89

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Կեղծիքը չի կպչում հուշարձաններին …...........................85


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մարիսիան գոնե հարցրեց, իսկ մե՞նք ….............................4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի՛ վնասիր ….................................................................16
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ազգային ժողով՝ կա ու չկա ….....................................23
*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մայրենիի տառապանքները …........................................38
*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մարդն ու պաշտոնը …............................................................55

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԻՎԵՏ ՌԵՅՆՈ-ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ. Կարա Սու …................................................................6
*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Դատապարտվածները …........................................................24
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆ]]. Բակոնց գիւղի քահանան …...................................................49
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Անտունի ..............................................................................77

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................2
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….......................................................14
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …..................................................36
*[[Դավիթ Պետրոսյան|ԴԱՎԻԹ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................64
*[[Ջիվանի|ՋԻՎԱՆԻ]]. 1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի պատմությունը …............80
*[[Սահրաբ Սեփեհրի|ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ]] …............................................................................................90

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ]]. Պոեզիայի սոցիալական նպատակը ….......................................33
*Վշտի և հպարտության հուշամատյան …..............................................................45
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Հարատևությանը հաղորդակից …......................................48
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ՀԵՆՐԻԿ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց]]ը և «Արքա Լիրը» …..................................59
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Ցեղասպանությունը [[Ալիսիա Կիրակոսյան]]ի պոեզիայում ….......................................................................................................62
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ՍՏԵՓԱՆ ԱԼԱՋԱՋԵԱՆ]]. Գրողը՝ [[Խորեն Արամունի|Խորէն Արամունին]] ….............................................74
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Ինտրա]]յի «Ներաշխարհը» գեղագիտականի շրջանակներում …....................................................................86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Անապատացման երևույթը՝ սպառնալիք …....................30
*ԺՈՐԺ ԲԱՏԱՅ. Արդյո՞ք ֆաշիստ է Նիցշեն ….........................................................66
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Արիացիների «այբուբենը» ….........................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. «Թելմայի արվեստը բոցի խաղ է»…................................92
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Խոսենք գեղագիտության մասին …...................................95


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ծուղակում …........................................................................2
*ՄՈՒՍԱՅԵԼ ԳԱԼՈՅԱՆ. Հաղթանակի մայիսը բոլորիս ժառանգությունն է ….........18

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Էդուարդ Խաչիկյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ԽԱՉԻԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ ..............................................................…9
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Երկրորդ կինը …...............................................................20
*[[Ռեյնոլդ Փրայս|ՌԵՅՆՈԼԴ ՓՐԱՅՍ]]. Մայքլ Էգերթոն ...................................................................…59
*ԱՆՈՒՇ ԲԱԲԱՅԱՆ. Ահասֆերուս ….........................................................................64
*[[Գրիգոր Չալիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ]]. Չորսը, ներառյալ կատուն …...............................................71

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................8
*ՎԱՐԴՈՒՀԻ ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................26
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. «Երգեր առանց կետադրության» շարքից ….....................38
*[[Սերո Անտոնյան|ՍԵՐՈ ԱՆՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................62

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Իսկ ու՞ր է մեր լույսը ոգեղեն ….............................................28
*[[Ռոլան Բարթ|ՌՈԼԱՆ ԲԱՐԹ]]. Գրականությունը և իմաստը …......................................................30
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Բառ և գունագիծ …................................................................40
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Գաղտնի անունը ….........................................................43
*[[Աշոտ Մարության|ԱՇՈՏ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ]]. [[Այլաբանություն]]ն ու [[խորհրդանիշ]]ը [[Եղիշե Չարենց|Ե. Չարենց]]ի ստեղծագործություններում …..........................................................50
*ՄԵԼԱՆՅԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Հիշատակի խորան …..................................................55
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Սատանան այսօր էլ փորձում է մեզ …..................................66
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԹԵՈԴՈՐ ԴՐԱՅԶԵՐ]]. Մեծն ամերիկյան վեպը …....................................................83
*[[Հրաչյա Բայրամյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ]]. Վրաց մտավորականները՝ [[Հովհաննես Թումանյան]]ին …86

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԵՎՈՐԳ ՋԱՆՈՅԱՆ. Շանիդար …..........................................................................90
*ԼՅՈՒԲԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. [[Սմբատ Սպարապետ]]ը և իր «Դատաստանագիրքը»….....92

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բաբելական խառնաշփոթ …..............................................10
*ՆԻԿՈԼՈ ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ. «Ջոկոնդայի» առևանգումը …............................................95


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Իսկ ու՞ր է ծաղրածուն …......................................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ուրվագծեր  գավառական քաղաքի համար …..........24
*Նամականի …........................................................................................................28
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Մասնավոր կյանքի մասին …..............................................42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մի կարոտի պատմություն …..........................................46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԱՐԿԱԴԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ. Տրակտատ երեկոյան գնացքների մասին …...............18
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Փախուստ քարանձավից ….............................................20
*[[Նելլի Շահնազարյան|ՆԵԼԼԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ]]. Իսկ ծափերը՝ երկնքում …...............................................34
*[[Սյուգորո Յամամոթո|ՍՅՈՒԳՈՐՈ ՅԱՄԱՄՈԹՈ]]. Լողավազանով տունը …................................................65
*[[Զարեհ Որբունի|ԶԱՐԵՀ ՈՐԲՈՒՆԻ]]. Ասֆալթ ….................................................................................76

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Reguiem aeternam Չարենցի հիշատակին ......................…5
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԲԱԳՐԱՏ ԱԼԵՔՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................26
*ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................62
*[[Ֆյոդոր Սոլոգուբ|ՖՅՈԴՈՐ ՍՈԼՈԳՈՒԲ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................92

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Արձակի մասին …............................................................37
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Հուշապատում …...................................................................57
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Զարեհ Որբունի|Որբունու]] «Ասֆալթ» վեպը գիտակցության հոսքի տեսադաշտում ….............................................................73

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. «Իմացության ապագան մետաֆիզիկան է»…........................30
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. «Ազգ» և ազգային որոշիչ …......................................53
*ԿԱՐԼԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Արարչությունը և Թորգոմա տան հայրերը …...................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԺԱՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ ԼԻՈՏԱՐ. Պահեստավորումը և գույնը …...................................88
*ԴԱՎԻԹ ԿԱՐԵՅԱՆ. [[Տեքստ]]ը տարածության մեջ …...............................................94


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաժարական շպրտելու և հրաժարական հավաքելու ժամանակը …...........................................................2
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ճակատամարտ …..........................................................10
*ՎԵՐԺԻՆԵ ՍՎԱԶԼՅԱՆ. «Ժողովրդին ծառան ըլլալը շա՜տ մեծ պատիվ է» ….....29

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գոհար Նիկողոսյան|ԳՈՀԱՐ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...............................................................8
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]].  րամատային գրառումներ ….............................................24
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Ամառանոցում …....................................................................48
*[[Սերգեյ Դովլաթով|ՍԵՐԳԵՅ ԴՈՎԼԱԹՈՎ]]. Զոնա …...............................................................................57

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. «Հայկական կապիտալիզմը» շարքից .............................…5
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................22
*ՍԵՒԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Պատարագ …................................................................46

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] և մենք ….........................................................18
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԹՈՄԱՍ ԷԼԻՈԹ]]. Ամերիկյան գրականություն և ամերիկյան լեզու …....................42
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մի թյուրիմացության պատմություն …...................................68
*ԼԵՎՈՆ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. [[Ակսել Բակունց]]ը՝ նոր ընթերցմամբ …..............................75
*[[Սեյրան Գրիգորյան|ՍԵՅՐԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծների դահիճ Կլեոպատրան ….....................78
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գեղեցկության երեք տեսիլ …...........................................88

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ. Տարրերի մասին …..............................................................32
*ԺԱԿ ԼԱԿԱՆ. Գիտությունը և ճշմարտությունը …..................................................70

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Գոթակա՞ն, թե հայ-գոթական ճարտարապետական ոճ …54
*Հայ ճարտարապետության քննական ու տեսական հարցեր …...........................92
*Մարինա Աբրամովիչը երկխոսության մեջ ….......................................................95


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. 58-րդ կուսակցությունը ….............................................4
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Փլուզման նոր տարբերակ …..............................................14
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Եգիպտոսը պարգևն է տիեզերքի …...............................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................6
*[[Խուլիո Կորտասար|ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ]]. Գրաֆիտի ..........................................................................21
*ՍԵՐԳԵՅ ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ. Երեք իրադրություն՝ վերջաբանով …............................52
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ասք Արտավազդ արքայի և ջահել իշխանուհու մասին ..................................................................................82

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................2
*[[Նարինե Ավետյան|ՆԱՐԻՆԵ ԱՎԵՏՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................24
*ՆԱՐԵ ԴԱՎԹՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …........................................................25
*ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ …................................................54
*[[Սագո Արյան|ՍԱԳՈ ԱՐԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …..............................................................55

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ. Տիեզերքի ռիթմերը նրա արձակում ….................................29
*[[Սաղաթել Հարությունյան|ՍԱՂԱԹԵԼ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ուշացած բարի երթ …............................................51
*[[Ռոբերտ Ֆրոստ|ՌՈԲԵՐՏ ՖՐՈՍՏ]]. Շարժում, որ տեղի է ունենում չափածո տողում ….................57
*ԹԱԹՈՒԼ ՍՈՆԵՆՑ. Ծիածանի երգիչը …...............................................................89
*[[Գյուստավ Ֆլոբեր|ԳՅՈՒՍՏԱՎ ՖԼՈԲԵՐ]]. Նամակներ .......................................................................…90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Միասնական ուղղագրություն. տեսակետներ, բախումներ, լուծումներ …..........34
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բնության դեմ առաջին դավադրությունը ….............70
*[[Գառնիկ Անանյան|ԳԱՌՆԻԿ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Անավարտ երկխոսություն …................................................74

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐՏՅՈՄ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նահանջ՝ անդառնալի կորուստներով …..........................26


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հետադարձ հայացք. մեկ տարի անց …......................2
*Ղարաբաղյան հիմնահարց. տագնապ և սպասում …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Թողեք, որ հավատամ ….....................................................17
*ԳԵՎՈՐԳ ԽՐԼՈՊՅԱՆ. «Հայրենի երիտասարդությունը պատրաստ է թռիչքի» …38

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..................................................................4
*ՄԱՔՐՈՒՀԻ ԱՐՓԻԱՐ. Պղպջակ ([[Անժիկ Հակոբյան]]ի առաջաբանով) …...............23
*ԱՐՄԱՆ ԱՄՐԻԿՅԱՆ. Ներիր, Աստված …................................................................25
*ՋՈՆ ԷՍՊԵՐՅԱՆ. Ջոնի Արումի մահը ...............................................................…59

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ. Ահեղ լռութիւն ….............................................................10
*ԱՐԹՈՒՐ ԱՐՄԻՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…36
*ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ .......................................................................…64
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դենիս Լևերտով|ԴԵՆԻՍ ԼԵՎԵՐՏՈՎ]]. Հորդոր …...............................................................................45
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Մի արժանավոր, բայց մոռացված անուն …......................47
*[[Էժեն Իոնեսկո|ԷԺԵՆ ԻՈՆԵՍԿՈ]]. Հեղինակը և նրա խնդիրները …................................................81
*ԳԱՅԱՆԵ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ. Պանդխտության և գավառական կյանքի ասքը …..........90
*ԼԻԼԻԹ ԱՆՏՈՆՅԱՆ. Առասպելի ըմբռնումը 
*[[Դանիել Վարուժան|Դ. Վարուժանի]] «Հեթանոս երգերում» …...............................................................93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՆԴՐՈՒՇ ԱԼՈՅԱՆ. Բախշի Իշխանյան հրապարակախոսը …...........................72

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Սոնա Վան|ՍՈՆԱ ՎԱՆ]]. Ես… դու… և Վիգեն Չալդրանյանը ….................................................41
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Թատերասրահ …................................................................61
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «Ամենաթանկ ձեռքբերումը ստեղծագործական ազատությունն է» ….............................................................62
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Մետաքսյայի հետ՝ [[Շեքսպիր]]ի հայրենիքում …...............65
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայ երաժշտությունը XXI դարի նախաշեմին ...........…78
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Բացեք ձեր աչքերը …....................................................95    


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Բյուրական …........................................................................8
*Նամականի …........................................................................................................18
*ՅՈՒՐԻ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Ինչու՞ են քայքայվում երիտասարդ ընտանիքները ......…20
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. «Ձուկն էր լողում վճիտ ջրում» …......................................24
*ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Հայն առաջադիմության հայելու առաջ ...............................34
*[[Հրաչյա Մաթևոսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ]]. Դիմագիր առանց շրջանակի ….....................................53
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Ճանապարհորդություն դեպի Նոր Ջուղա …..................69

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Թռչունի հոգին …............................................................5
*[[Ուիլյամ Ֆոլքներ|ՈՒԻԼՅԱՄ ՖՈԼՔՆԵՐ]]. Ուիլի քեռին …......................................................................57
*ԳԱԳԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Պատիժ ........................................................................…83

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ …................................................................2
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Հայրենների հանգով ....................................................…22
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................50
*ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….........................................................52
*[[Ժակ Պրևեր|ԺԱԿ ՊՐԵՎԵՐ]]. Վերացական արվեստ …................................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Չալիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՉԱԼԻԿՅԱՆ]]. Հինգերորդ եղանակը …......................................................32
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Պատմվածքի «վիպական» ժամանակընկալումը …......67

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԱՎՐԵՆՏԻ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Հայ ժողովրդի ծագման և կազմավորման ընթացքը …91

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍԱՌԱ ԿՈՖՄԱՆ. «Անտիգոնեն» Ստրասբուրգում …..............................................40
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Երևան. իրական քաղաքը և նրա գեղարվեստական կերպարը …..................................................................45
*ՎԱՐԴԱՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. «Մեր ներկայացումները բարձրացնում են ազգային ոգին» …....................................................................80


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Յո՞ երթաս ….................................................................2
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Բարեգործության շառավիղներ ….................................16
*ՍԻՐՈՒՇ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ. Հայերենի եղեռներգությունը ….............31
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Դիպված, որ դարձավ ճակատագիր …..............................58

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. ԵՍ – 5 - Ես ......................................................................…7
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Դավիթ կամ ապերախտությունը …............................21
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …...................................................................45
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Էջեր ծոցատետրից …......................................................62
*[[Հուշանգ Գոլշիրի|ՀՈՒՇԱՆԳ ԳՈԼՇԻՐԻ]]. Նկար իմ դատարկ շրջանակի համար …............................66

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ................................................…4
*ՎԱՐԴԱՆ ԽԱՐԱԶՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................19
*Ֆրանսիական արձակ պոեզիա …........................................................................34
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ ........................................................................…55
*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄԱՐԱԲՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................56
*[[Սարգիս Մխիթարյան|ՍԱՐԳԻՍ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................57
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Աստծո տեսիլք ….................................................................................73

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արա Առաքելյան|ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ]]. Մառախուղի մեջ խեղդվող մարդը …......................................38
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Եվ բանաստեղծ, և փիլիսոփա …......................................61
*ՌԱՖԱՅԵԼ ԲՈՑԵՆՑ. [[Եղիշե Չարենց]] (Վահան Մաղալյանի առաջաբանով) ….......76

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Ասիա՞, թե Արիա ..........................................................…85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԺԵԼԻԿԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կարոլ Միկուլի՝ Շոպենի արժանավոր աշակերտը …....................................................................64
*ԺԱՆ ԺԻՐՈԴՈՒ. Թատրոնի հեղինակը …...............................................................79
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Արմինեն Հարություն Կալենցի մասին .......................…89
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. …Համարել անվավեր ….....................................................92

*1997թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ …...........................................94

[[Կատեգորիա:1997]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1998</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2505</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4908</id>
      <timestamp>2011-08-30T12:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="261">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7589</id>
      <timestamp>2012-03-01T15:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="334">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8009</id>
      <timestamp>2012-04-13T19:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10520</id>
      <timestamp>2012-08-29T05:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="591">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10941</id>
      <timestamp>2012-09-18T17:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="696">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13376</id>
      <timestamp>2013-02-05T15:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="810">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15908</id>
      <timestamp>2013-07-23T06:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="984">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18262</id>
      <timestamp>2013-11-26T01:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1099">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Գևորգ Աբգարյան]], հայ բանասեր, պատմաբան, գրականագետ, ձեռագրագետ, աղբյուրագետ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունիսի 4]] - [[Գալուստ Խանենց]], իրանահայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հունիսի 26]] - [[Սերո Խանզադյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Սադեղ Չուբաք]], պարսիկ արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1916]]):
* [[Օգոստոսի 19]] - [[Վահե-Վահյան]], հայ բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ, մանկավարժ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 27]] - [[Գևորգ Աճեմյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1932]]):
* [[Խաչիկ Ամիրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, խմբագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Վարդան Կոմիկյան]], հայ գրող (ծնվ. [[1915]]):

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1998 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4088</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8762</id>
      <timestamp>2012-05-28T07:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="35494">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1998''' բաժինը:

== 1998 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դավաճանություն …..............................................................6
*Նամականի …........................................................................................................22
*ԲՈՐԻՍ ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ. «Սրտիս մեջ մխում է Հայաստանի ցավը» ([[Լևոն Մկրտչյան]]ի առաջաբանով) ….....................................................................39

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Ագռավի աղջիկը ......................................................…14
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մոռացված օրը կամ խաղ բոլոր ժամանակների համար ...............................................................................24
*[[Վիլյամ Մարչ|ՎԻԼՅԱՄ ՄԱՐՉ]]. Բիլի աչքերը ….............................................................................41
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. ԿԻԲԵՌնետիկական ՍԵՔՍ …...............................................49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................4
*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................44
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................79

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. 35 տարիների լռության վերադարձը …...............................2
*[[Պիոն Հակոբյան|ՊԻՈՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Մեծերի մանկությունը ….......................................................57

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Ազգային ինքնություն …..........................................19
*[[Դենի դը Ռուժմոն|ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ]]. Մտածել ձեռքերով ([[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի առաջաբանով) …............................................................60
*ՀՈՒՍԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ, ԳԱԳԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Աշխարհաբեկ Քալանթարը՝  վիմագրագետ …......................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ստեղծագործելն ապրելու եղանակ է ….............................46
*ՌԱՖԱՅԷԼ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ. Թռուցիկ ակնարկ հայ գուսանական արուեստի պատմութեան …....................................................85
*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Ռուբեն Ադալյանի ժամանակը ….........................................93


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Դեպի վեր՝  վարընթաց աստիճաններով …..................2
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Հաղթազենները ...............................................................…8
*ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Հարցրեք Քարինտակի Արծվիկին …..................................27

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Մատ զինվորին ….................................................................19
*[[Վարդան Ֆերեշեթյան|ՎԱՐԴԱՆ ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ]]. Անանուն գրիչը …..........................................................24
*XX դար. գերմանական արձակ …...........................................................................46
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պէեյրութի Ճաք Սոլոմոնը ….................................................57
*ԻՇԽԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ. Արխիւ հասնումի …...........................................................85

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. «Տագնապներ» շարքից …...................................................4
*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Կատուներն ու ծովը ….....................................................23
*[[Վլադիմիր Վիսոցկի|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԻՍՈՑԿԻ]]. Բանաստեղծություններ …................................................42
*[[Գառնիկ Մանուկյան|ԳԱՌՆԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................72

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Լուսիկ Կարապետյան|ԼՈՒՍԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Մեծերի մանկությունը ….................................................44
*[[Ռոբերտ Լոուել|ՌՈԲԵՐՏ ԼՈՈՒԵԼ]]. Պոեզիան վերստեղծում է ապրումը ….....................................69
*[[Մարգարիտ Խաչատրյան|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Համաստեղը գրական աշխատանքի մասին …..........74
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Պատկերամարտ շարունակականություն …......................81
*[[Ժան Ժիրոդու|ԺԱՆ ԺԻՐՈԴՈՒ]]. Ռասին ….......................................................................................89
*Գրադարակ …........................................................................................................95

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բուրգերի խորհուրդը …............................................77

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՏԻՐԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ. Հարատևող թյուրիմացություն …........................................39
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայկական կինո… կա՞, թե չկա ......................................…50
*ՍՏԵԼԼԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Տիեպոլոն և Հայաստանը …..............................................61


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Զորի Բալայան|ԶՈՐԻ ԲԱԼԱՅԱՆ]]. Սփյուռքը ոչ թե ցավ է, այլ հույս …..........................................15
*Նամականի …........................................................................................................32
*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Կոտրած տաշտակի և ոսկե ձկնիկի մասին ...........…42
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մասադա ….....................................................................57

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Պատմվածք վիպակի մասին ....................................…5
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԳԱՐՈՒՆ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ]]. Ծառայողական սիրավեպ …............................................28
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Marginalia ….......................................................................44
*[[Խաչիկ Խաչեր|ԽԱՉԻԿ ԽԱՉԵՐ]]. Միակ բացառությունը ես եմ …..................................................72
*[[Դիանա Համբարձումյան|ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ]]. Զվարճալի ժամանց …...............................................91

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................34
*ՄԱՐՈ ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..............................................35
*[[Վարանդ|ՎԱՐԱՆԴ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................................70
*[[Գյոթե|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]]. Նախաստեղծ բառեր. օրփեականք ….................................78

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Մեզ մի նոր Արտավազդ է պետք …................................36
*[[Շողեր Խաչատրյան|ՇՈՂԵՐ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Մեծերի մանկությունը …...................................................54
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Տրոհված մենախոսության համանվագը և ժամանակը …93

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌԵՆԵ ԺԻՐԱՐ.  Բռնություն և սրբություն …...........................................................83

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՍՈՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Վերածնել դասական թատրոնը ….............................................74
*ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Կորստից փրկել գորգերը …..........................................80
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՐԹՈՒՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ]]. Բնաստեղծում և վերարթնացում .............................…95


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ծերության և Քրիստոսի զավակների մասին …..................7
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]].  Երկբևեռային բանակցություններ ….............................30
*Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը նշելու մասին …................................35
*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Աստուածարեալ» Ադաբազարը ......................................…46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. «Ներեցե՛ք ինձ այդ սխալը» ....................................…16
*[[Հակոբ Օշական|ՅԱԿՈԲ ՕՇԱԿԱՆ]]. Անունը …...................................................................................43
*[[Յուսուֆ Իդրիս|ՅՈՒՍՈՒՖ ԻԴՐԻՍ]]. Դարի հրաշքը ….......................................................................66
*ԿԻՄԱ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …..............................................................78

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…2
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................54
*[[Կոստանտին Բալմոնտ|ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԲԱԼՄՈՆՏ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................88

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հովհաննես Շիրազ|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ]]. Նամակներ ......................................................................…29
*[[Գրիգոր Հակոբյան|ԳՐԻԳՈՐ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Հայ գրականության ուղեցույց երեցը …............................40
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ԷԴՎԱՐԴ ՋՐԲԱՇՅԱՆ]]. Բանաստեղծը և ծովը …......................................................71
*[[Ռոլան Բարթ|ՌՈԼԱՆ ԲԱՐԹ]]. Քննադատությունը և ճշմարտությունը ….....................................80
*[[Գևորգ Հայրյան|ԳԵՎՈՐԳ ՀԱՅՐՅԱՆ]]. Արժեքավոր աշխատանք [[Եղիշե Չարենց|Ե. Չարենցի]] մասին ..................…87
*[[Նորայր Ղազարյան|ՆՈՐԱՅՐ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. «Ահաբեկիչներ» - «Նեմեսիս» - «Վահագն» - «Աթիլլա» …91

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ.  Ալ. Ջիվելեգովը և Հայկական հարցը …......................49
*ԱՐԱՄԱՅԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Քարե ջրհորների առեղծվածը ….................................90

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԼԵՎՈՆ ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ. «Այս մթնոլորտում արվեստագետը շնչահեղձ է լինում» …94


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ......................................................…5
*ԿԱՐԻՆԵ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Ճանապարհին ….............................................................30
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Երևան ….................................................................................53

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԱՐՏՈՒՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Հանդիպում ….........................................................11
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Հայերը …..............................................................................19
*ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ճստլոն …........................................................................34
*[[Գյուստավ Մեյրինկ|ԳՅՈՒՍՏԱՎ ՄԵՅՐԻՆԿ]]. Կանաչ դեմք ….................................................................56

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................2
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................32
*[[Էդիթ Սյոդերգրան|ԷԴԻԹ ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..................................................…94

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. [[Փոխաբերություն]]ը Կոստան Զարյանի չափածոյում …......................................................................................................51
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Սարոյանի բաց նամակները ..........................................…79
*[[Աշխեն Թումանյան|ԱՇԽԵՆ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան]]ի վերջին օրերը ….......................82

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազգային գաղափարախոսությունը և ժողովրդավարությունը …..................................................................................14
*ԿԱՐԵՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Տնտեսության ազատականացում. մինչև ու՞ր …....................39
*ԳԱՌՆԻԿ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Ի սկզբանէ էր բանն …» …..................................................59
*ՊԱՐԻՍ ՀԵՐՈՒՆԻ. Սիսիանի Քարահունջը հնագույն աստղադիտարանն է ….....87
*Մատենաշարի վերջին հատորը …........................................................................95

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]], ԱԶԱՏ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Հայ մարդը և հայ մշակույթը ........…42
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. …Եվ այդ անկրկնելի երևույթը՝ Արտավազդ Փելեշյան …..66


=== N 6 ====

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅԱՆԵ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Ծիլերն այն չքնաղ ծաղիկների …» …................................34
*ՀԱՅԿ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Պատահար փողոցի անկյունում …..................................36
*ՌԱՖԻԿ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մոգական շրջան …................................................................47

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ ….....................................................................5
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ճանճի ամիսը ….............................................................14
*[[Վլադիմիր Վոյնովիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՅՆՈՎԻՉ]]. Տոնածառ …....................................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Տիգրան Պասկևիչյան|ՏԻԳՐԱՆ ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ............................................…2
*[[Վահե Արմեն|ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................31
*[[Ազատ Մաթյան|ԱԶԱՏ ՄԱԹԵԱՆ]]. Բանաստեղծութիւններ …...........................................................32
*ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ. Բանաստեղծություններ ….....................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Վասն հայոց ճակատագրի ............................................…38
*[[Հրաչյա Հովհաննիսյան|ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Երկու ճակատագիր ................................................…40
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Վեպի ներժանրային ժամանակընկալումը .................…81

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՎԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Հոգի, աշխարհայացք, առօրյա …..........................................52
*ՌԵՆԵ ԺԻՐԱՐ. Պատմության ժամանակը և իրադարձության ճակատագիրը …..85

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Գյումրի. ո՛չ միայն հացիվ …...............................................11
*ՎԻԳԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Հայ կերպարվեստի պատմագրության որոշ խնդիրներ ..…91
*ԱՐՄԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Տեքստի  արվեստն իբրև նոր աբստրակցիոնիզմ …..........95


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Վանաձորը մութուլույսի միջնագծում ..................................5
*[[Գրիգոր Ջանիկյան|ԳՐԻԳՈՐ ՋԱՆԻԿՅԱՆ]]. Վերջին այցելությունը բանտ։ Վերջի՞ն... ...........................18

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]]. Թաղման թափոր .....................................................................8
*ՍԵՐԳԵՅ ԱԲԱԶՅԱՆ. Ցերերայի կալանավորը ......................................................39
*[[Դեյվիդ Լոուրենս|ԴԵՅՎԻԴ ԼՈՈՒՐԵՆՍ]]. Արքայադուստրը .................................................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................2
*ՎԵՀԱՆՈՅՇ ԹԵՔԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ......................................................29
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Պոեզիայի մասին ............................................................45
*[[Վազգեն Մնացականյան|ՎԱԶԳԵՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Արդար արեգակի երգիչը ...........................................74
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Հոգու և մարմնի պրոբլեմը [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] «Մատյանում» և [[Շեքսպիր]]ի «Համլետում» ...........................................................90

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Պոլ Վալերի|ՊՈԼ ՎԱԼԵՐԻ]]. Մտքի ազատությունը ....................................................................31
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Հոգի, աշխարհայացք, առօրյա ...........................................77
*ԱՇՈՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երկխոսություն .......................................................................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ.  Ձանձրույթի օվկիանոսից դուրս ..................................95


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ.  Գյումրի, Գյումրի, 1988-1998թթ. ..........................................2
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Մրից դուրս գալ... Որքա՞ն կարելի է ..................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Արցախ Բունիաթյանի ոդիսականը ....................................27
*[[Արցախ Բունիաթյան|ԱՐՑԱԽ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Վարք քաջաց, վարք սրբոց... ............................................31
*ԿԱՐԻՆԵ ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ. Լոր գյուղի հեքիաթը .......................................................61

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Անահիտ Թոփչյան|ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Լեդի SDF .............................................................................48                                                                

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Տագնապներ ........................................................................9
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Խտացումներ .......................................................................14
*ՍԵՎԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Հոգին ...........................................................................24
*[[Ահմադ Շամլու|ԱՀՄԱԴ ՇԱՄԼՈՒ]]. Բանաստեղծություններ ............................................................64

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*«...Միայն այսօր ու միայն մի անգամ» .................................................................69
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. «Ներաշխարհի կերպափոխություն» .............................79
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Շիկացած կրքեր «Այրվող այգեստանների» շուրջ ........87

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Կարմայի օրենքը և անմահության հնարավորությունը .........44
*ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Բուրգերի վերածնունդը ...........................................66
*ԺՈՐԺ ԲԱՏԱՅ. Կրոնի տեսություն ........................................................................82
*ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ. Վահան Տոտոմյանցը՝ միջազգային կոոպերացիայի տեսաբան և ականավոր գործիչ ...........................................................................91
*ԱՆԻ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.  Դեղաբանական և դեղագործական տերմիններ ...................93

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Մինաս ............................................................................95


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====
 
*Եվ այդ բյուրեղյա բարձունքներից .........................................................................3
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ]]. Շվեյցարական գիւղը ......................................................88

==== ԱՐՁԱԿ ==== 

*[[Նիկոլա Բուվիե|ՆԻԿՈԼԱ ԲՈՒՎԻԵ]]. Պատմվածքներ ..........................................................................8
*[[Վահե Գոդել|ՎԱՀԵ ԳՈԴԵԼ]]. Ուրեմն, կին է .................................................................................15
*[[Հերբերտ Մայեր|ՀԵՐԲԵՐՏ ՄԱՅԵՐ]].  Շառլոտա թագուհին  .............................................................27
*[[Սիլվիան Ռոշ|ՍԻԼՎԻԱՆ ՌՈՇ]]. Մարուսյան գնում է դպրոց .........................................................35

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*Ֆրանսագիր պոեզիա .............................................................................................4
*Գերմանագիր պոեզիա ..........................................................................................20
*Իտալագիր պոեզիա ..............................................................................................54
*[[Արմեն Գոդել|ԱՐՄԵՆ ԳՈԴԵԼ]]. Հայներ Մյուլլերի հիշատակին ...................................................66
*Ռետոռոմաներեն պոեզիա ....................................................................................75

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Էսսեներ ....................................................................................58

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դենի դը Ռուժմոն|ԴԵՆԻ ԴԸ ՌՈՒԺՄՈՆ]]. Մտածել ձեռքերով ...............................................................40
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Ուղևորություն դեպի Արարատի երկիր ..............................50

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ. Մենավոր խենթը՝ որպես պատմության շարժիչ ուժ ..........69
*ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Դյուրենմաթը հայ բեմականների ընթերցմամբ ...............82


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]].  Պտտահողմ .........................................................................5
*Նամականի ............................................................................................................19
*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Արցախյան շարժման 9-րդ ալիքի վրա .................................20
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Մխիթարանքի շնորհ ..........................................................28

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահան Թամարյան|ՎԱՀԱՆ ԹԱՄԱՐՅԱՆ]]. Տիրույթ .................................................................................13
*[[Հարութ Կբեյան|ՀԱՐՈՒԹ ԿԲԵՅԱՆ]]. Պատմվածքներ .......................................................................22
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Վաճառական Սարաֆեանը Ա. ...........................................48
*[[Լեռ Կամսար|ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ]]. Ինքնաֆելիետոն ...........................................................................65
*ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Մահվան մահճում ................................................................69

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...........................................................2
*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................26
*ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ...................................................52
*ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ ...........................................................................53
*ԱԼԲԵՐՏ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Էդվարդ Ջրբաշյան]]ի առաջաբանով)  ..................................................................72
*Համաստեղություն ................................................................................................89

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] և ուտոպիստական ավանդույթը  ................54
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. [[Հակոբ Կարապենց|Կարապենցի]] տեսական ըմբռնումների համակարգը .......74
*ԿԱՐՈ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Խաչիկ Դաշտենց|Դաշտենցի]] «Ռանչպարների կանչը» վեպի ակունքները ........84

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Արևելք-արևմուտք մեծ սինթեզը... ................................35
*[[Օկտավիո Պաս|ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ]]. Էսսեներ .....................................................................................44
*ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ.  Ռասան և պատմությունը .....................................................79

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՍՈՖԻԱ ԳԱԼՖԱՅԱՆ. Հայկական ասեղնագործ ժանյակները ...............................91
*ՎԱՀՐԱՄ ԱՂԱՍՅԱՆ. Արվեստն ընդդեմ արվեստի ................................................95


=== NN 11-12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Ամենազորեղ ուժը ոգին է և միասնությունը ........................................................................................46

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Կանաչը և կարմիրը .....................................................4
*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Պատմվածքներ ................................................................27
*ՑՈԼԱԿ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Արգելված պտուղը ............................................................29
*ԱՐԿԱԴԻ ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ. Ես վախենում եմ .........................................................31
*ԱՐԱ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Հրաբուխների հովիտը ...........................................................34
*[[Նշան Պեշիկթաշլյան|ՆՇԱՆ ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ]]. Մանրապատումներ ([[Գրիգոր Հակոբյան]]ի առաջաբանով) ....................................................................51
*[[Դոնարա Ղարագյոզյան|ԴՈՆԱՐԱ ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ]]. Բոքս, որ [[անգլերեն]] արկղ է ........................................54
*[[Խորեն Արամունի|ԽՈՐԵՆ ԱՐԱՄՈՒՆԻ]]. Պատմվածքներ ....................................................................70

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ՀԱԲԵԹ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................2
*[[Արմեն Մարտիրոսյան|ԱՐՄԵՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................20
*ԱՆՆԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................43
*[[Արզուման Այվազյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................44
*ՏԻԳՐԱՆ ԳԱԲՈՅԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ......................................................68
*[[Չարլզ Օլսոն|ՉԱՐԼԶ ՕԼՍՈՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................87

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Ես լսում եմ նորերի ոտնաձայնը ........................................22
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Նուբար Ջանոյանի հավատամքը .............................74
*ՍԵՐԳԵՅ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ. Հոգևոր երկրաշարժ, հոգեցունց պոեզիա ........................76
*ԱՐԱ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. [[Ֆրանց Կաֆկա]]՝ դասական և ժամանակակից .....................83

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ազգային խառնվածք և ազգային բնավորություն ...38
*[[Ժան-Պոլ Սարտր|ԺԱՆ-ՊՈԼ-ՍԱՐՏՐ]]. Ֆենոմենոլոգիական տեսության ուրվագիծ ...........................57
*ԺՈՐԺ ԲԱՏԱՅ. Մշակույթի երկիմաստությունը .....................................................61
*ԱՇՈՏ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Երկխոսության տեսակները ...................................................81

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Ժամանակակից պար. որոնումների ժամանակը .............78
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հապաղել, նշանակում է՝ կորցնել ......................................90

*1998թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ ...............................................94

[[Կատեգորիա:1998]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1999</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>790</id>
      <timestamp>2011-02-08T03:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):  [[Կատեգորիա:1999]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6035</id>
      <timestamp>2011-10-08T14:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="335">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7866</id>
      <timestamp>2012-03-20T11:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="496">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7990</id>
      <timestamp>2012-04-12T15:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="611">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 30]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16720</id>
      <timestamp>2013-08-17T09:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="775">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 30]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19305</id>
      <timestamp>2014-03-30T17:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="998">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 10]] - [[Շել Սիլվերսթայն]], հրեական ծագմամբ ամերիկյան բանաստեղծ, արձակագիր, ծաղրանկարիչ, երաժիշտ ու երգիչ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 30]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (ծնվ. [[1913]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20519</id>
      <timestamp>2014-10-16T18:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1115">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 10]] - [[Շել Սիլվերսթայն]], հրեական ծագմամբ ամերիկյան բանաստեղծ, արձակագիր, ծաղրանկարիչ, երաժիշտ ու երգիչ (ծնվ. [[1930]]):
* [[Հունիսի 13]] - [[Մարի Աթմաճյան]], հայ բանաստեղծուհի, գրական-հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1913]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 30]] - [[Դմիտրի Լիխաչով]], ռուս գրականագետ (ծնվ. [[1906]]):
* [[Նոյեմբերի 4]] - [[Հարոլդ Ռեգիստան]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Նոյեմբերի 8]] - [[Գևորգ Հայրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, լրագրող (ծնվ. [[1913]]):
* [[Ռուբեն Մաշոյան]], հայ արձակագիր, խմբագրի, թարգմանիչ (ծնվ. [[1928]]):

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1999 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4089</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8764</id>
      <timestamp>2012-05-28T13:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="63324">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1999''' բաժինը:

== 1999 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գալդ բարի, նոր տարի ….............................................2
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Դարավերջ …......................................................................14
*Նամականի …........................................................................................................23
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանճար՝ աստվածներից մերժված …............................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Սերբիա) ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ելի՛ր, Սերբիա, և արթնացրու քո զավակներին ..................…63
*ՌԱԴՈՇԻՆ ԶԱՅԻՉ.  Մեր նպատակն է պահպանել ազգային ոգին …...................64
*Սերբական ժամանակակից պոեզիա …................................................................66
*[[Եֆեմիա|ԵՖԻՄԻԱ]]. Գովք իշխան Լազարին ......................................................................…70
*[[Սլավենկո Թերեզիչ|ՍԼԱՎԵՆԿՈ ԹԵՐԶԻՉ]]. Սերբական հարցը. պատմություն և արդիականություն …71
*[[Բրանիսլավ Նուշիչ|ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ ՆՈՒՇԻՉ]]. Իմ առաջին հարցազրույցը …...........................................73
*[[Բրանկո Չոպիչ|ԲՐԱՆԿՈ ՉՈՊԻՉ]]. Կորուսյալ մանկություն ….........................................................75
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կիսել մերձավորի ցավը ….................................................77
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իր ժողովրդի լույսի և հույսի խորհրդանիշը …..............78
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................79
*Կոսովո և Մետոխիա …..........................................................................................81
*[[Իվո Անդրիչ|ԻՎՈ ԱՆԴՐԻՉ]]. Նշաններ ճամփեզրին …................................................................83
*Սերբ բանաստեղծները՝ Հայաստանին .............................................................…86
*Սերբահայ պարուհին  .......................................................................................…89
*[[Դանիլո Կիշ|ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ]]. Շունն ու տղան …...........................................................................90
*[[Յովո Բայիչ|ՅՈՎՈ ԲԱՅԻՉ]]. Հայ գրողները՝ սերբերեն …...........................................................94
*[[Զորան Պոպովիչ|ԶՈՐԱՆ ՊՈՊՈՎԻՉ]]. Ինքնակառավարվող արվեստի անունից …..........................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չարքը …..............................................................................7
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Թափառական շների մասին …...........................................21
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Ճակատագրի սև շունը ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) .........................................................…47

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................4
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Դեկտեմբերյան տագնապներ …..............................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Հայ գաղափարաբանություն և հայ իրականություն ......…41
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. «Ես եմ ճանապարհը…» ............................................…52

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ճգնաժամ, ճգնաժամ    ..........................................…58


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ներքին քաղաքականություն, որը չկա …....................2
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Մի՛ կասկածիր, հոգին լույսերի մեջ է …...........................17

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Վրաստան) ====

*[[Նիկո Նիկոլոզիշվիլի|ՆԻԿՈ ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ]]. Կառուցենք համակեցության տաճարը ...................…21
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Խոհերի և ձգտումների հարազատությամբ ….......................22
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա …........................................................................24
*[[Միխեիլ Անթաձե|ՄԻԽԵԻԼ ԱՆԹԱՁԵ]]. Լևոնը …..................................................................................27
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Գյուղի մադոննան ..........................................................…30
*[[Վաժա Փշավելա|ՎԱԺԱ ՓՇԱՎԵԼԱ]]. Պատմվածքներ ....................................................................…34
*Վրացական բանահյուսությունից ….....................................................................37
*[[Ռևազ Ինանիշվիլի|ՌԵՎԱԶ ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ]]. Գեղեցիկ արցունքներ …................................................38
*Հայ բանաստեղծները՝ Վրաստանին .................................................................…40
*Վրաց բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...........................................................…42
*Հայաստանի և հայերի մասին …...........................................................................44
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թագուհու ավետարանի որդին ….......................................45
*[[Կոտե Ջանդիերի|ԿՈՏԵ ՋԱՆԴԻԵՐԻ]].  Կարճատև արձակուրդ ......................................................…47
*Վրաստանը լուսանկարներում  .........................................................................…52
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Կանաչ հրվանդան .............................................................…54
*[[Նուգզար Շատաիձե|ՆՈՒԳԶԱՐ ՇԱՏԱԻՁԵ]].  Ծեր գայլը ......................................................................…59
*«XX դար» ակումբի մանիֆեստը  ....................................................................…61
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա  ….......................................................................62
*[[Ռեզո Թաբուկաշվիլի|ՌԵԶՈ ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ]]. Աղջիկը, որը նման է քեզ ...........................................…64
*[[Դաթո Տուրաշվիլի|ԴԱԹՈ ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ]]. Լևանը և Լևոնը ................................................................…67
*[[Գոդերձի Չոխելի|ԳՈԴԵՐՁԻ ՉՈԽԵԼԻ]]. Հայելի ….................................................................................69
*[[Իրինե Բաքանիձե|ԻՐԻՆԵ ԲԱՔԱՆԻՁԵ]]. Երկար, հին օր …...................................................................73
*[[Ճաբուա Ամիրեջեբի|ՃԱԲՈՒԱ ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ]]. Չար մարդը ..................................................................…76
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…77
*[[Զազա Թվարաձե|ԶԱԶԱ ԹՎԱՐԱՁԵ]]. Ապակու հետևում ….................................................................78
*[[Լաշա Բուղաձե|ԼԱՇԱ ԲՈՒՂԱՁԵ]]. Դեղինը …....................................................................................81
*[[Միխո Մոսուլիշվիլի|ՄԻԽՈ ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ]]. Մանրապատումներ ….....................................................84
*[[Գեորգի Ջիբլաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՋԻԲԼԱՁԵ]]. [[Հովհաննես Թումանյան]] …....................................................86
*[[Սերգո Ջորբենաձե|ՍԵՐԳՈ ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ]]. Հովհ. Թումանյանը և Թիֆլիսի համալսարանը ….............90
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Հրահանգներ ամուսիններին …...........................................93
*[[Նանա Ղիփիանի|ՆԱՆԱ ՂԻՓԻԱՆԻ]]. Պատկեր և ընկալում …............................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիամ Ասրիյան|ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՐԻՅԱՆ]]. Ես տանը չեմ ….......................................................................4
*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]].  Գիշերը ............................................................................…6

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...........................................8

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություն՝ սահմանից անդին ….........................11


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ժամանակի և մեր գնահատականը .........................…5
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Էսսեներ ............................................................................…9
*Նամականի  ….......................................................................................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վտանգ երկրից …................................................................20

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Գերմանիա) ====

*ԿԱՐՈԼԱ ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ. Մշակութային երկխոսությունը՝ առավել արդիական ոլորտ …...............................................................................51
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԼԵԳԵ, ԱՆԵ ՆՈՅՇԵՖԵՐ. Մեր գերխնդիրը գրական կապերի հաստատումն է ….....................................................................52
*«Literatur um  11» հանդեսի էջերից   ................................................................…53
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Նարցիս և Գոլդմունդ .............................................................…56
*[[Բերթոլդ Բրեխթ|ԲԵՐԹՈԼԴ ԲՐԵԽԹ]]. Երկու որդիները …..................................................................62
*[[Վոլֆգանգ Բորխերթ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐԹ]]. Գիշերն առնետները նույնպես քնում են .......................…64
*Գերմանական ժամանակակից պոեզիա  ..........................................................…66
*Գերմանիան լուսանկարներում  ........................................................................…68
*ՖՈԼՔՄԱՐ ՔՅՈԼԼԵՐ. Գերմանիայի արտաքին մշակութային քաղաքականության արդի խնդիրները ….....................................70
*[[Տեսսա Հոֆման|ՏԵՍՍԱ ՀՈՖՄԱՆ]]. Սփյուռք, գաղթ և լեզու ..........................................................…71
*ՖՐԻԴՐԻԽ  Խ. ՑԱՈՒՆԵՐ. Հարցաքննություն ….........................................................73
*[[Մարի Էլիզաբեթ Լյուդդե|ՄԱՐԻ ԷԼԻԶԱԲԵԹ ԼՅՈՒԴԴԵ]]. Աշխարհի սկիզբը …..............................................75
*ՅՈՒՐԳԵՆ Կ. ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ . 748 քայլ-ճամփորդություն ..................................…77
*XX դար. Գերմանական պոեզիա  ….....................................................................80
*[[Միշել Էնդե|ՄԻՇԵԼ ԷՆԴԵ]]. «Հայելին հայելու մեջ» շարքից …................................................82
*[[Գաբրիելե Վոլֆ|ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՎՈԼՖ]]. Յասմինի ծննդյան օրը .......................................................…84
*[[Յազեֆ Մյուլբերգեր|ՅՈԶԵՖ ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ]].  Պսակակիրը ...............................................................…87
*[[Գյոթե|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]].  Բանաստեղծություններ ..................................................…88
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................…90
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Մշակույթ և քաղաքականություն ...............................................…92
*Արդի գերմանական արվեստ …............................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Կորեացին …..............................................................................2
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................12
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Արձանը .........................................................................…28

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................7
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ............................................…16
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Ներբող Աստվածածնին ..................................................…23
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................29

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական խմբակցությունները նորահայտ վավերագրերում .................................................................................31

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Երազների էկոնոմիկա ..........................................….40
*ԿԱՐԵՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Դաշնամուրային մանրանվագը հայ երաժշտության մեջ ….44
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Առասպելի և մոդեռնի խաչմերուկում …............................47


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Միայն իմանանք՝ ու՛ր ենք գնում ..............................…2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կորուստներն ապրում են երազներում ...........................…9
*ԱՆՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մեր Ցղնա գյուղը …................................................................12
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Հայկական հարցի շուրջ ….....................................16

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ուկրաինա) ====

*[[Օլեքսանդր Բոժկո|ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ]]. Դարավոր կապերի նոր փուլը ….......................................55
*ՎԻԿՏՈՐ ԿՈՐԴՈՒՆ.  Հասունության քննություն ................................................…57
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................59
*[[Լեսյա Դեմսկա|ԼԵՍՅԱ ԴԵՄՍԿԱ]]. Անձրևի կալանավորը …...........................................................63
*[[Օլեգ Գովդա|ՕԼԵԳ ԳՈՎԴԱ]]. Սիրով առ ինքը ….........................................................................65
*[[Իվան Ցիպերդյուկ|ԻՎԱՆ ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ]]. Պատմվածքներ ..............................................................…67
*[[Մաքսիմ Ռոզումնի|ՄԱՔՍԻՄ ՌՈԶՈՒՄՆԻ]]. Քնի նպատակաբանությունը .........................................…69
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Բարևներով երեք կկու …..........................................71
*[[Անատոլի Դնիստրովիյ|ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ]]. Աղոթքի արժեզրկումը ..............................................…73
*Ուկրաինացի բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...............................................…74
*Ուկրաինան լուսանկարներում  ….........................................................................76
*Հայ բանաստեղծները՝ Ուկրաինային  ...............................................................…78
*[[Օլհա Պարխոմենկո|ՕԼՀԱ ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ]]. ՈՒկրաինայի առաջին «դեսպանը» Արցախում .............…80
*[[Վլադիմիր Դանիլենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ]]. Դեպրեսիայի սերունդը .............................................…81
*[[Եվհեն Պաշկովսկի|ԵՎՀԵՆ ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ]]. Բորմանի մահը …...............................................................85
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................87
*[[Օլես Ուլյանենկո|ՕԼԵՍ ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ]]. Անտիսեմիտը  .................................................................…90
*[[Օկսանա Պախլյովսկա|ՕԿՍԱՆԱ ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ]]. Մանրապատումներ …...................................................93
*[[Հալինա Սկլյարենկո|ՀԱԼԻՆԱ ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ]]. Ուկրաինական արդի կերպարվեստը  …......................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնոցիներ հեծած յոթ վհուկները …...........................................5
*ԱՆԱՀԻՏ. Պատմվածքներ ([[Լևոն Խեչոյան]]ի առաջաբանով) …...............................27
*Ի. ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ.  Աստվածները երբեք չեն սխալվում ..........................…29
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բախտի ծառը  …............................................................32
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Շրջան …...........................................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…42
*ԱՆԱՀԻՏ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման կարևոր մի վավերագիր ….......................................................................................................18
*ԱՆՈՒՇ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Էզրա Փաունդ]]ի կանտոները ..........................................…49

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԱՊԵՏ ԽԱՉԵՐԵԱՆ. Զմիւռնական արկածներս 1922-ին ….............................21
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Անհատապաշտությունից ետ կանգնելը …..........................33
*ՍԵՒԱԿ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Ազատութեան հայկական զգացումը ….......................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  Տեսողականի կլինիկան …................................................52


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ….....................................................7
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Դավթի մենամարտը Մելիքի հետ …................................30

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ավստրիա) ==== 

*ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ ԳՅՈՒՐԵՐ.  Համագործակցությունը լայն թափ է առնում …..........55
*ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  ՆԻԴԵՌԼԵ.  Փոխըմբռնում գրական կամրջով …..............................57
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................60
*[[Մարիանե Գրուբեր|ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ]]. Գերեզմանափորը ...........................................................…64
*[[Թոմաս Փլուխ|ԹՈՄԱՍ ՓԼՈՒԽ]]. Քերնթեն-պատմության նախապայմանը …..................................68
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կապիկների կղզին ..............................................................…69
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Էսսեներ ..................................................................................…71
*[[Հուգո Ֆոն Հոֆմանսթալ|ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ]]. Արդարություն …......................................................73
*[[Կարլ-Մարկուս Գաուս|ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ ԳԱՈՒՍ]]. Կենտրոնական Եվրոպայի ոչնչացումը ....................…75
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................77
*[[Ինգեբորգ Բախման|ԻՆԳԵԲՈՐԳ ԲԱԽՄԱՆ]]. Պատանեկությունը ավստրիական մի քաղաքում ….........79
*[[Էրիխ Ֆրիդ|ԷՐԻԽ ՖՐԻԴ]]. Իմ պատվերը .................................................................................…81
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. «Ավստրիան պետք է ճանաչի հայոց ցեղասպանությունը» ..83
*ՅԱՍՄԻՆ ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ.  Ի խորոց սրտի, Հայերը Ավստրիայում …..................85
*[[Էլֆրիդե Յելենեկ|ԷԼՖՐԻԴԵ ՅԵԼԻՆԵԿ]]. Սկիզբ …..............................................................................88
*[[Հիլդե Շպիլ|ՀԻԼԴԵ ՇՊԻԼ]]. Փոքրիկ ցավը ….............................................................................91
*[[Պետեր Հանդկե|ՊԵՏԵՐ ՀԱՆԴԿԵ]].  1957 ….....................................................................................93
*[[Հանս Արթման|ՀԱՆՍ ԱՐԹՄԱՆ]]. Այդպես չեն կատակի …..............................................................95
*[[Հերման Նիչ|ՀԵՐՄԱՆ ՆԻՉ]]. ՕՍ թատրոն …..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Տիեզերքի առավոտը ….........................................................4
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Օձը ……...........................................................................17
*ԳԵՂԱՄ ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ. Խնդրում եմ, գաղտնի պահեք…..........................................51
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ……........................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Անծանոթ պրոֆիլը Ձեր» շարքից …................................20
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Ի՛նչ գեղեցիկ, ի՛նչ շնորհակալ գործ …..........................15
*[[Մարկ Նշանյան|ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ]]. Հանդիպում ……........................................................................22
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն իր «Մատյան ողբերգության» երկի հարակայության և հոգևոր հեռանկարի մասին ….......................................39

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ 67-րդ ……..............................................................34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՆ ՀԱԼԱՈՒԵՅ.  Ռեքվիեմ՝ վավերագրական ֆիլմով  …......................................10
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Պլեների պրոբլեմը Այվազովսկու գեղանկարչության մեջ ……..................................................................................44
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Շուկայական հարաբերություններ՝ առանց… շուկայի ……..........................................................................................47


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հին երգեր գլխավորի մասին  ….................................8
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ …..................................................................10

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ռուսաստան) ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՐՅՈՒԿՈՎ.  Բարեկամության և համագործակցության ավանդական ուղիով .............................................................................................53
*ԱՆԴՐԵՅ ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ. Գրականության սնուցող երակը ................................…54
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԷԲԱՆՈԻՁԵ. Խփել նշանակետին …..................................................54
*Արդի ռուսական պոեզիա …..................................................................................57
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]].  Փշուրներ ….............................................................59
*[[Ալեքսանդր Պլոտկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԼՈՏԿԻՆ]]. Գրադարանը ..............................................................…61
*ՎԱԼԵՐԻ ՕՍԻՆՍԿԻ. Հյուրը …...............................................................................63
*Ռուս բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ….............................................................66
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Նախաստեղծ աշխարհի հայտնությունը …......................68
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Ճանապարհորդություն Հայաստանում ….......................69
*[[Օլեգ Պավլով|ՕԼԵԳ ՊԱՎԼՈՎ]]. Մանջուրիայի բլուրներին …........................................................73
*[[Դանիիլ Գրանին|ԴԱՆԻԻԼ ԳՐԱՆԻՆ]]. Շուկայում ..........................................................................…74
*[[Դմիտրի Բիկով|ԴՄԻՏՐԻ ԲԻԿՈՎ]]. Էլի մի հինգ-վեց օր ................................................................…76
*[[Վլադիմիր Վոյնովիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՅՆՈՎԻՉ]]. Պոեզիայի համար արդեն չեն սպանում։ Տխուր է …....77
*Արդի ռուսական պոեզիա  ……..............................................................................79
*[[Յուրի Բույդա|ՅՈՒՐԻ ԲՈՒՅԴԱ]]. Հրեշտակներ՝ ավելի ու ավելի ................................................…82
*[[Գեորգի Բալլ|ԳԵՈՐԳԻ ԲԱԼԼ]]. Քար և ծաղիկ ...........................................................................…84
*[[Ալեքսեյ Ալյոխին|ԱԼԵՔՍԵՅ ԱԼՅՈԽԻՆ]]. Վոլոգդյան լոցիաներ ....................................................…87
*[[Սվետլանա Մաքսիմովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ]]. Սյուժե …......................................................................88
*[[Սվետլանա Վասիլենկո|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ]]. Գետնասկյուռը ….........................................................91
*[[Վլադիմիր Կուռնոսենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ]]. Կապավորները …....................................................92
*[[Սերգեյ Կուսկով|ՍԵՐԳԵՅ ԿՈՒՍԿՈՎ]]. «Տոտ-արտն» այսօր …........................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Կոլաժ՝ խեղճիկի համար …...................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Նատյուրմորտ՝ թութակով …......................................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Մանրապատումներ …....................................................26
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ջարդված լուսին …..............................................................30
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պարտված մահ …...........................................................43
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …............................................................51

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ..............................…..................................6
*[[Նարինե Ավետյան|ՆԱՐԻՆԵ ԱՎԵՏՅԱՆ]]. Փնթի տողեր …......................................................................24
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................…37
*[[Մանվել Միկոյան|ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................... 38
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Տասը օր Գրիգոր Գուրզադեանին հետ …..........................33
*[[Մարգարիտ Խաչատրյան|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Համաստեղ]]ի և [[Կոստան Զարյան]]ի նամակագրությունից ….........................................................................................45
*ԱՆԱՀԻՏ  ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ. [[Միսաք Գոչունյան]]ի գեղարվեստական հրապարակախոսությունը  …...............................................................................47
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻԱՄ ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ. Դիմանկարի փորձ ….....................................................19
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]… աղոթքը ...................................…40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Չհատուցված մեղքի զգացումով …...................................27


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Վա՜խ, ամառային անդորր  ….......................................2

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (ԱՄՆ) ====

*ՄԱՅՔԼ ԼԵՄՈՆ. Ամերիկյան և հայկական գրական ու մշակութային սերտակցությունը  …….........................................................................................43
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Գրում են շատերը, կարդում՝ քչերը …................................45
*XX դար. Ամերիկյան պոեզիա  …..........................................................................47
*[[Ջեք Քերուաք|ՋԵՔ ՔԵՐՈՒԱՔ]]. Մեքսիկացի աղջիկը ….................................................................50
*[[Էմի Բլում|ԷՄԻ ԲԼՈՒՄ]]. Արծաթե սափորը թափվող առուն .................................................…53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ապոկալիպսյան վախճանի ճիչը ............................…57
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Ոռնոցը ….................................................................................61
*«Ագնի» հանդեսի էջերից …...................................................................................66
*[[Ջեյմի Դանհամ|ՋԵՅՄԻ ԴԱՆՀԱՄ]]. Ընտանիքը ….............................................................................68
*[[Գեյլ Ջոնս|ԳԵՅԼ ՋՈՆՍ]]. Դեպոն …...........................................................................................69
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծ-դասուսույցը ….................................................73
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Ամենաանսպառ ժանրը ….....................................................76
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Պեդերսենների տղան …...............................................................81
*Արդի ամերիկյան պոեզիա …................................................................................85
*[[Բարրի հաննա|ԲԱՐՐԻ ՀԱՆՆԱ]]. Շատ երկար սեր …......................................................................88
*[[Ջեքի Քոլինզ|ՋԵՔԻ ՔՈԼԻՆԶ]]. Կնոջ ուժը ….................................................................................91
*[[Կարեն Բրեննան|ԿԱՐԵՆ ԲՐԵՆՆԱՆ]]. Երազային նավը ..................................................................…93
*[[Ջեյն Սիգլ|ՋԵՅՆ ՍԻԳԼ]]. Լեզվական խաղեր ........................................................................…95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Դայանե Տեր-Հովհաննեսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................…41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հեքիաթներ …...........................................................................7
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ ...................................................................…11
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Հիվանդանոց ….................................................................17
ԶԱՌԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մորթը ....................................................................................…31
ՎԱՂԻՆԱԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.   որհուրդը …....................................................................32
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ.  Տիանյիի պատմածը ...........................................................…33

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ.  Կոստան Զարյանի  □Մեհյան□ հանդեսը …..............23
ԱՆԱՀԻՏ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ.  Ժամանակների խաչմերուկում …....................................35
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Կամրջելով անցյալը և ապագան ..................................…38

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Զաքարիա հայոց կաթողիկոսի քարոզը  ..........................................................…26

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու՞մ է պետք □Հայֆիլմը□ ….......................................19


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Արցախն ինչպես տեսա …...........................................2
ԱՐՑԱԽ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ. Էջեր ռազմաճակատային օրագրից 
(Իգնատ Մամյանի առաջաբանով).......................................................................…9

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Չեխիա)

ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ. Ինտելեկտուալների սուր կարիք է զգացվում …........................51
ՅՈԱ ԻՄ ԴՎՈՐԺԱԿ. Չգոյություն՝  գրական ժամանակների միջակայքում ........…53
XX դար. Չեխական պոեզիա  …............................................................................55
ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՌԱԲԱԼ.   ուզվածը …..........................................................................59
ԻՎԱՆ ԿԼԻՄԱ. Քաղաքը …......................................................................................62
ԲԵԴՐԵ  ԳԼԱՍԵՐ. Կորմա կամ գարեջրի իններորդ գավաթը …............................67
ՅԱ ԻՄ  ՏՈՊՈԼ. Կաղկանձ ….................................................................................69
Չեխիան լուսանկարներում  …..............................................................................72
ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ. Ես տանում եմ ինձ հետ իմ Հայաստանը ….................74
ՎԱՂԻՆԱԿ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Ոգեղեն, ոգեղենիկ մի աղջիկ ….......................................75
ՖԵՈԴՈՐ ԳԱԼ.  Կապերը խզված են, բայց …........................................................77
ՌՈԲԵՐՏ ԳԱԼ.  տացումներ ................................................................................…79
Արդի չեխական պոեզիա  …..................................................................................80
ՅՈԶԵՖ ՄՈՆԻԿ. Մահճակալը ….............................................................................83
ՏՈՄԱՇ ՊՈՅԱՐ. Կշարունակենք օգնել Հայաստանին ......................................…85
ՄԻԽԱԼ ՎԻՎԵԳ. Շան լավագույն տարիները ….....................................................87
ՄԻԽԱԼ ԱՅՎԱԶ. Զանգակատանը ......................................................................…89
ՎԵՐԱ ՉԵՅԶ. Բեռը ……..........................................................................................91
ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՀԱՇԵԿ. Ընտրությունների նախօրյակին ........................................…92
ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ. Քնած ասպետը …..........................................................94
Չեխիայի հայ նկարիչները  …...............................................................................95
ՕԼԳԱ ՄԱԼԱ. Կաֆկա. պատմության և ապագայի հանդիպավայրը …................96

ԱՐՁԱԿ

ՀԱՐՈՒԹ ԿԲԵՅԱՆ. Ժամանակի տեսուչը …..............................................................5
ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ. Մողէզի արիւնը …..............................................................24
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը ............................................................…49

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................3
ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ ….......................................................................18
ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................…41
ՆԱՐԻՆԵ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................…43

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Բակունցի պատումը …......................................................33
ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Բակունցի պատմվածքի պոետիկան .........................…37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈ ՅԱՆ. Ծոփքի հիշատակումներն Աստվածաշնչում ......................…20
ԵՎԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ. Հեղինակ-պատմիչի կերպարը 
V դարի պատմագրության մեջ …..........................................................................46

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Մատներից շնորհքն էր կաթում …......................................13
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Այլաբանության դրսևորումները 
հայկական կինոյում …..........................................................................................31
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երվանդունիների դամբանաբլուրը ..................................…45

N 9



ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Ճանապարհորդություն Երևանից մինչև… Երևան  ...........4
Նամականի  …….........................................................….......................................18
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ .  Ինչու է լողում նավը …......…........................................25

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ֆրանսիա)

ՄԻՇԵԼ ԼԵԳՐԱ. Համագործակցություն՝ նոր չափանիշներով …...........................45
Ու՞ր է ընթանում ֆրանսիական գրականությունը  …......…..................................47
ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ. Բանաստեղծություններ …......…..................................................51
ԼԸ  ՔԼԵԶԻՈ.  Արկածի որոնում …......…................................................................53
ԱԼԵՆ ԺԵՐԲԵՐ. Այս անզորությունը, որ համակում է ինձ ….................................56
ԺԱՆ-ԿԼՈԴ ԲԼԱՇԵՐ. Կարելի է սյուրռեալիստ 
լինել առանց մի տող իսկ գրելու …......….............................................................59
XX դար. Ֆրանսիական պոեզիա  …......…............................................................61
ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԹԻԵՐԻ.  Հայաստանը հին ու մեծ մշակույթի երկիր է ….................64
ՌԸՆԵ ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ. Ընդլայնել մշակութային փոխհարաբերությունները ........…65
ԱՆԻ ՍՈՄՈՆ. Ջրի ափին …......….............................................…...........................67
ԱՆԴՐԵ ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ. Տղամարդը …......….............................................................69
ԺԱՆ-ՊԻԵՌ ՇԱԲՐՈԼ. Մարքիզուհին ......….........................................................…71
ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ. Պատահականությունը և քաղաքականությունը …..............73
ԴԱՆԻԵԼ ՌՈՆԴՈ. Բեկետը Գագարինի տանը …......…..........................................76
ՍԻՈՐԱՆ. Իմաստության դասեր …......…...............................................................78
ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ ՍԵԼԻՆ. Ճանապարհորդություն դեպի գիշերվա վերջը …........81
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը  …...........................................................83
ՌՈԲԵՐ ԴԵԼՅՈԶ. Դետեկտիվ կամ սև վեպեր ….....................................................85
ՄԻՇԵԼ ՔՈԶԵՄ. Լիքոռնի Ալֆան ….......................................................................89
ԻՎ ԲՈՆՖՈՒԱ.  Արձակ բանաստեղծություններ ….................................................91
ՄԱՐԻ ԿԱՐԴԻՆԱԼ. Հիշողություններ երազից ....................................................…94
ՕԼԻՎԻԱ ՕԲԵՐՏԵՆ. Ֆրանսիական կինո կամ՝  նորացումը վտանգված ........…95
ՀԱՐՐԻ ԲԵԼ.  Բեռնար Բյուֆե՝ հաջողության և քամահրանքի միջև …................96

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մոնմարտրյան պատմվածքներ ..............................…10
ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Պատմվածքներ …....................................................................21

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................2
ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................39

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ. Ակսել Բակունցը՝ ինչպես որ կա …............................37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԹԵՆԱՎՈՐ. Երանելի Թեոդորոս Մենակյացի գովեստ ..............…34

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.  □Աչքերս լիքն են ձեռագրերով…□ ….................................13
ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երվանդ Քոչարի Փարիզը …..........................................40
ՎՈԼԴԵՄԱՐ ԺՈՐԺ. Քոչարը և տարածական գեղանկարչությունը ....................…41


N10

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենաթանկ բանը էս արևի տակ  ....................…8
ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ.  Հախուռն պոռթկում …............................................................17
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հրաշալի գործեր էր գրելու ............................................…28
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ծիծաղող փիլիսոփան …................................................31

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Բելգիա)

ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ.  Մշակութային ինքնատիպ ժառանգություն …........47
ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................48
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ալեքսանդր Լու կամ նույն ինքը՝  
Ժան-Բատիստ Բարոնյան ......…........................................................................…51
ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ ԲԱՐՈՆՅԱՆ.  Rien ne  va Plus …......................................................53
ՄԻՇԵԼ ԴԸ  ԳԵԼԴԵՐՈԴ. Էսկուրիալ ......…..........................................................…57
Թատերասրահ …......….............................................…........................................62
ՄՈՐԻՍ ԿԱՐԵՄ. Մասրենին …......…......................................................................63
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ.  Մեծն Ժակը ...................................................................…66
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Բանաստեղծություններ …..................................................................68
ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  ԱԴԱՄԵԿ. Մեռյալների թռչունը …..............................................70
ՄԻՇԵԼ ՖԱԲԻԱՆ. Իոկաստե …...............................................................................73
ՎԵՌՆԵՐ ԼԱՄԲԵՐՍԻ. Բանաստեղծություններ …..................................................79
ՆԻԿՈԼ ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ. Մանրապատումներ ….........................................................81
ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոստան Զարյանը և Բելգիան …........................................83
ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մորիս Մետեռլինկի դրամատուրգիան հայ բեմում .86
ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ ՈՒՏԵՐՍ. Օրակարգ …........................................................................89
ԱԼԵՆ ՊԵՏԵՐՍ. Իմ աշխատանքների մասին …....................................................93
ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՎԻԼՄԱՐ. Բառը գրական թարգմանության մեջ ...........................…95

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ. Անաղ երկիր …..................................................................2
ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …......….....................................................18
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ.  Կամոքն սուրբ Գևորգի ......….....................................…29
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................40




ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................5
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …....................................................6
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ.  Դոֆին …............................................................................24
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻՇԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաղարջ բառի ծագումն ու խորհուրդը …............................41

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Վայելչարվեստ նկարչուհին  …...........................................12
ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ինչու՞ հայ կինոն երբեք ապագա չի ունեցել .......…44




N 11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սթափվել է պետք …........................................................2
ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Սևան՝ փրկության կորստաբեր ծրագիր ….......................11

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Էստոնիա)

ՄԱՏԻ ՍԻՐԿԵԼ.  Էստոնական գրականությունը ժամանակի հոլովույթում .......…47
ՈՒԴՈ ՈՒՅԲՈ. Էստոնիայում օրական 10 գիրք է տպագրվում ...........................…49
ՅՈՒՐԻ ԷԼՎԵՍՏ. Ապագա Էստոնիան .................................................................…51
Արդի էստոնական պոեզիա  …..............................................................................54
ԱՆԴՐՈՒՍ ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ.  իզախ կինը ….................................................................56
ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ ՏՈՒԳԼԱՍ. Մարգինալիաներ …........................................................60
ԷՆԵ ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ. Սոդոմական …..........................................................................61
ԷԼՈ ՎԻԻԴԻՆԳ. Ստինքներ ….................................................................................63
ԿԱԼԼԵ ԿԱՍՊԵՐ. Տրդատի կյանքը …....................................................................65
Էստոն բանաստեղծները՝ Հայաստանին …...........................................................68
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Էստոնական տետրակից …..............................................70
ՌՈԶԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Մերո՞նք…  ….....................................................................71
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բյուլ մայրիկ. էստոնուհի, որ հայի սիրտ ուներ  ….........73
ԷՐՎԻՆ ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ. Երջանկության օր …...........................................................75
ՊԵՏԵՐ ՍԱՈՒՏԵՐ. Զուլուս Ալուլուն …..................................................................77
ՏՈՈՄԱՍ ՌԱՈՒԴԱՄ. Մորս զգեստը ....................................................................…79
ՏԻՆԱ ՈՒԲԱՐ. Աբորտ ….........................................................................................81
Էստոն բանաստեղծները՝ հայրենիքին ….............................................................84
ՅԱԱՆ ԿՐՈՍՍ.  Motacilla  …...................................................................................85
ՄԻՀԿԵԼ  ՄՈՒՏՏ. Իմ բուսական, իմ կենդանական փոքրիկ աշխարհը …...........89
ՎԱԼԵՆՏԻՆ  ԿՈՒՅԿ. Սրբազան պատերազմ …......…............................................91
ԻԼՄԱՐ ՅԱԿՍ. Կամեր-խորհրդական Վենցելը  …......…........................................93
ՌԵԵՏ ՎԱՐԲԼԱՆԵ. Էստոնական կերպարվեստը նոր հազարամյակի շեմին …....94
ԱՐՁԱԿ

ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Միակը …......….............................................…........................7
ՄԵԼԱՆԻԱ  ԲԱԴԱԼՅԱՆ.  Պատմվածքներ …......…...................................................9
ԳՈՀԱՐ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ.  Պատմվածքներ ..............................................…15
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ …......…..................................................22
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ.  Տիանյիի պատմածը ......….................................................…45

ՊՈԵԶԻԱ

ԼՈՒՍԻՆԵ ՀԱՐՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................5
ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. □Պանդուխտի ցուպեր□ շարքից ...................................…20
ՆԱՆԵ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մարդկային իմացության սահմանները …..............................31
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ.  րատական խոսք միանձանց համար ….............................35
ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Սուլթանական կառավարության 
հայաջինջ քաղաքականության մերկացումը ...................................................…37
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Արաց-Ջրհոս ......................................................................…39

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Այսօրվա ինստիտուտը վաղվա թատրոնն է ...............…25
Լուսինե  …......….............................................…...................................................42



N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նամականի  …......….............................................….............................................37

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունգարիա)

ԷՌՆՅՈ ԿԵՇԿԵՆ.  Երբեք չի խաթարվի մեր ժողովուրդների բարեկամությունը ...51
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրական ամսագրերի թվով առաջին երկիրը .............52
ՇԱՆԴՈՐ ՊԵՏԵՖԻ. Բանաստեղծություններ .........................................................54
ՖԵՐԵՆՑ ՍԻՅ.  Գործից հետո միշտ սրճարան եմ գնում ......................................55
ՄԱԳԴԱ ՍԱԲՈ. Վազք երազում ...............................................................................58
ՋՈՐՋ ՍՈՐՈՍ. Համաշխարհային էթիկա. պատրա՞նք, թե իրականություն .........62
ՊԵՏԵՐ ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ.  Համբույր .......….................................................................66
XX դար. Հունգարական պոեզիա  .........…...........................................................68
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Պատմության 1000 տարին. Հունգարիայի հայերը .................70
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Տրդատ Մեծի թագը .....................................................72
ԺՈՒԺԱ ՌԱԲ.  Իտալիայի հայկական հողում .........................................................75
ՅԱՆՈՇ ՊԻԼԻՆՍԿԻ.  Հասցեատերն անհայտ է .....................................................78
Արդի հունգարական պոեզիա  ..............................................................................80
□Ցելենկոր□ հանդեսի էջերից ................................................................................82
ԱՆԴՐԱՇ ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ. Յոթն անց քսանհինգ ........................................................83
ԼԱՍԼՈ ԴԱՐՎԱՇԻ. Առաջին հեքիաթը ........….........................................................85
ՍԵՐԳԵՅ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հունգարական գրականությունը՝ հայերեն  ...................89
ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԱՐԵԼԻ. Նշումներ հռչակագրի համար ............................................91

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.   Ինքնասպան լինելու և չլինելու ժամանակը …......................5
ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ.  Հիսուս  Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը …....12
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................45

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԳԱՅԱՆԵ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................34
ԳԱԳԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
ՀՈՎԻԿ  ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ.  Հրաշալի այգեպանը …..................................................10

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՄ ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ.  Մշակութային ծրագիր. ահա մեր գերխնդիրը …..............38
ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու մութ է ճամփաս …..................................................40
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայացք՝ 	  դրսից և ներսից  …..........................................46</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8765</id>
      <timestamp>2012-05-28T16:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="65295">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1999''' բաժինը:

== 1999 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գալդ բարի, նոր տարի ….............................................2
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Դարավերջ …......................................................................14
*Նամականի …........................................................................................................23
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանճար՝ աստվածներից մերժված …............................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Սերբիա) ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ելի՛ր, Սերբիա, և արթնացրու քո զավակներին ..................…63
*ՌԱԴՈՇԻՆ ԶԱՅԻՉ.  Մեր նպատակն է պահպանել ազգային ոգին …...................64
*Սերբական ժամանակակից պոեզիա …................................................................66
*[[Եֆեմիա|ԵՖԻՄԻԱ]]. Գովք իշխան Լազարին ......................................................................…70
*[[Սլավենկո Թերեզիչ|ՍԼԱՎԵՆԿՈ ԹԵՐԶԻՉ]]. Սերբական հարցը. պատմություն և արդիականություն …71
*[[Բրանիսլավ Նուշիչ|ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ ՆՈՒՇԻՉ]]. Իմ առաջին հարցազրույցը …...........................................73
*[[Բրանկո Չոպիչ|ԲՐԱՆԿՈ ՉՈՊԻՉ]]. Կորուսյալ մանկություն ….........................................................75
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կիսել մերձավորի ցավը ….................................................77
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իր ժողովրդի լույսի և հույսի խորհրդանիշը …..............78
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................79
*Կոսովո և Մետոխիա …..........................................................................................81
*[[Իվո Անդրիչ|ԻՎՈ ԱՆԴՐԻՉ]]. Նշաններ ճամփեզրին …................................................................83
*Սերբ բանաստեղծները՝ Հայաստանին .............................................................…86
*Սերբահայ պարուհին  .......................................................................................…89
*[[Դանիլո Կիշ|ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ]]. Շունն ու տղան …...........................................................................90
*[[Յովո Բայիչ|ՅՈՎՈ ԲԱՅԻՉ]]. Հայ գրողները՝ սերբերեն …...........................................................94
*[[Զորան Պոպովիչ|ԶՈՐԱՆ ՊՈՊՈՎԻՉ]]. Ինքնակառավարվող արվեստի անունից …..........................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չարքը …..............................................................................7
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Թափառական շների մասին …...........................................21
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Ճակատագրի սև շունը ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) .........................................................…47

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................4
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Դեկտեմբերյան տագնապներ …..............................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Հայ գաղափարաբանություն և հայ իրականություն ......…41
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. «Ես եմ ճանապարհը…» ............................................…52

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ճգնաժամ, ճգնաժամ    ..........................................…58


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ներքին քաղաքականություն, որը չկա …....................2
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Մի՛ կասկածիր, հոգին լույսերի մեջ է …...........................17

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Վրաստան) ====

*[[Նիկո Նիկոլոզիշվիլի|ՆԻԿՈ ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ]]. Կառուցենք համակեցության տաճարը ...................…21
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Խոհերի և ձգտումների հարազատությամբ ….......................22
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա …........................................................................24
*[[Միխեիլ Անթաձե|ՄԻԽԵԻԼ ԱՆԹԱՁԵ]]. Լևոնը …..................................................................................27
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Գյուղի մադոննան ..........................................................…30
*[[Վաժա Փշավելա|ՎԱԺԱ ՓՇԱՎԵԼԱ]]. Պատմվածքներ ....................................................................…34
*Վրացական բանահյուսությունից ….....................................................................37
*[[Ռևազ Ինանիշվիլի|ՌԵՎԱԶ ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ]]. Գեղեցիկ արցունքներ …................................................38
*Հայ բանաստեղծները՝ Վրաստանին .................................................................…40
*Վրաց բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...........................................................…42
*Հայաստանի և հայերի մասին …...........................................................................44
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թագուհու ավետարանի որդին ….......................................45
*[[Կոտե Ջանդիերի|ԿՈՏԵ ՋԱՆԴԻԵՐԻ]].  Կարճատև արձակուրդ ......................................................…47
*Վրաստանը լուսանկարներում  .........................................................................…52
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Կանաչ հրվանդան .............................................................…54
*[[Նուգզար Շատաիձե|ՆՈՒԳԶԱՐ ՇԱՏԱԻՁԵ]].  Ծեր գայլը ......................................................................…59
*«XX դար» ակումբի մանիֆեստը  ....................................................................…61
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա  ….......................................................................62
*[[Ռեզո Թաբուկաշվիլի|ՌԵԶՈ ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ]]. Աղջիկը, որը նման է քեզ ...........................................…64
*[[Դաթո Տուրաշվիլի|ԴԱԹՈ ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ]]. Լևանը և Լևոնը ................................................................…67
*[[Գոդերձի Չոխելի|ԳՈԴԵՐՁԻ ՉՈԽԵԼԻ]]. Հայելի ….................................................................................69
*[[Իրինե Բաքանիձե|ԻՐԻՆԵ ԲԱՔԱՆԻՁԵ]]. Երկար, հին օր …...................................................................73
*[[Ճաբուա Ամիրեջեբի|ՃԱԲՈՒԱ ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ]]. Չար մարդը ..................................................................…76
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…77
*[[Զազա Թվարաձե|ԶԱԶԱ ԹՎԱՐԱՁԵ]]. Ապակու հետևում ….................................................................78
*[[Լաշա Բուղաձե|ԼԱՇԱ ԲՈՒՂԱՁԵ]]. Դեղինը …....................................................................................81
*[[Միխո Մոսուլիշվիլի|ՄԻԽՈ ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ]]. Մանրապատումներ ….....................................................84
*[[Գեորգի Ջիբլաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՋԻԲԼԱՁԵ]]. [[Հովհաննես Թումանյան]] …....................................................86
*[[Սերգո Ջորբենաձե|ՍԵՐԳՈ ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ]]. Հովհ. Թումանյանը և Թիֆլիսի համալսարանը ….............90
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Հրահանգներ ամուսիններին …...........................................93
*[[Նանա Ղիփիանի|ՆԱՆԱ ՂԻՓԻԱՆԻ]]. Պատկեր և ընկալում …............................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիամ Ասրիյան|ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՐԻՅԱՆ]]. Ես տանը չեմ ….......................................................................4
*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]].  Գիշերը ............................................................................…6

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...........................................8

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություն՝ սահմանից անդին ….........................11


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ժամանակի և մեր գնահատականը .........................…5
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Էսսեներ ............................................................................…9
*Նամականի  ….......................................................................................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վտանգ երկրից …................................................................20

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Գերմանիա) ====

*ԿԱՐՈԼԱ ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ. Մշակութային երկխոսությունը՝ առավել արդիական ոլորտ …...............................................................................51
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԼԵԳԵ, ԱՆԵ ՆՈՅՇԵՖԵՐ. Մեր գերխնդիրը գրական կապերի հաստատումն է ….....................................................................52
*«Literatur um  11» հանդեսի էջերից   ................................................................…53
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Նարցիս և Գոլդմունդ .............................................................…56
*[[Բերթոլդ Բրեխթ|ԲԵՐԹՈԼԴ ԲՐԵԽԹ]]. Երկու որդիները …..................................................................62
*[[Վոլֆգանգ Բորխերթ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐԹ]]. Գիշերն առնետները նույնպես քնում են .......................…64
*Գերմանական ժամանակակից պոեզիա  ..........................................................…66
*Գերմանիան լուսանկարներում  ........................................................................…68
*ՖՈԼՔՄԱՐ ՔՅՈԼԼԵՐ. Գերմանիայի արտաքին մշակութային քաղաքականության արդի խնդիրները ….....................................70
*[[Տեսսա Հոֆման|ՏԵՍՍԱ ՀՈՖՄԱՆ]]. Սփյուռք, գաղթ և լեզու ..........................................................…71
*ՖՐԻԴՐԻԽ  Խ. ՑԱՈՒՆԵՐ. Հարցաքննություն ….........................................................73
*[[Մարի Էլիզաբեթ Լյուդդե|ՄԱՐԻ ԷԼԻԶԱԲԵԹ ԼՅՈՒԴԴԵ]]. Աշխարհի սկիզբը …..............................................75
*ՅՈՒՐԳԵՆ Կ. ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ . 748 քայլ-ճամփորդություն ..................................…77
*XX դար. Գերմանական պոեզիա  ….....................................................................80
*[[Միշել Էնդե|ՄԻՇԵԼ ԷՆԴԵ]]. «Հայելին հայելու մեջ» շարքից …................................................82
*[[Գաբրիելե Վոլֆ|ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՎՈԼՖ]]. Յասմինի ծննդյան օրը .......................................................…84
*[[Յազեֆ Մյուլբերգեր|ՅՈԶԵՖ ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ]].  Պսակակիրը ...............................................................…87
*[[Գյոթե|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]].  Բանաստեղծություններ ..................................................…88
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................…90
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Մշակույթ և քաղաքականություն ...............................................…92
*Արդի գերմանական արվեստ …............................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Կորեացին …..............................................................................2
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................12
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Արձանը .........................................................................…28

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................7
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ............................................…16
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Ներբող Աստվածածնին ..................................................…23
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................29

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական խմբակցությունները նորահայտ վավերագրերում .................................................................................31

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Երազների էկոնոմիկա ..........................................….40
*ԿԱՐԵՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Դաշնամուրային մանրանվագը հայ երաժշտության մեջ ….44
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Առասպելի և մոդեռնի խաչմերուկում …............................47


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Միայն իմանանք՝ ու՛ր ենք գնում ..............................…2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կորուստներն ապրում են երազներում ...........................…9
*ԱՆՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մեր Ցղնա գյուղը …................................................................12
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Հայկական հարցի շուրջ ….....................................16

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ուկրաինա) ====

*[[Օլեքսանդր Բոժկո|ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ]]. Դարավոր կապերի նոր փուլը ….......................................55
*ՎԻԿՏՈՐ ԿՈՐԴՈՒՆ.  Հասունության քննություն ................................................…57
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................59
*[[Լեսյա Դեմսկա|ԼԵՍՅԱ ԴԵՄՍԿԱ]]. Անձրևի կալանավորը …...........................................................63
*[[Օլեգ Գովդա|ՕԼԵԳ ԳՈՎԴԱ]]. Սիրով առ ինքը ….........................................................................65
*[[Իվան Ցիպերդյուկ|ԻՎԱՆ ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ]]. Պատմվածքներ ..............................................................…67
*[[Մաքսիմ Ռոզումնի|ՄԱՔՍԻՄ ՌՈԶՈՒՄՆԻ]]. Քնի նպատակաբանությունը .........................................…69
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Բարևներով երեք կկու …..........................................71
*[[Անատոլի Դնիստրովիյ|ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ]]. Աղոթքի արժեզրկումը ..............................................…73
*Ուկրաինացի բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...............................................…74
*Ուկրաինան լուսանկարներում  ….........................................................................76
*Հայ բանաստեղծները՝ Ուկրաինային  ...............................................................…78
*[[Օլհա Պարխոմենկո|ՕԼՀԱ ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ]]. ՈՒկրաինայի առաջին «դեսպանը» Արցախում .............…80
*[[Վլադիմիր Դանիլենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ]]. Դեպրեսիայի սերունդը .............................................…81
*[[Եվհեն Պաշկովսկի|ԵՎՀԵՆ ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ]]. Բորմանի մահը …...............................................................85
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................87
*[[Օլես Ուլյանենկո|ՕԼԵՍ ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ]]. Անտիսեմիտը  .................................................................…90
*[[Օկսանա Պախլյովսկա|ՕԿՍԱՆԱ ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ]]. Մանրապատումներ …...................................................93
*[[Հալինա Սկլյարենկո|ՀԱԼԻՆԱ ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ]]. Ուկրաինական արդի կերպարվեստը  …......................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնոցիներ հեծած յոթ վհուկները …...........................................5
*ԱՆԱՀԻՏ. Պատմվածքներ ([[Լևոն Խեչոյան]]ի առաջաբանով) …...............................27
*Ի. ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ.  Աստվածները երբեք չեն սխալվում ..........................…29
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բախտի ծառը  …............................................................32
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Շրջան …...........................................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…42
*ԱՆԱՀԻՏ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման կարևոր մի վավերագիր ….......................................................................................................18
*ԱՆՈՒՇ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Էզրա Փաունդ]]ի կանտոները ..........................................…49

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԱՊԵՏ ԽԱՉԵՐԵԱՆ. Զմիւռնական արկածներս 1922-ին ….............................21
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Անհատապաշտությունից ետ կանգնելը …..........................33
*ՍԵՒԱԿ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Ազատութեան հայկական զգացումը ….......................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  Տեսողականի կլինիկան …................................................52


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ….....................................................7
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Դավթի մենամարտը Մելիքի հետ …................................30

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ավստրիա) ==== 

*ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ ԳՅՈՒՐԵՐ.  Համագործակցությունը լայն թափ է առնում …..........55
*ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  ՆԻԴԵՌԼԵ.  Փոխըմբռնում գրական կամրջով …..............................57
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................60
*[[Մարիանե Գրուբեր|ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ]]. Գերեզմանափորը ...........................................................…64
*[[Թոմաս Փլուխ|ԹՈՄԱՍ ՓԼՈՒԽ]]. Քերնթեն-պատմության նախապայմանը …..................................68
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կապիկների կղզին ..............................................................…69
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Էսսեներ ..................................................................................…71
*[[Հուգո Ֆոն Հոֆմանսթալ|ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ]]. Արդարություն …......................................................73
*[[Կարլ-Մարկուս Գաուս|ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ ԳԱՈՒՍ]]. Կենտրոնական Եվրոպայի ոչնչացումը ....................…75
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................77
*[[Ինգեբորգ Բախման|ԻՆԳԵԲՈՐԳ ԲԱԽՄԱՆ]]. Պատանեկությունը ավստրիական մի քաղաքում ….........79
*[[Էրիխ Ֆրիդ|ԷՐԻԽ ՖՐԻԴ]]. Իմ պատվերը .................................................................................…81
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. «Ավստրիան պետք է ճանաչի հայոց ցեղասպանությունը» ..83
*ՅԱՍՄԻՆ ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ.  Ի խորոց սրտի, Հայերը Ավստրիայում …..................85
*[[Էլֆրիդե Յելենեկ|ԷԼՖՐԻԴԵ ՅԵԼԻՆԵԿ]]. Սկիզբ …..............................................................................88
*[[Հիլդե Շպիլ|ՀԻԼԴԵ ՇՊԻԼ]]. Փոքրիկ ցավը ….............................................................................91
*[[Պետեր Հանդկե|ՊԵՏԵՐ ՀԱՆԴԿԵ]].  1957 ….....................................................................................93
*[[Հանս Արթման|ՀԱՆՍ ԱՐԹՄԱՆ]]. Այդպես չեն կատակի …..............................................................95
*[[Հերման Նիչ|ՀԵՐՄԱՆ ՆԻՉ]]. ՕՍ թատրոն …..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Տիեզերքի առավոտը ….........................................................4
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Օձը ……...........................................................................17
*ԳԵՂԱՄ ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ. Խնդրում եմ, գաղտնի պահեք…..........................................51
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ……........................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Անծանոթ պրոֆիլը Ձեր» շարքից …................................20
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Ի՛նչ գեղեցիկ, ի՛նչ շնորհակալ գործ …..........................15
*[[Մարկ Նշանյան|ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ]]. Հանդիպում ……........................................................................22
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն իր «Մատյան ողբերգության» երկի հարակայության և հոգևոր հեռանկարի մասին ….......................................39

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ 67-րդ ……..............................................................34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՆ ՀԱԼԱՈՒԵՅ.  Ռեքվիեմ՝ վավերագրական ֆիլմով  …......................................10
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Պլեների պրոբլեմը Այվազովսկու գեղանկարչության մեջ ……..................................................................................44
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Շուկայական հարաբերություններ՝ առանց… շուկայի ……..........................................................................................47


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հին երգեր գլխավորի մասին  ….................................8
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ …..................................................................10

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ռուսաստան) ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՐՅՈՒԿՈՎ.  Բարեկամության և համագործակցության ավանդական ուղիով .............................................................................................53
*ԱՆԴՐԵՅ ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ. Գրականության սնուցող երակը ................................…54
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԷԲԱՆՈԻՁԵ. Խփել նշանակետին …..................................................54
*Արդի ռուսական պոեզիա …..................................................................................57
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]].  Փշուրներ ….............................................................59
*[[Ալեքսանդր Պլոտկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԼՈՏԿԻՆ]]. Գրադարանը ..............................................................…61
*ՎԱԼԵՐԻ ՕՍԻՆՍԿԻ. Հյուրը …...............................................................................63
*Ռուս բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ….............................................................66
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Նախաստեղծ աշխարհի հայտնությունը …......................68
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Ճանապարհորդություն Հայաստանում ….......................69
*[[Օլեգ Պավլով|ՕԼԵԳ ՊԱՎԼՈՎ]]. Մանջուրիայի բլուրներին …........................................................73
*[[Դանիիլ Գրանին|ԴԱՆԻԻԼ ԳՐԱՆԻՆ]]. Շուկայում ..........................................................................…74
*[[Դմիտրի Բիկով|ԴՄԻՏՐԻ ԲԻԿՈՎ]]. Էլի մի հինգ-վեց օր ................................................................…76
*[[Վլադիմիր Վոյնովիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՅՆՈՎԻՉ]]. Պոեզիայի համար արդեն չեն սպանում։ Տխուր է …....77
*Արդի ռուսական պոեզիա  ……..............................................................................79
*[[Յուրի Բույդա|ՅՈՒՐԻ ԲՈՒՅԴԱ]]. Հրեշտակներ՝ ավելի ու ավելի ................................................…82
*[[Գեորգի Բալլ|ԳԵՈՐԳԻ ԲԱԼԼ]]. Քար և ծաղիկ ...........................................................................…84
*[[Ալեքսեյ Ալյոխին|ԱԼԵՔՍԵՅ ԱԼՅՈԽԻՆ]]. Վոլոգդյան լոցիաներ ....................................................…87
*[[Սվետլանա Մաքսիմովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ]]. Սյուժե …......................................................................88
*[[Սվետլանա Վասիլենկո|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ]]. Գետնասկյուռը ….........................................................91
*[[Վլադիմիր Կուռնոսենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ]]. Կապավորները …....................................................92
*[[Սերգեյ Կուսկով|ՍԵՐԳԵՅ ԿՈՒՍԿՈՎ]]. «Տոտ-արտն» այսօր …........................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Կոլաժ՝ խեղճիկի համար …...................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Նատյուրմորտ՝ թութակով …......................................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Մանրապատումներ …....................................................26
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ջարդված լուսին …..............................................................30
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պարտված մահ …...........................................................43
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …............................................................51

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ..............................…..................................6
*[[Նարինե Ավետյան|ՆԱՐԻՆԵ ԱՎԵՏՅԱՆ]]. Փնթի տողեր …......................................................................24
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................…37
*[[Մանվել Միկոյան|ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................... 38
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Տասը օր Գրիգոր Գուրզադեանին հետ …..........................33
*[[Մարգարիտ Խաչատրյան|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Համաստեղ]]ի և [[Կոստան Զարյան]]ի նամակագրությունից ….........................................................................................45
*ԱՆԱՀԻՏ  ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ. [[Միսաք Գոչունյան]]ի գեղարվեստական հրապարակախոսությունը  …...............................................................................47
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻԱՄ ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ. Դիմանկարի փորձ ….....................................................19
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]… աղոթքը ...................................…40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Չհատուցված մեղքի զգացումով …...................................27


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Վա՜խ, ամառային անդորր  ….......................................2

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (ԱՄՆ) ====

*ՄԱՅՔԼ ԼԵՄՈՆ. Ամերիկյան և հայկական գրական ու մշակութային սերտակցությունը  …….........................................................................................43
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Գրում են շատերը, կարդում՝ քչերը …................................45
*XX դար. Ամերիկյան պոեզիա  …..........................................................................47
*[[Ջեք Քերուաք|ՋԵՔ ՔԵՐՈՒԱՔ]]. Մեքսիկացի աղջիկը ….................................................................50
*[[Էմի Բլում|ԷՄԻ ԲԼՈՒՄ]]. Արծաթե սափորը թափվող առուն .................................................…53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ապոկալիպսյան վախճանի ճիչը ............................…57
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Ոռնոցը ….................................................................................61
*«Ագնի» հանդեսի էջերից …...................................................................................66
*[[Ջեյմի Դանհամ|ՋԵՅՄԻ ԴԱՆՀԱՄ]]. Ընտանիքը ….............................................................................68
*[[Գեյլ Ջոնս|ԳԵՅԼ ՋՈՆՍ]]. Դեպոն …...........................................................................................69
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծ-դասուսույցը ….................................................73
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Ամենաանսպառ ժանրը ….....................................................76
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Պեդերսենների տղան …...............................................................81
*Արդի ամերիկյան պոեզիա …................................................................................85
*[[Բարրի հաննա|ԲԱՐՐԻ ՀԱՆՆԱ]]. Շատ երկար սեր …......................................................................88
*[[Ջեքի Քոլինզ|ՋԵՔԻ ՔՈԼԻՆԶ]]. Կնոջ ուժը ….................................................................................91
*[[Կարեն Բրեննան|ԿԱՐԵՆ ԲՐԵՆՆԱՆ]]. Երազային նավը ..................................................................…93
*[[Ջեյն Սիգլ|ՋԵՅՆ ՍԻԳԼ]]. Լեզվական խաղեր ........................................................................…95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Դայանե Տեր-Հովհաննեսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................…41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հեքիաթներ …...........................................................................7
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ ...................................................................…11
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Հիվանդանոց ….................................................................17
*ԶԱՌԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մորթը ....................................................................................…31
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.   որհուրդը …....................................................................32
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ...........................................................…33

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Կոստան Զարյան]]ի «Մեհյան» հանդեսը …..............23
*ԱՆԱՀԻՏ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ժամանակների խաչմերուկում …....................................35
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Կամրջելով անցյալը և ապագան ..................................…38

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Զաքարիա հայոց կաթողիկոսի քարոզը  ..........................................................…26

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու՞մ է պետք □Հայֆիլմը□ ….......................................19


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Արցախն ինչպես տեսա …...........................................2
*[[Արցախ բունիաթյան|ԱՐՑԱԽ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Էջեր ռազմաճակատային օրագրից ([[Իգնատ Մամյան]]ի առաջաբանով) .......................................................................…9

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Չեխիա) ====

*ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ. Ինտելեկտուալների սուր կարիք է զգացվում …........................51
*ՅՈԱԽԻՄ ԴՎՈՐԺԱԿ. Չգոյություն՝  գրական ժամանակների միջակայքում ........…53
*XX դար. Չեխական պոեզիա  …............................................................................55
*[[Բոհումել Հռաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՌԱԲԱԼ]]. Խուզվածը …..........................................................................59
*[[Իվան Կլիմա|ԻՎԱՆ ԿԼԻՄԱ]]. Քաղաքը …......................................................................................62
*[[Բեդրա Գլասեր|ԲԵԴՐԵ ԳԼԱՍԵՐ]]. Կորմա կամ գարեջրի իններորդ գավաթը …............................67
*[[Յախիմ Տոպոլ|ՅԱԽԻՄ ՏՈՊՈԼ]]. Կաղկանձ ….................................................................................69
*Չեխիան լուսանկարներում  …..............................................................................72
*[[Յարոսլավ Մարոուշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ]]. Ես տանում եմ ինձ հետ իմ Հայաստանը ….................74
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Ոգեղեն, ոգեղենիկ մի աղջիկ ….......................................75
*[[Ֆեոդոր Գալ|ՖԵՈԴՈՐ ԳԱԼ]]. Կապերը խզված են, բայց …........................................................77
*[[Ռոբերտ Գալ|ՌՈԲԵՐՏ ԳԱԼ]]. Խտացումներ ................................................................................…79
*Արդի չեխական պոեզիա  …..................................................................................80
*[[Յոզեֆ Մոնիկ|ՅՈԶԵՖ ՄՈՆԻԿ]]. Մահճակալը ….............................................................................83
*[[Տոմաշ Պոյար|ՏՈՄԱՇ ՊՈՅԱՐ]]. Կշարունակենք օգնել Հայաստանին ......................................…85
*[[Միխալ Վիվեգ|ՄԻԽԱԼ ՎԻՎԵԳ]]. Շան լավագույն տարիները ….....................................................87
*[[Միխալ Այվազ|ՄԻԽԱԼ ԱՅՎԱԶ]]. Զանգակատանը ......................................................................…89
*[[Վերա Չեյզ|ՎԵՐԱ ՉԵՅԶ]]. Բեռը ……..........................................................................................91
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՀԱՇԵԿ]]. Ընտրությունների նախօրյակին ........................................…92
*[[Սվետլանա Գլասերովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ]]. Քնած ասպետը …..........................................................94
*Չեխիայի հայ նկարիչները  …...............................................................................95
*[[Օլգա Մալա|ՕԼԳԱ ՄԱԼԱ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկա]]. պատմության և ապագայի հանդիպավայրը …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հարութ Կբեյան|ՀԱՐՈՒԹ ԿԲԵՅԱՆ]]. Ժամանակի տեսուչը …..............................................................5
*ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ. Մողէզի արիւնը …..............................................................24
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ............................................................…49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ ….......................................................................18
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................…41
*ՆԱՐԻՆԵ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] պատումը …......................................................33
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Բակունցի պատմվածքի պոետիկան .........................…37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆ. Ծոփքի հիշատակումներն [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]] ......................…20
*[[Եվա Մնացականյան|ԵՎԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հեղինակ-պատմիչի կերպարը V դարի պատմագրության մեջ …..........................................................................46

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մատներից շնորհքն էր կաթում …......................................13
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Այլաբանության դրսևորումները հայկական կինոյում …..........................................................................................31
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երվանդունիների դամբանաբլուրը ..................................…45


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարնե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ճանապարհորդություն Երևանից մինչև… Երևան  ...........4
*Նամականի  …….........................................................….......................................18
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ինչու է լողում նավը …......…........................................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆրանսիա) ====

*ՄԻՇԵԼ ԼԵԳՐԱ. Համագործակցություն՝ նոր չափանիշներով …...........................45
*Ու՞ր է ընթանում [[ֆրանսիական գրականություն]]ը  …......…..................................47
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …......…..................................................51
*[[Լը Քլեզիո|ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ]]. Արկածի որոնում …......…................................................................53
*[[Ալեն Ժերբեր|ԱԼԵՆ ԺԵՐԲԵՐ]]. Այս անզորությունը, որ համակում է ինձ ….................................56
*[[Ժան-Կլոդ Բլաշեր|ԺԱՆ-ԿԼՈԴ ԲԼԱՇԵՐ]]. Կարելի է սյուրռեալիստ լինել առանց մի տող իսկ գրելու …......….............................................................59
*XX դար. Ֆրանսիական պոեզիա  …......…............................................................61
*ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԹԻԵՐԻ.  Հայաստանը հին ու մեծ մշակույթի երկիր է ….................64
*ՌԸՆԵ ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ. Ընդլայնել մշակութային փոխհարաբերությունները ........…65
*[[Անի Սոմոն|ԱՆԻ ՍՈՄՈՆ]]. Ջրի ափին …......….............................................…...........................67
*[[Անդրե Վյուրմսեր|ԱՆԴՐԵ ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ]]. Տղամարդը …......….............................................................69
*[[Ժան-Պիեռ Շաբրոլ|ԺԱՆ-ՊԻԵՌ ՇԱԲՐՈԼ]]. Մարքիզուհին ......….........................................................…71
*[[Կլոդ Լևի-Ստրոս|ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ]]. Պատահականությունը և քաղաքականությունը …..............73
*[[Դանիել Ռոնդո|ԴԱՆԻԵԼ ՌՈՆԴՈ]]. Բեկետը Գագարինի տանը …......…..........................................76
*ՍԻՈՐԱՆ. Իմաստության դասեր …......…...............................................................78
*[[Լուի Ֆերդինան Սելին|ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ ՍԵԼԻՆ]]. Ճանապարհորդություն դեպի գիշերվա վերջը …........81
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը  …...........................................................83
*[[Ռոբեր Դելյոզ|ՌՈԲԵՐ ԴԵԼՅՈԶ]]. Դետեկտիվ կամ սև վեպեր ….....................................................85
*[[Միշել Քոզեմ|ՄԻՇԵԼ ՔՈԶԵՄ]]. Լիքոռնի Ալֆան ….......................................................................89
*[[Իվ Բոնֆուա|ԻՎ ԲՈՆՖՈՒԱ]]. Արձակ բանաստեղծություններ ….................................................91
*[[Մարի Կարդինալ|ՄԱՐԻ ԿԱՐԴԻՆԱԼ]]. Հիշողություններ երազից ....................................................…94
*[[Օլիվիա Օբերտեն|ՕԼԻՎԻԱ ՕԲԵՐՏԵՆ]]. Ֆրանսիական կինո կամ՝  նորացումը վտանգված ........…95
*[[Հարրի Բել|ՀԱՐՐԻ ԲԵԼ]]. Բեռնար Բյուֆե՝ հաջողության և քամահրանքի միջև …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մոնմարտրյան պատմվածքներ ..............................…10
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................21

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]]ը՝ ինչպես որ կա …............................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԹԵՆԱՎՈՐ. Երանելի Թեոդորոս Մենակյացի գովեստ ..............…34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Աչքերս լիքն են ձեռագրերով…» ….................................13
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երվանդ Քոչարի Փարիզը …..........................................40
*ՎՈԼԴԵՄԱՐ ԺՈՐԺ. Քոչարը և տարածական գեղանկարչությունը ....................…41


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենաթանկ բանը էս արևի տակ  ....................…8
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]].  Հախուռն պոռթկում …............................................................17
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաշալի գործեր էր գրելու ............................................…28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ծիծաղող փիլիսոփան …................................................31

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բելգիա) ====

ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ.  Մշակութային ինքնատիպ ժառանգություն …........47
ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ. Բանաստեղծություններ …..........................................................48
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ. Ալեքսանդր Լու կամ նույն ինքը՝  
Ժան-Բատիստ Բարոնյան ......…........................................................................…51
ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ ԲԱՐՈՆՅԱՆ.  Rien ne  va Plus …......................................................53
ՄԻՇԵԼ ԴԸ  ԳԵԼԴԵՐՈԴ. Էսկուրիալ ......…..........................................................…57
Թատերասրահ …......….............................................…........................................62
ՄՈՐԻՍ ԿԱՐԵՄ. Մասրենին …......…......................................................................63
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ.  Մեծն Ժակը ...................................................................…66
ԺԱԿ ԲՐԵԼ. Բանաստեղծություններ …..................................................................68
ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  ԱԴԱՄԵԿ. Մեռյալների թռչունը …..............................................70
ՄԻՇԵԼ ՖԱԲԻԱՆ. Իոկաստե …...............................................................................73
ՎԵՌՆԵՐ ԼԱՄԲԵՐՍԻ. Բանաստեղծություններ …..................................................79
ՆԻԿՈԼ ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ. Մանրապատումներ ….........................................................81
ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Կոստան Զարյանը և Բելգիան …........................................83
ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. Մորիս Մետեռլինկի դրամատուրգիան հայ բեմում .86
ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ ՈՒՏԵՐՍ. Օրակարգ …........................................................................89
ԱԼԵՆ ՊԵՏԵՐՍ. Իմ աշխատանքների մասին …....................................................93
ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՎԻԼՄԱՐ. Բառը գրական թարգմանության մեջ ...........................…95

ԱՐՁԱԿ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ. Անաղ երկիր …..................................................................2
ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Պատմվածքներ …......….....................................................18
ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ.  Կամոքն սուրբ Գևորգի ......….....................................…29
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................40




ՊՈԵԶԻԱ

ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................5
ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ. Բանաստեղծություններ …....................................................6
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ.  Դոֆին …............................................................................24
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻՇԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաղարջ բառի ծագումն ու խորհուրդը …............................41

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Վայելչարվեստ նկարչուհին  …...........................................12
ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ինչու՞ հայ կինոն երբեք ապագա չի ունեցել .......…44




N 11

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սթափվել է պետք …........................................................2
ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Սևան՝ փրկության կորստաբեր ծրագիր ….......................11

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Էստոնիա)

ՄԱՏԻ ՍԻՐԿԵԼ.  Էստոնական գրականությունը ժամանակի հոլովույթում .......…47
ՈՒԴՈ ՈՒՅԲՈ. Էստոնիայում օրական 10 գիրք է տպագրվում ...........................…49
ՅՈՒՐԻ ԷԼՎԵՍՏ. Ապագա Էստոնիան .................................................................…51
Արդի էստոնական պոեզիա  …..............................................................................54
ԱՆԴՐՈՒՍ ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ.  իզախ կինը ….................................................................56
ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ ՏՈՒԳԼԱՍ. Մարգինալիաներ …........................................................60
ԷՆԵ ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ. Սոդոմական …..........................................................................61
ԷԼՈ ՎԻԻԴԻՆԳ. Ստինքներ ….................................................................................63
ԿԱԼԼԵ ԿԱՍՊԵՐ. Տրդատի կյանքը …....................................................................65
Էստոն բանաստեղծները՝ Հայաստանին …...........................................................68
ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Էստոնական տետրակից …..............................................70
ՌՈԶԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ.  Մերո՞նք…  ….....................................................................71
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բյուլ մայրիկ. էստոնուհի, որ հայի սիրտ ուներ  ….........73
ԷՐՎԻՆ ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ. Երջանկության օր …...........................................................75
ՊԵՏԵՐ ՍԱՈՒՏԵՐ. Զուլուս Ալուլուն …..................................................................77
ՏՈՈՄԱՍ ՌԱՈՒԴԱՄ. Մորս զգեստը ....................................................................…79
ՏԻՆԱ ՈՒԲԱՐ. Աբորտ ….........................................................................................81
Էստոն բանաստեղծները՝ հայրենիքին ….............................................................84
ՅԱԱՆ ԿՐՈՍՍ.  Motacilla  …...................................................................................85
ՄԻՀԿԵԼ  ՄՈՒՏՏ. Իմ բուսական, իմ կենդանական փոքրիկ աշխարհը …...........89
ՎԱԼԵՆՏԻՆ  ԿՈՒՅԿ. Սրբազան պատերազմ …......…............................................91
ԻԼՄԱՐ ՅԱԿՍ. Կամեր-խորհրդական Վենցելը  …......…........................................93
ՌԵԵՏ ՎԱՐԲԼԱՆԵ. Էստոնական կերպարվեստը նոր հազարամյակի շեմին …....94
ԱՐՁԱԿ

ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Միակը …......….............................................…........................7
ՄԵԼԱՆԻԱ  ԲԱԴԱԼՅԱՆ.  Պատմվածքներ …......…...................................................9
ԳՈՀԱՐ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ.  Պատմվածքներ ..............................................…15
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ …......…..................................................22
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ.  Տիանյիի պատմածը ......….................................................…45

ՊՈԵԶԻԱ

ԼՈՒՍԻՆԵ ՀԱՐՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….....................................................5
ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. □Պանդուխտի ցուպեր□ շարքից ...................................…20
ՆԱՆԵ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................21

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մարդկային իմացության սահմանները …..............................31
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ.  րատական խոսք միանձանց համար ….............................35
ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Սուլթանական կառավարության 
հայաջինջ քաղաքականության մերկացումը ...................................................…37
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Արաց-Ջրհոս ......................................................................…39

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Այսօրվա ինստիտուտը վաղվա թատրոնն է ...............…25
Լուսինե  …......….............................................…...................................................42



N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նամականի  …......….............................................….............................................37

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունգարիա)

ԷՌՆՅՈ ԿԵՇԿԵՆ.  Երբեք չի խաթարվի մեր ժողովուրդների բարեկամությունը ...51
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրական ամսագրերի թվով առաջին երկիրը .............52
ՇԱՆԴՈՐ ՊԵՏԵՖԻ. Բանաստեղծություններ .........................................................54
ՖԵՐԵՆՑ ՍԻՅ.  Գործից հետո միշտ սրճարան եմ գնում ......................................55
ՄԱԳԴԱ ՍԱԲՈ. Վազք երազում ...............................................................................58
ՋՈՐՋ ՍՈՐՈՍ. Համաշխարհային էթիկա. պատրա՞նք, թե իրականություն .........62
ՊԵՏԵՐ ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ.  Համբույր .......….................................................................66
XX դար. Հունգարական պոեզիա  .........…...........................................................68
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Պատմության 1000 տարին. Հունգարիայի հայերը .................70
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Տրդատ Մեծի թագը .....................................................72
ԺՈՒԺԱ ՌԱԲ.  Իտալիայի հայկական հողում .........................................................75
ՅԱՆՈՇ ՊԻԼԻՆՍԿԻ.  Հասցեատերն անհայտ է .....................................................78
Արդի հունգարական պոեզիա  ..............................................................................80
□Ցելենկոր□ հանդեսի էջերից ................................................................................82
ԱՆԴՐԱՇ ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ. Յոթն անց քսանհինգ ........................................................83
ԼԱՍԼՈ ԴԱՐՎԱՇԻ. Առաջին հեքիաթը ........….........................................................85
ՍԵՐԳԵՅ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հունգարական գրականությունը՝ հայերեն  ...................89
ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԱՐԵԼԻ. Նշումներ հռչակագրի համար ............................................91

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.   Ինքնասպան լինելու և չլինելու ժամանակը …......................5
ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ.  Հիսուս  Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը …....12
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................45

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԳԱՅԱՆԵ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................34
ԳԱԳԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
ՀՈՎԻԿ  ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ.  Հրաշալի այգեպանը …..................................................10

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՄ ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ.  Մշակութային ծրագիր. ահա մեր գերխնդիրը …..............38
ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու մութ է ճամփաս …..................................................40
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայացք՝ 	  դրսից և ներսից  …..........................................46</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8766</id>
      <timestamp>2012-05-28T20:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բելգիա) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="66868">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1999''' բաժինը:

== 1999 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գալդ բարի, նոր տարի ….............................................2
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Դարավերջ …......................................................................14
*Նամականի …........................................................................................................23
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանճար՝ աստվածներից մերժված …............................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Սերբիա) ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ելի՛ր, Սերբիա, և արթնացրու քո զավակներին ..................…63
*ՌԱԴՈՇԻՆ ԶԱՅԻՉ.  Մեր նպատակն է պահպանել ազգային ոգին …...................64
*Սերբական ժամանակակից պոեզիա …................................................................66
*[[Եֆեմիա|ԵՖԻՄԻԱ]]. Գովք իշխան Լազարին ......................................................................…70
*[[Սլավենկո Թերեզիչ|ՍԼԱՎԵՆԿՈ ԹԵՐԶԻՉ]]. Սերբական հարցը. պատմություն և արդիականություն …71
*[[Բրանիսլավ Նուշիչ|ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ ՆՈՒՇԻՉ]]. Իմ առաջին հարցազրույցը …...........................................73
*[[Բրանկո Չոպիչ|ԲՐԱՆԿՈ ՉՈՊԻՉ]]. Կորուսյալ մանկություն ….........................................................75
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կիսել մերձավորի ցավը ….................................................77
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իր ժողովրդի լույսի և հույսի խորհրդանիշը …..............78
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................79
*Կոսովո և Մետոխիա …..........................................................................................81
*[[Իվո Անդրիչ|ԻՎՈ ԱՆԴՐԻՉ]]. Նշաններ ճամփեզրին …................................................................83
*Սերբ բանաստեղծները՝ Հայաստանին .............................................................…86
*Սերբահայ պարուհին  .......................................................................................…89
*[[Դանիլո Կիշ|ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ]]. Շունն ու տղան …...........................................................................90
*[[Յովո Բայիչ|ՅՈՎՈ ԲԱՅԻՉ]]. Հայ գրողները՝ սերբերեն …...........................................................94
*[[Զորան Պոպովիչ|ԶՈՐԱՆ ՊՈՊՈՎԻՉ]]. Ինքնակառավարվող արվեստի անունից …..........................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չարքը …..............................................................................7
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Թափառական շների մասին …...........................................21
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Ճակատագրի սև շունը ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) .........................................................…47

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................4
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Դեկտեմբերյան տագնապներ …..............................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Հայ գաղափարաբանություն և հայ իրականություն ......…41
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. «Ես եմ ճանապարհը…» ............................................…52

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ճգնաժամ, ճգնաժամ    ..........................................…58


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ներքին քաղաքականություն, որը չկա …....................2
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Մի՛ կասկածիր, հոգին լույսերի մեջ է …...........................17

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Վրաստան) ====

*[[Նիկո Նիկոլոզիշվիլի|ՆԻԿՈ ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ]]. Կառուցենք համակեցության տաճարը ...................…21
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Խոհերի և ձգտումների հարազատությամբ ….......................22
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա …........................................................................24
*[[Միխեիլ Անթաձե|ՄԻԽԵԻԼ ԱՆԹԱՁԵ]]. Լևոնը …..................................................................................27
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Գյուղի մադոննան ..........................................................…30
*[[Վաժա Փշավելա|ՎԱԺԱ ՓՇԱՎԵԼԱ]]. Պատմվածքներ ....................................................................…34
*Վրացական բանահյուսությունից ….....................................................................37
*[[Ռևազ Ինանիշվիլի|ՌԵՎԱԶ ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ]]. Գեղեցիկ արցունքներ …................................................38
*Հայ բանաստեղծները՝ Վրաստանին .................................................................…40
*Վրաց բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...........................................................…42
*Հայաստանի և հայերի մասին …...........................................................................44
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թագուհու ավետարանի որդին ….......................................45
*[[Կոտե Ջանդիերի|ԿՈՏԵ ՋԱՆԴԻԵՐԻ]].  Կարճատև արձակուրդ ......................................................…47
*Վրաստանը լուսանկարներում  .........................................................................…52
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Կանաչ հրվանդան .............................................................…54
*[[Նուգզար Շատաիձե|ՆՈՒԳԶԱՐ ՇԱՏԱԻՁԵ]].  Ծեր գայլը ......................................................................…59
*«XX դար» ակումբի մանիֆեստը  ....................................................................…61
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա  ….......................................................................62
*[[Ռեզո Թաբուկաշվիլի|ՌԵԶՈ ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ]]. Աղջիկը, որը նման է քեզ ...........................................…64
*[[Դաթո Տուրաշվիլի|ԴԱԹՈ ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ]]. Լևանը և Լևոնը ................................................................…67
*[[Գոդերձի Չոխելի|ԳՈԴԵՐՁԻ ՉՈԽԵԼԻ]]. Հայելի ….................................................................................69
*[[Իրինե Բաքանիձե|ԻՐԻՆԵ ԲԱՔԱՆԻՁԵ]]. Երկար, հին օր …...................................................................73
*[[Ճաբուա Ամիրեջեբի|ՃԱԲՈՒԱ ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ]]. Չար մարդը ..................................................................…76
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…77
*[[Զազա Թվարաձե|ԶԱԶԱ ԹՎԱՐԱՁԵ]]. Ապակու հետևում ….................................................................78
*[[Լաշա Բուղաձե|ԼԱՇԱ ԲՈՒՂԱՁԵ]]. Դեղինը …....................................................................................81
*[[Միխո Մոսուլիշվիլի|ՄԻԽՈ ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ]]. Մանրապատումներ ….....................................................84
*[[Գեորգի Ջիբլաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՋԻԲԼԱՁԵ]]. [[Հովհաննես Թումանյան]] …....................................................86
*[[Սերգո Ջորբենաձե|ՍԵՐԳՈ ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ]]. Հովհ. Թումանյանը և Թիֆլիսի համալսարանը ….............90
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Հրահանգներ ամուսիններին …...........................................93
*[[Նանա Ղիփիանի|ՆԱՆԱ ՂԻՓԻԱՆԻ]]. Պատկեր և ընկալում …............................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիամ Ասրիյան|ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՐԻՅԱՆ]]. Ես տանը չեմ ….......................................................................4
*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]].  Գիշերը ............................................................................…6

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...........................................8

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություն՝ սահմանից անդին ….........................11


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ժամանակի և մեր գնահատականը .........................…5
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Էսսեներ ............................................................................…9
*Նամականի  ….......................................................................................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վտանգ երկրից …................................................................20

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Գերմանիա) ====

*ԿԱՐՈԼԱ ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ. Մշակութային երկխոսությունը՝ առավել արդիական ոլորտ …...............................................................................51
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԼԵԳԵ, ԱՆԵ ՆՈՅՇԵՖԵՐ. Մեր գերխնդիրը գրական կապերի հաստատումն է ….....................................................................52
*«Literatur um  11» հանդեսի էջերից   ................................................................…53
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Նարցիս և Գոլդմունդ .............................................................…56
*[[Բերթոլդ Բրեխթ|ԲԵՐԹՈԼԴ ԲՐԵԽԹ]]. Երկու որդիները …..................................................................62
*[[Վոլֆգանգ Բորխերթ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐԹ]]. Գիշերն առնետները նույնպես քնում են .......................…64
*Գերմանական ժամանակակից պոեզիա  ..........................................................…66
*Գերմանիան լուսանկարներում  ........................................................................…68
*ՖՈԼՔՄԱՐ ՔՅՈԼԼԵՐ. Գերմանիայի արտաքին մշակութային քաղաքականության արդի խնդիրները ….....................................70
*[[Տեսսա Հոֆման|ՏԵՍՍԱ ՀՈՖՄԱՆ]]. Սփյուռք, գաղթ և լեզու ..........................................................…71
*ՖՐԻԴՐԻԽ  Խ. ՑԱՈՒՆԵՐ. Հարցաքննություն ….........................................................73
*[[Մարի Էլիզաբեթ Լյուդդե|ՄԱՐԻ ԷԼԻԶԱԲԵԹ ԼՅՈՒԴԴԵ]]. Աշխարհի սկիզբը …..............................................75
*ՅՈՒՐԳԵՆ Կ. ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ . 748 քայլ-ճամփորդություն ..................................…77
*XX դար. Գերմանական պոեզիա  ….....................................................................80
*[[Միշել Էնդե|ՄԻՇԵԼ ԷՆԴԵ]]. «Հայելին հայելու մեջ» շարքից …................................................82
*[[Գաբրիելե Վոլֆ|ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՎՈԼՖ]]. Յասմինի ծննդյան օրը .......................................................…84
*[[Յազեֆ Մյուլբերգեր|ՅՈԶԵՖ ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ]].  Պսակակիրը ...............................................................…87
*[[Գյոթե|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]].  Բանաստեղծություններ ..................................................…88
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................…90
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Մշակույթ և քաղաքականություն ...............................................…92
*Արդի գերմանական արվեստ …............................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Կորեացին …..............................................................................2
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................12
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Արձանը .........................................................................…28

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................7
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ............................................…16
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Ներբող Աստվածածնին ..................................................…23
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................29

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական խմբակցությունները նորահայտ վավերագրերում .................................................................................31

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Երազների էկոնոմիկա ..........................................….40
*ԿԱՐԵՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Դաշնամուրային մանրանվագը հայ երաժշտության մեջ ….44
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Առասպելի և մոդեռնի խաչմերուկում …............................47


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Միայն իմանանք՝ ու՛ր ենք գնում ..............................…2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կորուստներն ապրում են երազներում ...........................…9
*ԱՆՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մեր Ցղնա գյուղը …................................................................12
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Հայկական հարցի շուրջ ….....................................16

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ուկրաինա) ====

*[[Օլեքսանդր Բոժկո|ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ]]. Դարավոր կապերի նոր փուլը ….......................................55
*ՎԻԿՏՈՐ ԿՈՐԴՈՒՆ.  Հասունության քննություն ................................................…57
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................59
*[[Լեսյա Դեմսկա|ԼԵՍՅԱ ԴԵՄՍԿԱ]]. Անձրևի կալանավորը …...........................................................63
*[[Օլեգ Գովդա|ՕԼԵԳ ԳՈՎԴԱ]]. Սիրով առ ինքը ….........................................................................65
*[[Իվան Ցիպերդյուկ|ԻՎԱՆ ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ]]. Պատմվածքներ ..............................................................…67
*[[Մաքսիմ Ռոզումնի|ՄԱՔՍԻՄ ՌՈԶՈՒՄՆԻ]]. Քնի նպատակաբանությունը .........................................…69
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Բարևներով երեք կկու …..........................................71
*[[Անատոլի Դնիստրովիյ|ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ]]. Աղոթքի արժեզրկումը ..............................................…73
*Ուկրաինացի բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...............................................…74
*Ուկրաինան լուսանկարներում  ….........................................................................76
*Հայ բանաստեղծները՝ Ուկրաինային  ...............................................................…78
*[[Օլհա Պարխոմենկո|ՕԼՀԱ ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ]]. ՈՒկրաինայի առաջին «դեսպանը» Արցախում .............…80
*[[Վլադիմիր Դանիլենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ]]. Դեպրեսիայի սերունդը .............................................…81
*[[Եվհեն Պաշկովսկի|ԵՎՀԵՆ ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ]]. Բորմանի մահը …...............................................................85
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................87
*[[Օլես Ուլյանենկո|ՕԼԵՍ ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ]]. Անտիսեմիտը  .................................................................…90
*[[Օկսանա Պախլյովսկա|ՕԿՍԱՆԱ ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ]]. Մանրապատումներ …...................................................93
*[[Հալինա Սկլյարենկո|ՀԱԼԻՆԱ ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ]]. Ուկրաինական արդի կերպարվեստը  …......................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնոցիներ հեծած յոթ վհուկները …...........................................5
*ԱՆԱՀԻՏ. Պատմվածքներ ([[Լևոն Խեչոյան]]ի առաջաբանով) …...............................27
*Ի. ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ.  Աստվածները երբեք չեն սխալվում ..........................…29
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բախտի ծառը  …............................................................32
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Շրջան …...........................................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…42
*ԱՆԱՀԻՏ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման կարևոր մի վավերագիր ….......................................................................................................18
*ԱՆՈՒՇ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Էզրա Փաունդ]]ի կանտոները ..........................................…49

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԱՊԵՏ ԽԱՉԵՐԵԱՆ. Զմիւռնական արկածներս 1922-ին ….............................21
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Անհատապաշտությունից ետ կանգնելը …..........................33
*ՍԵՒԱԿ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Ազատութեան հայկական զգացումը ….......................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  Տեսողականի կլինիկան …................................................52


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ….....................................................7
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Դավթի մենամարտը Մելիքի հետ …................................30

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ավստրիա) ==== 

*ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ ԳՅՈՒՐԵՐ.  Համագործակցությունը լայն թափ է առնում …..........55
*ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  ՆԻԴԵՌԼԵ.  Փոխըմբռնում գրական կամրջով …..............................57
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................60
*[[Մարիանե Գրուբեր|ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ]]. Գերեզմանափորը ...........................................................…64
*[[Թոմաս Փլուխ|ԹՈՄԱՍ ՓԼՈՒԽ]]. Քերնթեն-պատմության նախապայմանը …..................................68
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կապիկների կղզին ..............................................................…69
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Էսսեներ ..................................................................................…71
*[[Հուգո Ֆոն Հոֆմանսթալ|ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ]]. Արդարություն …......................................................73
*[[Կարլ-Մարկուս Գաուս|ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ ԳԱՈՒՍ]]. Կենտրոնական Եվրոպայի ոչնչացումը ....................…75
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................77
*[[Ինգեբորգ Բախման|ԻՆԳԵԲՈՐԳ ԲԱԽՄԱՆ]]. Պատանեկությունը ավստրիական մի քաղաքում ….........79
*[[Էրիխ Ֆրիդ|ԷՐԻԽ ՖՐԻԴ]]. Իմ պատվերը .................................................................................…81
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. «Ավստրիան պետք է ճանաչի հայոց ցեղասպանությունը» ..83
*ՅԱՍՄԻՆ ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ.  Ի խորոց սրտի, Հայերը Ավստրիայում …..................85
*[[Էլֆրիդե Յելենեկ|ԷԼՖՐԻԴԵ ՅԵԼԻՆԵԿ]]. Սկիզբ …..............................................................................88
*[[Հիլդե Շպիլ|ՀԻԼԴԵ ՇՊԻԼ]]. Փոքրիկ ցավը ….............................................................................91
*[[Պետեր Հանդկե|ՊԵՏԵՐ ՀԱՆԴԿԵ]].  1957 ….....................................................................................93
*[[Հանս Արթման|ՀԱՆՍ ԱՐԹՄԱՆ]]. Այդպես չեն կատակի …..............................................................95
*[[Հերման Նիչ|ՀԵՐՄԱՆ ՆԻՉ]]. ՕՍ թատրոն …..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Տիեզերքի առավոտը ….........................................................4
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Օձը ……...........................................................................17
*ԳԵՂԱՄ ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ. Խնդրում եմ, գաղտնի պահեք…..........................................51
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ……........................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Անծանոթ պրոֆիլը Ձեր» շարքից …................................20
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Ի՛նչ գեղեցիկ, ի՛նչ շնորհակալ գործ …..........................15
*[[Մարկ Նշանյան|ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ]]. Հանդիպում ……........................................................................22
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն իր «Մատյան ողբերգության» երկի հարակայության և հոգևոր հեռանկարի մասին ….......................................39

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ 67-րդ ……..............................................................34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՆ ՀԱԼԱՈՒԵՅ.  Ռեքվիեմ՝ վավերագրական ֆիլմով  …......................................10
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Պլեների պրոբլեմը Այվազովսկու գեղանկարչության մեջ ……..................................................................................44
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Շուկայական հարաբերություններ՝ առանց… շուկայի ……..........................................................................................47


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հին երգեր գլխավորի մասին  ….................................8
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ …..................................................................10

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ռուսաստան) ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՐՅՈՒԿՈՎ.  Բարեկամության և համագործակցության ավանդական ուղիով .............................................................................................53
*ԱՆԴՐԵՅ ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ. Գրականության սնուցող երակը ................................…54
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԷԲԱՆՈԻՁԵ. Խփել նշանակետին …..................................................54
*Արդի ռուսական պոեզիա …..................................................................................57
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]].  Փշուրներ ….............................................................59
*[[Ալեքսանդր Պլոտկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԼՈՏԿԻՆ]]. Գրադարանը ..............................................................…61
*ՎԱԼԵՐԻ ՕՍԻՆՍԿԻ. Հյուրը …...............................................................................63
*Ռուս բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ….............................................................66
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Նախաստեղծ աշխարհի հայտնությունը …......................68
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Ճանապարհորդություն Հայաստանում ….......................69
*[[Օլեգ Պավլով|ՕԼԵԳ ՊԱՎԼՈՎ]]. Մանջուրիայի բլուրներին …........................................................73
*[[Դանիիլ Գրանին|ԴԱՆԻԻԼ ԳՐԱՆԻՆ]]. Շուկայում ..........................................................................…74
*[[Դմիտրի Բիկով|ԴՄԻՏՐԻ ԲԻԿՈՎ]]. Էլի մի հինգ-վեց օր ................................................................…76
*[[Վլադիմիր Վոյնովիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՅՆՈՎԻՉ]]. Պոեզիայի համար արդեն չեն սպանում։ Տխուր է …....77
*Արդի ռուսական պոեզիա  ……..............................................................................79
*[[Յուրի Բույդա|ՅՈՒՐԻ ԲՈՒՅԴԱ]]. Հրեշտակներ՝ ավելի ու ավելի ................................................…82
*[[Գեորգի Բալլ|ԳԵՈՐԳԻ ԲԱԼԼ]]. Քար և ծաղիկ ...........................................................................…84
*[[Ալեքսեյ Ալյոխին|ԱԼԵՔՍԵՅ ԱԼՅՈԽԻՆ]]. Վոլոգդյան լոցիաներ ....................................................…87
*[[Սվետլանա Մաքսիմովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ]]. Սյուժե …......................................................................88
*[[Սվետլանա Վասիլենկո|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ]]. Գետնասկյուռը ….........................................................91
*[[Վլադիմիր Կուռնոսենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ]]. Կապավորները …....................................................92
*[[Սերգեյ Կուսկով|ՍԵՐԳԵՅ ԿՈՒՍԿՈՎ]]. «Տոտ-արտն» այսօր …........................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Կոլաժ՝ խեղճիկի համար …...................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Նատյուրմորտ՝ թութակով …......................................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Մանրապատումներ …....................................................26
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ջարդված լուսին …..............................................................30
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պարտված մահ …...........................................................43
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …............................................................51

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ..............................…..................................6
*[[Նարինե Ավետյան|ՆԱՐԻՆԵ ԱՎԵՏՅԱՆ]]. Փնթի տողեր …......................................................................24
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................…37
*[[Մանվել Միկոյան|ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................... 38
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Տասը օր Գրիգոր Գուրզադեանին հետ …..........................33
*[[Մարգարիտ Խաչատրյան|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Համաստեղ]]ի և [[Կոստան Զարյան]]ի նամակագրությունից ….........................................................................................45
*ԱՆԱՀԻՏ  ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ. [[Միսաք Գոչունյան]]ի գեղարվեստական հրապարակախոսությունը  …...............................................................................47
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻԱՄ ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ. Դիմանկարի փորձ ….....................................................19
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]… աղոթքը ...................................…40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Չհատուցված մեղքի զգացումով …...................................27


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Վա՜խ, ամառային անդորր  ….......................................2

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (ԱՄՆ) ====

*ՄԱՅՔԼ ԼԵՄՈՆ. Ամերիկյան և հայկական գրական ու մշակութային սերտակցությունը  …….........................................................................................43
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Գրում են շատերը, կարդում՝ քչերը …................................45
*XX դար. Ամերիկյան պոեզիա  …..........................................................................47
*[[Ջեք Քերուաք|ՋԵՔ ՔԵՐՈՒԱՔ]]. Մեքսիկացի աղջիկը ….................................................................50
*[[Էմի Բլում|ԷՄԻ ԲԼՈՒՄ]]. Արծաթե սափորը թափվող առուն .................................................…53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ապոկալիպսյան վախճանի ճիչը ............................…57
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Ոռնոցը ….................................................................................61
*«Ագնի» հանդեսի էջերից …...................................................................................66
*[[Ջեյմի Դանհամ|ՋԵՅՄԻ ԴԱՆՀԱՄ]]. Ընտանիքը ….............................................................................68
*[[Գեյլ Ջոնս|ԳԵՅԼ ՋՈՆՍ]]. Դեպոն …...........................................................................................69
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծ-դասուսույցը ….................................................73
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Ամենաանսպառ ժանրը ….....................................................76
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Պեդերսենների տղան …...............................................................81
*Արդի ամերիկյան պոեզիա …................................................................................85
*[[Բարրի հաննա|ԲԱՐՐԻ ՀԱՆՆԱ]]. Շատ երկար սեր …......................................................................88
*[[Ջեքի Քոլինզ|ՋԵՔԻ ՔՈԼԻՆԶ]]. Կնոջ ուժը ….................................................................................91
*[[Կարեն Բրեննան|ԿԱՐԵՆ ԲՐԵՆՆԱՆ]]. Երազային նավը ..................................................................…93
*[[Ջեյն Սիգլ|ՋԵՅՆ ՍԻԳԼ]]. Լեզվական խաղեր ........................................................................…95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Դայանե Տեր-Հովհաննեսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................…41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հեքիաթներ …...........................................................................7
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ ...................................................................…11
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Հիվանդանոց ….................................................................17
*ԶԱՌԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մորթը ....................................................................................…31
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.   որհուրդը …....................................................................32
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ...........................................................…33

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Կոստան Զարյան]]ի «Մեհյան» հանդեսը …..............23
*ԱՆԱՀԻՏ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ժամանակների խաչմերուկում …....................................35
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Կամրջելով անցյալը և ապագան ..................................…38

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Զաքարիա հայոց կաթողիկոսի քարոզը  ..........................................................…26

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու՞մ է պետք □Հայֆիլմը□ ….......................................19


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Արցախն ինչպես տեսա …...........................................2
*[[Արցախ բունիաթյան|ԱՐՑԱԽ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Էջեր ռազմաճակատային օրագրից ([[Իգնատ Մամյան]]ի առաջաբանով) .......................................................................…9

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Չեխիա) ====

*ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ. Ինտելեկտուալների սուր կարիք է զգացվում …........................51
*ՅՈԱԽԻՄ ԴՎՈՐԺԱԿ. Չգոյություն՝  գրական ժամանակների միջակայքում ........…53
*XX դար. Չեխական պոեզիա  …............................................................................55
*[[Բոհումել Հռաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՌԱԲԱԼ]]. Խուզվածը …..........................................................................59
*[[Իվան Կլիմա|ԻՎԱՆ ԿԼԻՄԱ]]. Քաղաքը …......................................................................................62
*[[Բեդրա Գլասեր|ԲԵԴՐԵ ԳԼԱՍԵՐ]]. Կորմա կամ գարեջրի իններորդ գավաթը …............................67
*[[Յախիմ Տոպոլ|ՅԱԽԻՄ ՏՈՊՈԼ]]. Կաղկանձ ….................................................................................69
*Չեխիան լուսանկարներում  …..............................................................................72
*[[Յարոսլավ Մարոուշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ]]. Ես տանում եմ ինձ հետ իմ Հայաստանը ….................74
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Ոգեղեն, ոգեղենիկ մի աղջիկ ….......................................75
*[[Ֆեոդոր Գալ|ՖԵՈԴՈՐ ԳԱԼ]]. Կապերը խզված են, բայց …........................................................77
*[[Ռոբերտ Գալ|ՌՈԲԵՐՏ ԳԱԼ]]. Խտացումներ ................................................................................…79
*Արդի չեխական պոեզիա  …..................................................................................80
*[[Յոզեֆ Մոնիկ|ՅՈԶԵՖ ՄՈՆԻԿ]]. Մահճակալը ….............................................................................83
*[[Տոմաշ Պոյար|ՏՈՄԱՇ ՊՈՅԱՐ]]. Կշարունակենք օգնել Հայաստանին ......................................…85
*[[Միխալ Վիվեգ|ՄԻԽԱԼ ՎԻՎԵԳ]]. Շան լավագույն տարիները ….....................................................87
*[[Միխալ Այվազ|ՄԻԽԱԼ ԱՅՎԱԶ]]. Զանգակատանը ......................................................................…89
*[[Վերա Չեյզ|ՎԵՐԱ ՉԵՅԶ]]. Բեռը ……..........................................................................................91
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՀԱՇԵԿ]]. Ընտրությունների նախօրյակին ........................................…92
*[[Սվետլանա Գլասերովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ]]. Քնած ասպետը …..........................................................94
*Չեխիայի հայ նկարիչները  …...............................................................................95
*[[Օլգա Մալա|ՕԼԳԱ ՄԱԼԱ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկա]]. պատմության և ապագայի հանդիպավայրը …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հարութ Կբեյան|ՀԱՐՈՒԹ ԿԲԵՅԱՆ]]. Ժամանակի տեսուչը …..............................................................5
*ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ. Մողէզի արիւնը …..............................................................24
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ............................................................…49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ ….......................................................................18
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................…41
*ՆԱՐԻՆԵ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] պատումը …......................................................33
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Բակունցի պատմվածքի պոետիկան .........................…37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆ. Ծոփքի հիշատակումներն [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]] ......................…20
*[[Եվա Մնացականյան|ԵՎԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հեղինակ-պատմիչի կերպարը V դարի պատմագրության մեջ …..........................................................................46

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մատներից շնորհքն էր կաթում …......................................13
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Այլաբանության դրսևորումները հայկական կինոյում …..........................................................................................31
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երվանդունիների դամբանաբլուրը ..................................…45


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարնե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ճանապարհորդություն Երևանից մինչև… Երևան  ...........4
*Նամականի  …….........................................................….......................................18
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ինչու է լողում նավը …......…........................................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆրանսիա) ====

*ՄԻՇԵԼ ԼԵԳՐԱ. Համագործակցություն՝ նոր չափանիշներով …...........................45
*Ու՞ր է ընթանում [[ֆրանսիական գրականություն]]ը  …......…..................................47
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …......…..................................................51
*[[Լը Քլեզիո|ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ]]. Արկածի որոնում …......…................................................................53
*[[Ալեն Ժերբեր|ԱԼԵՆ ԺԵՐԲԵՐ]]. Այս անզորությունը, որ համակում է ինձ ….................................56
*[[Ժան-Կլոդ Բլաշեր|ԺԱՆ-ԿԼՈԴ ԲԼԱՇԵՐ]]. Կարելի է սյուրռեալիստ լինել առանց մի տող իսկ գրելու …......….............................................................59
*XX դար. Ֆրանսիական պոեզիա  …......…............................................................61
*ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԹԻԵՐԻ.  Հայաստանը հին ու մեծ մշակույթի երկիր է ….................64
*ՌԸՆԵ ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ. Ընդլայնել մշակութային փոխհարաբերությունները ........…65
*[[Անի Սոմոն|ԱՆԻ ՍՈՄՈՆ]]. Ջրի ափին …......….............................................…...........................67
*[[Անդրե Վյուրմսեր|ԱՆԴՐԵ ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ]]. Տղամարդը …......….............................................................69
*[[Ժան-Պիեռ Շաբրոլ|ԺԱՆ-ՊԻԵՌ ՇԱԲՐՈԼ]]. Մարքիզուհին ......….........................................................…71
*[[Կլոդ Լևի-Ստրոս|ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ]]. Պատահականությունը և քաղաքականությունը …..............73
*[[Դանիել Ռոնդո|ԴԱՆԻԵԼ ՌՈՆԴՈ]]. Բեկետը Գագարինի տանը …......…..........................................76
*ՍԻՈՐԱՆ. Իմաստության դասեր …......…...............................................................78
*[[Լուի Ֆերդինան Սելին|ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ ՍԵԼԻՆ]]. Ճանապարհորդություն դեպի գիշերվա վերջը …........81
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը  …...........................................................83
*[[Ռոբեր Դելյոզ|ՌՈԲԵՐ ԴԵԼՅՈԶ]]. Դետեկտիվ կամ սև վեպեր ….....................................................85
*[[Միշել Քոզեմ|ՄԻՇԵԼ ՔՈԶԵՄ]]. Լիքոռնի Ալֆան ….......................................................................89
*[[Իվ Բոնֆուա|ԻՎ ԲՈՆՖՈՒԱ]]. Արձակ բանաստեղծություններ ….................................................91
*[[Մարի Կարդինալ|ՄԱՐԻ ԿԱՐԴԻՆԱԼ]]. Հիշողություններ երազից ....................................................…94
*[[Օլիվիա Օբերտեն|ՕԼԻՎԻԱ ՕԲԵՐՏԵՆ]]. Ֆրանսիական կինո կամ՝  նորացումը վտանգված ........…95
*[[Հարրի Բել|ՀԱՐՐԻ ԲԵԼ]]. Բեռնար Բյուֆե՝ հաջողության և քամահրանքի միջև …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մոնմարտրյան պատմվածքներ ..............................…10
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................21

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]]ը՝ ինչպես որ կա …............................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԹԵՆԱՎՈՐ. Երանելի Թեոդորոս Մենակյացի գովեստ ..............…34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Աչքերս լիքն են ձեռագրերով…» ….................................13
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երվանդ Քոչարի Փարիզը …..........................................40
*ՎՈԼԴԵՄԱՐ ԺՈՐԺ. Քոչարը և տարածական գեղանկարչությունը ....................…41


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենաթանկ բանը էս արևի տակ  ....................…8
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]].  Հախուռն պոռթկում …............................................................17
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաշալի գործեր էր գրելու ............................................…28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ծիծաղող փիլիսոփան …................................................31

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բելգիա) ====

*ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ.  Մշակութային ինքնատիպ ժառանգություն …........47
*[[Էմիլ Վերհառն|ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................48
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ալեքսանդր Լու կամ նույն ինքը՝ Ժան-Բատիստ Բարոնյան ......…........................................................................…51
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան|ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ ԲԱՐՈՆՅԱՆ]]. Rien ne  va Plus …......................................................53
*[[Միշել դը Գելդերոդ|ՄԻՇԵԼ ԴԸ ԳԵԼԴԵՐՈԴ]]. Էսկուրիալ ......…..........................................................…57
*Թատերասրահ …......….............................................…........................................62
*[[Մորիս Կարեմ|ՄՈՐԻՍ ԿԱՐԵՄ]]. Մասրենին …......…......................................................................63
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Մեծն Ժակը ...................................................................…66
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................68
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ|ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ ԱԴԱՄԵԿ]]. Մեռյալների թռչունը …..............................................70
*[[Միշել Ֆաբիան|ՄԻՇԵԼ ՖԱԲԻԱՆ]]. Իոկաստե …...............................................................................73
*[[Վեռներ Լամբերսի|ՎԵՌՆԵՐ ԼԱՄԲԵՐՍԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................79
*[[Նիկոլ Մալինկոնի|ՆԻԿՈԼ ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ]]. Մանրապատումներ ….........................................................81
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Կոստան Զարյան]]ը և Բելգիան …........................................83
*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. [[Մորիս Մետեռլինկ]]ի դրամատուրգիան հայ բեմում .86
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս|ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ ՈՒՏԵՐՍ]]. Օրակարգ …........................................................................89
*[[Ալեն Պետերս|ԱԼԵՆ ՊԵՏԵՐՍ]]. Իմ աշխատանքների մասին …....................................................93
*[[Ֆրանսուազ Վիլմար|ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՎԻԼՄԱՐ]]. [[Բառ]]ը գրական թարգմանության մեջ ...........................…95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Անաղ երկիր …..................................................................2
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......….....................................................18
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Կամոքն սուրբ Գևորգի ......….....................................…29
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................40


==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................5
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Դոֆին …............................................................................24

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաղարջ բառի ծագումն ու խորհուրդը …............................41

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վայելչարվեստ նկարչուհին  …...........................................12
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ինչու՞ հայ կինոն երբեք ապագա չի ունեցել .......…44


=== N 11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սթափվել է պետք …........................................................2
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Սևան՝ փրկության կորստաբեր ծրագիր ….......................11

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Էստոնիա) ====

*ՄԱՏԻ ՍԻՐԿԵԼ. [[Էստոնական գրականություն]]ը ժամանակի հոլովույթում .......…47
*ՈՒԴՈ ՈՒՅԲՈ. Էստոնիայում օրական 10 գիրք է տպագրվում ...........................…49
*ՅՈՒՐԻ ԷԼՎԵՍՏ. Ապագա Էստոնիան .................................................................…51
*Արդի էստոնական պոեզիա  …..............................................................................54
*[[Անդրուս Կիվիրյահկ|ԱՆԴՐՈՒՍ ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ]]. Խիզախ կինը ….................................................................56
*[[Ֆրիդեբերտ Տուգլաս|ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ ՏՈՒԳԼԱՍ]]. Մարգինալիաներ …........................................................60
*[[Էնե Միհկելսոն|ԷՆԵ ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ]]. Սոդոմական …..........................................................................61
*[[Էլո Վիիդինգ|ԷԼՈ ՎԻԻԴԻՆԳ]]. Ստինքներ ….................................................................................63
*[[Կալլե Կասպեր|ԿԱԼԼԵ ԿԱՍՊԵՐ]]. Տրդատի կյանքը …....................................................................65
*Էստոն բանաստեղծները՝ Հայաստանին …...........................................................68
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Էստոնական տետրակից …..............................................70
*ՌՈԶԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Մերո՞նք…  ….....................................................................71
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բյուլ մայրիկ. էստոնուհի, որ հայի սիրտ ուներ  ….........73
*[[Էրվին Ըունապուու|ԷՐՎԻՆ ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ]]. Երջանկության օր …...........................................................75
*[[Պետեր Սաուտեր|ՊԵՏԵՐ ՍԱՈՒՏԵՐ]]. Զուլուս Ալուլուն …..................................................................77
*[[Տոոմաս Ռաուդամ|ՏՈՈՄԱՍ ՌԱՈՒԴԱՄ]]. Մորս զգեստը ....................................................................…79
*[[Տինա Ուբար|ՏԻՆԱ ՈՒԲԱՐ]]. Աբորտ ….........................................................................................81
*Էստոն բանաստեղծները՝ հայրենիքին ….............................................................84
*[[Յաան Կրոսս|ՅԱԱՆ ԿՐՈՍՍ]].  Motacilla  …...................................................................................85
*[[Միհկել Մուտտ|ՄԻՀԿԵԼ ՄՈՒՏՏ]]. Իմ բուսական, իմ կենդանական փոքրիկ աշխարհը …...........89
*[[Վալենտին Կույկ|ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԿՈՒՅԿ]]. Սրբազան պատերազմ …......…............................................91
*[[Իլմար Յակս|ԻԼՄԱՐ ՅԱԿՍ]]. Կամեր-խորհրդական Վենցելը  …......…........................................93
*[[Ռետտ Վերբլանե|ՌԵԵՏ ՎԱՐԲԼԱՆԵ]]. Էստոնական կերպարվեստը նոր հազարամյակի շեմին …....94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Միակը …......….............................................…........................7
*ՄԵԼԱՆԻԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …......…...................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ. Պատմվածքներ ..............................................…15
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Խտացումներ …......…..................................................22
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ......….................................................…45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լուսինե Հարոյան|ԼՈՒՍԻՆԵ ՀԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................5
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. «Պանդուխտի ցուպեր» շարքից ...................................…20
*ՆԱՆԵ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................21

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մարդկային իմացության սահմանները …..............................31
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ. Խրատական խոսք միանձանց համար ….............................35
*ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Սուլթանական կառավարության հայաջինջ քաղաքականության մերկացումը ...................................................…37
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Արաց-Ջրհոս ......................................................................…39

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Այսօրվա ինստիտուտը վաղվա թատրոնն է ...............…25
*Լուսինե  …......….............................................…...................................................42


=== N 12 ===

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նամականի  …......….............................................….............................................37

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունգարիա)

ԷՌՆՅՈ ԿԵՇԿԵՆ.  Երբեք չի խաթարվի մեր ժողովուրդների բարեկամությունը ...51
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Գրական ամսագրերի թվով առաջին երկիրը .............52
ՇԱՆԴՈՐ ՊԵՏԵՖԻ. Բանաստեղծություններ .........................................................54
ՖԵՐԵՆՑ ՍԻՅ.  Գործից հետո միշտ սրճարան եմ գնում ......................................55
ՄԱԳԴԱ ՍԱԲՈ. Վազք երազում ...............................................................................58
ՋՈՐՋ ՍՈՐՈՍ. Համաշխարհային էթիկա. պատրա՞նք, թե իրականություն .........62
ՊԵՏԵՐ ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ.  Համբույր .......….................................................................66
XX դար. Հունգարական պոեզիա  .........…...........................................................68
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Պատմության 1000 տարին. Հունգարիայի հայերը .................70
ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Տրդատ Մեծի թագը .....................................................72
ԺՈՒԺԱ ՌԱԲ.  Իտալիայի հայկական հողում .........................................................75
ՅԱՆՈՇ ՊԻԼԻՆՍԿԻ.  Հասցեատերն անհայտ է .....................................................78
Արդի հունգարական պոեզիա  ..............................................................................80
□Ցելենկոր□ հանդեսի էջերից ................................................................................82
ԱՆԴՐԱՇ ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ. Յոթն անց քսանհինգ ........................................................83
ԼԱՍԼՈ ԴԱՐՎԱՇԻ. Առաջին հեքիաթը ........….........................................................85
ՍԵՐԳԵՅ  ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Հունգարական գրականությունը՝ հայերեն  ...................89
ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԱՐԵԼԻ. Նշումներ հռչակագրի համար ............................................91

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ.   Ինքնասպան լինելու և չլինելու ժամանակը …......................5
ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ.  Հիսուս  Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը …....12
ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................45

ՊՈԵԶԻԱ

ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................2
ԳԱՅԱՆԵ ԲԱԲԱՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................34
ԳԱԳԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
ՀՈՎԻԿ  ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ.  Հրաշալի այգեպանը …..................................................10

ԱՐՎԵՍՏ

ԱՐԱՄ ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ.  Մշակութային ծրագիր. ահա մեր գերխնդիրը …..............38
ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու մութ է ճամփաս …..................................................40
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայացք՝ 	  դրսից և ներսից  …..........................................46</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8767</id>
      <timestamp>2012-05-28T20:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* N 12 */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="67634">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''1999''' բաժինը:

== 1999 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Գալդ բարի, նոր տարի ….............................................2
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Դարավերջ …......................................................................14
*Նամականի …........................................................................................................23
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Հանճար՝ աստվածներից մերժված …............................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Սերբիա) ====

*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]]. Ելի՛ր, Սերբիա, և արթնացրու քո զավակներին ..................…63
*ՌԱԴՈՇԻՆ ԶԱՅԻՉ.  Մեր նպատակն է պահպանել ազգային ոգին …...................64
*Սերբական ժամանակակից պոեզիա …................................................................66
*[[Եֆեմիա|ԵՖԻՄԻԱ]]. Գովք իշխան Լազարին ......................................................................…70
*[[Սլավենկո Թերեզիչ|ՍԼԱՎԵՆԿՈ ԹԵՐԶԻՉ]]. Սերբական հարցը. պատմություն և արդիականություն …71
*[[Բրանիսլավ Նուշիչ|ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ ՆՈՒՇԻՉ]]. Իմ առաջին հարցազրույցը …...........................................73
*[[Բրանկո Չոպիչ|ԲՐԱՆԿՈ ՉՈՊԻՉ]]. Կորուսյալ մանկություն ….........................................................75
*ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ. Կիսել մերձավորի ցավը ….................................................77
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Իր ժողովրդի լույսի և հույսի խորհրդանիշը …..............78
*[[Դեսանկա Մաքսիմովիչ|ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................79
*Կոսովո և Մետոխիա …..........................................................................................81
*[[Իվո Անդրիչ|ԻՎՈ ԱՆԴՐԻՉ]]. Նշաններ ճամփեզրին …................................................................83
*Սերբ բանաստեղծները՝ Հայաստանին .............................................................…86
*Սերբահայ պարուհին  .......................................................................................…89
*[[Դանիլո Կիշ|ԴԱՆԻԼՈ ԿԻՇ]]. Շունն ու տղան …...........................................................................90
*[[Յովո Բայիչ|ՅՈՎՈ ԲԱՅԻՉ]]. Հայ գրողները՝ սերբերեն …...........................................................94
*[[Զորան Պոպովիչ|ԶՈՐԱՆ ՊՈՊՈՎԻՉ]]. Ինքնակառավարվող արվեստի անունից …..........................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Չարքը …..............................................................................7
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Թափառական շների մասին …...........................................21
*[[Փիթեր Բալաքյան|ՓԻԹԵՐ ԲԱԼԱՔՅԱՆ]]. Ճակատագրի սև շունը ([[Արտեմ Հարությունյան]]ի առաջաբանով) .........................................................…47

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................4
*[[Իգնատ Մամյան|ԻԳՆԱՏ ՄԱՄՅԱՆ]]. Դեկտեմբերյան տագնապներ …..............................................18

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ]]. Հայ գաղափարաբանություն և հայ իրականություն ......…41
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. «Ես եմ ճանապարհը…» ............................................…52

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ճգնաժամ, ճգնաժամ    ..........................................…58


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ներքին քաղաքականություն, որը չկա …....................2
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Մի՛ կասկածիր, հոգին լույսերի մեջ է …...........................17

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Վրաստան) ====

*[[Նիկո Նիկոլոզիշվիլի|ՆԻԿՈ ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ]]. Կառուցենք համակեցության տաճարը ...................…21
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Խոհերի և ձգտումների հարազատությամբ ….......................22
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա …........................................................................24
*[[Միխեիլ Անթաձե|ՄԻԽԵԻԼ ԱՆԹԱՁԵ]]. Լևոնը …..................................................................................27
*[[Ռևազ Միշվելաձե|ՌԵՎԱԶ ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ]]. Գյուղի մադոննան ..........................................................…30
*[[Վաժա Փշավելա|ՎԱԺԱ ՓՇԱՎԵԼԱ]]. Պատմվածքներ ....................................................................…34
*Վրացական բանահյուսությունից ….....................................................................37
*[[Ռևազ Ինանիշվիլի|ՌԵՎԱԶ ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ]]. Գեղեցիկ արցունքներ …................................................38
*Հայ բանաստեղծները՝ Վրաստանին .................................................................…40
*Վրաց բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...........................................................…42
*Հայաստանի և հայերի մասին …...........................................................................44
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Թագուհու ավետարանի որդին ….......................................45
*[[Կոտե Ջանդիերի|ԿՈՏԵ ՋԱՆԴԻԵՐԻ]].  Կարճատև արձակուրդ ......................................................…47
*Վրաստանը լուսանկարներում  .........................................................................…52
*[[Զաուր Կալանդիա|ԶԱՈՒՐ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Կանաչ հրվանդան .............................................................…54
*[[Նուգզար Շատաիձե|ՆՈՒԳԶԱՐ ՇԱՏԱԻՁԵ]].  Ծեր գայլը ......................................................................…59
*«XX դար» ակումբի մանիֆեստը  ....................................................................…61
*Վրաց ժամանակակից պոեզիա  ….......................................................................62
*[[Ռեզո Թաբուկաշվիլի|ՌԵԶՈ ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ]]. Աղջիկը, որը նման է քեզ ...........................................…64
*[[Դաթո Տուրաշվիլի|ԴԱԹՈ ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ]]. Լևանը և Լևոնը ................................................................…67
*[[Գոդերձի Չոխելի|ԳՈԴԵՐՁԻ ՉՈԽԵԼԻ]]. Հայելի ….................................................................................69
*[[Իրինե Բաքանիձե|ԻՐԻՆԵ ԲԱՔԱՆԻՁԵ]]. Երկար, հին օր …...................................................................73
*[[Ճաբուա Ամիրեջեբի|ՃԱԲՈՒԱ ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ]]. Չար մարդը ..................................................................…76
*[[Ռենե Կալանդիա|ՌԵՆԵ ԿԱԼԱՆԴԻԱ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................…77
*[[Զազա Թվարաձե|ԶԱԶԱ ԹՎԱՐԱՁԵ]]. Ապակու հետևում ….................................................................78
*[[Լաշա Բուղաձե|ԼԱՇԱ ԲՈՒՂԱՁԵ]]. Դեղինը …....................................................................................81
*[[Միխո Մոսուլիշվիլի|ՄԻԽՈ ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ]]. Մանրապատումներ ….....................................................84
*[[Գեորգի Ջիբլաձե|ԳԵՈՐԳԻ ՋԻԲԼԱՁԵ]]. [[Հովհաննես Թումանյան]] …....................................................86
*[[Սերգո Ջորբենաձե|ՍԵՐԳՈ ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ]]. Հովհ. Թումանյանը և Թիֆլիսի համալսարանը ….............90
*[[Նոդար Դումբաձե|ՆՈԴԱՐ ԴՈՒՄԲԱՁԵ]]. Հրահանգներ ամուսիններին …...........................................93
*[[Նանա Ղիփիանի|ՆԱՆԱ ՂԻՓԻԱՆԻ]]. Պատկեր և ընկալում …............................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Մարիամ Ասրիյան|ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՐԻՅԱՆ]]. Ես տանը չեմ ….......................................................................4
*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]].  Գիշերը ............................................................................…6

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ …...........................................8

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Հովհաննես|ԴԱՎԻԹ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]. Բանաստեղծություն՝ սահմանից անդին ….........................11


=== N 3 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Ժամանակի և մեր գնահատականը .........................…5
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Էսսեներ ............................................................................…9
*Նամականի  ….......................................................................................................18
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վտանգ երկրից …................................................................20

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Գերմանիա) ====

*ԿԱՐՈԼԱ ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ. Մշակութային երկխոսությունը՝ առավել արդիական ոլորտ …...............................................................................51
*ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԼԵԳԵ, ԱՆԵ ՆՈՅՇԵՖԵՐ. Մեր գերխնդիրը գրական կապերի հաստատումն է ….....................................................................52
*«Literatur um  11» հանդեսի էջերից   ................................................................…53
*[[Հերման Հեսսե|ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ]]. Նարցիս և Գոլդմունդ .............................................................…56
*[[Բերթոլդ Բրեխթ|ԲԵՐԹՈԼԴ ԲՐԵԽԹ]]. Երկու որդիները …..................................................................62
*[[Վոլֆգանգ Բորխերթ|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐԹ]]. Գիշերն առնետները նույնպես քնում են .......................…64
*Գերմանական ժամանակակից պոեզիա  ..........................................................…66
*Գերմանիան լուսանկարներում  ........................................................................…68
*ՖՈԼՔՄԱՐ ՔՅՈԼԼԵՐ. Գերմանիայի արտաքին մշակութային քաղաքականության արդի խնդիրները ….....................................70
*[[Տեսսա Հոֆման|ՏԵՍՍԱ ՀՈՖՄԱՆ]]. Սփյուռք, գաղթ և լեզու ..........................................................…71
*ՖՐԻԴՐԻԽ  Խ. ՑԱՈՒՆԵՐ. Հարցաքննություն ….........................................................73
*[[Մարի Էլիզաբեթ Լյուդդե|ՄԱՐԻ ԷԼԻԶԱԲԵԹ ԼՅՈՒԴԴԵ]]. Աշխարհի սկիզբը …..............................................75
*ՅՈՒՐԳԵՆ Կ. ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ . 748 քայլ-ճամփորդություն ..................................…77
*XX դար. Գերմանական պոեզիա  ….....................................................................80
*[[Միշել Էնդե|ՄԻՇԵԼ ԷՆԴԵ]]. «Հայելին հայելու մեջ» շարքից …................................................82
*[[Գաբրիելե Վոլֆ|ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՎՈԼՖ]]. Յասմինի ծննդյան օրը .......................................................…84
*[[Յազեֆ Մյուլբերգեր|ՅՈԶԵՖ ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ]].  Պսակակիրը ...............................................................…87
*[[Գյոթե|ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԳՅՈԹԵ]].  Բանաստեղծություններ ..................................................…88
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆՐԻԽ ՀԱՅՆԵ]]. Բանաստեղծություններ ........................................................…90
*[[Թոմաս Ման|ԹՈՄԱՍ ՄԱՆ]]. Մշակույթ և քաղաքականություն ...............................................…92
*Արդի գերմանական արվեստ …............................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Կորեացին …..............................................................................2
*[[Արա Նազարեթյան|ԱՐԱ ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …................................................................12
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Արձանը .........................................................................…28

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ՎԱՀԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …..................................................7
*ԳԱՐԵԳԻՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ ............................................…16
*[[Գրիգոր Նարեկացի|ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ]]. Ներբող Աստվածածնին ..................................................…23
*ԱԶՆԻՎ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …....................................................38
*[[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...............................................29

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Գրական խմբակցությունները նորահայտ վավերագրերում .................................................................................31

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Երազների էկոնոմիկա ..........................................….40
*ԿԱՐԵՆ ԱՆԱՆՅԱՆ. Դաշնամուրային մանրանվագը հայ երաժշտության մեջ ….44
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Առասպելի և մոդեռնի խաչմերուկում …............................47


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Միայն իմանանք՝ ու՛ր ենք գնում ..............................…2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Կորուստներն ապրում են երազներում ...........................…9
*ԱՆՅԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Մեր Ցղնա գյուղը …................................................................12
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ.  Հայկական հարցի շուրջ ….....................................16

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ուկրաինա) ====

*[[Օլեքսանդր Բոժկո|ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ ԲՈԺԿՈ]]. Դարավոր կապերի նոր փուլը ….......................................55
*ՎԻԿՏՈՐ ԿՈՐԴՈՒՆ.  Հասունության քննություն ................................................…57
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................59
*[[Լեսյա Դեմսկա|ԼԵՍՅԱ ԴԵՄՍԿԱ]]. Անձրևի կալանավորը …...........................................................63
*[[Օլեգ Գովդա|ՕԼԵԳ ԳՈՎԴԱ]]. Սիրով առ ինքը ….........................................................................65
*[[Իվան Ցիպերդյուկ|ԻՎԱՆ ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ]]. Պատմվածքներ ..............................................................…67
*[[Մաքսիմ Ռոզումնի|ՄԱՔՍԻՄ ՌՈԶՈՒՄՆԻ]]. Քնի նպատակաբանությունը .........................................…69
*[[Գրիգոր Տյուտյուննիկ|ԳՐԻԳՈՐ ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ]]. Բարևներով երեք կկու …..........................................71
*[[Անատոլի Դնիստրովիյ|ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ]]. Աղոթքի արժեզրկումը ..............................................…73
*Ուկրաինացի բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ...............................................…74
*Ուկրաինան լուսանկարներում  ….........................................................................76
*Հայ բանաստեղծները՝ Ուկրաինային  ...............................................................…78
*[[Օլհա Պարխոմենկո|ՕԼՀԱ ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ]]. ՈՒկրաինայի առաջին «դեսպանը» Արցախում .............…80
*[[Վլադիմիր Դանիլենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ]]. Դեպրեսիայի սերունդը .............................................…81
*[[Եվհեն Պաշկովսկի|ԵՎՀԵՆ ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ]]. Բորմանի մահը …...............................................................85
*Ուկրաինական ժամանակակից պոեզիա …..........................................................87
*[[Օլես Ուլյանենկո|ՕԼԵՍ ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ]]. Անտիսեմիտը  .................................................................…90
*[[Օկսանա Պախլյովսկա|ՕԿՍԱՆԱ ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ]]. Մանրապատումներ …...................................................93
*[[Հալինա Սկլյարենկո|ՀԱԼԻՆԱ ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ]]. Ուկրաինական արդի կերպարվեստը  …......................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Խնոցիներ հեծած յոթ վհուկները …...........................................5
*ԱՆԱՀԻՏ. Պատմվածքներ ([[Լևոն Խեչոյան]]ի առաջաբանով) …...............................27
*Ի. ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ.  Աստվածները երբեք չեն սխալվում ..........................…29
*ԿՈՍՏԱՆԴ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բախտի ծառը  …............................................................32
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Շրջան …...........................................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...............................................24
*ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…42
*ԱՆԱՀԻՏ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման կարևոր մի վավերագիր ….......................................................................................................18
*ԱՆՈՒՇ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. [[Էզրա Փաունդ]]ի կանտոները ..........................................…49

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԱՊԵՏ ԽԱՉԵՐԵԱՆ. Զմիւռնական արկածներս 1922-ին ….............................21
*ԷԴՈՒԱՐԴ ԱԹԱՅԱՆ. Անհատապաշտությունից ետ կանգնելը …..........................33
*ՍԵՒԱԿ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ. Ազատութեան հայկական զգացումը ….......................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՆԱԶԱՐԵԹ ԿԱՐՈՅԱՆ.  Տեսողականի կլինիկան …................................................52


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՍԱՀԱԿ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. Արցախյան էտյուդներ ….....................................................7
*ՎԱՐԴԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Դավթի մենամարտը Մելիքի հետ …................................30

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ավստրիա) ==== 

*ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ ԳՅՈՒՐԵՐ.  Համագործակցությունը լայն թափ է առնում …..........55
*ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  ՆԻԴԵՌԼԵ.  Փոխըմբռնում գրական կամրջով …..............................57
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................60
*[[Մարիանե Գրուբեր|ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ]]. Գերեզմանափորը ...........................................................…64
*[[Թոմաս Փլուխ|ԹՈՄԱՍ ՓԼՈՒԽ]]. Քերնթեն-պատմության նախապայմանը …..................................68
*[[Ռոբերտ Մուզիլ|ՌՈԲԵՐՏ ՄՈՒԶԻԼ]]. Կապիկների կղզին ..............................................................…69
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ՖՐԱՆՑ ԿԱՖԿԱ]]. Էսսեներ ..................................................................................…71
*[[Հուգո Ֆոն Հոֆմանսթալ|ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ]]. Արդարություն …......................................................73
*[[Կարլ-Մարկուս Գաուս|ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ ԳԱՈՒՍ]]. Կենտրոնական Եվրոպայի ոչնչացումը ....................…75
*Արդի ավստրիական պոեզիա  …...........................................................................77
*[[Ինգեբորգ Բախման|ԻՆԳԵԲՈՐԳ ԲԱԽՄԱՆ]]. Պատանեկությունը ավստրիական մի քաղաքում ….........79
*[[Էրիխ Ֆրիդ|ԷՐԻԽ ՖՐԻԴ]]. Իմ պատվերը .................................................................................…81
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. «Ավստրիան պետք է ճանաչի հայոց ցեղասպանությունը» ..83
*ՅԱՍՄԻՆ ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ.  Ի խորոց սրտի, Հայերը Ավստրիայում …..................85
*[[Էլֆրիդե Յելենեկ|ԷԼՖՐԻԴԵ ՅԵԼԻՆԵԿ]]. Սկիզբ …..............................................................................88
*[[Հիլդե Շպիլ|ՀԻԼԴԵ ՇՊԻԼ]]. Փոքրիկ ցավը ….............................................................................91
*[[Պետեր Հանդկե|ՊԵՏԵՐ ՀԱՆԴԿԵ]].  1957 ….....................................................................................93
*[[Հանս Արթման|ՀԱՆՍ ԱՐԹՄԱՆ]]. Այդպես չեն կատակի …..............................................................95
*[[Հերման Նիչ|ՀԵՐՄԱՆ ՆԻՉ]]. ՕՍ թատրոն …..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Տիեզերքի առավոտը ….........................................................4
*[[Վահան Սաղաթելյան|ՎԱՀԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ]]. Օձը ……...........................................................................17
*ԳԵՂԱՄ ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ. Խնդրում եմ, գաղտնի պահեք…..........................................51
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ……........................................................53

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԼՅՈՒԴՎԻԳ ԴՈՒՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................2
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. «Անծանոթ պրոֆիլը Ձեր» շարքից …................................20
*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….........................................................42

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Ի՛նչ գեղեցիկ, ի՛նչ շնորհակալ գործ …..........................15
*[[Մարկ Նշանյան|ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ]]. Հանդիպում ……........................................................................22
*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն իր «Մատյան ողբերգության» երկի հարակայության և հոգևոր հեռանկարի մասին ….......................................39

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Գրիգոր Մագիստրոս|ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ]]. Թուղթ 67-րդ ……..............................................................34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՆ ՀԱԼԱՈՒԵՅ.  Ռեքվիեմ՝ վավերագրական ֆիլմով  …......................................10
*ԳԱՐԵԳԻՆ ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ. Պլեների պրոբլեմը Այվազովսկու գեղանկարչության մեջ ……..................................................................................44
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Շուկայական հարաբերություններ՝ առանց… շուկայի ……..........................................................................................47


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հին երգեր գլխավորի մասին  ….................................8
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ …..................................................................10

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ռուսաստան) ====

*ԱՆԱՏՈԼԻ ԴՐՅՈՒԿՈՎ.  Բարեկամության և համագործակցության ավանդական ուղիով .............................................................................................53
*ԱՆԴՐԵՅ ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ. Գրականության սնուցող երակը ................................…54
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԷԲԱՆՈԻՁԵ. Խփել նշանակետին …..................................................54
*Արդի ռուսական պոեզիա …..................................................................................57
*[[Ալեքսանդր Սոլժենիցին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ]].  Փշուրներ ….............................................................59
*[[Ալեքսանդր Պլոտկին|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՊԼՈՏԿԻՆ]]. Գրադարանը ..............................................................…61
*ՎԱԼԵՐԻ ՕՍԻՆՍԿԻ. Հյուրը …...............................................................................63
*Ռուս բանաստեղծները՝ Հայաստանին  ….............................................................66
*[[Ռաֆայել Ավագյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Նախաստեղծ աշխարհի հայտնությունը …......................68
*[[Օսիպ Մանդելշտամ|ՕՍԻՊ ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ]]. Ճանապարհորդություն Հայաստանում ….......................69
*[[Օլեգ Պավլով|ՕԼԵԳ ՊԱՎԼՈՎ]]. Մանջուրիայի բլուրներին …........................................................73
*[[Դանիիլ Գրանին|ԴԱՆԻԻԼ ԳՐԱՆԻՆ]]. Շուկայում ..........................................................................…74
*[[Դմիտրի Բիկով|ԴՄԻՏՐԻ ԲԻԿՈՎ]]. Էլի մի հինգ-վեց օր ................................................................…76
*[[Վլադիմիր Վոյնովիչ|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎՈՅՆՈՎԻՉ]]. Պոեզիայի համար արդեն չեն սպանում։ Տխուր է …....77
*Արդի ռուսական պոեզիա  ……..............................................................................79
*[[Յուրի Բույդա|ՅՈՒՐԻ ԲՈՒՅԴԱ]]. Հրեշտակներ՝ ավելի ու ավելի ................................................…82
*[[Գեորգի Բալլ|ԳԵՈՐԳԻ ԲԱԼԼ]]. Քար և ծաղիկ ...........................................................................…84
*[[Ալեքսեյ Ալյոխին|ԱԼԵՔՍԵՅ ԱԼՅՈԽԻՆ]]. Վոլոգդյան լոցիաներ ....................................................…87
*[[Սվետլանա Մաքսիմովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ]]. Սյուժե …......................................................................88
*[[Սվետլանա Վասիլենկո|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ]]. Գետնասկյուռը ….........................................................91
*[[Վլադիմիր Կուռնոսենկո|ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ]]. Կապավորները …....................................................92
*[[Սերգեյ Կուսկով|ՍԵՐԳԵՅ ԿՈՒՍԿՈՎ]]. «Տոտ-արտն» այսօր …........................................................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Կոլաժ՝ խեղճիկի համար …...................................................2
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Նատյուրմորտ՝ թութակով …......................................12
*ՍԵՐԳԵՅ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ. Մանրապատումներ …....................................................26
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ՀՐԱՉ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]]. Ջարդված լուսին …..............................................................30
*ԼԻԼԻԹ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ. Պարտված մահ …...........................................................43
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …............................................................51

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հուսիկ Արա|ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ]]. Բանաստեղծություններ ..............................…..................................6
*[[Նարինե Ավետյան|ՆԱՐԻՆԵ ԱՎԵՏՅԱՆ]]. Փնթի տողեր …......................................................................24
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ......................................…37
*[[Մանվել Միկոյան|ՄԱՆՎԵԼ ՄԻԿՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................... 38
*ԷՔՆՈՍ. Բանաստեղծություններ …........................................................................50

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Տասը օր Գրիգոր Գուրզադեանին հետ …..........................33
*[[Մարգարիտ Խաչատրյան|ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Համաստեղ]]ի և [[Կոստան Զարյան]]ի նամակագրությունից ….........................................................................................45
*ԱՆԱՀԻՏ  ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ. [[Միսաք Գոչունյան]]ի գեղարվեստական հրապարակախոսությունը  …...............................................................................47
 
==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԻԱՄ ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ. Դիմանկարի փորձ ….....................................................19
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]]. [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]… աղոթքը ...................................…40

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Չհատուցված մեղքի զգացումով …...................................27


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Վա՜խ, ամառային անդորր  ….......................................2

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (ԱՄՆ) ====

*ՄԱՅՔԼ ԼԵՄՈՆ. Ամերիկյան և հայկական գրական ու մշակութային սերտակցությունը  …….........................................................................................43
*ԱՆԱՀԻՏ ԱՐԱՄՈՒՆԻ. Գրում են շատերը, կարդում՝ քչերը …................................45
*XX դար. Ամերիկյան պոեզիա  …..........................................................................47
*[[Ջեք Քերուաք|ՋԵՔ ՔԵՐՈՒԱՔ]]. Մեքսիկացի աղջիկը ….................................................................50
*[[Էմի Բլում|ԷՄԻ ԲԼՈՒՄ]]. Արծաթե սափորը թափվող առուն .................................................…53
*[[Արտեմ Հարությունյան|ԱՐՏԵՄ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ]]. Ապոկալիպսյան վախճանի ճիչը ............................…57
*[[Ալեն Գինզբերգ|ԱԼԵՆ ԳԻՆԶԲԵՐԳ]]. Ոռնոցը ….................................................................................61
*«Ագնի» հանդեսի էջերից …...................................................................................66
*[[Ջեյմի Դանհամ|ՋԵՅՄԻ ԴԱՆՀԱՄ]]. Ընտանիքը ….............................................................................68
*[[Գեյլ Ջոնս|ԳԵՅԼ ՋՈՆՍ]]. Դեպոն …...........................................................................................69
*[[Թեոդոր Ռյոթքե|ԹԵՈԴՈՐ ՌՅՈԹՔԵ]]. Բանաստեղծ-դասուսույցը ….................................................73
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Ամենաանսպառ ժանրը ….....................................................76
*[[Ջոն Ափդայք|ՋՈՆ ԱՓԴԱՅՔ]]. Պեդերսենների տղան …...............................................................81
*Արդի ամերիկյան պոեզիա …................................................................................85
*[[Բարրի հաննա|ԲԱՐՐԻ ՀԱՆՆԱ]]. Շատ երկար սեր …......................................................................88
*[[Ջեքի Քոլինզ|ՋԵՔԻ ՔՈԼԻՆԶ]]. Կնոջ ուժը ….................................................................................91
*[[Կարեն Բրեննան|ԿԱՐԵՆ ԲՐԵՆՆԱՆ]]. Երազային նավը ..................................................................…93
*[[Ջեյն Սիգլ|ՋԵՅՆ ՍԻԳԼ]]. Լեզվական խաղեր ........................................................................…95

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրաչյա Թամրազյան|ՀՐԱՉՅԱ ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................4
*ԱՆԱՀԻՏ ՓԱՅՏՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................................14
*[[Ռոմանոս Սահակյան|ՌՈՄԱՆՈՍ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................16
*[[Դայանե Տեր-Հովհաննեսյան|ԴԱՅԱՆԱ ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................…41

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Հեքիաթներ …...........................................................................7
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Էսսեներ ...................................................................…11
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Հիվանդանոց ….................................................................17
*ԶԱՌԱ ԴԱՎԹՅԱՆ. Մորթը ....................................................................................…31
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՂԱԶԱՐՅԱՆ.   որհուրդը …....................................................................32
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ...........................................................…33

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Կոստան Զարյան]]ի «Մեհյան» հանդեսը …..............23
*ԱՆԱՀԻՏ ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ. Ժամանակների խաչմերուկում …....................................35
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Կամրջելով անցյալը և ապագան ..................................…38

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Զաքարիա հայոց կաթողիկոսի քարոզը  ..........................................................…26

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու՞մ է պետք □Հայֆիլմը□ ….......................................19


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Արցախն ինչպես տեսա …...........................................2
*[[Արցախ բունիաթյան|ԱՐՑԱԽ ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ]]. Էջեր ռազմաճակատային օրագրից ([[Իգնատ Մամյան]]ի առաջաբանով) .......................................................................…9

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Չեխիա) ====

*ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ. Ինտելեկտուալների սուր կարիք է զգացվում …........................51
*ՅՈԱԽԻՄ ԴՎՈՐԺԱԿ. Չգոյություն՝  գրական ժամանակների միջակայքում ........…53
*XX դար. Չեխական պոեզիա  …............................................................................55
*[[Բոհումել Հռաբալ|ԲՈՀՈՒՄԻԼ ՀՌԱԲԱԼ]]. Խուզվածը …..........................................................................59
*[[Իվան Կլիմա|ԻՎԱՆ ԿԼԻՄԱ]]. Քաղաքը …......................................................................................62
*[[Բեդրա Գլասեր|ԲԵԴՐԵ ԳԼԱՍԵՐ]]. Կորմա կամ գարեջրի իններորդ գավաթը …............................67
*[[Յախիմ Տոպոլ|ՅԱԽԻՄ ՏՈՊՈԼ]]. Կաղկանձ ….................................................................................69
*Չեխիան լուսանկարներում  …..............................................................................72
*[[Յարոսլավ Մարոուշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ]]. Ես տանում եմ ինձ հետ իմ Հայաստանը ….................74
*ՎԱՂԻՆԱԿ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Ոգեղեն, ոգեղենիկ մի աղջիկ ….......................................75
*[[Ֆեոդոր Գալ|ՖԵՈԴՈՐ ԳԱԼ]]. Կապերը խզված են, բայց …........................................................77
*[[Ռոբերտ Գալ|ՌՈԲԵՐՏ ԳԱԼ]]. Խտացումներ ................................................................................…79
*Արդի չեխական պոեզիա  …..................................................................................80
*[[Յոզեֆ Մոնիկ|ՅՈԶԵՖ ՄՈՆԻԿ]]. Մահճակալը ….............................................................................83
*[[Տոմաշ Պոյար|ՏՈՄԱՇ ՊՈՅԱՐ]]. Կշարունակենք օգնել Հայաստանին ......................................…85
*[[Միխալ Վիվեգ|ՄԻԽԱԼ ՎԻՎԵԳ]]. Շան լավագույն տարիները ….....................................................87
*[[Միխալ Այվազ|ՄԻԽԱԼ ԱՅՎԱԶ]]. Զանգակատանը ......................................................................…89
*[[Վերա Չեյզ|ՎԵՐԱ ՉԵՅԶ]]. Բեռը ……..........................................................................................91
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՅԱՐՈՍԼԱՎ ՀԱՇԵԿ]]. Ընտրությունների նախօրյակին ........................................…92
*[[Սվետլանա Գլասերովա|ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ]]. Քնած ասպետը …..........................................................94
*Չեխիայի հայ նկարիչները  …...............................................................................95
*[[Օլգա Մալա|ՕԼԳԱ ՄԱԼԱ]]. [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկա]]. պատմության և ապագայի հանդիպավայրը …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հարութ Կբեյան|ՀԱՐՈՒԹ ԿԲԵՅԱՆ]]. Ժամանակի տեսուչը …..............................................................5
*ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ. Մողէզի արիւնը …..............................................................24
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ............................................................…49

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Արտաշես Ղազարյան|ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….................................................3
*ԼԻԼԻԹ. Բանաստեղծություններ ….......................................................................18
*[[Լևոն Բլբուլյան|ԼԵՎՈՆ ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................…41
*ՆԱՐԻՆԵ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...........................................…43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] պատումը …......................................................33
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Բակունցի պատմվածքի պոետիկան .........................…37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ==== 

*ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆ. Ծոփքի հիշատակումներն [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]] ......................…20
*[[Եվա Մնացականյան|ԵՎԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ]]. Հեղինակ-պատմիչի կերպարը V դարի պատմագրության մեջ …..........................................................................46

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Մատներից շնորհքն էր կաթում …......................................13
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Այլաբանության դրսևորումները հայկական կինոյում …..........................................................................................31
*ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Երվանդունիների դամբանաբլուրը ..................................…45


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարնե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Ճանապարհորդություն Երևանից մինչև… Երևան  ...........4
*Նամականի  …….........................................................….......................................18
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ինչու է լողում նավը …......…........................................25

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆրանսիա) ====

*ՄԻՇԵԼ ԼԵԳՐԱ. Համագործակցություն՝ նոր չափանիշներով …...........................45
*Ու՞ր է ընթանում [[ֆրանսիական գրականություն]]ը  …......…..................................47
*[[Շառլ Բոդլեր|ՇԱՌԼ ԲՈԴԼԵՐ]]. Բանաստեղծություններ …......…..................................................51
*[[Լը Քլեզիո|ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ]]. Արկածի որոնում …......…................................................................53
*[[Ալեն Ժերբեր|ԱԼԵՆ ԺԵՐԲԵՐ]]. Այս անզորությունը, որ համակում է ինձ ….................................56
*[[Ժան-Կլոդ Բլաշեր|ԺԱՆ-ԿԼՈԴ ԲԼԱՇԵՐ]]. Կարելի է սյուրռեալիստ լինել առանց մի տող իսկ գրելու …......….............................................................59
*XX դար. Ֆրանսիական պոեզիա  …......…............................................................61
*ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ ԹԻԵՐԻ.  Հայաստանը հին ու մեծ մշակույթի երկիր է ….................64
*ՌԸՆԵ ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ. Ընդլայնել մշակութային փոխհարաբերությունները ........…65
*[[Անի Սոմոն|ԱՆԻ ՍՈՄՈՆ]]. Ջրի ափին …......….............................................…...........................67
*[[Անդրե Վյուրմսեր|ԱՆԴՐԵ ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ]]. Տղամարդը …......….............................................................69
*[[Ժան-Պիեռ Շաբրոլ|ԺԱՆ-ՊԻԵՌ ՇԱԲՐՈԼ]]. Մարքիզուհին ......….........................................................…71
*[[Կլոդ Լևի-Ստրոս|ԿԼՈԴ ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ]]. Պատահականությունը և քաղաքականությունը …..............73
*[[Դանիել Ռոնդո|ԴԱՆԻԵԼ ՌՈՆԴՈ]]. Բեկետը Գագարինի տանը …......…..........................................76
*ՍԻՈՐԱՆ. Իմաստության դասեր …......…...............................................................78
*[[Լուի Ֆերդինան Սելին|ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ ՍԵԼԻՆ]]. Ճանապարհորդություն դեպի գիշերվա վերջը …........81
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը  …...........................................................83
*[[Ռոբեր Դելյոզ|ՌՈԲԵՐ ԴԵԼՅՈԶ]]. Դետեկտիվ կամ սև վեպեր ….....................................................85
*[[Միշել Քոզեմ|ՄԻՇԵԼ ՔՈԶԵՄ]]. Լիքոռնի Ալֆան ….......................................................................89
*[[Իվ Բոնֆուա|ԻՎ ԲՈՆՖՈՒԱ]]. Արձակ բանաստեղծություններ ….................................................91
*[[Մարի Կարդինալ|ՄԱՐԻ ԿԱՐԴԻՆԱԼ]]. Հիշողություններ երազից ....................................................…94
*[[Օլիվիա Օբերտեն|ՕԼԻՎԻԱ ՕԲԵՐՏԵՆ]]. Ֆրանսիական կինո կամ՝  նորացումը վտանգված ........…95
*[[Հարրի Բել|ՀԱՐՐԻ ԲԵԼ]]. Բեռնար Բյուֆե՝ հաջողության և քամահրանքի միջև …................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՀՈՎԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Մոնմարտրյան պատմվածքներ ..............................…10
*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …....................................................................21

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հովհաննես Գրիգորյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................2
*[[Յուրի Սահակյան|ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................39

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ՌՈՒԶԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ]]. [[Ակսել Բակունց]]ը՝ ինչպես որ կա …............................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԹԵՆԱՎՈՐ. Երանելի Թեոդորոս Մենակյացի գովեստ ..............…34

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. «Աչքերս լիքն են ձեռագրերով…» ….................................13
*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Երվանդ Քոչարի Փարիզը …..........................................40
*ՎՈԼԴԵՄԱՐ ԺՈՐԺ. Քոչարը և տարածական գեղանկարչությունը ....................…41


=== N10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ.  Ամենաթանկ բանը էս արևի տակ  ....................…8
*[[Լևոն Անանյան|ԼԵՎՈՆ ԱՆԱՆՅԱՆ]].  Հախուռն պոռթկում …............................................................17
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Հրաշալի գործեր էր գրելու ............................................…28
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Ծիծաղող փիլիսոփան …................................................31

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բելգիա) ====

*ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ.  Մշակութային ինքնատիպ ժառանգություն …........47
*[[Էմիլ Վերհառն|ԷՄԻԼ ՎԵՐՀԱՌՆ]]. Բանաստեղծություններ …..........................................................48
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ]]. Ալեքսանդր Լու կամ նույն ինքը՝ Ժան-Բատիստ Բարոնյան ......…........................................................................…51
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան|ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ ԲԱՐՈՆՅԱՆ]]. Rien ne  va Plus …......................................................53
*[[Միշել դը Գելդերոդ|ՄԻՇԵԼ ԴԸ ԳԵԼԴԵՐՈԴ]]. Էսկուրիալ ......…..........................................................…57
*Թատերասրահ …......….............................................…........................................62
*[[Մորիս Կարեմ|ՄՈՐԻՍ ԿԱՐԵՄ]]. Մասրենին …......…......................................................................63
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Մեծն Ժակը ...................................................................…66
*[[Ժակ Բրել|ԺԱԿ ԲՐԵԼ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................................68
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ|ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ ԱԴԱՄԵԿ]]. Մեռյալների թռչունը …..............................................70
*[[Միշել Ֆաբիան|ՄԻՇԵԼ ՖԱԲԻԱՆ]]. Իոկաստե …...............................................................................73
*[[Վեռներ Լամբերսի|ՎԵՌՆԵՐ ԼԱՄԲԵՐՍԻ]]. Բանաստեղծություններ …..................................................79
*[[Նիկոլ Մալինկոնի|ՆԻԿՈԼ ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ]]. Մանրապատումներ ….........................................................81
*[[Յուրի Խաչատրյան|ՅՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. [[Կոստան Զարյան]]ը և Բելգիան …........................................83
*ԲԱԽՏԻԱՐ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ. [[Մորիս Մետեռլինկ]]ի դրամատուրգիան հայ բեմում .86
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս|ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ ՈՒՏԵՐՍ]]. Օրակարգ …........................................................................89
*[[Ալեն Պետերս|ԱԼԵՆ ՊԵՏԵՐՍ]]. Իմ աշխատանքների մասին …....................................................93
*[[Ֆրանսուազ Վիլմար|ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՎԻԼՄԱՐ]]. [[Բառ]]ը գրական թարգմանության մեջ ...........................…95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Հովհաննես Երանյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՐԱՆՅԱՆ]]. Անաղ երկիր …..................................................................2
*[[Վազգեն Սարգսյան|ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …......….....................................................18
*[[Ռաֆայել Համբարյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ]]. Կամոքն սուրբ Գևորգի ......….....................................…29
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................40


==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Վահան Վարդանյան|ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................5
*[[Վարդան Վանատուր|ՎԱՐԴԱՆ ՎԱՆԱՏՈՒՐ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................6
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Դոֆին …............................................................................24

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԻՇԱ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Բաղարջ բառի ծագումն ու խորհուրդը …............................41

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Վայելչարվեստ նկարչուհին  …...........................................12
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ինչու՞ հայ կինոն երբեք ապագա չի ունեցել .......…44


=== N 11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սթափվել է պետք …........................................................2
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Սևան՝ փրկության կորստաբեր ծրագիր ….......................11

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Էստոնիա) ====

*ՄԱՏԻ ՍԻՐԿԵԼ. [[Էստոնական գրականություն]]ը ժամանակի հոլովույթում .......…47
*ՈՒԴՈ ՈՒՅԲՈ. Էստոնիայում օրական 10 գիրք է տպագրվում ...........................…49
*ՅՈՒՐԻ ԷԼՎԵՍՏ. Ապագա Էստոնիան .................................................................…51
*Արդի էստոնական պոեզիա  …..............................................................................54
*[[Անդրուս Կիվիրյահկ|ԱՆԴՐՈՒՍ ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ]]. Խիզախ կինը ….................................................................56
*[[Ֆրիդեբերտ Տուգլաս|ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ ՏՈՒԳԼԱՍ]]. Մարգինալիաներ …........................................................60
*[[Էնե Միհկելսոն|ԷՆԵ ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ]]. Սոդոմական …..........................................................................61
*[[Էլո Վիիդինգ|ԷԼՈ ՎԻԻԴԻՆԳ]]. Ստինքներ ….................................................................................63
*[[Կալլե Կասպեր|ԿԱԼԼԵ ԿԱՍՊԵՐ]]. Տրդատի կյանքը …....................................................................65
*Էստոն բանաստեղծները՝ Հայաստանին …...........................................................68
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ]]. Էստոնական տետրակից …..............................................70
*ՌՈԶԱ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Մերո՞նք…  ….....................................................................71
*[[Վարդան Գրիգորյան|ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ]]. Բյուլ մայրիկ. էստոնուհի, որ հայի սիրտ ուներ  ….........73
*[[Էրվին Ըունապուու|ԷՐՎԻՆ ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ]]. Երջանկության օր …...........................................................75
*[[Պետեր Սաուտեր|ՊԵՏԵՐ ՍԱՈՒՏԵՐ]]. Զուլուս Ալուլուն …..................................................................77
*[[Տոոմաս Ռաուդամ|ՏՈՈՄԱՍ ՌԱՈՒԴԱՄ]]. Մորս զգեստը ....................................................................…79
*[[Տինա Ուբար|ՏԻՆԱ ՈՒԲԱՐ]]. Աբորտ ….........................................................................................81
*Էստոն բանաստեղծները՝ հայրենիքին ….............................................................84
*[[Յաան Կրոսս|ՅԱԱՆ ԿՐՈՍՍ]].  Motacilla  …...................................................................................85
*[[Միհկել Մուտտ|ՄԻՀԿԵԼ ՄՈՒՏՏ]]. Իմ բուսական, իմ կենդանական փոքրիկ աշխարհը …...........89
*[[Վալենտին Կույկ|ՎԱԼԵՆՏԻՆ ԿՈՒՅԿ]]. Սրբազան պատերազմ …......…............................................91
*[[Իլմար Յակս|ԻԼՄԱՐ ՅԱԿՍ]]. Կամեր-խորհրդական Վենցելը  …......…........................................93
*[[Ռետտ Վերբլանե|ՌԵԵՏ ՎԱՐԲԼԱՆԵ]]. Էստոնական կերպարվեստը նոր հազարամյակի շեմին …....94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ԼՈՒՍԻՆԵ ՄՆՈՅԱՆ. Միակը …......….............................................…........................7
*ՄԵԼԱՆԻԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ. Պատմվածքներ …......…...................................................9
*ԳՈՀԱՐ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ. Պատմվածքներ ..............................................…15
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Խտացումներ …......…..................................................22
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը ......….................................................…45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Լուսինե Հարոյան|ԼՈՒՍԻՆԵ ՀԱՐՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….....................................................5
*ՌՈՒԴԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ. «Պանդուխտի ցուպեր» շարքից ...................................…20
*ՆԱՆԵ. Բանաստեղծություններ ….........................................................................21

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԷԴՄՈՆ ԱՎԵՏՅԱՆ. Մարդկային իմացության սահմանները …..............................31
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ. Խրատական խոսք միանձանց համար ….............................35
*ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ. Սուլթանական կառավարության հայաջինջ քաղաքականության մերկացումը ...................................................…37
*[[Արմեն Դավթյան|ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ]]. Արաց-Ջրհոս ......................................................................…39

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ.  Այսօրվա ինստիտուտը վաղվա թատրոնն է ...............…25
*Լուսինե  …......….............................................…...................................................42


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*Նամականի  …......….............................................….............................................37

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Հունգարիա) ====

*[[Էռնյո Կեշկեն|ԷՌՆՅՈ ԿԵՇԿԵՆ]]. Երբեք չի խաթարվի մեր ժողովուրդների բարեկամությունը ...51
*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Գրական ամսագրերի թվով առաջին երկիրը .............52
*[[Շանդոր պետեֆի|ՇԱՆԴՈՐ ՊԵՏԵՖԻ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................54
*[[Ֆերենց Սիյ|ՖԵՐԵՆՑ ՍԻՅ]]. Գործից հետո միշտ սրճարան եմ գնում ......................................55
*[[Մագդա Սաբո|ՄԱԳԴԱ ՍԱԲՈ]]. Վազք երազում ...............................................................................58
*[[Ջորջ Սորոս|ՋՈՐՋ ՍՈՐՈՍ]]. Համաշխարհային էթիկա. պատրա՞նք, թե իրականություն .........62
*[[Պետեր Էստերհազի|ՊԵՏԵՐ ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ]].  Համբույր .......….................................................................66
*XX դար. Հունգարական պոեզիա  .........…...........................................................68
*ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Պատմության 1000 տարին. Հունգարիայի հայերը .................70
*ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տրդատ Մեծի թագը .....................................................72
*ԺՈՒԺԱ ՌԱԲ. Իտալիայի հայկական հողում .........................................................75
*[[Յանոշ Պիլինսկի|ՅԱՆՈՇ ՊԻԼԻՆՍԿԻ]]. Հասցեատերն անհայտ է .....................................................78
*Արդի հունգարական պոեզիա  ..............................................................................80
*«[[Ցելենկոր]]» հանդեսի էջերից ................................................................................82
*[[Անդրաշ Չենե-Սաբո|ԱՆԴՐԱՇ ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ]]. Յոթն անց քսանհինգ ........................................................83
*[[Լասլո Դարվաշի|ԼԱՍԼՈ ԴԱՐՎԱՇԻ]]. Առաջին հեքիաթը ........….........................................................85
*ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. [[Հունգարական գրականություն]]ը՝ [[հայերեն]]  ...................89
*[[Վիկտոր Վասարելի|ՎԻԿՏՈՐ ՎԱՍԱՐԵԼԻ]]. Նշումներ հռչակագրի համար ............................................91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահե Պողոսյան|ՎԱՀԵ ՊՈՂՈՍՅԱՆ]]. Ինքնասպան լինելու և չլինելու ժամանակը …......................5
*[[Պերճ Զեյթունցյան|ՊԵՐՃ ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ]]. Հիսուս  Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը …....12
*[[Ֆրանսուա Շենգ|ՖՐԱՆՍՈՒԱ ՇԵՆԳ]]. Տիանյիի պատմածը …......…...................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ղուկաս Սիրունյան|ՂՈՒԿԱՍ ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …...................................................2
*[[Գայանե Բաբայան|ԳԱՅԱՆԵ ԲԱԲԱՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …....................................................34
*ԳԱԳԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................35
*ՀՈՎԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ….................................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ՍԻԼՎԱ ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ]]. Հրաշալի այգեպանը …..................................................10

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ԱՐԱՄ ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ. Մշակութային ծրագիր. ահա մեր գերխնդիրը …..............38
*ՄԻՔԱՅԵԼ ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ. Ու մութ է ճամփաս …..................................................40
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայացք՝ դրսից և ներսից  …..........................................46

*1999 թ. «Գարունում» տպագրված նյութերի ցանկ.....................................93

[[Կատեգորիա:1999]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 Գործեր, որոնք ավարտվել են, բայց չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից (Տեքստաբանություն, Զավեն Ավետիսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2932</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5959</id>
      <timestamp>2011-10-06T14:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10702">[[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբանություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 2008)|«Տեքստաբանություն»]] գրքի «Հիմնական տեքստի ընտրության խնդիրները» գլխի «'''2 Գործեր, որոնք ավարտվել են, բայց չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից'''» բաժինը:

== 2 Գործեր, որոնք ավարտվել են, բայց չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից ==

Հայ գործնական [[տեքստաբանություն|տեքստաբանության]] պատմության մեջ նման օրինակները նույնպես քիչ չեն։ Այս դեպքերը նախորդներից տարբերվում են այն իմաստով, որ տեքստաբանին առաջադրվող խնդիրները և դրանց լուծման համարժեք մեթոդները որոշակիորեն վերակառուցվում են։ Առաջին հերթին անհրաժեշտ է դառնում ճշտել [[տեքստ]]ի ավարտված լինելու հանգամանքը։ Սա քննական լուրջ պահանջներ առաջադրող հարց է, իսկ լուծումները՝ աշխատատար։ Տեքստաբանն իր աշխատանքը պիտի սկսի [[հեղինակ]]ի [[արխիվ]]ներում և այլուր պահպանված նյութերի ուսումնասիրությունից։ Դրանք բնույթով բավական տարբեր են, և այդ տարբերությունները պարզելու համար ոչ միայն պիտի ընթերցվի գրական երկի ձեռագիր և մեքենագիր նյութերը, այլև այդ տարիներին գրված հեղինակի [[նամակ]]ները, ծոցատետրային նշումները, [[օրագիր|օրագրերը]], ինչպես նաև ժամանակակիցների [[հուշեր]]ը, որոնցում գրանցված են լինում հիմնական տեքստի ավարտվածության և այն չտպագրելու պատճառների մասին։ Տեքստը չտպագրելու պատճառները շատ են, առանձին դեպքերում էլ անկռահելի։ Պատճառներից առաջինը հեղինակի մահն է. նա կենդանության օրոք ավարտում է տեքստը, բայց չի հասցնում այն տպագրել։ Այդպիսի նյութերը հայ դասական գրողների արխիվներում քիչ չեն, ուստի կոնկրետ օրինակներ բերելն ավելորդ է։
	
Մյուս պատճառը ցենզուրայից զգուշանալն է։ Դրանք, իհարկե, հետագայում հրատարակվում են, հատկապես այն դեպքերում, երբ ցենզուրայի պահանջները երկրորդական պլան են մղվում։ Խորհրդային տարիներին անհատի պատշամունքի քննդատությունից հետո Ռուսաստանում և Միության բոլոր հանրապետություններում սկսեցին հրատարակվել գործեր, որոնք արգելված էին պաշտոնական ցենզուրայի կողմից։ Հայաստանում նույնպես, թեև որոշ ուշացումով, լույս տեսան [[Եղիշե Չարենց]]ի, [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարու]], [[Զապել Եսայան]]ի, [[Աշիկ Ղազարյան]]ի և ուրիշների, ինչպես գեղարվեստական, այնպես էլ հրապարակախոսական ու հուշագրական բնույթի գործերը։ Դրանք հիմնականում այն գործերն էին, որոնք ավարտի էին հասցվել հեղինակների կողմից, բայց չէին հրատարակվել։

Քիչ չեն նաև այն դեպքերը, երբ գրողը ավարտում է իր ստեղծագործությունը, բայց ժամանակ անց վերստին անդրադառնալով դրան, զգում է, որ այն կատարյալ չէ, վերամշակման կարիք ունի կապված [[լեզու|լեզվի]], [[ոճ]]ի, պատկերավորման և գեղարվեստական այլ միջոցների հետ։ Նման մի իրողության մենք արդեն հանդիպել ենք [[Վահան Տերյան]]ի բանաստեղծական շարքերից դուրս թողնված գործերի առիթով։ Ճշմարիտ գրողը մշտապես ձգտում է իր ստեղծագործական հղացումը իրականացնել գեղարվեստական բարձր մակարդակով։ Տպագրության առումով մի այլ ճակատագիր են ունենում [[էքսպրոմտ]]ով գրված հումորիկ կամ էլ երգիծական բանաստեղծությունները,  որոնցից  մի քանիսին մենք հանդիպում ենք [[Հովհաննես Թումանյան]]ի արխիվային նյութերում։ Դրանցից, թերևս, առավել հաջողվածը գյուղագիր [[Հարություն Ճուղուրյան]]ին նվիրված էքսպրոմտն է, որը տեղ է գտել բանաստեղծի ակադեմիական վերջին հրատարակության առաջին հատորում։ Նման ժանրի գործերի առիթով հետաքրքիր տեղեկություններ է տալիս [[Արսեն Ղլտճյան]]ը «Թումանյանը   ժամանակակիցների   հուշերում» ([[1969]]թ.) գրքի մեջ։ «Թումանյանը մեզ համար կարդում էր նաև իր երգիծական ոտանավորները՝ գրված առանձին թերթիկների վրա, որոնք հետո ոչնչացնում էր։ Դրանցից մեկը ուղղված էր Մամբրե եպիսկոպոսի դեմ»։ Դրանք, ինչպես Թումանյանը կասեր՝ «ոտքի վրա գրված» գործեր էին և այդ պատճառով էլ ոչնչացնում էր։ Կան նաև անտիպ բանաստեղծություններ և այլ գործեր, որոնք ավարտված են եղել, բայց անհայտ պատճառներով հեղինակները չեն հրատարակել։ [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] երկերի առաջին ժողովածուի առաջին հատորում (Երևան, [[1983]] թ.) [[ծանոթագրություն]]ների մեջ նշվում է, որ [[Աննա Րաֆֆի]]ն Րաֆֆու մահից հետո մամուլի տարբեր օրգաններում մի շարք ավարտուն գործեր է հրատարակել։ Դրանցից են՝  «Սուրբ ոսկերք», «Նվեր Վասպուրական Արծւոյն», «Մշակը», «Մոռացված շիրիմ», «Բանաստեղծի վիճակը», «Հայ պանդուխտի նոր տարին», «Կույսի վիշտը» և այլն։ Տեքստաբանի ճշտումներով (Խաչիկ Սամվելյան) այդ գործերը լույս են տեսել «Լումա», «Հանդես գրական և պատմական», «Տարազ», «Արձագանք» պարբերականներում։

Ուշագրավ օրինակ է նաև [[Հակոբ Պարոնյան]]ի «Երկու տերով ծառա մը» [[կատակերգություն|կատակերգության]] պատմությունը։ Պարոնյանն այն գրել է [[1865]] թվականին։ Ըստ ժամանակակիցների վկայության հեղինակը չի ցանկացել իր անդրանիկ երկը, որը հասցրել էր ավարտի, հրատարակել՝ համարելով այն գեղարվեստական տեսակետից թույլ գործ։ Այն [[1911]] թվականին տպագրվել է հետմահու։ Նույնը վերաբերում է նաև «Ատամնաբույժն Արևելյան» գործին։ Այդ մասին խոսում է [[Հրանտ Ասատուր]]ը իր «Դիմանկարներ» գրքում։ «Հակառակ իր անձուկ վիճակին,- գրում է Ասատուրը,– հրապարակախոսական ժողովածուները, &quot;Ատամնաբույժն Արևելյան”-ի բոլոր օրինակները, ոչնչացրել է, որպեսզի գրավաճառները չկարողանան ծախել իր այդ գործերը»։29 Քիչ չեն նաև [[Երվանդ Օտյան]]ի այն գործերը, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով հեղինակի կենդանության տարիներին չեն հրատարակվել։ Պատճառը, հավանաբար, կամ ցենզուրան է եղել, կամ էլ երգիծաբանին շրջապատող գրական միջավայրի դիմադրությունը։ Այս երևույթը մշտապես ուղեկցել է աշխարհի բոլոր երգիծաբաններին։ Մեր տեքստաբանության պատմության մեջ եղել են այնպիսի դեպքեր, երբ գործի հիմնական տեքստն ավարտվել է, բայց լույս է տեսել [[օտար լեզու]]ներով, այն էլ անստորագիր։ Այս դեպքում խոսքը հատկապես վերաբերում է [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի «Սեբաստիայի նահանգը տնտեսական և ազգագրական տեսակետից և հայերի դրությունը» ծավալուն հոդվածին, որը լույս է տեսել [[ֆրանսերեն]] լեզվով։30

Այսպիսի օրինակներ մեզանում քիչ չեն, բայց այսքանն էլ բավական է, որ մենք պատկերացում կազմենք այն հիմնական տեքստերի մասին, որոնք ավարտվել են, սակայն տարբեր պատճառներով չեն հրատարակվել հեղինակների կենդանության օրոք:

--------------------------------------------------
*29 Հրանտ Ասատուր, Դիմանկարներ, էջ 174:
*30 Այս մասին տես [[Ալբերտ Շարուրյան]]ի կազմած և [[2003]] թվականին հրատարակած Գ հատորի ծանոթագրությունները` էջ 641-647: Սրանում ամփոփված են Զոհրապի նամակները, ընծայագրերը, օրագրությունները:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-րդ դար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>714</id>
      <timestamp>2011-02-05T17:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. * Ապրել և ստեղծագործել է հույն ճարտասան, փիլիսոփա-քաղաքագետ [[Մաքսիմոս Տյուրոսացի]]ն:  [[Կատեգորիա:2-րդ դ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="191">* Ապրել և ստեղծագործել է հույն ճարտասան, փիլիսոփա-քաղաքագետ [[Մաքսիմոս Տյուրոսացի]]ն:

[[Կատեգորիա:2-րդ դար]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. Գեղարվեստական գրականության բնույթը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2915</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5931</id>
      <timestamp>2011-10-04T13:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="17250">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «2. Գեղարվեստական գրականության բնույթը» բաժինը:

== 2. Գեղարվեստական գրականության բնույթը ==

Այստեղ մեզ անհրաժեշտ է պարզել միմյանցով պայմանավորված երկու կարևոր խնդիր՝ ինչպիսի՞ն է ուսումնասիրվող առարկայի (գեղարվեստական գրականության) բնույթը եւ ի՞նչ նշանակություն ու կիրառություն ունի այն։

Ի՞նչ է, իսկապես, իրենից ներկայացնում մեզ այսքան ծանոթ [[գրականություն]]ը, ահա այն առաջին հարցը, որին սպառիչ պատասխան տալը դյուրին չէ։ Տեսաբանները այս հարցի առիթով շատ են բանավիճում, հանգում իրողությանը չսպառող իրարամերժ սահմանումների, բայց իբրև ելք, ինչպես առաջարկում են ամերիկյան գրականագետներ Ուելլերը եւ Ուորրենը, հարկավոր է սկսել գրականություն [[բառ]]ի պարզ ըմբռնումից։ Նրանց կարծիքով գրականություն կարելի է համարել այն ամենը, ինչ տպագրված է՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ գրականության գոյաձևի միջոցը [[գիր]]ն է՝ լինի այն տպագիր, թե ձեռագիր, կարելի է ավելի ընդլայնել սահմանումը։ Գիտական ու գեղարվեստական որոշակի ասելիք ունեցող և կոնկրետ [[ժանր]]ի մեջ դրված ամեն մի գրավոր [[տեքստ]] գրականություն է։ Հենց այստեղից էլ սկսվում է հարցի բարդությունը։

Հայաստանի Պետական Մատենադարանում պահպանվում է մատենագրական հսկայական հարստություն, որ հայ և համաշխարհային հնագույն քաղաքակրթության մասն է կազմում։ Այս պատմագիտական, աստվածաբանական, փիլիսոփայական, լեզվագիտական և այլ բովանդակություն ունեցող գրավոր հուշարձանները մասնագիտական նշանակությունից բացի իրենց ժամանակային հեռավորության պատճառով ունեն նաև զգայական ազդեցություն, թեև բնույթով գեղարվեստական չեն, ինչպիսին են, ասենք՝ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]], [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալու]], [[Ֆրիկ]]ի, [[Կոստանդին Երզնկացի|Երզնկացու]], Թլկուրանցու և մյուս հայ տաղերգուների գործերը։ Որո՞նք են այս գործերի տարբերիչ հատկանիշները։ Խնդիրը մասնավորելու և հարցին «սպառիչ» պատասխան տալու համար գրականության տեսաբանները նախ և առաջ առանձնացնում են գրականության այդ որակի պատկերավորության հատկանիշը, որը հարցի սպառիչ պատասխանը չէ։ Այստեղ շրջանցվում է գրական ստեղծագործության հատկանշային համակողմանիությունը, որի ընդգրկման շրջանակները լայն են։ [[Պատկեր]]ներով հորինված ամեն մի գրավոր տեքստ չի կարող ունենալ գեղարվեստական արժեք։ Մինչդեռ ճշմարիտ գրականությունը ոչ գրականությունից տարբերվում է հենց իր գեղարվեստական արժեքով։ Մյուս կողմից, մոռացության է տրվում տեքստի ընդհանուր համակարգում գեղարվեստական պատկերի գոյաձևի խնդիրն ու դիրքը։ Տեքստը պատկերների դիպաշա՞ր է, ինչպես կինոյում կադրերի հաջորդականությունը, թե՞ կան ուրիշ կապող օղակներ, որոնք ամենևին էլ պատկերավոր չեն։ Բելինսկու հանրահայտ սահմանումը2 մեզ փոքր-ինչ շփոթության մեջ է գցում, լավագույն դեպքում դրդում ելք գտնել մոտենալու երևույթի բուն էությանը։ Ըստ նորագույն տեսության, գեղարվեստական գրականությունը բնության և մարդկային կյանքի յուրահատուկ վիճակները յուրահատուկ լեզվով (նկատի է առնվում պատկերավորությունը) արտահայտող գրողի դատողական և զգայական–ենթագիտակցական մտածողության բարդ համադրություն է։ Այս, այսպես կոչված, ընդհանրացում–սահմանումը, ինչպես բոլոր սահմանումները, նույնպես սպառիչ չէ։ Նախ և առաջ այն պատճառով, որ գիտությունը առայժմ ի վիճակի չէ թափանցել գեղարվեստական մտածողության ենթագիտակցական շերտերի մեջ, բացահայտել դատողականի և զգայականի խորքային հարաբերությունների հետ կապված օրինաչափությունները։ Գրական ստեղծագործությունը ինքնին կենդանի օրգանիզմ է և ինչ-որ տեղ ինչպես իր ծագումնաբանությամբ3, այնպես էլ իր կենսագրությամբ նման է մարդուն։ Այն մարդու՝ գրի միջոցով ներկայացող երկրորդ աշխարհն է։ Վերջինս ունի իր ճակատագիրը, կյանքը, ազգային պատկանելիությունը, [[լեզու]]ն, հավատը, գիտակցության ձևերն ու սահմանները, տեղեկատվական իմացությունը։ Այն հոսող, ժամանակի հետ շարունակ փոփոխվող, մարդու ինքնաբացահայտման և ինքնահաստատման միջոց է, որ դժվար է տրվում վերջնական սահմանման։ Նրա ճանաչման գործընթացը նույնքան բարդ ու տևական է, որքան մարդունը:

Առայժմ, մի կողմ թողնելով գրական երկի բովանդակային և կառուցվածքային առանձնահատկությունները, կանգ առնենք նրա լեզվի վրա, քանի որ լեզուն գրականության այն նյութն է, այն հիմնական միջոցը, որից և որով արարվում է գրականությունը։

Արդեն վերր նկատվեց, որ գրականության լեզուն յուրահատուկ է. տարբերվում է առօրյա խոսակցական, գիտական և, այսպես կոչված, տեխնիկական-պայմանական լեզուներից։ Տարբերվելով հանդերձ, բացառությամբ՝ տեխնիկականի, այն որոշակի աղերսներ ունի վերջիններիս, մասնավորապես լեզվական տեղայնացումներ ունեցող [[բարբառ]]ների հետ։ Այս խնդիրներին մենք կանդրադառնանք, երբ քննության նյութ դարձնենք գեղարվեստական գրականության լեզվի և [[ոճ]]ի հարցերը։ Գրողը ելնելով [[հերոս]]ների կերպավորման տարաբնույթ պահանջներից, ընտրում է այն լեզվամիջոցները, որոնք հնարավորություն են ընձեռում տեղայնացնել, սոցիալականացնել հերոսների լեզուն, որ բանարվեստային հայտնի հնարանք է։ Հանրահայտ է նաև այն երևույթը, որ գրողի մտքի իմաստային ու հուզական ներուժը շատ ավելի մեծ է, քան այդ ամենը զուտ գրական [[լեզվաշերտ]]ով արտահայտելու հնարավորությունը: Նրան միշտ չէ, որ հաջողվում է բառերի ու [[բառաշերտ]]երի անհաշվարկու ընտրությամբ և գործառությամբ սպառել իր մեջ առաջացած մտավոր-զգացմունքային կուտակումները։ Բառի, [[դարձվածք]]ի ճիշտ ընտրությունը ասելիքին դիպուկություն ու նպատակային սլացք է տալիս։ Եթե բառը չունի երևույթը լիարժեք ներկայացնելու կարողության, չի արժանանում գրողի ուշադրությանը, ապա նա որոնում է այն համարժեքը, որի իմաստային տարողությունը ընդգրկան է և սպառիչ։ Այստեղ արդեն գործում է լեզվական տարբեր շերտերի գեղարվեստական համադրության օրենքը։ [[Գի դը Մոպասան|Մոպասանի]] կարծիքով՝ բառը ոգի ունի, հարկավոր է գտնել այդ ոգին։ Գրականության լեզուն արտացոլվող առարկայի նկատմամբ իներտ և միաժամանակ գիտականորեն ճշգրիտ չէ, ինչպես ասենք բնական գիտությունների լեզուն է։ Լեզուն այստեղ անհատականանում, սուբյեկտիվացվամ է՝ «շեղվելով» քերականական կանոնիկայից։

Կրոչեի ըմբռնմամբ գեղարվեստական լեզվի մեջ բառը միշտ չէ, որ ապրում է իր «ավանդական կյանքով», այն լրացուցիչ շատ երանգներ ունի, «բառի էքսպրեսիան» այստեղ զգալի է։ Տեսաբաններ Ուելլերի և Ուորրենի կարծիքով լեզուն գեղարվեստական գրականության մեջ ոչ միայն ինչ-որ բան է հաղորդում և գնահատում է այդ հաղորդելին, այլև միաժամանակ ջանում է ներգործել այն ընթերցողի գնահատականի վրա, ում ուղղված է տվյալ խոսքը։ Այս դեպքում, իհարկե, իմաստ չունի մանրամասնորեն խորանալ գրականության լեզվի գոյակերպի կենսաբանության նրբությունների մեջ, քանի որ այն սերտորեն պայմանավորված է ոչ միայն լեզուների զարգացման պատմությամբ, այլև յուրաքանչյուր գրողի լեզվամտածողությամբ։ Այստեղ լեզվական օրինաչափությունները անսպառելի են։ Բայց ահա ամենաթռուցիկ ձևով չենք կարող չնշել այն փաստը, որ լեցվաարտահայտչական միջոցների տարբերությունը զգալի է նաև գրական տարբեր մեթոդների, ուղղությունների, հոսանքների շրջանակներում։ Երևույթ, որ հավասարապես դրսևորվում է նաև արվեստի տարբեր բնագավառներում։ Եթե մենք մտովի փորձենք պատկերացնել պառնասականների, իմպրեսիոնիստների, սիմվոլիստների լեզուն, կհաամոզվենք այդ օրինաչափության մեջ։ Կարծում ենք, կլասիցիստների լեզուն այս իմաստով շատ ավելի ընդգծված է։ [[Բառընտրություն|Բառընտըության]] և բառօգտագործման խնդիրը յուրաքանչյուր դեպքում համաձայնեցված է այս ուղղությունների բանարվեստային, նաև գաղափարական պահանջների հետ։ Ամեն դեպքում լեզվաարտահայտման ձևերը, վերոհիշյալ խնդիրներից ելնելով, շեղվում են համընդհանուր լեզվի իմաստաբանական պայմանից՝ փշրելով քերականական օրենքների կարծրացումները։

Նման մի առանձին խնդիր է նաև ժանրային տարբեր կառույցների մեջ լեզվամիջոցների գործառնությունը։ Լեզվի իմաստային միանշանակությունը հատկապես հաղթահարվում է [[պոեզիա]]յում։ Այստեղ բառի ավանդական գործառնությունը շարունակ փոխվում է՝ կապված բանաստեղծի տրամադրությունների ու հոգեվիճակի հետ, էլ չենք խոսում բանաստեղծական [[ռիթմ]]ի ու [[հանգ]]ի մասին։ Այս առումով ուշագրավ երևույթ է դիդակտիկ-ուսուցողական պոեզիայի լեզուն։ Այս ժանրերը լայն տարածում ունեն միջնադարյան հայ գրականության մեջ։ Աշակերտներին հեշտ ուսուցանելու նպատակով գիտական խնդիրը ներկայացվում է հանգավոր բանաստեղծության կամ պոեմի ձևով։ Այս դեպքում լեզուն ձեռք է բերում մի այլ յուրահատկություն։ Գիտական մտածողությունը գեղարվեստական ձևի մեջ դնելու ընթացքում մի տեսակ խախտվում է մեր ավանդական պատկերացումը գեղարվեստական և գիտական լեզուների մասին։ Երևույթը պայմանավորված է գրականության այդ տեսակի յուրահատկությամբ։ Ի՞նչ է գրում վերջինիս մասին ժանրի ուսումնասիրողը։ «Ինքը` գեղարվեստական ստեղծագործության այս ձևը, նույնպես ինչ-որ տարօրինակ, անսովոր, եթե կուզեք՝ անսպասելի երևույթ է։ Եվ պատահական չէ, որ հետազոտողներից ոմանք այն համարել են գեղարվեստական ստեղծագործության արհեստական տեսակ, բնական համարելով մյուս բոլոր գեղարվեստական երկերը»4:

Այս գրականությունը, իհարկե, գեղարվեստական չէ, ինչպես [[Հեգել]]ն է նկատել, նման բնույթի երկերում գեղարվեստական ձևը (այդ շարքում և լեզուն) «լուրջ և չոր» ուսուցմանը կենսուրախ տեսք է հաղորդում։ Նրանցից լեզվի պատկերավորությունը   դյուրին է դարձնում դասը սերտելը` նպաստելով նրանում ներկայացվող գիտական խնդրի յուրացմանը։ Այդպիսի գործերից հիշենք [[Գրիգոր Մագիստրոս]]ի «Հազարտողեանը», [[Հովհաննես Սարկավագ]]ի «Բան իմաստնութեանը», Ներսես Շնորհալու «Յաղագս երկնից եւ զարդուց նորան», «Բան հաւատոյն», [[Հովհաննես Թլկուրանցի|Հովհաննես Թլկուրանցու]], [[Կարապետ Բաղիշեցի|Կարապետ Բաղիշեցու]] ստեղծագործությունները։ Գիտական ու գեղարվեստական լեզուների գոյությունը, նրանց խնդրառու փոխներթափանցումները կրկին բերում են այն հետևությանը, որ լեզուն հսկայական դեր է խաղում մտածողության տարբեր կերպերի ձևավորման գործում։ Ցանկացած լեզվաշերտ գրականությանը, գիտությանը պարտադրում է իր պահանջները։

Գեղարվեստական գրականության բնույթի ծավալուն խնդիրը մենք սահմանափակեցինք նրա արարման միջոցի՝ լեզվի շրջանակներում՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ տեսության ձեռնարկի բոլոր հարցադրումներն ուղղված են լինելու այդ խնդրին։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. Գրականությունը և արվեստի մյուս տեսակները (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4888</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10721</id>
      <timestamp>2012-09-05T10:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="25334">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «2. Գրականությունը և արվեստի մյուս տեսակները» բաժինը:

== 2. Գրականությունը և արվեստի մյուս տեսակները ==

Տեսության մեջ գրականության և արվեստի մյաս տեսակների կապը հաճախ միակողմանի է ներկայացվում, այսինքն՝ շրջանցվում է երևույթի փոխազդեցության օրենքը։ Մինչդեռ, որքան գրականությունը ազդում է արվեստի մյուս տեսակների վրա, նույնքան ազդվում է վերջիններից։ Այլ է, սակայն, հաճախականության, ազդեցության որւրաների տեղաբաշխման և ուղղվածության հարցը։ Այսուհանդերձ, չենք կարող մերժել այն իրողությունը, որ գրականության ներկայությունը մյուսների մեջ, իբրև «օգտակար գործողության գործակից», ավելի մեծ է, ավելի երևացող։ Նկատի ունենք հատկապես՝ թատրոնը, կինոն, օպերային և պարային արվեստները, երաժշտությունը, գեղանկարչությունը։ Առայժմ մենք խոսում ենք ներկայության մասին, որ ինքնին պարզ է, բարդությունը կապված է դրսևորման ձևերի հետ։ Այս դեպքում արդեն խնդիրը մասնավորվում է, կապվելով արվեստագետի ստեղծագործական անհատականության եետ՝ ինչն էլ պահանջում է հարցի ուսումնասիրության անհատական մոտեցում։ 

Ինչպես բոլոր երևույթները, այս կապի խնդիրը նայնպես, ունի իր ծագումնաբանության ու զարգացման պատմությունը։ Հայտնի է, որ գրականաթյան և արվեստի առանձին տեսակներ սկզբնապես հանդես են եկել միասնաբար՝ [[բանաստեղծություն]]-մեդեդի, մեղեդի-պար, [[խոսք]]-թատերական միստերիա և այլն։ Հետագայում այս զուգահեռվող միավորները հեռացել են իրարից, հանդես եկել ինքնուրույն։ Աոանձին դեպքերում էլ դրանք շարունակել են իրենց անքակտելի գործառնական կապերը՝ մինչև օրս։

Պոեզիայի և երաժշտության ի սկգբանե միասին լինելու ու այնուհետեւ առանձնանալու փաստը ավելի ակնառու է։ Վաղ միջնադարում բանաստեղծությունը գրվել է երգելու համար, այստեղից էլ հայ գրականության մեջ [[տաղերգություն]] (տաղ+երգ) հասկացաությունը։ Հետագայամ բանաստեղծությունը և մեղեդին «հեռացել» են իրարից՝ գործառվելով առանձին-առանձին։ Համեմատաբար ավելի նոր ժամանակներամ տեղի է ունեցել հակառակ երևույթը՝ նրանք մոտեցել են իրար՝ ժանրային առանձին դրսևորումների մեջ պահպանելով իրենց անկախությունը։ Երգարվեստում, օպերային արվեստում գեղարվեստական [[տեքստ]]ն ու մեղեդին «նախնիների կանչով» կրկին միացել են իրար, թեև բանաստեղծությունն ու մեղեդին, ինքնուրույն գործառվելով հանդերձ, երկուստեք պահպանել են իրենց ժառանգական հատկանիշը՝ մեղեդայնությունը, ռիթմը, տրամադրությունը (մոտիվացիան)։ Այս խաղը նրանց համար կենսական նշանակություն անի։ [[Գյոթե]]ի, [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնեի]], [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պաշկինի]], [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] շատ ստեղծագործություններ ոչ միայն ընթերցվամ են, արտասանվում, այլև հատկապես երգվում՝ ընդլայնելով իրենց գեղարվեստական կիրառության շրջանակները։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Անուշը», «Թմկաբերդի առումը», ուրիշ գործեր դարձել են Կոմիտասի, Տիգրանյանի, Սպենդիարովի օպերային գործերի հիմքր։ Գյոթեի, Հայնեի, [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոնի]], Պուշկինի և ուրիշ մեծերի ստեղծագործությունները եղել են ոգևորության աղբյուրներ այնպիսի կոմպոզիտորների համար, որպիսիք են՝ Գրիգը, Վերդին, Ռիմսկի Կորսակովը, Չայկովսկին, Շոստակովիչը և ուրիշներ։

Կապային այս վիճակագրությունը անսպառելի է։ Գրականությունր հսկայական նյաթ է տվել նաև գեղանկարչությանը, քանդակագործությանը։ «[[Սասունցի Դավիթ]]» [[էպոս]]ը, [[Եղիշե]]ի, [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] պաամությանները հիմք են հանդիսացել Երվանդ Քոչարի Սասանցի Դավթի, Վարդան Մամիկոնյանի, քանդակագործ Շալմամբեկյանի Հայկ նահապետ, Վահագն Վիշապաքաղ, Տորք Անգեղ արձանների համար։ Գրականության և արվեստի փոխադարձ կապը դրսետրվել է նաև միջնադարյան մանրանկարչության մեջ՝ Թորոս Ռոսլին, Պիծակ և ուրիշներ։ Հանրահայտ են Պիկասո-[[Գիյոմ Ապոլիներ|Ապոլիներ]], Ռոդեն–Ռիլկե, Սեզան-Ռիլկե անձնական և ստեղծագործական համագործակցությունները։ Իմպրեսիոնիզմի ուղղությունը, որ սկզբնապես ձևավորվեց գեղանկարչության մեջ (Մոնե, Մանե, Ռենուար, Դեգա, Սեզան և ուրիշներ), իր ազդեցությունը թողևց նաև գրականության, երաժշտության, թատրոնի վրա՝ [[Կնուտ Համսուն]], Մալարմե, հայ գրականության մեջ՝ Տերյան, [[Վահան Թոթովենց|Թոթովենց]], [[Ավետիս Ահարոնյան|Ահարոնյան]]։ Այն փոխանցվեց նաև թատերական արվեստին՝ Կոմիսարժևսկու բեմադրությունները։ Գրականությունն իր անմիջական առնչաթյունը ունի նաև բալետային արվեստի հետ։ Հիշենք միայն Պաշկին-Չայկովսկի կապը։ Կինոյի խնդիրը ինքնին հասկանաւի է։ Այսպես՝ գրականաթյուն-արվեստներ, արվեստներ-գրականաթյուն կապերր ակնառու են, վիճակագրորեն դժվար հաշվարկելի։ Բարդաթյունը նրանց խորքային հարաբերուրյանների մեջ է։ Համենայնդեպս ո՛չ գրականուրյան տեսաթյունը, ո՛չ էլ արվեստաբանությունը առ այսօր չեն մշակել մեթոդաբանական այնպիսի սկզբունքներ, որոնցով հնարավոր լինի օրինաչափել երևույթը։ Կապի հորիզոնական հարթույթում առայժմ հոլովվում են թեմայի, գաղափարի տրամադրության (մոտիվացիայի) ընդհանրությունները, որոնք պարզ երևում են։ Մինչդևռ ուղղահայաց կտրվածքի մեջ, այն թե ինչպես է գրական երկի ներքին բովանդակաթյունը, բայց ոչ արտաքին սյուժեն ձևայնանամ իբրև քանդակ, մեղեդայնանում իբրեւ երաժշտություն, գուներանգվում իբրև գեղանկար, դառնում պլաստիկ շարժում իբրև պար, առայժմ ուշադրաթյուն չի դարձվել։ Կարելի է երևույթը հակադարձել մյուս ծայրից, որ խնդրին պատասխան չի տալիս։ Օրինակ՝ հանրահայտ է, որ ճարտարապետությունը քարացած երաժշտության է: Հեշտ է ասել, բայց ինչպե՞ս։ Սա է խնդրի բարդությունը, որի քննությունը այս կամ այն չափով անդրադարձել են Պլատոնը, Արիստոտելը, Հեգելը, Կրոչեն, շատ ու շատ ուրիշ մտածողներ։ Հարցին համեմատաբար լիարժեք պատասխան է տալիս Հեգելի ձևի բովանդակայնացման եւև բովանդակաթյան ձևայնացման գտածո տեսաթյունը։ Այս խնդրին մենք առավել մանրամասն կանգ կառնենք գեղարվեստական ձևի և բովանդակաթյան հարցը քննելիս։ Համեմատաբար շոշափելի է գրական միևնայն երկի ժանրային փոխակերպումների հարցը։ Ասենք՝ ինչպես է տեղի ունենում [[վեպ]]ից դրամատուրգիական շերտի առանձնացումը, որի դեպքում ուշադրություն է դարձվում վիպական հերոսների մենախոսոթյունների, երկխոսաթյանների, գործողությունների վրա։ Գրական տեքստը հուշող հատկաթյան ունի, այն հուշում է ձևայնացման իր սկզբանքները։ Կարևորվում է նաև ժանրը փոխակերպող գրողի, սցենարիստի «լսողությունը», որ արտահայտվում է գեղագիտական իդեալի, ոճի, կոմպոզիցիայի, ժանրի կառուցվածքային առանձնահատկությունների իմացության, ճաշակի և այլ դրսևորումների ձևով։

Գեղարվեստական տեքստի և երաժշտության կապը շատ ավեփ խորքային է, միջնորդավորված։

Մեղեդին ծնվում է ոչ թե բանաստեղծության արտաքին բովանդակաթյունից, այլ վերջինովս պայմանավորված ներքին տրամադրությունից (տխուր, ուրախ, հանդիսավոր և այլն)։ Երաժշաությունը հնչյուններով արտաբերված տրամադրություն է։ Այդ տրամադրության (լադ-ի) հնչյունային ձևայնացումը իրականացվում է կարճ կամ երկար տևողություն ունեցող նոտաներով (մաժոր, մինոր)։ Տխուր (մելանխոլիկ) տրամադրությունը երաժշտաթյան մեջ հնարավոր չէ արտահայտել կարճ տևողությամբ աշխույժ ռիթմով և ընդհակառակը։ Այս մակարդակներում նույն օրինաչափությունը գործում է և բանաստեղծության մեջ։ Նրանում նույնպես ռիթմը, չափը, տրամադրությունը ձևայնացման միջոցներ են։

Ձևայնացման համապատասխանաթյունը երևում է մեզ համար հանրահայտ բանաստեղծական տեքստերի նոտագիր պատկերում։ Ընդ որում` այս փոխադարձ կապն ու պայմանավորվածությունը տեղի է ունենում ոչ միայն տեքստը երաժշտության. այլև երաժշաությունը տեքստի փոխանցվելիս։ Դա կատարվամ է հետևյալ հաջորդականությամբ.

''տեքստ-տրամադրություն-երաժշտություն''&lt;br&gt;
''երաժշտություն–տրամադրություն–տեքստ։''
Այսինքն՝ կաւղը դրսեւորվամ է ինչւզես արարմւսն՝ ստեղծագործական պահերին, այնպես էլ ընկալման՝ գործաուսկան պահերին։ Կոմպոզիտորր տեքստի տրւսմադրությամբ հանգում է երաժշտաթյանը, անկնւլիրը հակւս– դարձ պլանով՝ երաժշտության տբամադրությամբ, հանգում է տեքստին։ Միջոցներից անկախ բովւսնդակությունը ձեւայնացնելու այս երեւույթը տարածւխւմ է նաեւ արվեստի մյուս դրսեւպտւմների վրա։ Գրական ստեւյ– ծագործության այս կամ այն ւլրվւսգը արտացոլող գեղանկարը կամ քւսն– դւսկը ստեղծելիս, աբվեստագետը դրվագի բովւսնդակությունը վերաճամ է ձեւի, դիտողը այդ ձեւը վերաճում է բովանդակությւսն։ Կապը կրկին տեղի է ունենամ երկու մակարդակներուն.
Ուշաղրություն դարձնենք Հայկ Նահապետի մասին Մովսես Խորենա– ցու «Հայոց պատմաթյանից» բերվալ այս հատվածին. «Այս ասէ Հայկ գե– ղապատշաճ ել անձնյայ, քաջագանտււր, խայտակն եւ հաստաբազուկ։ Աա ի մեջ սկայիցն քաջ եւ երեւելյւ լեալ, եւ ընդդիմակաց ամենեցան, որ ամբառ¬նային զձեռն՝ միապետել ի վերայ ամենայն պայիցն եւ եւ դհւցազանց... Զայս իմացեալաղեղնաւորն Հայկայ՝ յառաջ վարք զինքն. մօտ հասնէ յար– քայն, լի քաջէ զլայնալիճն, դիպեցացանէ զեբեք թեւեանն կրծից տախտա¬կին եւ շեշտ ընդ մեջ թիկնացն.թափանցիկ լեալ» ՝՛։
Եթե ընթերցալներս ծանոթ չլինեինք Խորենացա այս պատմությանը. ո– րի բովանդակությանից ելնելով քանդակագործ Կ. Նուրիջանյանը կերտել է Հայկ|ւ արձանը, մենք վերջինիս միային արտաքին հատկանիշներից ելնե¬լով կարող էինք մոտավորապես հանգելնայն բովանդակւսթյանը։ Հովհան– նես Թամանյանի «Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշեբով» նկարի առաջ», ինչպես նաեւ «Այվազովսկու նկարի առջեւ» բանաստեղծա– թյունները խոսում են ոչ միայն բանաստեղծի փւա թողած ազդեցաթյան, որ ինքնին հասկանալի է. այլեւ Թամանյանի փոխաւլւսրձ վերաբերմունքի մա¬սին։ Նա ոչ միայն ձեւային հատկանիշները բացատրելով հանգում է դրանց բովանդակության արժեքայնությանը, այլեւ փորձում է նկարչի աշադրու– թյունը բեւեռել կոնկրետ հարցի փրա, որին գեղանկարիչը պիտի պատաս¬խան տար ու չի տվել։

(Կսյց ահա, այճտեղ, ձոԲՒ իարքհրում Մի մենակ վաախղ չայս է երեւում. Այո, մի խաշ կա այն()–որի միջին, Դու ճանաչոՂմ ես (արա բնակչին...
Օհ. չեո ճանաչում - ասծաԱոթ եււ դա, Բայց թե գիշեբը եւ Արա հոգին Կարողանայիր ւրհսնել եւ զգալ– Հանգարություճչէիր նայողին դու տալ։
Այդ ազդեցությունն ու վախագղեցաթյանն, այսպիսով, միայն բովան– ղակային հատկանիշներով չէ սւայմանսւվպււ|ած։ Այստեւ՛) ակտիվ ղեր են խաղամ նաեւ բանարվեստային հատկանիշներր՝ մասնափւրապևս՝ ռիթմն ա կոմպոգիցիան։ Բանաստեղծաթյան-երաժշտտթյան ցագահեռը քննհ– յիս, մենք ընդգծեցինք ռիթմի կարետրությտնը այդ կապի մեջ։ քհշաղրա– թյան դարձնենք նաեւ արձակի ռիթմին, որ կարեւոր ղեր է կատարում գե– ււարվեստւսկան արձակ-սցենար-կինո եռամիասնության մեջ։ Դ. Դեմիը– ճյանր այն կարծիքին է, որ արձակր շատ բան անի վերցնելու կինուսրվես– տից՝ մատնացայց անելով ւփթմր եւ ավելացնելով. «Պետք Լ գրել, նկարագ– րել կվւԱեմատոգրաֆիապես, այսինքն՝ մեծ տեւյ տայ տեսսւ)ական րնկւպ– մանլւ, շարժմանը, շարժումներին, ձայներին, ձեւերին, մանավանդ՝ մ՚արդ– կանց» &quot;՚։ Ուստի. «Ռիթմի խնդիրր լուրջ խնղիր է, դատարկ ֆորմալիզմ չէ եւ ոչ կ արտաքին բան։ Գտնել ռիթմը ուրիշի գրվածքի մեջ, րնկնե) իր գրված– քի ռիթմի մեջ - դա նշանակում է բռնե) նրա կենդանի շունչը.։ Ո-իթմր կախ– ված է նյութի բովանղակաթյան, հոգեբանության, իղեւս|ի, հանգույցի գւսր– դացման, րոծման ամբողջ լւնթացքից։ Դեււլքերի ընթացքը ժամանակի մեջ՝ ահա պատմաթյունը։ Օւրեմն, դա պահանջում է ներքին կապ։ Միջին նկա– րագրությունլւ տւպիս է առարկայի միամամանակյա հատկռւթյաննևըը։ Միշտ նկարագրականը ստատիկ Ւ., պատմաթյունըդինամիկ հատկաթյան անի։ Դեպքերի զարգացումը գրողի վտրձաքարն Ւ., նրա համար շատ կա– րեւոր Ւ. մի մոմենտի վտվւոխսւթյանը ճյուսի, մի դրության անցումը մըււսի» &quot;։ Դ. Գեմիրճյանր մի ուրիշ առիթով ռիթմի խնղիրր տարածում է նաեւ, գե– ղանկարչաթյան, քանդակագործության վրա։
Բայց մեղ հետաքրքլտղը տվյալ ղեպքում գեղարվեստական արձակ ֊ կինո կապն է, որը մի ղեպքում կարող Ւ. արտահայտվեւ միջնորդավորված ձեւով՝ գեղարվեստական երկ-սցենար-կինո հաջորդակաՕության սկզբուն– քով, մի այւ ղեպքում գրական երկից անկախ սցենար-կինո կապի ձետվ։
Գրական երկլւ սցենարի վերաճելիս՝ հեղինակը աոաջնային նշանակտ– թյուն I. տափս այս խնդրին։ Ավ. Չրչերինն իր «Պատկերի ռիթմը» աշխւս– ւոության մեջ հատուկ ուշաղրություն է ղարձնում հարցին, նյութ ունենւպով հւստկապես Չեխովի ստեղծագործությանները, որ մշտապես կինոյի ու– շաղըաթյան կենտրոնամ են։
Չեխովի գործերամ ւղարգւղաշ երեւում է պատկերների հաջորդականու– թյան ռիթմը՛։ «Արձակի ռիթմի համար, - գրում է նա, - վճռական նշանակու– թյան անի բանաստեղծական խոսքի ոչ այնքան հնչունական, որքան պատկերային կառույցը։ Արձակի ռիթմը նախ եւ առաջ պայմանավորված I; շարժվող եւ հանգստացող առարկայի նկարագրության բնույթով» |2։ Բայց ինչպես գրականութեան եւ արվեստի հարցերամ, առավել ընդհան– րացնող խոսքը Արիստոտեփնն է։ «Բոլսր արվեստների մեջ, - ըստ նրա, -վեըաըտաղրաթյունը կատարվում է ռիթմով, խոսքով եւ հարմոնիայով. ընդ որում՝ ցատ-գատ կամ միասնաբար» |3։
Գրականաթյան եւ արվեստի բանարվեստային կապերի մեջ նայնքան կւսրեւոր ղեր է խաղամ կոմպոզիցիան, որ գլւականության մեջ սյաժեի գար– գացման տրամաբանությունն է։ Գրականությունր արվեստի այլտեսակնե– րի փոխակերպելու ընթացքում հնարավոր չէ շրջանցել այս կարեւոր հատ– կանիշր։ Կինոն հաճախ է օգտագործում գրականաթյան մեջ կիրառվող կոմպւպիցիոն հնարքներից հատկապես մեկր, երբ առաջ է բերվում ըււծու– մր (ֆինւպր), ապա նոր միայն հաջորղաբար՝ նախադրությունը, հանգույցը, զարգացումը։ Գրականաթյան եւ արվեստի տարբեր ոճերի, ւարլություննե– րի մեջ րսրջ նշանակություն է տրվում կոմպոգիցիոն կենտրոնի ընտրաթյա– նր, մասերի սիմետրիային եւ ասիմետրիային։ Գիտության մեջ այն կար¬ծիքն 1. հայսւնվե), որ Վերածնաթյան շրջանի գրականաթյան, գեղանկար– չության եւ ճարտարապետական մեջ կիրառվում է կոմպոզ|ւցիայի «փակ» ձեւը, ււրի ղեպքում կերպարները, մւսսերը, ֆիգարներր ներկայացվում են սիմետրիայի հավասարակշռության սկգբունքով։ Բաբոկկոյամ կոմպոցի– ցիան «բաց է», կիրառվում է կոմպոզիցիայի ասիմետրիկ սկզբունքը, երբ գեղանկարչական կտավի մեջ գլխավոր բովանդակությանը արտացոլվում է ոչ թե կենտրոնամ, այլ կտավի եղրագծերի մոտ, անգամ այն տպավպտւ– թյանն I; թողնում, թե կտավի բոփսնդակությունը շարունակվամ է շրջանակից դուրս։ Մյուս կողմից, վերածնաթյան շրջանի գեղանկարչաթյան մեջ համարյա շրջանցվում է պատկերի խորքը։ Բարոկկոյում ճիշտ հակառակն է։ Ըստ մասնագետների, Շեքսպիրի ստեղծագործաթյանը կոմպոգիցիոն առումով համապատասխանամ Ւ. բարոկկոյին։ Նկատի է առնվուս\այն հանգամանքը, որ նրա երկերու մ հանղես եկող տիպաժները խմբափւրվածեն ասիմետրիկ պլանււփ ինչը նրան հնարավորություն է տաւիս շայտւնակ ւխւխել գործարււթյունների ծանրաթյան կենւորոնր ընդգծելով դեպքելփ անսպասելխււթյռւնն ու դրամաւոիզմը. հերոսների 1ագեբանական խորքը։
Վերածնաթյան արվեստին հատուկ կոմպոզիցիոն փակ (կայուն) կենալուն ունենալու օրինաչավտւթյանը գպւծում է նաեւ կլասիցիգմի շրջանի ւաամատուրգիայւււմ։ Հաճախ օրինակ են բերվում Կոռնելի եւ Ռասսինի ստեղծագործությունները։ Քննության աոնվող այս աոնչակցական կապե¬րը դրսեւորվում են հատկապես միեւնույն մեթոդներին, ուղղություններին. ո– ճերին պատկանող գրականության եւ արվեստի տարբեր տեսակների մեջ։ Խնւլիրը, իբրեւ այդպիսին. ժամանակակից գրտությանը հայտնի է, սակայն քիչ բան է արված տիպաբանական այս զոպահեռների առարկայական ու– սումնասիրության ասպարեզում։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10722</id>
      <timestamp>2012-09-05T13:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="25184">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «2. Գրականությունը և արվեստի մյուս տեսակները» բաժինը:

== 2. Գրականությունը և արվեստի մյուս տեսակները ==

Տեսության մեջ գրականության և արվեստի մյաս տեսակների կապը հաճախ միակողմանի է ներկայացվում, այսինքն՝ շրջանցվում է երևույթի փոխազդեցության օրենքը։ Մինչդեռ, որքան գրականությունը ազդում է արվեստի մյուս տեսակների վրա, նույնքան ազդվում է վերջիններից։ Այլ է, սակայն, հաճախականության, ազդեցության որւրաների տեղաբաշխման և ուղղվածության հարցը։ Այսուհանդերձ, չենք կարող մերժել այն իրողությունը, որ գրականության ներկայությունը մյուսների մեջ, իբրև «օգտակար գործողության գործակից», ավելի մեծ է, ավելի երևացող։ Նկատի ունենք հատկապես՝ թատրոնը, կինոն, օպերային և պարային արվեստները, երաժշտությունը, գեղանկարչությունը։ Առայժմ մենք խոսում ենք ներկայության մասին, որ ինքնին պարզ է, բարդությունը կապված է դրսևորման ձևերի հետ։ Այս դեպքում արդեն խնդիրը մասնավորվում է, կապվելով արվեստագետի ստեղծագործական անհատականության եետ՝ ինչն էլ պահանջում է հարցի ուսումնասիրության անհատական մոտեցում։ 

Ինչպես բոլոր երևույթները, այս կապի խնդիրը նայնպես, ունի իր ծագումնաբանության ու զարգացման պատմությունը։ Հայտնի է, որ գրականաթյան և արվեստի առանձին տեսակներ սկզբնապես հանդես են եկել միասնաբար՝ [[բանաստեղծություն]]-մեդեդի, մեղեդի-պար, [[խոսք]]-թատերական միստերիա և այլն։ Հետագայում այս զուգահեռվող միավորները հեռացել են իրարից, հանդես եկել ինքնուրույն։ Աոանձին դեպքերում էլ դրանք շարունակել են իրենց անքակտելի գործառնական կապերը՝ մինչև օրս։

Պոեզիայի և երաժշտության ի սկգբանե միասին լինելու ու այնուհետեւ առանձնանալու փաստը ավելի ակնառու է։ Վաղ միջնադարում բանաստեղծությունը գրվել է երգելու համար, այստեղից էլ հայ գրականության մեջ [[տաղերգություն]] (տաղ+երգ) հասկացաությունը։ Հետագայամ բանաստեղծությունը և մեղեդին «հեռացել» են իրարից՝ գործառվելով առանձին-առանձին։ Համեմատաբար ավելի նոր ժամանակներամ տեղի է ունեցել հակառակ երևույթը՝ նրանք մոտեցել են իրար՝ ժանրային առանձին դրսևորումների մեջ պահպանելով իրենց անկախությունը։ Երգարվեստում, օպերային արվեստում գեղարվեստական [[տեքստ]]ն ու մեղեդին «նախնիների կանչով» կրկին միացել են իրար, թեև բանաստեղծությունն ու մեղեդին, ինքնուրույն գործառվելով հանդերձ, երկուստեք պահպանել են իրենց ժառանգական հատկանիշը՝ մեղեդայնությունը, ռիթմը, տրամադրությունը (մոտիվացիան)։ Այս խաղը նրանց համար կենսական նշանակություն անի։ [[Գյոթե]]ի, [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնեի]], [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պաշկինի]], [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] շատ ստեղծագործություններ ոչ միայն ընթերցվամ են, արտասանվում, այլև հատկապես երգվում՝ ընդլայնելով իրենց գեղարվեստական կիրառության շրջանակները։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Անուշը», «Թմկաբերդի առումը», ուրիշ գործեր դարձել են Կոմիտասի, Տիգրանյանի, Սպենդիարովի օպերային գործերի հիմքր։ Գյոթեի, Հայնեի, [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոնի]], Պուշկինի և ուրիշ մեծերի ստեղծագործությունները եղել են ոգևորության աղբյուրներ այնպիսի կոմպոզիտորների համար, որպիսիք են՝ Գրիգը, Վերդին, Ռիմսկի Կորսակովը, Չայկովսկին, Շոստակովիչը և ուրիշներ։

Կապային այս վիճակագրությունը անսպառելի է։ Գրականությունր հսկայական նյաթ է տվել նաև գեղանկարչությանը, քանդակագործությանը։ «[[Սասունցի Դավիթ]]» [[էպոս]]ը, [[Եղիշե]]ի, [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] պաամությանները հիմք են հանդիսացել Երվանդ Քոչարի Սասանցի Դավթի, Վարդան Մամիկոնյանի, քանդակագործ Շալմամբեկյանի Հայկ նահապետ, Վահագն Վիշապաքաղ, Տորք Անգեղ արձանների համար։ Գրականության և արվեստի փոխադարձ կապը դրսետրվել է նաև միջնադարյան մանրանկարչության մեջ՝ Թորոս Ռոսլին, Պիծակ և ուրիշներ։ Հանրահայտ են Պիկասո-[[Գիյոմ Ապոլիներ|Ապոլիներ]], Ռոդեն–Ռիլկե, Սեզան-Ռիլկե անձնական և ստեղծագործական համագործակցությունները։ Իմպրեսիոնիզմի ուղղությունը, որ սկզբնապես ձևավորվեց գեղանկարչության մեջ (Մոնե, Մանե, Ռենուար, Դեգա, Սեզան և ուրիշներ), իր ազդեցությունը թողևց նաև գրականության, երաժշտության, թատրոնի վրա՝ [[Կնուտ Համսուն]], Մալարմե, հայ գրականության մեջ՝ Տերյան, [[Վահան Թոթովենց|Թոթովենց]], [[Ավետիս Ահարոնյան|Ահարոնյան]]։ Այն փոխանցվեց նաև թատերական արվեստին՝ Կոմիսարժևսկու բեմադրությունները։ Գրականությունն իր անմիջական առնչաթյունը ունի նաև բալետային արվեստի հետ։ Հիշենք միայն Պաշկին-Չայկովսկի կապը։ Կինոյի խնդիրը ինքնին հասկանաւի է։ Այսպես՝ գրականաթյուն-արվեստներ, արվեստներ-գրականաթյուն կապերր ակնառու են, վիճակագրորեն դժվար հաշվարկելի։ Բարդաթյունը նրանց խորքային հարաբերուրյանների մեջ է։ Համենայնդեպս ո՛չ գրականուրյան տեսաթյունը, ո՛չ էլ արվեստաբանությունը առ այսօր չեն մշակել մեթոդաբանական այնպիսի սկզբունքներ, որոնցով հնարավոր լինի օրինաչափել երևույթը։ Կապի հորիզոնական հարթույթում առայժմ հոլովվում են թեմայի, գաղափարի տրամադրության (մոտիվացիայի) ընդհանրությունները, որոնք պարզ երևում են։ Մինչդևռ ուղղահայաց կտրվածքի մեջ, այն թե ինչպես է գրական երկի ներքին բովանդակաթյունը, բայց ոչ արտաքին սյուժեն ձևայնանամ իբրև քանդակ, մեղեդայնանում իբրեւ երաժշտություն, գուներանգվում իբրև գեղանկար, դառնում պլաստիկ շարժում իբրև պար, առայժմ ուշադրաթյուն չի դարձվել։ Կարելի է երևույթը հակադարձել մյուս ծայրից, որ խնդրին պատասխան չի տալիս։ Օրինակ՝ հանրահայտ է, որ ճարտարապետությունը քարացած երաժշտության է: Հեշտ է ասել, բայց ինչպե՞ս։ Սա է խնդրի բարդությունը, որի քննությունը այս կամ այն չափով անդրադարձել են Պլատոնը, Արիստոտելը, Հեգելը, Կրոչեն, շատ ու շատ ուրիշ մտածողներ։ Հարցին համեմատաբար լիարժեք պատասխան է տալիս Հեգելի ձևի բովանդակայնացման եւև բովանդակաթյան ձևայնացման գտածո տեսաթյունը։ Այս խնդրին մենք առավել մանրամասն կանգ կառնենք գեղարվեստական ձևի և բովանդակաթյան հարցը քննելիս։ Համեմատաբար շոշափելի է գրական միևնայն երկի ժանրային փոխակերպումների հարցը։ Ասենք՝ ինչպես է տեղի ունենում [[վեպ]]ից դրամատուրգիական շերտի առանձնացումը, որի դեպքում ուշադրություն է դարձվում վիպական հերոսների մենախոսոթյունների, երկխոսաթյանների, գործողությունների վրա։ Գրական տեքստը հուշող հատկաթյան ունի, այն հուշում է ձևայնացման իր սկզբանքները։ Կարևորվում է նաև ժանրը փոխակերպող գրողի, սցենարիստի «լսողությունը», որ արտահայտվում է գեղագիտական իդեալի, ոճի, կոմպոզիցիայի, ժանրի կառուցվածքային առանձնահատկությունների իմացության, ճաշակի և այլ դրսևորումների ձևով։

Գեղարվեստական տեքստի և երաժշտության կապը շատ ավեփ խորքային է, միջնորդավորված։

Մեղեդին ծնվում է ոչ թե բանաստեղծության արտաքին բովանդակաթյունից, այլ վերջինովս պայմանավորված ներքին տրամադրությունից (տխուր, ուրախ, հանդիսավոր և այլն)։ Երաժշաությունը հնչյուններով արտաբերված տրամադրություն է։ Այդ տրամադրության (լադ-ի) հնչյունային ձևայնացումը իրականացվում է կարճ կամ երկար տևողություն ունեցող նոտաներով (մաժոր, մինոր)։ Տխուր (մելանխոլիկ) տրամադրությունը երաժշտաթյան մեջ հնարավոր չէ արտահայտել կարճ տևողությամբ աշխույժ ռիթմով և ընդհակառակը։ Այս մակարդակներում նույն օրինաչափությունը գործում է և բանաստեղծության մեջ։ Նրանում նույնպես ռիթմը, չափը, տրամադրությունը ձևայնացման միջոցներ են։

Ձևայնացման համապատասխանաթյունը երևում է մեզ համար հանրահայտ բանաստեղծական տեքստերի նոտագիր պատկերում։ Ընդ որում` այս փոխադարձ կապն ու պայմանավորվածությունը տեղի է ունենում ոչ միայն տեքստը երաժշտության. այլև երաժշաությունը տեքստի փոխանցվելիս։ Դա կատարվամ է հետևյալ հաջորդականությամբ.

''տեքստ-տրամադրություն-երաժշտություն''&lt;br&gt;
''երաժշտություն–տրամադրություն–տեքստ։''

Այսինքն՝ կապը դրսևորվամ է ինչպես արարման՝ ստեղծագործական պահերին, այնպես էլ ընկալման՝ գործաուսռական պահերին։ Կոմպոզիտորը տեքստի տրամադրությամբ հանգում է երաժշտաթյանը, ունկնդիրը հակադարձ պլանով՝ երաժշտության տրամադրությամբ, հանգում է տեքստին։ Միջոցներից անկախ բովանդակությունը ձևայնացնելու այս երևույթը տարածվում է նաև արվեստի մյուս դրսևորումների վրա։ Գրական ստեղծագործության այս կամ այն դրվագը արտացոլող գեղանկարը կամ քանդակը ստեղծելիս, արվեստագետը դրվագի բովանդակությունը վերաճում է ձևի, դիտողը այդ ձևը վերաճում է բովանդակության։ Կապը կրկին տեղի է ունենամ երկու մակարդակներում:

Ուշադրություն դարձնենք Հայկ Նահապետի մասին [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց պատմաթյանից» բերված այս հատվածին. «Այս ասէ Հայկ գեղապատշաճ եւ անձնյայ, քաջագանգոււր, խայտակն եւ հաստաբազուկ։ Սա ի մեջ սկայիցն քաջ եւ երեւելի լեալ, եւ ընդդիմակաց ամենեցուն, որ ամբառնային զձեռն՝ միապետել ի վերայ ամենայն պայիցն եւ եւ դիւցազանց... Զայս իմացեալ աղեղնաւորն Հայկայ՝ յառաջ վարք զինքն. մօտ հասնէ յարքայն, լի քաջէ զլայնալիճն, դիպեցացանէ զերեք թեւեանն կրծից տախտակին եւ շեշտ ընդ մեջ թիկնացն թափանցիկ լեալ»։

Եթե ընթերցալողներս ծանոթ չլինեինք Խորենացու այս պատմությանը, որի բովանդակությանից ելնելով քանդակագործ Կ. Նուրիջանյանը կերտել է Հայկի արձանը, մենք վերջինիս միային արտաքին հատկանիշներից ելնելով կարող էինք մոտավորապես հանգել նույն բովանդակությանը։ [[Հովհաննես Թամանյան]]ի «Նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի «Ձորագետը գիշերով» նկարի առաջ», ինչպես նաև «Այվազովսկու նկարի առջև» բանաստեղծությունները խոսում են ոչ միայն բանաստեղծի վրա թողած ազդեցաթյան, որ ինքնին հասկանալի է, այլև Թումանյանի փոխադարձ վերաբերմունքի մասին։ Նա ոչ միայն ձևային հատկանիշները բացատրելով հանգում է դրանց բովանդակության արժեքայնությանը, այլև փորձում է նկարչի ուշադրությունը բևեռել կոնկրետ հարցի վրա, որին գեղանկարիչը պիտի պատասխան տար ու չի տվել։

Բայց ահա, այնտեղ, ձորի խորքերում &lt;br&gt;
Մի մենակ վառվող լույս է երևում. &lt;br&gt;
Այո՛, մի խաչ կա այն ձորի միջին, &lt;br&gt;
Դու ճանաչո՞ւմ ես նորա բնակչին...

Օհ, չես ճանաչում - անծանոթ ես դու, &lt;br&gt;
Բայց թե գիշերը և նրա հոգին &lt;br&gt;
Կարողանայիր տեսնել և զգալ– &lt;br&gt;
Հանգստություն չէիր նայողին դու տալ։

Այդ ազդեցությունն ու փոխազդեցությունն, այսպիսով, միայն բովանդակային հատկանիշներով չէ պայմանավորված։ Այստեղ ակտիվ դեր են խաղում նաև բանարվեստային հատկանիշները՝ մասնավորապևս՝ ռիթմն ու կոմպոզիցիան։ Բանաստեղծաթյուն-երաժշտություն զագահեռը քննելիս, մենք ընդգծեցինք ռիթմի կարևորությունը այդ կապի մեջ։ Ուշադրության դարձնենք նաև արձակի ռիթմին, որ կարևոր դեր է կատարում գեղարվեստական արձակ-սցենար-կինո եռամիասնության մեջ։ [[Դերենիկ Դեմիճյան|Դ. Դեմիրճյանը]] այն կարծիքին է, որ արձակը շատ բան ունի վերցնելու կինոարվեստից՝ մատնացույց անելով ռիթմը և ավելացնելով. «Պետք է գրել, նկարագրել կինեմատոգրաֆիապես, այսինքն՝ մեծ տեղ տալ տեսական ընկալմանը, շարժմանը, շարժումներին, ձայներին, ձևերին, մանավանդ՝ մարդկանց»։ Ուստի. «Ռիթմի խնդիրը լուրջ խնդիր է, դատարկ ֆորմալիզմ չէ և ոչ էլ արտաքին բան։ Գտնել ռիթմը ուրիշի գրվածքի մեջ, ընկնել իր գրվածքի ռիթմի մեջ - դա նշանակում է բռնել նրա կենդանի շունչը։ Ռիթմը կախված է նյութի բովանդակաթյան, հոգեբանության, իդեալի, հանգույցի զարգացման, լուծման ամբողջ ընթացքից։ Դեպքերի ընթացքը ժամանակի մեջ՝ ահա պատմաթյունը։ Ուրեմն, դա պահանջում է ներքին կապ։ Միջին նկարագրությունը տալիս է առարկայի միաժամանակյա հատկռւթյանները։ Միշտ նկարագրականը ստատիկ է, պատմությունը դինամիկ հատկաթյան ունի։ Դեպքերի զարգացումը գրողի փորձաքարն է, նրա համար շատ կարևոր է մի մոմենտի փոփոխությունը մյուսի, մի դրության անցումը մյուսի»։ Դ. Դեմիրճյանը մի ուրիշ առիթով ռիթմի խնդիրը տարածում է նաև, գեղանկարչաթյան, քանդակագործության վրա։

Բայց մեզ հետաքրքրողը տվյալ դեպքում գեղարվեստական արձակ-կինո կապն է, որը մի դեպքում կարող է արտահայտվել միջնորդավորված ձևով՝ գեղարվեստական երկ-սցենար-կինո հաջորդականության սկզբունքով, մի այլ դեպքում գրական երկից անկախ սցենար-կինո կապի ձևով։ Գրական երկը սցենարի վերաճելիս՝ հեղինակը առաջնային նշանակություն է տալիս այս խնդրին։ Ավ. Չիչերինն իր «Պատկերի ռիթմը» աշխատության մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձնում հարցին, նյութ ունենալով հատկապես [[Անտոն Չեխով|Չեխովի]] ստեղծագործությունները, որ մշտապես կինոյի ուշադրաթյան կենտրոնամ են։

Չեխովի գործերում պարզորոշ երևում է պատկերների հաջորդականության ռիթմը։ «Արձակի ռիթմի համար,- գրում է նա,- վճռական նշանակություն ունի բանաստեղծական խոսքի ոչ այնքան հնչունական, որքան պատկերային կառույցը։ Արձակի ռիթմը նախ և առաջ պայմանավորված է շարժվող և հանգստացող առարկայի նկարագրության բնույթով»։ Բայց ինչպես գրականության և արվեստի հարցերամ, առավել ընդհանրացնող խոսքը [[Արիստոտել]]ինն է։ «Բոլոր արվեստների մեջ,- ըստ նրա,-վերարտադրությունը կատարվում է ռիթմով, խոսքով և հարմոնիայով. ընդ որում՝ զատ-զատ կամ միասնաբար»։

Գրականաթյան և արվեստի բանարվեստային կապերի մեջ նույնքան կարևոր դեր է խաղամ կոմպոզիցիան, որ գրականության մեջ սյուժեի զարգացման տրամաբանությունն է։ Գրականությունը արվեստի այլ տեսակների փոխակերպելու ընթացքում հնարավոր չէ շրջանցել այս կարևոր հատկանիշը։ Կինոն հաճախ է օգտագործում գրականաթյան մեջ կիրառվող կոմպոզիցիոն հնարքներից հատկապես մեկը, երբ առաջ է բերվում լուծումը (ֆինալը), ապա նոր միայն հաջորդաբար՝ [[նախադրություն]]ը, հանգույցը, զարգացումը։ Գրականաթյան և արվեստի տարբեր ոճերի, ուղղությունների մեջ լուրջ նշանակություն է տրվում կոմպոզիցիոն կենտրոնի ընտրաթյանը, մասերի սիմետրիային և ասիմետրիային։ Գիտության մեջ այն կարծիքն է հայտնվել, որ Վերածնաթյան շրջանի գրականաթյան, գեղանկարչության և ճարտարապետական մեջ կիրառվում է կոմպոզիցիայի «փակ» ձևը, որի դեպքում կերպարները, մասերը, ֆիգուրները ներկայացվում են սիմետրիայի հավասարակշռության սկզբունքով։ Բարոկկոյամ կոմպոցիցիան «բաց է», կիրառվում է կոմպոզիցիայի ասիմետրիկ սկզբունքը, երբ գեղանկարչական կտավի մեջ գլխավոր բովանդակությունը արտացոլվում է ոչ թե կենտրոնում, այլ կտավի եզրագծերի մոտ, անգամ այն տպավորությունն է թողնում, թե կտավի բովանդակությունը շարունակվամ է շրջանակից դուրս։ Մյուս կողմից, վերածնաթյան շրջանի գեղանկարչաթյան մեջ համարյա շրջանցվում է պատկերի խորքը։ Բարոկկոյում ճիշտ հակառակն է։ Ըստ մասնագետների, [[Շեքսպիր]]ի ստեղծագործությունը կոմպոզիցիոն առումով համապատասխանամ է բարոկկոյին։ Նկատի է առնվում այն հանգամանքը, որ նրա երկերում հանդես եկող տիպաժները խմբավորված են ասիմետրիկ պլանով, ինչը նրան հնարավորություն է տալիս շարունակ փոխել գործողությունների ծանրաթյան կենտրոնը ընդգծելով դեպքերի անսպասելիությունն ու դրամատիզմը, հերոսների հոգեբանական խորքը։

Վերածնաթյան արվեստին հատուկ կոմպոզիցիոն փակ (կայուն) կենտրոն ունենալու օրինաչափությունը գործում է նաև կլասիցիզմի շրջանի դրամատուրգիայում։ Հաճախ օրինակ են բերվում Կոռնելի և Ռասսինի ստեղծագործությունները։ Քննության առնվող այս առնչակցական կապերը դրսևորվում են հատկապես միևնույն մեթոդներին, ուղղություններին, ոճերին պատկանող գրականության և արվեստի տարբեր տեսակների մեջ։ Խնդիրը, իբրև այդպիսին, ժամանակակից գիտությանը հայտնի է, սակայն քիչ բան է արված տիպաբանական այս զուգահեռների առարկայական ուսումնասիրության ասպարեզում։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. Ուսումնասիրման եղանակները (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5012</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11009</id>
      <timestamp>2012-09-22T19:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="16257">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի '''«2. Ուսումնասիրման եղանակները»''' բաժինը:

== 2. Ուսումնասիրման եղանակները ==

'''Ուսումնասիրության եղանակները։'''— Համեմատական լեզվաբանության հետ գրեթե միաժամանակ, XIX դարի առաջին կեսին, Գերմանիայում առաջ է եկել '''համեմատական առասպելաբանությունը'''։ Իրար հետ համեմատելով զանազան լեզվակից ազգերի [[զրույց]]ներն ու [[առասպել]]ներն ու առասպելաբանական լեզուն, բացատրում ու որոշում են դրանց սկզբնական հիմքը, որ լեզվի հետ իբր ժառանգած պիտի լինեին այդ ազգերը։ Այսինքն՝ ենթադրում են, թե [[հնդեվրոպական լեզուներ]]ով խոսող ազգերն, ինչպես [[լեզու|լեզվի]], նույնպես և իբր ցեղական ծագման միություն են ունեցել, այլև մի [[առասպելաբանություն|առասպելաբանական]] խավ, որ ծագում է մի ընդհանուր աղբյուրից։ Ընդունում են, թե իբր եղել է մի հնդեվրոպական նախնի ժողովուրդ։ Դա զանազան ճյուղերի բաժանվելուց առաջ արդեն, եղել է հովիվ ու երկրագործ, ունեցել է տարրական [[բանաստեղծություն]] զանազան տեսակներով՝ [[օրհներգություն]]ներ աստվածներին փառաբանելու համար, առասպելական երգեր ու զրույցներ աստվածների ծննդի և արարքների մասին, [[հմայական աղոթքներ]] չար ոգիներին հալածելու համար, [[առած]], [[հանելուկ]] և այլն։ Ըստ այսմ՝ բանահյուսության սկիզբը հնդեվրոպական ազգերի մեջ հին է համարվել այդ տեսությամբ։ Այդ ազգերն, ուրեմն, որոնց թվում և հայերը, ըստ այդ տեսության՝ իրենց լեզվի հետ բանահյուսական որոշ տարրեր իբր ժառանգած պիտի լինեն հնդեվրոպական նախնի ցեղից։

[[Համեմատական առասպեղաբանություն]]ը, որի հիմնադիրն է [[Յակոբ Գրիմ]]ը 1835 թ. լույս տեսած իր «Գերմանական առասպելաբանություն» գրքով, արդյունք էր գերմանական «ազգային ռռմանտիզմի», որ իր «ազգային իդեալները» տեսնում էր հին և միջին դարերում՝ սրանց մեջ գտնելով հին վաղեմի «ազգային ոգին»։ Այդ պատճառով ուսումնասիրում են պատմությունը, մեծ սիրով հավաքում և ուսումնասիրում են ոչ միայն հին, այլև ժամանակակից ժողովրդական, այսինքն ռամկական բանաստեղծությունը, զրույցները, հավատալիքները և այլն։ Նույն հոսանքն ու շարժումն անցնում է նաև ուրիշ ազգերի, որոնց թվում և հայերին։

Համեմատական առասպելաբանությունը, սակայն, չի մնում հնդեվրոպական լեզուների նեղ շրջանակի մեջ։ Գաղութային քաղաքականությունը, կապիտալիզմի զարգացումն ու այդ բազայի վրա առաջացած միջազգային ապրանքափոխանակությունը բերում են ծանոթություն հեռավոր հին ու նոր ժողովուրդների ու ցեղերի մշակույթների։ Դրա հետևանքով առաջ է գալիս '''համեմատական փոխառական դպրոցը'''։ Արևելագետ Տ.Բենֆեյը 1859 թ. հրատարակում է հնդկական «[[Պանչատանտրա]]» (Հնգամատյան) [[գիրք]]ը, առակների ու զրույցների մի հին ժողովածու։ Նա իր ուսումնասիրությամբ գտնում է, որ այդ գրքի նյութերը Հնդկաստանից անցել են VI դարում Պարսակաստան, VIII դարում արաբներին, ապա Սպանիայի վրայով Եվրոպայի ուրիշ կողմերը, ուր և ժողովրդականացել են։ Ուրիշները հետո ցույց են տվել, որ նույն նյութերն անցել են Բիզանդիա և այնտեղից Սլավոնական երկրները։ Հետագայում համեմատական մեթոդն ընդարձակ չափերով գործադրելով շատ ժողովուրդների բանահյուսության նկատմամբ՝ գտնում են, որ զրույցներն ու առհասարակ բանահյուսական երկերն անցնում են մի երկրից մյուսը, մի ազգից մյուսին։ Դրանք հաճախ ունին միջազգային բնույթ, այսպես ասած '''թափառում են'''։ Ըստ այս տեսության, շատ առասպելներ ու զրույցներ, որ կան մի ազգի մեջ, հաճախ ուրիշներից փոխառություն են։

Նույն ժամանակներում, 1860-ական թվականներին, նույն պատճառներով առաջ է գալիս '''մարդաբանական բացատրության դպրոցը'''։ Համեմատական եղանակն ավելի ևս ընդարձակ չափերով գործադրում են (Էդ.Տայլոր, Հերբերտ Սպենսեր) ժամանակով և տարածությամբ իրարուց հեռու շատ ազգերի, ինչպես և մշակույթի ստոր աստիճանի վրա կանգնած ցեղերի հավատալիքների, առասպելների և այլի վերաբերմամբ և գտնում են նույն նյութերի համար համաշխարհային նմանություն։ Երևան է գալիս, որ առասպելաբանական մտածության գլխավոր առարկաների՝ արեգակի ու լուսնի, երկնքի ու երկրի, կրակի ու ջրի, հողմի ու կայծակի մասին զանազան ժողովուրդների մեջ, իրարուց անկախ կերպով հավատում ու պատմում են համանման բաներ, որոնք միևնույն հիմունքի վրա են աճած։ Իսկ այդ հիմունքը, դրանց սկզբնական աղբյուրն է բնությունը, բնության երևույթները։ Ուրիշ խոսքով առասպելները սկզբնապես անդրադարձնում են բնությունը կամ, ինչպես սովորաբար ասում են, «ֆիզիկական ծագում» ունեն, և աստվածների ու առասպելների ծագումը մեծ մասամբ բնության երևույթներով են բացատրվում։ Արդ, քանի որ բնությունը, առասպելական առարկաները-արեգակ, ամպրոպ և այլն- ամեն տեղ նույնն է, ապա եզրակացությունն այն է լինում, որ մարդկանց առասպելաբանական մտածությունը, լինելով օբյեկտիվ բնության անդրադարձումը, զարգացման որոշ աստիճաններում նույնն է բոլոր ցեղերի մեջ, զարգացման համանման շրջաններում զանազան երկրներում իրարուց անկախ ևս առաջ է գալիս միանման հայացք բնության վրա։ Նախնական շրջանում բնության երևույթներն ու օրենքները ամենուրեք բացատրում են նման բանաստեղծական պատկերներով, մարդակերպ կամ կենդանակերպ ոգիներով, և իրենց կրոնական զգացումներն ու պատկերացումներն արտահայտում են նման զրույցներով, պատմվածքներով, երգերով աստվածների ու դիցազների մասին։

Այս միևնույն տեսակետը տարածվում է ապա վեպի — էպոսի և մյուս բանահյուսական տեսակների ուսումնասիրության վրա. քանի որ դրանք իրենց մեջ անդրապատկերում են հասարակական վիճակը, ապա նման պատմական դարաշրջաններում նման սոցիալական պայմանները, նման հասարակական հիմքը (բազիսը) առաջ են բերում վիպական հերոսների, մոտիվների ու սյուժետների նմանություն։

Բանահյուսական երկերի '''ծագման''' ուսումը այս վիճակի մեջ ևս չի մնում։ Հենց սկզբից, նույնիսկ հին հույների ժամանակից, առաջ էր եկել առասպելների '''պատմական բացատրութունը'''. աստվածները համարվել են աստվածացած պատմական անձեր: XIX դարի «ազգային ռոմանտիզմի» շրջանում, ինչպես վերևում ասվեց, հետաքրքրվում են պատմությամբ, բնականաբար սկսում են ուսումնասիրություններ անել նաև պատմական տեսակետով։ Հին առասպելներն ու մանավանդ ժողովրդական վեպերն ու զրույցները համեմատում են պատմության հետ և գտնում են, որ հաճախ առասպելի և մանավանդ վեպի մեջ պահված է լինում ազգի պատմական կյանքից մի որևէ հիշողություն, պատմական անուններ ու եղելություններ, որով և առասպելն ստանում է պատմական գույն։ Պատմական դեպքերն ուրեմն, իբրև հիմք են ծառայում պատմական երգերի ու զրույցների, սրանցից և կազմվում են ավանդական վեպերը, որոնց գործող անձերի մեջ տեսնում են պատմական անձեր։ Այս պատմական ուսումնասիրության եղանակը, որով պարզվում է վեպի պատմական հիմքը և որոշվում են նրա մեջ եղած պատմական և առասպելական  մասերը, ավելի զարգանում է XIX դարի վերջին քառորդին։

Այսպես ուրեմն, '''համեմատական եղանակը''' մեծ դեր է խաղացել, ինչպես շատ գիտությունների, այդպես և բանահյուսության, առասպելների, վեպի և այլի ուսումնասիրության համար։

Մի ազգի հին հավատալիքների, առասպելների և այլի ուսումնասիրության ժամանակ համեմատության պիտի առնվեն, հարկավ, նաև նրա նոր ժամանակի ժողովրդական զրույցներն ու առասպելները։ Արդի ժամանակը հասկացվում է հնի,անցյալի ուսումնասիրությամբ. բայց արդի ժամանակի ուսումնասիրությունն ևս իր կողմից բանում է մեր առաջ անցյալը, քանի որ անցյալի շարունակությունն է ներկան։ Այսպես և մեր ժամանակի ժողովրդական հավատալիքները, զրույցներն ու առասպելները, որոնցից շատերը հների մնացորդներն են կարող են պարզել մեզ մեր հին հավատալիքներն ու առասպելները։

Այս համեմատական ուսումնասիրության եղանակը մնում է այժմ էլ, և, նայելով բանահյուսական երկի բնավորությանը, գործադրվում է այս կամ այն չափով։

Բանահյուսությունը, սակայն, ինչպես առհասարակ բոլոր գրական երկերը, իբրև սոցիալական երևույթ, կապված է ուրիշ սոցիալական երևույթների հետ։ Դրա ծագումն ու զարգացումը պայմանավորված է հասարակական հիմունքով ու արտադրական հարաբերություններով, համընթաց է հասարակական ձևերի պատմական զարգացմանը։ Ուստի բանահյուսության գրական ուսումնասիրության ժամանակ բանագետը գործ ունի մի շարք հասարակական կողմերի հետ։ Նա պիտի օբյեկտիվորեն լուսաբանի տվյալ երկի պատմական դարաշրջանին հատուկ հասարակական ձևը, երկի դասակարգային բնույթը, որոշի, եթե կա երկի մեջ, դասակարգերի հարաբերությունը միմյանց հետ, պարզի նրանց տարբեր իդեալներն ու ձգտումները, նրանց տարբեր շահերը, և, եթե կան, օտար ազդեցությունները, տարբեր դասակարգերից առնված դասակարգային խավավորումները և այլն, ինչպես և երկի ձևը։

Ավանդական վեպի, էպոսի, ուսումնասիրության ժամանակ՝ բանագետը չի կարող ուշադրության չառնել նաև այն պատմական եղելություննեըը, որոնք կազմում են վեպի հիմքը։ Բայց այդ քիչ է։ Նա պիտի պարզի նաև, թե ինչպիսի պատմական անձեր և դիպվածներ նյութ են դարձել վեպի, ով և ում համար և ինչի համար է հորինել և ասել վեպը. ինչպիսի լուսաբանություն է տալիս վեպը պատմական եղելություններին։

Ապա բանագետն ուսումնասիրության ժամանակ նկատի պիտի ունենա ինչ որ առհասարակ սերտ կապված է այս կամ այն բանահյուսական տեսակի հետ. նախնական աշխարհայեցությունը, կրոնը` առասպելների, շատ հին զրույցների ու վեպի, ինչպես և հմայական աղոթքների համար, պարն ու եղանակը՝ ժողովրդական երգերի համար, զանազան կենցաղային երևույթները, սովորույթներ, ծեսեր՝ վեպի, հարսանքի և այլ երգերի համար։ Եվ վերջապես՝ բանագետը պետք է ուշադրության առնի նաև ընդհանրապես ազգագրությունն ընդարձակ մտքով։ Կնշանակե նա միաժամանակ և ժողովրդագիտություն պիտի ուսումնասիրի, ինչպես և հենց կոչվել է այդ հետազոտությունը։ Բացի այս ամենից՝ բանահյուսական երկերի, ինչպես և ամեն գրական երկերի ուսումնասիրությունը կարելի չէ անել` առանց պարզաբանելու և դրանց արվեստը, առանց որոշելու նրանց ձևն ու ձևատումը:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր (Վաչե Եփրեմյան, գիրք, 2007)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3582</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7635</id>
      <timestamp>2012-03-06T07:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր»''', [[2007]]-ին տպագրված [[Վաչե Եփրեմյան]]ի աշ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1909">'''«20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր»''', [[2007]]-ին տպագրված [[Վաչե Եփրեմյան]]ի աշխատությունը: Գիրքը տպագրվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտխորհրդի երաշխավորությամբ: Գրախոս` ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տեսական հետազոտությունների բաժին: 224 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Աշխատության մեջ փորձ է արվում մշակութաբանական որոշակի տևողության սահմաններում վերականգնելու, վերակառուցելու, համակարգելու և անվանելու Հայոց Մշակութակերպի էատարրերն ու հայտնակերպումները, հայոց մշակութաբանական Ճակատագրին Ընթերցելու փորձառության շրջանակներում նշանավորելու Հայոց Մշակութակերպի տևակարգը: Ի դեպ, կոնկրետ մեկնությունների ու տեսական սահմանում - հաստատումների հիմքում գործում է նաև այն ընկալումը, ըստ որի` բնագրերը ստեղծվում են մշակութաբանական համատեքստի տիրույթում, սակայն միաժամանակ բնագրերն են գոյականացնում հիշյալ համատեքստը:

== Գրքի բովանդակությունը Լիտոպեդիայում ==

* [[Առաջաբան (20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր (Վաչե Եփրեմյան)|Առաջաբան]]

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7637</id>
      <timestamp>2012-03-06T07:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1980">[[Պատկեր:Epremyan 20-rd dari mshakutabanutyun.jpg|250px|thumb|]]
'''«20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր»''', [[2007]]-ին տպագրված [[Վաչե Եփրեմյան]]ի աշխատությունը: Գիրքը տպագրվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտխորհրդի երաշխավորությամբ: Գրախոս` ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տեսական հետազոտությունների բաժին: 224 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Աշխատության մեջ փորձ է արվում մշակութաբանական որոշակի տևողության սահմաններում վերականգնելու, վերակառուցելու, համակարգելու և անվանելու Հայոց Մշակութակերպի էատարրերն ու հայտնակերպումները, հայոց մշակութաբանական Ճակատագրին Ընթերցելու փորձառության շրջանակներում նշանավորելու Հայոց Մշակութակերպի տևակարգը: Ի դեպ, կոնկրետ մեկնությունների ու տեսական սահմանում - հաստատումների հիմքում գործում է նաև այն ընկալումը, ըստ որի` բնագրերը ստեղծվում են մշակութաբանական համատեքստի տիրույթում, սակայն միաժամանակ բնագրերն են գոյականացնում հիշյալ համատեքստը:

== Գրքի բովանդակությունը Լիտոպեդիայում ==

* [[Առաջաբան (20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր (Վաչե Եփրեմյան)|Առաջաբան]]

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7641</id>
      <timestamp>2012-03-06T08:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2161">[[Պատկեր:Epremyan 20-rd dari mshakutabanutyun.jpg|250px|thumb|]]
'''«20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր»''', [[2007]]-ին տպագրված [[Վաչե Եփրեմյան]]ի աշխատությունը: Գիրքը տպագրվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտխորհրդի երաշխավորությամբ: Գրախոս` ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տեսական հետազոտությունների բաժին: 224 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Աշխատության մեջ փորձ է արվում մշակութաբանական որոշակի տևողության սահմաններում վերականգնելու, վերակառուցելու, համակարգելու և անվանելու Հայոց Մշակութակերպի էատարրերն ու հայտնակերպումները, հայոց մշակութաբանական Ճակատագրին Ընթերցելու փորձառության շրջանակներում նշանավորելու Հայոց Մշակութակերպի տևակարգը: Ի դեպ, կոնկրետ մեկնությունների ու տեսական սահմանում - հաստատումների հիմքում գործում է նաև այն ընկալումը, ըստ որի` բնագրերը ստեղծվում են մշակութաբանական համատեքստի տիրույթում, սակայն միաժամանակ բնագրերն են գոյականացնում հիշյալ համատեքստը:

== Գրքի բովանդակությունը Լիտոպեդիայում ==

* [[Առաջաբան (20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր (Վաչե Եփրեմյան)|Առաջաբան]]
* [[Առաջին մաս (20-րդ դարի հայ գրականություն. մշակութաբանական ենթատեքստեր (Վաչե Եփրեմյան)|Առաջին մաս]]

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8573</id>
      <sha1>7a3fs274k5v9j3gndwlzviytbcc6ah6</sha1>
    <revision>
      <id>19115</id>
      <timestamp>2014-02-09T10:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է մոտ Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="17358">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է մոտ Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է միայնի մեկ գիրք մեկ հեղինակից ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Тёмные начала» — [[Ֆիլիպ Պուլման]
# «Автостопом по галактике» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Убить пересмешника» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Пение птиц» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ»]] — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ»]] — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# [[«ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը»]] — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք»]] — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ»]] — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը»]] — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ»]] — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# [[Осиная фабрика|«Осиная фабрика»]] — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները»] — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն»]] — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին»]] — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը»]] — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն»]] — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ»]] — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր»]] — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը»]] — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ»]] — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# [[Далекие шатры|«Далекие шатры»]] — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# [[Ведьмы (роман)|«Ведьмы»]] — [[Даль, Роальд|Роальд Даль]]
# [[Паутинка Шарлотты|«Паутина Шарлотты»]] — [[Уайт, Элвин Брукс|Элвин Брукс Уайт]]
# [[Франкенштейн, или Современный Прометей|«Франкенштейн»]] — [[Шелли, Мэри Уолстонкрафт|Мэри Шелли]]
# [[Они играли на траве|«Они играли на траве»]] — [[Венейблс, Терри|Терри Венейблс]] и [[Уильямс, Гордон М.|Гордон М. Уильямс]]
# [[Старик и море (повесть)|«Старик и море»]] — [[Хемингуэй, Эрнест|Эрнест Хемингуэй]]
# [[Имя розы|«Имя розы»]] — [[Эко, Умберто|Умберто Эко]]
# [[Мир Софии|«Мир Софии»]] — [[Гордер, Юстейн|Йостейн Гордер]]
# [[Девочка-находка|«Девочка-находка»]] — [[Уилсон, Жаклин|Жаклин Уилсон]]
# [[Фантастический мистер Фокс|«Фантастический мистер Фокс»]] — [[Даль, Роальд|Роальд Даль]]
# [[Лолита (роман)|«Лолита»]] — [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]]
# [[Чайка по имени Джонатан Ливингстон|«Чайка по имени Джонатан Ливингстон»]] — [[Бах, Ричард|Ричард Бах]]
# [[Маленький принц|«Маленький принц»]] — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Антуан де Сент-Экзюпери]]
# [[Ребенок из чемодана|«Ребенок из чемодана»]] — [[Уилсон, Жаклин|Жаклин Уилсон]]
# [[Приключения Оливера Твиста|«Оливер Твист»]] — [[Диккенс, Чарльз|Чарльз Диккенс]]
# [[Сила единства (роман)|«Сила единства»]] — [[Куртеней, Брюс|Брюс Куртеней]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# [[Американский психопат|«Американский психопат»]] — [[Эллис, Брет Истон|Брет Истон Эллис]]
# [[Ничей дневник (повесть)|«Ничей дневник»]] — [[Гроссмит, Джордж|Джордж]] и [[Уидон, Джордж|Уидон Гроссмит]]
# «Ասեղի վրա»]] — [[Իրվին Ուելշ]]
# [[Ужастики (серия книг)|«Ужастики»]] — [[Стайн, Роберт Лоуренс|Роберт Лоуренс Стайн]]
# [[Хайди (рассказ)|«Хайди»]] — [[Шпири, Иоганна|Иоганна Шпири]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# [[Невыносимая лёгкость бытия|«Невыносимая легкость бытия»]] — [[Кундера, Милан|Милан Кундера]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# [[Правда (Плоский мир)|«Правда»]] — [[Թերի Պրատչեթ]]
# [[«Война миров»]] — [[Հերբերթ Ուելս]]
# [[Заклинатель лошадей (роман)|«Заклинатель лошадей»]] — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# [[Хрупкое равновесие|«Хрупкое равновесие»]] — [[Мистри, Рохинтон|Рохинтон Мистри]]
# [[Ведьмы за границей|«Ведьмы за границей»]] — [[Пратчетт, Терри|Терри Пратчетт]]
# [[Король былого и грядущего|«Король былого и грядущего»]] — [[Уайт, Теренс Хэнбери|Теренс Уайт]]
# [[Очень голодная гусеница|«Очень голодная гусеница»]] — [[Карл, Эрик|Эрик Карл]]
# [[Цветы на чердаке (роман)|«Цветы на чердаке»]] — [[Эндрюс, Вирджиния|Вирджиния Эндрюс]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19116</id>
      <timestamp>2014-02-09T10:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="16907">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է միայնի մեկ գիրք մեկ հեղինակից ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ»]] — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# [[«ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը»]] — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ»]] — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը»]] — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն»]] — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին»]] — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն»]] — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ»]] — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր»]] — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը»]] — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ»]] — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# [[Далекие шатры|«Далекие шатры»]] — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# [[Ведьмы (роман)|«Ведьмы»]] — [[Даль, Роальд|Роальд Даль]]
# [[Паутинка Шарлотты|«Паутина Шарлотты»]] — [[Уайт, Элвин Брукс|Элвин Брукс Уайт]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# [[Они играли на траве|«Они играли на траве»]] — [[Венейблс, Терри|Терри Венейблс]] и [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# [[Мир Софии|«Мир Софии»]] — [[Гордер, Юстейн|Йостейн Гордер]]
# [[Девочка-находка|«Девочка-находка»]] — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# [[Фантастический мистер Фокс|«Фантастический мистер Фокс»]] — [[Даль, Роальд|Роальд Даль]]
# [[Лолита (роман)|«Лолита»]] — [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]]
# [[Чайка по имени Джонатан Ливингстон|«Чайка по имени Джонатан Ливингстон»]] — [[Бах, Ричард|Ричард Бах]]
# [[Маленький принц|«Маленький принц»]] — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Антуан де Сент-Экзюпери]]
# [[Ребенок из чемодана|«Ребенок из чемодана»]] — [[Уилсон, Жаклин|Жаклин Уилсон]]
# [[Приключения Оливера Твиста|«Оливер Твист»]] — [[Диккенс, Чарльз|Чарльз Диккенс]]
# [[Сила единства (роман)|«Сила единства»]] — [[Куртеней, Брюс|Брюс Куртеней]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# [[Американский психопат|«Американский психопат»]] — [[Эллис, Брет Истон|Брет Истон Эллис]]
# [[Ничей дневник (повесть)|«Ничей дневник»]] — [[Гроссмит, Джордж|Джордж]] и [[Уидон, Джордж|Уидон Гроссмит]]
# «Ասեղի վրա»]] — [[Իրվին Ուելշ]]
# [[Ужастики (серия книг)|«Ужастики»]] — [[Стайн, Роберт Лоуренс|Роберт Лоуренс Стайн]]
# [[Хайди (рассказ)|«Хайди»]] — [[Шпири, Иоганна|Иоганна Шпири]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# [[Невыносимая лёгкость бытия|«Невыносимая легкость бытия»]] — [[Кундера, Милан|Милан Кундера]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# [[Правда (Плоский мир)|«Правда»]] — [[Թերի Պրատչեթ]]
# [[«Война миров»]] — [[Հերբերթ Ուելս]]
# [[Заклинатель лошадей (роман)|«Заклинатель лошадей»]] — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# [[Хрупкое равновесие|«Хрупкое равновесие»]] — [[Мистри, Рохинтон|Рохинтон Мистри]]
# [[Ведьмы за границей|«Ведьмы за границей»]] — [[Թերի Պրատչեթ]]
# [[Король былого и грядущего|«Король былого и грядущего»]] — [[Уайт, Теренс Хэнбери|Теренс Уайт]]
# [[Очень голодная гусеница|«Очень голодная гусеница»]] — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19117</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15536">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է միայնի մեկ գիրք մեկ հեղինակից ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ»]] — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա»]] — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# [[«ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը»]] — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ»]] — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը»]] — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն»]] — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին»]] — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն»]] — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ»]] — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր»]] — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը»]] — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ»]] — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# [[Далекие шатры|«Далекие шатры»]] — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# [[«Девочка-находка»]] — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա»]] — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը»]] — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա»]] — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# [[Ведьмы за границей|«Ведьмы за границей»]] — [[Թերի Պրատչեթ]]
# [[Король былого и грядущего|«Король былого и грядущего»]] — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19118</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15498">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ»]] — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# [[«ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը»]] — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը»]] — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն»]] — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին»]] — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն»]] — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ»]] — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ»]] — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# [[Далекие шатры|«Далекие шатры»]] — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ»]] — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19119</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15450">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը»]] — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը»]] — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն»]] — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին»]] — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ»]] — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ»]] — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19120</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15438">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը»]] — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ»]] — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին»]] — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները»]] — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը»]] — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ»]] — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով»]] — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ»]] — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19121</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15420">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը»]] — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19122</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15418">'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը» — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19124</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15460">[[Պատկեր:BBC.svg.png|250px|thumb|]]
'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշաչմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերվիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը» — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19125</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15460">[[Պատկեր:BBC.svg.png|250px|thumb|]]
'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշարմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սպանել ծաղրաբանին» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Унесённые ветром» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերֆիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Կինը սպիտակի մեջ» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը» — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության փառատոն» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Առանց փոխարինման արևմտյան ռազմաճակատում» — [[Էրիխ Մարիա ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կենցաղի անհանդուրժելի թեթեևությունը» — [[Միլան կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19127</id>
      <timestamp>2014-02-09T15:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15424">[[Պատկեր:BBC.svg.png|250px|thumb|]]
'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշարմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սարյակ մի սպանիր» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Vom Winde verweht» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերֆիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Սպիտակազգեստ կինը» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը» — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության տոնավաճառ» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արևմտյան ռազմաճակատում անփոփոխ է» — [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կյանքի անտանելի թեթեևությունը» — [[Միլան Կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19128</id>
      <timestamp>2014-02-09T15:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15438">[[Պատկեր:BBC.svg.png|250px|thumb|]]
'''200 լավագույն գրքերն ըստ BBC-ի''' կազմվել է 2003-ին: Հարցմանը մասնակցել է Մեծ Բրիտանիայի մոտ 750 հազար բնակիչ: Առաջին 21 տեղերի համար սահմանվել է «մեկ գիրք` մեկ հեղինակից» ձևը, որոնք 2003-ի հոկտեմբերի 18-ից դեկտեմբերի 13-ը ներկայացվել են հեռուստադիտողին: Ցանկի 45 գրքեր տարբեր ժամանակներում հրատարակվել է «[[Penguin Books]]» հրատարակչությունում:

== Ցանկը ==
# «Մատանիների տիրակալը» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Հպարտություն և նախապաշարմունք» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Մութ սկիզբ» — [[Ֆիլիպ Պուլման]]
# «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» — [[Դուգլաս Նոել Ադամս]]
# «Հարրի Փոթերը և կրակե Գավաթը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Սարյակ մի սպանիր» — [[Հարփեր Լի]]
# «Վինի Թուխը և բոլոր-բոլորը» — [[Ալան Միլն]]
# «1984» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» — [[Քլայվ Սթեյփլզ Լյուիս]]
# «Ջեյն Էյր» — [[Շառլոտտե Բրոնտե]]
# «Հնարք-22» — [[Ջոզեֆ Հելլեր]]
# «Մոլեգին հողմերի դարավանդը» — [[Էմիլի Բրոնտե]]
# «Երգեցիկ թռչուն» — [[Սեբաստյան Ֆոլկս]]
# «Ռեբեկա» — [[Դաֆնա Դյումորիե]]
# «Փրկիչը տարեկանի արտում» — [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
# «Քամին ուռիների մեջ» — [[Քենեթ Գրեհեմ]]
# «Մեծ հույսեր» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Փոքր կանայք» — [[Լուիա Մեյ Օլքոթ]]
# «Կապիտան Քորելի Մանդոլինան» — [[Լուի դը Բերնիեր]]
# «Պատերազմ և խաղաղություն» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Քամուց քշվածները» — [[Մարգարետ Միտչել]]
# «Հարրի Փոթերը և փիլիսոփայական քարը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Սենյակի գաղտնիքը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հարրի Փոթերը և Ազբականի կալանավորը» — [[Ջոան Ռոուլինգ]]
# «Հոբբիտ» — [[Ջոն Ռոլանդ Ռաուլ Թոլքին]]
# «Թեսը դ’Էրբերվիյից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Միդլմարչ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Աղոթք Օուեն Մինիի համար» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Ցասման ողկույզներ» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» — [[Լյուիս Քերոլ]]
# «Թրեյսի Բիքերի օրագիրը» — [[Ժակիլին Ուիլսոն]]
# «Հարյուր տարվա մենություն» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Երկրի սյուները» — [[Քեն Ֆոլեթ]]
# «Դեյվիդ Կոպերֆիլդ» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Չարլին և շոկոլադի ֆաբրիկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Գանձերի կղզին» — [[Ռոբերթ Սթիվենսոն]]
# «Քաղաքն ինչպես Էլիս» — [[Նեվիլ Շյութ]]
# «Համոզվածություն» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Դյունա» — [[Ֆրենկ Հերբերտ]]
# «Էմմա» — [[Ջեյն Օսթին]]
# «Anne of Green Gables» — [[Լյուսի Մոնտգոմերի]]
# «Նավաթումբ» — [[Ռիչարդ Ադամս]]
# «Մեծն Գեթսբի» — [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
# «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» — [[Ալեքսանդր Դյումա]]
# «Վերադարձ Բրայդսհեդ» — [[Իվլին Վո]]
# «Անասնաֆերմա» — [[Ջորջ Օրուել]]
# «A Christmas Carol» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Հեռու խելագար ամբոխից» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Բարի գիշեր, միսթըր Թոմ» — [[Միշել Մագորիան]]
# «Ընտանեկան մասունք» — [[Ռոզամունդ Փիլչեր]]
# «Գաղտնի այգի» — [[Ֆրենսիս Բերնեթ]]
# «Մկների ու մարդկանց մասին» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Դիմակայություն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Աննա Կարենինա» — [[Լև Տոլստոյ]]
# «Համապատասխան կանայք» — [[Վիքրամ Սեթ]]
# «ՄԲՀ, կամ Մեծ ու բարի հսկան» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ծիծեռնակներ և ամազոնուհիներ» — [[Արթուր Ռենսոն]]
# «Սև սիրունը» — [[Աննա Սյուել]]
# «Արտեմիս Ֆաուլ» — [[Օուեն Քոլֆոր]]
# «Ոճիր և պատիժ» — [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]
# «Խաչեր-զրոներ» — [[Մելորի Բլեքմեն]]
# «Գեյշայի հուշերը» — [[Արթուր Գոլդեն]]
# «Պատմություն երկու քաղաքի մասին» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «The Thorn Birds» — [[Քոլին Մակկալոու]]
# «Մորը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հեռավոր կախարդական ծառը» — [[Էնիդ Բլայթոն]]
# «Վհուկը» — [[Ջոն Ֆաուլզ]]
# «Բարի նշաններ» — [[Թերի Պրիտչեթ]] և [[Նիլ Հեյման]]
# «Պահակախումբ, պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ճանճերի տիրակալը» — [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
# «Օծանելիք» — [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]
# «The Ragged-Trousered Philanthropists» — [[Ռոբերթ Թրեսել]]
# «Գիշերային պահակախումբ» — [[Թերի Պրիտչեր]]
# «Մաթիլդա» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Բրիջիթ Ջոնսի օրագիրը» — [[Հելեն Ֆիլդինգ]]
# «Գաղտնի պատմություն» — [[Դոնա Թարթ]]
# «Սպիտակազգեստ կինը» — [[Ուիլքի Քոլինզ]]
# «Ուլիսես» — [[Ջեյմս Ջոյս]]
# «Պաղ տուն» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Double Act» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Թվիթներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Ես գրավում եմ ամրոցը» — [[Դոդի Սմիթ]]
# «Խանդակներ» — [[Լուիս Սաչար]]
# «Գորմենգաստ» — [[Մերվին Պիկ]]
# «Մանրունքների աստվածը» — [[Արունդատի Ռոյ]]
# «Վիկի-Հրեշտակ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Հմայիչ նոր աշխարհի մասին» — [[Օլդոս Հաքսլի]]
# «Անհարմարավետ ագարակ» — [[Ստելլա Գիբոնս]]
# «Magician» — [[Ռայմոնդ Ֆեյստ]]
# «Ճանապարհին» — [[Ջեկ Քերուակ]]
# «Կնքահայրը» — [[Մարիո Պյուզո]]
# «Քարայրի արջի կլանը» — [[Ջին Աուել]]
# «Կախարդանքի գույնը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Ալքիմիկոս» — [[Պաուլո Կոելյո]]
# «Քեթրին» — [[Անյա Սեթոն]]
# «Կայեն ու Աբել» — [[Ջեֆրի Արչեր]]
# «Սերը խոլերայի ժամանակ» — [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
# «Աղջնակը սիրո որոնումներում» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արքայադուստրերի օրագրերը» — [[Մեգ Քեբոթ]]
# «Կեսգիշերի երեխաներ» — [[Սալման Ռուշդի]]
# «Երեքը մակույկում, չհաշված շանը» — [[Ջերոմ Ք. Ջերոմ]]
# «Small Gods» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Լողափ» — [[Ալեքս Գարլանդ]]
# «Դրակուլա» — [[Բրեմ Սթոքեր]]
# «Սպիտակ լեռնագագաթ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Պիկվիկյան ակումբի հետմահու գրությունները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Ամպրոպամարտ» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Իշամեղուների ֆաբրիկա» — [[Իեն Բենքս]]
# «Շնագայլի օրը» — [[Ֆրեդերիկ Ֆորսայթ]]
# «Մայրիկի պատկերազարդումը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Աննշմարելի Ջուդը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ադրիան Մոուլի գաղտնի օրագիրը, 13 3/4 տարի» — [[Սյու Թաունսենդ]]
# «Անողորմ ծովը» — [[Նիկոլաս Մոնսարրաթ]]
# «Թշվառները» — [[Վիկտոր Հյուգո]]
# «Քեստերբրիջի քաղաքապետը» — [[Թոմաս Հարդի]]
# «Ռիսկային խաղ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Վատ աղջիկներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» — [[Օսկար Ուայլդ]]
# «Սյոգուն» — [[Ջեյմս Քլավել]]
# «Տրիֆֆիդների օրը» — [[Ջոն Ուինդեմ]]
# «Lola Rose» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Սնափառության տոնավաճառ» — [[Ուիլյամ Թեքերեյ]]
# «Սագա Ֆորսայթների մասին» — [[Ջոն Գալսուորսի]]
# «Տերևներով տունը» — [[Մարկ Դանիլևսկի]]
# «Թունավոր անտառի աստվածաշունչ» — [[Բարբարա Քինգսոլվոր]]
# «Մռայլ հնձվորը» — [[Թերի Պրիտչեթ]]
# «Angus, Thongs and Full-Frontal Snogging» — [[Լուիզ Ռեննիսոն]]
# «Բասկերվիլների շունը» — [[Արթուր Քոնան-Դոյլ]]
# «Տիրել» — [[Անտոնիա Սյուզեն Բեյեթ]]
# «Վարպետը և Մարգարիտան» — [[Միխաիլ Բուլգակով]]
# «Սպասուհու պատմությունը» — [[Մարգարեթ Էթվուդ]]
# «Դեննի. աշխարհի չեմպիոն» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Դրախտից արևելք» — [[Ջոն Սթեյնբեք]]
# «Ջորջ Մարվելուսի բժշկումը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Մարգարեական քույրեր» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Պուրպուր ծաղիկ» — [[Էլիս Ուոքեր]]
# «Սանտա-Հրյակուս» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Երեսունինը սանդղակներ» — [[Ջոն Բյուքեն]]
# «Աղջիկներն արցունքների մեջ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Sleepovers» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արևմտյան ռազմաճակատում անփոփոխ է» — [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]]
# «Behind the Scenes at the Museum» — [[Քեյթ Աթքինսոն]]
# «Hi-Fi» — [[Նիկ Հորնբի]]
# «It» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Ջեյմսը և հսկայական դեղձը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Կանաչ մղոն» — [[Սթիվեն Քինգ]]
# «Թիթեռ» — [[Անրի Շարիեր]]
# «Ի զեն, ի զեն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Master and Commander» — [[Պատրիկ Օ'Բրայան]]
# «Բոլոր դռների բանալին» — [[Էնթոնի Հորովից]]
# «Ռոք երաժշտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Ժամանակի գողը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Հինգերորդ փիղը» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Քավություն» — [[Իեն Մաքյուեն]]
# «Գաղտնիքներ» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Արծաթե սուր» — [[Յան Սերրեյլեր]]
# «Թռիչք կկվի բնի վրայով» — [[Քեն Քիզի]]
# «Մթության սիրտը» — [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
# «Կիմ» — [[Ռեդյարդ Քիփլինգ]]
# «Օտարերկրացին» — [[Դիանա Գեբլդոն]]
# «Մոբի Դիկ» — [[Հերման Մելվիլ]]
# «Գետի աստվածություն» — [[Ուիլբուր Սմիթ]]
# «Մայրամուտի երգ» — [[Լյուիս Գրեսսիկ Գիբբոն]]
# «Նավային նորություններ» — [[Էննի Պրու]]
# «Աշխարհը Գարպի աչքերով» — [[Ջոն Իրվինգ]]
# «Լորնա Դուն» — [[Ռիչարդ Բլեքմոր]]
# «Աղջիկները զբոսնում են մինչև ուշ գիշեր» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «The Far Pavilions» — [[Մերի Մարգարեթ Քեյ]]
# «Վհուկներ» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Շառլոթի սարդոստիկը» — [[Էլվին Բրուքս Ուայթ]]
# «Ֆրանկենշտեյն» — [[Մերի Շելլի]]
# «Նրանք խաղում են խոտի վրա» — [[Թերի Վենեյբլս]] և [[Գորդոն Մ. Ուիլյամս]]
# «Ծերունին և ծովը» — [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
# «Վարդի անունը» — [[Ումբերտո Էկո]]
# «Սոֆյայի աշխարգը» — [[Յուսթեյն Գորդեր]]
# «Գտնված աղջիկը» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Ֆանտաստիկ միսթր Ֆոքսը» — [[Ռոալդ Դալ]]
# «Լոլիտա» — [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
# «Ջոնաթան Լիվինգսթոն անունով ճայը» — [[Ռաչարդ Բախ]]
# «Փոքրի իշխանը» — [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
# «Ճամպրուկի երեխան» — [[Ժակլին Ուիլսոն]]
# «Օլիվեր Թվիսթի արկածները» — [[Չարլզ Դիքենս]]
# «Միասնության ուժը» — [[Բրյուս Կուրտենեյ]]
# «Սայլես Մարներ» — [[Ջորջ Էլիոթ]]
# «Ամերիկյան հոգեհիվանդ» — [[Բրեթ Իսթոն Էլլիս]]
# «Ոչ ոքի օրագիրը» — [[Ջորջ Գրոսսմիթ|Ջորջ]] և [[Ուիդոն Գրոսսմիթ]]
# «Ասեղի վրա» — [[Իրվին Ուելշ]]
# «Goosebumps» — [[Ռոբերթ Լոուրենս Սթայն]]
# «Հայդի» — [[Յոհաննա Շպիրի]]
# «Որդիներ և սիրեկաններ» — [[Դեյվիդ Հերբերթ Լոուրենս]]
# «Կյանքի անտանելի թեթեևությունը» — [[Միլան Կունդերա]]
# «Տղամարդը և տղան» — [[Թոնի Փերսոնս]]
# «Ճշմարտություն» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Աշխարհների պատերազմ» — [[Հերբերթ Ուելս]]
# «Ձիու հմայիչը» — [[Նիկոլաս Էվանս]]
# «Հավասրակշռության դյուրաբեկությունը» — [[Ռոհինթոն Միստրի]]
# «Սահմանազանց կախարդներ» — [[Թերի Պրատչեթ]]
# «Անցած-գնացած և գալիք արքաներ» — [[Թերենս Ուայթ]]
# «Շատ սոված թրթուռը» — [[Էրիկ Կառլ]]
# «Ձեղնահարկի ծաղիկները» — [[Վիրջինիա Էնդրյուս]]

[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3108</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6432</id>
      <timestamp>2011-10-30T07:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (ծնվ. [[1926]]):  [[Կատեգորիա:2000]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="187">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:2000]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17687</id>
      <timestamp>2013-10-27T21:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="305">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Վահե Օշական]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1922]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:2000]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20515</id>
      <timestamp>2014-10-15T20:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="406">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 4]] - [[Վահե Օշական]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1922]]):
* [[Սեպտեմբերի 27]] - [[Պիոն Հակոբյան]], հայ գրականագետ, բնագրագետ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Վալանթին Մազլում]], հայ արձակագիր, երաժիշտ (ծնվ. [[1914]]):

[[Կատեգորիա:2000]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2000 (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4104</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8821</id>
      <timestamp>2012-06-07T07:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="58339">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== 2000 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Արդյունքը միշտ էլ զրո է  ….........................................3
*Նոր հազարամյակի շեմին   ................................................................................…4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կարմրավոր  …...............................................................19

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Մեծ Բրիտանիա) ====

*ԹԻՄՈԹԻ ՋՈՆՍ.  Մտորումներ մշակութային քաղաքականության վերաբերյալ …51
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՈՐՍԹԵՐ. Հավատում եմ, որ… .........................................................…53
*XX դար. Անգլիական պոեզիա  ….........................................................................57
*[[Դեյվիդ Կոնստանտին|ԴԵՅՎԻԴ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]].  Արծաթե հարսանիք  .................................................…63
*[[Ռոբերտ Բըրնս|ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ]]. Իմ սիրտը լեռներում է …...........................................................68
*[[Քրիս Վիլյամս|ՔՐԻՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]].  Երկար ճանապարհ դեպի վաղը ...........................................…69
*[[Ջեննի Ֆլիթվուդ|ՋԵՆՆԻ ՖԼԻԹՎՈՒԴ]].  Թեյախմություն ................................................................…71
*[[Ջուլի Մելոր|ՋՈՒԼԻ ՄԵԼՈՐ]]. Օգնության ճիչ ..........................................................................…73
*Արդի անգլիական պոեզիա  …..............................................................................76
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]].  XIX դարի հայազգի մի գրող Անգլիայում  …....................79
*[[Չարլզ Վիլքինսոն|ՉԱՐԼԶ ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ]].  Պատմություն անձրևի և ձյան մասին ............................…81
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓՈԼ]]. Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը ....................................…86
*[[Ջեֆրի Արչեր|ՋԵՖՐԻ ԱՐՉԵՐ]]. Իգնատիուս՝  պողպատե ձեռքը ..............................................…90
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]].  Հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունները «Ալիսներում» …......................................................93
*ԳԻԼԲԵՐՏ  ՊՐԵՇ, ՋՈՐՋ ՊԱՍՄՈՐ. Արվեստագետի հաջողությունը հանդիսատեսի մեջ է ….........................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …..............................................................10
*[[Կամիլա|ԿԱՄԻԼԱ]]. Անլուծելի խաղ …...................................................................................28
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Թթի օղի  …....................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…8
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ …....................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Ժողովող. 21-րդ դարամուտ …..................................39
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով)  …........................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազելու ազատությունն անկապտելի է ......................…15
*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Դեմքը, գրիչը և թանաքե հայելին ...................................…35
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դրասանգ՝ երկրից երկինք  ............................................…41
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  Կյանքի զուգահեռներում …................................................. 45
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Տիրան Չրաքյան]]ի «Լետին» ….....................................47
*ՆԱԶԵԼԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. [[Գևորգ Դոդոխյան|Գ. Դոդոխյանի]] «Ծիծեռնակի» ստեղծագործական պատմությունից …................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Հենրի Էլիբեկյան ..............................................................…32


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Աղուէսն ամպամած օրը կը սիրե ….....................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոտրած տաշտակի բարդույթը …..............................6
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Անդրանիկի զինվորի հուշերից ….......................................9
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Այդ անխոնջ ու կորովի դոկտոր Ճեպեճյանը … .........11
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչին Հայաստանու՞մ ….......................21

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իտալիա) ====

*ԳԱԳԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Հին կապեր, նոր ծրագրեր   ….......................................45
*ՋԱՆՆԻ ՍԿԱԼԻԱ.  Իբրև խորհրդանիշ մշտանորոգ երիտասարդության …..........48
*XX դար. Իտալական պոեզիա  ….........................................................................49
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հռոմի լույսերը  …..............................................................51
*[[Ֆիլիպպո Լա Պորտա|ՖԻԼԻՊՊՈ ԼԱ ՊՈՐՏԱ]].  Գրականությունը որպես փորձառության պատմություն …...............................................................54
*[[Լեոնարդո Շիաշիա|ԼԵՈՆԱՐԴՈ ՇԻԱՇԻԱ]]. Բվի օրը …...........................................................................61
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Գորիլլա  …............................................................................63
*Արդի իտալական պոեզիա  …...............................................................................65
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամության քննություն ..........................................…67
*Հայերն Իտալիայում  ….........................................................................................69
*[[Ջանֆրանկո Ռավազի|ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ ՌԱՎԱԶԻ]]. Փյունիկի հոգում և խորհրդավոր վիհերում …................73
*Սիրո խոսքեր  …....................................................................................................74
*ԳԱԲՐԻԵԼԱ ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ.  Իմ երկու հայրենիքը …............................................75
*ԱԼԵՐԱՄՈ ՀԵՐՄԵՏ, ՊԱՈԼԱ ԿՈՆԻ. Նապոլեոնից մինչև [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] .....................…77
*[[Ադրիանո Ալպագո Նովելլո|ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ]]. Ապագան հին սիրտ ունի …................................. 81
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Էլեոնորա Դուզեի ծագման շուրջ …...................................83
*[[Ադա Նեգրի|ԱԴԱ ՆԵԳՐԻ]]. Հասցեն ….........................................................................................85
*[[Ումբերտո Էկո|ՈՒՄԲԵՐՏՈ ԷԿՈ]]. Ներքին գրախոսություններ ....................................................…87
*[[Դաչիա Մառաինի|ԴԱՉԻԱ ՄԱՌԱԻՆԻ]]. Ամուսին Մարիանայի համար ….............................................90
*[[Բարբարա Գարլասկելլի|ԲԱՐԲԱՐԱ ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ]]. Մանրապատումներ ................................................…92
*[[Դինո Բուցցատի|ԴԻՆՈ ԲՈՒՑՑԱՏԻ]]. Ինչ կլինի, եթե…  .................................................................…94
*ԷՏՈՐԵ ՄԵՐԿԵԼ. Մատեո Լո Գրեկոյի պատմականորեն կենսական պատգամը …96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]]. Ճերմակ զրահներ ...........................................................…7
*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Մայրը …...................................................................................13
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Երեկոյի թաց հրապույրը …...........................................27
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................16
*[[Արմինե Ալեքսանյան|ԱՐՄԻՆԵ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հակոբ Օշական|Օշական]] վիպական աշխարհի մատույցներում ….................31
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակի պաթետիկան ու հեգնանքը ….......................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Մարիամ Մագդաղենացի՝ լույս խորհրդավոր …...................20
*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Ղարաբաղի սղնախները 1723-24 թվականներին …......42


=== N 3 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Շրջադարձին երրորդ հազարամյակն է …..........................11
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայոց աշխարհի խորհուրդը …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Արբե՞ր եք ուզում …............................................................20
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վարկեր… բնության դեմ  ….............................................33
*ՍՏԵՓԱՆ ԿԵՐՏՈՂ. Հայուհիներ …........................................................................51

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) ====

*ՊՈՆՏՈՒՍ ՀՅՈՒԼՏԵՆ. Ֆինլանդացիներ,  համառ ու խիզախ մի ժողովուրդ …...53
*[[Սամուլի Պարոնեն|ՍԱՄՈՒԼԻ ՊԱՐՈՆԵՆ]]. Ընդամենը մեկ օր ............................................................…57
*ՏԻՄՈ Կ.  ՄՈՒԿԿԱ. Շան մահը ............................................................................…59
*XX դար. Ֆիննական պոեզիա …...........................................................................63
*[[Կելլի Լինդլադ|ԿԵԼԼԻ ԼԻՆԴԼԱԴ]]. Վերադարձ …............................................................................66
*[[Բու Կարպելան|ԲՈՒ ԿԱՐՊԵԼԱՆ]]. Արմատների քամին …................................................................69
*XX դար. Ֆիննաշվեդ պոեզիա …...........................................................................72
*[[Անթի Տուուրի|ԱՆԹԻ ՏՈՒՈՒՐԻ]]. Գետը կիսում է քաղաքը ….........................................................76
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ֆինլանդիան և Հայաստանը …..........................................81
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ֆինլանդիա. ազգային մշակույթի կայացումն ու նվաճումները …..............................................................................83
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Յան Սիբելիուսը Յաարվենպաայի իր տանը ...................…87
*Արդի  ֆիննական պոեզիա.................................................................................…89
*[[Էռնո Պասիլիննա|ԷՌՆՈ ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ]]. Անտառում կորածը …............................................................91
*[[Ալվար Աալտո|ԱԼՎԱՐ ԱԱԼՏՈ]]. Հումանիզմի և մատերիալիզմի երկընտրանքի առջև ….............93
*ՀԵԼԵՆԱ  ԻՈՒԼԱՆԵՆ. Ֆիննական կինոն գոյություն ունի .................................…94

==== ԱՐՁԱԿ ====

ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Միջնորդը ............................................................................…5
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ակռան ….....................................................................27
ԱՐԵԳ ԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ  …....................................................................45

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…2
ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................…16
ԿԱՐԵՆ  ՂԱՐՍԼՅԱՆ. Հինգ մատի պես …...............................................................18
ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ԱՐԹՈՒՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բառերը և երաժշտությունը   ….......48

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԻՐԱ ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ. Սողոմոն Իմաստունը 
հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ .......................................................…31
ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ. Արձագանքի ակունքը ձայնը չէ …....................................39

 ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ. Առասպելաբանություն …........................................................42


N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հիշողության պարտադրած այսօրն ու վաղը …...........2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հնչեցնենք զանգերը հանուն մայր հողի …..........................9
ԷՌՆԵՍՏ ԶՈՄԵՐ. Ինչպես սկսվեց փոթորիկը ….....................................................15
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սխրանքը Արտաշես արքայի …....................................29
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ձեռագրերը վերադարձան հայրենիք …..........................41

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Բուլղարիա)

ԻՎԱՆ ԻՎԱՆՉԵՎ.  Թե՛ ճակատագրով, թե՛ իղձերով …...........................................53
ՎԱՆՅԱ ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ. Բարեկամության կամուրջներ …........................................55
ՀՐԻՍՏՈ ԲՈՏԵՎ. Գինետանը ….............................................................................57
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Հայերը …...................................................................................58
ԻՎԱՆ ՎԱԶՈՎ. Յոցո պապը նայում է …..................................................................59
ԼԻԼՅԱՆ Ա  ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ. Կովկասի գագաթների ներքո ....................................…63
ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  ոշոր Օննիկը …....................................................................65
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  ոսք հայուհու մասին …...............................................................69
ԶՈՀՐԱԲ Մ. ՂԱՍԱԲՅԱՆ.  Բուլղարահայ համայնքը …..........................................72
ԳԵՈՐԳԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ. Հանկարծահաս սերունդ .......................................…74
Արդի բուլղարահայ պոեզիա  …............................................................................75
ԶԴՐԱՎԿԱ ԵՎՏԻՄՈՎԱ. Սպասում …......................................................................78
ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՅԱՆԱԿԻԵՎ. Պլամենը …...................................................................81
ԷԼԻՑԱ ԴՈՒԲՐՈՎԱ.  Մրջնոկրատիա …...................................................................83
Արդի բուլղարական պոեզիա …............................................................................86
ՄԱՐԻԱՆԱ ՖԸՐԿՈՎԱ.  Իմ ուրբաթները ….............................................................89
Բուլղարական արդիաոճ դիզայնը …....................................................................94
ՆԵԼԼԻ  ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ.  12-50-10-10 …....................................................................95
ԱՐՁԱԿ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հայելափոխություն .........................................................…4
ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ. □Պույնուզլը□ները …................................................................23

ՊՈԵԶԻԱ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Հայք-հայրերի երկիր□ շարքից ..................................…7
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…27
ՀԱԿՈԲ ՍՐԱՊՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................46
ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................ 47

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ. Որդիք նահանջի՞, թե որոտման ….....................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏՐՈՍ ՍՅՈՒՆԵՑԻ. Գովեստ սուրբ Աստվածածնի և միշտ կույս Մարիամի …..43
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հայկական ամսվա օրանունները ….....................................48

ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Առաքելությունն ավարտված է  …......................................36


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարոտախտով և առանց կարոտախտի ............................…2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայացք դրսից …..................................................................6

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ 
(Շվեդիա)

ՍՎԵՆ ՀԻՐԴՄԱՆ. Հայաստանը եվրոպական հնագույն մշակույթի երկիր է ….....53
ԼԵՆԱ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Գրականությունը՝  բարեկամության առհավատչյա …............55
XX դար. Շվեդական պոեզիա …...........................................................................57
ՔԼԱԵՍ ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ. Լեոպարդի սիրտը  .........................................................…60
ՅԱՆ ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ. Աքլոր Յուհանսոնը ..............................................................…61
ՄԱԴԵԼԵՅՆ ԳՐԻՎ. Ներքին տարածությունը ….....................................................63
Փ. Ք. ԵՐՍԻԼԴ. Կենդանի հոգին …........................................................................67
ՅԱԼՄԱՐ  ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ.  Անտեր շունը ….............................................................69
ԱՆԴԵՐՍ ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ. Ծովը …..............................................................................70
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Հայաստան և Շվեդիա ….....................................................71
ԱՍՏՂԻԿ ԱՍՏՐԻԴ. Հյուսիսահայը ….....................................................................74
ՔՐԻՍ  ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ. Ընտանեկան լեգենդ ….........................................................75
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Սեմ Լունդվալի հայապատումները ….................................77
Արդի շվեդական պոեզիա  …............................................................................... 79
ՄԱՐԻ ՍԻԼԿԲԵՐԳ. □Շողում են Արիադնեի պարիսպները□ …...............................84
ԴՄԻՏՐԻ ԴՈԼԳԻ . ՄԵծն Լինդգրենի աշխարհը .................................................…87
ՆԻՔԼԱՍ ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ. Ամառային պատմություն ..............................................…89
ԻՆԴԳԵՐ ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ. Մանկության հուշեր …......................................................91
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այնտեղ… արձանացել է շարժումը …...............................963
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Շվեդ-հայկական կապերը կերպարվեստում …..................95

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ. Եվ օձի, և □Հայր մերի□ ժամանակը  …...................................12
ՄԱՆՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ստրուկը …..........................................................................15
ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Թթի ծառը  …...............................................................24
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մանեքենուհու ճակատագիրը …......................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................9
ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԿԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ,  ԳՐԻԳՈՐ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ, ԹԻՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, 
ՅՈՒՐԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ  .............................................…20
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, ՂԵՎՈՆԴ, ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ  …....................................................................................31
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Թումանյանը և քրիստոնեությունը …................................39
ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Կենսապատումը 
□Անտեսանելի ներկայության□ առեղծվածի համակարգում …............................45
ՍՎԵՏԼԱՆԱ  ԱՆՈՒՄՅԱՆ. Բաց նամակ Աշխեն Աբազյանին ...............................…49

ԱՐՎԵՍՏ

 ԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Մհեր Մկրտչյան երևույթը ..............................................…34
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեսանելիի և անտեսանելիի սահմանագծում …...............34
ՆՈՒՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. □ որհուրդ և խորհրդանիշ□ …................................................51



N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Նամակներ Երևանից .................................................…7
Նամականի . …......................................................................................................24

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Կանադա)

ՌՈԴՆԻ ԻՐՎԻՆ. Բազմանիստ հարաբերություններ 
բարելավված աշխարհում …................................................................................49
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Հանձնառու եղեք ձեր դատին  …..............................................51
ԹԻՄՈԹԻ ՖԻՆԴԼԻ. Օջախի և այրվող գոմի մասին ..........................................…53
Արդի կանադական պոեզիա. ….............................................................................56
ՀԻՈՒ ԿԱՐՆԸՐ. Որոշումը …...................................................................................58
ՍԹԻՎԸՆ ԼԻՔՈՔ. Լուսանկարիչին  հետ ............................................................…63
ՕԴՐԻ ԹՈՄԱՍ. Պաղ աչքերով մարդը …...............................................................65
ՄՈՐԼԻ ԳԱԼԱՀԱՆ.  աբեբային զղջումը …..............................................................67
ՋԵՆԻ ՔՈՒԶԻՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................70
ՄՈՐԴԵՔԵՅ ՌԻՉԼԵՐ. Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար …....................71
ՔԼԱՐԿ ԲԼԵՅԶ. Աչքեր ….........................................................................................76
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Մեր տասներեքերորդ ամառը ................................................…79
Կանադայի բնիկների արվեստը  ….......................................................................82
ՀԷՐԻ ՊՈՅԼ. Յիշատակներ  …...............................................................................83
Արդի կանադական ֆրանսագիր պոեզիա …........................................................85
ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ ԲԼԵ. Լքվածը  ….................................................................................87
ՄԱՐԳԱՐ ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ. Հայերը Գանատայի մէջ …...........................................89
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանադական նոթեր ….........................................91
ԴՈՆՆԱ ԼԻՊՉՈՒԿ. Կարինե Թորոսյանի (մինչ այժմ) գործերը …..........................94

ԱՐՁԱԿ

ՄԿՐՏԻՉ ՏՈՆՈՅԱՆ. Տունդարձ ............................................................................…4
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ. Մենք ալ ձայն հանենք …........................................................11
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Պայքարողները ….............................................................19
ԿԱՐԵՆ  ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …......................................................35
ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Նրանք մեր ոտքերը կտեսնեն ................................…37
ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ. Ես եկայ, դուն գնա …..............................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գթության սաղմոսներ ….....................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Ի՞նչ վայր է սա …..........................................................14
ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................16
ԳԱԳԻԿ ԿԻԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Բեյլերյանի առաջաբանով) …29

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Թումանյանի մասին …........................................................17
ԱՆԺԵԼԱ ԽՈՐԵՆՅԱՆ. □Ուստա Կարո□ վեպի ստեղծագործական պատմությունից 47

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՅԱՆԵ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Վահագնի ծննդի ավետիսը …26
ՍԻԼՎԱ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Նոր մեկնություն հին ավանդավեպին …42

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Նա ճշմարիտ արվեստագետ է …31


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ծածկագիրը՝ □Դարեհ□ ….....................................................2
Նամականի  ….......................................................................................................12
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Պալմիրա …....................................................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունաստան)

ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ ԶՈԳՐԱՖՈՍ. Մշակույթն օգնում է փոխճանաչմանը .......................55
ԱՆԴՈՆԻՍ ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ. Scripta manent - Գիրը մնում է  .......................................57
Արդի հունական պոեզիա  ....................................................................................59
ՆԻՔՈՍ ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ. Ճգնություն .........................................................................60
ԱՆԴՈՆԻՍ ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ. Մարմինը ........................................................................63
ԿՈՍՏԱՍ ՏԱ{ԽԻՍ. Մանրադրամը .........................................................................65
ԿՈՍՏԱՍ ՎԱՌՆԱԼԻՍ. Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը .........................67
XX դար. Հունական պոեզիա ................................................................................69
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ. □Կրասոս□ .....................................................................................72
ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ. Հայերը .................................................................75
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ. Էգեյանն իմ սրտում ..............................................78
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Հայերի մշտապես ապահով երկրային դրախտը ....................81
ՎԱՆԳԵԼԻՍ  ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ. Ավանդույթ և արդիականություն .......................83
ՖԱՆԻՍ ԿԱՎԱԴԱՍ. Մանրապատումներ  ...............................................................86
ՎԱՍԻԼԻՍ ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ. Մայրենի լեզուն ...............................................................87
Օտար իմաստունները Հունաստանում  ...............................................................90
ԻԼԻԱՍ ՎԵՆԵԶԻՍ. Ճայերը .....................................................................................91
ԳՐԻԳՈՐԻՍ ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ. Վերադարձի օրը ......................................................94
Ալեքսանդր Մեծի երդումը  ....................................................................................95
Արդի հունական կերպարվեստ  ............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Այլ կերպ լինել չէր կարող …................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԲԵՅԱՆ. 11 օգոստոսի ...................................................................23
ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տունը՝ տանս առջև .......................................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................5
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................21
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ծաղկաթերթեր ..................................................................22
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Տխուր երգեր ................................................................................39
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................48
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆԱԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ինչպես իմ անունը, իմ ցավը, իմ կործանվող երազանքը ...17

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ. Աստված երևում է զանազան նմանությամբ ..............................45

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ժամանակակիցը վարպետի դիմանկարներում ..............42
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Գալիքի տագնապներ, գալիքի հույսեր .......................52


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Տաճարների փլուզումը ......................................................11


ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Իսպանիա)

ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  ԿՐԵՍՊՈ. Նոր բովանդակություն հին կապերին ............................57
ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ ՊԱԼԱՍԻՈՍ. Գրական ավանդույթների 
նորացման պահանջով .........................................................................................58
ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ ՍԵԼԱ. Մարսելո Բրիտո .................................................................60
ԱԼԲԵՐՏՈ ՊՈՌԼԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................63
ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ ՎԻԴԱԼ. Մոցարտի K.124 կոնցերտը 
ֆլեյտայի և նվագախմբի համար .........................................................................65
ԿԱՐՄԵՆ ԼԱՖՈՐԵՏ.  Առ ոչինչ ...............................................................................67
ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՈՒՏԵ. Նոր կյանք .....................................................................69
ՍԻՔՍՏՈ ԲԱՌԱԼ. Էնկառնայի հարսանիքը ............................................................72
XX դար. Իսպանական պոեզիա ............................................................................73
ԱԼՎԻՆԱ ԱՐԱՄՅԱՆ. Հայաստան-Իսպանիա. պատմամշակութային կապեր .......77
ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ. Սպանիա .................................................................................80
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Գաուդի կամ  անհամաչափությունների ներդաշնակությունը ...84
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Բանաստեղծություններ .........................................86
ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  ՍԱՆՏՈՍ. Մադրիդից շատ հեռու ....................................................89
ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՅՈՐԱԼ.  Վասն սիրո և բարեկամության .............................................91
ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ ՄԻԼՅԱՆ. Երկրորդ ամառը .........................................................94
Նկարչի կինը  ........................................................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Աղյուսե թաթեր ........................................................................5
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ. Իրապատում .............................................................8
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ ...............................................................13
ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ծաղկած դեղձենին .................................................35
ՍԻՄՈՆ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................52

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ  ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Մարդուց հետո ........................................................................2
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................17
ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................18
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................42
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................. 54
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................... 56

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Երկու խոսք ........................................................................19
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գրականագիտությունը, գրականությունը, ժամանակը ......21
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Դարավերջի հայ պոեզիան ...............................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Սփիւռքահայ նոր վիպագրութիւն ......................................28
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ընթերցումը ....................................................................31
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Լույս վառել նյութապաշտության խավարում ...................37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. □Ամեն հայ հայրենիքի բեկոր մըն է□ ......................................44

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչար ...................................47


N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մենք ենք, մեր անկախությունը ...........................................2
ՋԵՄՄԱ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Հայոց օջախը□՝  պատանդ 
(Աշխեն Աբազյանի առաջաբանով) .......................................................................12
Նամականի  ...........................................................................................................26

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լիտվա)

ԱՇՈՏ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հանուն համաեվրոպական  ոգու ձևավորման .................51
ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ.  Սեր և  փոխըմբռնում .........................................52
XX դար. Լիտվական պոեզիա ...............................................................................53
ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ.  ոտը .....................................................................59
ՅՈԶԱՍ ԳՐՈՒՇԱՍ. Երջանիկը ես եմ ......................................................................61
Արդի լիտվական պոեզիա  ...................................................................................65
ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ. Հիշիր և ապրիր, հիշիր և արարիր ...........................67
ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ.  Շապիկ և հոգի .......................................................70
ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ. Երկարակեցության ջրերը ..............................72
ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ. Տիգրան Երկաթ .....................................75
ԱԼԲԵՐՏԱՍ ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ. Լինել անհատականություն 
և ոչ թե բացարձակ զրո .........................................................................................78
ՎԻԼՅԱ ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ.  Երաժշտություն ...................................................................79
ՅԱԿՈԲԱՍ ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ. Անանուն ճանապարհ ...........................................81
ՅՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ. Անեծք ......................................................................................83
ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ.  Դարավերջ .................................................85
ՄԻԿՈԼԱՍ ՍԼՈՒՑԿԻՍ. Նրա կերպարը ...................................................................87
ՖԵԼԻՔՍ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Մաքուր և սառը, ինչպես անօդ տարածքում...   ..............89
ՅՈՒՐԳԻՍ ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ. Բանաստեղծություններ .........................................91
ՅՈԶԱՍ ՄԻԼԻՆՏԻՍ. Մենախոսություններ .............................................................92
ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ. Միկալոյուս Չյուռլյոնիսը և նրա □Կենդանակերպի նշանները□ ............................................................................................................93

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Գարնան նախաշեմին՝  սառցակալած ուղեղով ...........5
ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լենինական, Կումայրի, Գյումրի .....................................19
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ. Վերջին քայլը ........................................................................41

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................10
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................28
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Դարձյալ Համիլթոն Այդեի մասին ....................................34
ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Մենախոսության հզոր ձայնը ........................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Երեք ժամ Համաստեղի տանը ......................................45

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Աղվանից կաթողիկոսությունը XVI դարակեսից մինչև XVII դարակես .......................................................................................................31

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նոր ժամանակի բեմական ազդակները ..........................48







N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հոկտեմբերի 27. □սարքովի□ պատմությունների քրոնիկոն ..........2
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պատմական մարտահրավերը նետված է ...........................15
ՄԱՐԻՆԱ ԱԹԱՅԱՆ. Երիտասարդություն. ծանիր զքեզ .........................................26
ՎԱՐԴԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. □Մանուկ-կտրիճ□ հերոսը ..............................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Արգենտինա)

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ.  Այդ հեռավոր ու սրտամոտ Արգենտինան ................55
ՄԱՐԻԱ ՄԵՏՐԱՆՈ. □Բաց վայր մը ունենալ...□ ......................................................56
Արդի արգենտինյան պոեզիա  ..............................................................................58
Արգենտինան լուսանկարներում  .........................................................................60
ԽՈՒԱՆ ՖՈՐՆ. Որոշ աղջիկներու քարման ...........................................................62
ԲԵՌՆԱՐԴՈ ԿՈՐԴՈՆ. Մենք քաղաք ենք մեկնում .................................................65
ԱՏՈԼՖՕ ՊԻՈՅ ԳԱՍԱՐԷՍ. Թռչող ծերուկներու գործը .........................................71
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Բանաստեղծութիւններ ................................................73
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Շէյքսփիր եւ միաւորները .............................................75
ԱՆՏՐԷՍ ՌԻՎԵՐԱ. Յեղափոխութիւնը յաւերժական երազ մըն է ..........................76
ՕՐԱՍԻՍՕ ՔԻՐՈԿԱ. Մեռած մարդը ......................................................................77
ՄԱՐԿՈ ԴԵՆԵՎԻ. Գիշերային գողտրիկ երաժշտություն .......................................79
XX դար. Արգենտինյան պոեզիա  .........................................................................84
ԽՈՒԼԻՕ  ԳՈՐԹԱՍԱՐ. Պարտէզներու շարունակականութիւնը ...........................88
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  աղի վերջը ..........................................................................89
ԻՎԱՆ ՄԱԴԴԵՆ.  Կույրը և շեփորը ........................................................................94
ԱՆՆԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................95
Արդի արգենտինյան արվեստ  ..............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  եղճ կինը ..................................................................................7
ՎԱՀԱՆ  ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ագռավի թռիչքը ...........................................................19
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ. Հանդիպում օգոստոսին .........................................50

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................5
ՄԵՏԱՔՍԵ. Բանաստեղծություններ ......................................................................13
ԳՈՌ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25
ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................28
ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. □Ճերմակ նարգիզներ□ շարքից .........................................32

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՈԼ ԿՈՆՍՏԱՆ. □Ես գրում եմ կնոջ պարտության մասին□ .................................10
ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ. Առասպել, կենսանիւթ եւ յարգանք ...........................................44

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Միջնաշխարհի պաշտամունքը ........................................33
ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՇՃՅԱՆ. Լուսավորչի լույս նշխարները ..................40

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Սեր և նվիրում – հաջողության գրավականները ............27


N 11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Իմ սերնդի ժամանակը .......................................................4
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ամերիկան փորձում է անտարբեր լինել իմ նկատմամբ ...21
ԱՍՏՂԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մշակույթ և կրթություն ....................................................36
ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ. Այդպես է եղել .........................................................................46

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լեհաստան)

ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆՅԱՆ. Թարգմանական նորանոր հորիզոններ ............................53
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանախոսություն Շվեդիայի 
թագավորական ակադեմիայում ...........................................................................54
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանաստեղծություններ .............................................................57
ՍԼԱՎՈՄԻՐ  ՄՐՈԺԵԿ.  Պատմվածքներ .................................................................60
ԳԱՆՈՒՇ ԳԼՈՎԱՑԿԻ.  Ամպրոպից առաջ ................................................................67
ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ.  Բանաստեղծն ու աշխարհը ......................................69
ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ. Առասպել և իրականություն ........................................................72
Արդի լեհական պոեզիա  .......................................................................................73
ԱԲԳԱՐ ՍՈԼԹԱՆ. Լեհ թագավորը ..........................................................................75
ԲԵԼԼԱ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լեհահայ գաղութը ...............................................................81
ԳԺԵԳՈՐԺ ԳՈՒՐՆԻ.  Շեքսպիրը հայ է եղել ...........................................................85
XX դար. Լեհական պոեզիա  .................................................................................88
ԳՈՒՍՏԱՎ ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ.  արան ...........................................................90
ՅԱՆ  ՅՈՒԶԵՖ ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ. Ահաբեկչության տրամաբանությունը ....................93
ԹԱԴԵՈՒՇ ԿՈՆՎԻՑԿԻ. Post Scriptum ...................................................................95
Թաքնված տեսախցիկը փոխարինում է վրձնին  .................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Հառնող մոհիկաններ ......................................................9
ՎԱՀՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................34
ԱՍՏՐԻԴ. Սովորական մի ճանապարհ ..................................................................38
ԱՇՈՏ ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................40
ԼՈՒՍՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Հանգրվան .........................................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................2
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վկայություն ........................................................................27
ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................32
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................42
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ.  րատներ ..................................................................................29
ԱՍՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արժեքավոր աշխատություն .................................................43

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեր կանգնել երիտասարդների որոնումներին .................19


N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ  ՌԻԺԿՈՎ. Դժբախտությունը մենակ չի գալիս 
(Ֆելիքս Բախչինյանի առաջաբանով) ....................................................................4
ԻԼՅԱ ԲԱՐԱՄԻՁԵ. Երևանյան իմ ոդիսականը ......................................................47

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ռումինիա)

ՊԱՎԵԼ ՊԼԱՏՈՆԱ. Միասին կառուցենք երջանկությունը ....................................53
ՀԱԿՈԲ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ռումինական գրականության աստղը ................................55
ՄԻՀԱՅ  ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ. Բանաստեղծություններ ......................................................55
Ռումինիան լուսանկարներում  .............................................................................58
ՄԻՐՉԱ ՆԵԴԵԼՉՈՒ. Նորա ......................................................................................60
ԻՈՆ ԲԵՅԵՇՈՒ. Հանդիպում ...................................................................................63
ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ ՓՈՓԵՍՔՈՒ.   րտվիլակը .......................................................65
XX դար. Ռումինական պոեզիա  ...........................................................................69
Ռումին գրողները պոեզիայի մասին......................................................................72
Կոնստանտին  Բրընկուշիի արվեստը  .................................................................74
ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Դարավոր բարեկամություն .............................................75
Ս. ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ,  Ս. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Բուխարեստի հայկական փողոցները ...........77
ԲԵԴՐՈՍ  ՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ.  Մալինա ........................................................................79
ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ. Գեներալի հրաշալի օրը .............................................80
ՋՈՐՋԵ ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ. Սպիտակ արաբի պատմությունը .................................81
ՎԻԿՏՈՐ ՍԻՎԵՏԻԴԻ.  Առակներ ............................................................................83
ԹՈՒԴՈՐ ԱՐԳԵԶԻ. Բանաստեղծություններ ..........................................................84
Արդի ռումինական պոեզիա  .................................................................................85
ԿԸԼԻՆ  ԳՐՈՒՅԱ.  նջույքը .....................................................................................87
ԻՈՆ  ԼՈՒԿԱ ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ. Բաստուրմա ըստ հրեից .............................................89
ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ ՊՈՊԵՍԿՈՒ. Տրանսիլվանիայի հայկական հեքիաթներ .............91
ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իմ ընկերը .....................................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատահական տեսած-լսած ...............................................21
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Եպոն .................................................................................23
ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վերջին աշուն ....................................................................32
ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Պրեմիերա ............................................................................42

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ.  Դարավերջյան տագնապներ ............................................2
ՅԱԿՈԲ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................16
ՄԽԻԹԱՐ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................28

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Գրողը պատասխանատու է ...............................................11
ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տերյանի գեղարվեստական անձնականությունը ..............50

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ԱՆԱՆՅԱՆ. Հարավկովկասյան հակամարտություններ ..............................29

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստանիսլավսկին և դերասանի արվեստի բնույթը ...33
ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արցախյան խաչքարերը .......................................................40</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8822</id>
      <timestamp>2012-06-07T07:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="58313">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== 2000 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Արդյունքը միշտ էլ զրո է  ….........................................3
*Նոր հազարամյակի շեմին   ................................................................................…4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կարմրավոր  …...............................................................19

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Մեծ Բրիտանիա) ====

*ԹԻՄՈԹԻ ՋՈՆՍ.  Մտորումներ մշակութային քաղաքականության վերաբերյալ …51
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՈՐՍԹԵՐ. Հավատում եմ, որ… .........................................................…53
*XX դար. Անգլիական պոեզիա  ….........................................................................57
*[[Դեյվիդ Կոնստանտին|ԴԵՅՎԻԴ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]].  Արծաթե հարսանիք  .................................................…63
*[[Ռոբերտ Բըրնս|ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ]]. Իմ սիրտը լեռներում է …...........................................................68
*[[Քրիս Վիլյամս|ՔՐԻՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]].  Երկար ճանապարհ դեպի վաղը ...........................................…69
*[[Ջեննի Ֆլիթվուդ|ՋԵՆՆԻ ՖԼԻԹՎՈՒԴ]].  Թեյախմություն ................................................................…71
*[[Ջուլի Մելոր|ՋՈՒԼԻ ՄԵԼՈՐ]]. Օգնության ճիչ ..........................................................................…73
*Արդի անգլիական պոեզիա  …..............................................................................76
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]].  XIX դարի հայազգի մի գրող Անգլիայում  …....................79
*[[Չարլզ Վիլքինսոն|ՉԱՐԼԶ ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ]].  Պատմություն անձրևի և ձյան մասին ............................…81
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓՈԼ]]. Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը ....................................…86
*[[Ջեֆրի Արչեր|ՋԵՖՐԻ ԱՐՉԵՐ]]. Իգնատիուս՝  պողպատե ձեռքը ..............................................…90
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]].  Հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունները «Ալիսներում» …......................................................93
*ԳԻԼԲԵՐՏ  ՊՐԵՇ, ՋՈՐՋ ՊԱՍՄՈՐ. Արվեստագետի հաջողությունը հանդիսատեսի մեջ է ….........................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …..............................................................10
*[[Կամիլա|ԿԱՄԻԼԱ]]. Անլուծելի խաղ …...................................................................................28
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Թթի օղի  …....................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…8
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ …....................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Ժողովող. 21-րդ դարամուտ …..................................39
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով)  …........................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազելու ազատությունն անկապտելի է ......................…15
*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Դեմքը, գրիչը և թանաքե հայելին ...................................…35
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դրասանգ՝ երկրից երկինք  ............................................…41
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  Կյանքի զուգահեռներում …................................................. 45
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Տիրան Չրաքյան]]ի «Լետին» ….....................................47
*ՆԱԶԵԼԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. [[Գևորգ Դոդոխյան|Գ. Դոդոխյանի]] «Ծիծեռնակի» ստեղծագործական պատմությունից …................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Հենրի Էլիբեկյան ..............................................................…32


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Աղուէսն ամպամած օրը կը սիրե ….....................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոտրած տաշտակի բարդույթը …..............................6
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Անդրանիկի զինվորի հուշերից ….......................................9
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Այդ անխոնջ ու կորովի դոկտոր Ճեպեճյանը … .........11
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչին Հայաստանու՞մ ….......................21

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իտալիա) ====

*ԳԱԳԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Հին կապեր, նոր ծրագրեր   ….......................................45
*ՋԱՆՆԻ ՍԿԱԼԻԱ.  Իբրև խորհրդանիշ մշտանորոգ երիտասարդության …..........48
*XX դար. Իտալական պոեզիա  ….........................................................................49
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հռոմի լույսերը  …..............................................................51
*[[Ֆիլիպպո Լա Պորտա|ՖԻԼԻՊՊՈ ԼԱ ՊՈՐՏԱ]].  Գրականությունը որպես փորձառության պատմություն …...............................................................54
*[[Լեոնարդո Շիաշիա|ԼԵՈՆԱՐԴՈ ՇԻԱՇԻԱ]]. Բվի օրը …...........................................................................61
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Գորիլլա  …............................................................................63
*Արդի իտալական պոեզիա  …...............................................................................65
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամության քննություն ..........................................…67
*Հայերն Իտալիայում  ….........................................................................................69
*[[Ջանֆրանկո Ռավազի|ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ ՌԱՎԱԶԻ]]. Փյունիկի հոգում և խորհրդավոր վիհերում …................73
*Սիրո խոսքեր  …....................................................................................................74
*ԳԱԲՐԻԵԼԱ ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ.  Իմ երկու հայրենիքը …............................................75
*ԱԼԵՐԱՄՈ ՀԵՐՄԵՏ, ՊԱՈԼԱ ԿՈՆԻ. Նապոլեոնից մինչև [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] .....................…77
*[[Ադրիանո Ալպագո Նովելլո|ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ]]. Ապագան հին սիրտ ունի …................................. 81
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Էլեոնորա Դուզեի ծագման շուրջ …...................................83
*[[Ադա Նեգրի|ԱԴԱ ՆԵԳՐԻ]]. Հասցեն ….........................................................................................85
*[[Ումբերտո Էկո|ՈՒՄԲԵՐՏՈ ԷԿՈ]]. Ներքին գրախոսություններ ....................................................…87
*[[Դաչիա Մառաինի|ԴԱՉԻԱ ՄԱՌԱԻՆԻ]]. Ամուսին Մարիանայի համար ….............................................90
*[[Բարբարա Գարլասկելլի|ԲԱՐԲԱՐԱ ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ]]. Մանրապատումներ ................................................…92
*[[Դինո Բուցցատի|ԴԻՆՈ ԲՈՒՑՑԱՏԻ]]. Ինչ կլինի, եթե…  .................................................................…94
*ԷՏՈՐԵ ՄԵՐԿԵԼ. Մատեո Լո Գրեկոյի պատմականորեն կենսական պատգամը …96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]]. Ճերմակ զրահներ ...........................................................…7
*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Մայրը …...................................................................................13
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Երեկոյի թաց հրապույրը …...........................................27
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................16
*[[Արմինե Ալեքսանյան|ԱՐՄԻՆԵ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հակոբ Օշական|Օշական]] վիպական աշխարհի մատույցներում ….................31
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակի պաթետիկան ու հեգնանքը ….......................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Մարիամ Մագդաղենացի՝ լույս խորհրդավոր …...................20
*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Ղարաբաղի սղնախները 1723-24 թվականներին …......42


=== N 3 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Շրջադարձին երրորդ հազարամյակն է …..........................11
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայոց աշխարհի խորհուրդը …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Արբե՞ր եք ուզում …............................................................20
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վարկեր… բնության դեմ  ….............................................33
*ՍՏԵՓԱՆ ԿԵՐՏՈՂ. Հայուհիներ …........................................................................51

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) ====

*ՊՈՆՏՈՒՍ ՀՅՈՒԼՏԵՆ. Ֆինլանդացիներ,  համառ ու խիզախ մի ժողովուրդ …...53
*[[Սամուլի Պարոնեն|ՍԱՄՈՒԼԻ ՊԱՐՈՆԵՆ]]. Ընդամենը մեկ օր ............................................................…57
*ՏԻՄՈ Կ.  ՄՈՒԿԿԱ. Շան մահը ............................................................................…59
*XX դար. Ֆիննական պոեզիա …...........................................................................63
*[[Կելլի Լինդլադ|ԿԵԼԼԻ ԼԻՆԴԼԱԴ]]. Վերադարձ …............................................................................66
*[[Բու Կարպելան|ԲՈՒ ԿԱՐՊԵԼԱՆ]]. Արմատների քամին …................................................................69
*XX դար. Ֆիննաշվեդ պոեզիա …...........................................................................72
*[[Անթի Տուուրի|ԱՆԹԻ ՏՈՒՈՒՐԻ]]. Գետը կիսում է քաղաքը ….........................................................76
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ֆինլանդիան և Հայաստանը …..........................................81
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ֆինլանդիա. ազգային մշակույթի կայացումն ու նվաճումները …..............................................................................83
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Յան Սիբելիուսը Յաարվենպաայի իր տանը ...................…87
*Արդի  ֆիննական պոեզիա.................................................................................…89
*[[Էռնո Պասիլիննա|ԷՌՆՈ ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ]]. Անտառում կորածը …............................................................91
*ԱԼՎԱՐ ԱԱԼՏՈ. Հումանիզմի և մատերիալիզմի երկընտրանքի առջև ….............93
*ՀԵԼԵՆԱ  ԻՈՒԼԱՆԵՆ. Ֆիննական կինոն գոյություն ունի .................................…94

==== ԱՐՁԱԿ ====

ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Միջնորդը ............................................................................…5
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. Ակռան ….....................................................................27
ԱՐԵԳ ԱԶԱՐՅԱՆ. Պատմվածքներ  …....................................................................45

ՊՈԵԶԻԱ 

ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .........................................................…2
ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...............................................…16
ԿԱՐԵՆ  ՂԱՐՍԼՅԱՆ. Հինգ մատի պես …...............................................................18
ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, ԱՐԹՈՒՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բառերը և երաժշտությունը   ….......48

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԻՐԱ ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ. Սողոմոն Իմաստունը 
հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ .......................................................…31
ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ. Արձագանքի ակունքը ձայնը չէ …....................................39

 ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ. Առասպելաբանություն …........................................................42


N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հիշողության պարտադրած այսօրն ու վաղը …...........2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հնչեցնենք զանգերը հանուն մայր հողի …..........................9
ԷՌՆԵՍՏ ԶՈՄԵՐ. Ինչպես սկսվեց փոթորիկը ….....................................................15
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սխրանքը Արտաշես արքայի …....................................29
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ձեռագրերը վերադարձան հայրենիք …..........................41

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Բուլղարիա)

ԻՎԱՆ ԻՎԱՆՉԵՎ.  Թե՛ ճակատագրով, թե՛ իղձերով …...........................................53
ՎԱՆՅԱ ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ. Բարեկամության կամուրջներ …........................................55
ՀՐԻՍՏՈ ԲՈՏԵՎ. Գինետանը ….............................................................................57
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Հայերը …...................................................................................58
ԻՎԱՆ ՎԱԶՈՎ. Յոցո պապը նայում է …..................................................................59
ԼԻԼՅԱՆ Ա  ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ. Կովկասի գագաթների ներքո ....................................…63
ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  ոշոր Օննիկը …....................................................................65
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  ոսք հայուհու մասին …...............................................................69
ԶՈՀՐԱԲ Մ. ՂԱՍԱԲՅԱՆ.  Բուլղարահայ համայնքը …..........................................72
ԳԵՈՐԳԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ. Հանկարծահաս սերունդ .......................................…74
Արդի բուլղարահայ պոեզիա  …............................................................................75
ԶԴՐԱՎԿԱ ԵՎՏԻՄՈՎԱ. Սպասում …......................................................................78
ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՅԱՆԱԿԻԵՎ. Պլամենը …...................................................................81
ԷԼԻՑԱ ԴՈՒԲՐՈՎԱ.  Մրջնոկրատիա …...................................................................83
Արդի բուլղարական պոեզիա …............................................................................86
ՄԱՐԻԱՆԱ ՖԸՐԿՈՎԱ.  Իմ ուրբաթները ….............................................................89
Բուլղարական արդիաոճ դիզայնը …....................................................................94
ՆԵԼԼԻ  ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ.  12-50-10-10 …....................................................................95
ԱՐՁԱԿ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հայելափոխություն .........................................................…4
ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ. □Պույնուզլը□ները …................................................................23

ՊՈԵԶԻԱ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Հայք-հայրերի երկիր□ շարքից ..................................…7
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…27
ՀԱԿՈԲ ՍՐԱՊՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................46
ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................ 47

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ. Որդիք նահանջի՞, թե որոտման ….....................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏՐՈՍ ՍՅՈՒՆԵՑԻ. Գովեստ սուրբ Աստվածածնի և միշտ կույս Մարիամի …..43
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հայկական ամսվա օրանունները ….....................................48

ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Առաքելությունն ավարտված է  …......................................36


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարոտախտով և առանց կարոտախտի ............................…2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայացք դրսից …..................................................................6

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ 
(Շվեդիա)

ՍՎԵՆ ՀԻՐԴՄԱՆ. Հայաստանը եվրոպական հնագույն մշակույթի երկիր է ….....53
ԼԵՆԱ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Գրականությունը՝  բարեկամության առհավատչյա …............55
XX դար. Շվեդական պոեզիա …...........................................................................57
ՔԼԱԵՍ ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ. Լեոպարդի սիրտը  .........................................................…60
ՅԱՆ ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ. Աքլոր Յուհանսոնը ..............................................................…61
ՄԱԴԵԼԵՅՆ ԳՐԻՎ. Ներքին տարածությունը ….....................................................63
Փ. Ք. ԵՐՍԻԼԴ. Կենդանի հոգին …........................................................................67
ՅԱԼՄԱՐ  ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ.  Անտեր շունը ….............................................................69
ԱՆԴԵՐՍ ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ. Ծովը …..............................................................................70
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Հայաստան և Շվեդիա ….....................................................71
ԱՍՏՂԻԿ ԱՍՏՐԻԴ. Հյուսիսահայը ….....................................................................74
ՔՐԻՍ  ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ. Ընտանեկան լեգենդ ….........................................................75
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Սեմ Լունդվալի հայապատումները ….................................77
Արդի շվեդական պոեզիա  …............................................................................... 79
ՄԱՐԻ ՍԻԼԿԲԵՐԳ. □Շողում են Արիադնեի պարիսպները□ …...............................84
ԴՄԻՏՐԻ ԴՈԼԳԻ . ՄԵծն Լինդգրենի աշխարհը .................................................…87
ՆԻՔԼԱՍ ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ. Ամառային պատմություն ..............................................…89
ԻՆԴԳԵՐ ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ. Մանկության հուշեր …......................................................91
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այնտեղ… արձանացել է շարժումը …...............................963
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Շվեդ-հայկական կապերը կերպարվեստում …..................95

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ. Եվ օձի, և □Հայր մերի□ ժամանակը  …...................................12
ՄԱՆՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ստրուկը …..........................................................................15
ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Թթի ծառը  …...............................................................24
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մանեքենուհու ճակատագիրը …......................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................9
ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԿԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ,  ԳՐԻԳՈՐ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ, ԹԻՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, 
ՅՈՒՐԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ  .............................................…20
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, ՂԵՎՈՆԴ, ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ  …....................................................................................31
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Թումանյանը և քրիստոնեությունը …................................39
ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Կենսապատումը 
□Անտեսանելի ներկայության□ առեղծվածի համակարգում …............................45
ՍՎԵՏԼԱՆԱ  ԱՆՈՒՄՅԱՆ. Բաց նամակ Աշխեն Աբազյանին ...............................…49

ԱՐՎԵՍՏ

 ԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Մհեր Մկրտչյան երևույթը ..............................................…34
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեսանելիի և անտեսանելիի սահմանագծում …...............34
ՆՈՒՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. □ որհուրդ և խորհրդանիշ□ …................................................51



N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Նամակներ Երևանից .................................................…7
Նամականի . …......................................................................................................24

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Կանադա)

ՌՈԴՆԻ ԻՐՎԻՆ. Բազմանիստ հարաբերություններ 
բարելավված աշխարհում …................................................................................49
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Հանձնառու եղեք ձեր դատին  …..............................................51
ԹԻՄՈԹԻ ՖԻՆԴԼԻ. Օջախի և այրվող գոմի մասին ..........................................…53
Արդի կանադական պոեզիա. ….............................................................................56
ՀԻՈՒ ԿԱՐՆԸՐ. Որոշումը …...................................................................................58
ՍԹԻՎԸՆ ԼԻՔՈՔ. Լուսանկարիչին  հետ ............................................................…63
ՕԴՐԻ ԹՈՄԱՍ. Պաղ աչքերով մարդը …...............................................................65
ՄՈՐԼԻ ԳԱԼԱՀԱՆ.  աբեբային զղջումը …..............................................................67
ՋԵՆԻ ՔՈՒԶԻՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................70
ՄՈՐԴԵՔԵՅ ՌԻՉԼԵՐ. Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար …....................71
ՔԼԱՐԿ ԲԼԵՅԶ. Աչքեր ….........................................................................................76
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Մեր տասներեքերորդ ամառը ................................................…79
Կանադայի բնիկների արվեստը  ….......................................................................82
ՀԷՐԻ ՊՈՅԼ. Յիշատակներ  …...............................................................................83
Արդի կանադական ֆրանսագիր պոեզիա …........................................................85
ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ ԲԼԵ. Լքվածը  ….................................................................................87
ՄԱՐԳԱՐ ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ. Հայերը Գանատայի մէջ …...........................................89
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանադական նոթեր ….........................................91
ԴՈՆՆԱ ԼԻՊՉՈՒԿ. Կարինե Թորոսյանի (մինչ այժմ) գործերը …..........................94

ԱՐՁԱԿ

ՄԿՐՏԻՉ ՏՈՆՈՅԱՆ. Տունդարձ ............................................................................…4
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ. Մենք ալ ձայն հանենք …........................................................11
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Պայքարողները ….............................................................19
ԿԱՐԵՆ  ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …......................................................35
ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Նրանք մեր ոտքերը կտեսնեն ................................…37
ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ. Ես եկայ, դուն գնա …..............................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գթության սաղմոսներ ….....................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Ի՞նչ վայր է սա …..........................................................14
ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................16
ԳԱԳԻԿ ԿԻԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Բեյլերյանի առաջաբանով) …29

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Թումանյանի մասին …........................................................17
ԱՆԺԵԼԱ ԽՈՐԵՆՅԱՆ. □Ուստա Կարո□ վեպի ստեղծագործական պատմությունից 47

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՅԱՆԵ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Վահագնի ծննդի ավետիսը …26
ՍԻԼՎԱ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Նոր մեկնություն հին ավանդավեպին …42

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Նա ճշմարիտ արվեստագետ է …31


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ծածկագիրը՝ □Դարեհ□ ….....................................................2
Նամականի  ….......................................................................................................12
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Պալմիրա …....................................................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունաստան)

ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ ԶՈԳՐԱՖՈՍ. Մշակույթն օգնում է փոխճանաչմանը .......................55
ԱՆԴՈՆԻՍ ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ. Scripta manent - Գիրը մնում է  .......................................57
Արդի հունական պոեզիա  ....................................................................................59
ՆԻՔՈՍ ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ. Ճգնություն .........................................................................60
ԱՆԴՈՆԻՍ ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ. Մարմինը ........................................................................63
ԿՈՍՏԱՍ ՏԱ{ԽԻՍ. Մանրադրամը .........................................................................65
ԿՈՍՏԱՍ ՎԱՌՆԱԼԻՍ. Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը .........................67
XX դար. Հունական պոեզիա ................................................................................69
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ. □Կրասոս□ .....................................................................................72
ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ. Հայերը .................................................................75
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ. Էգեյանն իմ սրտում ..............................................78
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Հայերի մշտապես ապահով երկրային դրախտը ....................81
ՎԱՆԳԵԼԻՍ  ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ. Ավանդույթ և արդիականություն .......................83
ՖԱՆԻՍ ԿԱՎԱԴԱՍ. Մանրապատումներ  ...............................................................86
ՎԱՍԻԼԻՍ ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ. Մայրենի լեզուն ...............................................................87
Օտար իմաստունները Հունաստանում  ...............................................................90
ԻԼԻԱՍ ՎԵՆԵԶԻՍ. Ճայերը .....................................................................................91
ԳՐԻԳՈՐԻՍ ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ. Վերադարձի օրը ......................................................94
Ալեքսանդր Մեծի երդումը  ....................................................................................95
Արդի հունական կերպարվեստ  ............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Այլ կերպ լինել չէր կարող …................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԲԵՅԱՆ. 11 օգոստոսի ...................................................................23
ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տունը՝ տանս առջև .......................................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................5
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................21
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ծաղկաթերթեր ..................................................................22
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Տխուր երգեր ................................................................................39
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................48
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆԱԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ինչպես իմ անունը, իմ ցավը, իմ կործանվող երազանքը ...17

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ. Աստված երևում է զանազան նմանությամբ ..............................45

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ժամանակակիցը վարպետի դիմանկարներում ..............42
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Գալիքի տագնապներ, գալիքի հույսեր .......................52


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Տաճարների փլուզումը ......................................................11


ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Իսպանիա)

ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  ԿՐԵՍՊՈ. Նոր բովանդակություն հին կապերին ............................57
ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ ՊԱԼԱՍԻՈՍ. Գրական ավանդույթների 
նորացման պահանջով .........................................................................................58
ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ ՍԵԼԱ. Մարսելո Բրիտո .................................................................60
ԱԼԲԵՐՏՈ ՊՈՌԼԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................63
ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ ՎԻԴԱԼ. Մոցարտի K.124 կոնցերտը 
ֆլեյտայի և նվագախմբի համար .........................................................................65
ԿԱՐՄԵՆ ԼԱՖՈՐԵՏ.  Առ ոչինչ ...............................................................................67
ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՈՒՏԵ. Նոր կյանք .....................................................................69
ՍԻՔՍՏՈ ԲԱՌԱԼ. Էնկառնայի հարսանիքը ............................................................72
XX դար. Իսպանական պոեզիա ............................................................................73
ԱԼՎԻՆԱ ԱՐԱՄՅԱՆ. Հայաստան-Իսպանիա. պատմամշակութային կապեր .......77
ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ. Սպանիա .................................................................................80
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Գաուդի կամ  անհամաչափությունների ներդաշնակությունը ...84
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Բանաստեղծություններ .........................................86
ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  ՍԱՆՏՈՍ. Մադրիդից շատ հեռու ....................................................89
ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՅՈՐԱԼ.  Վասն սիրո և բարեկամության .............................................91
ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ ՄԻԼՅԱՆ. Երկրորդ ամառը .........................................................94
Նկարչի կինը  ........................................................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Աղյուսե թաթեր ........................................................................5
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ. Իրապատում .............................................................8
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ ...............................................................13
ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ծաղկած դեղձենին .................................................35
ՍԻՄՈՆ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................52

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ  ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Մարդուց հետո ........................................................................2
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................17
ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................18
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................42
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................. 54
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................... 56

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Երկու խոսք ........................................................................19
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գրականագիտությունը, գրականությունը, ժամանակը ......21
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Դարավերջի հայ պոեզիան ...............................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Սփիւռքահայ նոր վիպագրութիւն ......................................28
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ընթերցումը ....................................................................31
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Լույս վառել նյութապաշտության խավարում ...................37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. □Ամեն հայ հայրենիքի բեկոր մըն է□ ......................................44

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչար ...................................47


N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մենք ենք, մեր անկախությունը ...........................................2
ՋԵՄՄԱ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Հայոց օջախը□՝  պատանդ 
(Աշխեն Աբազյանի առաջաբանով) .......................................................................12
Նամականի  ...........................................................................................................26

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լիտվա)

ԱՇՈՏ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հանուն համաեվրոպական  ոգու ձևավորման .................51
ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ.  Սեր և  փոխըմբռնում .........................................52
XX դար. Լիտվական պոեզիա ...............................................................................53
ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ.  ոտը .....................................................................59
ՅՈԶԱՍ ԳՐՈՒՇԱՍ. Երջանիկը ես եմ ......................................................................61
Արդի լիտվական պոեզիա  ...................................................................................65
ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ. Հիշիր և ապրիր, հիշիր և արարիր ...........................67
ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ.  Շապիկ և հոգի .......................................................70
ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ. Երկարակեցության ջրերը ..............................72
ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ. Տիգրան Երկաթ .....................................75
ԱԼԲԵՐՏԱՍ ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ. Լինել անհատականություն 
և ոչ թե բացարձակ զրո .........................................................................................78
ՎԻԼՅԱ ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ.  Երաժշտություն ...................................................................79
ՅԱԿՈԲԱՍ ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ. Անանուն ճանապարհ ...........................................81
ՅՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ. Անեծք ......................................................................................83
ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ.  Դարավերջ .................................................85
ՄԻԿՈԼԱՍ ՍԼՈՒՑԿԻՍ. Նրա կերպարը ...................................................................87
ՖԵԼԻՔՍ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Մաքուր և սառը, ինչպես անօդ տարածքում...   ..............89
ՅՈՒՐԳԻՍ ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ. Բանաստեղծություններ .........................................91
ՅՈԶԱՍ ՄԻԼԻՆՏԻՍ. Մենախոսություններ .............................................................92
ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ. Միկալոյուս Չյուռլյոնիսը և նրա □Կենդանակերպի նշանները□ ............................................................................................................93

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Գարնան նախաշեմին՝  սառցակալած ուղեղով ...........5
ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լենինական, Կումայրի, Գյումրի .....................................19
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ. Վերջին քայլը ........................................................................41

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................10
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................28
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Դարձյալ Համիլթոն Այդեի մասին ....................................34
ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Մենախոսության հզոր ձայնը ........................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Երեք ժամ Համաստեղի տանը ......................................45

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Աղվանից կաթողիկոսությունը XVI դարակեսից մինչև XVII դարակես .......................................................................................................31

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նոր ժամանակի բեմական ազդակները ..........................48







N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հոկտեմբերի 27. □սարքովի□ պատմությունների քրոնիկոն ..........2
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պատմական մարտահրավերը նետված է ...........................15
ՄԱՐԻՆԱ ԱԹԱՅԱՆ. Երիտասարդություն. ծանիր զքեզ .........................................26
ՎԱՐԴԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. □Մանուկ-կտրիճ□ հերոսը ..............................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Արգենտինա)

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ.  Այդ հեռավոր ու սրտամոտ Արգենտինան ................55
ՄԱՐԻԱ ՄԵՏՐԱՆՈ. □Բաց վայր մը ունենալ...□ ......................................................56
Արդի արգենտինյան պոեզիա  ..............................................................................58
Արգենտինան լուսանկարներում  .........................................................................60
ԽՈՒԱՆ ՖՈՐՆ. Որոշ աղջիկներու քարման ...........................................................62
ԲԵՌՆԱՐԴՈ ԿՈՐԴՈՆ. Մենք քաղաք ենք մեկնում .................................................65
ԱՏՈԼՖՕ ՊԻՈՅ ԳԱՍԱՐԷՍ. Թռչող ծերուկներու գործը .........................................71
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Բանաստեղծութիւններ ................................................73
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Շէյքսփիր եւ միաւորները .............................................75
ԱՆՏՐԷՍ ՌԻՎԵՐԱ. Յեղափոխութիւնը յաւերժական երազ մըն է ..........................76
ՕՐԱՍԻՍՕ ՔԻՐՈԿԱ. Մեռած մարդը ......................................................................77
ՄԱՐԿՈ ԴԵՆԵՎԻ. Գիշերային գողտրիկ երաժշտություն .......................................79
XX դար. Արգենտինյան պոեզիա  .........................................................................84
ԽՈՒԼԻՕ  ԳՈՐԹԱՍԱՐ. Պարտէզներու շարունակականութիւնը ...........................88
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  աղի վերջը ..........................................................................89
ԻՎԱՆ ՄԱԴԴԵՆ.  Կույրը և շեփորը ........................................................................94
ԱՆՆԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................95
Արդի արգենտինյան արվեստ  ..............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  եղճ կինը ..................................................................................7
ՎԱՀԱՆ  ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ագռավի թռիչքը ...........................................................19
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ. Հանդիպում օգոստոսին .........................................50

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................5
ՄԵՏԱՔՍԵ. Բանաստեղծություններ ......................................................................13
ԳՈՌ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25
ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................28
ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. □Ճերմակ նարգիզներ□ շարքից .........................................32

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՈԼ ԿՈՆՍՏԱՆ. □Ես գրում եմ կնոջ պարտության մասին□ .................................10
ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ. Առասպել, կենսանիւթ եւ յարգանք ...........................................44

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Միջնաշխարհի պաշտամունքը ........................................33
ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՇՃՅԱՆ. Լուսավորչի լույս նշխարները ..................40

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Սեր և նվիրում – հաջողության գրավականները ............27


N 11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Իմ սերնդի ժամանակը .......................................................4
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ամերիկան փորձում է անտարբեր լինել իմ նկատմամբ ...21
ԱՍՏՂԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մշակույթ և կրթություն ....................................................36
ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ. Այդպես է եղել .........................................................................46

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լեհաստան)

ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆՅԱՆ. Թարգմանական նորանոր հորիզոններ ............................53
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանախոսություն Շվեդիայի 
թագավորական ակադեմիայում ...........................................................................54
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանաստեղծություններ .............................................................57
ՍԼԱՎՈՄԻՐ  ՄՐՈԺԵԿ.  Պատմվածքներ .................................................................60
ԳԱՆՈՒՇ ԳԼՈՎԱՑԿԻ.  Ամպրոպից առաջ ................................................................67
ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ.  Բանաստեղծն ու աշխարհը ......................................69
ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ. Առասպել և իրականություն ........................................................72
Արդի լեհական պոեզիա  .......................................................................................73
ԱԲԳԱՐ ՍՈԼԹԱՆ. Լեհ թագավորը ..........................................................................75
ԲԵԼԼԱ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լեհահայ գաղութը ...............................................................81
ԳԺԵԳՈՐԺ ԳՈՒՐՆԻ.  Շեքսպիրը հայ է եղել ...........................................................85
XX դար. Լեհական պոեզիա  .................................................................................88
ԳՈՒՍՏԱՎ ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ.  արան ...........................................................90
ՅԱՆ  ՅՈՒԶԵՖ ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ. Ահաբեկչության տրամաբանությունը ....................93
ԹԱԴԵՈՒՇ ԿՈՆՎԻՑԿԻ. Post Scriptum ...................................................................95
Թաքնված տեսախցիկը փոխարինում է վրձնին  .................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Հառնող մոհիկաններ ......................................................9
ՎԱՀՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................34
ԱՍՏՐԻԴ. Սովորական մի ճանապարհ ..................................................................38
ԱՇՈՏ ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................40
ԼՈՒՍՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Հանգրվան .........................................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................2
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վկայություն ........................................................................27
ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................32
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................42
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ.  րատներ ..................................................................................29
ԱՍՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արժեքավոր աշխատություն .................................................43

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեր կանգնել երիտասարդների որոնումներին .................19


N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ  ՌԻԺԿՈՎ. Դժբախտությունը մենակ չի գալիս 
(Ֆելիքս Բախչինյանի առաջաբանով) ....................................................................4
ԻԼՅԱ ԲԱՐԱՄԻՁԵ. Երևանյան իմ ոդիսականը ......................................................47

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ռումինիա)

ՊԱՎԵԼ ՊԼԱՏՈՆԱ. Միասին կառուցենք երջանկությունը ....................................53
ՀԱԿՈԲ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ռումինական գրականության աստղը ................................55
ՄԻՀԱՅ  ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ. Բանաստեղծություններ ......................................................55
Ռումինիան լուսանկարներում  .............................................................................58
ՄԻՐՉԱ ՆԵԴԵԼՉՈՒ. Նորա ......................................................................................60
ԻՈՆ ԲԵՅԵՇՈՒ. Հանդիպում ...................................................................................63
ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ ՓՈՓԵՍՔՈՒ.   րտվիլակը .......................................................65
XX դար. Ռումինական պոեզիա  ...........................................................................69
Ռումին գրողները պոեզիայի մասին......................................................................72
Կոնստանտին  Բրընկուշիի արվեստը  .................................................................74
ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Դարավոր բարեկամություն .............................................75
Ս. ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ,  Ս. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Բուխարեստի հայկական փողոցները ...........77
ԲԵԴՐՈՍ  ՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ.  Մալինա ........................................................................79
ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ. Գեներալի հրաշալի օրը .............................................80
ՋՈՐՋԵ ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ. Սպիտակ արաբի պատմությունը .................................81
ՎԻԿՏՈՐ ՍԻՎԵՏԻԴԻ.  Առակներ ............................................................................83
ԹՈՒԴՈՐ ԱՐԳԵԶԻ. Բանաստեղծություններ ..........................................................84
Արդի ռումինական պոեզիա  .................................................................................85
ԿԸԼԻՆ  ԳՐՈՒՅԱ.  նջույքը .....................................................................................87
ԻՈՆ  ԼՈՒԿԱ ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ. Բաստուրմա ըստ հրեից .............................................89
ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ ՊՈՊԵՍԿՈՒ. Տրանսիլվանիայի հայկական հեքիաթներ .............91
ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իմ ընկերը .....................................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատահական տեսած-լսած ...............................................21
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Եպոն .................................................................................23
ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վերջին աշուն ....................................................................32
ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Պրեմիերա ............................................................................42

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ.  Դարավերջյան տագնապներ ............................................2
ՅԱԿՈԲ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................16
ՄԽԻԹԱՐ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................28

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Գրողը պատասխանատու է ...............................................11
ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տերյանի գեղարվեստական անձնականությունը ..............50

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ԱՆԱՆՅԱՆ. Հարավկովկասյան հակամարտություններ ..............................29

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստանիսլավսկին և դերասանի արվեստի բնույթը ...33
ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արցախյան խաչքարերը .......................................................40</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8880</id>
      <timestamp>2012-06-25T10:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="58619">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== 2000 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Արդյունքը միշտ էլ զրո է  ….........................................3
*Նոր հազարամյակի շեմին   ................................................................................…4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կարմրավոր  …...............................................................19

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Մեծ Բրիտանիա) ====

*ԹԻՄՈԹԻ ՋՈՆՍ.  Մտորումներ մշակութային քաղաքականության վերաբերյալ …51
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՈՐՍԹԵՐ. Հավատում եմ, որ… .........................................................…53
*XX դար. Անգլիական պոեզիա  ….........................................................................57
*[[Դեյվիդ Կոնստանտին|ԴԵՅՎԻԴ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]].  Արծաթե հարսանիք  .................................................…63
*[[Ռոբերտ Բըրնս|ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ]]. Իմ սիրտը լեռներում է …...........................................................68
*[[Քրիս Վիլյամս|ՔՐԻՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]].  Երկար ճանապարհ դեպի վաղը ...........................................…69
*[[Ջեննի Ֆլիթվուդ|ՋԵՆՆԻ ՖԼԻԹՎՈՒԴ]].  Թեյախմություն ................................................................…71
*[[Ջուլի Մելոր|ՋՈՒԼԻ ՄԵԼՈՐ]]. Օգնության ճիչ ..........................................................................…73
*Արդի անգլիական պոեզիա  …..............................................................................76
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]].  XIX դարի հայազգի մի գրող Անգլիայում  …....................79
*[[Չարլզ Վիլքինսոն|ՉԱՐԼԶ ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ]].  Պատմություն անձրևի և ձյան մասին ............................…81
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓՈԼ]]. Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը ....................................…86
*[[Ջեֆրի Արչեր|ՋԵՖՐԻ ԱՐՉԵՐ]]. Իգնատիուս՝  պողպատե ձեռքը ..............................................…90
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]].  Հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունները «Ալիսներում» …......................................................93
*ԳԻԼԲԵՐՏ  ՊՐԵՇ, ՋՈՐՋ ՊԱՍՄՈՐ. Արվեստագետի հաջողությունը հանդիսատեսի մեջ է ….........................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …..............................................................10
*[[Կամիլա|ԿԱՄԻԼԱ]]. Անլուծելի խաղ …...................................................................................28
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Թթի օղի  …....................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…8
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ …....................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Ժողովող. 21-րդ դարամուտ …..................................39
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով)  …........................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազելու ազատությունն անկապտելի է ......................…15
*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Դեմքը, գրիչը և թանաքե հայելին ...................................…35
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դրասանգ՝ երկրից երկինք  ............................................…41
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  Կյանքի զուգահեռներում …................................................. 45
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Տիրան Չրաքյան]]ի «Լետին» ….....................................47
*ՆԱԶԵԼԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. [[Գևորգ Դոդոխյան|Գ. Դոդոխյանի]] «Ծիծեռնակի» ստեղծագործական պատմությունից …................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Հենրի Էլիբեկյան ..............................................................…32


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Աղուէսն ամպամած օրը կը սիրե ….....................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոտրած տաշտակի բարդույթը …..............................6
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Անդրանիկի զինվորի հուշերից ….......................................9
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Այդ անխոնջ ու կորովի դոկտոր Ճեպեճյանը … .........11
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչին Հայաստանու՞մ ….......................21

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իտալիա) ====

*ԳԱԳԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Հին կապեր, նոր ծրագրեր   ….......................................45
*ՋԱՆՆԻ ՍԿԱԼԻԱ.  Իբրև խորհրդանիշ մշտանորոգ երիտասարդության …..........48
*XX դար. Իտալական պոեզիա  ….........................................................................49
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հռոմի լույսերը  …..............................................................51
*[[Ֆիլիպպո Լա Պորտա|ՖԻԼԻՊՊՈ ԼԱ ՊՈՐՏԱ]].  Գրականությունը որպես փորձառության պատմություն …...............................................................54
*[[Լեոնարդո Շիաշիա|ԼԵՈՆԱՐԴՈ ՇԻԱՇԻԱ]]. Բվի օրը …...........................................................................61
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Գորիլլա  …............................................................................63
*Արդի իտալական պոեզիա  …...............................................................................65
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամության քննություն ..........................................…67
*Հայերն Իտալիայում  ….........................................................................................69
*[[Ջանֆրանկո Ռավազի|ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ ՌԱՎԱԶԻ]]. Փյունիկի հոգում և խորհրդավոր վիհերում …................73
*Սիրո խոսքեր  …....................................................................................................74
*ԳԱԲՐԻԵԼԱ ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ.  Իմ երկու հայրենիքը …............................................75
*ԱԼԵՐԱՄՈ ՀԵՐՄԵՏ, ՊԱՈԼԱ ԿՈՆԻ. Նապոլեոնից մինչև [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] .....................…77
*[[Ադրիանո Ալպագո Նովելլո|ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ]]. Ապագան հին սիրտ ունի …................................. 81
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Էլեոնորա Դուզեի ծագման շուրջ …...................................83
*[[Ադա Նեգրի|ԱԴԱ ՆԵԳՐԻ]]. Հասցեն ….........................................................................................85
*[[Ումբերտո Էկո|ՈՒՄԲԵՐՏՈ ԷԿՈ]]. Ներքին գրախոսություններ ....................................................…87
*[[Դաչիա Մառաինի|ԴԱՉԻԱ ՄԱՌԱԻՆԻ]]. Ամուսին Մարիանայի համար ….............................................90
*[[Բարբարա Գարլասկելլի|ԲԱՐԲԱՐԱ ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ]]. Մանրապատումներ ................................................…92
*[[Դինո Բուցցատի|ԴԻՆՈ ԲՈՒՑՑԱՏԻ]]. Ինչ կլինի, եթե…  .................................................................…94
*ԷՏՈՐԵ ՄԵՐԿԵԼ. Մատեո Լո Գրեկոյի պատմականորեն կենսական պատգամը …96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]]. Ճերմակ զրահներ ...........................................................…7
*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Մայրը …...................................................................................13
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Երեկոյի թաց հրապույրը …...........................................27
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................16
*[[Արմինե Ալեքսանյան|ԱՐՄԻՆԵ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հակոբ Օշական|Օշական]] վիպական աշխարհի մատույցներում ….................31
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակի պաթետիկան ու հեգնանքը ….......................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Մարիամ Մագդաղենացի՝ լույս խորհրդավոր …...................20
*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Ղարաբաղի սղնախները 1723-24 թվականներին …......42


=== N 3 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Շրջադարձին երրորդ հազարամյակն է …..........................11
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայոց աշխարհի խորհուրդը …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Արբե՞ր եք ուզում …............................................................20
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վարկեր… բնության դեմ  ….............................................33
*ՍՏԵՓԱՆ ԿԵՐՏՈՂ. Հայուհիներ …........................................................................51

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) ====

*ՊՈՆՏՈՒՍ ՀՅՈՒԼՏԵՆ. Ֆինլանդացիներ,  համառ ու խիզախ մի ժողովուրդ …...53
*[[Սամուլի Պարոնեն|ՍԱՄՈՒԼԻ ՊԱՐՈՆԵՆ]]. Ընդամենը մեկ օր ............................................................…57
*ՏԻՄՈ Կ.  ՄՈՒԿԿԱ. Շան մահը ............................................................................…59
*XX դար. Ֆիննական պոեզիա …...........................................................................63
*[[Կելլի Լինդլադ|ԿԵԼԼԻ ԼԻՆԴԼԱԴ]]. Վերադարձ …............................................................................66
*[[Բու Կարպելան|ԲՈՒ ԿԱՐՊԵԼԱՆ]]. Արմատների քամին …................................................................69
*XX դար. Ֆիննաշվեդ պոեզիա …...........................................................................72
*[[Անթի Տուուրի|ԱՆԹԻ ՏՈՒՈՒՐԻ]]. Գետը կիսում է քաղաքը ….........................................................76
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ֆինլանդիան և Հայաստանը …..........................................81
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ֆինլանդիա. ազգային մշակույթի կայացումն ու նվաճումները …..............................................................................83
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Յան Սիբելիուսը Յաարվենպաայի իր տանը ...................…87
*Արդի  ֆիննական պոեզիա.................................................................................…89
*[[Էռնո Պասիլիննա|ԷՌՆՈ ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ]]. Անտառում կորածը …............................................................91
*ԱԼՎԱՐ ԱԱԼՏՈ. Հումանիզմի և մատերիալիզմի երկընտրանքի առջև ….............93
*ՀԵԼԵՆԱ  ԻՈՒԼԱՆԵՆ. Ֆիննական կինոն գոյություն ունի .................................…94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միջնորդը ............................................................................…5
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Ակռան ….....................................................................27
*[[Արեգ Ազատյան|ԱՐԵԳ ԱԶԱՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ  …....................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................…2
*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…16
*[[Կարեն Ղարսլյան|ԿԱՐԵՆ ՂԱՐՍԼՅԱՆ]]. Հինգ մատի պես …...............................................................18
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]], ԱՐԹՈՒՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բառերը և երաժշտությունը   ….......48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐԱ ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ. Սողոմոն Իմաստունը հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ .......................................................…31
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Արձագանքի ակունքը ձայնը չէ …....................................39

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ. Առասպելաբանություն …........................................................42


N 4

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հիշողության պարտադրած այսօրն ու վաղը …...........2
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Հնչեցնենք զանգերը հանուն մայր հողի …..........................9
ԷՌՆԵՍՏ ԶՈՄԵՐ. Ինչպես սկսվեց փոթորիկը ….....................................................15
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ.  Սխրանքը Արտաշես արքայի …....................................29
ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ձեռագրերը վերադարձան հայրենիք …..........................41

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Բուլղարիա)

ԻՎԱՆ ԻՎԱՆՉԵՎ.  Թե՛ ճակատագրով, թե՛ իղձերով …...........................................53
ՎԱՆՅԱ ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ. Բարեկամության կամուրջներ …........................................55
ՀՐԻՍՏՈ ԲՈՏԵՎ. Գինետանը ….............................................................................57
ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ. Հայերը …...................................................................................58
ԻՎԱՆ ՎԱԶՈՎ. Յոցո պապը նայում է …..................................................................59
ԼԻԼՅԱՆ Ա  ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ. Կովկասի գագաթների ներքո ....................................…63
ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ.  ոշոր Օննիկը …....................................................................65
ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ.  ոսք հայուհու մասին …...............................................................69
ԶՈՀՐԱԲ Մ. ՂԱՍԱԲՅԱՆ.  Բուլղարահայ համայնքը …..........................................72
ԳԵՈՐԳԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ. Հանկարծահաս սերունդ .......................................…74
Արդի բուլղարահայ պոեզիա  …............................................................................75
ԶԴՐԱՎԿԱ ԵՎՏԻՄՈՎԱ. Սպասում …......................................................................78
ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՅԱՆԱԿԻԵՎ. Պլամենը …...................................................................81
ԷԼԻՑԱ ԴՈՒԲՐՈՎԱ.  Մրջնոկրատիա …...................................................................83
Արդի բուլղարական պոեզիա …............................................................................86
ՄԱՐԻԱՆԱ ՖԸՐԿՈՎԱ.  Իմ ուրբաթները ….............................................................89
Բուլղարական արդիաոճ դիզայնը …....................................................................94
ՆԵԼԼԻ  ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ.  12-50-10-10 …....................................................................95
ԱՐՁԱԿ

ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հայելափոխություն .........................................................…4
ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ. □Պույնուզլը□ները …................................................................23

ՊՈԵԶԻԱ 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. □Հայք-հայրերի երկիր□ շարքից ..................................…7
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…27
ՀԱԿՈԲ ՍՐԱՊՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …......................................................46
ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................ 47

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ. Որդիք նահանջի՞, թե որոտման ….....................................22

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏՐՈՍ ՍՅՈՒՆԵՑԻ. Գովեստ սուրբ Աստվածածնի և միշտ կույս Մարիամի …..43
ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հայկական ամսվա օրանունները ….....................................48

ԱՐՎԵՍՏ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ. Առաքելությունն ավարտված է  …......................................36


N 5

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. Կարոտախտով և առանց կարոտախտի ............................…2
ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ. Հայացք դրսից …..................................................................6

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ 
(Շվեդիա)

ՍՎԵՆ ՀԻՐԴՄԱՆ. Հայաստանը եվրոպական հնագույն մշակույթի երկիր է ….....53
ԼԵՆԱ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Գրականությունը՝  բարեկամության առհավատչյա …............55
XX դար. Շվեդական պոեզիա …...........................................................................57
ՔԼԱԵՍ ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ. Լեոպարդի սիրտը  .........................................................…60
ՅԱՆ ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ. Աքլոր Յուհանսոնը ..............................................................…61
ՄԱԴԵԼԵՅՆ ԳՐԻՎ. Ներքին տարածությունը ….....................................................63
Փ. Ք. ԵՐՍԻԼԴ. Կենդանի հոգին …........................................................................67
ՅԱԼՄԱՐ  ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ.  Անտեր շունը ….............................................................69
ԱՆԴԵՐՍ ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ. Ծովը …..............................................................................70
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Հայաստան և Շվեդիա ….....................................................71
ԱՍՏՂԻԿ ԱՍՏՐԻԴ. Հյուսիսահայը ….....................................................................74
ՔՐԻՍ  ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ. Ընտանեկան լեգենդ ….........................................................75
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Սեմ Լունդվալի հայապատումները ….................................77
Արդի շվեդական պոեզիա  …............................................................................... 79
ՄԱՐԻ ՍԻԼԿԲԵՐԳ. □Շողում են Արիադնեի պարիսպները□ …...............................84
ԴՄԻՏՐԻ ԴՈԼԳԻ . ՄԵծն Լինդգրենի աշխարհը .................................................…87
ՆԻՔԼԱՍ ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ. Ամառային պատմություն ..............................................…89
ԻՆԴԳԵՐ ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ. Մանկության հուշեր …......................................................91
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այնտեղ… արձանացել է շարժումը …...............................963
ԱՐԾՎԻ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Շվեդ-հայկական կապերը կերպարվեստում …..................95

ԱՐՁԱԿ

ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ. Եվ օձի, և □Հայր մերի□ ժամանակը  …...................................12
ՄԱՆՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ստրուկը …..........................................................................15
ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Թթի ծառը  …...............................................................24
ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մանեքենուհու ճակատագիրը …......................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................9
ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ, ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԿԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ,  ԳՐԻԳՈՐ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ, ԹԻՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, 
ՅՈՒՐԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ  .............................................…20
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, ՂԵՎՈՆԴ, ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ.  Բանաստեղծություններ  …....................................................................................31
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Թումանյանը և քրիստոնեությունը …................................39
ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Կենսապատումը 
□Անտեսանելի ներկայության□ առեղծվածի համակարգում …............................45
ՍՎԵՏԼԱՆԱ  ԱՆՈՒՄՅԱՆ. Բաց նամակ Աշխեն Աբազյանին ...............................…49

ԱՐՎԵՍՏ

 ԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ. Մհեր Մկրտչյան երևույթը ..............................................…34
ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեսանելիի և անտեսանելիի սահմանագծում …...............34
ՆՈՒՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. □ որհուրդ և խորհրդանիշ□ …................................................51



N 6

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Նամակներ Երևանից .................................................…7
Նամականի . …......................................................................................................24

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Կանադա)

ՌՈԴՆԻ ԻՐՎԻՆ. Բազմանիստ հարաբերություններ 
բարելավված աշխարհում …................................................................................49
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Հանձնառու եղեք ձեր դատին  …..............................................51
ԹԻՄՈԹԻ ՖԻՆԴԼԻ. Օջախի և այրվող գոմի մասին ..........................................…53
Արդի կանադական պոեզիա. ….............................................................................56
ՀԻՈՒ ԿԱՐՆԸՐ. Որոշումը …...................................................................................58
ՍԹԻՎԸՆ ԼԻՔՈՔ. Լուսանկարիչին  հետ ............................................................…63
ՕԴՐԻ ԹՈՄԱՍ. Պաղ աչքերով մարդը …...............................................................65
ՄՈՐԼԻ ԳԱԼԱՀԱՆ.  աբեբային զղջումը …..............................................................67
ՋԵՆԻ ՔՈՒԶԻՆ. Բանաստեղծություններ …...........................................................70
ՄՈՐԴԵՔԵՅ ՌԻՉԼԵՐ. Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար …....................71
ՔԼԱՐԿ ԲԼԵՅԶ. Աչքեր ….........................................................................................76
ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Մեր տասներեքերորդ ամառը ................................................…79
Կանադայի բնիկների արվեստը  ….......................................................................82
ՀԷՐԻ ՊՈՅԼ. Յիշատակներ  …...............................................................................83
Արդի կանադական ֆրանսագիր պոեզիա …........................................................85
ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ ԲԼԵ. Լքվածը  ….................................................................................87
ՄԱՐԳԱՐ ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ. Հայերը Գանատայի մէջ …...........................................89
ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանադական նոթեր ….........................................91
ԴՈՆՆԱ ԼԻՊՉՈՒԿ. Կարինե Թորոսյանի (մինչ այժմ) գործերը …..........................94

ԱՐՁԱԿ

ՄԿՐՏԻՉ ՏՈՆՈՅԱՆ. Տունդարձ ............................................................................…4
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱ ՅԱՆ. Մենք ալ ձայն հանենք …........................................................11
ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ. Պայքարողները ….............................................................19
ԿԱՐԵՆ  ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …......................................................35
ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Նրանք մեր ոտքերը կտեսնեն ................................…37
ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ. Ես եկայ, դուն գնա …..............................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գթության սաղմոսներ ….....................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Ի՞նչ վայր է սա …..........................................................14
ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................16
ԳԱԳԻԿ ԿԻԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Բեյլերյանի առաջաբանով) …29

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Թումանյանի մասին …........................................................17
ԱՆԺԵԼԱ ԽՈՐԵՆՅԱՆ. □Ուստա Կարո□ վեպի ստեղծագործական պատմությունից 47

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՅԱՆԵ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Վահագնի ծննդի ավետիսը …26
ՍԻԼՎԱ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Նոր մեկնություն հին ավանդավեպին …42

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Նա ճշմարիտ արվեստագետ է …31


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ծածկագիրը՝ □Դարեհ□ ….....................................................2
Նամականի  ….......................................................................................................12
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Պալմիրա …....................................................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունաստան)

ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ ԶՈԳՐԱՖՈՍ. Մշակույթն օգնում է փոխճանաչմանը .......................55
ԱՆԴՈՆԻՍ ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ. Scripta manent - Գիրը մնում է  .......................................57
Արդի հունական պոեզիա  ....................................................................................59
ՆԻՔՈՍ ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ. Ճգնություն .........................................................................60
ԱՆԴՈՆԻՍ ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ. Մարմինը ........................................................................63
ԿՈՍՏԱՍ ՏԱ{ԽԻՍ. Մանրադրամը .........................................................................65
ԿՈՍՏԱՍ ՎԱՌՆԱԼԻՍ. Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը .........................67
XX դար. Հունական պոեզիա ................................................................................69
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ. □Կրասոս□ .....................................................................................72
ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ. Հայերը .................................................................75
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ. Էգեյանն իմ սրտում ..............................................78
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Հայերի մշտապես ապահով երկրային դրախտը ....................81
ՎԱՆԳԵԼԻՍ  ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ. Ավանդույթ և արդիականություն .......................83
ՖԱՆԻՍ ԿԱՎԱԴԱՍ. Մանրապատումներ  ...............................................................86
ՎԱՍԻԼԻՍ ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ. Մայրենի լեզուն ...............................................................87
Օտար իմաստունները Հունաստանում  ...............................................................90
ԻԼԻԱՍ ՎԵՆԵԶԻՍ. Ճայերը .....................................................................................91
ԳՐԻԳՈՐԻՍ ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ. Վերադարձի օրը ......................................................94
Ալեքսանդր Մեծի երդումը  ....................................................................................95
Արդի հունական կերպարվեստ  ............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Այլ կերպ լինել չէր կարող …................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԲԵՅԱՆ. 11 օգոստոսի ...................................................................23
ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տունը՝ տանս առջև .......................................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................5
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................21
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ծաղկաթերթեր ..................................................................22
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Տխուր երգեր ................................................................................39
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................48
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆԱԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ինչպես իմ անունը, իմ ցավը, իմ կործանվող երազանքը ...17

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ. Աստված երևում է զանազան նմանությամբ ..............................45

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ժամանակակիցը վարպետի դիմանկարներում ..............42
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Գալիքի տագնապներ, գալիքի հույսեր .......................52


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Տաճարների փլուզումը ......................................................11


ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Իսպանիա)

ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  ԿՐԵՍՊՈ. Նոր բովանդակություն հին կապերին ............................57
ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ ՊԱԼԱՍԻՈՍ. Գրական ավանդույթների 
նորացման պահանջով .........................................................................................58
ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ ՍԵԼԱ. Մարսելո Բրիտո .................................................................60
ԱԼԲԵՐՏՈ ՊՈՌԼԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................63
ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ ՎԻԴԱԼ. Մոցարտի K.124 կոնցերտը 
ֆլեյտայի և նվագախմբի համար .........................................................................65
ԿԱՐՄԵՆ ԼԱՖՈՐԵՏ.  Առ ոչինչ ...............................................................................67
ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՈՒՏԵ. Նոր կյանք .....................................................................69
ՍԻՔՍՏՈ ԲԱՌԱԼ. Էնկառնայի հարսանիքը ............................................................72
XX դար. Իսպանական պոեզիա ............................................................................73
ԱԼՎԻՆԱ ԱՐԱՄՅԱՆ. Հայաստան-Իսպանիա. պատմամշակութային կապեր .......77
ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ. Սպանիա .................................................................................80
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Գաուդի կամ  անհամաչափությունների ներդաշնակությունը ...84
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Բանաստեղծություններ .........................................86
ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  ՍԱՆՏՈՍ. Մադրիդից շատ հեռու ....................................................89
ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՅՈՐԱԼ.  Վասն սիրո և բարեկամության .............................................91
ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ ՄԻԼՅԱՆ. Երկրորդ ամառը .........................................................94
Նկարչի կինը  ........................................................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Աղյուսե թաթեր ........................................................................5
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ. Իրապատում .............................................................8
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ ...............................................................13
ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ծաղկած դեղձենին .................................................35
ՍԻՄՈՆ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................52

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ  ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Մարդուց հետո ........................................................................2
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................17
ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................18
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................42
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................. 54
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................... 56

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Երկու խոսք ........................................................................19
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գրականագիտությունը, գրականությունը, ժամանակը ......21
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Դարավերջի հայ պոեզիան ...............................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Սփիւռքահայ նոր վիպագրութիւն ......................................28
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ընթերցումը ....................................................................31
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Լույս վառել նյութապաշտության խավարում ...................37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. □Ամեն հայ հայրենիքի բեկոր մըն է□ ......................................44

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչար ...................................47


N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մենք ենք, մեր անկախությունը ...........................................2
ՋԵՄՄԱ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Հայոց օջախը□՝  պատանդ 
(Աշխեն Աբազյանի առաջաբանով) .......................................................................12
Նամականի  ...........................................................................................................26

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լիտվա)

ԱՇՈՏ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հանուն համաեվրոպական  ոգու ձևավորման .................51
ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ.  Սեր և  փոխըմբռնում .........................................52
XX դար. Լիտվական պոեզիա ...............................................................................53
ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ.  ոտը .....................................................................59
ՅՈԶԱՍ ԳՐՈՒՇԱՍ. Երջանիկը ես եմ ......................................................................61
Արդի լիտվական պոեզիա  ...................................................................................65
ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ. Հիշիր և ապրիր, հիշիր և արարիր ...........................67
ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ.  Շապիկ և հոգի .......................................................70
ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ. Երկարակեցության ջրերը ..............................72
ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ. Տիգրան Երկաթ .....................................75
ԱԼԲԵՐՏԱՍ ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ. Լինել անհատականություն 
և ոչ թե բացարձակ զրո .........................................................................................78
ՎԻԼՅԱ ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ.  Երաժշտություն ...................................................................79
ՅԱԿՈԲԱՍ ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ. Անանուն ճանապարհ ...........................................81
ՅՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ. Անեծք ......................................................................................83
ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ.  Դարավերջ .................................................85
ՄԻԿՈԼԱՍ ՍԼՈՒՑԿԻՍ. Նրա կերպարը ...................................................................87
ՖԵԼԻՔՍ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Մաքուր և սառը, ինչպես անօդ տարածքում...   ..............89
ՅՈՒՐԳԻՍ ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ. Բանաստեղծություններ .........................................91
ՅՈԶԱՍ ՄԻԼԻՆՏԻՍ. Մենախոսություններ .............................................................92
ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ. Միկալոյուս Չյուռլյոնիսը և նրա □Կենդանակերպի նշանները□ ............................................................................................................93

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Գարնան նախաշեմին՝  սառցակալած ուղեղով ...........5
ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լենինական, Կումայրի, Գյումրի .....................................19
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ. Վերջին քայլը ........................................................................41

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................10
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................28
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Դարձյալ Համիլթոն Այդեի մասին ....................................34
ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Մենախոսության հզոր ձայնը ........................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Երեք ժամ Համաստեղի տանը ......................................45

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Աղվանից կաթողիկոսությունը XVI դարակեսից մինչև XVII դարակես .......................................................................................................31

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նոր ժամանակի բեմական ազդակները ..........................48







N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հոկտեմբերի 27. □սարքովի□ պատմությունների քրոնիկոն ..........2
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պատմական մարտահրավերը նետված է ...........................15
ՄԱՐԻՆԱ ԱԹԱՅԱՆ. Երիտասարդություն. ծանիր զքեզ .........................................26
ՎԱՐԴԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. □Մանուկ-կտրիճ□ հերոսը ..............................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Արգենտինա)

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ.  Այդ հեռավոր ու սրտամոտ Արգենտինան ................55
ՄԱՐԻԱ ՄԵՏՐԱՆՈ. □Բաց վայր մը ունենալ...□ ......................................................56
Արդի արգենտինյան պոեզիա  ..............................................................................58
Արգենտինան լուսանկարներում  .........................................................................60
ԽՈՒԱՆ ՖՈՐՆ. Որոշ աղջիկներու քարման ...........................................................62
ԲԵՌՆԱՐԴՈ ԿՈՐԴՈՆ. Մենք քաղաք ենք մեկնում .................................................65
ԱՏՈԼՖՕ ՊԻՈՅ ԳԱՍԱՐԷՍ. Թռչող ծերուկներու գործը .........................................71
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Բանաստեղծութիւններ ................................................73
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Շէյքսփիր եւ միաւորները .............................................75
ԱՆՏՐԷՍ ՌԻՎԵՐԱ. Յեղափոխութիւնը յաւերժական երազ մըն է ..........................76
ՕՐԱՍԻՍՕ ՔԻՐՈԿԱ. Մեռած մարդը ......................................................................77
ՄԱՐԿՈ ԴԵՆԵՎԻ. Գիշերային գողտրիկ երաժշտություն .......................................79
XX դար. Արգենտինյան պոեզիա  .........................................................................84
ԽՈՒԼԻՕ  ԳՈՐԹԱՍԱՐ. Պարտէզներու շարունակականութիւնը ...........................88
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  աղի վերջը ..........................................................................89
ԻՎԱՆ ՄԱԴԴԵՆ.  Կույրը և շեփորը ........................................................................94
ԱՆՆԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................95
Արդի արգենտինյան արվեստ  ..............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  եղճ կինը ..................................................................................7
ՎԱՀԱՆ  ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ագռավի թռիչքը ...........................................................19
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ. Հանդիպում օգոստոսին .........................................50

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................5
ՄԵՏԱՔՍԵ. Բանաստեղծություններ ......................................................................13
ԳՈՌ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25
ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................28
ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. □Ճերմակ նարգիզներ□ շարքից .........................................32

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՈԼ ԿՈՆՍՏԱՆ. □Ես գրում եմ կնոջ պարտության մասին□ .................................10
ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ. Առասպել, կենսանիւթ եւ յարգանք ...........................................44

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Միջնաշխարհի պաշտամունքը ........................................33
ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՇՃՅԱՆ. Լուսավորչի լույս նշխարները ..................40

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Սեր և նվիրում – հաջողության գրավականները ............27


N 11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Իմ սերնդի ժամանակը .......................................................4
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ամերիկան փորձում է անտարբեր լինել իմ նկատմամբ ...21
ԱՍՏՂԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մշակույթ և կրթություն ....................................................36
ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ. Այդպես է եղել .........................................................................46

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լեհաստան)

ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆՅԱՆ. Թարգմանական նորանոր հորիզոններ ............................53
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանախոսություն Շվեդիայի 
թագավորական ակադեմիայում ...........................................................................54
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանաստեղծություններ .............................................................57
ՍԼԱՎՈՄԻՐ  ՄՐՈԺԵԿ.  Պատմվածքներ .................................................................60
ԳԱՆՈՒՇ ԳԼՈՎԱՑԿԻ.  Ամպրոպից առաջ ................................................................67
ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ.  Բանաստեղծն ու աշխարհը ......................................69
ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ. Առասպել և իրականություն ........................................................72
Արդի լեհական պոեզիա  .......................................................................................73
ԱԲԳԱՐ ՍՈԼԹԱՆ. Լեհ թագավորը ..........................................................................75
ԲԵԼԼԱ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լեհահայ գաղութը ...............................................................81
ԳԺԵԳՈՐԺ ԳՈՒՐՆԻ.  Շեքսպիրը հայ է եղել ...........................................................85
XX դար. Լեհական պոեզիա  .................................................................................88
ԳՈՒՍՏԱՎ ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ.  արան ...........................................................90
ՅԱՆ  ՅՈՒԶԵՖ ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ. Ահաբեկչության տրամաբանությունը ....................93
ԹԱԴԵՈՒՇ ԿՈՆՎԻՑԿԻ. Post Scriptum ...................................................................95
Թաքնված տեսախցիկը փոխարինում է վրձնին  .................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Հառնող մոհիկաններ ......................................................9
ՎԱՀՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................34
ԱՍՏՐԻԴ. Սովորական մի ճանապարհ ..................................................................38
ԱՇՈՏ ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................40
ԼՈՒՍՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Հանգրվան .........................................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................2
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վկայություն ........................................................................27
ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................32
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................42
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ.  րատներ ..................................................................................29
ԱՍՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արժեքավոր աշխատություն .................................................43

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեր կանգնել երիտասարդների որոնումներին .................19


N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ  ՌԻԺԿՈՎ. Դժբախտությունը մենակ չի գալիս 
(Ֆելիքս Բախչինյանի առաջաբանով) ....................................................................4
ԻԼՅԱ ԲԱՐԱՄԻՁԵ. Երևանյան իմ ոդիսականը ......................................................47

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ռումինիա)

ՊԱՎԵԼ ՊԼԱՏՈՆԱ. Միասին կառուցենք երջանկությունը ....................................53
ՀԱԿՈԲ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ռումինական գրականության աստղը ................................55
ՄԻՀԱՅ  ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ. Բանաստեղծություններ ......................................................55
Ռումինիան լուսանկարներում  .............................................................................58
ՄԻՐՉԱ ՆԵԴԵԼՉՈՒ. Նորա ......................................................................................60
ԻՈՆ ԲԵՅԵՇՈՒ. Հանդիպում ...................................................................................63
ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ ՓՈՓԵՍՔՈՒ.   րտվիլակը .......................................................65
XX դար. Ռումինական պոեզիա  ...........................................................................69
Ռումին գրողները պոեզիայի մասին......................................................................72
Կոնստանտին  Բրընկուշիի արվեստը  .................................................................74
ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Դարավոր բարեկամություն .............................................75
Ս. ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ,  Ս. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Բուխարեստի հայկական փողոցները ...........77
ԲԵԴՐՈՍ  ՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ.  Մալինա ........................................................................79
ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ. Գեներալի հրաշալի օրը .............................................80
ՋՈՐՋԵ ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ. Սպիտակ արաբի պատմությունը .................................81
ՎԻԿՏՈՐ ՍԻՎԵՏԻԴԻ.  Առակներ ............................................................................83
ԹՈՒԴՈՐ ԱՐԳԵԶԻ. Բանաստեղծություններ ..........................................................84
Արդի ռումինական պոեզիա  .................................................................................85
ԿԸԼԻՆ  ԳՐՈՒՅԱ.  նջույքը .....................................................................................87
ԻՈՆ  ԼՈՒԿԱ ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ. Բաստուրմա ըստ հրեից .............................................89
ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ ՊՈՊԵՍԿՈՒ. Տրանսիլվանիայի հայկական հեքիաթներ .............91
ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իմ ընկերը .....................................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատահական տեսած-լսած ...............................................21
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Եպոն .................................................................................23
ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վերջին աշուն ....................................................................32
ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Պրեմիերա ............................................................................42

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ.  Դարավերջյան տագնապներ ............................................2
ՅԱԿՈԲ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................16
ՄԽԻԹԱՐ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................28

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Գրողը պատասխանատու է ...............................................11
ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տերյանի գեղարվեստական անձնականությունը ..............50

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ԱՆԱՆՅԱՆ. Հարավկովկասյան հակամարտություններ ..............................29

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստանիսլավսկին և դերասանի արվեստի բնույթը ...33
ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արցախյան խաչքարերը .......................................................40</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8881</id>
      <timestamp>2012-06-25T11:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՎԵՍՏ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="60391">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== 2000 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Արդյունքը միշտ էլ զրո է  ….........................................3
*Նոր հազարամյակի շեմին   ................................................................................…4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կարմրավոր  …...............................................................19

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Մեծ Բրիտանիա) ====

*ԹԻՄՈԹԻ ՋՈՆՍ.  Մտորումներ մշակութային քաղաքականության վերաբերյալ …51
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՈՐՍԹԵՐ. Հավատում եմ, որ… .........................................................…53
*XX դար. Անգլիական պոեզիա  ….........................................................................57
*[[Դեյվիդ Կոնստանտին|ԴԵՅՎԻԴ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]].  Արծաթե հարսանիք  .................................................…63
*[[Ռոբերտ Բըրնս|ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ]]. Իմ սիրտը լեռներում է …...........................................................68
*[[Քրիս Վիլյամս|ՔՐԻՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]].  Երկար ճանապարհ դեպի վաղը ...........................................…69
*[[Ջեննի Ֆլիթվուդ|ՋԵՆՆԻ ՖԼԻԹՎՈՒԴ]].  Թեյախմություն ................................................................…71
*[[Ջուլի Մելոր|ՋՈՒԼԻ ՄԵԼՈՐ]]. Օգնության ճիչ ..........................................................................…73
*Արդի անգլիական պոեզիա  …..............................................................................76
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]].  XIX դարի հայազգի մի գրող Անգլիայում  …....................79
*[[Չարլզ Վիլքինսոն|ՉԱՐԼԶ ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ]].  Պատմություն անձրևի և ձյան մասին ............................…81
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓՈԼ]]. Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը ....................................…86
*[[Ջեֆրի Արչեր|ՋԵՖՐԻ ԱՐՉԵՐ]]. Իգնատիուս՝  պողպատե ձեռքը ..............................................…90
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]].  Հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունները «Ալիսներում» …......................................................93
*ԳԻԼԲԵՐՏ  ՊՐԵՇ, ՋՈՐՋ ՊԱՍՄՈՐ. Արվեստագետի հաջողությունը հանդիսատեսի մեջ է ….........................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …..............................................................10
*[[Կամիլա|ԿԱՄԻԼԱ]]. Անլուծելի խաղ …...................................................................................28
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Թթի օղի  …....................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…8
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ …....................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Ժողովող. 21-րդ դարամուտ …..................................39
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով)  …........................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազելու ազատությունն անկապտելի է ......................…15
*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Դեմքը, գրիչը և թանաքե հայելին ...................................…35
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դրասանգ՝ երկրից երկինք  ............................................…41
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  Կյանքի զուգահեռներում …................................................. 45
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Տիրան Չրաքյան]]ի «Լետին» ….....................................47
*ՆԱԶԵԼԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. [[Գևորգ Դոդոխյան|Գ. Դոդոխյանի]] «Ծիծեռնակի» ստեղծագործական պատմությունից …................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Հենրի Էլիբեկյան ..............................................................…32


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Աղուէսն ամպամած օրը կը սիրե ….....................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոտրած տաշտակի բարդույթը …..............................6
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Անդրանիկի զինվորի հուշերից ….......................................9
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Այդ անխոնջ ու կորովի դոկտոր Ճեպեճյանը … .........11
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչին Հայաստանու՞մ ….......................21

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իտալիա) ====

*ԳԱԳԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Հին կապեր, նոր ծրագրեր   ….......................................45
*ՋԱՆՆԻ ՍԿԱԼԻԱ.  Իբրև խորհրդանիշ մշտանորոգ երիտասարդության …..........48
*XX դար. Իտալական պոեզիա  ….........................................................................49
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հռոմի լույսերը  …..............................................................51
*[[Ֆիլիպպո Լա Պորտա|ՖԻԼԻՊՊՈ ԼԱ ՊՈՐՏԱ]].  Գրականությունը որպես փորձառության պատմություն …...............................................................54
*[[Լեոնարդո Շիաշիա|ԼԵՈՆԱՐԴՈ ՇԻԱՇԻԱ]]. Բվի օրը …...........................................................................61
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Գորիլլա  …............................................................................63
*Արդի իտալական պոեզիա  …...............................................................................65
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամության քննություն ..........................................…67
*Հայերն Իտալիայում  ….........................................................................................69
*[[Ջանֆրանկո Ռավազի|ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ ՌԱՎԱԶԻ]]. Փյունիկի հոգում և խորհրդավոր վիհերում …................73
*Սիրո խոսքեր  …....................................................................................................74
*ԳԱԲՐԻԵԼԱ ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ.  Իմ երկու հայրենիքը …............................................75
*ԱԼԵՐԱՄՈ ՀԵՐՄԵՏ, ՊԱՈԼԱ ԿՈՆԻ. Նապոլեոնից մինչև [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] .....................…77
*[[Ադրիանո Ալպագո Նովելլո|ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ]]. Ապագան հին սիրտ ունի …................................. 81
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Էլեոնորա Դուզեի ծագման շուրջ …...................................83
*[[Ադա Նեգրի|ԱԴԱ ՆԵԳՐԻ]]. Հասցեն ….........................................................................................85
*[[Ումբերտո Էկո|ՈՒՄԲԵՐՏՈ ԷԿՈ]]. Ներքին գրախոսություններ ....................................................…87
*[[Դաչիա Մառաինի|ԴԱՉԻԱ ՄԱՌԱԻՆԻ]]. Ամուսին Մարիանայի համար ….............................................90
*[[Բարբարա Գարլասկելլի|ԲԱՐԲԱՐԱ ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ]]. Մանրապատումներ ................................................…92
*[[Դինո Բուցցատի|ԴԻՆՈ ԲՈՒՑՑԱՏԻ]]. Ինչ կլինի, եթե…  .................................................................…94
*ԷՏՈՐԵ ՄԵՐԿԵԼ. Մատեո Լո Գրեկոյի պատմականորեն կենսական պատգամը …96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]]. Ճերմակ զրահներ ...........................................................…7
*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Մայրը …...................................................................................13
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Երեկոյի թաց հրապույրը …...........................................27
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................16
*[[Արմինե Ալեքսանյան|ԱՐՄԻՆԵ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հակոբ Օշական|Օշական]] վիպական աշխարհի մատույցներում ….................31
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակի պաթետիկան ու հեգնանքը ….......................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Մարիամ Մագդաղենացի՝ լույս խորհրդավոր …...................20
*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Ղարաբաղի սղնախները 1723-24 թվականներին …......42


=== N 3 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Շրջադարձին երրորդ հազարամյակն է …..........................11
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայոց աշխարհի խորհուրդը …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Արբե՞ր եք ուզում …............................................................20
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վարկեր… բնության դեմ  ….............................................33
*ՍՏԵՓԱՆ ԿԵՐՏՈՂ. Հայուհիներ …........................................................................51

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) ====

*ՊՈՆՏՈՒՍ ՀՅՈՒԼՏԵՆ. Ֆինլանդացիներ,  համառ ու խիզախ մի ժողովուրդ …...53
*[[Սամուլի Պարոնեն|ՍԱՄՈՒԼԻ ՊԱՐՈՆԵՆ]]. Ընդամենը մեկ օր ............................................................…57
*ՏԻՄՈ Կ.  ՄՈՒԿԿԱ. Շան մահը ............................................................................…59
*XX դար. Ֆիննական պոեզիա …...........................................................................63
*[[Կելլի Լինդլադ|ԿԵԼԼԻ ԼԻՆԴԼԱԴ]]. Վերադարձ …............................................................................66
*[[Բու Կարպելան|ԲՈՒ ԿԱՐՊԵԼԱՆ]]. Արմատների քամին …................................................................69
*XX դար. Ֆիննաշվեդ պոեզիա …...........................................................................72
*[[Անթի Տուուրի|ԱՆԹԻ ՏՈՒՈՒՐԻ]]. Գետը կիսում է քաղաքը ….........................................................76
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ֆինլանդիան և Հայաստանը …..........................................81
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ֆինլանդիա. ազգային մշակույթի կայացումն ու նվաճումները …..............................................................................83
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Յան Սիբելիուսը Յաարվենպաայի իր տանը ...................…87
*Արդի  ֆիննական պոեզիա.................................................................................…89
*[[Էռնո Պասիլիննա|ԷՌՆՈ ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ]]. Անտառում կորածը …............................................................91
*ԱԼՎԱՐ ԱԱԼՏՈ. Հումանիզմի և մատերիալիզմի երկընտրանքի առջև ….............93
*ՀԵԼԵՆԱ  ԻՈՒԼԱՆԵՆ. Ֆիննական կինոն գոյություն ունի .................................…94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միջնորդը ............................................................................…5
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Ակռան ….....................................................................27
*[[Արեգ Ազատյան|ԱՐԵԳ ԱԶԱՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ  …....................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................…2
*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…16
*[[Կարեն Ղարսլյան|ԿԱՐԵՆ ՂԱՐՍԼՅԱՆ]]. Հինգ մատի պես …...............................................................18
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]], ԱՐԹՈՒՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բառերը և երաժշտությունը   ….......48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐԱ ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ. Սողոմոն Իմաստունը հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ .......................................................…31
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Արձագանքի ակունքը ձայնը չէ …....................................39

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Առասպելաբանություն …........................................................42


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հիշողության պարտադրած այսօրն ու վաղը …...........2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հնչեցնենք զանգերը հանուն մայր հողի …..........................9
*ԷՌՆԵՍՏ ԶՈՄԵՐ. Ինչպես սկսվեց փոթորիկը ….....................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Սխրանքը Արտաշես արքայի …....................................29
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ձեռագրերը վերադարձան հայրենիք …..........................41

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բուլղարիա) ====

*ԻՎԱՆ ԻՎԱՆՉԵՎ.  Թե՛ ճակատագրով, թե՛ իղձերով …...........................................53
*ՎԱՆՅԱ ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ. Բարեկամության կամուրջներ …........................................55
*[[Հրիստո Բոտև|ՀՐԻՍՏՈ ԲՈՏԵՎ]]. Գինետանը ….............................................................................57
*[[Պեյո Յավորով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Հայերը …...................................................................................58
*[[Իվան Վազով|ԻՎԱՆ ՎԱԶՈՎ]]. Յոցո պապը նայում է …..................................................................59
*ԼԻԼՅԱՆ Ա ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ. Կովկասի գագաթների ներքո ....................................…63
*[[Վրբան Ստամատով|ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ]]. Խոշոր Օննիկը …....................................................................65
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Խոսք հայուհու մասին …...............................................................69
*ԶՈՀՐԱԲ Մ. ՂԱՍԱԲՅԱՆ.  Բուլղարահայ համայնքը …..........................................72
*ԳԵՈՐԳԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ. Հանկարծահաս սերունդ .......................................…74
*Արդի բուլղարահայ պոեզիա  …............................................................................75
*[[Զդրավկա Եվտիմովա|ԶԴՐԱՎԿԱ ԵՎՏԻՄՈՎԱ]]. Սպասում …......................................................................78
*[[Ստանիսլավ Յանակիև|ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՅԱՆԱԿԻԵՎ]]. Պլամենը …...................................................................81
*[[Էլիցա Դուբրովա|ԷԼԻՑԱ ԴՈՒԲՐՈՎԱ]].  Մրջնոկրատիա …...................................................................83
*Արդի բուլղարական պոեզիա …............................................................................86
*[[Մարիանա Ֆըրկովա|ՄԱՐԻԱՆԱ ՖԸՐԿՈՎԱ]].  Իմ ուրբաթները ….............................................................89
*Բուլղարական արդիաոճ դիզայնը …....................................................................94
*ՆԵԼԼԻ ԽԼԻՇԿՈՎՍԿԱ.  12-50-10-10 …....................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հայելափոխություն .........................................................…4
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. «Պույնուզլը»ները …................................................................23

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայք-հայրերի երկիր» շարքից ..................................…7
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…27
*[[Հակոբ Սրապյան|ՀԱԿՈԲ ՍՐԱՊՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................46
*ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................ 47

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Որդիք նահանջի՞, թե որոտման ….....................................22

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԵՏՐՈՍ ՍՅՈՒՆԵՑԻ. Գովեստ սուրբ Աստվածածնի և միշտ կույս Մարիամի …..43
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հայկական ամսվա օրանունները ….....................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առաքելությունն ավարտված է  …......................................36


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կարոտախտով և առանց կարոտախտի ............................…2
*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. Հայացք դրսից …..................................................................6

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Շվեդիա) ====

*ՍՎԵՆ ՀԻՐԴՄԱՆ. Հայաստանը եվրոպական հնագույն մշակույթի երկիր է ….....53
*ԼԵՆԱ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Գրականությունը՝  բարեկամության առհավատչյա …............55
*XX դար. Շվեդական պոեզիա …...........................................................................57
*[[Քլաես Հյուլինգեր|ՔԼԱԵՍ ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ]]. Լեոպարդի սիրտը  .........................................................…60
*[[Յան Ֆրիդեգորդ|ՅԱՆ ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ]]. Աքլոր Յուհանսոնը ..............................................................…61
*[[Մադլեյն Գրիվ|ՄԱԴԵԼԵՅՆ ԳՐԻՎ]]. Ներքին տարածությունը ….....................................................63
*Փ. Ք. ԵՐՍԻԼԴ. Կենդանի հոգին …........................................................................67
*[[Յալմար Սյոդերբերգ|ՅԱԼՄԱՐ ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ]]. Անտեր շունը ….............................................................69
*[[Անդերս Յուհանսոն|ԱՆԴԵՐՍ ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ]]. Ծովը …..............................................................................70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Հայաստան և Շվեդիա ….....................................................71
*ԱՍՏՂԻԿ ԱՍՏՐԻԴ. Հյուսիսահայը ….....................................................................74
*ՔՐԻՍ ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ. Ընտանեկան լեգենդ ….........................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սեմ Լունդվալի հայապատումները ….................................77
*Արդի շվեդական պոեզիա  …............................................................................... 79
*[[Մարի Սիլկբերգ|ՄԱՐԻ ՍԻԼԿԲԵՐԳ]]. «Շողում են Արիադնեի պարիսպները» …...............................84
*[[Դմիտրի Դոլգի|ԴՄԻՏՐԻ ԴՈԼԳԻ]]. ՄԵծն Լինդգրենի աշխարհը .................................................…87
*[[Նիքլաս Ռոդստրյոմ|ՆԻՔԼԱՍ ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ]]. Ամառային պատմություն ..............................................…89
*[[Ինդգեր Էդելֆելդթ|ԻՆԴԳԵՐ ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ]]. Մանկության հուշեր …......................................................91
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այնտեղ… արձանացել է շարժումը …...............................963
*ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ. Շվեդ-հայկական կապերը կերպարվեստում …..................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Եվ օձի, և «Հայր մերի» ժամանակը  …...................................12
*ՄԱՆՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ստրուկը …..........................................................................15
*ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Թթի ծառը  …...............................................................24
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մանեքենուհու ճակատագիրը …......................................27

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................9
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]], ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԿԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ,  ԳՐԻԳՈՐ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ, ԹԻՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, 
ՅՈՒՐԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ  .............................................…20
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, ՂԵՎՈՆԴ, ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, [[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ  …....................................................................................31

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] և քրիստոնեությունը …................................39
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Կենսապատումը «Անտեսանելի ներկայության» առեղծվածի համակարգում …............................45
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ. Բաց նամակ [[Աշխեն Աբազյան]]ին ...............................…49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մհեր Մկրտչյան երևույթը ..............................................…34
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեսանելիի և անտեսանելիի սահմանագծում …...............34
*ՆՈՒՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Խորհուրդ և խորհրդանիշ» …................................................51


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Նամակներ Երևանից .................................................…7
*Նամականի . …......................................................................................................24

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Կանադա) ====

*ՌՈԴՆԻ ԻՐՎԻՆ. Բազմանիստ հարաբերություններ բարելավված աշխարհում …................................................................................49
*ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Հանձնառու եղեք ձեր դատին  …..............................................51
*ԹԻՄՈԹԻ ՖԻՆԴԼԻ. Օջախի և այրվող գոմի մասին ..........................................…53
*Արդի կանադական պոեզիա. ….............................................................................56
*[[Հիու Կարնըր|ՀԻՈՒ ԿԱՐՆԸՐ]]. Որոշումը …...................................................................................58
*[[Սթիվըն Լիքոք|ՍԹԻՎԸՆ ԼԻՔՈՔ]]. Լուսանկարիչին  հետ ............................................................…63
*[[Օդրի Թոմաս|ՕԴՐԻ ԹՈՄԱՍ]]. Պաղ աչքերով մարդը …...............................................................65
*[[Մորլի Գալահան|ՄՈՐԼԻ ԳԱԼԱՀԱՆ]]. Խաբեբային զղջումը …..............................................................67
*[[Ջենի Քուզին|ՋԵՆԻ ՔՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................70
*[[Մորդեքեյ Ռիչլեր|ՄՈՐԴԵՔԵՅ ՌԻՉԼԵՐ]]. Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար …....................71
*[[Քլարկ Բլեյզ|ՔԼԱՐԿ ԲԼԵՅԶ]]. Աչքեր ….........................................................................................76
*[[Բարի Գալահան|ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ]]. Մեր տասներեքերորդ ամառը ................................................…79
*Կանադայի բնիկների արվեստը  ….......................................................................82
*ՀԷՐԻ ՊՈՅԼ. Յիշատակներ  …...............................................................................83
*Արդի կանադական ֆրանսագիր պոեզիա …........................................................85
*[[Մարի-Քլեր Բլե|ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ ԲԼԵ]]. Լքվածը  ….................................................................................87
*ՄԱՐԳԱՐ ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ. Հայերը Գանատայի մէջ …...........................................89
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանադական նոթեր ….........................................91
*ԴՈՆՆԱ ԼԻՊՉՈՒԿ. Կարինե Թորոսյանի (մինչ այժմ) գործերը …..........................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ՏՈՆՈՅԱՆ. Տունդարձ ............................................................................…4
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Մենք ալ ձայն հանենք …........................................................11
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Պայքարողները ….............................................................19
*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …......................................................35
*ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Նրանք մեր ոտքերը կտեսնեն ................................…37
*ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ. Ես եկայ, դուն գնա …..............................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գթության սաղմոսներ ….....................................................2
ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ. Ի՞նչ վայր է սա …..........................................................14
ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ. Բանաստեղծություններ ….............................................................16
ԳԱԳԻԿ ԿԻԼԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Բեյլերյանի առաջաբանով) …29

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ. Թումանյանի մասին …........................................................17
ԱՆԺԵԼԱ ԽՈՐԵՆՅԱՆ. □Ուստա Կարո□ վեպի ստեղծագործական պատմությունից 47

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՅԱՆԵ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Վահագնի ծննդի ավետիսը …26
ՍԻԼՎԱ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Նոր մեկնություն հին ավանդավեպին …42

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Նա ճշմարիտ արվեստագետ է …31


N 7

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ծածկագիրը՝ □Դարեհ□ ….....................................................2
Նամականի  ….......................................................................................................12
ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Պալմիրա …....................................................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Հունաստան)

ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ ԶՈԳՐԱՖՈՍ. Մշակույթն օգնում է փոխճանաչմանը .......................55
ԱՆԴՈՆԻՍ ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ. Scripta manent - Գիրը մնում է  .......................................57
Արդի հունական պոեզիա  ....................................................................................59
ՆԻՔՈՍ ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ. Ճգնություն .........................................................................60
ԱՆԴՈՆԻՍ ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ. Մարմինը ........................................................................63
ԿՈՍՏԱՍ ՏԱ{ԽԻՍ. Մանրադրամը .........................................................................65
ԿՈՍՏԱՍ ՎԱՌՆԱԼԻՍ. Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը .........................67
XX դար. Հունական պոեզիա ................................................................................69
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ. □Կրասոս□ .....................................................................................72
ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ. Հայերը .................................................................75
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ. Էգեյանն իմ սրտում ..............................................78
ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Հայերի մշտապես ապահով երկրային դրախտը ....................81
ՎԱՆԳԵԼԻՍ  ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ. Ավանդույթ և արդիականություն .......................83
ՖԱՆԻՍ ԿԱՎԱԴԱՍ. Մանրապատումներ  ...............................................................86
ՎԱՍԻԼԻՍ ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ. Մայրենի լեզուն ...............................................................87
Օտար իմաստունները Հունաստանում  ...............................................................90
ԻԼԻԱՍ ՎԵՆԵԶԻՍ. Ճայերը .....................................................................................91
ԳՐԻԳՈՐԻՍ ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ. Վերադարձի օրը ......................................................94
Ալեքսանդր Մեծի երդումը  ....................................................................................95
Արդի հունական կերպարվեստ  ............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ.  Այլ կերպ լինել չէր կարող …................................................2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԲԵՅԱՆ. 11 օգոստոսի ...................................................................23
ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տունը՝ տանս առջև .......................................................27

ՊՈԵԶԻԱ

ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................................5
ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................21
ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ. Ծաղկաթերթեր ..................................................................22
ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ. Տխուր երգեր ................................................................................39
ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................48
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆԱԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ինչպես իմ անունը, իմ ցավը, իմ կործանվող երազանքը ...17

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ. Աստված երևում է զանազան նմանությամբ ..............................45

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ժամանակակիցը վարպետի դիմանկարներում ..............42
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ.  Գալիքի տագնապներ, գալիքի հույսեր .......................52


N 8


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Տաճարների փլուզումը ......................................................11


ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Իսպանիա)

ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  ԿՐԵՍՊՈ. Նոր բովանդակություն հին կապերին ............................57
ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ ՊԱԼԱՍԻՈՍ. Գրական ավանդույթների 
նորացման պահանջով .........................................................................................58
ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ ՍԵԼԱ. Մարսելո Բրիտո .................................................................60
ԱԼԲԵՐՏՈ ՊՈՌԼԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................63
ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ ՎԻԴԱԼ. Մոցարտի K.124 կոնցերտը 
ֆլեյտայի և նվագախմբի համար .........................................................................65
ԿԱՐՄԵՆ ԼԱՖՈՐԵՏ.  Առ ոչինչ ...............................................................................67
ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՈՒՏԵ. Նոր կյանք .....................................................................69
ՍԻՔՍՏՈ ԲԱՌԱԼ. Էնկառնայի հարսանիքը ............................................................72
XX դար. Իսպանական պոեզիա ............................................................................73
ԱԼՎԻՆԱ ԱՐԱՄՅԱՆ. Հայաստան-Իսպանիա. պատմամշակութային կապեր .......77
ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ. Սպանիա .................................................................................80
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Գաուդի կամ  անհամաչափությունների ներդաշնակությունը ...84
ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ. Բանաստեղծություններ .........................................86
ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  ՍԱՆՏՈՍ. Մադրիդից շատ հեռու ....................................................89
ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՅՈՐԱԼ.  Վասն սիրո և բարեկամության .............................................91
ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ ՄԻԼՅԱՆ. Երկրորդ ամառը .........................................................94
Նկարչի կինը  ........................................................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Աղյուսե թաթեր ........................................................................5
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ. Իրապատում .............................................................8
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ.  տացումներ ...............................................................13
ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ծաղկած դեղձենին .................................................35
ՍԻՄՈՆ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................52

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՎԱԳ  ԵՓՐԵՄՅԱՆ. Մարդուց հետո ........................................................................2
ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................17
ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................18
ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .....................................................42
ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .................................................. 54
ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................... 56

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. Երկու խոսք ........................................................................19
ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գրականագիտությունը, գրականությունը, ժամանակը ......21
ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Դարավերջի հայ պոեզիան ...............................................25
ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Սփիւռքահայ նոր վիպագրութիւն ......................................28
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ. Ընթերցումը ....................................................................31
ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Լույս վառել նյութապաշտության խավարում ...................37

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. □Ամեն հայ հայրենիքի բեկոր մըն է□ ......................................44

ԱՐՎԵՍՏ

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչար ...................................47


N 9


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մենք ենք, մեր անկախությունը ...........................................2
ՋԵՄՄԱ ԱՆԱՆՅԱՆ. □Հայոց օջախը□՝  պատանդ 
(Աշխեն Աբազյանի առաջաբանով) .......................................................................12
Նամականի  ...........................................................................................................26

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լիտվա)

ԱՇՈՏ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հանուն համաեվրոպական  ոգու ձևավորման .................51
ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ.  Սեր և  փոխըմբռնում .........................................52
XX դար. Լիտվական պոեզիա ...............................................................................53
ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ.  ոտը .....................................................................59
ՅՈԶԱՍ ԳՐՈՒՇԱՍ. Երջանիկը ես եմ ......................................................................61
Արդի լիտվական պոեզիա  ...................................................................................65
ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ. Հիշիր և ապրիր, հիշիր և արարիր ...........................67
ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ.  Շապիկ և հոգի .......................................................70
ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ. Երկարակեցության ջրերը ..............................72
ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ. Տիգրան Երկաթ .....................................75
ԱԼԲԵՐՏԱՍ ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ. Լինել անհատականություն 
և ոչ թե բացարձակ զրո .........................................................................................78
ՎԻԼՅԱ ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ.  Երաժշտություն ...................................................................79
ՅԱԿՈԲԱՍ ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ. Անանուն ճանապարհ ...........................................81
ՅՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ. Անեծք ......................................................................................83
ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ.  Դարավերջ .................................................85
ՄԻԿՈԼԱՍ ՍԼՈՒՑԿԻՍ. Նրա կերպարը ...................................................................87
ՖԵԼԻՔՍ ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ. Մաքուր և սառը, ինչպես անօդ տարածքում...   ..............89
ՅՈՒՐԳԻՍ ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ. Բանաստեղծություններ .........................................91
ՅՈԶԱՍ ՄԻԼԻՆՏԻՍ. Մենախոսություններ .............................................................92
ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ. Միկալոյուս Չյուռլյոնիսը և նրա □Կենդանակերպի նշանները□ ............................................................................................................93

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ. Գարնան նախաշեմին՝  սառցակալած ուղեղով ...........5
ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Լենինական, Կումայրի, Գյումրի .....................................19
ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ. Վերջին քայլը ........................................................................41

ՊՈԵԶԻԱ

ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................10
ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................28
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ. Դարձյալ Համիլթոն Այդեի մասին ....................................34
ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Մենախոսության հզոր ձայնը ........................................37
ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ.  Երեք ժամ Համաստեղի տանը ......................................45

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Աղվանից կաթողիկոսությունը XVI դարակեսից մինչև XVII դարակես .......................................................................................................31

ԱՐՎԵՍՏ

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նոր ժամանակի բեմական ազդակները ..........................48







N 10


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հոկտեմբերի 27. □սարքովի□ պատմությունների քրոնիկոն ..........2
ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պատմական մարտահրավերը նետված է ...........................15
ՄԱՐԻՆԱ ԱԹԱՅԱՆ. Երիտասարդություն. ծանիր զքեզ .........................................26
ՎԱՐԴԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. □Մանուկ-կտրիճ□ հերոսը ..............................................29

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Արգենտինա)

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ.  Այդ հեռավոր ու սրտամոտ Արգենտինան ................55
ՄԱՐԻԱ ՄԵՏՐԱՆՈ. □Բաց վայր մը ունենալ...□ ......................................................56
Արդի արգենտինյան պոեզիա  ..............................................................................58
Արգենտինան լուսանկարներում  .........................................................................60
ԽՈՒԱՆ ՖՈՐՆ. Որոշ աղջիկներու քարման ...........................................................62
ԲԵՌՆԱՐԴՈ ԿՈՐԴՈՆ. Մենք քաղաք ենք մեկնում .................................................65
ԱՏՈԼՖՕ ՊԻՈՅ ԳԱՍԱՐԷՍ. Թռչող ծերուկներու գործը .........................................71
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Բանաստեղծութիւններ ................................................73
ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Շէյքսփիր եւ միաւորները .............................................75
ԱՆՏՐԷՍ ՌԻՎԵՐԱ. Յեղափոխութիւնը յաւերժական երազ մըն է ..........................76
ՕՐԱՍԻՍՕ ՔԻՐՈԿԱ. Մեռած մարդը ......................................................................77
ՄԱՐԿՈ ԴԵՆԵՎԻ. Գիշերային գողտրիկ երաժշտություն .......................................79
XX դար. Արգենտինյան պոեզիա  .........................................................................84
ԽՈՒԼԻՕ  ԳՈՐԹԱՍԱՐ. Պարտէզներու շարունակականութիւնը ...........................88
ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  աղի վերջը ..........................................................................89
ԻՎԱՆ ՄԱԴԴԵՆ.  Կույրը և շեփորը ........................................................................94
ԱՆՆԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................95
Արդի արգենտինյան արվեստ  ..............................................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ.  եղճ կինը ..................................................................................7
ՎԱՀԱՆ  ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ. Ագռավի թռիչքը ...........................................................19
ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ. Հանդիպում օգոստոսին .........................................50

ՊՈԵԶԻԱ

ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................5
ՄԵՏԱՔՍԵ. Բանաստեղծություններ ......................................................................13
ԳՈՌ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25
ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................28
ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. □Ճերմակ նարգիզներ□ շարքից .........................................32

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՈԼ ԿՈՆՍՏԱՆ. □Ես գրում եմ կնոջ պարտության մասին□ .................................10
ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ. Առասպել, կենսանիւթ եւ յարգանք ...........................................44

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Միջնաշխարհի պաշտամունքը ........................................33
ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՇՃՅԱՆ. Լուսավորչի լույս նշխարները ..................40

ԱՐՎԵՍՏ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Սեր և նվիրում – հաջողության գրավականները ............27


N 11


ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Իմ սերնդի ժամանակը .......................................................4
ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ. Ամերիկան փորձում է անտարբեր լինել իմ նկատմամբ ...21
ԱՍՏՂԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ.  Մշակույթ և կրթություն ....................................................36
ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ. Այդպես է եղել .........................................................................46

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Լեհաստան)

ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆՅԱՆ. Թարգմանական նորանոր հորիզոններ ............................53
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանախոսություն Շվեդիայի 
թագավորական ակադեմիայում ...........................................................................54
ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանաստեղծություններ .............................................................57
ՍԼԱՎՈՄԻՐ  ՄՐՈԺԵԿ.  Պատմվածքներ .................................................................60
ԳԱՆՈՒՇ ԳԼՈՎԱՑԿԻ.  Ամպրոպից առաջ ................................................................67
ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ.  Բանաստեղծն ու աշխարհը ......................................69
ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ. Առասպել և իրականություն ........................................................72
Արդի լեհական պոեզիա  .......................................................................................73
ԱԲԳԱՐ ՍՈԼԹԱՆ. Լեհ թագավորը ..........................................................................75
ԲԵԼԼԱ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լեհահայ գաղութը ...............................................................81
ԳԺԵԳՈՐԺ ԳՈՒՐՆԻ.  Շեքսպիրը հայ է եղել ...........................................................85
XX դար. Լեհական պոեզիա  .................................................................................88
ԳՈՒՍՏԱՎ ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ.  արան ...........................................................90
ՅԱՆ  ՅՈՒԶԵՖ ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ. Ահաբեկչության տրամաբանությունը ....................93
ԹԱԴԵՈՒՇ ԿՈՆՎԻՑԿԻ. Post Scriptum ...................................................................95
Թաքնված տեսախցիկը փոխարինում է վրձնին  .................................................96

ԱՐՁԱԿ

ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ. Հառնող մոհիկաններ ......................................................9
ՎԱՀՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................34
ԱՍՏՐԻԴ. Սովորական մի ճանապարհ ..................................................................38
ԱՇՈՏ ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................40
ԼՈՒՍՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Հանգրվան .........................................................................44

ՊՈԵԶԻԱ

ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .......................................................2
ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վկայություն ........................................................................27
ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................32
ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ....................................................42
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ.  րատներ ..................................................................................29
ԱՍՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արժեքավոր աշխատություն .................................................43

ԱՐՎԵՍՏ

ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեր կանգնել երիտասարդների որոնումներին .................19


N 12

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԻԿՈԼԱՅ  ՌԻԺԿՈՎ. Դժբախտությունը մենակ չի գալիս 
(Ֆելիքս Բախչինյանի առաջաբանով) ....................................................................4
ԻԼՅԱ ԲԱՐԱՄԻՁԵ. Երևանյան իմ ոդիսականը ......................................................47

ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ
(Ռումինիա)

ՊԱՎԵԼ ՊԼԱՏՈՆԱ. Միասին կառուցենք երջանկությունը ....................................53
ՀԱԿՈԲ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ռումինական գրականության աստղը ................................55
ՄԻՀԱՅ  ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ. Բանաստեղծություններ ......................................................55
Ռումինիան լուսանկարներում  .............................................................................58
ՄԻՐՉԱ ՆԵԴԵԼՉՈՒ. Նորա ......................................................................................60
ԻՈՆ ԲԵՅԵՇՈՒ. Հանդիպում ...................................................................................63
ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ ՓՈՓԵՍՔՈՒ.   րտվիլակը .......................................................65
XX դար. Ռումինական պոեզիա  ...........................................................................69
Ռումին գրողները պոեզիայի մասին......................................................................72
Կոնստանտին  Բրընկուշիի արվեստը  .................................................................74
ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Դարավոր բարեկամություն .............................................75
Ս. ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ,  Ս. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Բուխարեստի հայկական փողոցները ...........77
ԲԵԴՐՈՍ  ՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ.  Մալինա ........................................................................79
ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ. Գեներալի հրաշալի օրը .............................................80
ՋՈՐՋԵ ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ. Սպիտակ արաբի պատմությունը .................................81
ՎԻԿՏՈՐ ՍԻՎԵՏԻԴԻ.  Առակներ ............................................................................83
ԹՈՒԴՈՐ ԱՐԳԵԶԻ. Բանաստեղծություններ ..........................................................84
Արդի ռումինական պոեզիա  .................................................................................85
ԿԸԼԻՆ  ԳՐՈՒՅԱ.  նջույքը .....................................................................................87
ԻՈՆ  ԼՈՒԿԱ ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ. Բաստուրմա ըստ հրեից .............................................89
ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ ՊՈՊԵՍԿՈՒ. Տրանսիլվանիայի հայկական հեքիաթներ .............91
ԱՐՁԱԿ

ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Իմ ընկերը .....................................................................9
ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................17
ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Պատահական տեսած-լսած ...............................................21
ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Եպոն .................................................................................23
ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վերջին աշուն ....................................................................32
ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ. Պրեմիերա ............................................................................42

ՊՈԵԶԻԱ

ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ.  Դարավերջյան տագնապներ ............................................2
ՅԱԿՈԲ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................16
ՄԽԻԹԱՐ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................28

ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Գրողը պատասխանատու է ...............................................11
ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Տերյանի գեղարվեստական անձնականությունը ..............50

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԱՄ ԱՆԱՆՅԱՆ. Հարավկովկասյան հակամարտություններ ..............................29

ԱՐՎԵՍՏ

ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստանիսլավսկին և դերասանի արվեստի բնույթը ...33
ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Արցախյան խաչքարերը .......................................................40</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8882</id>
      <timestamp>2012-06-25T18:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՐՁԱԿ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="63219">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== 2000 ==

=== N 1 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Արդյունքը միշտ էլ զրո է  ….........................................3
*Նոր հազարամյակի շեմին   ................................................................................…4
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Կարմրավոր  …...............................................................19

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Մեծ Բրիտանիա) ====

*ԹԻՄՈԹԻ ՋՈՆՍ.  Մտորումներ մշակութային քաղաքականության վերաբերյալ …51
*ԷԴՎԱՐԴ ՖՈՐՍԹԵՐ. Հավատում եմ, որ… .........................................................…53
*XX դար. Անգլիական պոեզիա  ….........................................................................57
*[[Դեյվիդ Կոնստանտին|ԴԵՅՎԻԴ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]].  Արծաթե հարսանիք  .................................................…63
*[[Ռոբերտ Բըրնս|ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ]]. Իմ սիրտը լեռներում է …...........................................................68
*[[Քրիս Վիլյամս|ՔՐԻՍ ՎԻԼՅԱՄՍ]].  Երկար ճանապարհ դեպի վաղը ...........................................…69
*[[Ջեննի Ֆլիթվուդ|ՋԵՆՆԻ ՖԼԻԹՎՈՒԴ]].  Թեյախմություն ................................................................…71
*[[Ջուլի Մելոր|ՋՈՒԼԻ ՄԵԼՈՐ]]. Օգնության ճիչ ..........................................................................…73
*Արդի անգլիական պոեզիա  …..............................................................................76
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]].  XIX դարի հայազգի մի գրող Անգլիայում  …....................79
*[[Չարլզ Վիլքինսոն|ՉԱՐԼԶ ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ]].  Պատմություն անձրևի և ձյան մասին ............................…81
*[[Վ. Ս. Նայփոլ|ՎԻ. ԷՍ. ՆԵՅՓՈԼ]]. Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը ....................................…86
*[[Ջեֆրի Արչեր|ՋԵՖՐԻ ԱՐՉԵՐ]]. Իգնատիուս՝  պողպատե ձեռքը ..............................................…90
*[[Աելիտա Դոլուխանյան|ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ]].  Հեքիաթի ժանրային առանձնահատկությունները «Ալիսներում» …......................................................93
*ԳԻԼԲԵՐՏ  ՊՐԵՇ, ՋՈՐՋ ՊԱՍՄՈՐ. Արվեստագետի հաջողությունը հանդիսատեսի մեջ է ….........................................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Պատմվածքներ …..............................................................10
*[[Կամիլա|ԿԱՄԻԼԱ]]. Անլուծելի խաղ …...................................................................................28
*[[Բակուր Կարապետյան|ԲԱԿՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ]]. Թթի օղի  …....................................................................29

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................…8
*[[Շանթ Մկրտչյան|ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ …....................................................26
*[[Ֆրունզիկ Կիրակոսյան|ՖՐՈՒՆԶԻԿ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ]]. Ժողովող. 21-րդ դարամուտ …..................................39
*ՀՐԱՆՏ ԱԴԱՄՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ([[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի առաջաբանով)  …........................................................43

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Երազելու ազատությունն անկապտելի է ......................…15
*ՄԻՇԵԼ ՓՈԼԱԴՅԱՆ. Դեմքը, գրիչը և թանաքե հայելին ...................................…35
*ՆԱԻՐԻ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Դրասանգ՝ երկրից երկինք  ............................................…41
*[[Նորայր Ադալյան|ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ]].  Կյանքի զուգահեռներում …................................................. 45
*ՎԱՐԴԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ. [[Տիրան Չրաքյան]]ի «Լետին» ….....................................47
*ՆԱԶԵԼԻ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ. [[Գևորգ Դոդոխյան|Գ. Դոդոխյանի]] «Ծիծեռնակի» ստեղծագործական պատմությունից …................................................................49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՊՈՂՈՍ ՀԱՅԹԱՅԱՆ. Հենրի Էլիբեկյան ..............................................................…32


=== N 2 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ.  Աղուէսն ամպամած օրը կը սիրե ….....................................2
*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ.  Կոտրած տաշտակի բարդույթը …..............................6
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆ.  Անդրանիկի զինվորի հուշերից ….......................................9
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ.  Այդ անխոնջ ու կորովի դոկտոր Ճեպեճյանը … .........11
*Նամականի  ….......................................................................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Լեոնարդո դա Վինչին Հայաստանու՞մ ….......................21

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իտալիա) ====

*ԳԱԳԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ. Հին կապեր, նոր ծրագրեր   ….......................................45
*ՋԱՆՆԻ ՍԿԱԼԻԱ.  Իբրև խորհրդանիշ մշտանորոգ երիտասարդության …..........48
*XX դար. Իտալական պոեզիա  ….........................................................................49
*[[Ալբերտո Մորավիա|ԱԼԲԵՐՏՈ ՄՈՐԱՎԻԱ]]. Հռոմի լույսերը  …..............................................................51
*[[Ֆիլիպպո Լա Պորտա|ՖԻԼԻՊՊՈ ԼԱ ՊՈՐՏԱ]].  Գրականությունը որպես փորձառության պատմություն …...............................................................54
*[[Լեոնարդո Շիաշիա|ԼԵՈՆԱՐԴՈ ՇԻԱՇԻԱ]]. Բվի օրը …...........................................................................61
*[[Լուիջի Մալերբա|ԼՈՒԻՋԻ ՄԱԼԵՐԲԱ]]. Գորիլլա  …............................................................................63
*Արդի իտալական պոեզիա  …...............................................................................65
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Բարեկամության քննություն ..........................................…67
*Հայերն Իտալիայում  ….........................................................................................69
*[[Ջանֆրանկո Ռավազի|ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ ՌԱՎԱԶԻ]]. Փյունիկի հոգում և խորհրդավոր վիհերում …................73
*Սիրո խոսքեր  …....................................................................................................74
*ԳԱԲՐԻԵԼԱ ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ.  Իմ երկու հայրենիքը …............................................75
*ԱԼԵՐԱՄՈ ՀԵՐՄԵՏ, ՊԱՈԼԱ ԿՈՆԻ. Նապոլեոնից մինչև [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]] .....................…77
*[[Ադրիանո Ալպագո Նովելլո|ԱԴՐԻԱՆՈ ԱԼՊԱԳՈ ՆՈՎԵԼԼՈ]]. Ապագան հին սիրտ ունի …................................. 81
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Էլեոնորա Դուզեի ծագման շուրջ …...................................83
*[[Ադա Նեգրի|ԱԴԱ ՆԵԳՐԻ]]. Հասցեն ….........................................................................................85
*[[Ումբերտո Էկո|ՈՒՄԲԵՐՏՈ ԷԿՈ]]. Ներքին գրախոսություններ ....................................................…87
*[[Դաչիա Մառաինի|ԴԱՉԻԱ ՄԱՌԱԻՆԻ]]. Ամուսին Մարիանայի համար ….............................................90
*[[Բարբարա Գարլասկելլի|ԲԱՐԲԱՐԱ ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ]]. Մանրապատումներ ................................................…92
*[[Դինո Բուցցատի|ԴԻՆՈ ԲՈՒՑՑԱՏԻ]]. Ինչ կլինի, եթե…  .................................................................…94
*ԷՏՈՐԵ ՄԵՐԿԵԼ. Մատեո Լո Գրեկոյի պատմականորեն կենսական պատգամը …96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Միքայել Աբաջյանց|ՄԻՔԱՅԵԼ ԱԲԱՋՅԱՆՑ]]. Ճերմակ զրահներ ...........................................................…7
*[[Մհեր Արշակյան|ՄՀԵՐ ԱՐՇԱԿՅԱՆ]]. Մայրը …...................................................................................13
*ԷԼԵՈՆՈՐԱ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ. Երեկոյի թաց հրապույրը …...........................................27
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՀՐԱՉՅԱ ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ]]. Պատմվածքներ …..........................................................39

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Բոգդան Ջանյան|ԲՈԳԴԱՆ ՋԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …........................................................4
*ՄԵՐՈՒԺԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …...................................16
*[[Արմինե Ալեքսանյան|ԱՐՄԻՆԵ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................36

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ]]. [[Հակոբ Օշական|Օշական]] վիպական աշխարհի մատույցներում ….................31
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ժամանակի պաթետիկան ու հեգնանքը ….......................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Սերգեյ Գալոյան|ՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ]]. Մարիամ Մագդաղենացի՝ լույս խորհրդավոր …...................20
*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ. Ղարաբաղի սղնախները 1723-24 թվականներին …......42


=== N 3 ===


==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԵՐԻ ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ. Շրջադարձին երրորդ հազարամյակն է …..........................11
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Հայոց աշխարհի խորհուրդը …..........................................13
*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. Արբե՞ր եք ուզում …............................................................20
*ՀԱԿՈԲ ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ. Վարկեր… բնության դեմ  ….............................................33
*ՍՏԵՓԱՆ ԿԵՐՏՈՂ. Հայուհիներ …........................................................................51

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ֆինլանդիա) ====

*ՊՈՆՏՈՒՍ ՀՅՈՒԼՏԵՆ. Ֆինլանդացիներ,  համառ ու խիզախ մի ժողովուրդ …...53
*[[Սամուլի Պարոնեն|ՍԱՄՈՒԼԻ ՊԱՐՈՆԵՆ]]. Ընդամենը մեկ օր ............................................................…57
*ՏԻՄՈ Կ.  ՄՈՒԿԿԱ. Շան մահը ............................................................................…59
*XX դար. Ֆիննական պոեզիա …...........................................................................63
*[[Կելլի Լինդլադ|ԿԵԼԼԻ ԼԻՆԴԼԱԴ]]. Վերադարձ …............................................................................66
*[[Բու Կարպելան|ԲՈՒ ԿԱՐՊԵԼԱՆ]]. Արմատների քամին …................................................................69
*XX դար. Ֆիննաշվեդ պոեզիա …...........................................................................72
*[[Անթի Տուուրի|ԱՆԹԻ ՏՈՒՈՒՐԻ]]. Գետը կիսում է քաղաքը ….........................................................76
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Ֆինլանդիան և Հայաստանը …..........................................81
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ֆինլանդիա. ազգային մշակույթի կայացումն ու նվաճումները …..............................................................................83
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆ]]. Յան Սիբելիուսը Յաարվենպաայի իր տանը ...................…87
*Արդի  ֆիննական պոեզիա.................................................................................…89
*[[Էռնո Պասիլիննա|ԷՌՆՈ ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ]]. Անտառում կորածը …............................................................91
*ԱԼՎԱՐ ԱԱԼՏՈ. Հումանիզմի և մատերիալիզմի երկընտրանքի առջև ….............93
*ՀԵԼԵՆԱ  ԻՈՒԼԱՆԵՆ. Ֆիննական կինոն գոյություն ունի .................................…94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Աղասի Այվազյան|ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Միջնորդը ............................................................................…5
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Ակռան ….....................................................................27
*[[Արեգ Ազատյան|ԱՐԵԳ ԱԶԱՏՅԱՆ]]. Պատմվածքներ  …....................................................................45

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Հենրիկ Էդոյան|ՀԵՆՐԻԿ ԷԴՈՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .........................................................…2
*[[Մարինե Պետրոսյան|ՄԱՐԻՆԵ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...............................................…16
*[[Կարեն Ղարսլյան|ԿԱՐԵՆ ՂԱՐՍԼՅԱՆ]]. Հինգ մատի պես …...............................................................18
*[[Սամվել Մկրտչյան|ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]], ԱՐԹՈՒՐ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Բառերը և երաժշտությունը   ….......48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԱԻՐԱ ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ. Սողոմոն Իմաստունը հայ ժողովրդական բանահյուսության մեջ .......................................................…31
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ՀՐԱՉՅԱ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ]]. Արձագանքի ակունքը ձայնը չէ …....................................39

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գոհար Աճեմյան|ԳՈՀԱՐ ԱՃԵՄՅԱՆ]]. Առասպելաբանություն …........................................................42


=== N 4 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ. Հիշողության պարտադրած այսօրն ու վաղը …...........2
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Հնչեցնենք զանգերը հանուն մայր հողի …..........................9
*ԷՌՆԵՍՏ ԶՈՄԵՐ. Ինչպես սկսվեց փոթորիկը ….....................................................15
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Սխրանքը Արտաշես արքայի …....................................29
*ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ձեռագրերը վերադարձան հայրենիք …..........................41

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Բուլղարիա) ====

*ԻՎԱՆ ԻՎԱՆՉԵՎ.  Թե՛ ճակատագրով, թե՛ իղձերով …...........................................53
*ՎԱՆՅԱ ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ. Բարեկամության կամուրջներ …........................................55
*[[Հրիստո Բոտև|ՀՐԻՍՏՈ ԲՈՏԵՎ]]. Գինետանը ….............................................................................57
*[[Պեյո Յավորով|ՊԵՅՈ ՅԱՎՈՐՈՎ]]. Հայերը …...................................................................................58
*[[Իվան Վազով|ԻՎԱՆ ՎԱԶՈՎ]]. Յոցո պապը նայում է …..................................................................59
*ԼԻԼՅԱՆ Ա ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ. Կովկասի գագաթների ներքո ....................................…63
*[[Վրբան Ստամատով|ՎՐԲԱՆ ՍՏԱՄԱՏՈՎ]]. Խոշոր Օննիկը …....................................................................65
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԴԱ ՍԵՎԱՆ]]. Խոսք հայուհու մասին …...............................................................69
*ԶՈՀՐԱԲ Մ. ՂԱՍԱԲՅԱՆ.  Բուլղարահայ համայնքը …..........................................72
*ԳԵՈՐԳԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ. Հանկարծահաս սերունդ .......................................…74
*Արդի բուլղարահայ պոեզիա  …............................................................................75
*[[Զդրավկա Եվտիմովա|ԶԴՐԱՎԿԱ ԵՎՏԻՄՈՎԱ]]. Սպասում …......................................................................78
*[[Ստանիսլավ Յանակիև|ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ ՅԱՆԱԿԻԵՎ]]. Պլամենը …...................................................................81
*[[Էլիցա Դուբրովա|ԷԼԻՑԱ ԴՈՒԲՐՈՎԱ]].  Մրջնոկրատիա …...................................................................83
*Արդի բուլղարական պոեզիա …............................................................................86
*[[Մարիանա Ֆըրկովա|ՄԱՐԻԱՆԱ ՖԸՐԿՈՎԱ]].  Իմ ուրբաթները ….............................................................89
*Բուլղարական արդիաոճ դիզայնը …....................................................................94
*ՆԵԼԼԻ ԽԼԻՇԿՈՎՍԿԱ.  12-50-10-10 …....................................................................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՌՈՒԲԵՆ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Հայելափոխություն .........................................................…4
*[[Շահան Շահնուր|ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ]]. «Պույնուզլը»ները …................................................................23

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ. «Հայք-հայրերի երկիր» շարքից ..................................…7
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Բանաստեղծութիւններ ....................................................…27
*[[Հակոբ Սրապյան|ՀԱԿՈԲ ՍՐԱՊՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …......................................................46
*ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ …................................................ 47

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՐԾՐՈՒՆ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Որդիք նահանջի՞, թե որոտման ….....................................22

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊԵՏՐՈՍ ՍՅՈՒՆԵՑԻ. Գովեստ սուրբ Աստվածածնի և միշտ կույս Մարիամի …..43
*ԱՐՄԵՆ ԴԱՎԹՅԱՆ.  Հայկական ամսվա օրանունները ….....................................48

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Գուրգեն Խանջյան|ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ]]. Առաքելությունն ավարտված է  …......................................36


=== N 5 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անժիկ Հակոբյան|ԱՆԺԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ]]. Կարոտախտով և առանց կարոտախտի ............................…2
*[[Հրաչյա Միրզոյան|ՀՐԱՉՅԱ ՄԻՐԶՈՅԱՆ]]. Հայացք դրսից …..................................................................6

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Շվեդիա) ====

*ՍՎԵՆ ՀԻՐԴՄԱՆ. Հայաստանը եվրոպական հնագույն մշակույթի երկիր է ….....53
*ԼԵՆԱ ԱՆԴԵՐՍՈՆ. Գրականությունը՝  բարեկամության առհավատչյա …............55
*XX դար. Շվեդական պոեզիա …...........................................................................57
*[[Քլաես Հյուլինգեր|ՔԼԱԵՍ ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ]]. Լեոպարդի սիրտը  .........................................................…60
*[[Յան Ֆրիդեգորդ|ՅԱՆ ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ]]. Աքլոր Յուհանսոնը ..............................................................…61
*[[Մադլեյն Գրիվ|ՄԱԴԵԼԵՅՆ ԳՐԻՎ]]. Ներքին տարածությունը ….....................................................63
*Փ. Ք. ԵՐՍԻԼԴ. Կենդանի հոգին …........................................................................67
*[[Յալմար Սյոդերբերգ|ՅԱԼՄԱՐ ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ]]. Անտեր շունը ….............................................................69
*[[Անդերս Յուհանսոն|ԱՆԴԵՐՍ ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ]]. Ծովը …..............................................................................70
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Հայաստան և Շվեդիա ….....................................................71
*ԱՍՏՂԻԿ ԱՍՏՐԻԴ. Հյուսիսահայը ….....................................................................74
*ՔՐԻՍ ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ. Ընտանեկան լեգենդ ….........................................................75
*[[Արծվի Բախչինյան|ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ]]. Սեմ Լունդվալի հայապատումները ….................................77
*Արդի շվեդական պոեզիա  …............................................................................... 79
*[[Մարի Սիլկբերգ|ՄԱՐԻ ՍԻԼԿԲԵՐԳ]]. «Շողում են Արիադնեի պարիսպները» …...............................84
*[[Դմիտրի Դոլգի|ԴՄԻՏՐԻ ԴՈԼԳԻ]]. ՄԵծն Լինդգրենի աշխարհը .................................................…87
*[[Նիքլաս Ռոդստրյոմ|ՆԻՔԼԱՍ ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ]]. Ամառային պատմություն ..............................................…89
*[[Ինդգեր Էդելֆելդթ|ԻՆԴԳԵՐ ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ]]. Մանկության հուշեր …......................................................91
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Այնտեղ… արձանացել է շարժումը …...............................963
*ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ. Շվեդ-հայկական կապերը կերպարվեստում …..................95

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Լևոն Խեչոյան|ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ]]. Եվ օձի, և «Հայր մերի» ժամանակը  …...................................12
*ՄԱՆՎԵԼ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. Ստրուկը …..........................................................................15
*ՀԱՅԿԱԶ ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ. Թթի ծառը  …...............................................................24
*ՍԱՄՎԵԼ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ. Մանեքենուհու ճակատագիրը …......................................27

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Էդվարդ Միլիտոնյան|ԷԴՎԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ …................................................9
*[[Վաչագան Պապոյան|ՎԱՉԱԳԱՆ ՊԱՊՈՅԱՆ]], ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ, ԿԱՐԻՆԵ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ,  ԳՐԻԳՈՐ ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ, ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐՈՍՅԱՆ, ԹԻՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ, 
ՅՈՒՐԻԿ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ  .............................................…20
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՍԱՖԱՐՅԱՆ, ՂԵՎՈՆԴ, ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, [[Գևորգ Թումանյան|ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ]].  Բանաստեղծություններ  …....................................................................................31

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] և քրիստոնեությունը …................................39
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ՍՈՒՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ]]. Կենսապատումը «Անտեսանելի ներկայության» առեղծվածի համակարգում …............................45
*ՍՎԵՏԼԱՆԱ ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ. Բաց նամակ [[Աշխեն Աբազյան]]ին ...............................…49

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*[[Խաչատուր Ավագյան|ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Մհեր Մկրտչյան երևույթը ..............................................…34
*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեսանելիի և անտեսանելիի սահմանագծում …...............34
*ՆՈՒՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «Խորհուրդ և խորհրդանիշ» …................................................51


=== N 6 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՀՐԱՉՅԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Նամակներ Երևանից .................................................…7
*Նամականի . …......................................................................................................24

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Կանադա) ====

*ՌՈԴՆԻ ԻՐՎԻՆ. Բազմանիստ հարաբերություններ բարելավված աշխարհում …................................................................................49
*ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ. Հանձնառու եղեք ձեր դատին  …..............................................51
*ԹԻՄՈԹԻ ՖԻՆԴԼԻ. Օջախի և այրվող գոմի մասին ..........................................…53
*Արդի կանադական պոեզիա. ….............................................................................56
*[[Հիու Կարնըր|ՀԻՈՒ ԿԱՐՆԸՐ]]. Որոշումը …...................................................................................58
*[[Սթիվըն Լիքոք|ՍԹԻՎԸՆ ԼԻՔՈՔ]]. Լուսանկարիչին  հետ ............................................................…63
*[[Օդրի Թոմաս|ՕԴՐԻ ԹՈՄԱՍ]]. Պաղ աչքերով մարդը …...............................................................65
*[[Մորլի Գալահան|ՄՈՐԼԻ ԳԱԼԱՀԱՆ]]. Խաբեբային զղջումը …..............................................................67
*[[Ջենի Քուզին|ՋԵՆԻ ՔՈՒԶԻՆ]]. Բանաստեղծություններ …...........................................................70
*[[Մորդեքեյ Ռիչլեր|ՄՈՐԴԵՔԵՅ ՌԻՉԼԵՐ]]. Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար …....................71
*[[Քլարկ Բլեյզ|ՔԼԱՐԿ ԲԼԵՅԶ]]. Աչքեր ….........................................................................................76
*[[Բարի Գալահան|ԲԱՐԻ ԳԱԼԱՀԱՆ]]. Մեր տասներեքերորդ ամառը ................................................…79
*Կանադայի բնիկների արվեստը  ….......................................................................82
*ՀԷՐԻ ՊՈՅԼ. Յիշատակներ  …...............................................................................83
*Արդի կանադական ֆրանսագիր պոեզիա …........................................................85
*[[Մարի-Քլեր Բլե|ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ ԲԼԵ]]. Լքվածը  ….................................................................................87
*ՄԱՐԳԱՐ ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ. Հայերը Գանատայի մէջ …...........................................89
*ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Կանադական նոթեր ….........................................91
*ԴՈՆՆԱ ԼԻՊՉՈՒԿ. Կարինե Թորոսյանի (մինչ այժմ) գործերը …..........................94

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ՏՈՆՈՅԱՆ. Տունդարձ ............................................................................…4
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Մենք ալ ձայն հանենք …........................................................11
*[[Հովիկ Վարդումյան|ՀՈՎԻԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ]]. Պայքարողները ….............................................................19
*ԿԱՐԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Մանրապատումներ …......................................................35
*ԴԻԱՆԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Նրանք մեր ոտքերը կտեսնեն ................................…37
*ՍԱՐԳԻՍ ՊԱԼԵԱՆ. Ես եկայ, դուն գնա …..............................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Գթության սաղմոսներ ….....................................................2
*[[Էդուարդ Հախվերդյան|ԷԴՈՒԱՐԴ ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ]]. Ի՞նչ վայր է սա …..........................................................14
*[[Վահե Արմեն|ՎԱՀԵ ԱՐՄԵՆ]]. Բանաստեղծություններ ….............................................................16
*[[Գագիկ Կիլիկյան|ԳԱԳԻԿ ԿԻԼԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ([[Հրաչյա Բեյլերյան]]ի առաջաբանով) …29

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]]. [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] մասին …........................................................17
*ԱՆԺԵԼԱ ԽՈՐԵՆՅԱՆ. «Ուստա Կարո» վեպի ստեղծագործական պատմությունից 47

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԳԱՅԱՆԵ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ. Վահագնի ծննդի ավետիսը …26
*ՍԻԼՎԱ ՄԻՆԱՍՅԱՆ. Նոր մեկնություն հին ավանդավեպին …42

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Նա ճշմարիտ արվեստագետ է …31


=== N 7 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Ծածկագիրը՝ «Դարեհ» ….....................................................2
*Նամականի  ….......................................................................................................12
*ԳՐԻԳՈՐ ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ. Պալմիրա …....................................................................29

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Հունաստան) ====

*ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ ԶՈԳՐԱՖՈՍ. Մշակույթն օգնում է փոխճանաչմանը .......................55
*ԱՆԴՈՆԻՍ ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ. Scripta manent - Գիրը մնում է  .......................................57
*Արդի հունական պոեզիա  ....................................................................................59
*[[Նիքոս Քազանծաքի|ՆԻՔՈՍ ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ]]. Ճգնություն .........................................................................60
*[[Անդոնիս Սամարակիս|ԱՆԴՈՆԻՍ ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ]]. Մարմինը ........................................................................63
*ԿՈՍՏԱՍ ՏԱԽԻՍ. Մանրադրամը .........................................................................65
*[[Կոստաս Վառնալիս|ԿՈՍՏԱՍ ՎԱՌՆԱԼԻՍ]]. Սոկրատեսի ճշմարիտ պաշտպանականը .........................67
*XX դար. Հունական պոեզիա ................................................................................69
*[[Պլուտարքոս|ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ]]. «Կրասոս» .....................................................................................72
*[[Միցոս Ալեքսանդրոպուլոս|ՄԻՑՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ]]. Հայերը .................................................................75
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ. Էգեյանն իմ սրտում ..............................................78
*ԴԱՎԻԹ ԶԵՆՅԱՆ. Հայերի մշտապես ապահով երկրային դրախտը ....................81
*ՎԱՆԳԵԼԻՍ  ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ. Ավանդույթ և արդիականություն .......................83
*ՖԱՆԻՍ ԿԱՎԱԴԱՍ. Մանրապատումներ  ...............................................................86
*ՎԱՍԻԼԻՍ ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ. Մայրենի լեզուն ...............................................................87
*Օտար իմաստունները Հունաստանում  ...............................................................90
*ԻԼԻԱՍ ՎԵՆԵԶԻՍ. Ճայերը .....................................................................................91
*ԳՐԻԳՈՐԻՍ ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ. Վերադարձի օրը ......................................................94
*Ալեքսանդր Մեծի երդումը  ....................................................................................95
*Արդի հունական կերպարվեստ  ............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]].  Այլ կերպ լինել չէր կարող …................................................2
*[[Հարութ Կբեյան|ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԲԵՅԱՆ]]. 11 օգոստոսի ...................................................................23
*ՀԱՅԿ Ա. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ. Տունը՝ տանս առջև .......................................................27

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Զավեն Բեկյան|ԶԱՎԵՆ ԲԵԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..............................................................5
*[[Մկրտիչ Սարգսյան|ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................21
*[[Թադևոս Տոնոյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ՏՈՆՈՅԱՆ]]. Ծաղկաթերթեր ..................................................................22
*[[Գևորգ Էմին|ԳԵՎՈՐԳ ԷՄԻՆ]]. Տխուր երգեր ................................................................................39
*[[Վահրամ Թաթիկյան|ՎԱՀՐԱՄ ԹԱԹԻԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................48

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆԱԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՄԿՐՏԻՉ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. Ինչպես իմ անունը, իմ ցավը, իմ կործանվող երազանքը ...17

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]. Աստված երևում է զանազան նմանությամբ ..............................45

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Ժամանակակիցը վարպետի դիմանկարներում ..............42
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՍՏՅԱՆ. Գալիքի տագնապներ, գալիքի հույսեր .......................52


=== N 8 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Անահիտ Սահինյան|ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ]].  Տաճարների փլուզումը ......................................................11

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Իսպանիա) ====

*ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  ԿՐԵՍՊՈ. Նոր բովանդակություն հին կապերին ............................57
*ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ ՊԱԼԱՍԻՈՍ. Գրական ավանդույթների նորացման պահանջով .........................................................................................58
*[[Կամիլիո Խոսե Սելա|ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ ՍԵԼԱ]]. Մարսելո Բրիտո .................................................................60
*ԱԼԲԵՐՏՈ ՊՈՌԼԱՆ. Բանաստեղծություններ ........................................................63
*ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ ՎԻԴԱԼ. Մոցարտի K.124 կոնցերտը ֆլեյտայի և նվագախմբի համար .........................................................................65
*ԿԱՐՄԵՆ ԼԱՖՈՐԵՏ.  Առ ոչինչ ...............................................................................67
*ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ ՄԱՏՈՒՏԵ. Նոր կյանք .....................................................................69
*ՍԻՔՍՏՈ ԲԱՌԱԼ. Էնկառնայի հարսանիքը ............................................................72
*XX դար. Իսպանական պոեզիա ............................................................................73
*ԱԼՎԻՆԱ ԱՐԱՄՅԱՆ. Հայաստան-Իսպանիա. պատմամշակութային կապեր .......77
*[[Կոստան Զարյան|ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ]]. Սպանիա .................................................................................80
*ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ. Գաուդի կամ  անհամաչափությունների ներդաշնակությունը ...84
*[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ]]. Բանաստեղծություններ .........................................86
*ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  ՍԱՆՏՈՍ. Մադրիդից շատ հեռու ....................................................89
*ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՅՈՐԱԼ. Վասն սիրո և բարեկամության .............................................91
*ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ ՄԻԼՅԱՆ. Երկրորդ ամառը .........................................................94
*Նկարչի կինը  ........................................................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*ՎԱՍԻԼ ՓԱՆՈՍՅԱՆ. Աղյուսե թաթեր ........................................................................5
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ]]. Իրապատում .............................................................8
*[[Վարուժան Նալբանդյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ]]. Խտացումներ ...............................................................13
*ՆԱԻՐՈՒՀԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Ծաղկած դեղձենին .................................................35
*ՍԻՄՈՆ ԱՖՐԻԿՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................52

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Ավագ Եփրեմյան|ԱՎԱԳ ԵՓՐԵՄՅԱՆ]]. Մարդուց հետո ........................................................................2
*ՍԱԹԵՆԻԿ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ. Բանաստեղծություններ .............................................17
*ՆՈՒՇԻԿ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..................................................18
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՐԵՎՇԱՏ ԱՎԱԳՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .....................................................42
*[[Երվանդ Պետրոսյան|ԵՐՎԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .................................................. 54
*ԿԱՐԻՆԵ ԱՎԱԳՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................... 56

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Ազատ Եղիազարյան|ԱԶԱՏ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ]]. Երկու խոսք ........................................................................19
*[[Թադևոս Խաչատրյան|ԹԱԴԵՎՈՍ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ]]. Գրականագիտությունը, գրականությունը, ժամանակը ......21
*[[Դավիթ Գասպարյան|ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ]]. Դարավերջի հայ պոեզիան ...............................................25
*ԳՐԻԳՈՐ ՇԱՀԻՆԵԱՆ. Սփիւռքահայ նոր վիպագրութիւն ......................................28
*[[Վարուժան Այվազյան|ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ]]. Ընթերցումը ....................................................................31
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ]]. Լույս վառել նյութապաշտության խավարում ...................37

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՎՈՆ ԿԱՆՑՅԱՆ. «Ամեն հայ հայրենիքի բեկոր մըն է» ......................................44

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ. Լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչար ...................................47


=== N 9 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Մենք ենք, մեր անկախությունը ...........................................2
*ՋԵՄՄԱ ԱՆԱՆՅԱՆ. «Հայոց օջախը»՝  պատանդ ([[Աշխեն Աբազյան]]ի առաջաբանով) .......................................................................12
*Նամականի  ...........................................................................................................26

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Լիտվա) ====

*ԱՇՈՏ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ.  Հանուն համաեվրոպական  ոգու ձևավորման .................51
*ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ.  Սեր և  փոխըմբռնում .........................................52
*XX դար. Լիտվական պոեզիա ...............................................................................53
*ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ. Խոտը .....................................................................59
*ՅՈԶԱՍ ԳՐՈՒՇԱՍ. Երջանիկը ես եմ ......................................................................61
*Արդի լիտվական պոեզիա  ...................................................................................65
*[[Էդուարդաս Մեժելայտիս|ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ]]. Հիշիր և ապրիր, հիշիր և արարիր ...........................67
*ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ.  Շապիկ և հոգի .......................................................70
*ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ. Երկարակեցության ջրերը ..............................72
*ԳԱԲՐԻԵԼԵ ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ. Տիգրան Երկաթ .....................................75
*ԱԼԲԵՐՏԱՍ ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ. Լինել անհատականություն և ոչ թե բացարձակ զրո .........................................................................................78
*ՎԻԼՅԱ ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ.  Երաժշտություն ...................................................................79
*ՅԱԿՈԲԱՍ ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ. Անանուն ճանապարհ ...........................................81
*ՅՈԶԱՍ ԱՊՈՒՏԻՍ. Անեծք ......................................................................................83
*ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ.  Դարավերջ .................................................85
*ՄԻԿՈԼԱՍ ՍԼՈՒՑԿԻՍ. Նրա կերպարը ...................................................................87
*ՖԵԼԻՔՍ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ. Մաքուր և սառը, ինչպես անօդ տարածքում...   ..............89
*ՅՈՒՐԳԻՍ ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ. Բանաստեղծություններ .........................................91
*ՅՈԶԱՍ ՄԻԼԻՆՏԻՍ. Մենախոսություններ .............................................................92
*ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ. Միկալոյուս Չյուռլյոնիսը և նրա «Կենդանակերպի նշանները» ............................................................................................................93

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ]]. Գարնան նախաշեմին՝  սառցակալած ուղեղով ...........5
*[[Ալիս Հովհաննիսյան|ԱԼԻՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ]]. Լենինական, Կումայրի, Գյումրի .....................................19
*[[Լևոն Ջավախյան|ԼԵՎՈՆ ՋԱՎԱԽՅԱՆ]]. Վերջին քայլը ........................................................................41

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ՀՐԱՆՏ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ...................................................10
*ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..............................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Կարպիս Սուրենյան|ԿԱՐՊԻՍ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ]]. Դարձյալ Համիլթոն Այդեի մասին ....................................34
*[[Սևակ Արզումանյան|ՍԵՎԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ]]. Մենախոսության հզոր ձայնը ........................................37
*ՍՏԵՓԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Երեք ժամ [[Համաստեղ]]ի տանը ......................................45

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԼԵՌՆԻԿ ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ.  Աղվանից կաթողիկոսությունը XVI դարակեսից մինչև XVII դարակես .......................................................................................................31

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

ՎԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Նոր ժամանակի բեմական ազդակները ..........................48


=== N 10 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ. Հոկտեմբերի 27. «սարքովի» պատմությունների քրոնիկոն ..........2
*ԼԻԼՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Պատմական մարտահրավերը նետված է ...........................15
*ՄԱՐԻՆԱ ԱԹԱՅԱՆ. Երիտասարդություն. ծանիր զքեզ .........................................26
*ՎԱՐԴԱՆ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ. «Մանուկ-կտրիճ» հերոսը ..............................................29

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Արգենտինա) ====

*ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ.  Այդ հեռավոր ու սրտամոտ Արգենտինան ................55
*ՄԱՐԻԱ ՄԵՏՐԱՆՈ. «Բաց վայր մը ունենալ...»......................................................56
*Արդի արգենտինյան պոեզիա  ..............................................................................58
*Արգենտինան լուսանկարներում  .........................................................................60
*ԽՈՒԱՆ ՖՈՐՆ. Որոշ աղջիկներու քարման ...........................................................62
*ԲԵՌՆԱՐԴՈ ԿՈՐԴՈՆ. Մենք քաղաք ենք մեկնում .................................................65
*ԱՏՈԼՖՕ ՊԻՈՅ ԳԱՍԱՐԷՍ. Թռչող ծերուկներու գործը .........................................71
*[[Խորխե Լուիս Բորխես|ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ]]. Բանաստեղծութիւններ ................................................73
*ԽՈՐԽԷ ԼՈՒԻՍ ՊՈՐԽԷՍ. Շէյքսփիր եւ միաւորները .............................................75
*ԱՆՏՐԷՍ ՌԻՎԵՐԱ. Յեղափոխութիւնը յաւերժական երազ մըն է ..........................76
*ՕՐԱՍԻՍՕ ՔԻՐՈԿԱ. Մեռած մարդը ......................................................................77
*ՄԱՐԿՈ ԴԵՆԵՎԻ. Գիշերային գողտրիկ երաժշտություն .......................................79
*XX դար. Արգենտինյան պոեզիա  .........................................................................84
*[[Խուլիո կորտասար|ԽՈՒԼԻՕ  ԳՈՐԹԱՍԱՐ]]. Պարտէզներու շարունակականութիւնը ...........................88
*ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ.  աղի վերջը ..........................................................................89
*ԻՎԱՆ ՄԱԴԴԵՆ. Կույրը և շեփորը ........................................................................94
*ԱՆՆԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................95
*Արդի արգենտինյան արվեստ  ..............................................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Սեթ Կուրազյան|ՍԵԹ ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ]]. Խեղճ կինը ..................................................................................7
*[[Վահան Տեր-Ղազարյան|ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ]]. Ագռավի թռիչքը ...........................................................19
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ]]. Հանդիպում օգոստոսին .........................................50

==== ՊՈԵԶԻԱ ==== 

*[[Անահիտ Պարսամյան|ԱՆԱՀԻՏ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................5
*[[Մետաքսե|ՄԵՏԱՔՍԵ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................................13
*ԳՈՌ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ..........................................................25
*ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ...................................................28
*ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. «Ճերմակ նարգիզներ» շարքից .........................................32

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՊՈԼ ԿՈՆՍՏԱՆ. «Ես գրում եմ կնոջ պարտության մասին» .................................10
*[[Մարկ Նշանյան|ՄԱՐԿ ՆՇԱՆԵԱՆ]]. Առասպել, կենսանիւթ եւ յարգանք ...........................................44

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Միջնաշխարհի պաշտամունքը ........................................33
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՇՃՅԱՆ]]. Լուսավորչի լույս նշխարները ..................40

==== ԱՐՎԵՍՏ ==== 

*ՌԱՖԱՅԵԼ ՋՐԲԱՇՅԱՆ. Սեր և նվիրում – հաջողության գրավականները ............27


=== N 11 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԺԻՐԱՅՐ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Իմ սերնդի ժամանակը .......................................................4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ՌՈՒԲԵՆ ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ]]. Ամերիկան փորձում է անտարբեր լինել իմ նկատմամբ ...21
*ԱՍՏՂԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Մշակույթ և կրթություն ....................................................36
*[[Գևորգ Ատրյան|ԳԵՎՈՐԳ ԱՏՐՅԱՆ]]. Այդպես է եղել .........................................................................46

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Լեհաստան) ====

*ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆՅԱՆ. Թարգմանական նորանոր հորիզոններ ............................53
*[[Չեսլավ Միլոշ|ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ]]. Բանախոսություն Շվեդիայի թագավորական ակադեմիայում ...........................................................................54
*ՉԵՍԼԱՎ ՄԻԼՈՇ. Բանաստեղծություններ .............................................................57
*ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ. Պատմվածքներ .................................................................60
*ԳԱՆՈՒՇ ԳԼՈՎԱՑԿԻ. Ամպրոպից առաջ ................................................................67
*ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ. Բանաստեղծն ու աշխարհը ......................................69
*ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ. Առասպել և իրականություն ........................................................72
*Արդի լեհական պոեզիա  .......................................................................................73
*ԱԲԳԱՐ ՍՈԼԹԱՆ. Լեհ թագավորը ..........................................................................75
*ԲԵԼԼԱ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ. Լեհահայ գաղութը ...............................................................81
*ԳԺԵԳՈՐԺ ԳՈՒՐՆԻ. Շեքսպիրը հայ է եղել ...........................................................85
*XX դար. Լեհական պոեզիա  .................................................................................88
*ԳՈՒՍՏԱՎ ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ. Խարան ...........................................................90
*ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ. Ահաբեկչության տրամաբանությունը ....................93
*ԹԱԴԵՈՒՇ ԿՈՆՎԻՑԿԻ. Post Scriptum ...................................................................95
*Թաքնված տեսախցիկը փոխարինում է վրձնին  .................................................96

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Ռաֆայել Ղազանչյան|ՌԱՖԱՅԵԼ ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ]]. Հառնող մոհիկաններ ......................................................9
*ՎԱՀՐԱՄ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Պատմվածքներ ..............................................................34
*ԱՍՏՐԻԴ. Սովորական մի ճանապարհ ..................................................................38
*ԱՇՈՏ ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ. Մանրապատումներ ..............................................................40
*ԼՈՒՍՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ. Հանգրվան .........................................................................44

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Խաչիկ Մանուկյան|ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ .......................................................2
*ՎԱՀԱՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Վկայություն ........................................................................27
*[[Վահե Արսեն|ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ..........................................................32
*[[Սուրեն Մուրադյան|ՍՈՒՐԵՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ]]. Բանաստեղծություններ ....................................................42

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]]. Խրատներ ..................................................................................29
*ԱՍՅԱ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Արժեքավոր աշխատություն .................................................43

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՌՈՒԶԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ. Տեր կանգնել երիտասարդների որոնումներին .................19


=== N 12 ===

==== ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ՆԻԿՈԼԱՅ  ՌԻԺԿՈՎ. Դժբախտությունը մենակ չի գալիս (Ֆելիքս Բախչինյանի առաջաբանով) ....................................................................4
*ԻԼՅԱ ԲԱՐԱՄԻՁԵ. Երևանյան իմ ոդիսականը ......................................................47

==== ՀԱՄԱՍՏԵՂՈՒԹՅՈՒՆ (Ռումինիա) ====

*ՊԱՎԵԼ ՊԼԱՏՈՆԱ. Միասին կառուցենք երջանկությունը ....................................53
*ՀԱԿՈԲ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ. Ռումինական գրականության աստղը ................................55
*[[Միհայ Էմինեսկու|ՄԻՀԱՅ ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ]]. Բանաստեղծություններ ......................................................55
*Ռումինիան լուսանկարներում  .............................................................................58
*ՄԻՐՉԱ ՆԵԴԵԼՉՈՒ. Նորա ......................................................................................60
*ԻՈՆ ԲԵՅԵՇՈՒ. Հանդիպում ...................................................................................63
*ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ ՓՈՓԵՍՔՈՒ. Խրտվիլակը .......................................................65
*XX դար. Ռումինական պոեզիա  ...........................................................................69
*Ռումին գրողները պոեզիայի մասին......................................................................72
*Կոնստանտին Բրընկուշիի արվեստը  .................................................................74
*ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ.  Դարավոր բարեկամություն .............................................75
*Ս. ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ,  Ս. ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ. Բուխարեստի հայկական փողոցները ...........77
*ԲԵԴՐՈՍ ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ. Մալինա ........................................................................79
*ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ. Գեներալի հրաշալի օրը .............................................80
*ՋՈՐՋԵ ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ. Սպիտակ արաբի պատմությունը .................................81
*ՎԻԿՏՈՐ ՍԻՎԵՏԻԴԻ.  Առակներ ............................................................................83
*ԹՈՒԴՈՐ ԱՐԳԵԶԻ. Բանաստեղծություններ ..........................................................84
*Արդի ռումինական պոեզիա  .................................................................................85
*ԿԸԼԻՆ ԳՐՈՒՅԱ.  նջույքը .....................................................................................87
*ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ. Բաստուրմա ըստ հրեից .............................................89
*ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ ՊՈՊԵՍԿՈՒ. Տրանսիլվանիայի հայկական հեքիաթներ .............91

==== ԱՐՁԱԿ ====

*[[Վահրամ Մարտիրոսյան|ՎԱՀՐԱՄ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ]]. Իմ ընկերը .....................................................................9
*ԹՈՐՈՍ ԹՈՐԱՆԵԱՆ. Պատմվածքներ ...................................................................17
*[[Մարգո Ղուկասյան|ՄԱՐԳՈ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ]]. Պատահական տեսած-լսած ...............................................21
*ՋՈՒԼԻԵՏ ՄԱՏԻՆՅԱՆ. Եպոն .................................................................................23
*ԳՈՀԱՐ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Վերջին աշուն ....................................................................32
*[[Վահան Իշխանյան|ՎԱՀԱՆ ԻՇԽԱՆՅԱՆ]]. Պրեմիերա ............................................................................42

==== ՊՈԵԶԻԱ ====

*[[Համլետ Կարճիկյան|ՀԱՄԼԵՏ ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ]]. Դարավերջյան տագնապներ ............................................2
*ՅԱԿՈԲ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ.  Բանաստեղծություններ ....................................................16
*ՄԽԻԹԱՐ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ. Բանաստեղծություններ ................................................28

==== ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.  ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՀԻՆՅԱՆ.  Գրողը պատասխանատու է ...............................................11
*ՄԱՐԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] գեղարվեստական անձնականությունը ..............50

==== ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ====

*ԱՐԱՄ ԱՆԱՆՅԱՆ. Հարավկովկասյան հակամարտություններ ..............................29

==== ԱՐՎԵՍՏ ====

*ՀԵՆՐԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Ստանիսլավսկին և դերասանի արվեստի բնույթը ...33
*[[Լևոն Մկրտչյան|ԼԵՎՈՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ]]. Արցախյան խաչքարերը .......................................................40</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2001</title>
    <ns>0</ns>
    <id>433</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>947</id>
      <timestamp>2011-02-13T04:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[2001]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):  [[Կատեգորիա:2001]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="148">== Մահացածներ ==

* [[2001]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>948</id>
      <timestamp>2011-02-13T04:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="157">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 16]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1438</id>
      <timestamp>2011-03-07T20:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="282">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7399</id>
      <timestamp>2012-02-05T05:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="334">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 12]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):
* [[Անել]], հայ գրող (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10460</id>
      <timestamp>2012-08-24T13:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="444">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 9]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):
* [[Անել]], հայ գրող (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12511</id>
      <timestamp>2012-12-25T19:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="560">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 9]] - [[Հրանտ Թամրազյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1926]]):
* [[Մարտի 12]] - [[Վասիլի Աբաև]], օս լեզվաբան, օսագետ և իրանագետ (ծնվ. [[1900]]):
* [[Մարտի 16]] - [[Հրանտ Պետրոսյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1927]]):
* [[Հուլիսի 3]] - [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]], կանադացի արձակագիր (ծնվ. [[1931]]):
* [[Անել]], հայ գրող (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:2001]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2002</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2455</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4786</id>
      <timestamp>2011-08-27T07:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="197">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5268</id>
      <timestamp>2011-09-09T09:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="479">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 17]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16937</id>
      <timestamp>2013-08-21T10:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="596">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1928]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (ծնվ. [[1916]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17042</id>
      <timestamp>2013-08-24T18:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="771">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1928]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (ծնվ. [[1916]]):
* [[Ապրիլի 18]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17375</id>
      <timestamp>2013-09-14T17:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="898">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1928]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (ծնվ. [[1916]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 18]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18565</id>
      <timestamp>2013-12-22T02:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1035">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 10]] - [[Ժորա Հարությունյան]], հայ դրամատուրգ (ծնվ. [[1928]]):
* [[Հունվարի 11]] - [[Անրի Վեռնոյ]], կինոռեժիսոր, ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունվարի 17]] - [[Կամիլո Խոսե Սելա]], իսպանացի վիպասան, էսսեիստ, պատմվածագիր, բանաստեղծ, բառարանի հեղինակ, ամսագրերի հրատարակիչ, լրագրող, դասախոս (ծնվ. [[1916]]):
* [[Փետրվարի 21]] - [[Ատրինե Տատրյան]], հայ արձակագիր, թատերագիր (ծնվ. [[1915]]):
* [[Ապրիլի 18]] - [[Թուր Հեյերդալ]], նորվեգացի ճանապարհորդ, ազգագրագետ, հնագետ և արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Դեկտեմբերի 18]] - [[Հրանտ Մաթևոսյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ (ծնվ. [[1935]]):

[[Կատեգորիա:2002]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2003</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3060</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6340</id>
      <timestamp>2011-10-26T09:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="228">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6569</id>
      <timestamp>2011-11-03T18:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="344">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6591</id>
      <timestamp>2011-11-06T18:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]])

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6594</id>
      <timestamp>2011-11-06T18:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="487">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9734</id>
      <timestamp>2012-08-09T06:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="618">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16545</id>
      <timestamp>2013-08-14T15:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="731">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]): 

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19025</id>
      <timestamp>2014-02-02T10:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="877">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]): 

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19312</id>
      <timestamp>2014-04-01T09:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="997">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Բհիշմ Սահնի]], հնդիկ արձակագիր, դերասան (ծնվ. [[1915]])։
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]): 

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20474</id>
      <timestamp>2014-09-27T18:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1066">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Բհիշմ Սահնի]], հնդիկ արձակագիր, դերասան (ծնվ. [[1915]])։
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20602</id>
      <timestamp>2014-11-09T16:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1202">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 14]] - [[Վահե Քաչա]], ֆրանսագիր հայ արձակագիր (ծնվ. [[1928]]):
* [[Փետրվարի 6]] - [[Լևոն Հախվերդյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ, հրապարակախոս (ծնվ. 1924):
* [[Հունիսի 21]] - [[Շառլ Տետեյան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր գրականագետ (ծնվ. [[1910]]):
* [[Հուլիսի 11]] - [[Բհիշմ Սահնի]], հնդիկ արձակագիր, դերասան (ծնվ. [[1915]])։
* [[Օգոստոսի 11]] - [[Հակոբ Ասատուրյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1903]]):
* [[Հոկտեմբերի 6]] - [[Գևորգ Աբաջյան]], հայ գրականագետ, թատերագետ, դերասան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ռասուլ Համզաթով]], ավար բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Ա. Արփինե]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1908]]):
* [[Սիրվարդ Կյուլպենկյան-Գունտագճյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1916]]):

[[Կատեգորիա:2003]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2451</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4773</id>
      <timestamp>2011-08-27T06:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):  [[Կատեգորիա:2004]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):

[[Կատեգորիա:2004]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4858</id>
      <timestamp>2011-08-28T15:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="329">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):

[[Կատեգորիա:2004]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10304</id>
      <timestamp>2012-08-16T15:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="445">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):

[[Կատեգորիա:2004]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19192</id>
      <timestamp>2014-02-16T12:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="579">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Վիգեն Բաբայան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (ծնվ. [[1940]]):

[[Կատեգորիա:2004]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19282</id>
      <timestamp>2014-03-28T19:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="653">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 3]] - [[Արտաշես Մաթևոսյան]], հայ ձեռագրագետ, պատմաբան (ծնվ. [[1922]]):
* [[Ապրիլի 21]] - [[Էդուարդ Ասադով]], ազգությամբ հայ ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Սեպտեմբերի 28]] - [[Մուլք Ռաջ Անանդ]], հնդիկ արձակագիր (ծնվ. [[1905]]):
* [[Դեկտեմբերի 17]] - [[Վիգեն Բաբայան]], հայ բանաստեղծ հրապարակախոս (ծնվ. [[1940]]):
* [[Ս. Ք. Զանգու]], հայ բանաստեղծ (ծնվ. [[1917]]):

[[Կատեգորիա:2004]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2005</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>313</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1920]]):</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="131">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1920]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>314</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="160">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (մահ. [[1920]]):

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>568</id>
      <timestamp>2011-02-03T16:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="281">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3855</id>
      <timestamp>2011-07-25T09:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="409">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5292</id>
      <timestamp>2011-09-09T11:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="557">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5602</id>
      <timestamp>2011-09-21T16:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="682">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6132</id>
      <timestamp>2011-10-12T17:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6601</id>
      <timestamp>2011-11-07T10:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1020">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6607</id>
      <timestamp>2011-11-08T05:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1171">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7671</id>
      <timestamp>2012-03-07T22:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1431">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8387</id>
      <timestamp>2012-05-07T10:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1538">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14962</id>
      <timestamp>2013-04-22T20:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1717">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18925</id>
      <timestamp>2014-01-28T10:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1874">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 18]] - [[Անդրանիկ Փոլատյան]], հայ խմբագիր, գրող, հասարակական գործիչ (ծնվ. [[1929]])։
* [[Մարտի 30]] - [[Սերգեյ Աբրահամյան]], հայ լեզվաբան-հայերենագետ (ծնվ. [[1925]]):
* [[Ապրիլի 2]] - [[Ժան-Ժակ Վարուժան]], ազգությամբ հայ ֆրանսագիր թատերագիր (ծնվ. [[1927]]):
* [[Ապրիլի 26]] - [[Ավգուստո Ռոա Բաստոս]], պարագվայցի բանաստեղծ և արձակագիր (ծնվ. [[1917]]):
* [[Մայիսի 25]] - [[Սաղաթել Հարությունյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1921]]):
* [[Հուլիսի 8]] - [[Գևորգ Ջահուկյան]], հայ լեզվաբան (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հուլիսի 13]] - [[Շահե Աճեմյան]], արքեպիսկոպոս, բանասիրության և փիլիսոփայության դոկտոր, պրոֆեսոր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Հուլիսի 28]] - [[Հենրիկ Մախչանյան]], հայ մանկավարժ, բանասեր (ծնվ. [[1926]]):
* [[Օգոստոսի 21]] - [[Վահան Թամարյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1957]]):
* [[Սեպտեմբերի 9]] - [[Ջուլիանո Բոնֆանտե]], իտալացի լեզվաբան, ռոմանական, հնդեվրոպական և ընդհանուր լեզվաբանության մասնագետ, նեոլինգվիստ (ծնվ. [[1904]]):
* [[Նոյեմբերի 19]] - [[Արթին Արթինյան]], ազգությամբ հայ անգլիագիր գրականագետ (ծնվ. [[1907]]):
* [[Դեկտեմբերի 7]] - [[Հարություն Ֆելեքյան]], հայ գրականագետ (ծնվ. [[1931]])

[[Կատեգորիա:2005]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2006</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8265</id>
      <sha1>t6xfaby3tk0dildlhyhoeftbzsli84q</sha1>
    <revision>
      <id>18202</id>
      <timestamp>2013-11-23T20:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):  [[Կատեգորիա:2006]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (մահ. [[2006]]):

[[Կատեգորիա:2006]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18203</id>
      <timestamp>2013-11-23T20:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 12]] - [[Ստանիսլավ Լեմ]], լեհ արձակագիր (ծնվ. [[1921]]):

[[Կատեգորիա:2006]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2007</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3184</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6579</id>
      <timestamp>2011-11-03T19:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):  [[Կատեգորիա:2007]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="188">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8832</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="349">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12005</id>
      <timestamp>2012-11-20T08:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="461">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17811</id>
      <timestamp>2013-11-13T17:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="579">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 21]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18477</id>
      <timestamp>2013-12-18T20:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="690">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 21]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18775</id>
      <timestamp>2014-01-14T07:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="799">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 21]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19254</id>
      <timestamp>2014-03-12T07:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="915">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 19]] - [[Հրանտ Դինք]], հայ խմբագիր-հրատարակիչ (ծնվ. [[1954]]):
* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 21]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19630</id>
      <timestamp>2014-05-03T19:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1090">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 15]] - [[Նաբի Խազրի]], ադրբեջանցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հունվարի 19]] - [[Հրանտ Դինք]], հայ խմբագիր-հրատարակիչ (ծնվ. [[1954]]):
* [[Փետրվարի 20]] - [[Զահրատ]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր (ծնվ. [[1924]]):
* [[Մարտի 2]] - [[Անրի Թրուայա]], ծագումով հայ ֆրանսագիր արձակագիր (ծնվ. [[1911]]):
* [[Մայիսի 21]] - [[Ռուբեն Մելիք]], ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ (մահ. [[1921]]):
* [[Օգոստոսի 10]] - [[Պյոտր Վեգին]], ռուսագիր բանաստեղծ (ծնվ. [[1939]]):
* [[Նոյեմբերի 21]] - [[Աղասի Այվազյան]], հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր (ծնվ. [[1925]]):
* [[Մարչելլո Արջիլլի]], իտալացի արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1926]]):

[[Կատեգորիա:2007]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2008</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2805</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5679</id>
      <timestamp>2011-09-25T07:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հուլիսի 18]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1933]]):  [[Կատեգորիա:2008]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="185">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 18]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1933]]):

[[Կատեգորիա:2008]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6255</id>
      <timestamp>2011-10-22T05:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="352">== Մահացածներ ==

* [[Հունիսի 25]] - [[Իգնատ Մամյան]], հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս, թարգմանիչ (ծնվ. [[1947]]):
* [[Հուլիսի 18]] - [[Զորայր Խալափյան]], հայ արձակագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1933]]):

[[Կատեգորիա:2008]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2009</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2641</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5253</id>
      <timestamp>2011-09-09T08:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):  [[Կատեգորիա:2009]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Մահացածներ ==

* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5299</id>
      <timestamp>2011-09-09T11:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 17]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1920]])։ 
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6664</id>
      <timestamp>2011-11-11T07:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="552">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (ծնվ. [[1945]]):
* [[Մայիսի 17]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1920]])։ 
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11643</id>
      <timestamp>2012-10-28T10:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="777">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (ծնվ. [[1945]]):
* [[Մայիսի 17]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1920]])։ 
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 27]] - Փարիզում [[Ժիրայր Չոլաքեան]]ը հիմնել է [[Նոր Յառաջ (Փարիզ)|«Նոր Յառաջ»]] պարբերականը:

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11664</id>
      <timestamp>2012-10-29T11:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="932">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (ծնվ. [[1945]]):
* [[Մայիսի 17]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1920]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1919]]): 
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 27]] - Փարիզում [[Ժիրայր Չոլաքեան]]ը հիմնել է [[Նոր Յառաջ (Փարիզ)|«Նոր Յառաջ»]] պարբերականը:

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19493</id>
      <timestamp>2014-04-29T18:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1043">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 16]] - [[Սևդա Սևան]], ազգությամբ հայ բուլղարագիր արձակագիր (ծնվ. [[1945]]):
* [[Մայիսի 17]] - [[Մարիո Բենեդետտի]], իտալացի վտարանդիների ընտանիքից սերող ուրուգվայցի արձակագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1920]])։
* [[Մայիսի 20]] - [[Պիեռ Գամարա]], ֆրանսիացի բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախոս (ծնվ. [[1919]]): 
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրանցիսկո Այալա]], իսպանացի արձակագիր (ծնվ. [[1906]]):
* [[Նոյեմբերի 3]] - [[Ֆրեդ Այվազյան]], արձակագիր, բժիշկ (ծնվ. [[1919]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հոկտեմբերի 27]] - Փարիզում [[Ժիրայր Չոլաքեան]]ը հիմնել է [[Նոր Յառաջ (Փարիզ)|«Նոր Յառաջ»]] պարբերականը:

[[Կատեգորիա:2009]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2010</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3932</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8420</id>
      <timestamp>2012-05-09T04:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):  [[Կատեգորիա:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="191">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:2010]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8436</id>
      <timestamp>2012-05-10T04:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="304">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 19]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:2010]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14750</id>
      <timestamp>2013-04-07T07:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="473">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 19]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1949]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Երվանդ Կոպելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:2010]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18602</id>
      <timestamp>2013-12-22T15:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="638">== Մահացածներ ==

* [[Հուլիսի 19]] - [[Ռաֆայել Նահապետյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1949]]):
* [[Նոյեմբերի 29]] - [[Բելլա Ախմադուլինա]], ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1937]]):
* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Երվանդ Կոպելյան]], հայ արձակագիր, բանաստեղծ, խմբագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1923]]):
* [[Դեկտեմբերի 23]] - [[Ստեփան Ալաջաջյան]], հայ արձակագիր, թարգմանիչ (ծնվ. [[1924]]):

[[Կատեգորիա:2010]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1541</id>
      <timestamp>2011-03-19T04:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Իրադարձություններ ==  * [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="308">== Իրադարձություններ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց [[Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարան]]ը:

[[Կատեգորիա:2011]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1542</id>
      <timestamp>2011-03-19T04:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Իրադարձություններ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ը:

[[Կատեգորիա:2011]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2805</id>
      <timestamp>2011-05-14T08:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>182.160.124.106</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô»ÖÕ¡Õ¤Õ¡ÖÕ±Õ¸ÖÕ©ÕµÕ¸ÖÕ¶Õ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="72">Ppl like you get all the brians. I just get to say thanks for he answer.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2831</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/182.160.124.106|182.160.124.106]] ([[User talk:182.160.124.106|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Իրադարձություններ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ը:

[[Կատեգորիա:2011]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2832</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[2011]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">== Իրադարձություններ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ը:

[[Կատեգորիա:2011]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12910</id>
      <timestamp>2013-01-15T14:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="509">== Մահացածներ ==

* [[Դեկտեմբերի 16]] - [[Դիանա Թևեքելյան]], ռուսագիր հայ գրականագետ, արձակագիր, լրագրող (ծնվ. [[1932]]):

== Իրադարձություններ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]ը:

[[Կատեգորիա:2011]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4006</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8584</id>
      <timestamp>2012-05-18T03:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մայիսի 15]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (ծնվ. 1928):  [[Կատեգորիա:20...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="189">== Մահացածներ ==

* [[Մայիսի 15]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (ծնվ. 1928):

[[Կատեգորիա:2012]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10228</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="295">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մայիսի 15]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (ծնվ. [[1928]]):

[[Կատեգորիա:2012]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17692</id>
      <timestamp>2013-10-28T06:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="421">== Մահացածներ ==

* [[Մարտի 6]] - [[Անդրանիկ Սարյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1914]]):
* [[Մարտի 30]] - [[Զարեհ Մելքոնյան]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1923]])։
* [[Մայիսի 15]] - [[Կառլոս Ֆուենտես]], մեքսիկացի արձակագիր, սցենարիստ (ծնվ. [[1928]]):

[[Կատեգորիա:2012]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2013</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6039</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13239</id>
      <timestamp>2013-01-30T09:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="233">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1960]]):

[[Կատեգորիա:2013]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15750</id>
      <timestamp>2013-06-29T14:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="383">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1960]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (մահ. [[1962]]):

[[Կատեգորիա:2013]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15751</id>
      <timestamp>2013-06-29T14:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="383">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1960]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1962]]):

[[Կատեգորիա:2013]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16246</id>
      <timestamp>2013-08-08T22:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="508">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1960]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1962]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1949]]):

[[Կատեգորիա:2013]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17920</id>
      <timestamp>2013-11-17T10:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="677">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 1]] - [[Լևոն Մինասյան]], հայ բանասեր, կրթական գործիչ, արձակագիր, բանաստեղծ (ծնվ. [[1920]]):
* [[Հունվարի 28]] - [[Վաչե Եփրեմյան]], հայ գրականագետ, մշակութաբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս (ծնվ. [[1960]]):
* [[Փետրվարի 17]] - [[Վահան Վարդանյան Վարուժանի]], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ (ծնվ. [[1962]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Վրեժ Իսրայելյան]], հայ արձագիր, դրամատուրգ (ծնվ. [[1949]]):

[[Կատեգորիա:2013]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2014</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8434</id>
      <sha1>tmqlwtkksh5g0cl2m25lnyix2bvpth8</sha1>
    <revision>
      <id>18725</id>
      <timestamp>2014-01-08T18:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հունվարի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1955]]):  [[Կատեգորիա:2014]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1955]]):

[[Կատեգորիա:2014]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20322</id>
      <timestamp>2014-06-28T09:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մահացածներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="299">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1955]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:2014]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20596</id>
      <timestamp>2014-11-06T19:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="476">== Մահացածներ ==

* [[Հունվարի 8]] - [[Լևոն Խեչոյան]], հայ արձակագիր (ծնվ. [[1955]]):
* [[Մարտի 29]] - [[Սեդա Ծաղիկյան-Դեմիրճյան]], հայ գրականագետ, բանաստեղծ, երաժշտական քննադատ (ծնվ. [[1924]]):
* [[Հունիսի 14]] - [[Պողոս Սնապյան]], հայ արձակագիր, գրաքննադատ, խմբագիր (ծնվ. [[1927]]):

[[Կատեգորիա:2014]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 Գործեր, որոնք չեն ավարտվել և չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից (Տեքստաբանություն, Զավեն Ավետիսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3013</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6181</id>
      <timestamp>2011-10-15T10:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8051">[[Պատկեր:Textabanutyan dasagirq.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Զավեն Ավետիսյան]]ի 2008-ին հրատարակված [[Տեքստաբանություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 2008)|«Տեքստաբանություն»]] գրքի «Հիմնական տեքստի ընտրության խնդիրները» գլխի «'''3 Գործեր, որոնք չեն ավարտվել և չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից'''» բաժինը:

== 3 Գործեր, որոնք չեն ավարտվել և չեն հրատարակվել հեղինակի կողմից ==

Գրողների արխիվներում այսպիսի գործերը բավականին շատ են։ Որքան էլ անսովոր, բայց եթե դրանք այլ աղբյուրներ չունեն, պարտադիր ընդգրկվում և տպագրվում են գիտական լիակատար ժողովածուների մեջ և դիտվում որպես հիմնական տեքստ:

Նախ հիշենք [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Սամվել» [[վեպ]]ի ստեղծման և հրատարակության պատմության հետ կապված իրողությունը։ Րաֆֆիագետներին հայտնի է, որ վիպասանի այս գործը՝ ըստ նրա հղացման, թեև տպագրվել է, բայց ավարտի չի հասցվել։ Պատճառներն անհայտ են։ Գրականագետ Մ. Մկրյանը տարբեր առիթներով կանգ առնելով վեպի կոմպոզիցիոն կառուցվածքի և [[սյուժե]]ի զարգացման առանձնահատկությունների, մասնավորապես ֆինալի վրա, եկել է այն եզրակացության, որ «Սամվելը», այնպես, ինչպես մեզ ներկայանում է, ընթերցողի տպավորությամբ, ավարտուն է։ Անպայման կարելի է սրա հետ համաձայնել, բայց փաստը մնում է փաստ, որ վեպում առկա շատ դեպքեր, [[հերոս]]ների ճակատագրեր մինչև վերջ ավարտի չեն հասցվել։ [[Ստեփան Զորյան]]ը, որքան էլ որ չի ընդունել Րաֆֆու ռոմանտիկական ոճը, պատմական դեպքերի և դեմքերի արտացոլման մեթոդական սկզբունքը, փորձ է արել իր «Պապ թագավոր» վեպով լուծել խնդիրը։ Կարևոր չէ այս վեպի հաջողված կամ չհաջողված լինելը, սակայն նրա այս նախաձեռնությունը մի անգամ ևս հաստատում է Րաֆֆու այդ փայլուն պատմավեպի անավարտ լինելու փաստը։

Մի ուրիշ օրինակ է [[Երվանդ Օտյան]]ի «Պրոպագանդիստը» վեպի ստեղծագործական պատմությունը։ Երգիծաբանը այս գործը գրել և ընթացիկ մամուլում տպագրել է հատվածաբար, բայց այդպես էլ այն ավարտի չի հասցրել։ Պատճառն այն է եղել, որ ժամանակի ազգային կուսակցությունները մեծ աղմուկ են բարձրացրել այս գործի շուրջ, այդ պատճառով էլ Օտյանը դադարեցրել է իր աշխատանքը՝ ձեռագիր վիճակում թողնելով գործի առանձին հատվածներ։ Նույնը կարելի է ասել [[Հակոբ Պարոնյան]]ի «Ազգային սնտուկ» գործի մասին, որը [[1874]] թվականից սկսած մաս-մաս տպագրել Է «Թատրոնում», սակայն չի ավարտել։

Մի այլ ճակատագիր է ունեցել [[Ռափայել Պատկանյան]]ի մեզ բոլորիս անհայտ գործերից մեկը։ Գրականության և արվեստի թանգարանի Պատկանյանի ֆոնդում պահպանվել է մի անստորագիր [[նամակ]], որի մեջ ասվում է. «Նա (Պատկանյանը) սկսել Է մի ահագին պոեմա հայոց կյանքից գրելու, որը [[Նիկոլայ Գոգոլ|Գոգոլի]] &quot;Մեռած հոգիներից&quot; պետք է բարձը դասվի, թե որ ավարտվի»։31

Եվս մի օրինակ, որ կապված Է Րաֆֆու «Կայծեր» վեպի հետ։ Գործի [[տեքստ]]ային աղբյուրների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ վիպասանը այս գործը վերջնական ավարտի չի հասցրել՝ ձեռագիր վիճակում թողնելով առանձին հատվածներ։

[[Աննա Րաֆֆի]]ն [[1920]] թվականին Վիեննայում հրատարակում Է «Կայծերի վերջը» խորագրով այդ հատվածները, դրանց կցելով նաև «Ամրոցի աղջիկը» գործը, որ Աննա Րաֆֆու կարծիքով «Կայծերի» մասն է կազմում։

Ուշագրավ է նաև [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Դեպի անհունը» [[պոեմ]]ի երկրորդ մասի ստեղծագործական պատմությունը։ Ըստ հուշագրերի տեղեկությունների Թումանյանն իր մտերիմների շրջանում կարդացել հատվածներ երկրորդ մասից։ Կիսատ թողնելով այն, շարունակել նյութեր հավաքել, տարբեր աղբյուրներից, անգամ այն մասին, թե դեպքեր են եղել, որ հանգուցյալին թաղել են, բայց գերեզմանում արթնացել է։ Սրանք հիմք են հանդիսացել պոեմի գլխավոր հերոսի՝ Հասմիկի, [[կերպար]]ը ներկայացնելու համար։ [[Լևոն Շանթ|Շանթը]] այս նյութերին ծանոթանալու հետո Թումանյանին խորհուրդ է տվել պոեմը չշարունակել, անգամ ոչնչացնել, դրանով «հայ գրականությունը զրկելով մի քանի անհայտ և ուժեղ գործերից»։32 Նույն տեղում հիշվում է նաև, որ Թումանյանը երիտասարդ տարիներին գրել է տասներեք պոեմ, որոնցից մեծ մասը կիսատ է մնացել ու այդպես էլ մեզ չի հասել։ Վերջապես հանրահայ փաստ է, որ մեծ բանաստեղծը ամբողջ կյանքում աշխատել է «Հազարան բլբուլը» գործի վրա ու այդպես էլ չի ավարտել և չի հրատարակել կենդանության տարիներին։ Կիսատ ու չհրատարակված գործերից նաև [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ի «Մեսրոպ Մաշտոց», [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]] «Խաչատուր Աբովյան» [[պատմավեպ]]երը, որոնք այդ վիճակում հրատարակվել են նրանց հետմահու ժողովածուներում։ Կիսատ թողնելու ևչհրատարակելու պատճառներն ընդհանրապես շատ են։ Տեքստաբանությունը, ելնելով բազմաթիվ գրողների ստեղծագործական փորձից, հիմնական է համարել չորսը՝

*1  Գեղարվեստական կատարելության չհասցնելու ջանքը, 
*2 հեղինակի գաղափարական դիրքորոշման փոփոխությունը, 
*3 գրողի հոգեբանական և ֆիզիկական վիճակը, 
*4 գրողի մահը։
---------------------------------------------------------------
* 31 ԳԱԹ, ՌՊՖ, թիվ 1258
* 32 Այդ մասին տես «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում», էջ 894:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3. Գեղարվեստական գրականության նշանակությունը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3014</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6183</id>
      <timestamp>2011-10-15T11:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11924">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «3. Գեղարվեստական գրականության նշանակությունը» բաժինը:

== 3. Գեղարվեստական գրականության նշանակությունը ==

Բնույթ և նշանակություն ըմբռնումները միմյանցով մշտապես՝ պայմանավորված են։ Մարդու մտքով ու ձեռքով ստեղծվածը՝ լինի դա գրավոր հուշարձան, շինություն, թե կենցաղային գործածության առարկա, ժամանակի ընթացքում կարող է կորցնել իր հիմնական գործառնական դերը և կամ էլ պահպանելով այն, ձեռք բերել լրացուցիչ այլ նշանակություն։ Ինչպես ամենուրեք, այստեղ նույնպես ժամանակի գործոնը առաջնային դեր է խաղում։ [[Գրականության պատմություն|Գրականության պատմության]] մեջ նման օրինակները քիչ չեն։ [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] «Մատյան ողբերգության» [[պոեմ]]ը իր նախնական նշանակությամբ [[աղոթագիրք]] էր բառիս իսկական իմաստով, բայց ժամանակի ընթացքում այս հիմնականին աստիճանաբար զուգահեռվում է նաեւ գեղարվեստական նշանակությունը։ «Մատյան ողբերգության» պոեմը կարդալիս այն տպավորությունն ենք ստանում, որ հեղինակը գրելիս երբեք չի մտածել, մտքով անգամ չի անցել, որ ինքը ստեղծում է, կերտում է գեղարվեստական երկ։ Հանճարեղ հավատացյալի զգացմունքային լարվածությունը («Ցնդեցի ես խելագարության մրրիկից»), որ երելում է նրա մտքերի բազմատարբերակ ճառագումներից, ընղլայնել է մարդկային ապրումների սահմանները՝ ներառելով նաև գեղարվեստականը։ Չափազանց կնեղացնենք «Մատյանի» նշանակությանը, եթե այն դիտենք միայն իբրև գեղարվեստական ստեղծագործության, կամ իբրեւ հոգևոր աղոթարան։ Մեր ժամանակներում, սակայն, շատ ընթերցողների կողմից այն դիտվում է իբրև գեղարվեստական ստեղծագործություն։ Համենայն դեպս, հայ ժամանակակից գրականության պատմության մեջ «Մատյանը» դիտվում է որպես այդպիսին։ Նույն գործառական օրինաչափությունը տարածվում է նաև միջնադարյան պատմագրության վրա։ Իր համադրականության պատճառով [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց պատմությունը» այսօր դիտվում է ոչ միայն իբրև պատմագրական երկ, այլև գեղարվեստական ստեղծագործություն, էլ չենք խոսում այն մասին, որ տարբեր ժամանակներում Խորենացու Մատյանը գործածվել է նաև որպես պատմության դասագիրք։ Ի՞նչն է ուշագրավը։ Գրական հուշարձանի բնույթը նույնը մնալով, ժամանակների պահանջով փոխվել է նրա գործածական նշանակությանը։ Սա հնագայն շրջանի մատենագրությանը հատուկ երևույթ է, թեև, իհարկե, Խորենացուց շատ ժամանակներ առաջ գեղարվեստական ստեղծագործությունը զատորոշվել էր պատմությունից, փիլիսոփայությունից և հասարակագիտական մյուս ուղղություններից։ [[Արիստոտել]]ի «Պոետիկայում» [[Էսքիլես]]ի, [[Սռֆոկլես]]ի և էլի ուրիշների գործերը դիտվում են իբրև գեղարվեստական («պոետիկական») ստեղծագործություններ։ Հետագա ժամանակներում պատմագիտությունը, փիլիսոփայությունը և մյուս հասարակագիտական ուղղությունները կամաց-կամաց իրենց դռները փակեցին իրենց իսկ «արյունակից» գեղարվեստական մտածողության, գեղարվեստական գրականության առջև, թեև մյուս կողմից ինքը՝ գեղարվեստական գրականությունը, չխզեց իր կապեիր նրանց հետ։ Իբրև մարդկու կյանքի տարաբնույթ արտացոլվածք, գրականությունը դրանք ներառեց իր մեջ, յուրացրեց իր միջոցներով, այսինքն՝ ոչ ուղղակի իմաստով։ Այսօր գրականագետները ամենևին էլ չեն վարձում փիլիսոփայական կամ պատմագիտական աշխատությանների մեջ փնտրել գեղարվեստական շերտեր, բայց ահա ամեն կողմից ջանում են ցույց տալ գրական այս կամ այն ստեղծագործության փիլիսոփայությունը, պատմական կենսահիմքերը և այլն։ Գրականությունը բազմախնդիր է իր ճանաչողական նշանակությամբ։ Եթե մենք փորձենք «մի հնարքով» գեղարվեստական գրականությունից օտարել պատկերավորությունը, ապա նրա բովանդակային, սյուժետային նստվածքներում կհայտնաբերենք և՛ փիլիսոփայություն, և՛ պատմություն։ Գեղարվեստական գրականությունն իր բնույթով բազմախնդիր լինելով հանդերձ, բազմախնդիր է նաև իր ճանաչողական, գործառնական նշանակությամբ, որին մենք կանդրադառնանք առանձին։

Գրականության բնայթից բխող գործառնական բազմանշանակությանը ի վերջո խտացված է երկու պայմանի մեջ՝ հասարակական օգտակարության և գեղարվեստական հաճույքի։ Նախնադարյան մարդու գիտակցության մեջ հաճույքը և օգտակարությունը սահմանազատված չէին։ Այդ սահմանազատումը մարդկային կյանքի տեսսկան քաղաքակրթման արգասիք է, գեղարվեստական հաճույքը՝ առավել ևս։ Գեղարվեստականի մեջ այսպես, թե այնպես օգտակարի իրականացում կամ իրականացման հեռանկարի իմաստավոր ցգացում կա, ուստի և ճիշտ է նկատվել, որ գրականության և արվեստի նշանակությունը պետք է բնորոշվի այնպես, որ հաշվի առնվի և՛ հաճույքը, և օգտակարությունը, դրանց դաստիարակչական, բարոյակրթական, ճանաչողական նշանակությունը։ Անվերապահորեն, ընտրել մեկը կամ մյուսը, նշանակում է հաշվի չնստել նրանց բնույթի հետ։ [[Րաֆֆի]]ն գրականության մասին իր բազմաթիվ դատողությունների մեջ շարունակ կողք կողքի է դնում այս երկու հասկացությունները, թեև առանձին դեպքերում, ինչպես շատ հայ հեղինակներ, ելնելով ազգային կյանքի յուրահատուկ պահանջներից, նա հատկապես ընդգծում է գրականության օգտակարաթյունը։ Օրինակ բերելով [[Բիչեր Ստոուն]]ի «Թոմաս աղբար տնակը», նկատում է. «Այդ կնոջ համար ասում են, որ ստրուկների ազատիչը եղավ ոչ այնքան հյուսիսային ամերիկացիների զենքը, որքան նրա վեպը» 5։ Րաֆֆին, ինչ խոսք, այստեղ առաջնությունը տալիս է գրականության օգտակարությանը, նրա այն հատկությանը, որն ընդունակ է ստիպել հասարակությանը «մտածել յուր պետքերի և թերությունների վրա», բայց և այնպես նրա ուսուցողական ոգին «պետք է միացված լինի գեղարվեստական ձևի, արվեստի հետ»։ Ինչպես տեսնում ենք, Րաֆֆին չի շրջանցում խնդիրը, գրականության այդ երկու հիմնական հատկանիշները տեսնում է փոխադարձ համագործակցության մեջ։ Այսինքն՝ նա մի կողմից չի գնում դեպի «գաղափարի մերկապարանոց հաստատումը», մյուս կողմից՝ «մաքուր արվեստին»։ «Ես ինձ ամենևին կուսակից չեմ համարում այն մտածողների հետ, ովքեր ընդունում են գեղարվեստը միայն գեղարվեստի համար։ Գեղարվեստը այն ժամանակ միայն պետք է կատարյալ համարել, երբ արվեստի գեղեցկության հետ միանում են բարձր, վսեմ եւ համամարդկային գաղափարներ»6: Այս առումով սոսկ հաճույք պատճառող մաքուր պոեզիայի րմբռնումը հաճախ աղավաղվում է։ «Մաքուր պոեզիան» իր մեջ ազնվածին հատկություն ունի։ Վերջինս սովորաբար համեմատում են մաքուր ջրի հետ, որ ամենևին էլ չի նսեմացնում նույն այդ ջրի նշանակությունը։ Հեղինակները հաճախ ձգտում են ստեղծել այնպիսի բանաստեղծություն, որ զերծ լինի ոչ պոետական տարրերից։ Նման բանաստեղծությունները հանգում են այն «բացարձակին», որի մեջ առաջնային է զատ պոետականը։ Պոեզիայի մեծ մասը կոնկրետ իրավիճակի զգացումի արգասիք է։ Մաքուր դեպքում այդ զգացումը կոնկրետ չէ։ Նրանում ինչպես բաց, այնպես էլ փակ [[տեքստ]]ում առարկայական ազդակը տարորոշված չէ։ Բանաստեղծը ներքնապես ապրում է հոգեկան անորոշ զմայլանքներով, հույզերով, որ ամեն մեկիս, առավել ևս` պոետի հոգու մեջ առաջանում են։ Այստեղ միշտ առկա է այլաշխարհային պատրանքը, մի նոր աշխարհ ստեղծելու ձգտումը։ Թեև այդ իրական աշխարհը նստած է նրա հոգու մեջ։ Բանաստեղծը մշտապես «սպասման հիվանդ է»։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3. Գրականությունը և հոգեբանությունը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4972</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10909</id>
      <timestamp>2012-09-17T09:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="61006">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «3. Գրականությունը և հոգեբանությունը» բաժինը:

== 3. Գրականությունը և հոգեբանությունը ==

Հասարակական հարաբերությունների զարգացման արդի փուլում լուրջ նշանակություն է տրվում հոգեբանության ուսումնասիրությանը։ Գրականության և արվեստի մեջ, իբրև գիտական խնդիր, առավել մեծ տեղ է տրվում այս բնագավառին, քանի որ վերջինիս ուշադրության առարկան մարդն է իր ներաշխարհային ողջ հարստությամբ։ Հիշյալ ոլորտներում՝ մասնավորապես գրականության, հոգեբանական դիտարկումները կատարվում են երեք ուղղությամբ՝ ստեղծագործողի հոգեբանություն (գրողի անձը. կենսագրությունը, անհատականությունը), ստեղծագործություն հոգեբանություն (գրական ստեղծագործությունը իբրև գեղարվեստական մտածողության գործընթաց ) և ստեղծագործության ընկալման հոգեբանություն (գրական երկի ազդեցությունը ընթերցողի, ունկնդրի վրա)։

Առաջին և երկրորդ մոտեցումների առարկան գրողն է, երկրորդինը` ընթերցողը։ Հոգեբանական կապը այսաեղ փոխադարձված է։ Գրողի հոգեբանական գիտակցությունը ուղղված է ընթերցողին, ընթերցողինը` գրողին։ Հոգեբանական գործոնների այս ամբողջական համալիրը հնարավոր է ուսումնասիրել վերոհիշյալ գործառական առանձնացումների ձևով։

Սկսենք ստեղծագործողի հոգեբանությունից, որի հիմքում ընկած է գրողի կենսագրությունը։


== Գրականությունը և գրողի կենսագրությունը ==

Հեղինակի կենսագրության ուսումնասիրությունը գրականագիտական ամենահին և ամենափորձված մեթոդներից է։ Մոտեցման այս եղանակը հնարավորություն է տալիս գեղարվեստական երկը դիտել հեղինակի կենսագրության պրիզմայի միջով՝ հաշվի առնելով այն ժամանակաշրջանն ու հասարակական միջավայրը, որի ընթացքում և որի մեջ ապրում ու ստեղծագործում է հեղինակը։ Կիրառվող մեթոդն իր վերապահումներն ունի, որոնց հետ հնարավոր չէ հաշվի չնստել։ Գրող-գրական երկ կապի խնդիրը գրականության պատմաբանը դիտում է պատճառահետևանքային սկզբունքով՝ ժամանակ, հասարակական կյանք, գրողի կենսագրություն, գրական երկ տրամաբանական հաջորդականությամբ։ Գրականության հոգեբանը միշտ չէ, որ հաշվի է նստում այս հաջորդականության հետ, քանի որ և ժամանակը, և՛ հասարակական կյանքը գրողի էության մեջ անձնավորված են, իսկ նրա գրական երկը, այս տեսանկյունից՝ գեղարվեստորեն վերացարկված։ Այստեղ արդեն պատմության տրամաբանությունը իր տեղը զիջում է իրավիճակային հոգեբանությանը, ինչը մեզ ստիպում է մտածել՝ գրական երկը կենսագրությա՞ն հետևանք է, թե ինքը կենսագրություն է։ Գրականության պատմաբաններն ամեն ինչ անում են վերականգնելու համար հեղինակի կենսագրության փաստերը հաշվի առնելով, որ դրանք չափազանց կարևոր են գրողի այս կամ այն երկը լուսաբանելու համար։ Փաստեբի բացակայության դեպքում (նկատի ունենք հին և հնագույն շրջանի հեղինակներին), գրական երկից է բխեցվում հեղինակի կենսագրությունը։ Եվ մեկի, և՛ մյուսի դեպքում հեղինակի կենսագրությունը պաշտոնական փաստաթղթի տեսք է ընդունում, որի անվերապահության վրա չի կարելի հենվել, հատկապես, երբ ուսումնասիրվում է կենսագրություն–գրական երկ կապը։ Պետք է հիշել, որ գրական ստեղծագործությունը հասցեագրման երկդիմություն ունի։ Այն մի կողմից ուղղված է հեղինակին, մյուս կողմից՝ ուրիշներին և այդ ուրիշներից` ընթերցողներին։ Սա արդեն ոչ թե գրականության պատմաբանի կամ տեսաբանի, այլ հոգեբանի խնդիրն է։ Այստեղից է առաջ գալիս գրականության ուսումնասիրության համադրական մեթոդի անհրաժեշտությունը։ Հին ժողովուրդների գրականության պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ անցյալի շատ գրողների կենսագրական մանրամասները դատապարտվում են անհայտության, և միայն պաշտոնական վավերագրերի կամ էլ ժամանակներին մոտ կանգնած հեղինակի կցկտուր տեղեկությունների հիման վրա է հնարավոր լինում «վերականգնել» նրանց անցած կյանքի ճանապարհը։ Տեղեկատվական վերագրումներով տառապող կենսագրությունները չեն կարող հոգեբանական դիտարկումների հիմք դառնալ։

[[Վարք]]ը հին գրականության վավերագրական ժանրերից է, որի մեջ այս կամ այն չափով ներկայացում  մատենագրի կենսագրական տեղեկությունները ([[Կորյուն]]ի «Վարք Մաշտոցին», [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]], [[Գևորգ Սկևռացի|Գևորգ Սկևռացու]] վարքերը և այլն): Կենսագրությունների համար տեղեկագրական աղբյուրներ կարող են հանդիսանալ նաև [[վկայաբանություն]]ները, ներբողյանները: Այս կենսագրական բնույթի [[պատում]]ները, սակայն, ամբողջական չեն այն իմաստով, որ նրանցում չեն ընդգրկվում վարքագրական հերոսի կենսագրական ողջ մանրամասները, այլ շեշտը դրվում է նրա կյանքի ամենանշանակալից իրողության, փաստի վրա։ Առանձնացվող փաստերն էլ նևրկայացվում են հերոսի իդեալականացման սկզբունքով, ինչը չեզոքացնում է նրա հողեղեն կյանքի իրական շեշտը։ Այս աղբյուրների վրա հենվող հոգեվերլուծական ենթադրությունները չեն կարող  հանդես բերվել մաքուր տեսքով, քանի որ վերլուծության աղբյուրը միջնորդավորված է. վարքագրի ձայնը խանգարում է վարքագրական հերոսի ձայնի ինքնությանը։ Փաստագրական շերտերի սուբյեկտիվացումը հանգեցնում է նրան, որ հետագա շրջանի ուսումնասիրողներին տեղ է թողնում կամայական ենթադրություններ անել, հեղինակին դուրս բերել իր ապրած ժամանակաշրջանից, ետ ու առաջ տանել։ Նման ճակատագրի են արժանացել V դ. հայ պատմիչները՝ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]], [[Եղիշե]]ն։ Հայ և արևմտյան շատ գիտնականներ Խորենացուն V դարից տարել հասցրել են 7-9-րդ դդ։ (Քարիեր,Գուտշմիդտ, Թոմսոն, Մանանդյան և ուրիշներ)։ Կենսագրության հավաստիությունը հատկապես կարևոր է մատենագրի, գրողի այս կամ այն ստեղծագործության գրության թվականի ճշտման համար։ Վերջինս շատ բան է տալիս տվյալ գործի բովանդակային շերտերը բացելու առումով։ Դիպուկ օրինակ է [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան և նրա առանձին գործերի գրության թվերի անորոշության փաստը, որը մինչև այսօր տաք բանավեճերի տեղիք է տափս։ Գրական երկի գրության, ինչպես նաև նրա հղացման կենսափաստի հավաստիությունը լայն հնարավորություն է ընձեռում հասկանալու ստեղծագործության ներքին բովանդակությունը, այն տրամադրությունը, որն ուղղակի թե անուղղակի կապ ունի ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի ընդհանուր տրամադրությունների հետ։ Արևմտյան հոգեվերլուծության թևի առանձին մասնագետներ, ելնելով այս սկզբունքից, [[Շեքսպիր]]ի ապրած կյանքի դեպրեսիվ վիճակների հետ են կապում նրա ողբերգությունների լույս աշխարհ գալը։ Այս մոտեցումը, իհարկե, միշտ չէ որ գիտական քննություն է բռնում։ Մեզանում [[Հակոբ Պարոնյան]]ի ապրած կյանքի դրամատիզմը և նրա  ստեղծած կատակերգությունների զուգահեռը ճիշտ հակառակն են հաստատում։ Թեև [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]], [[Հերանուշ Արշակյան]]ի անձնական ճակատագրերը, հատկապես հիվանդության փաստը, շատ որոշակի դեր  են խաղացել նրանց բանաստեղծական տրամադրությունների լինելիության գործում։

Գրական երկը գրողի կենսագրության, նրա հոգևոր փորձի արդյունքն է։ Առանց այս մանրամասների ճշտման հնարավոր չէ վերջնական կարծիք հայտնել գրողի ստեղծագործության մասին, չափել վերջինիս բովանդակային տարողությունը։


== Ստեղծագործողի հոգեբանությունը ==

Գրողի ստեղծագործական հոգեբանությունը հնուց ի վեր սուր հետաքրքրությունների առարկա է եղել։ Հին հույները բանաստեղծական օժտվածությունը համարել են խելագարության արգասիք կամ էլ վերագրել աստվածներին։ Հենց այս կարծիքի վրա է հիմնվում Լոմբրոզոյի «Հանճար և խելագարություն» ուսումնասիրաթյունը, որի մեջ ելնելով կոնկրետ հեղինակների ստեղծագործական փորձից  ինչպես նաև սեփական հոգեվերլուծություններից ձգտում է հիմնավորել երևույթը։ Այս առումով չափազանց ուշագրավ դիտարկումներ են Զիգմոնդ Ֆրոյդի, Վիգոտսկու, Արնաուդովի, Օվսիանիկով-Կուլիկովսկու գործերր։

Ստեղծագործական պահերի բացատրությունը դյուրին չէ։ Մենք գործ ունենք մարդու ենթագիտակցական բռնկումների հետ։ Հանրահայտ է [[Պլատոն]]ի այն պնդումը, թե պոետները անգամ ի վիճակի չեն բացատրել, թե ինչպես են իրենք ստեղծագործում։

[[Կոստանդին Երզնկացի]]ն երևույթը համարել է «շնորհքն ի յոգւոյն»։ «Ոմանք չարախօսին, - գրել է նա, - թե որպէ՞ս խոսի սա այսպիսի բան, զի վարդապետի չէ աշակերտել: Զի այլ է աշակերտելն եւ այլ  շնորհքն ի յոգւոյն»։

Եղեւ յանկարծակի&lt;br&gt;
Ինչ բան խոսիլ՝ ով ուզենայ,&lt;br&gt;
Այնպէս, որ ես ի յիմ Խօսից շարելըն զարմացայ&lt;br&gt;
Սիրով ու մեծ յուսով Ես այս բանիս ի փորձ մտայ,&lt;br&gt;
Զհոգիս փոխան տըւի&lt;br&gt;
Եւ ապա ես այն հոգոյն հասա»։

Այս մասին ուշագրավ խոստովանաթյունները շատ են։ Մեծ արվեստագետների գիտակցության մեջ երևույթի վերացարկման պահը անսպասելի և արագ դրսևորում ունի։ Ենթագիտակցական այս մտահոգությունը պահի մեջ նվաճում է այն, ինչ ընդունակ չէ անել տրամաբանությունը։ «Ամենաուժեղ բանը ինտուիցիան է,- նկատել է [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] իր զրույցներում, - պայծառատեսությունը, հայտնությունը։ Նա կայծակի թռիչք ունի՝ վայրկենապես լասավորում է. հրաբխի ուժ՝ կատաղի կերպով ժայթքում է»։ Ժամանակակիցների գործերից երևում է, որ բանաստեղծին շատ են հետաքրքրել մեծ արվեստագետների ստեղծագործական կյանքի հետ կապված երևույթները։ Նման գրանցումների մենք հանդիպում ենք Թումանյանի [[օրագիր|օրագրերում]], գրառումներում, ծոցատետրերում։ Հոգեբանական բռնկումների այսպիսի պահեր Թումանյանը շատ է ունեցել: Այս առիթով բանաստեղծը  ուշագրավ մտքեր է փոխանակել գրչակից ընկերների հետ։ [[Մվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] գրում է. «... Զրուցում էին բանաստեղծի ստեղծագործական աշխարհի, ստեղծագործական պրոցեսի շուրջ, խոսում էին փիլիսոփաներից Կանտ, Պետրաժիցկի։ Հայրիկը Բերգսոնի գիրքն էր կարդացել ու շատ էր հավանել»: «Կարևորը կանխատեսությունն է, ինտուիցիան, - մի ուրիշ անգամ նկատել է բանաստեղծը, - երևակայությունը, ներդաշնակության զգացումը, հոգու խորթությունը, երբ բանաստեղծը խորասուզվում է ստեղծագործական ոլորտները, երբ շարժվում են նրա ինտուիտիվ զգացումները, երբ լցված, ներշնչված ապրում է մեծ սարսուռը։ Հենց էն ժամանակ է բանաստեղծը բանաստեղծ»։ Բանաստեղծությունը խորհուրդներով, օրենքներով չեն գրում։ Եթե բանաստեղծի մեջ առաջանում է այս ներքին մղումը, նա գրում է։ Երիտասարդ բանաստեղծին ուղղված իր խոսքում Թումանյանը նկատել է «Ամենից շատ և ամենից լավ բանաստեղծը ինքն է իրեն հասկանում, և իր ներքին բնազդն ու ինտուիցիան է իր ամենաուժեղ առաջնորդը»։ Դեկարտի պնդմամբ՝ ինտուիցիան ամբողջական մտքի անսպասելի նվաճում է։ Իսկ Բերգսոնը այն համարում է «ինտելեկտուալ համակրանքի» իմացություն։ Սրանք սկզբնապես գրողի գիտակցության մեջ հանդես են գալիս անշոշափելի, ցրված տպավորությունների ձևով։ [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] իր օրագրում այսպիսի մի գրառում ունի։

«cie profundis» * 13.4.1937, Երևանում, իմ բնակարանում, անկողնում, ինչպես միշտ։ Մարտի 1-ին լրացավ իմ կյանքի քառասուն տարին։ Յուրաքանչյուր գաղափար վերջերս սկսվում է ճյուղավորվել իմ ուղեղամ և զարգանալ «ճյուղավոր» հաջորդականությամբ։ Մի ներքին անզսպելի մղում «ոստային» սիստեմով, այսինքն՝ ինչպես աճում է ծառը։ Հիմնական գաղափարը դառնում է ծառի բունը, որ բարձրանալով սկսում է տալ ճյուղեր և ամեն ճյուղ իր հերթին` ոստեր, որոնք և իրենց հերթին դառնում են նոր ճյուղեր և այսպես անվերջ...»։


Հիմնական իդեան = ծառ =&lt;br&gt;
→&lt;br&gt;
քառասունամյակիս առավոտը (երբ ես նայեցի հայելուն) =&lt;br&gt;
→  →&lt;br&gt;
մարդը հոգու մեջ՝ ինքն իրդեմ 
→  →&lt;br&gt;
ճյուղք առաջին&lt;br&gt;
→   →   →&lt;br&gt;
a   b   c
                   
Ես, կին = ինքն իր դեմ և այլն, և այլն, և այլն, և այլն։ Նույնը՝ անվերջ։ Ոստեր՝ a, b, c։ Եթե այսպես շարունակվի, դժվար թե հնարավոր լինի երբևիցե վերադառնալ բուն նյութին. ահավասիկ այն, ինչը մեծ հանճարների մեջ ամենազարմանալին է, ներքին երկաթե կոնտրոլ, որպեսզի ոչ թե նյութը տիրապետի հեղինակին, այլ հեղինակը նյութին»։

[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] այս հետաքրքիր գրառումը խոսում է այն մասին, որ ստեղծագործելու պահին գրողի գիտակցության մեջ նույն գաղափարից ծնվող բազմաթիվ զուգորթություններ են առաջ գալիս։ Սա նշան է այն բանի, որ գրողի հղացման հիմնական գիծը վերջնականապես կազմակերպված չէ։ Բանաստեղծի ակնարկած «տվյալ գաղափարը» սոսկ տեսական կառույցն է։ Գործնական իրականացման դեպքում բազմաթիվ տարբերակներ է տալիս։ Գրողը չի կողմնորոշվում հիմնական իդեան ընտրելու մեջ։ «Սա վտանգավոր է, - նկատել է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանը]], - գրողը պետք է հեռու մնա ամեն բանի մասին գրելուց։ Նա պետք է կտրականապես որոշի գործի գլխավոր իդեան»։ Այս դեպքում գեղարվեստական խնդրի լուծումը պահանջում է մտավոր կենտրոնացում, ինչը հնարավորություն է ընձեռում կանխել մտքի զգացմունքային շեղումները։ Այս շեղումները վերջնականապես վերացվում են գրական երկը վերամշակելու ընթացքում։ [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանը]] ճիշտ է նկատում, որ սրտով, զգացմունքով, ինտուիցիայով գրում են, տրամաբանությամբ մշակում։


== Ստեղծագործական երևակայություն ==

Երևակայությունը գրողի ստեղծագործական մտածողության կարևոր պայմաններից է։ Այն զուգորդական մտածողության արդյունք է՝ սերտորեն պայմանավորված գրողի ինտելեկտուալ կարողության, կենսափորձի ու հոգեբանաթյան հետ։ Երևակայության որակական համակառույցը ներկայանամ է երեք հիմնական գործոնների` իմացականի, զգացականի և ենթագիտակցականի բարդ համադրության ձևով։ Ստեղծագործական երևակայության դրսևորման մեջ իր ակտիվ դերն ունի հույզը, ապրումը, նպատակին հասնելու ձգտումը, որոնք նույնքան կարևոր են գիտական մտածողության մեջ։ Այդ մասին հետաքրքիր ասույթներ ունեն Պուանկարեն, Էյնշտեյնը։ Զգայականի գործոնը միանշանակ չէ, այն ունի ստենիկ (ոգևորող, ոգեշնչող, հաճույք, ուրախություն պատճառող) և աստենիկ (ճնշող, մտահոգող, ցավի զգացողություն առաջացնող) դրսևորումներ։ Ընդ որում, գրողի երևակայության «լիցքավորման» համար երկուսն էլ համարժեք նշանակություն ունեն։

Զգայականի պարզագույն դրսևորումը ի սկզբանե կենսաբանական է։ Արվեստի հոգեբաններից շատերը (Օվսյանիկով-Կուլիկովսկի, Յակոբսոն, Վիգոտսկի, Առնաուդով և ուրիշներ) հույզի՝ զգայականության հիմքում նշմարում են «անհրաժեշտ հետաքրքրություն», «ցանկություն և երազանք» գործոնները, որոնց ժամանակին ուշադրություն են դարձրել Պլատոնն ու [[Արիստոտել]]ը։ Անցումը զգայականից դեպի երևակայականը միջնորդված է։ Այս զգացումը կարող է ամենևին էլ կապ չունենալ երևակայությամբ արտացոլվող առարկայի եբևույթի հետ։ Ասենք՝ նոր չորացած խոտի բույրը բանաստեղծին կարող է հիշեցնել իր մանկությունը։ Մտապատկերի մեջ այդ զուգորդական դրսևորումները հնարավոր  չէ կտրուկ օրինաչափությունների ենթարկել։ Հոգեվերլուծության մեջ այդ դրսևորումները կապում են գրողի, արվեստագետի կենսափորձի հետ։ Հույզի առարկայի հանդիպման հաճախականությունը մեղմում է զգայական լարվածությունը, կանխում երևակայության թռիչքը «Մի քանի անգամ կրկնված տեսակցությունը, - գրել է [[Մուրացան]]ը, - մոռացնում է առաջին հանդիպման հրապույրը»։ Կենսական իրականությունից ստացած անմիջական տպավորությունը միշտ չէ որ կարող է սնել երևակայությունը։ «Թարմ տպավորությունով գրելը, - նկատել է [[Շիրվանզադե]]ն, - գուցե ունի իր լավ կողմերը սակայն ինձ թվում է, որ գրողը թարմ ազդեցությամբ շատ անգամ կարող է հափշտակվել երևույթների աննշան մանրամասներով և էականը չզատել երկրորդականից, այսինքն՝ իրականը անցողականից։ Տպավորությունների գրականությանը մի տեսակ ձուլարան է, ուր գաղափարը, այսպես ասած, հալվում ու աստիճանաբար զտվում է ավելորդ տարրերից, մնում է էականը, այսինքն այն՝ ինչ կարող է դիմանալ ժամանակի մաշիչ զորությանը»։ Երևակայության համար կարևոր գործոն է երազը, երազանքը։ Նիցշեն իր «Ողբերգության առաջացումը» աշխատության մեջ բերում է [[Լուկրեցիոս]]ի այն կարծիքը, թե աստվածների հոյակապ պատկերները մարդկանց հոգու, մեջ հայտնվել են երազում։ Երազում է տեսել ու հիացել մեծ քանդակագործը գերմարդու մարմնի աննկարագրելի համամասնությունը, իսկ հելլենացի պոետը իր բանաստեղծական պատկերը նույնպես երազի մեջ է տեսել, նա երևի երազանքին կտար այն բացատրությունը, ինչ տալիս է Հանս Սաքսը իր «Մեստերլինգներում»։

Իմ բարեկամ պոեզիան երազ է, Տեսիլք, երազային խտացում. Ապրում է բանաստեղծի ոգևորությունը Երազի մեջ, միստիկական հագեցվածությամբ, Եվ արվեստը, անկասկած, Երազների արձագանք է։

Ստեղծագործական երևակայությունը հաճախ կապում են նաև պատրանքի հետ։ Մտքի մեջ պատրանքները առարկայանում են և տալիս այնպիսի մի որակ, որ բոլորովին նոր է, անսպասելի նոր։ Կարդանք [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] այս տողերը՝

Երբ գեղեցիկ թարմ աղջիկը ժպտեցավ՝&lt;br&gt;
Սիրտս դողաց հուզումով մի ներդաշնակ,&lt;br&gt;
Սիրեցի ալ միայն՝ ոչ այն, որ անցավ,&lt;br&gt;
Այլ անոր նուրբ հափշտակիչ դեմքին տակ &lt;br&gt;
Նոր էակ մը, որ մտքես հոն՝ անցուցի.&lt;br&gt; 
Ես պատրանքը սիրեցի։

Հարազատ մարդու, բնության, միջավայրի կարոտը Թումանյանին մղել է պատրանքային վերհուշի աշխարհը։ Մտապատկերի ձեևով մշուշոտ ու երազային ստվերներից հառել է կարոտի առարկան։

Եվ մտքումս ահա լուսավորվեցան &lt;br&gt;
Հին ցնորքներս, անցքեր զանազան, &lt;br&gt;
Գծերը հոգուս ծանոթ դեմքերի,
Տեսարանները հայրենի երկրի, &lt;br&gt;
Այն օրհնյալ երկրի, ուր մի ժամանակ &lt;br&gt;
Վայելում էի լի ու լի հրճվանք։

Այս ապրումի արտահայտությունն է նաև բանաստեղծի «Պատրանքը», որը հայ պոեզիայի բացառիկ նմուշներից է։ Նմանատիպ ապրումների դրսևորում է Շանթի «Հին աստվածներում» այն պահը, երբ Սեդան հայտնվում է Աբեղայի մտապատրանքների մեջ։ Նույնն են միգանուշների, ճգնավորների պատկերները, ունայնության փոսի տեսարանը։

Երևակայության գերլարվածությունը հաճախ գրողին ծայրահեղության է մղում։ Թումանյանը ճիշտ է նկատել. «Երևակայությունը խենթ է, համարձակ, երևակայությունը թռչող Պեգասն է, զգույշ պիտի լինել, ոսկե սանձով պիտի պահել»։ Բուլղարացի արվեստի հոգեբան Միխաիլ Առնաուդովը, խոսելով երևակայության ձևերի մասին, նկատել է. «Երևակայության ձևերը տարբերվում են իրարից գլխավորապես նրանով, թե ինչ մասնակցություն է ունենում գրողի քննական միտքը փաստերի ընտրության և նրանց գեղարվեստական վերացարկման ժամանակ, և նաև նրանով, թե գրական երկում որքանով են համապատասխանում իրար ռեալ իրականությունն ու հեղինակների երևակայած պատկերները։ Երևակայության այդ տեսակները քիչ չեն, բայց դրանց մեջ առանձնանամ են հատկապես երկուսը՝ հեքիաթայինն ու միստիկականը։ Հեքիաթայինը հաճախ համարվում է երևակայության «ցածրագույն» ձևը։ Ընդ որում, «ցածրագույն ձևակերպումը վերաբերում է հեքիաթայինի տրամաբանական շերտին։ Հքիաթայինում կարծես տրամաբանությունը չի կարգավորում զգայականը։ Դ. Դեմիրճյանը ճիշտ է նկատել. «Դատողությունը, տրամաբանությունը, փիլիսոփայությունը սառեցնում է էմոցիան»։ Մյուս կողմից, իհարկե, զգայականն արվեստում կանխում է տրամաբանականի չոր անվերապահությունը։ Ըստ Ռիբոյի՝ «Ստեղծագործական երևակայության համար կարգավորող գործոնը մարդու ներզգայությունն է, որը իրականի նկատմամբ գերակայողի դիրքում է։ «Բայց կարգավորիչը, այնուամենայնիվ, արտաքին աշխարհն է։ Այս դեպքում էլ իրականությունն է գերակշռողը»։ Հեքիաթային երևակայությունը, որի հերոսները ամենակարող արարածներ են, իր դրսևորման ձևերով հեռու, բայց փիլիսոփայական ենթատեքստով մոտ է կյանքին։ Ըստ Լևի Բրյուլի՝ դրսևորման այս ձևը հատուկ է հնագույն մարդկանց գիտակցաթյանը, ուստի այն կոլեկտիվ պատկերացում է և սովորաբար շեղումներ չի տալիս։ Հեքիաթային երևակայության ծնունդը հաճախ կապում են մարդու հալածականության հետ։ Նա այլ ճանապարհ չգտնելով, անհնարինը հնարավոր է դարձնում երևակայությամբ։ «[[Լեգենդ]]ները, - գրել է Ավ. Իսահակյանը, մի որևէ ժողովրդի ազնիվի, վեհի, գեղեցիկ ցանկաթյունների իրականացումներ են, մարդկային տենչերը, զգացումները [[առասպել]]ների, լեգենդների մեջ են գտնում բավարարվածություն, վարձատրություն»։ Հեքիաթային երևակայության մեջ խնդիրների իրականացման թե ուղիները, թե միջոցներն ու միջավայրը ռեալ իրականության հակապատկերն են։ Այստեղ ամեն ինչ բացարձակ է, իրագործմամբ անսպասելի, ավարտվածությամբ՝ իդեալական։ Բաղձալի իդեալը իրականացնող հերոսը կռիվ է տալիս չար ուժերի դեմ, նվաճում աննվաճելին։ Խաթարված իրականության ներդաշնակմանը նա հասնում է հատուցման և փոխհատուցման ճանապարհով։ Հեքիաթներում շրջապատող միջավայրը անձնավորված, շնչավորված է։ Բնաթյունը հետևում է հերոսի ճակատագրին։ Այն վերջինիս համար կարող է դառնալ սրտակից բարեկամ կամ ահավոր թշնամի, նայած, թե ինչ խնդիր է հետապնդում հերոսը։

Միստիկական երևակայությունը որակական ընդհանրություններ ունի հեքիաթայինի հետ։ Երևակայության այս որակին անդրադարձել են Նիցշեն, Ռիբոն, Լևի Բրյուլը, Ֆրեյդը։ Միստիկական երևակայությունը հատկապես հատուկ է միջնադարյան գրականությանը, թեև վերջինիս դրսևորման սահմաններն ավելի լայն են։ Ռիբոյի ըմբռնմամբ. «Միստիկական եբևակայությունր չի սահմանափակվամ միայն կրոնական գիտակցության ոլորտներով, բայց ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, այստեղ այն հասնում է իր լիարժեք զարգացմանը»։ Միստիկականի մեջ միշտ առկա է մարդ-աստված զուգահեռը։ Նրանում ենթադրվում են իրականությունից վեր թաքնված խորհրդավորություններ, որոնք կարող են պարզվել, եթե մարդը ամբողջությամբ նվիրվի դրանց հայտնաբերմանը։ Այստեղ, ինչպես հեքիաթայինում, մարդու միտքը ձգտում է բացարձակ կատարյալին։ Միստիկ երևակայության մեջ շրջանցվում է երևույթների պատճառահետևանքային ուղիղ կապը։ Այստեղ գործում է «զգացմունքների տրամաբանությունը»։ Մտքի անսովոր պարաբոլիզմը արտահայտելու համար գրողը դիմում է անսովոր հակադրությունների, պատկերավորման միջոցներին։ Միտքը այստեղ հանգում է անսովոր ճառագումների։ Այդ պատճառով էլ «չարաշահվում են» [[համեմատություն]]ները, [[փոխարաբերություն]]ները, [[մակդիր]]ները, միստիկ երևակայությունը դիմում է [[բառաբարդում|բառաբարդման]] բոլոր հնարավոր միջոցներին, գործի դնում [[այլաբանություն|այլաբանության]] հզոր զենքը։ Այս առումով [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] համաշխարհային գրականության մեջ անգերազանցելի է։ Նրա միտքը գործում է շղթայական ռեակցիայի օրենքներով։ Մեծարենցը ճիշտ է նկատել, ասելով, թե Նարեկացին գիտեր ծովաձայն հնչեցնել [[բառ]]երը։ Դժվար է շոշափելիորեն պատկերացնել միստիկ բանաստեղծի մտքի ներքին լարվածությունը, նրա հոգեկան բեռի ծանրությունը։ Լսում ենք միայն գերլարված հոգու պարպման ձայնը։


== Ստեղծագործական ոգևորություն ==

Ոգևորությունը գրողի ստեղծագործական հոգեբանության կարևոր դրսևորումներից է։ Ոգևորությունը՝ հոգու լավատեսական տրամադրությունը, ենթագիտակցական սկիզբ ունի։ Սրանում գիտակցությունն ու ենթագիտակցությունը «համագործակցամ են»։ Ոգևորությունը գրողի մեջ առաջացնում է մտքի ներուժի կենտրոնացում, կամային ուղղվածություն։ Այն նպատակին հասնելու ներքին կենտրոնացում է, ստեղծագործական նախաձեռնության մղող շարժիչ ուժ։ Ոգևորությամբ և կամքի ուժով շատ բան կարելի է անել։ «Էնտուզիազմը, ոգևորությունը ամեն բանի գաղտնիք է։ Դրանք ամեն ինչ կարող են անել, շարժող գործոններ են դրանք։ Նույնը և գեղարվեստի մեջ։ Առանց ոգևորության շնչի գեղարվեստը ոչինչ է»։ Գրողները, արվեստագետները միշտ ապրում են այս ոգևորությունը՝ «մուսայի հայտնությունը»։ Նրանք մեծ նշանակաթյուն են տալիս ոգևորությանը, գտնելով, որ դրա հետ պետք է զգույշ վարվել։ Հատկապես չի կարելի այն սառեցնել, մարել։ Ինչպիսի արագությամբ այն վրա է հասնում, նույնպիսի արագությամբ էլ կարող է հեռանալ։ Արգասաբեր ոգևորության համար պայմաններ են պետք, որպեսզի չխանգարվի գրողի ստեղծագործական կյանքի ռիթմը։ «Հիմա ես խուսափում եմ ստեղծագործական ոգևորությունից, - իր զրույցների ժամանակ ասել է Թումանյանը,- նույնիսկ վախենում, որովհետև տեսնում եմ, որ իրականությունն ու տրամաբանությունը իրար չեն բռնում, իրար չեն համապատասխանում։ Հիմա ես մեծ տրամադրություն ունեմ և ցանկություն կա մեջս գրականությամբ պարապելու, բայց չեմ անում, չեմ սկսում, որովհետև կարճ է տևելու, խանգարելու են։ Եվ ինչքա՜ն են խանգարել ու ինչ դատարկ բաների պատճառով։ Խանգարումներ շատ են եղել իմ կյանքում, շա՜տ»։ Թերևս դա է եղել պատճառը, որ Թումանյանը ստեղծագործել է գիշերը, մենակության պահերին, երբ բոլորը քնել են, հանգստությունն է իշխել շուրջը, երբ աշխատասենյակամ խոր լռություն է տիրել։ «Մենակության մեջ ամենավսեմ հաճույքներ կան, և դրանք այն րոպեներն են, երբ մարդու հոգին լայն, խաղաղ, անվրդո՜վ ծփում է, և սիրտը քաղցր-քաղցր ճմլում՝ երբեմն որոշ, երբեմն անորոշ կարոտներով։ Եվ այդ րոպեների մեջն է, որ հայտնագործություններ են անում մարդիկ, ստեղծագործում են, իհարկե, առավել ևս բանաստեղծ մարդիկ»։ Մենակությունն, անշուշտ, ստեղծագործական ինքնակենտրոնացման, հետևաբար և ոգևորության կարևոր պայմաններից է, և դա է պատճառը, որ շատ գրողներ ստեղծագործել են առանձնացած, այն էլ՝ գիշերը։ [[Անատոլ Ֆրանս]]ը միշտ պատվիրել է ծառային փակել իրեն սենյակում՝ հանգիստ ստեղծագործելու համար։ [[Շիլլեր]]ը ստեղծագործել է միայն գիշերը։ Անգամ սովորություն է ունեցել ոտքերը դնել ջրի մեջ, որ չքնի։ [[Օնորե դը Բալզակ|Բալզակը]] ամբողջ գիշերը սուրճ է խմել, որ չքնի, կարողանա աշխատել։ [[Րաֆֆի]]ն նույնպես։ Գրողներից ոմանց համար մենակ լինելու մյուս միջոցը բնության մեջ առանձնանալն է եղել։ «Բնության ծոցում են միշտ հղացել իմ ընտիր բանաստեղծությունները,- ասել է Թումանյանը,- նա ինչ բանաստեղծ է, որ պիտի չորս պատերի մեջ մտած մոռացության տա բնության հմայքը, նրա վեհությունը, նրա անհուն խորությունը»։ Վարյա Խնդամուրյանին հասցեագրված նամակում Թումանյանը գրել է. «Ամբողջ օրը զբոսանքներ եմ կատարում, թաղվում եմ անտառների խորքում, բարձրանում սարերի գլուխները, նստում եմ ժայռերի գագաթներին ու մտորում, ցնդում։ Հաճախ հենց այս անտառներում, այդ ժայռերի վրա ոտանավորներ եմ գրում»։ Ստեղծագործական ոգևորության համար, ուրեմն առանձին պայմաններ են պետք։ Զարմանալին այն է, որ Թումանյանը հատկապես ստեղծագործել է հիվանդ ժամանակ։ [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրած նամակում նկատել է. «Չեմ սխալվիլ, եթե ասեմ՝ իմ գրվածքների 80 տոկոսը հիվանդ ժամանակ եմ գրել, մեկ էլ՝ երբ հիվանդության պատճառով մի տեղ են ղրկել՝ մի երկու-երեք ամսով, հատկապես՝ Աբաթոման»։

Այս վիճակները բավական արգասաբեր են եղել [[Գյոթե]]ի, [[Ռոմեն Ռոլան]]ի, [[Ջոն Գոլսուորս]]ի համար։ «Ես հիվանդ ժամանակ այնքան բան եմ սովորել,- ասել է Գյոթեն,- որքան չէի կարող սովորել իմ ամբողջ կյանքում»։ Ոգևորությունը ստեղծագործական արգասավորության հիմքն է։ Գրողի ապրած կյանքի բարենպաստությունը (անձնական, հասարակական) կարող է հզոր լիցք դառնալ աշխատելու, ստեղծագործելու համար։ Այս առումով հայ գրողի վիճակը միշտ էլ անբարենպաստ է եղել։ Թերևս դա է նկատի ունեցել Թումանյանը՝ հայ գրականությունը համարելով խանգարված ժողովրդի խանգարված գրականություն։ Պատահական չեն Թումանյանի այս տողերը՝

Կյանքս արի հրապարակ, ոտքի կոխան ամենքի,&lt;br&gt; 
Խափան, խոպան ու անպտուղ, անցավ աոանց արդյունքի։ &lt;br&gt;
Ինչքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողին... &lt;br&gt;
Ի՜նչ պատասխան պիտի ես տամ հող ու ծաղիկ տվողին։

Սակայն նաև կան դեպքեր, երբ արվեստագետին խանգարող ոչ մի արտաքին հանգամանքներ չկան, բայց նա չի ստեղծագործում։ Այս շրջանը ընդունված է համարել ստեղծագործական ապատիայի, հղացումների, որոնումների շրջան։ «Ապատիայի շրջանը իսկապես հղացումի շրջան է,- հաստատում է Թումանյանը,- էդ ժամանակն է, որ բանաստեղծը լցվում է, խորանում է, հասունանում, թեպետև  առանց աղմուկի ու ալեկոծումի։ Ինչպես շերամի որդը բոժոժի շինելը, երբ սկսում է ծածկել, փակվել ու ներսից հյուսում է իր բոժոժը, ասում են՝ մեռնում է, բայց դա հենց էդ ժամանակն է, որ մետաքսը շինում է»։ Ստեղծագործական գործընթացը գրողից պահանջում է մտավոր ու ֆիզիկական ուժերի լարվածություն։ Գեղարվեստական երկի ծնունդը չի կարող երբեք հեշտ ու հանգիստ ընթանալ։ Ճշմարիտ արվեստը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց գեղագիտական իդեայի համառ որոնման։

Դժվար ու դժնի տենդով գրել եմ երգերս, &lt;br&gt;
Իբրև հդգնած մշակ՝ տարել եմ երգս ես &lt;br&gt;
Ուղիներով կյանքի թե՝ մառ, թե մութ, թե՛ կեզ. &lt;br&gt;
Եվ տքնությունը հաճախ ինձ՝ արևից զրկել է։&lt;br&gt;
(Չարենց)

«Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, բայց տանջանքը նա է, երբ ստեղծագործողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրականության և բարձր ստեղծագործության»։


== Գրական երկի ընկալման հոգեբանությունը ==

Ճիշտ է նկատված, որ գրականությունը հասարակական ինստիտուտ է, առանց վերջինիս հասցեագրման ու արձագանքի հնարավոր չէ պատկերացնել գրականության գոյությունը։ Գրողը այս կամ այն երկը ստեղծելիս, ինչպես մի ուրիշ առիթով նկատել ենք, հաշվի է առնում «հասարակական կարծիք», «ժամանակի պահանջ» պայմանները։ Սրանք ակտիվորեն ներգործում են գեղարվեստական երկի գաղափարական ու գեղագիտական համակառույցի ձևավորման վրա՝ դառնալով խնդրի իրագործման կողմնորոշիչ ազդակներ։ Շիրվանզադեն հստակ է դնում հարցը. «Որքան գրականությունը մեծ ազդեցություն ունի հասարակական մտքի ու հոգու զարգացման վրա, նույնքան յուր կողմից հասարակությունը ներգործական դեր է կատարում ագգային գրականության նկատմամբ։ Հեղինակը և ընթերցողը այն երկու տարրերն են, որոնց փոխադարձ հարաբերությունից առաջանում է գրական ստեղծագործությունը»։ Եվ այս փոխադարձ կապը ոչ միայն բովանդակային, այլև ձևակառուցվածքային ուղղվածություն ունի։ «Առաջդ բացեմ մի գաղտնիք, որ ոչ ոք չգիտե, - գրել է [[Պարույր Սևակ|Սևակը]] իր ծանոթներից մեկին,- «Ականջդ» գործը սկզբնապես գրված էր իբրև [[պոեմ]], կոչվում էր «ինքներգություն»։ Հետո դարձավ «Մարդերգություն», այնուհետև, նկատի ունենալով մեր ընթերցողների ընդհանուր ոգին, որոշեցի, պոեմի համարակալված գլուխները անջատելով, գրել առանձին էջերի վրա՝ վերնագրելով, ջանալով նրանց տալ համեմատական անկախություն»։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության ուսումնասիրությունը դյուրին խնդիր չէ։ Դժվարությունը պայմանավորված է գրող–մասսայական ընթերցող կապի օբյեկտիվ գործողության գործակցի հայտնաբերման հետ։ Կոնկրետ գրական երկի մասին ունեցած մասսայական ընթերցողի կարծիքը որևէ ձևով չի գրանցվում, եթե իհարկե շրջանցենք քննադատության, գրական ասուլիսների արձագանքները, վիճակագրական բնույթի անկետային տվյալները։ Գրանցման առումով նույնքան անառարկայական է հասարակության սոցիալական պատվերի՝ գրողի կողմից իրականացնելու և չիրականացնելու փաստը։ Բայց բոլոր դեպքերում, այսպես թե այնպես, գրական երկի ներքին օբյեկտիվ կյանքը մշտապես ենթարկված է ընթերցողների սուբյեկտիվ ընկալմանը։ Կյանքի գեղարվեստական վերացարկումը և վերջինիս մեկնաբանությունը արժեքայնության համապատասխանություն չունեն, ուստի օբյեկտիվորեն անհնար է շրջանցել մարդկային «ես»–ի ակտիվ միջամտությունը, որքան էլ ֆենոմենալիստները փորձում են առաջադրել «վերանձնականության» պայմանը, որը իբր կապ չունի անհատի փորձի հետ։ Գուսսլերյան «մաքուր գիտակցություն» առկայության փաստը վիճելի է, ուստի և բացարձակ օբյեկտիվության պայմանը վերանում է։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության մասին խոսելիս անհնար է շրջանցել մշակութային գործառության սոցիո-դինամիկայի հարցը։ Աբրահամ Մոլը իր ուսումնասիրության մեջ  նկատել է, որ ժամանակակից իրականությունում մարդկանց հաղորդակցման գերմիջոցների առկայության պայմաններում չեզոքանում է տարբեր ժողովուրդների մշակութային ըմբռնումների տարածաժամանակային ներփակվածությունը, մեկուսացումը։ Չափազանց ակտիվ է մշակութային ազդեցության ու փոխազդեցության շարժունակությունը։ Հոգևոր արժեքների յուրացմանը հատկապես նպաստում են գրական ու գիտական տեղեկատվության տիրաժավորումը, հաղորդակցման տեխնիկական միջոցները՝ ռադիոն, հեռուստատեսությունը, կինոն։ Այս պայմաններում անհատը, եթե հասարակությունից մեկուսացված չէ, մշակութային համընդհանուր մակարդակը ուղղակի թե անուղղակի ձևով ազդում է նրա վրա։ Այդ ազդեցությունը պայմանավորված է անհատի մտավոր ընդունակություններով, սոցիալական համակեցությամբ ու դիրքորոշմամբ։ Ժամանակակից պայմաններում մարդու «իմացության էկրանի» վրա դրոշմվող տեղեկատվական նիշերի խտությունը շատ ավելի մեծ է, քան, ասենք, անցյալի մարդու։ Մերօրյա մարդը ոչ միայն ինքն է «հայթայթում» այդ տեղեկատվությունը (իբրև մասնագիտական իմացություն, գեղարվեստ, գրականություն, պատմություն, [[լեզու]] և այլն), այլև վերջիններս տարբեր ձևերով ու նպատակներով մատուցվում են նրան՝ դառնալով կենսական անհրաժեշտություն։ Անհատի ինտելեկտուալ կարողությունների համակողմանիությունը գրական երկի ընկալման առաջնային պայմանն է։ Այս համակողմանիությամբ է պայմանավորված երկի ընկալման հարաբերական լիարժեքությունը։

Իսկապես ստեղծագործությունը տեղեկատվական և զգայական շերտերի բարդ համադրություն է, ինչով էլ պայմանավորված է նրա բազմաձայնությունը։ Բայց, եթե իմացական շերտերը ընկալման ընթացքում ինչ–որ չափերով հաղթահարվում են տրամաբանությամբ, ապա նույնը չի կարելի ասել զգայականի մասին։ Այն բազմաբարդ դրսևորում և ուղղվածություն ունի՝ պայմանավորված ընթերցողի բարոյահոգեբանական, ֆիզիկական, սոցիալական կացության, տարիքային, սեռային ու բազմաթիվ այլ հատկանիշներով։ Ըստ Ա. Ի. Լուկի, միայն հումորն ու սրամտությունը մարդկային ապրումների 70-ից դրսևորումներ են տալիս։ Այս հաշվարկները, կարծում ենք, լուրջ չեն, բայց և այնպես խոսում են մարդու կողմից երևույթների ընկալման հարաբերականության մասին։ Հարաբերականության պայմանը չի հաղթահարվում նաև գրական երկի դատողական շերտերի ընկալման ընթացքում։ Այստեղ նույնպես կան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններ։ Առանձնացնող գործոն է ընկալողի մասնագիտական կողմնորոշվածությունը և սրանով պայմանավորված հետաքրքրասիրությունը։ Մասնագետ ընթերցողը, որպես օրենք, տրոհում է գրական երկի գիտակցության շերտերի ամբողջական համակարգը և ընտրում տեղեկատվական այն փաստերը, որոնք անհրաժեշտ են իր գիտական կոնդենցիան հաստատելու համար։ Այդպես է արվում հատկապես հին շրջանի համադրական բնույթ ունեցող [[տեքստ]]երի հետ։ Ասենք, Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» ընթերցելիս, որ ավեի ճիշտ է ասել  ուսումնասիրելիս, պատմաբանը կարող է բոլորովին ուշադրություն չդարձնէլ նրա գեղարվեստական հատկանիշներին, գրականագետը ճիշտ  հակառակը՝ շրջանցել պատմական փաստերը։

Փիլիսոփան, աստվածաբանը, լեզվաբանը այդ նույն պատմությանը նայում են իրենց մասնագիտական հետաքրքրասիրությունից ելնելով։ Գործնականորեն անհնար է սպառել գեղարվեստական երկի դիտարկման ուղղվածությունը, մանավանդ, երբ նկատի ենք ունենում ընթերցման ժամանակի պահանջները, որոնք շարունակ փոխվում են, այսինքն՝ միևնույն երկը տարբեր ժամանակներում տարբեր տեսանկյուններով է ընկալվում։ Ուստի, թե՛ հոգեբանական և թե՝ փորձաիմացական առումով անհնար է ընկալել երկը իր ամբողջության մեջ։ Դրա համար էլ ընթերցողը միշտ մի բան թողնում է, մի բան բացառում, շրջանցում իրեն չհետաքրքրող այս կամ այն փաստը։ Այս խնդրում որոշակի դեր է խաղում նաև գրական ստեղծագործության կրոնական բնույթը։ Ինչ խոսք, ժամանակակից ընթերցողի համար այդ գործոնը գուցե այնքան էլ կարևոր չէ, բայց անցյալ դարաշրջաններում երկի կրոնական գիտակցությունը կարևոր դեր է խաղացել: Դավանանքի տարադիրքության պատճառով անսահման գրականություն է ոչնչացվել։ Մովսես Խորենացին Ալեքսանդրիայում եղած ժամանակ ցավով է նկատել, որ Պղոտեանեսին Մարկոսի փոխարինելը մատենագրական ավերածությունների տեղիք է տվել։ Ընթերցողի մեջ բուռն արձագանք են առաջ բերում գրական երկում արտահայտված ազգային արժանապատվությունը շոյող կամ նսեմացնող գաղափարները։ Սա ավելի սուր ձևով է արտահայտվում ազգային փոքրամասնությանը պատկանող ընթերցողի մեջ։ Գրական երկի ընկալման մասնավորումը բացատրվում է նաև ազգային մտածողության յուրահատկությամբ։ Ազգային մտածողության սուր հագեցվածություն ունեցող երկերը շատ դեպքերում մինչև վերջ ընկալելի չեն օտար ընթերցողների համար։ Այսպիսի գործերը պահանջում են հոգեհարազատ ընթերցող։ Երևույթը դրսևորվում է նաև գրականության ոճային տարբերությունների դեպքում։ Այս տարակառույց գեղարվեստական համակարգերը յուրացնելու համար պահանջվում է ակտիվ, շրջահայաց, ճաշակավոր ընթերցող։

Որոշակի հետաքրքրություն և անտարբերություն կարող է առաջ բերել այն գեղարվեստական ստեղծագործությունը, որն անընդհատ ինչ-ինչ եղանակով տպագրվում է, ներկայացվում ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ։ Նման գործերը, որքան էլ որ արժեքավոր լինեն, կարող են անտարբերություն առաջ բերել ընթերցողների շրջաններում։ Հակառակ արձագանք են գտնում այն գործերը, որոնք հազվագյուտ են հրատարակվում, կամ էլ արգելվում են գրաքննության կողմից։

Տարաբնույթ ընկալման պատճառներր շատ են և հնարավոր չէ բոլորին անդրադառնալ։ Այս ամենի մեջ հատուկ ուսումնասիրության պահանջ է դնում, այսպես կոչված, գրական երկի «ենթատեքստային ազատ տարածությունը»։ Երևույթը պայմանավորված է ոչ միայն գրական երկի արժեքայնությամբ, բովանդակային մեծ խտացումներով, այլև ընթերցողի երևակայությամբ։ Այս երևակայությունը որքան կարևոր է գրողի, նույնքան և ընթերցողի համար։

Երկի «ազատ» կամ «սպիտակ» տարածության գոյությունը գրականության գաղտնիքներից է։ Ամեն մի տաղանդավոր երկի շուրջ հարյուրավոր ուսումնասիրություններ են ստեղծվում, որոնցից յուրաքանչյուրը ծավալով ավելի մեծ է քան ինքը՝ երկը։ Մեծ գրողների գործերում այս ազատ տարածությունը լրացվում է բարձր ընթերցողների երևակայությամբ։ Թույլ գրողների երկերում էլ կա այդ ազատ տարածությունը, սակայն դա պարզապես ազատ տարածություն է։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10910</id>
      <timestamp>2012-09-17T09:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="61016">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «3. Գրականությունը և հոգեբանությունը» բաժինը:

== 3. Գրականությունը և հոգեբանությունը ==

Հասարակական հարաբերությունների զարգացման արդի փուլում լուրջ նշանակություն է տրվում հոգեբանության ուսումնասիրությանը։ Գրականության և արվեստի մեջ, իբրև գիտական խնդիր, առավել մեծ տեղ է տրվում այս բնագավառին, քանի որ վերջինիս ուշադրության առարկան մարդն է իր ներաշխարհային ողջ հարստությամբ։ Հիշյալ ոլորտներում՝ մասնավորապես գրականության, հոգեբանական դիտարկումները կատարվում են երեք ուղղությամբ՝ ստեղծագործողի հոգեբանություն (գրողի անձը. կենսագրությունը, անհատականությունը), ստեղծագործություն հոգեբանություն (գրական ստեղծագործությունը իբրև գեղարվեստական մտածողության գործընթաց ) և ստեղծագործության ընկալման հոգեբանություն (գրական երկի ազդեցությունը ընթերցողի, ունկնդրի վրա)։

Առաջին և երկրորդ մոտեցումների առարկան գրողն է, երկրորդինը` ընթերցողը։ Հոգեբանական կապը այսաեղ փոխադարձված է։ Գրողի հոգեբանական գիտակցությունը ուղղված է ընթերցողին, ընթերցողինը` գրողին։ Հոգեբանական գործոնների այս ամբողջական համալիրը հնարավոր է ուսումնասիրել վերոհիշյալ գործառական առանձնացումների ձևով։

Սկսենք ստեղծագործողի հոգեբանությունից, որի հիմքում ընկած է գրողի կենսագրությունը։


=== Գրականությունը և գրողի կենսագրությունը ===

Հեղինակի կենսագրության ուսումնասիրությունը գրականագիտական ամենահին և ամենափորձված մեթոդներից է։ Մոտեցման այս եղանակը հնարավորություն է տալիս գեղարվեստական երկը դիտել հեղինակի կենսագրության պրիզմայի միջով՝ հաշվի առնելով այն ժամանակաշրջանն ու հասարակական միջավայրը, որի ընթացքում և որի մեջ ապրում ու ստեղծագործում է հեղինակը։ Կիրառվող մեթոդն իր վերապահումներն ունի, որոնց հետ հնարավոր չէ հաշվի չնստել։ Գրող-գրական երկ կապի խնդիրը գրականության պատմաբանը դիտում է պատճառահետևանքային սկզբունքով՝ ժամանակ, հասարակական կյանք, գրողի կենսագրություն, գրական երկ տրամաբանական հաջորդականությամբ։ Գրականության հոգեբանը միշտ չէ, որ հաշվի է նստում այս հաջորդականության հետ, քանի որ և ժամանակը, և՛ հասարակական կյանքը գրողի էության մեջ անձնավորված են, իսկ նրա գրական երկը, այս տեսանկյունից՝ գեղարվեստորեն վերացարկված։ Այստեղ արդեն պատմության տրամաբանությունը իր տեղը զիջում է իրավիճակային հոգեբանությանը, ինչը մեզ ստիպում է մտածել՝ գրական երկը կենսագրությա՞ն հետևանք է, թե ինքը կենսագրություն է։ Գրականության պատմաբաններն ամեն ինչ անում են վերականգնելու համար հեղինակի կենսագրության փաստերը հաշվի առնելով, որ դրանք չափազանց կարևոր են գրողի այս կամ այն երկը լուսաբանելու համար։ Փաստեբի բացակայության դեպքում (նկատի ունենք հին և հնագույն շրջանի հեղինակներին), գրական երկից է բխեցվում հեղինակի կենսագրությունը։ Եվ մեկի, և՛ մյուսի դեպքում հեղինակի կենսագրությունը պաշտոնական փաստաթղթի տեսք է ընդունում, որի անվերապահության վրա չի կարելի հենվել, հատկապես, երբ ուսումնասիրվում է կենսագրություն–գրական երկ կապը։ Պետք է հիշել, որ գրական ստեղծագործությունը հասցեագրման երկդիմություն ունի։ Այն մի կողմից ուղղված է հեղինակին, մյուս կողմից՝ ուրիշներին և այդ ուրիշներից` ընթերցողներին։ Սա արդեն ոչ թե գրականության պատմաբանի կամ տեսաբանի, այլ հոգեբանի խնդիրն է։ Այստեղից է առաջ գալիս գրականության ուսումնասիրության համադրական մեթոդի անհրաժեշտությունը։ Հին ժողովուրդների գրականության պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ անցյալի շատ գրողների կենսագրական մանրամասները դատապարտվում են անհայտության, և միայն պաշտոնական վավերագրերի կամ էլ ժամանակներին մոտ կանգնած հեղինակի կցկտուր տեղեկությունների հիման վրա է հնարավոր լինում «վերականգնել» նրանց անցած կյանքի ճանապարհը։ Տեղեկատվական վերագրումներով տառապող կենսագրությունները չեն կարող հոգեբանական դիտարկումների հիմք դառնալ։

[[Վարք]]ը հին գրականության վավերագրական ժանրերից է, որի մեջ այս կամ այն չափով ներկայացում  մատենագրի կենսագրական տեղեկությունները ([[Կորյուն]]ի «Վարք Մաշտոցին», [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]], [[Գևորգ Սկևռացի|Գևորգ Սկևռացու]] վարքերը և այլն): Կենսագրությունների համար տեղեկագրական աղբյուրներ կարող են հանդիսանալ նաև [[վկայաբանություն]]ները, ներբողյանները: Այս կենսագրական բնույթի [[պատում]]ները, սակայն, ամբողջական չեն այն իմաստով, որ նրանցում չեն ընդգրկվում վարքագրական հերոսի կենսագրական ողջ մանրամասները, այլ շեշտը դրվում է նրա կյանքի ամենանշանակալից իրողության, փաստի վրա։ Առանձնացվող փաստերն էլ նևրկայացվում են հերոսի իդեալականացման սկզբունքով, ինչը չեզոքացնում է նրա հողեղեն կյանքի իրական շեշտը։ Այս աղբյուրների վրա հենվող հոգեվերլուծական ենթադրությունները չեն կարող  հանդես բերվել մաքուր տեսքով, քանի որ վերլուծության աղբյուրը միջնորդավորված է. վարքագրի ձայնը խանգարում է վարքագրական հերոսի ձայնի ինքնությանը։ Փաստագրական շերտերի սուբյեկտիվացումը հանգեցնում է նրան, որ հետագա շրջանի ուսումնասիրողներին տեղ է թողնում կամայական ենթադրություններ անել, հեղինակին դուրս բերել իր ապրած ժամանակաշրջանից, ետ ու առաջ տանել։ Նման ճակատագրի են արժանացել V դ. հայ պատմիչները՝ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]], [[Եղիշե]]ն։ Հայ և արևմտյան շատ գիտնականներ Խորենացուն V դարից տարել հասցրել են 7-9-րդ դդ։ (Քարիեր,Գուտշմիդտ, Թոմսոն, Մանանդյան և ուրիշներ)։ Կենսագրության հավաստիությունը հատկապես կարևոր է մատենագրի, գրողի այս կամ այն ստեղծագործության գրության թվականի ճշտման համար։ Վերջինս շատ բան է տալիս տվյալ գործի բովանդակային շերտերը բացելու առումով։ Դիպուկ օրինակ է [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան և նրա առանձին գործերի գրության թվերի անորոշության փաստը, որը մինչև այսօր տաք բանավեճերի տեղիք է տափս։ Գրական երկի գրության, ինչպես նաև նրա հղացման կենսափաստի հավաստիությունը լայն հնարավորություն է ընձեռում հասկանալու ստեղծագործության ներքին բովանդակությունը, այն տրամադրությունը, որն ուղղակի թե անուղղակի կապ ունի ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի ընդհանուր տրամադրությունների հետ։ Արևմտյան հոգեվերլուծության թևի առանձին մասնագետներ, ելնելով այս սկզբունքից, [[Շեքսպիր]]ի ապրած կյանքի դեպրեսիվ վիճակների հետ են կապում նրա ողբերգությունների լույս աշխարհ գալը։ Այս մոտեցումը, իհարկե, միշտ չէ որ գիտական քննություն է բռնում։ Մեզանում [[Հակոբ Պարոնյան]]ի ապրած կյանքի դրամատիզմը և նրա  ստեղծած կատակերգությունների զուգահեռը ճիշտ հակառակն են հաստատում։ Թեև [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]], [[Հերանուշ Արշակյան]]ի անձնական ճակատագրերը, հատկապես հիվանդության փաստը, շատ որոշակի դեր  են խաղացել նրանց բանաստեղծական տրամադրությունների լինելիության գործում։

Գրական երկը գրողի կենսագրության, նրա հոգևոր փորձի արդյունքն է։ Առանց այս մանրամասների ճշտման հնարավոր չէ վերջնական կարծիք հայտնել գրողի ստեղծագործության մասին, չափել վերջինիս բովանդակային տարողությունը։


=== Ստեղծագործողի հոգեբանությունը ===

Գրողի ստեղծագործական հոգեբանությունը հնուց ի վեր սուր հետաքրքրությունների առարկա է եղել։ Հին հույները բանաստեղծական օժտվածությունը համարել են խելագարության արգասիք կամ էլ վերագրել աստվածներին։ Հենց այս կարծիքի վրա է հիմնվում Լոմբրոզոյի «Հանճար և խելագարություն» ուսումնասիրաթյունը, որի մեջ ելնելով կոնկրետ հեղինակների ստեղծագործական փորձից  ինչպես նաև սեփական հոգեվերլուծություններից ձգտում է հիմնավորել երևույթը։ Այս առումով չափազանց ուշագրավ դիտարկումներ են Զիգմոնդ Ֆրոյդի, Վիգոտսկու, Արնաուդովի, Օվսիանիկով-Կուլիկովսկու գործերր։

Ստեղծագործական պահերի բացատրությունը դյուրին չէ։ Մենք գործ ունենք մարդու ենթագիտակցական բռնկումների հետ։ Հանրահայտ է [[Պլատոն]]ի այն պնդումը, թե պոետները անգամ ի վիճակի չեն բացատրել, թե ինչպես են իրենք ստեղծագործում։

[[Կոստանդին Երզնկացի]]ն երևույթը համարել է «շնորհքն ի յոգւոյն»։ «Ոմանք չարախօսին, - գրել է նա, - թե որպէ՞ս խոսի սա այսպիսի բան, զի վարդապետի չէ աշակերտել: Զի այլ է աշակերտելն եւ այլ  շնորհքն ի յոգւոյն»։

Եղեւ յանկարծակի&lt;br&gt;
Ինչ բան խոսիլ՝ ով ուզենայ,&lt;br&gt;
Այնպէս, որ ես ի յիմ Խօսից շարելըն զարմացայ&lt;br&gt;
Սիրով ու մեծ յուսով Ես այս բանիս ի փորձ մտայ,&lt;br&gt;
Զհոգիս փոխան տըւի&lt;br&gt;
Եւ ապա ես այն հոգոյն հասա»։

Այս մասին ուշագրավ խոստովանաթյունները շատ են։ Մեծ արվեստագետների գիտակցության մեջ երևույթի վերացարկման պահը անսպասելի և արագ դրսևորում ունի։ Ենթագիտակցական այս մտահոգությունը պահի մեջ նվաճում է այն, ինչ ընդունակ չէ անել տրամաբանությունը։ «Ամենաուժեղ բանը ինտուիցիան է,- նկատել է [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] իր զրույցներում, - պայծառատեսությունը, հայտնությունը։ Նա կայծակի թռիչք ունի՝ վայրկենապես լասավորում է. հրաբխի ուժ՝ կատաղի կերպով ժայթքում է»։ Ժամանակակիցների գործերից երևում է, որ բանաստեղծին շատ են հետաքրքրել մեծ արվեստագետների ստեղծագործական կյանքի հետ կապված երևույթները։ Նման գրանցումների մենք հանդիպում ենք Թումանյանի [[օրագիր|օրագրերում]], գրառումներում, ծոցատետրերում։ Հոգեբանական բռնկումների այսպիսի պահեր Թումանյանը շատ է ունեցել: Այս առիթով բանաստեղծը  ուշագրավ մտքեր է փոխանակել գրչակից ընկերների հետ։ [[Մվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] գրում է. «... Զրուցում էին բանաստեղծի ստեղծագործական աշխարհի, ստեղծագործական պրոցեսի շուրջ, խոսում էին փիլիսոփաներից Կանտ, Պետրաժիցկի։ Հայրիկը Բերգսոնի գիրքն էր կարդացել ու շատ էր հավանել»: «Կարևորը կանխատեսությունն է, ինտուիցիան, - մի ուրիշ անգամ նկատել է բանաստեղծը, - երևակայությունը, ներդաշնակության զգացումը, հոգու խորթությունը, երբ բանաստեղծը խորասուզվում է ստեղծագործական ոլորտները, երբ շարժվում են նրա ինտուիտիվ զգացումները, երբ լցված, ներշնչված ապրում է մեծ սարսուռը։ Հենց էն ժամանակ է բանաստեղծը բանաստեղծ»։ Բանաստեղծությունը խորհուրդներով, օրենքներով չեն գրում։ Եթե բանաստեղծի մեջ առաջանում է այս ներքին մղումը, նա գրում է։ Երիտասարդ բանաստեղծին ուղղված իր խոսքում Թումանյանը նկատել է «Ամենից շատ և ամենից լավ բանաստեղծը ինքն է իրեն հասկանում, և իր ներքին բնազդն ու ինտուիցիան է իր ամենաուժեղ առաջնորդը»։ Դեկարտի պնդմամբ՝ ինտուիցիան ամբողջական մտքի անսպասելի նվաճում է։ Իսկ Բերգսոնը այն համարում է «ինտելեկտուալ համակրանքի» իմացություն։ Սրանք սկզբնապես գրողի գիտակցության մեջ հանդես են գալիս անշոշափելի, ցրված տպավորությունների ձևով։ [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] իր օրագրում այսպիսի մի գրառում ունի։

«cie profundis» * 13.4.1937, Երևանում, իմ բնակարանում, անկողնում, ինչպես միշտ։ Մարտի 1-ին լրացավ իմ կյանքի քառասուն տարին։ Յուրաքանչյուր գաղափար վերջերս սկսվում է ճյուղավորվել իմ ուղեղամ և զարգանալ «ճյուղավոր» հաջորդականությամբ։ Մի ներքին անզսպելի մղում «ոստային» սիստեմով, այսինքն՝ ինչպես աճում է ծառը։ Հիմնական գաղափարը դառնում է ծառի բունը, որ բարձրանալով սկսում է տալ ճյուղեր և ամեն ճյուղ իր հերթին` ոստեր, որոնք և իրենց հերթին դառնում են նոր ճյուղեր և այսպես անվերջ...»։


Հիմնական իդեան - ծառ -&lt;br&gt;
→&lt;br&gt;
քառասունամյակիս առավոտը (երբ ես նայեցի հայելուն) -&lt;br&gt;
→  →&lt;br&gt;
մարդը հոգու մեջ՝ ինքն իրդեմ 
→  →&lt;br&gt;
ճյուղք առաջին&lt;br&gt;
→   →   →&lt;br&gt;
a   b   c
                   
Ես, կին - ինքն իր դեմ և այլն, և այլն, և այլն, և այլն։ Նույնը՝ անվերջ։ Ոստեր՝ a, b, c։ Եթե այսպես շարունակվի, դժվար թե հնարավոր լինի երբևիցե վերադառնալ բուն նյութին. ահավասիկ այն, ինչը մեծ հանճարների մեջ ամենազարմանալին է, ներքին երկաթե կոնտրոլ, որպեսզի ոչ թե նյութը տիրապետի հեղինակին, այլ հեղինակը նյութին»։

[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] այս հետաքրքիր գրառումը խոսում է այն մասին, որ ստեղծագործելու պահին գրողի գիտակցության մեջ նույն գաղափարից ծնվող բազմաթիվ զուգորթություններ են առաջ գալիս։ Սա նշան է այն բանի, որ գրողի հղացման հիմնական գիծը վերջնականապես կազմակերպված չէ։ Բանաստեղծի ակնարկած «տվյալ գաղափարը» սոսկ տեսական կառույցն է։ Գործնական իրականացման դեպքում բազմաթիվ տարբերակներ է տալիս։ Գրողը չի կողմնորոշվում հիմնական իդեան ընտրելու մեջ։ «Սա վտանգավոր է, - նկատել է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանը]], - գրողը պետք է հեռու մնա ամեն բանի մասին գրելուց։ Նա պետք է կտրականապես որոշի գործի գլխավոր իդեան»։ Այս դեպքում գեղարվեստական խնդրի լուծումը պահանջում է մտավոր կենտրոնացում, ինչը հնարավորություն է ընձեռում կանխել մտքի զգացմունքային շեղումները։ Այս շեղումները վերջնականապես վերացվում են գրական երկը վերամշակելու ընթացքում։ [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանը]] ճիշտ է նկատում, որ սրտով, զգացմունքով, ինտուիցիայով գրում են, տրամաբանությամբ մշակում։


=== Ստեղծագործական երևակայություն ===

Երևակայությունը գրողի ստեղծագործական մտածողության կարևոր պայմաններից է։ Այն զուգորդական մտածողության արդյունք է՝ սերտորեն պայմանավորված գրողի ինտելեկտուալ կարողության, կենսափորձի ու հոգեբանաթյան հետ։ Երևակայության որակական համակառույցը ներկայանամ է երեք հիմնական գործոնների` իմացականի, զգացականի և ենթագիտակցականի բարդ համադրության ձևով։ Ստեղծագործական երևակայության դրսևորման մեջ իր ակտիվ դերն ունի հույզը, ապրումը, նպատակին հասնելու ձգտումը, որոնք նույնքան կարևոր են գիտական մտածողության մեջ։ Այդ մասին հետաքրքիր ասույթներ ունեն Պուանկարեն, Էյնշտեյնը։ Զգայականի գործոնը միանշանակ չէ, այն ունի ստենիկ (ոգևորող, ոգեշնչող, հաճույք, ուրախություն պատճառող) և աստենիկ (ճնշող, մտահոգող, ցավի զգացողություն առաջացնող) դրսևորումներ։ Ընդ որում, գրողի երևակայության «լիցքավորման» համար երկուսն էլ համարժեք նշանակություն ունեն։

Զգայականի պարզագույն դրսևորումը ի սկզբանե կենսաբանական է։ Արվեստի հոգեբաններից շատերը (Օվսյանիկով-Կուլիկովսկի, Յակոբսոն, Վիգոտսկի, Առնաուդով և ուրիշներ) հույզի՝ զգայականության հիմքում նշմարում են «անհրաժեշտ հետաքրքրություն», «ցանկություն և երազանք» գործոնները, որոնց ժամանակին ուշադրություն են դարձրել Պլատոնն ու [[Արիստոտել]]ը։ Անցումը զգայականից դեպի երևակայականը միջնորդված է։ Այս զգացումը կարող է ամենևին էլ կապ չունենալ երևակայությամբ արտացոլվող առարկայի եբևույթի հետ։ Ասենք՝ նոր չորացած խոտի բույրը բանաստեղծին կարող է հիշեցնել իր մանկությունը։ Մտապատկերի մեջ այդ զուգորդական դրսևորումները հնարավոր  չէ կտրուկ օրինաչափությունների ենթարկել։ Հոգեվերլուծության մեջ այդ դրսևորումները կապում են գրողի, արվեստագետի կենսափորձի հետ։ Հույզի առարկայի հանդիպման հաճախականությունը մեղմում է զգայական լարվածությունը, կանխում երևակայության թռիչքը «Մի քանի անգամ կրկնված տեսակցությունը, - գրել է [[Մուրացան]]ը, - մոռացնում է առաջին հանդիպման հրապույրը»։ Կենսական իրականությունից ստացած անմիջական տպավորությունը միշտ չէ որ կարող է սնել երևակայությունը։ «Թարմ տպավորությունով գրելը, - նկատել է [[Շիրվանզադե]]ն, - գուցե ունի իր լավ կողմերը սակայն ինձ թվում է, որ գրողը թարմ ազդեցությամբ շատ անգամ կարող է հափշտակվել երևույթների աննշան մանրամասներով և էականը չզատել երկրորդականից, այսինքն՝ իրականը անցողականից։ Տպավորությունների գրականությանը մի տեսակ ձուլարան է, ուր գաղափարը, այսպես ասած, հալվում ու աստիճանաբար զտվում է ավելորդ տարրերից, մնում է էականը, այսինքն այն՝ ինչ կարող է դիմանալ ժամանակի մաշիչ զորությանը»։ Երևակայության համար կարևոր գործոն է երազը, երազանքը։ Նիցշեն իր «Ողբերգության առաջացումը» աշխատության մեջ բերում է [[Լուկրեցիոս]]ի այն կարծիքը, թե աստվածների հոյակապ պատկերները մարդկանց հոգու, մեջ հայտնվել են երազում։ Երազում է տեսել ու հիացել մեծ քանդակագործը գերմարդու մարմնի աննկարագրելի համամասնությունը, իսկ հելլենացի պոետը իր բանաստեղծական պատկերը նույնպես երազի մեջ է տեսել, նա երևի երազանքին կտար այն բացատրությունը, ինչ տալիս է Հանս Սաքսը իր «Մեստերլինգներում»։

Իմ բարեկամ պոեզիան երազ է, Տեսիլք, երազային խտացում. Ապրում է բանաստեղծի ոգևորությունը Երազի մեջ, միստիկական հագեցվածությամբ, Եվ արվեստը, անկասկած, Երազների արձագանք է։

Ստեղծագործական երևակայությունը հաճախ կապում են նաև պատրանքի հետ։ Մտքի մեջ պատրանքները առարկայանում են և տալիս այնպիսի մի որակ, որ բոլորովին նոր է, անսպասելի նոր։ Կարդանք [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] այս տողերը՝

Երբ գեղեցիկ թարմ աղջիկը ժպտեցավ՝&lt;br&gt;
Սիրտս դողաց հուզումով մի ներդաշնակ,&lt;br&gt;
Սիրեցի ալ միայն՝ ոչ այն, որ անցավ,&lt;br&gt;
Այլ անոր նուրբ հափշտակիչ դեմքին տակ &lt;br&gt;
Նոր էակ մը, որ մտքես հոն՝ անցուցի.&lt;br&gt; 
Ես պատրանքը սիրեցի։

Հարազատ մարդու, բնության, միջավայրի կարոտը Թումանյանին մղել է պատրանքային վերհուշի աշխարհը։ Մտապատկերի ձեևով մշուշոտ ու երազային ստվերներից հառել է կարոտի առարկան։

Եվ մտքումս ահա լուսավորվեցան &lt;br&gt;
Հին ցնորքներս, անցքեր զանազան, &lt;br&gt;
Գծերը հոգուս ծանոթ դեմքերի,
Տեսարանները հայրենի երկրի, &lt;br&gt;
Այն օրհնյալ երկրի, ուր մի ժամանակ &lt;br&gt;
Վայելում էի լի ու լի հրճվանք։

Այս ապրումի արտահայտությունն է նաև բանաստեղծի «Պատրանքը», որը հայ պոեզիայի բացառիկ նմուշներից է։ Նմանատիպ ապրումների դրսևորում է Շանթի «Հին աստվածներում» այն պահը, երբ Սեդան հայտնվում է Աբեղայի մտապատրանքների մեջ։ Նույնն են միգանուշների, ճգնավորների պատկերները, ունայնության փոսի տեսարանը։

Երևակայության գերլարվածությունը հաճախ գրողին ծայրահեղության է մղում։ Թումանյանը ճիշտ է նկատել. «Երևակայությունը խենթ է, համարձակ, երևակայությունը թռչող Պեգասն է, զգույշ պիտի լինել, ոսկե սանձով պիտի պահել»։ Բուլղարացի արվեստի հոգեբան Միխաիլ Առնաուդովը, խոսելով երևակայության ձևերի մասին, նկատել է. «Երևակայության ձևերը տարբերվում են իրարից գլխավորապես նրանով, թե ինչ մասնակցություն է ունենում գրողի քննական միտքը փաստերի ընտրության և նրանց գեղարվեստական վերացարկման ժամանակ, և նաև նրանով, թե գրական երկում որքանով են համապատասխանում իրար ռեալ իրականությունն ու հեղինակների երևակայած պատկերները։ Երևակայության այդ տեսակները քիչ չեն, բայց դրանց մեջ առանձնանամ են հատկապես երկուսը՝ հեքիաթայինն ու միստիկականը։ Հեքիաթայինը հաճախ համարվում է երևակայության «ցածրագույն» ձևը։ Ընդ որում, «ցածրագույն ձևակերպումը վերաբերում է հեքիաթայինի տրամաբանական շերտին։ Հքիաթայինում կարծես տրամաբանությունը չի կարգավորում զգայականը։ Դ. Դեմիրճյանը ճիշտ է նկատել. «Դատողությունը, տրամաբանությունը, փիլիսոփայությունը սառեցնում է էմոցիան»։ Մյուս կողմից, իհարկե, զգայականն արվեստում կանխում է տրամաբանականի չոր անվերապահությունը։ Ըստ Ռիբոյի՝ «Ստեղծագործական երևակայության համար կարգավորող գործոնը մարդու ներզգայությունն է, որը իրականի նկատմամբ գերակայողի դիրքում է։ «Բայց կարգավորիչը, այնուամենայնիվ, արտաքին աշխարհն է։ Այս դեպքում էլ իրականությունն է գերակշռողը»։ Հեքիաթային երևակայությունը, որի հերոսները ամենակարող արարածներ են, իր դրսևորման ձևերով հեռու, բայց փիլիսոփայական ենթատեքստով մոտ է կյանքին։ Ըստ Լևի Բրյուլի՝ դրսևորման այս ձևը հատուկ է հնագույն մարդկանց գիտակցաթյանը, ուստի այն կոլեկտիվ պատկերացում է և սովորաբար շեղումներ չի տալիս։ Հեքիաթային երևակայության ծնունդը հաճախ կապում են մարդու հալածականության հետ։ Նա այլ ճանապարհ չգտնելով, անհնարինը հնարավոր է դարձնում երևակայությամբ։ «[[Լեգենդ]]ները, - գրել է Ավ. Իսահակյանը, մի որևէ ժողովրդի ազնիվի, վեհի, գեղեցիկ ցանկաթյունների իրականացումներ են, մարդկային տենչերը, զգացումները [[առասպել]]ների, լեգենդների մեջ են գտնում բավարարվածություն, վարձատրություն»։ Հեքիաթային երևակայության մեջ խնդիրների իրականացման թե ուղիները, թե միջոցներն ու միջավայրը ռեալ իրականության հակապատկերն են։ Այստեղ ամեն ինչ բացարձակ է, իրագործմամբ անսպասելի, ավարտվածությամբ՝ իդեալական։ Բաղձալի իդեալը իրականացնող հերոսը կռիվ է տալիս չար ուժերի դեմ, նվաճում աննվաճելին։ Խաթարված իրականության ներդաշնակմանը նա հասնում է հատուցման և փոխհատուցման ճանապարհով։ Հեքիաթներում շրջապատող միջավայրը անձնավորված, շնչավորված է։ Բնաթյունը հետևում է հերոսի ճակատագրին։ Այն վերջինիս համար կարող է դառնալ սրտակից բարեկամ կամ ահավոր թշնամի, նայած, թե ինչ խնդիր է հետապնդում հերոսը։

Միստիկական երևակայությունը որակական ընդհանրություններ ունի հեքիաթայինի հետ։ Երևակայության այս որակին անդրադարձել են Նիցշեն, Ռիբոն, Լևի Բրյուլը, Ֆրեյդը։ Միստիկական երևակայությունը հատկապես հատուկ է միջնադարյան գրականությանը, թեև վերջինիս դրսևորման սահմաններն ավելի լայն են։ Ռիբոյի ըմբռնմամբ. «Միստիկական եբևակայությունր չի սահմանափակվամ միայն կրոնական գիտակցության ոլորտներով, բայց ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, այստեղ այն հասնում է իր լիարժեք զարգացմանը»։ Միստիկականի մեջ միշտ առկա է մարդ-աստված զուգահեռը։ Նրանում ենթադրվում են իրականությունից վեր թաքնված խորհրդավորություններ, որոնք կարող են պարզվել, եթե մարդը ամբողջությամբ նվիրվի դրանց հայտնաբերմանը։ Այստեղ, ինչպես հեքիաթայինում, մարդու միտքը ձգտում է բացարձակ կատարյալին։ Միստիկ երևակայության մեջ շրջանցվում է երևույթների պատճառահետևանքային ուղիղ կապը։ Այստեղ գործում է «զգացմունքների տրամաբանությունը»։ Մտքի անսովոր պարաբոլիզմը արտահայտելու համար գրողը դիմում է անսովոր հակադրությունների, պատկերավորման միջոցներին։ Միտքը այստեղ հանգում է անսովոր ճառագումների։ Այդ պատճառով էլ «չարաշահվում են» [[համեմատություն]]ները, [[փոխարաբերություն]]ները, [[մակդիր]]ները, միստիկ երևակայությունը դիմում է [[բառաբարդում|բառաբարդման]] բոլոր հնարավոր միջոցներին, գործի դնում [[այլաբանություն|այլաբանության]] հզոր զենքը։ Այս առումով [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] համաշխարհային գրականության մեջ անգերազանցելի է։ Նրա միտքը գործում է շղթայական ռեակցիայի օրենքներով։ Մեծարենցը ճիշտ է նկատել, ասելով, թե Նարեկացին գիտեր ծովաձայն հնչեցնել [[բառ]]երը։ Դժվար է շոշափելիորեն պատկերացնել միստիկ բանաստեղծի մտքի ներքին լարվածությունը, նրա հոգեկան բեռի ծանրությունը։ Լսում ենք միայն գերլարված հոգու պարպման ձայնը։


=== Ստեղծագործական ոգևորություն ===

Ոգևորությունը գրողի ստեղծագործական հոգեբանության կարևոր դրսևորումներից է։ Ոգևորությունը՝ հոգու լավատեսական տրամադրությունը, ենթագիտակցական սկիզբ ունի։ Սրանում գիտակցությունն ու ենթագիտակցությունը «համագործակցամ են»։ Ոգևորությունը գրողի մեջ առաջացնում է մտքի ներուժի կենտրոնացում, կամային ուղղվածություն։ Այն նպատակին հասնելու ներքին կենտրոնացում է, ստեղծագործական նախաձեռնության մղող շարժիչ ուժ։ Ոգևորությամբ և կամքի ուժով շատ բան կարելի է անել։ «Էնտուզիազմը, ոգևորությունը ամեն բանի գաղտնիք է։ Դրանք ամեն ինչ կարող են անել, շարժող գործոններ են դրանք։ Նույնը և գեղարվեստի մեջ։ Առանց ոգևորության շնչի գեղարվեստը ոչինչ է»։ Գրողները, արվեստագետները միշտ ապրում են այս ոգևորությունը՝ «մուսայի հայտնությունը»։ Նրանք մեծ նշանակաթյուն են տալիս ոգևորությանը, գտնելով, որ դրա հետ պետք է զգույշ վարվել։ Հատկապես չի կարելի այն սառեցնել, մարել։ Ինչպիսի արագությամբ այն վրա է հասնում, նույնպիսի արագությամբ էլ կարող է հեռանալ։ Արգասաբեր ոգևորության համար պայմաններ են պետք, որպեսզի չխանգարվի գրողի ստեղծագործական կյանքի ռիթմը։ «Հիմա ես խուսափում եմ ստեղծագործական ոգևորությունից, - իր զրույցների ժամանակ ասել է Թումանյանը,- նույնիսկ վախենում, որովհետև տեսնում եմ, որ իրականությունն ու տրամաբանությունը իրար չեն բռնում, իրար չեն համապատասխանում։ Հիմա ես մեծ տրամադրություն ունեմ և ցանկություն կա մեջս գրականությամբ պարապելու, բայց չեմ անում, չեմ սկսում, որովհետև կարճ է տևելու, խանգարելու են։ Եվ ինչքա՜ն են խանգարել ու ինչ դատարկ բաների պատճառով։ Խանգարումներ շատ են եղել իմ կյանքում, շա՜տ»։ Թերևս դա է եղել պատճառը, որ Թումանյանը ստեղծագործել է գիշերը, մենակության պահերին, երբ բոլորը քնել են, հանգստությունն է իշխել շուրջը, երբ աշխատասենյակամ խոր լռություն է տիրել։ «Մենակության մեջ ամենավսեմ հաճույքներ կան, և դրանք այն րոպեներն են, երբ մարդու հոգին լայն, խաղաղ, անվրդո՜վ ծփում է, և սիրտը քաղցր-քաղցր ճմլում՝ երբեմն որոշ, երբեմն անորոշ կարոտներով։ Եվ այդ րոպեների մեջն է, որ հայտնագործություններ են անում մարդիկ, ստեղծագործում են, իհարկե, առավել ևս բանաստեղծ մարդիկ»։ Մենակությունն, անշուշտ, ստեղծագործական ինքնակենտրոնացման, հետևաբար և ոգևորության կարևոր պայմաններից է, և դա է պատճառը, որ շատ գրողներ ստեղծագործել են առանձնացած, այն էլ՝ գիշերը։ [[Անատոլ Ֆրանս]]ը միշտ պատվիրել է ծառային փակել իրեն սենյակում՝ հանգիստ ստեղծագործելու համար։ [[Շիլլեր]]ը ստեղծագործել է միայն գիշերը։ Անգամ սովորություն է ունեցել ոտքերը դնել ջրի մեջ, որ չքնի։ [[Օնորե դը Բալզակ|Բալզակը]] ամբողջ գիշերը սուրճ է խմել, որ չքնի, կարողանա աշխատել։ [[Րաֆֆի]]ն նույնպես։ Գրողներից ոմանց համար մենակ լինելու մյուս միջոցը բնության մեջ առանձնանալն է եղել։ «Բնության ծոցում են միշտ հղացել իմ ընտիր բանաստեղծությունները,- ասել է Թումանյանը,- նա ինչ բանաստեղծ է, որ պիտի չորս պատերի մեջ մտած մոռացության տա բնության հմայքը, նրա վեհությունը, նրա անհուն խորությունը»։ Վարյա Խնդամուրյանին հասցեագրված նամակում Թումանյանը գրել է. «Ամբողջ օրը զբոսանքներ եմ կատարում, թաղվում եմ անտառների խորքում, բարձրանում սարերի գլուխները, նստում եմ ժայռերի գագաթներին ու մտորում, ցնդում։ Հաճախ հենց այս անտառներում, այդ ժայռերի վրա ոտանավորներ եմ գրում»։ Ստեղծագործական ոգևորության համար, ուրեմն առանձին պայմաններ են պետք։ Զարմանալին այն է, որ Թումանյանը հատկապես ստեղծագործել է հիվանդ ժամանակ։ [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրած նամակում նկատել է. «Չեմ սխալվիլ, եթե ասեմ՝ իմ գրվածքների 80 տոկոսը հիվանդ ժամանակ եմ գրել, մեկ էլ՝ երբ հիվանդության պատճառով մի տեղ են ղրկել՝ մի երկու-երեք ամսով, հատկապես՝ Աբաթոման»։

Այս վիճակները բավական արգասաբեր են եղել [[Գյոթե]]ի, [[Ռոմեն Ռոլան]]ի, [[Ջոն Գոլսուորս]]ի համար։ «Ես հիվանդ ժամանակ այնքան բան եմ սովորել,- ասել է Գյոթեն,- որքան չէի կարող սովորել իմ ամբողջ կյանքում»։ Ոգևորությունը ստեղծագործական արգասավորության հիմքն է։ Գրողի ապրած կյանքի բարենպաստությունը (անձնական, հասարակական) կարող է հզոր լիցք դառնալ աշխատելու, ստեղծագործելու համար։ Այս առումով հայ գրողի վիճակը միշտ էլ անբարենպաստ է եղել։ Թերևս դա է նկատի ունեցել Թումանյանը՝ հայ գրականությունը համարելով խանգարված ժողովրդի խանգարված գրականություն։ Պատահական չեն Թումանյանի այս տողերը՝

Կյանքս արի հրապարակ, ոտքի կոխան ամենքի,&lt;br&gt; 
Խափան, խոպան ու անպտուղ, անցավ աոանց արդյունքի։ &lt;br&gt;
Ինչքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողին... &lt;br&gt;
Ի՜նչ պատասխան պիտի ես տամ հող ու ծաղիկ տվողին։

Սակայն նաև կան դեպքեր, երբ արվեստագետին խանգարող ոչ մի արտաքին հանգամանքներ չկան, բայց նա չի ստեղծագործում։ Այս շրջանը ընդունված է համարել ստեղծագործական ապատիայի, հղացումների, որոնումների շրջան։ «Ապատիայի շրջանը իսկապես հղացումի շրջան է,- հաստատում է Թումանյանը,- էդ ժամանակն է, որ բանաստեղծը լցվում է, խորանում է, հասունանում, թեպետև  առանց աղմուկի ու ալեկոծումի։ Ինչպես շերամի որդը բոժոժի շինելը, երբ սկսում է ծածկել, փակվել ու ներսից հյուսում է իր բոժոժը, ասում են՝ մեռնում է, բայց դա հենց էդ ժամանակն է, որ մետաքսը շինում է»։ Ստեղծագործական գործընթացը գրողից պահանջում է մտավոր ու ֆիզիկական ուժերի լարվածություն։ Գեղարվեստական երկի ծնունդը չի կարող երբեք հեշտ ու հանգիստ ընթանալ։ Ճշմարիտ արվեստը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց գեղագիտական իդեայի համառ որոնման։

Դժվար ու դժնի տենդով գրել եմ երգերս, &lt;br&gt;
Իբրև հդգնած մշակ՝ տարել եմ երգս ես &lt;br&gt;
Ուղիներով կյանքի թե՝ մառ, թե մութ, թե՛ կեզ. &lt;br&gt;
Եվ տքնությունը հաճախ ինձ՝ արևից զրկել է։&lt;br&gt;
(Չարենց)

«Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, բայց տանջանքը նա է, երբ ստեղծագործողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրականության և բարձր ստեղծագործության»։


=== Գրական երկի ընկալման հոգեբանությունը ===

Ճիշտ է նկատված, որ գրականությունը հասարակական ինստիտուտ է, առանց վերջինիս հասցեագրման ու արձագանքի հնարավոր չէ պատկերացնել գրականության գոյությունը։ Գրողը այս կամ այն երկը ստեղծելիս, ինչպես մի ուրիշ առիթով նկատել ենք, հաշվի է առնում «հասարակական կարծիք», «ժամանակի պահանջ» պայմանները։ Սրանք ակտիվորեն ներգործում են գեղարվեստական երկի գաղափարական ու գեղագիտական համակառույցի ձևավորման վրա՝ դառնալով խնդրի իրագործման կողմնորոշիչ ազդակներ։ Շիրվանզադեն հստակ է դնում հարցը. «Որքան գրականությունը մեծ ազդեցություն ունի հասարակական մտքի ու հոգու զարգացման վրա, նույնքան յուր կողմից հասարակությունը ներգործական դեր է կատարում ագգային գրականության նկատմամբ։ Հեղինակը և ընթերցողը այն երկու տարրերն են, որոնց փոխադարձ հարաբերությունից առաջանում է գրական ստեղծագործությունը»։ Եվ այս փոխադարձ կապը ոչ միայն բովանդակային, այլև ձևակառուցվածքային ուղղվածություն ունի։ «Առաջդ բացեմ մի գաղտնիք, որ ոչ ոք չգիտե, - գրել է [[Պարույր Սևակ|Սևակը]] իր ծանոթներից մեկին,- «Ականջդ» գործը սկզբնապես գրված էր իբրև [[պոեմ]], կոչվում էր «ինքներգություն»։ Հետո դարձավ «Մարդերգություն», այնուհետև, նկատի ունենալով մեր ընթերցողների ընդհանուր ոգին, որոշեցի, պոեմի համարակալված գլուխները անջատելով, գրել առանձին էջերի վրա՝ վերնագրելով, ջանալով նրանց տալ համեմատական անկախություն»։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության ուսումնասիրությունը դյուրին խնդիր չէ։ Դժվարությունը պայմանավորված է գրող–մասսայական ընթերցող կապի օբյեկտիվ գործողության գործակցի հայտնաբերման հետ։ Կոնկրետ գրական երկի մասին ունեցած մասսայական ընթերցողի կարծիքը որևէ ձևով չի գրանցվում, եթե իհարկե շրջանցենք քննադատության, գրական ասուլիսների արձագանքները, վիճակագրական բնույթի անկետային տվյալները։ Գրանցման առումով նույնքան անառարկայական է հասարակության սոցիալական պատվերի՝ գրողի կողմից իրականացնելու և չիրականացնելու փաստը։ Բայց բոլոր դեպքերում, այսպես թե այնպես, գրական երկի ներքին օբյեկտիվ կյանքը մշտապես ենթարկված է ընթերցողների սուբյեկտիվ ընկալմանը։ Կյանքի գեղարվեստական վերացարկումը և վերջինիս մեկնաբանությունը արժեքայնության համապատասխանություն չունեն, ուստի օբյեկտիվորեն անհնար է շրջանցել մարդկային «ես»–ի ակտիվ միջամտությունը, որքան էլ ֆենոմենալիստները փորձում են առաջադրել «վերանձնականության» պայմանը, որը իբր կապ չունի անհատի փորձի հետ։ Գուսսլերյան «մաքուր գիտակցություն» առկայության փաստը վիճելի է, ուստի և բացարձակ օբյեկտիվության պայմանը վերանում է։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության մասին խոսելիս անհնար է շրջանցել մշակութային գործառության սոցիո-դինամիկայի հարցը։ Աբրահամ Մոլը իր ուսումնասիրության մեջ  նկատել է, որ ժամանակակից իրականությունում մարդկանց հաղորդակցման գերմիջոցների առկայության պայմաններում չեզոքանում է տարբեր ժողովուրդների մշակութային ըմբռնումների տարածաժամանակային ներփակվածությունը, մեկուսացումը։ Չափազանց ակտիվ է մշակութային ազդեցության ու փոխազդեցության շարժունակությունը։ Հոգևոր արժեքների յուրացմանը հատկապես նպաստում են գրական ու գիտական տեղեկատվության տիրաժավորումը, հաղորդակցման տեխնիկական միջոցները՝ ռադիոն, հեռուստատեսությունը, կինոն։ Այս պայմաններում անհատը, եթե հասարակությունից մեկուսացված չէ, մշակութային համընդհանուր մակարդակը ուղղակի թե անուղղակի ձևով ազդում է նրա վրա։ Այդ ազդեցությունը պայմանավորված է անհատի մտավոր ընդունակություններով, սոցիալական համակեցությամբ ու դիրքորոշմամբ։ Ժամանակակից պայմաններում մարդու «իմացության էկրանի» վրա դրոշմվող տեղեկատվական նիշերի խտությունը շատ ավելի մեծ է, քան, ասենք, անցյալի մարդու։ Մերօրյա մարդը ոչ միայն ինքն է «հայթայթում» այդ տեղեկատվությունը (իբրև մասնագիտական իմացություն, գեղարվեստ, գրականություն, պատմություն, [[լեզու]] և այլն), այլև վերջիններս տարբեր ձևերով ու նպատակներով մատուցվում են նրան՝ դառնալով կենսական անհրաժեշտություն։ Անհատի ինտելեկտուալ կարողությունների համակողմանիությունը գրական երկի ընկալման առաջնային պայմանն է։ Այս համակողմանիությամբ է պայմանավորված երկի ընկալման հարաբերական լիարժեքությունը։

Իսկապես ստեղծագործությունը տեղեկատվական և զգայական շերտերի բարդ համադրություն է, ինչով էլ պայմանավորված է նրա բազմաձայնությունը։ Բայց, եթե իմացական շերտերը ընկալման ընթացքում ինչ–որ չափերով հաղթահարվում են տրամաբանությամբ, ապա նույնը չի կարելի ասել զգայականի մասին։ Այն բազմաբարդ դրսևորում և ուղղվածություն ունի՝ պայմանավորված ընթերցողի բարոյահոգեբանական, ֆիզիկական, սոցիալական կացության, տարիքային, սեռային ու բազմաթիվ այլ հատկանիշներով։ Ըստ Ա. Ի. Լուկի, միայն հումորն ու սրամտությունը մարդկային ապրումների 70-ից դրսևորումներ են տալիս։ Այս հաշվարկները, կարծում ենք, լուրջ չեն, բայց և այնպես խոսում են մարդու կողմից երևույթների ընկալման հարաբերականության մասին։ Հարաբերականության պայմանը չի հաղթահարվում նաև գրական երկի դատողական շերտերի ընկալման ընթացքում։ Այստեղ նույնպես կան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններ։ Առանձնացնող գործոն է ընկալողի մասնագիտական կողմնորոշվածությունը և սրանով պայմանավորված հետաքրքրասիրությունը։ Մասնագետ ընթերցողը, որպես օրենք, տրոհում է գրական երկի գիտակցության շերտերի ամբողջական համակարգը և ընտրում տեղեկատվական այն փաստերը, որոնք անհրաժեշտ են իր գիտական կոնդենցիան հաստատելու համար։ Այդպես է արվում հատկապես հին շրջանի համադրական բնույթ ունեցող [[տեքստ]]երի հետ։ Ասենք, Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» ընթերցելիս, որ ավեի ճիշտ է ասել  ուսումնասիրելիս, պատմաբանը կարող է բոլորովին ուշադրություն չդարձնէլ նրա գեղարվեստական հատկանիշներին, գրականագետը ճիշտ  հակառակը՝ շրջանցել պատմական փաստերը։

Փիլիսոփան, աստվածաբանը, լեզվաբանը այդ նույն պատմությանը նայում են իրենց մասնագիտական հետաքրքրասիրությունից ելնելով։ Գործնականորեն անհնար է սպառել գեղարվեստական երկի դիտարկման ուղղվածությունը, մանավանդ, երբ նկատի ենք ունենում ընթերցման ժամանակի պահանջները, որոնք շարունակ փոխվում են, այսինքն՝ միևնույն երկը տարբեր ժամանակներում տարբեր տեսանկյուններով է ընկալվում։ Ուստի, թե՛ հոգեբանական և թե՝ փորձաիմացական առումով անհնար է ընկալել երկը իր ամբողջության մեջ։ Դրա համար էլ ընթերցողը միշտ մի բան թողնում է, մի բան բացառում, շրջանցում իրեն չհետաքրքրող այս կամ այն փաստը։ Այս խնդրում որոշակի դեր է խաղում նաև գրական ստեղծագործության կրոնական բնույթը։ Ինչ խոսք, ժամանակակից ընթերցողի համար այդ գործոնը գուցե այնքան էլ կարևոր չէ, բայց անցյալ դարաշրջաններում երկի կրոնական գիտակցությունը կարևոր դեր է խաղացել: Դավանանքի տարադիրքության պատճառով անսահման գրականություն է ոչնչացվել։ Մովսես Խորենացին Ալեքսանդրիայում եղած ժամանակ ցավով է նկատել, որ Պղոտեանեսին Մարկոսի փոխարինելը մատենագրական ավերածությունների տեղիք է տվել։ Ընթերցողի մեջ բուռն արձագանք են առաջ բերում գրական երկում արտահայտված ազգային արժանապատվությունը շոյող կամ նսեմացնող գաղափարները։ Սա ավելի սուր ձևով է արտահայտվում ազգային փոքրամասնությանը պատկանող ընթերցողի մեջ։ Գրական երկի ընկալման մասնավորումը բացատրվում է նաև ազգային մտածողության յուրահատկությամբ։ Ազգային մտածողության սուր հագեցվածություն ունեցող երկերը շատ դեպքերում մինչև վերջ ընկալելի չեն օտար ընթերցողների համար։ Այսպիսի գործերը պահանջում են հոգեհարազատ ընթերցող։ Երևույթը դրսևորվում է նաև գրականության ոճային տարբերությունների դեպքում։ Այս տարակառույց գեղարվեստական համակարգերը յուրացնելու համար պահանջվում է ակտիվ, շրջահայաց, ճաշակավոր ընթերցող։

Որոշակի հետաքրքրություն և անտարբերություն կարող է առաջ բերել այն գեղարվեստական ստեղծագործությունը, որն անընդհատ ինչ-ինչ եղանակով տպագրվում է, ներկայացվում ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ։ Նման գործերը, որքան էլ որ արժեքավոր լինեն, կարող են անտարբերություն առաջ բերել ընթերցողների շրջաններում։ Հակառակ արձագանք են գտնում այն գործերը, որոնք հազվագյուտ են հրատարակվում, կամ էլ արգելվում են գրաքննության կողմից։

Տարաբնույթ ընկալման պատճառներր շատ են և հնարավոր չէ բոլորին անդրադառնալ։ Այս ամենի մեջ հատուկ ուսումնասիրության պահանջ է դնում, այսպես կոչված, գրական երկի «ենթատեքստային ազատ տարածությունը»։ Երևույթը պայմանավորված է ոչ միայն գրական երկի արժեքայնությամբ, բովանդակային մեծ խտացումներով, այլև ընթերցողի երևակայությամբ։ Այս երևակայությունը որքան կարևոր է գրողի, նույնքան և ընթերցողի համար։

Երկի «ազատ» կամ «սպիտակ» տարածության գոյությունը գրականության գաղտնիքներից է։ Ամեն մի տաղանդավոր երկի շուրջ հարյուրավոր ուսումնասիրություններ են ստեղծվում, որոնցից յուրաքանչյուրը ծավալով ավելի մեծ է քան ինքը՝ երկը։ Մեծ գրողների գործերում այս ազատ տարածությունը լրացվում է բարձր ընթերցողների երևակայությամբ։ Թույլ գրողների երկերում էլ կա այդ ազատ տարածությունը, սակայն դա պարզապես ազատ տարածություն է։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10911</id>
      <timestamp>2012-09-17T09:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործողի հոգեբանությունը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="61020">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «3. Գրականությունը և հոգեբանությունը» բաժինը:

== 3. Գրականությունը և հոգեբանությունը ==

Հասարակական հարաբերությունների զարգացման արդի փուլում լուրջ նշանակություն է տրվում հոգեբանության ուսումնասիրությանը։ Գրականության և արվեստի մեջ, իբրև գիտական խնդիր, առավել մեծ տեղ է տրվում այս բնագավառին, քանի որ վերջինիս ուշադրության առարկան մարդն է իր ներաշխարհային ողջ հարստությամբ։ Հիշյալ ոլորտներում՝ մասնավորապես գրականության, հոգեբանական դիտարկումները կատարվում են երեք ուղղությամբ՝ ստեղծագործողի հոգեբանություն (գրողի անձը. կենսագրությունը, անհատականությունը), ստեղծագործություն հոգեբանություն (գրական ստեղծագործությունը իբրև գեղարվեստական մտածողության գործընթաց ) և ստեղծագործության ընկալման հոգեբանություն (գրական երկի ազդեցությունը ընթերցողի, ունկնդրի վրա)։

Առաջին և երկրորդ մոտեցումների առարկան գրողն է, երկրորդինը` ընթերցողը։ Հոգեբանական կապը այսաեղ փոխադարձված է։ Գրողի հոգեբանական գիտակցությունը ուղղված է ընթերցողին, ընթերցողինը` գրողին։ Հոգեբանական գործոնների այս ամբողջական համալիրը հնարավոր է ուսումնասիրել վերոհիշյալ գործառական առանձնացումների ձևով։

Սկսենք ստեղծագործողի հոգեբանությունից, որի հիմքում ընկած է գրողի կենսագրությունը։


=== Գրականությունը և գրողի կենսագրությունը ===

Հեղինակի կենսագրության ուսումնասիրությունը գրականագիտական ամենահին և ամենափորձված մեթոդներից է։ Մոտեցման այս եղանակը հնարավորություն է տալիս գեղարվեստական երկը դիտել հեղինակի կենսագրության պրիզմայի միջով՝ հաշվի առնելով այն ժամանակաշրջանն ու հասարակական միջավայրը, որի ընթացքում և որի մեջ ապրում ու ստեղծագործում է հեղինակը։ Կիրառվող մեթոդն իր վերապահումներն ունի, որոնց հետ հնարավոր չէ հաշվի չնստել։ Գրող-գրական երկ կապի խնդիրը գրականության պատմաբանը դիտում է պատճառահետևանքային սկզբունքով՝ ժամանակ, հասարակական կյանք, գրողի կենսագրություն, գրական երկ տրամաբանական հաջորդականությամբ։ Գրականության հոգեբանը միշտ չէ, որ հաշվի է նստում այս հաջորդականության հետ, քանի որ և ժամանակը, և՛ հասարակական կյանքը գրողի էության մեջ անձնավորված են, իսկ նրա գրական երկը, այս տեսանկյունից՝ գեղարվեստորեն վերացարկված։ Այստեղ արդեն պատմության տրամաբանությունը իր տեղը զիջում է իրավիճակային հոգեբանությանը, ինչը մեզ ստիպում է մտածել՝ գրական երկը կենսագրությա՞ն հետևանք է, թե ինքը կենսագրություն է։ Գրականության պատմաբաններն ամեն ինչ անում են վերականգնելու համար հեղինակի կենսագրության փաստերը հաշվի առնելով, որ դրանք չափազանց կարևոր են գրողի այս կամ այն երկը լուսաբանելու համար։ Փաստեբի բացակայության դեպքում (նկատի ունենք հին և հնագույն շրջանի հեղինակներին), գրական երկից է բխեցվում հեղինակի կենսագրությունը։ Եվ մեկի, և՛ մյուսի դեպքում հեղինակի կենսագրությունը պաշտոնական փաստաթղթի տեսք է ընդունում, որի անվերապահության վրա չի կարելի հենվել, հատկապես, երբ ուսումնասիրվում է կենսագրություն–գրական երկ կապը։ Պետք է հիշել, որ գրական ստեղծագործությունը հասցեագրման երկդիմություն ունի։ Այն մի կողմից ուղղված է հեղինակին, մյուս կողմից՝ ուրիշներին և այդ ուրիշներից` ընթերցողներին։ Սա արդեն ոչ թե գրականության պատմաբանի կամ տեսաբանի, այլ հոգեբանի խնդիրն է։ Այստեղից է առաջ գալիս գրականության ուսումնասիրության համադրական մեթոդի անհրաժեշտությունը։ Հին ժողովուրդների գրականության պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ անցյալի շատ գրողների կենսագրական մանրամասները դատապարտվում են անհայտության, և միայն պաշտոնական վավերագրերի կամ էլ ժամանակներին մոտ կանգնած հեղինակի կցկտուր տեղեկությունների հիման վրա է հնարավոր լինում «վերականգնել» նրանց անցած կյանքի ճանապարհը։ Տեղեկատվական վերագրումներով տառապող կենսագրությունները չեն կարող հոգեբանական դիտարկումների հիմք դառնալ։

[[Վարք]]ը հին գրականության վավերագրական ժանրերից է, որի մեջ այս կամ այն չափով ներկայացում  մատենագրի կենսագրական տեղեկությունները ([[Կորյուն]]ի «Վարք Մաշտոցին», [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]], [[Գևորգ Սկևռացի|Գևորգ Սկևռացու]] վարքերը և այլն): Կենսագրությունների համար տեղեկագրական աղբյուրներ կարող են հանդիսանալ նաև [[վկայաբանություն]]ները, ներբողյանները: Այս կենսագրական բնույթի [[պատում]]ները, սակայն, ամբողջական չեն այն իմաստով, որ նրանցում չեն ընդգրկվում վարքագրական հերոսի կենսագրական ողջ մանրամասները, այլ շեշտը դրվում է նրա կյանքի ամենանշանակալից իրողության, փաստի վրա։ Առանձնացվող փաստերն էլ նևրկայացվում են հերոսի իդեալականացման սկզբունքով, ինչը չեզոքացնում է նրա հողեղեն կյանքի իրական շեշտը։ Այս աղբյուրների վրա հենվող հոգեվերլուծական ենթադրությունները չեն կարող  հանդես բերվել մաքուր տեսքով, քանի որ վերլուծության աղբյուրը միջնորդավորված է. վարքագրի ձայնը խանգարում է վարքագրական հերոսի ձայնի ինքնությանը։ Փաստագրական շերտերի սուբյեկտիվացումը հանգեցնում է նրան, որ հետագա շրջանի ուսումնասիրողներին տեղ է թողնում կամայական ենթադրություններ անել, հեղինակին դուրս բերել իր ապրած ժամանակաշրջանից, ետ ու առաջ տանել։ Նման ճակատագրի են արժանացել V դ. հայ պատմիչները՝ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]], [[Եղիշե]]ն։ Հայ և արևմտյան շատ գիտնականներ Խորենացուն V դարից տարել հասցրել են 7-9-րդ դդ։ (Քարիեր,Գուտշմիդտ, Թոմսոն, Մանանդյան և ուրիշներ)։ Կենսագրության հավաստիությունը հատկապես կարևոր է մատենագրի, գրողի այս կամ այն ստեղծագործության գրության թվականի ճշտման համար։ Վերջինս շատ բան է տալիս տվյալ գործի բովանդակային շերտերը բացելու առումով։ Դիպուկ օրինակ է [[Սայաթ-Նովա]]յի ծննդյան և նրա առանձին գործերի գրության թվերի անորոշության փաստը, որը մինչև այսօր տաք բանավեճերի տեղիք է տափս։ Գրական երկի գրության, ինչպես նաև նրա հղացման կենսափաստի հավաստիությունը լայն հնարավորություն է ընձեռում հասկանալու ստեղծագործության ներքին բովանդակությունը, այն տրամադրությունը, որն ուղղակի թե անուղղակի կապ ունի ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի ընդհանուր տրամադրությունների հետ։ Արևմտյան հոգեվերլուծության թևի առանձին մասնագետներ, ելնելով այս սկզբունքից, [[Շեքսպիր]]ի ապրած կյանքի դեպրեսիվ վիճակների հետ են կապում նրա ողբերգությունների լույս աշխարհ գալը։ Այս մոտեցումը, իհարկե, միշտ չէ որ գիտական քննություն է բռնում։ Մեզանում [[Հակոբ Պարոնյան]]ի ապրած կյանքի դրամատիզմը և նրա  ստեղծած կատակերգությունների զուգահեռը ճիշտ հակառակն են հաստատում։ Թեև [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]], [[Հերանուշ Արշակյան]]ի անձնական ճակատագրերը, հատկապես հիվանդության փաստը, շատ որոշակի դեր  են խաղացել նրանց բանաստեղծական տրամադրությունների լինելիության գործում։

Գրական երկը գրողի կենսագրության, նրա հոգևոր փորձի արդյունքն է։ Առանց այս մանրամասների ճշտման հնարավոր չէ վերջնական կարծիք հայտնել գրողի ստեղծագործության մասին, չափել վերջինիս բովանդակային տարողությունը։


=== Ստեղծագործողի հոգեբանությունը ===

Գրողի ստեղծագործական հոգեբանությունը հնուց ի վեր սուր հետաքրքրությունների առարկա է եղել։ Հին հույները բանաստեղծական օժտվածությունը համարել են խելագարության արգասիք կամ էլ վերագրել աստվածներին։ Հենց այս կարծիքի վրա է հիմնվում Լոմբրոզոյի «Հանճար և խելագարություն» ուսումնասիրաթյունը, որի մեջ ելնելով կոնկրետ հեղինակների ստեղծագործական փորձից  ինչպես նաև սեփական հոգեվերլուծություններից ձգտում է հիմնավորել երևույթը։ Այս առումով չափազանց ուշագրավ դիտարկումներ են Զիգմոնդ Ֆրոյդի, Վիգոտսկու, Արնաուդովի, Օվսիանիկով-Կուլիկովսկու գործերր։

Ստեղծագործական պահերի բացատրությունը դյուրին չէ։ Մենք գործ ունենք մարդու ենթագիտակցական բռնկումների հետ։ Հանրահայտ է [[Պլատոն]]ի այն պնդումը, թե պոետները անգամ ի վիճակի չեն բացատրել, թե ինչպես են իրենք ստեղծագործում։

[[Կոստանդին Երզնկացի]]ն երևույթը համարել է «շնորհքն ի յոգւոյն»։ «Ոմանք չարախօսին, - գրել է նա, - թե որպէ՞ս խոսի սա այսպիսի բան, զի վարդապետի չէ աշակերտել: Զի այլ է աշակերտելն եւ այլ  շնորհքն ի յոգւոյն»։

Եղեւ յանկարծակի&lt;br&gt;
Ինչ բան խոսիլ՝ ով ուզենայ,&lt;br&gt;
Այնպէս, որ ես ի յիմ Խօսից շարելըն զարմացայ&lt;br&gt;
Սիրով ու մեծ յուսով Ես այս բանիս ի փորձ մտայ,&lt;br&gt;
Զհոգիս փոխան տըւի&lt;br&gt;
Եւ ապա ես այն հոգոյն հասա»։

Այս մասին ուշագրավ խոստովանաթյունները շատ են։ Մեծ արվեստագետների գիտակցության մեջ երևույթի վերացարկման պահը անսպասելի և արագ դրսևորում ունի։ Ենթագիտակցական այս մտահոգությունը պահի մեջ նվաճում է այն, ինչ ընդունակ չէ անել տրամաբանությունը։ «Ամենաուժեղ բանը ինտուիցիան է,- նկատել է [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] իր զրույցներում, - պայծառատեսությունը, հայտնությունը։ Նա կայծակի թռիչք ունի՝ վայրկենապես լասավորում է. հրաբխի ուժ՝ կատաղի կերպով ժայթքում է»։ Ժամանակակիցների գործերից երևում է, որ բանաստեղծին շատ են հետաքրքրել մեծ արվեստագետների ստեղծագործական կյանքի հետ կապված երևույթները։ Նման գրանցումների մենք հանդիպում ենք Թումանյանի [[օրագիր|օրագրերում]], գրառումներում, ծոցատետրերում։ Հոգեբանական բռնկումների այսպիսի պահեր Թումանյանը շատ է ունեցել: Այս առիթով բանաստեղծը  ուշագրավ մտքեր է փոխանակել գրչակից ընկերների հետ։ [[Մվարդ Թումանյան|Նվ. Թումանյանը]] գրում է. «... Զրուցում էին բանաստեղծի ստեղծագործական աշխարհի, ստեղծագործական պրոցեսի շուրջ, խոսում էին փիլիսոփաներից Կանտ, Պետրաժիցկի։ Հայրիկը Բերգսոնի գիրքն էր կարդացել ու շատ էր հավանել»: «Կարևորը կանխատեսությունն է, ինտուիցիան, - մի ուրիշ անգամ նկատել է բանաստեղծը, - երևակայությունը, ներդաշնակության զգացումը, հոգու խորթությունը, երբ բանաստեղծը խորասուզվում է ստեղծագործական ոլորտները, երբ շարժվում են նրա ինտուիտիվ զգացումները, երբ լցված, ներշնչված ապրում է մեծ սարսուռը։ Հենց էն ժամանակ է բանաստեղծը բանաստեղծ»։ Բանաստեղծությունը խորհուրդներով, օրենքներով չեն գրում։ Եթե բանաստեղծի մեջ առաջանում է այս ներքին մղումը, նա գրում է։ Երիտասարդ բանաստեղծին ուղղված իր խոսքում Թումանյանը նկատել է «Ամենից շատ և ամենից լավ բանաստեղծը ինքն է իրեն հասկանում, և իր ներքին բնազդն ու ինտուիցիան է իր ամենաուժեղ առաջնորդը»։ Դեկարտի պնդմամբ՝ ինտուիցիան ամբողջական մտքի անսպասելի նվաճում է։ Իսկ Բերգսոնը այն համարում է «ինտելեկտուալ համակրանքի» իմացություն։ Սրանք սկզբնապես գրողի գիտակցության մեջ հանդես են գալիս անշոշափելի, ցրված տպավորությունների ձևով։ [[Եղիշե Չարենց|Չարենցը]] իր օրագրում այսպիսի մի գրառում ունի։

«cie profundis» * 13.4.1937, Երևանում, իմ բնակարանում, անկողնում, ինչպես միշտ։ Մարտի 1-ին լրացավ իմ կյանքի քառասուն տարին։ Յուրաքանչյուր գաղափար վերջերս սկսվում է ճյուղավորվել իմ ուղեղամ և զարգանալ «ճյուղավոր» հաջորդականությամբ։ Մի ներքին անզսպելի մղում «ոստային» սիստեմով, այսինքն՝ ինչպես աճում է ծառը։ Հիմնական գաղափարը դառնում է ծառի բունը, որ բարձրանալով սկսում է տալ ճյուղեր և ամեն ճյուղ իր հերթին` ոստեր, որոնք և իրենց հերթին դառնում են նոր ճյուղեր և այսպես անվերջ...»։


Հիմնական իդեան - ծառ -&lt;br&gt;
→&lt;br&gt;
քառասունամյակիս առավոտը (երբ ես նայեցի հայելուն) -&lt;br&gt;
→  →&lt;br&gt;
մարդը հոգու մեջ՝ ինքն իր դեմ&lt;br&gt; 
→  →&lt;br&gt;
ճյուղք առաջին&lt;br&gt;
→   →   →&lt;br&gt;
a   b   c
                   
Ես, կին - ինքն իր դեմ և այլն, և այլն, և այլն, և այլն։ Նույնը՝ անվերջ։ Ոստեր՝ a, b, c։ Եթե այսպես շարունակվի, դժվար թե հնարավոր լինի երբևիցե վերադառնալ բուն նյութին. ահավասիկ այն, ինչը մեծ հանճարների մեջ ամենազարմանալին է, ներքին երկաթե կոնտրոլ, որպեսզի ոչ թե նյութը տիրապետի հեղինակին, այլ հեղինակը նյութին»։

[[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] այս հետաքրքիր գրառումը խոսում է այն մասին, որ ստեղծագործելու պահին գրողի գիտակցության մեջ նույն գաղափարից ծնվող բազմաթիվ զուգորթություններ են առաջ գալիս։ Սա նշան է այն բանի, որ գրողի հղացման հիմնական գիծը վերջնականապես կազմակերպված չէ։ Բանաստեղծի ակնարկած «տվյալ գաղափարը» սոսկ տեսական կառույցն է։ Գործնական իրականացման դեպքում բազմաթիվ տարբերակներ է տալիս։ Գրողը չի կողմնորոշվում հիմնական իդեան ընտրելու մեջ։ «Սա վտանգավոր է, - նկատել է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանը]], - գրողը պետք է հեռու մնա ամեն բանի մասին գրելուց։ Նա պետք է կտրականապես որոշի գործի գլխավոր իդեան»։ Այս դեպքում գեղարվեստական խնդրի լուծումը պահանջում է մտավոր կենտրոնացում, ինչը հնարավորություն է ընձեռում կանխել մտքի զգացմունքային շեղումները։ Այս շեղումները վերջնականապես վերացվում են գրական երկը վերամշակելու ընթացքում։ [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանը]] ճիշտ է նկատում, որ սրտով, զգացմունքով, ինտուիցիայով գրում են, տրամաբանությամբ մշակում։

=== Ստեղծագործական երևակայություն ===

Երևակայությունը գրողի ստեղծագործական մտածողության կարևոր պայմաններից է։ Այն զուգորդական մտածողության արդյունք է՝ սերտորեն պայմանավորված գրողի ինտելեկտուալ կարողության, կենսափորձի ու հոգեբանաթյան հետ։ Երևակայության որակական համակառույցը ներկայանամ է երեք հիմնական գործոնների` իմացականի, զգացականի և ենթագիտակցականի բարդ համադրության ձևով։ Ստեղծագործական երևակայության դրսևորման մեջ իր ակտիվ դերն ունի հույզը, ապրումը, նպատակին հասնելու ձգտումը, որոնք նույնքան կարևոր են գիտական մտածողության մեջ։ Այդ մասին հետաքրքիր ասույթներ ունեն Պուանկարեն, Էյնշտեյնը։ Զգայականի գործոնը միանշանակ չէ, այն ունի ստենիկ (ոգևորող, ոգեշնչող, հաճույք, ուրախություն պատճառող) և աստենիկ (ճնշող, մտահոգող, ցավի զգացողություն առաջացնող) դրսևորումներ։ Ընդ որում, գրողի երևակայության «լիցքավորման» համար երկուսն էլ համարժեք նշանակություն ունեն։

Զգայականի պարզագույն դրսևորումը ի սկզբանե կենսաբանական է։ Արվեստի հոգեբաններից շատերը (Օվսյանիկով-Կուլիկովսկի, Յակոբսոն, Վիգոտսկի, Առնաուդով և ուրիշներ) հույզի՝ զգայականության հիմքում նշմարում են «անհրաժեշտ հետաքրքրություն», «ցանկություն և երազանք» գործոնները, որոնց ժամանակին ուշադրություն են դարձրել Պլատոնն ու [[Արիստոտել]]ը։ Անցումը զգայականից դեպի երևակայականը միջնորդված է։ Այս զգացումը կարող է ամենևին էլ կապ չունենալ երևակայությամբ արտացոլվող առարկայի եբևույթի հետ։ Ասենք՝ նոր չորացած խոտի բույրը բանաստեղծին կարող է հիշեցնել իր մանկությունը։ Մտապատկերի մեջ այդ զուգորդական դրսևորումները հնարավոր  չէ կտրուկ օրինաչափությունների ենթարկել։ Հոգեվերլուծության մեջ այդ դրսևորումները կապում են գրողի, արվեստագետի կենսափորձի հետ։ Հույզի առարկայի հանդիպման հաճախականությունը մեղմում է զգայական լարվածությունը, կանխում երևակայության թռիչքը «Մի քանի անգամ կրկնված տեսակցությունը, - գրել է [[Մուրացան]]ը, - մոռացնում է առաջին հանդիպման հրապույրը»։ Կենսական իրականությունից ստացած անմիջական տպավորությունը միշտ չէ որ կարող է սնել երևակայությունը։ «Թարմ տպավորությունով գրելը, - նկատել է [[Շիրվանզադե]]ն, - գուցե ունի իր լավ կողմերը սակայն ինձ թվում է, որ գրողը թարմ ազդեցությամբ շատ անգամ կարող է հափշտակվել երևույթների աննշան մանրամասներով և էականը չզատել երկրորդականից, այսինքն՝ իրականը անցողականից։ Տպավորությունների գրականությանը մի տեսակ ձուլարան է, ուր գաղափարը, այսպես ասած, հալվում ու աստիճանաբար զտվում է ավելորդ տարրերից, մնում է էականը, այսինքն այն՝ ինչ կարող է դիմանալ ժամանակի մաշիչ զորությանը»։ Երևակայության համար կարևոր գործոն է երազը, երազանքը։ Նիցշեն իր «Ողբերգության առաջացումը» աշխատության մեջ բերում է [[Լուկրեցիոս]]ի այն կարծիքը, թե աստվածների հոյակապ պատկերները մարդկանց հոգու, մեջ հայտնվել են երազում։ Երազում է տեսել ու հիացել մեծ քանդակագործը գերմարդու մարմնի աննկարագրելի համամասնությունը, իսկ հելլենացի պոետը իր բանաստեղծական պատկերը նույնպես երազի մեջ է տեսել, նա երևի երազանքին կտար այն բացատրությունը, ինչ տալիս է Հանս Սաքսը իր «Մեստերլինգներում»։

Իմ բարեկամ պոեզիան երազ է, Տեսիլք, երազային խտացում. Ապրում է բանաստեղծի ոգևորությունը Երազի մեջ, միստիկական հագեցվածությամբ, Եվ արվեստը, անկասկած, Երազների արձագանք է։

Ստեղծագործական երևակայությունը հաճախ կապում են նաև պատրանքի հետ։ Մտքի մեջ պատրանքները առարկայանում են և տալիս այնպիսի մի որակ, որ բոլորովին նոր է, անսպասելի նոր։ Կարդանք [[Լևոն Շանթ|Շանթի]] այս տողերը՝

Երբ գեղեցիկ թարմ աղջիկը ժպտեցավ՝&lt;br&gt;
Սիրտս դողաց հուզումով մի ներդաշնակ,&lt;br&gt;
Սիրեցի ալ միայն՝ ոչ այն, որ անցավ,&lt;br&gt;
Այլ անոր նուրբ հափշտակիչ դեմքին տակ &lt;br&gt;
Նոր էակ մը, որ մտքես հոն՝ անցուցի.&lt;br&gt; 
Ես պատրանքը սիրեցի։

Հարազատ մարդու, բնության, միջավայրի կարոտը Թումանյանին մղել է պատրանքային վերհուշի աշխարհը։ Մտապատկերի ձեևով մշուշոտ ու երազային ստվերներից հառել է կարոտի առարկան։

Եվ մտքումս ահա լուսավորվեցան &lt;br&gt;
Հին ցնորքներս, անցքեր զանազան, &lt;br&gt;
Գծերը հոգուս ծանոթ դեմքերի,
Տեսարանները հայրենի երկրի, &lt;br&gt;
Այն օրհնյալ երկրի, ուր մի ժամանակ &lt;br&gt;
Վայելում էի լի ու լի հրճվանք։

Այս ապրումի արտահայտությունն է նաև բանաստեղծի «Պատրանքը», որը հայ պոեզիայի բացառիկ նմուշներից է։ Նմանատիպ ապրումների դրսևորում է Շանթի «Հին աստվածներում» այն պահը, երբ Սեդան հայտնվում է Աբեղայի մտապատրանքների մեջ։ Նույնն են միգանուշների, ճգնավորների պատկերները, ունայնության փոսի տեսարանը։

Երևակայության գերլարվածությունը հաճախ գրողին ծայրահեղության է մղում։ Թումանյանը ճիշտ է նկատել. «Երևակայությունը խենթ է, համարձակ, երևակայությունը թռչող Պեգասն է, զգույշ պիտի լինել, ոսկե սանձով պիտի պահել»։ Բուլղարացի արվեստի հոգեբան Միխաիլ Առնաուդովը, խոսելով երևակայության ձևերի մասին, նկատել է. «Երևակայության ձևերը տարբերվում են իրարից գլխավորապես նրանով, թե ինչ մասնակցություն է ունենում գրողի քննական միտքը փաստերի ընտրության և նրանց գեղարվեստական վերացարկման ժամանակ, և նաև նրանով, թե գրական երկում որքանով են համապատասխանում իրար ռեալ իրականությունն ու հեղինակների երևակայած պատկերները։ Երևակայության այդ տեսակները քիչ չեն, բայց դրանց մեջ առանձնանամ են հատկապես երկուսը՝ հեքիաթայինն ու միստիկականը։ Հեքիաթայինը հաճախ համարվում է երևակայության «ցածրագույն» ձևը։ Ընդ որում, «ցածրագույն ձևակերպումը վերաբերում է հեքիաթայինի տրամաբանական շերտին։ Հքիաթայինում կարծես տրամաբանությունը չի կարգավորում զգայականը։ Դ. Դեմիրճյանը ճիշտ է նկատել. «Դատողությունը, տրամաբանությունը, փիլիսոփայությունը սառեցնում է էմոցիան»։ Մյուս կողմից, իհարկե, զգայականն արվեստում կանխում է տրամաբանականի չոր անվերապահությունը։ Ըստ Ռիբոյի՝ «Ստեղծագործական երևակայության համար կարգավորող գործոնը մարդու ներզգայությունն է, որը իրականի նկատմամբ գերակայողի դիրքում է։ «Բայց կարգավորիչը, այնուամենայնիվ, արտաքին աշխարհն է։ Այս դեպքում էլ իրականությունն է գերակշռողը»։ Հեքիաթային երևակայությունը, որի հերոսները ամենակարող արարածներ են, իր դրսևորման ձևերով հեռու, բայց փիլիսոփայական ենթատեքստով մոտ է կյանքին։ Ըստ Լևի Բրյուլի՝ դրսևորման այս ձևը հատուկ է հնագույն մարդկանց գիտակցաթյանը, ուստի այն կոլեկտիվ պատկերացում է և սովորաբար շեղումներ չի տալիս։ Հեքիաթային երևակայության ծնունդը հաճախ կապում են մարդու հալածականության հետ։ Նա այլ ճանապարհ չգտնելով, անհնարինը հնարավոր է դարձնում երևակայությամբ։ «[[Լեգենդ]]ները, - գրել է Ավ. Իսահակյանը, մի որևէ ժողովրդի ազնիվի, վեհի, գեղեցիկ ցանկաթյունների իրականացումներ են, մարդկային տենչերը, զգացումները [[առասպել]]ների, լեգենդների մեջ են գտնում բավարարվածություն, վարձատրություն»։ Հեքիաթային երևակայության մեջ խնդիրների իրականացման թե ուղիները, թե միջոցներն ու միջավայրը ռեալ իրականության հակապատկերն են։ Այստեղ ամեն ինչ բացարձակ է, իրագործմամբ անսպասելի, ավարտվածությամբ՝ իդեալական։ Բաղձալի իդեալը իրականացնող հերոսը կռիվ է տալիս չար ուժերի դեմ, նվաճում աննվաճելին։ Խաթարված իրականության ներդաշնակմանը նա հասնում է հատուցման և փոխհատուցման ճանապարհով։ Հեքիաթներում շրջապատող միջավայրը անձնավորված, շնչավորված է։ Բնաթյունը հետևում է հերոսի ճակատագրին։ Այն վերջինիս համար կարող է դառնալ սրտակից բարեկամ կամ ահավոր թշնամի, նայած, թե ինչ խնդիր է հետապնդում հերոսը։

Միստիկական երևակայությունը որակական ընդհանրություններ ունի հեքիաթայինի հետ։ Երևակայության այս որակին անդրադարձել են Նիցշեն, Ռիբոն, Լևի Բրյուլը, Ֆրեյդը։ Միստիկական երևակայությունը հատկապես հատուկ է միջնադարյան գրականությանը, թեև վերջինիս դրսևորման սահմաններն ավելի լայն են։ Ռիբոյի ըմբռնմամբ. «Միստիկական եբևակայությունր չի սահմանափակվամ միայն կրոնական գիտակցության ոլորտներով, բայց ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, այստեղ այն հասնում է իր լիարժեք զարգացմանը»։ Միստիկականի մեջ միշտ առկա է մարդ-աստված զուգահեռը։ Նրանում ենթադրվում են իրականությունից վեր թաքնված խորհրդավորություններ, որոնք կարող են պարզվել, եթե մարդը ամբողջությամբ նվիրվի դրանց հայտնաբերմանը։ Այստեղ, ինչպես հեքիաթայինում, մարդու միտքը ձգտում է բացարձակ կատարյալին։ Միստիկ երևակայության մեջ շրջանցվում է երևույթների պատճառահետևանքային ուղիղ կապը։ Այստեղ գործում է «զգացմունքների տրամաբանությունը»։ Մտքի անսովոր պարաբոլիզմը արտահայտելու համար գրողը դիմում է անսովոր հակադրությունների, պատկերավորման միջոցներին։ Միտքը այստեղ հանգում է անսովոր ճառագումների։ Այդ պատճառով էլ «չարաշահվում են» [[համեմատություն]]ները, [[փոխարաբերություն]]ները, [[մակդիր]]ները, միստիկ երևակայությունը դիմում է [[բառաբարդում|բառաբարդման]] բոլոր հնարավոր միջոցներին, գործի դնում [[այլաբանություն|այլաբանության]] հզոր զենքը։ Այս առումով [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]] համաշխարհային գրականության մեջ անգերազանցելի է։ Նրա միտքը գործում է շղթայական ռեակցիայի օրենքներով։ Մեծարենցը ճիշտ է նկատել, ասելով, թե Նարեկացին գիտեր ծովաձայն հնչեցնել [[բառ]]երը։ Դժվար է շոշափելիորեն պատկերացնել միստիկ բանաստեղծի մտքի ներքին լարվածությունը, նրա հոգեկան բեռի ծանրությունը։ Լսում ենք միայն գերլարված հոգու պարպման ձայնը։


=== Ստեղծագործական ոգևորություն ===

Ոգևորությունը գրողի ստեղծագործական հոգեբանության կարևոր դրսևորումներից է։ Ոգևորությունը՝ հոգու լավատեսական տրամադրությունը, ենթագիտակցական սկիզբ ունի։ Սրանում գիտակցությունն ու ենթագիտակցությունը «համագործակցամ են»։ Ոգևորությունը գրողի մեջ առաջացնում է մտքի ներուժի կենտրոնացում, կամային ուղղվածություն։ Այն նպատակին հասնելու ներքին կենտրոնացում է, ստեղծագործական նախաձեռնության մղող շարժիչ ուժ։ Ոգևորությամբ և կամքի ուժով շատ բան կարելի է անել։ «Էնտուզիազմը, ոգևորությունը ամեն բանի գաղտնիք է։ Դրանք ամեն ինչ կարող են անել, շարժող գործոններ են դրանք։ Նույնը և գեղարվեստի մեջ։ Առանց ոգևորության շնչի գեղարվեստը ոչինչ է»։ Գրողները, արվեստագետները միշտ ապրում են այս ոգևորությունը՝ «մուսայի հայտնությունը»։ Նրանք մեծ նշանակաթյուն են տալիս ոգևորությանը, գտնելով, որ դրա հետ պետք է զգույշ վարվել։ Հատկապես չի կարելի այն սառեցնել, մարել։ Ինչպիսի արագությամբ այն վրա է հասնում, նույնպիսի արագությամբ էլ կարող է հեռանալ։ Արգասաբեր ոգևորության համար պայմաններ են պետք, որպեսզի չխանգարվի գրողի ստեղծագործական կյանքի ռիթմը։ «Հիմա ես խուսափում եմ ստեղծագործական ոգևորությունից, - իր զրույցների ժամանակ ասել է Թումանյանը,- նույնիսկ վախենում, որովհետև տեսնում եմ, որ իրականությունն ու տրամաբանությունը իրար չեն բռնում, իրար չեն համապատասխանում։ Հիմա ես մեծ տրամադրություն ունեմ և ցանկություն կա մեջս գրականությամբ պարապելու, բայց չեմ անում, չեմ սկսում, որովհետև կարճ է տևելու, խանգարելու են։ Եվ ինչքա՜ն են խանգարել ու ինչ դատարկ բաների պատճառով։ Խանգարումներ շատ են եղել իմ կյանքում, շա՜տ»։ Թերևս դա է եղել պատճառը, որ Թումանյանը ստեղծագործել է գիշերը, մենակության պահերին, երբ բոլորը քնել են, հանգստությունն է իշխել շուրջը, երբ աշխատասենյակամ խոր լռություն է տիրել։ «Մենակության մեջ ամենավսեմ հաճույքներ կան, և դրանք այն րոպեներն են, երբ մարդու հոգին լայն, խաղաղ, անվրդո՜վ ծփում է, և սիրտը քաղցր-քաղցր ճմլում՝ երբեմն որոշ, երբեմն անորոշ կարոտներով։ Եվ այդ րոպեների մեջն է, որ հայտնագործություններ են անում մարդիկ, ստեղծագործում են, իհարկե, առավել ևս բանաստեղծ մարդիկ»։ Մենակությունն, անշուշտ, ստեղծագործական ինքնակենտրոնացման, հետևաբար և ոգևորության կարևոր պայմաններից է, և դա է պատճառը, որ շատ գրողներ ստեղծագործել են առանձնացած, այն էլ՝ գիշերը։ [[Անատոլ Ֆրանս]]ը միշտ պատվիրել է ծառային փակել իրեն սենյակում՝ հանգիստ ստեղծագործելու համար։ [[Շիլլեր]]ը ստեղծագործել է միայն գիշերը։ Անգամ սովորություն է ունեցել ոտքերը դնել ջրի մեջ, որ չքնի։ [[Օնորե դը Բալզակ|Բալզակը]] ամբողջ գիշերը սուրճ է խմել, որ չքնի, կարողանա աշխատել։ [[Րաֆֆի]]ն նույնպես։ Գրողներից ոմանց համար մենակ լինելու մյուս միջոցը բնության մեջ առանձնանալն է եղել։ «Բնության ծոցում են միշտ հղացել իմ ընտիր բանաստեղծությունները,- ասել է Թումանյանը,- նա ինչ բանաստեղծ է, որ պիտի չորս պատերի մեջ մտած մոռացության տա բնության հմայքը, նրա վեհությունը, նրա անհուն խորությունը»։ Վարյա Խնդամուրյանին հասցեագրված նամակում Թումանյանը գրել է. «Ամբողջ օրը զբոսանքներ եմ կատարում, թաղվում եմ անտառների խորքում, բարձրանում սարերի գլուխները, նստում եմ ժայռերի գագաթներին ու մտորում, ցնդում։ Հաճախ հենց այս անտառներում, այդ ժայռերի վրա ոտանավորներ եմ գրում»։ Ստեղծագործական ոգևորության համար, ուրեմն առանձին պայմաններ են պետք։ Զարմանալին այն է, որ Թումանյանը հատկապես ստեղծագործել է հիվանդ ժամանակ։ [[Ցոլակ Խանզադյան]]ին գրած նամակում նկատել է. «Չեմ սխալվիլ, եթե ասեմ՝ իմ գրվածքների 80 տոկոսը հիվանդ ժամանակ եմ գրել, մեկ էլ՝ երբ հիվանդության պատճառով մի տեղ են ղրկել՝ մի երկու-երեք ամսով, հատկապես՝ Աբաթոման»։

Այս վիճակները բավական արգասաբեր են եղել [[Գյոթե]]ի, [[Ռոմեն Ռոլան]]ի, [[Ջոն Գոլսուորս]]ի համար։ «Ես հիվանդ ժամանակ այնքան բան եմ սովորել,- ասել է Գյոթեն,- որքան չէի կարող սովորել իմ ամբողջ կյանքում»։ Ոգևորությունը ստեղծագործական արգասավորության հիմքն է։ Գրողի ապրած կյանքի բարենպաստությունը (անձնական, հասարակական) կարող է հզոր լիցք դառնալ աշխատելու, ստեղծագործելու համար։ Այս առումով հայ գրողի վիճակը միշտ էլ անբարենպաստ է եղել։ Թերևս դա է նկատի ունեցել Թումանյանը՝ հայ գրականությունը համարելով խանգարված ժողովրդի խանգարված գրականություն։ Պատահական չեն Թումանյանի այս տողերը՝

Կյանքս արի հրապարակ, ոտքի կոխան ամենքի,&lt;br&gt; 
Խափան, խոպան ու անպտուղ, անցավ աոանց արդյունքի։ &lt;br&gt;
Ինչքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողին... &lt;br&gt;
Ի՜նչ պատասխան պիտի ես տամ հող ու ծաղիկ տվողին։

Սակայն նաև կան դեպքեր, երբ արվեստագետին խանգարող ոչ մի արտաքին հանգամանքներ չկան, բայց նա չի ստեղծագործում։ Այս շրջանը ընդունված է համարել ստեղծագործական ապատիայի, հղացումների, որոնումների շրջան։ «Ապատիայի շրջանը իսկապես հղացումի շրջան է,- հաստատում է Թումանյանը,- էդ ժամանակն է, որ բանաստեղծը լցվում է, խորանում է, հասունանում, թեպետև  առանց աղմուկի ու ալեկոծումի։ Ինչպես շերամի որդը բոժոժի շինելը, երբ սկսում է ծածկել, փակվել ու ներսից հյուսում է իր բոժոժը, ասում են՝ մեռնում է, բայց դա հենց էդ ժամանակն է, որ մետաքսը շինում է»։ Ստեղծագործական գործընթացը գրողից պահանջում է մտավոր ու ֆիզիկական ուժերի լարվածություն։ Գեղարվեստական երկի ծնունդը չի կարող երբեք հեշտ ու հանգիստ ընթանալ։ Ճշմարիտ արվեստը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց գեղագիտական իդեայի համառ որոնման։

Դժվար ու դժնի տենդով գրել եմ երգերս, &lt;br&gt;
Իբրև հդգնած մշակ՝ տարել եմ երգս ես &lt;br&gt;
Ուղիներով կյանքի թե՝ մառ, թե մութ, թե՛ կեզ. &lt;br&gt;
Եվ տքնությունը հաճախ ինձ՝ արևից զրկել է։&lt;br&gt;
(Չարենց)

«Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, բայց տանջանքը նա է, երբ ստեղծագործողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրականության և բարձր ստեղծագործության»։


=== Գրական երկի ընկալման հոգեբանությունը ===

Ճիշտ է նկատված, որ գրականությունը հասարակական ինստիտուտ է, առանց վերջինիս հասցեագրման ու արձագանքի հնարավոր չէ պատկերացնել գրականության գոյությունը։ Գրողը այս կամ այն երկը ստեղծելիս, ինչպես մի ուրիշ առիթով նկատել ենք, հաշվի է առնում «հասարակական կարծիք», «ժամանակի պահանջ» պայմանները։ Սրանք ակտիվորեն ներգործում են գեղարվեստական երկի գաղափարական ու գեղագիտական համակառույցի ձևավորման վրա՝ դառնալով խնդրի իրագործման կողմնորոշիչ ազդակներ։ Շիրվանզադեն հստակ է դնում հարցը. «Որքան գրականությունը մեծ ազդեցություն ունի հասարակական մտքի ու հոգու զարգացման վրա, նույնքան յուր կողմից հասարակությունը ներգործական դեր է կատարում ագգային գրականության նկատմամբ։ Հեղինակը և ընթերցողը այն երկու տարրերն են, որոնց փոխադարձ հարաբերությունից առաջանում է գրական ստեղծագործությունը»։ Եվ այս փոխադարձ կապը ոչ միայն բովանդակային, այլև ձևակառուցվածքային ուղղվածություն ունի։ «Առաջդ բացեմ մի գաղտնիք, որ ոչ ոք չգիտե, - գրել է [[Պարույր Սևակ|Սևակը]] իր ծանոթներից մեկին,- «Ականջդ» գործը սկզբնապես գրված էր իբրև [[պոեմ]], կոչվում էր «ինքներգություն»։ Հետո դարձավ «Մարդերգություն», այնուհետև, նկատի ունենալով մեր ընթերցողների ընդհանուր ոգին, որոշեցի, պոեմի համարակալված գլուխները անջատելով, գրել առանձին էջերի վրա՝ վերնագրելով, ջանալով նրանց տալ համեմատական անկախություն»։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության ուսումնասիրությունը դյուրին խնդիր չէ։ Դժվարությունը պայմանավորված է գրող–մասսայական ընթերցող կապի օբյեկտիվ գործողության գործակցի հայտնաբերման հետ։ Կոնկրետ գրական երկի մասին ունեցած մասսայական ընթերցողի կարծիքը որևէ ձևով չի գրանցվում, եթե իհարկե շրջանցենք քննադատության, գրական ասուլիսների արձագանքները, վիճակագրական բնույթի անկետային տվյալները։ Գրանցման առումով նույնքան անառարկայական է հասարակության սոցիալական պատվերի՝ գրողի կողմից իրականացնելու և չիրականացնելու փաստը։ Բայց բոլոր դեպքերում, այսպես թե այնպես, գրական երկի ներքին օբյեկտիվ կյանքը մշտապես ենթարկված է ընթերցողների սուբյեկտիվ ընկալմանը։ Կյանքի գեղարվեստական վերացարկումը և վերջինիս մեկնաբանությունը արժեքայնության համապատասխանություն չունեն, ուստի օբյեկտիվորեն անհնար է շրջանցել մարդկային «ես»–ի ակտիվ միջամտությունը, որքան էլ ֆենոմենալիստները փորձում են առաջադրել «վերանձնականության» պայմանը, որը իբր կապ չունի անհատի փորձի հետ։ Գուսսլերյան «մաքուր գիտակցություն» առկայության փաստը վիճելի է, ուստի և բացարձակ օբյեկտիվության պայմանը վերանում է։

Գրական երկի ընկալման հոգեբանության մասին խոսելիս անհնար է շրջանցել մշակութային գործառության սոցիո-դինամիկայի հարցը։ Աբրահամ Մոլը իր ուսումնասիրության մեջ  նկատել է, որ ժամանակակից իրականությունում մարդկանց հաղորդակցման գերմիջոցների առկայության պայմաններում չեզոքանում է տարբեր ժողովուրդների մշակութային ըմբռնումների տարածաժամանակային ներփակվածությունը, մեկուսացումը։ Չափազանց ակտիվ է մշակութային ազդեցության ու փոխազդեցության շարժունակությունը։ Հոգևոր արժեքների յուրացմանը հատկապես նպաստում են գրական ու գիտական տեղեկատվության տիրաժավորումը, հաղորդակցման տեխնիկական միջոցները՝ ռադիոն, հեռուստատեսությունը, կինոն։ Այս պայմաններում անհատը, եթե հասարակությունից մեկուսացված չէ, մշակութային համընդհանուր մակարդակը ուղղակի թե անուղղակի ձևով ազդում է նրա վրա։ Այդ ազդեցությունը պայմանավորված է անհատի մտավոր ընդունակություններով, սոցիալական համակեցությամբ ու դիրքորոշմամբ։ Ժամանակակից պայմաններում մարդու «իմացության էկրանի» վրա դրոշմվող տեղեկատվական նիշերի խտությունը շատ ավելի մեծ է, քան, ասենք, անցյալի մարդու։ Մերօրյա մարդը ոչ միայն ինքն է «հայթայթում» այդ տեղեկատվությունը (իբրև մասնագիտական իմացություն, գեղարվեստ, գրականություն, պատմություն, [[լեզու]] և այլն), այլև վերջիններս տարբեր ձևերով ու նպատակներով մատուցվում են նրան՝ դառնալով կենսական անհրաժեշտություն։ Անհատի ինտելեկտուալ կարողությունների համակողմանիությունը գրական երկի ընկալման առաջնային պայմանն է։ Այս համակողմանիությամբ է պայմանավորված երկի ընկալման հարաբերական լիարժեքությունը։

Իսկապես ստեղծագործությունը տեղեկատվական և զգայական շերտերի բարդ համադրություն է, ինչով էլ պայմանավորված է նրա բազմաձայնությունը։ Բայց, եթե իմացական շերտերը ընկալման ընթացքում ինչ–որ չափերով հաղթահարվում են տրամաբանությամբ, ապա նույնը չի կարելի ասել զգայականի մասին։ Այն բազմաբարդ դրսևորում և ուղղվածություն ունի՝ պայմանավորված ընթերցողի բարոյահոգեբանական, ֆիզիկական, սոցիալական կացության, տարիքային, սեռային ու բազմաթիվ այլ հատկանիշներով։ Ըստ Ա. Ի. Լուկի, միայն հումորն ու սրամտությունը մարդկային ապրումների 70-ից դրսևորումներ են տալիս։ Այս հաշվարկները, կարծում ենք, լուրջ չեն, բայց և այնպես խոսում են մարդու կողմից երևույթների ընկալման հարաբերականության մասին։ Հարաբերականության պայմանը չի հաղթահարվում նաև գրական երկի դատողական շերտերի ընկալման ընթացքում։ Այստեղ նույնպես կան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններ։ Առանձնացնող գործոն է ընկալողի մասնագիտական կողմնորոշվածությունը և սրանով պայմանավորված հետաքրքրասիրությունը։ Մասնագետ ընթերցողը, որպես օրենք, տրոհում է գրական երկի գիտակցության շերտերի ամբողջական համակարգը և ընտրում տեղեկատվական այն փաստերը, որոնք անհրաժեշտ են իր գիտական կոնդենցիան հաստատելու համար։ Այդպես է արվում հատկապես հին շրջանի համադրական բնույթ ունեցող [[տեքստ]]երի հետ։ Ասենք, Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը» ընթերցելիս, որ ավեի ճիշտ է ասել  ուսումնասիրելիս, պատմաբանը կարող է բոլորովին ուշադրություն չդարձնէլ նրա գեղարվեստական հատկանիշներին, գրականագետը ճիշտ  հակառակը՝ շրջանցել պատմական փաստերը։

Փիլիսոփան, աստվածաբանը, լեզվաբանը այդ նույն պատմությանը նայում են իրենց մասնագիտական հետաքրքրասիրությունից ելնելով։ Գործնականորեն անհնար է սպառել գեղարվեստական երկի դիտարկման ուղղվածությունը, մանավանդ, երբ նկատի ենք ունենում ընթերցման ժամանակի պահանջները, որոնք շարունակ փոխվում են, այսինքն՝ միևնույն երկը տարբեր ժամանակներում տարբեր տեսանկյուններով է ընկալվում։ Ուստի, թե՛ հոգեբանական և թե՝ փորձաիմացական առումով անհնար է ընկալել երկը իր ամբողջության մեջ։ Դրա համար էլ ընթերցողը միշտ մի բան թողնում է, մի բան բացառում, շրջանցում իրեն չհետաքրքրող այս կամ այն փաստը։ Այս խնդրում որոշակի դեր է խաղում նաև գրական ստեղծագործության կրոնական բնույթը։ Ինչ խոսք, ժամանակակից ընթերցողի համար այդ գործոնը գուցե այնքան էլ կարևոր չէ, բայց անցյալ դարաշրջաններում երկի կրոնական գիտակցությունը կարևոր դեր է խաղացել: Դավանանքի տարադիրքության պատճառով անսահման գրականություն է ոչնչացվել։ Մովսես Խորենացին Ալեքսանդրիայում եղած ժամանակ ցավով է նկատել, որ Պղոտեանեսին Մարկոսի փոխարինելը մատենագրական ավերածությունների տեղիք է տվել։ Ընթերցողի մեջ բուռն արձագանք են առաջ բերում գրական երկում արտահայտված ազգային արժանապատվությունը շոյող կամ նսեմացնող գաղափարները։ Սա ավելի սուր ձևով է արտահայտվում ազգային փոքրամասնությանը պատկանող ընթերցողի մեջ։ Գրական երկի ընկալման մասնավորումը բացատրվում է նաև ազգային մտածողության յուրահատկությամբ։ Ազգային մտածողության սուր հագեցվածություն ունեցող երկերը շատ դեպքերում մինչև վերջ ընկալելի չեն օտար ընթերցողների համար։ Այսպիսի գործերը պահանջում են հոգեհարազատ ընթերցող։ Երևույթը դրսևորվում է նաև գրականության ոճային տարբերությունների դեպքում։ Այս տարակառույց գեղարվեստական համակարգերը յուրացնելու համար պահանջվում է ակտիվ, շրջահայաց, ճաշակավոր ընթերցող։

Որոշակի հետաքրքրություն և անտարբերություն կարող է առաջ բերել այն գեղարվեստական ստեղծագործությունը, որն անընդհատ ինչ-ինչ եղանակով տպագրվում է, ներկայացվում ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ։ Նման գործերը, որքան էլ որ արժեքավոր լինեն, կարող են անտարբերություն առաջ բերել ընթերցողների շրջաններում։ Հակառակ արձագանք են գտնում այն գործերը, որոնք հազվագյուտ են հրատարակվում, կամ էլ արգելվում են գրաքննության կողմից։

Տարաբնույթ ընկալման պատճառներր շատ են և հնարավոր չէ բոլորին անդրադառնալ։ Այս ամենի մեջ հատուկ ուսումնասիրության պահանջ է դնում, այսպես կոչված, գրական երկի «ենթատեքստային ազատ տարածությունը»։ Երևույթը պայմանավորված է ոչ միայն գրական երկի արժեքայնությամբ, բովանդակային մեծ խտացումներով, այլև ընթերցողի երևակայությամբ։ Այս երևակայությունը որքան կարևոր է գրողի, նույնքան և ընթերցողի համար։

Երկի «ազատ» կամ «սպիտակ» տարածության գոյությունը գրականության գաղտնիքներից է։ Ամեն մի տաղանդավոր երկի շուրջ հարյուրավոր ուսումնասիրություններ են ստեղծվում, որոնցից յուրաքանչյուրը ծավալով ավելի մեծ է քան ինքը՝ երկը։ Մեծ գրողների գործերում այս ազատ տարածությունը լրացվում է բարձր ընթերցողների երևակայությամբ։ Թույլ գրողների երկերում էլ կա այդ ազատ տարածությունը, սակայն դա պարզապես ազատ տարածություն է։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3. Հայ բանահյուսության հավաքումն ու ուսումնասիրությունը (Ներածություն, Հայ վիպական բանահյուսություն, Մանուկ Աբեղյան, հատոր Ա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5013</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11011</id>
      <timestamp>2012-09-22T20:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7417">[[Պատկեր:Manuk Abeghyan A hator.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ի [[Երկեր, հատոր Ա, Մանուկ Աբեղյան, 1966|Երկերի Ա հատորում]] զետեղված «Հայ վիպական բանահյուսություն» աշխատության «Ներածություն» մասի '''«3. Հայ բանահյուսության հավաքումն ու ուսումնասիրությունը»''' բաժինը:

== 3. Հայ բանահյուսության հավաքումն ու ուսումնասիրությունը ==

3.Հայ բանահյուսության հավաքումն և ուսումնասիրությունը։— Մինչ եվրոպական ազգերի մեջ XVIII դարուց արդեն սկսում են ժողովել բանահյուսական երկերը, հայերի մեջ այդ ուշ է տեղի ունենում։ Միայն XIX դարի վերջին երեսնամյակից սկսած առաջ են գալիս բանահավաքներ։ Բայց ինչ որ նրանք արել են, ամենը եղել է պատահաբար, և մինչև այժմ էլ դեռ, մինչև 1930-ական թվականները, մեր բանահյուսության հավաքումը բազմակողմանի և լիովին չի կատարված։

Ուսումնասիրություններ ևս քիչ կան։ Անցած դարի կեսին միաժամանակ տպագրվում են երկու գրքույկ, նվիրված մեր հին բանահյուսությանը&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;։ Նրանց հեղինակները [[Մկրտիչ Էմին]] և [[Հովսեփ Գաթըրճյան|Հովսեփ Գաթրճյան]] իրենց ուսումնասիրությամբ ցույց են տալիս, որ հայերն էլ, ինչպես [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] Պատմությունից երևում է, ունեցել են իրենց «ժողովրդական» երգերն ու վեպերը: Բանասերների ուշադրությունն ուրեմն գրավում է ոչ թէ ժողովրդի մեջ կենդանի ապրող բանահյուսությունը, այլ հինը, անցյալը: Դրանք գաղութային հայության արտահայտություն են: Հին բանահյուսությանն է նվիրված 1865թ. նաև Ստ. Պալասանյանի վերևում հիշված աշխատությունը, որի մեջ հեղինակը փորձում է տալ հին հայ բանահյուսության պատկերը, դիմելով «ընդհանուր ազգերի գրականությանը», որովհետև ազգերի զարգացման օրենքները միևնույնն են: Հեղինակին արդեն ծանոթ են բանագիտական ուսումնասիրության առաջին երեք եղանակներն ևս, որոնց մասին վերևում խոսվեց&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Հետագա ուսումնասիրություններից պետք է հիշել Մ. Էմինի մի նոր աշխատությունը&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, գերմանացի Ֆետտերի հոդվածները&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, Գր. Խալաթյանցի Հայկական վեպը&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, և Մ. Աբեղյանի մի աշխատությունը&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;: Այս վերջին հեղինակը քննադատում է բոլոր ուսումնասիրողների&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; կարծիքները հայոց հին բանահյուսության մասին և պարզում իր տեսությունը: Այս աշխատանքից ի վեր չեն եղել նոր կարևոր ուսումնասիրություններ նույն նյութի մասին&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;:

Ինչ վերաբերում է նոր ժողովրդական բանահյուսության ուսումնասիրությանը, պետք է ասել, որ այս բնագավառում ավելի քիչ բան է արված: Կան մի քանի աշխատություններ միայն&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;:
----------------------------------------------
----------------------------------------------
*1 Մկրտիչ Էմին, Վէպք հնոյն Հայաստանի, Մոսկվա, 1850։ Ձեռքի տակ ունիմ «Մկրտիչ Էմինի երկասիրությունները հայոց լեզվի, գրականության և պատմության մասին»,   Մոսկվա, 1898։&lt;br&gt;
Սույն տարին նախ «Եւրոպա» լրագրի մեջ և հաջորդ տարին առանձին գրքուկով հրապարակվում է [[Հովսեփ Գաթըրճյան|Հովսեփ Գաթրճյանի]] Պատմություն մատենագրության հայոց, անգիր ժամանակ, Վիեննա, 1851։
*2 Ստ. Պալասանյան, Պատմ. հայ. գրակ., հատ. առաջին, Բանավոր գրակ., Թիֆլիս, 1865, եր. 179, հտն.,185, հտն.:
*3 Մ. էմին, Մ. Խորենացի և հայոց հին վեպերը, թարգմ. Գ. Խալաթյանց, Թիֆլիս, 1886, ռուս. բնագիրը  Մոսկվայում, 1881։
*4 Տաշյան, Հայկական աշխատասիրությունք պ. Ֆեթթերի, ի մի ամփոփված և թարգմանված հանդերձ ծանոթությամբ, Վիեննա, 1895։
*5 Г. Халатьянц эпос в истории Армении Моисея Хоренского Москва, 1896. Սրա քննադատությունը [[Նիկողայոս Մառի|Ն. Մառի]], տպված է Византийский временик, т. V. вип. 1 и 2 Спб, 1898.,  ե8. 227, հտն.։
*6 Մ. Աբեղյան, Հայ ժողովրդական առասպելները Մ. Խորենացու Հայոց պատմության մեջ, տպված նախ «Արարատ» ամսագրի մեջ, ապա առանձին գրքով, Վաղարշապատ,    1899 — 1901:
*7 Դրանց թվում պետք է հիշել նաև [[Գարեգին Զարբհանալյան|Գար. Զարբհանալյանի]] Հայկական դպրության պատմություն, երկրորդ տպագր., Վենետիկ, 1886, եր. 116—134, «Գողթան երգեր»:
*8 [[Աբրահամ Զամինյան|Աբր. Զամինյան]], Պատմություն հայ գրականության, Նոր Նախիջևան, 1915, եր. 18-31: [[Լեո]], Հայոց պատմություն, Թիֆլիս, 1917, եր. 518—311:
*9Դրանք են՝&lt;br&gt;
ա)Մ. Աբեղյան, Ազգային վեպ, «Մուրճ» ամսագրի մեջ, 1889 և 1890 թթ.։&lt;br&gt;
բ)Նույնի Հայ ժողովրդական վեպը, նախ՝ «Ազգագրական հանդեսի» 13—18-րդ գրքերի մեջ, հետո առանձին գրքով, Թիֆլիս, 1908։&lt;br&gt;
գ)Նույնի Ժողովրդական խաղեր (ուսվածք), նախ՝ «Արարատ» ամսագրի մեջ, հետո առանձին գրքով, Վաղարշապատ, 1904։&lt;br&gt;
դ)Նույնի Հին գուսանական ժողովրդական երգեր, նախ Պետ. համալսարանի «Գիտական տեղեկագրի» մեջ, հետո առանձին գրքով, Երևան, 1931։&lt;br&gt;
ե) Ստ.Կանայանց, Մամիկոնյան պատմություն, «Արարատ» ամսագիր, 1906, ապրիլ-հունիս-հուլիս, օգոստոս-նոյեմբեր, դեկտեմբեր և այլն։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>310</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>548</id>
      <timestamp>2011-02-03T04:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դեցիմուս Մագնուս Ավսոնիուս]], անտիկ դարաշրջանի հռոմեացի բանաստեղծ (մահ. 393/395):  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="196">== Ծնվածներ ==

* [[Դեցիմուս Մագնուս Ավսոնիուս]], անտիկ դարաշրջանի հռոմեացի բանաստեղծ (մահ. 393/395):

[[Կատեգորիա:310]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>362</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1696</id>
      <timestamp>2011-04-02T12:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Մեսրոպ Մաշտոց]], հայ գրերի ստեղծողը և մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, առա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="313">== Ծնվածներ ==

* [[Մեսրոպ Մաշտոց]], հայ գրերի ստեղծողը և մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, առաջին ուսուցիչն ու հայալեզու դպրոցի հիմնադիրը (մահ. [[440]]):

[[Կատեգորիա:362]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4. Գրականության պատմագործառական նշանակությունը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3219</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6687</id>
      <timestamp>2011-11-12T07:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9211">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «4. Գրականության պատմագործառական նշանակությունը» բաժինը:

== 4. Գրականության պատմագործառական նշանակությունը ==

Գրական ստեղծագործության գեղարվեստական, ճանաչողական ու դաստիարակչական նշանակությունը բորոր դեպքերում ժամանակներն են որոշում։ Երևույթի ոաումնասիրությունը չափազանց կարևոր է։ Վերջին տասնամյակներին գրականագիտության մեջ ձևավորվել է մի ուղղություն, որն ուսումնասիրում է գրական երկի ազդեցության ոլորտների շրջանակները։ Առաջադրվող մեթոդի առանցքային պայմանը այն է, որ գրական երկը ուսումնասիրվում է ոչ թե որպես ինքն իր մեջ ներփակ գեղարվեստական արժեք, այլ որպես մշակութային ոլորտների վրա ազդող հոգևոր, գաղափարական ներուժ, փաստաճանաչողական աղբյուր, գեղարվեստական մտածողության չափանիշ։ Ուստի, գրական այդ արժեքները, որոնք թեև ուսումնասիրված են իրենց ներքին տարողությունների սահմաններում, բայց հայտնաբերված չէ դրանց՝ հետագա շրջանների հասարակական ու գեղարվեստական գիտակցության վրա ազդելու օգտակար գործողության գործակիցը։ Սա, անշուշտ, գրական երկի արժեքայնության, նշանակության նոր ու չհայտնաբերված չափանիշ է։ Կարևոր է, ուրեմն, հետևել և բացահայտել գրական երկի գործառնության (ընկալման ու կիրառման) ժամանակային փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են ոչ միայն ընկալողի (գործառնողի), այլև հասարակական ու մշակութային կյանքի գործընթացային տեղաշարժերի հետ։ Գրական երկը իր ստեղծման ու հրատարակման օրից սկսած շարունակ ենթարկվում է հետագա շրջանների ընթերցողների արժեքավորմանն ու գնահատմանը։ Այս ամենի բացահայտման բանալին պատմագործառնական մեթոդը փոխ է առնում արվեստի ընկալման հոգեբանությունից, հասարակական գիտությունների մյուս ուղղություններից։ Մեթոդը, ինչպես տեսնում ենք, չի սահմանափակվում [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] շրջանակներով, այլ իր դռները լայնորեն բացում է գիտության տարբեր ուղղությունների առջեւև, ինչը և հնարավորություն է տալիս բացահայտել ու գրանցել գրական երկի բազմանշանակ գործառնության ընթացքը՝ սկզբից մինչև մեր օրերը։

Բերենք մի օրինակ. Մովսես Խորենացու «Հայոց պւստմությունր» V դարի ծնունդ ւինելով. հւսյերիս գիտւսկցությւսն մեջ հւսնդես է եկել եւ շարունակում է հանդես գւսլ ոչ միւսյն իբրեւ Ժարււ1րդների ււրստմության գրավււր հիշողություն, ւսյլեւ ււրւդես մշւսկութային տւսրբեր ոլորտների վրւս ագդոդ 1ւււ֊ գեւոր նելտւժ, սեըունդնեըի միտքը կրթող եւ ուղղություն տւխդ ւրսս ու ղա– սւսգիրք։ Ստեվւանոս Մւսլխւսսյւսնի կւսրծիքով «Ամեն հայ՝ գրագետ թե ւսնգրագետ, ուղղակի կամ անուղղակի նրւս ւսշակերտն է» Տ։ Քերթողահոր տիեզերական պատմությունը, սակւսյն, ւսզղեցռւթյան առւսվել լայն րնդգրկումների ստեղծւսգործություն է։ Ներւսռե|ով ւսգգւսյինը, ւսյն վ լալուց ւրււրս է եկել Հւսյաստանի սւսհմւսններից եւ ձեռք 1; բերել՜միջազգւսյին հնչեղություն։ Բւսւիսկան է ւսսել, որ Վիսթոն եղբւսյրների 1728 թ. լատիներենով ւսրվւսծ լոնդոնյան հրատաըակությունից հետո, ւսյն թւսրգմանվելէ աշ– խւսրեի ժոոուխւրդնեըի տւսրբեր լեզուներով։ Ուսումնասիրության ւսռարկա է ւրսրձե| ոչ միւսյն հւսյ, ւսյլեւ միջազգւսյին ճւսնւսչամ գտած այնււլ|ւսի գիտ– նակւսնների կողմից, որսլիԱիք են՝ Քարիերր, Գուտշմիղտը, Լւսկրոզր, Պււյ էրնեստ Յաբլոնսկին, Շւույդերը, Մաըկւիսըտը, Լեմւսն Հաաւղտը, Ռոբերտ Թոմսոնը եւ շատ ու շւսւո արիշներ։ Բացմւսզան են «Հւսյոց ււրստմաթյան» ւսզդեցությւսն որւըտները հւսյ հին եւ միջնւսդարյան, նոր ու նորւսգույն շրջանների ււյատմագիտությւսն, գեղարվեսսւակւսն գրւսկանությւսն, վւիլիսո– վւայության, գրականագիտության եւ արվեստագիտության մեջ։ Այս երկի մւսսին գրվել են հազարավււր հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, մենագրություններ։ «Հայոց պատմությունը» հսկայական նյութ է տվել մանրւսն– կարչությանը, քւսնդակւսգործությանը, թատլւււնին, օւղեըւսյին, բալետին։ Գրական երկի պաամագործաոնությւսնը անդրադառնալիս, այսպիսով, պետք է հաշվի առնել նրւս արժեքի բացմազանությունը, տեւականաթրոնն ու մասսայակւսնությունը կամ, ինչւզես րարհբդային տարիներին ընւրււն– ված էր ասել՝ ժողուլրղայնությունը։ Հայ եւ համաշխւսրհային գրւսկանու– թյունր հւսրուստ է այւրգիսի գրւսկան հուշ արձաններով։ Սակայն գործառ– նության ակտիվության չւսվւանիշր միշտ չէ, որ ւդիտի կւսպել ժողովրդւսյ– նաթյան հետ։ Գրական երկը սւսհմանափւսկւ|ելուլ էլիտւսր ընթերցողների շրջաններում, այնոււսմենւսյնիվ չի կորցնում իր պատմագործառնական նշանակւււթյունը (էլիտան առավել բծախնւլիր է գրւսկանաթյւսն եւ արվեստի գործերի նկաւոմամբ, այստեղ րնւպաւթյանր ւսնողոք է, ուստի եւ վերջ-
նական)։ ժուրււ|յպ.այնության հասկւսցաթյւււնււ (ւ)ամւսնւսկւսկից իմւսստու)՝ տեււսկան մւսսւււսյւսկւսնությունը) գիտակւսն. ւսռւսւ|րւ եւս գեղւսգիտակւսն հւսսկացության չէ. քանի որ ւսյն սոց. ռեալիզմից եկող գաղափարական կողմնւսկւսլ միտվւսծաթյան սկիցբ ունի։ ժողուխդւսկան բւսնւս1ւյուսությւսն խնդիրը ւսյս դեււլքում չպրտի շւիոթեւ նախորդի հետ։ Ընղեանըւսււլես գրա– կւսն երկի ընկալման ու գնահւսւոման գաղւսփւսրակւսն կողմնակւսւաթյունր խախտում է պատմւսգործառնւսկւսն մեթոդի բնւսկանոն սկզբունքը։ ժամանակի ընթացքում սոց. ռեալիզմի շւստ գործեր, որոնց քննադատական ւսրձագւսնքներր հսկայւսկան չափերի են հասել, ւսյսօր անցել են պատմության գիրկը։ Ոչ գրականությունը չի կարող ունենալ օբյեկտիվ գործառնություն։ Նրւս համար օբյեկտիվության չաւիանիշը կամ մերժումն է, կւսմ պարզապես ւսնւսրձւսգանք մնսղր։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6688</id>
      <timestamp>2011-11-12T07:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8827">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «4. Գրականության պատմագործառական նշանակությունը» բաժինը:

== 4. Գրականության պատմագործառական նշանակությունը ==

Գրական ստեղծագործության գեղարվեստական, ճանաչողական ու դաստիարակչական նշանակությունը բորոր դեպքերում ժամանակներն են որոշում։ Երևույթի ոաումնասիրությունը չափազանց կարևոր է։ Վերջին տասնամյակներին գրականագիտության մեջ ձևավորվել է մի ուղղություն, որն ուսումնասիրում է գրական երկի ազդեցության ոլորտների շրջանակները։ Առաջադրվող մեթոդի առանցքային պայմանը այն է, որ գրական երկը ուսումնասիրվում է ոչ թե որպես ինքն իր մեջ ներփակ գեղարվեստական արժեք, այլ որպես մշակութային ոլորտների վրա ազդող հոգևոր, գաղափարական ներուժ, փաստաճանաչողական աղբյուր, գեղարվեստական մտածողության չափանիշ։ Ուստի, գրական այդ արժեքները, որոնք թեև ուսումնասիրված են իրենց ներքին տարողությունների սահմաններում, բայց հայտնաբերված չէ դրանց՝ հետագա շրջանների հասարակական ու գեղարվեստական գիտակցության վրա ազդելու օգտակար գործողության գործակիցը։ Սա, անշուշտ, գրական երկի արժեքայնության, նշանակության նոր ու չհայտնաբերված չափանիշ է։ Կարևոր է, ուրեմն, հետևել և բացահայտել գրական երկի գործառնության (ընկալման ու կիրառման) ժամանակային փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են ոչ միայն ընկալողի (գործառնողի), այլև հասարակական ու մշակութային կյանքի գործընթացային տեղաշարժերի հետ։ Գրական երկը իր ստեղծման ու հրատարակման օրից սկսած շարունակ ենթարկվում է հետագա շրջանների ընթերցողների արժեքավորմանն ու գնահատմանը։ Այս ամենի բացահայտման բանալին պատմագործառնական մեթոդը փոխ է առնում արվեստի ընկալման հոգեբանությունից, հասարակական գիտությունների մյուս ուղղություններից։ Մեթոդը, ինչպես տեսնում ենք, չի սահմանափակվում [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] շրջանակներով, այլ իր դռները լայնորեն բացում է գիտության տարբեր ուղղությունների առջեւև, ինչը և հնարավորություն է տալիս բացահայտել ու գրանցել գրական երկի բազմանշանակ գործառնության ընթացքը՝ սկզբից մինչև մեր օրերը։

Բերենք մի օրինակ. [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց պատմությունը» V դարի ծնունդ լինելով. հայերիս գիտակցության մեջ հանդես է եկել և շարունակում է հանդես գալ ոչ միայն իբրև ժողովուրդների պատմության գրավոր հիշողություն, այլև որպես մշակութային տարբեր ոլորտների վրա ազդող հոգևոր ներուժ, սերունդների միտքը կրթող և ուղղություն տվող դաս ու դասագիրք։ [[Ստեփանոս Մալխասյան]]ի կարծիքով «Ամեն հայ՝ գրագետ թե անգրագետ, ուղղակի կամ անուղղակի նրա աշակերտն է»։ Քերթողահոր տիեզերական պատմությունը, սակայն, ազդեցռւթյան առավել լայն րնդգրկումների ստեղծագործություն է։ Ներառելով ազգայինը, այն վաղուց դուրս է եկել Հայաստանի սահմաններից և ձեռք է բերել միջազգային հնչեղություն։ Բավական է ասել, որ Վիսթոն եղբայրների [[1728]] թ. [[լատիներեն]]ով արված լոնդոնյան հրատարակությունից հետո, այն թարգմանվել է աշխարհի ժողովուրդների տարբեր լեզուներով։ Ուսումնասիրության առարկա է դարրձել ոչ միայն հայ, այլև միջազգային ճանաչում գտած այնպիսի գիտնականների կողմից, որպիսիք են՝ Քարիերր, Գուտշմիդտը, Լակրոզր, [[Պոլ Էրնեստ Յաբլոնսկի]]ն, Շրոյդերը, Մարկվարտը, Լեման Հաուպտը, Ռոբերտ Թոմսոնը և շատ ու շատ ուրիշներ։ Բազմազան են «Հայոց պատմաթյան» ազդեցության ոլորտները հայ հին և միջնադարյան, նոր ու նորագույն շրջանների պատմագիտության, գեղարվեստական գրականության, փիլիսոփայության, գրականագիտության և արվեստագիտության մեջ։ Այս երկի մասին գրվել են հազարավոր հոդվածներ, ուսումնասիրություններ, մենագրություններ։ «Հայոց պատմությունը» հսկայական նյութ է տվել մանրանկարչությանը, քանդակագործությանը, թատրոնին, օպերային, բալետին։ Գրական երկի պատմագործառնությանը անդրադառնալիս, այսպիսով, պետք է հաշվի առնել նրա արժեքի բազմազանությունը, տևականությունն ու մասսայականությունը կամ, ինչպես խորհրդային տարիներին ընդունված էր ասել՝ ժողովրդայնությունը։ Հայ և համաշխարհային գրականությունը հարուստ է այդպիսի գրական հուշարձաններով։ Սակայն գործառնության ակտիվության չափանիշր միշտ չէ, որ պիտի կապել ժողովրդայնության հետ։ Գրական երկը սահմանափակվելով էլիտար ընթերցողների շրջաններում, այնուամենայնիվ չի կորցնում իր պատմագործառնական նշանակությունը (էլիտան առավել բծախնդիր է գրականաթյան և արվեստի գործերի նկատմամբ,
այստեղ ընտրությունը անողոք է, ուստի և վերջնական)։ Ժողովրդայնության հասկացաթյունը (ժամանակակից իմաստով՝ տևական մասաայականությունը) գիտական, առավել ևս գեղագիտական հասկացության չէ, քանի որ այն սոց. ռեալիզմից եկող գաղափարական կողմնակալ միտվածության սկիզբ ունի։ Ժողովրդական բանահյուսության խնդիրը այս դեաքում չպրտի շփոթել նախորդի հետ։ Ընդհանրապես գրակն երկի ընկալման ու գնահատման գաղափարական կողմնակալությունը խախտում է պատմագործառնական մեթոդի բնականոն սկզբունքը։ Ժամանակի ընթացքում սոց. ռեալիզմի շատ գործեր, որոնց քննադատական արձագանքները հսկայական չափերի են հասել, այսօր անցել են պատմության գիրկը։ Ոչ գրականությունը չի կարող ունենալ օբյեկտիվ գործառնություն։ Նրա համար օբյեկտիվության չափանիշը կամ մերժումն է, կամ պարզապես անարձագանք մնալը։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>407</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7897</id>
      <sha1>my01tjts4u9qsyitsrwu3sfq37tjd91</sha1>
    <revision>
      <id>17314</id>
      <timestamp>2013-09-10T06:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Հովհան Ոսկեբերան]], բյուզանդական եկեղեցական գործիչ, հռետոր (մահ....»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">== Մահացածներ ==

* [[Սեպտեմբերի 14]] - [[Հովհան Ոսկեբերան]], բյուզանդական եկեղեցական գործիչ, հռետոր (մահ. մոտ [[346]]):

[[Կատեգորիա:407]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>440</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1697</id>
      <timestamp>2011-04-02T12:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մեսրոպ Մաշտոց]], հայ գրերի ստեղծողը և մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="317">== Մահացածներ ==

* [[Մեսրոպ Մաշտոց]], հայ գրերի ստեղծողը և մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, առաջին ուսուցիչն ու հայալեզու դպրոցի հիմնադիրը (ծնվ. [[362]]):

[[Կատեգորիա:440]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1698</id>
      <timestamp>2011-04-02T12:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="343">== Մահացածներ ==

* [[Փետրվարի 17]] - [[Մեսրոպ Մաշտոց]], հայ գրերի ստեղծողը և մատենագրության հիմնադիրը, առաջին թարգմանիչը, առաջին ուսուցիչն ու հայալեզու դպրոցի հիմնադիրը (ծնվ. [[362]]):

[[Կատեգորիա:440]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>451</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7493</id>
      <sha1>ijijbk485qeqn509fswhi6m62q6ccgj</sha1>
    <revision>
      <id>16491</id>
      <timestamp>2013-08-13T06:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հակոբ Սարուգեցի]], ասորի մատենագիր, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[521]]):  [[Կատեգ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Ծնվածներ ==

* [[Հակոբ Սարուգեցի]], ասորի մատենագիր, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (մահ. [[521]]):

[[Կատեգորիա:451]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>451° ըստ Ֆարենհայթի (Ռեյ Բրեդբերի, գիրք, 1986)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6895</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15210</id>
      <timestamp>2013-05-08T19:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:451 Farenhayt.jpg|250px|thumb|]] '''«451° ըստ Ֆարենհայթի»''', 1986-ին «Սովետական գրող» հրատարակչության կողմից հրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="495807">[[Պատկեր:451 Farenhayt.jpg|250px|thumb|]]
'''«451° ըստ Ֆարենհայթի»''', 1986-ին «Սովետական գրող» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Ռեյ Բրեդբերի]]ի վեպը։ [[Անգլերեն]]ից թարգմանեց [[Լևոն Անանյան]]ը: Նկարիչ` Վ. Հարությունյան: 232 էջ: Գիրքը թվայնացրել և ներկայացրել է '''Արմեն Բադալյանը''':

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ռեյ Բրեդբերին ամերիկյան հայտնի ֆանտաստ գրող է, որն իր ստեղծագործության մեջ միահյուսում է ֆանտաստիկայի, հեքիաթի ու փիլիսոփայական այլաբանության տարրեը: «451° ըստ Ֆարենհայթի» վեպում և պատմվածքներում հեղինակը պատկերում է գիտատեխնիկական հեղափոխության բուռն աճի և մարդու բարոյական «հասունացման» խզման հնարավոր հետևանքները, մտորում ապագայի քաղաքակրթության մասին:

== Գրքի բովանդակությունը ==

::::::::'''Ֆարենհայթի 451 աստիճանում թուղթը բռնկվում է ու այրվում։'''

::::::::'''«Եթէ քեզ տողատած թուղթ տան, գրիր հակառակ ուղղությամբ»։'''

:::::::::'''Խուան Ռամոն Խիմենես'''


=== Առաջին մաս. ԱՅՐԵԼՈՒ ՀԱՃՈՒՅՔԸ ===

Մի ուրիշ, առանձնահատուկ հաճույք էր տեսնել, թե ինչպես է կրակը լափում իրերը, ինչպես են դրանք սևանում ու ձևափոխվում։ Փողրակի պղնձե ծայրը սեղմված է բռունցքի մեջ, վիթխարի պիթոնի երախից դուրս է ժայթքում նավթի թունավոր շիթը, արյունը խուժում է քունքերը։ Ձեռքերը թվում են կրակի և ավերումի սիմֆոնիա արարող զարմանահրաշ դիրիժորի ձեռքեր, որ մոխրի են վերածում պատմության պատառոտված, ածխացած էջերը։ 451 թվակիր խորհրդանշական սաղավարտն իջեցված է աչքերին, որոնք տենդագին սպասումից նարնջագույն փայլ են արձակում։ Նա սեղմում է բռնկիչը, և կրակն ագահորեն կլանում է տունը՝ իրիկնային երկինքը ներկելով կարմրադեղնասևավուն երանգներով։ Նա քայլում է հրակարմիր կայծոռիկների թվացյալ պարսի միջով և, շատ է ուզում կրկնել իր մանկական հրապուրանքը՝ բոցի մեջ մտցնել սառնաշաքարով փայտիկը, մինչդեռ գրքերը, աղավնիների նման թափահարելով էջաթևերը, մեռնում են սանդղամուտին և տան դիմաց փռված փոքրիկ մարգագետնում։ Գրքերը թռչում են բոցեղեն մրրիկի մեջ, և ծխախառն քամին քշում տանում է նրանց։

Դաժան ժպիտը սառեց Մոնթագի դեմքին։ Այդպիսի ժպիտ հայտնվում է մարդու շուրթերին, երբ անակնկալ դաղում է կրակը, և նա կտրուկ ետ է ցատկում նրա բարկ հպումից։

Մոնթագը գիտեր, որ հրակայան վերադառնալով, ինքը՝ կրակի քուրմը, նայելով հայելու մեջ, մտերմաբար աչքով կանի իր խանձված, մրոտ կերպարանքին։ Ավելի ուշ, արդեն անկողին մտնելով, խավարի մեջ նա դեռ երկար պիտի շրթունքներին զգար սառած ջղաձիգ ժպիտը։ Որքան հիշում է, այդ ժպիտը երբեք չի անհետացել իր դեմքից։

Նա փայլեցրեց սև սաղավարտը, կախեց հրակայուն բաճկոնի հետ, հաճույքով լվացվեց ցնցուղի ուժեղ շիթի տակ, ապա ձեռքերը գրպանները խոթած, սուլելով կտրեց անցավ հրակայանի գրասենյակի վերնահարթակն ու ցած սահեց բաց անցքից։ Վերջին պահին, երբ զգաց, որ աղետն անխուսափելի է՝ ձեռքերը գրպաններից հանեց, բրոնզե ձողից բռնեց և ներքնահարկի ցեմենտե հատակին կրունկները դիպչելուց մի վայրկյան առաջ ճռինչով արգելակեց։

Կեսգիշեր էր։ Հրակայանից ամայի փողոց դուրս գալով՝ նա քայլեց մետրոյի ուղղությամբ։ Օդամուղ գնացքը անաղմուկ սահեց ստորգետնյա թունելի՝ հիանալի յուղած խողովակով և տաք օդի ուժեղ հոսանքով նրան դուրս բերեց դեպի քաղաքի արվարձաններից մեկը տանող բաց դեղնավուն շարժասանդուղքի մոտ։

Մոնթագը սուլելով բարձրացավ շարժասանդուղքով՝ գիշերային լռությանն ընդառաջ։ Որոշակի ոչ մի բանի մասին չմտածելով՝ նա հասավ անկյունադարձին։ Բայց շրջվելուց առաջ դանդաղեցրեց քայլերը։ Ինչ–որ տեղից սկիզբ առած քամի՞ն վզզալով սուրաց, թե՞ մեկը տվեց իր անունը։

Արդեն մի քանի գիշեր էր, ինչ մոտենալով շրջադարձին, իրեն աստղալույսի տակ տուն հասցնող մայթին, նա տարօրինակ զգացում էր ունենում։ Նրան թվում էր, թե շրջվելուց մի պահ առաջ ինչ-որ մեկը անկյունից հետամտում է։ Շրջակայքում կատարյալ անդորր էր, բայց ասես նա թաքնված սպասում էր և միայն իր հայտնվելուց մի ակնթարթ առաջ հանկարծ վերածվում էր ստվերի, ու ինքն անցնում էր նրա միջով։ Թերևս նրա ռունգերը թույլ բուրմունք էին որսում, գուցե դեմքի ու ձեռքերի մաշկն զգում էր ջերմության աննշան ավելացում այնտեղ, ուր կանգնած էր անտեսանելին։ Անհնար էր ըմբռնել։ Ամեն անգամ, անկյունում շրջվելով, նա տեսնում էր սոսկ ամայի մայթի ճերմակ սալերը։ Միայն մի գիշեր նրան թվաց, թե ինչ-որ ստվեր երևութացավ մարգագետնում և մինչ կփորձեր ստուգել կամ որևէ բան անել՝ տեսիլքն իսկույն անհետացավ։

Իսկ այս գիշեր Մոնթագն այնքան դանդաղեցրեց քայլերը, որ համարյա կանգ առավ։ Նա մտովի անկյունադարձում էր արդեն, երբ թույլ շրշյուն լսեց։ Ինչ–որ մեկի շնչառությո՞ւնն էր կամ գուցե օդը տատանվում էր ինչ-որ մեկի ներկայությունի՞ց, որ կանգնել ու սպասում էր։

Նա թեքվեց փողոցի անկյունադարձում։

Քամուց քշված աշնանային տերևները պտտվում էին լուսնի լույսով ողողված մայթի վրա, իսկ ընդառաջ եկող աղջիկը թվում էր՝ ոչ թե քայլում, այլ պարզապես սահում էր տերևների ու քամու միջով։ Նա գլխահակ հետևում էր, թե ինչպես են կոշիկների ծայրերը դիպչում պարող տերևներին։ Նրա նուրբ, մեղմ ու կաթնագույն դեմքը անհագ հետաքրքրասիրություն էր արտահայտում։ Հայացքը՝ թեթև զարմանք։ Մուգ աչքերով այնպես ուշադիր էր զննում շուրջը, որ թվում էր՝ ոչինչ չի վրիպի նրանից։ Աղջիկը ճերմակ, խշխշան զգեստ էր հազել։ Մոնթագին թվում էր, թե ինքը, քայլքին համապատասխան, տեսնում է նրա ձեռքերի ամեն մի շարժումը, դեմքի շենշող դողը, լսում նույնիսկ անորսալի թվացող հնչյունները։ Հանկարծ աղջիկը գլուխը բարձրացրեց ու տեսավ, որ ընդամենը մի քանի քայլ, և ինքը կբախվի մայթի մեջտեղում կանգնած տղամարդուն։

Նրանց գլխավերևում խշշացող ճյուղերը չոր տերևների անձրև տեղացին։ Աղջիկը կանգ առավ։ Անակնկալի գալով՝ նա ուզում էր ետ ցատկել, բայց սոսկ անքթիթ նայեց Մոնթագին։ Նրա մուգ, կայծկլտուն ու կենսախինդ աչքերն այնպես շողացին, ասես ինչ-որ փաղաքուշ խոսք լսեց։ Սակայն Մոնթագը գիտեր, որ ինքը ողջունեց նրան։ Ապա նկատելով, որ աղջիկը կախարդվածի պես նայում է իր համազգեստի թևքի սալամանդրի և կրծքի փյունիկի պատկերներին, հարցրեց․

– Դուք մեր նոր հարևանուհի՞ն եք։

– Իսկ դուք, հավանաբար․․․,– վերջապես նա հայացքը կտրեց նրա մասնագիտական նշաններից,– հրկիզո՞ղ եք։– Աղջկա ձայնը մարեց։

– Այդ ի՞նչ տարօրինակ ձևով ասացիք։

– Ես․․․ ես գլխի կընկնեի նույնիսկ աչքերս փակ,– ցածրաձայն ավելացրեց նա։

– Նավթի հոտից, չէ՞։ Կինս միշտ դժգոհում է։– Մոնթագը ծիծաղեց։– Երբեք հնարավոր չէ մաքուր լվանալ։

– Այո, հնարավոր չէ,– չգիտես ինչու վախվորած ասաց աղջիկը։

Մոնթագին թվաց, թե նա պտտվում է իր շուրջը, շուռումուռ է տալիս իրեն, թեթևակի թափահարում, դատարկում գրպաններն՝ առանց որևէ շարժումի։

– Նավթի հոտը,– ձգվող լռությունը խզելու համար ասաց նա,– ինձ համար ասես օծանելիքի բույր լինի։

– Իսկապե՞ս։

– Իհարկե, իսկ ինչո՞ւ ոչ։

– Չգիտեմ,– առժամանակ մտածելուց հետո պատասխանեց նա, ապա շրջվեց իրենց տների կողմը։– Կարելի՞ է քայլել ձեզ հետ։ Իմ անունը Քլարիս Մըքլելըն է։

– Քլարիս․․․ Ես Գայ Մոնթագն եմ։ Գնացինք։ Մենակ ի՞նչ եք անում այս ուշ ժամին։ Քանի՞ տարեկան եք։

Տաք, հողմաշունչ գիշերվա մեջ նրանք քայլում էին լուսնից արծաթազօծ մայթով․ Մոնթագին թվում էր, թե օդը հագեցած է թարմ ծիրանի բույրով։ Նա նայեց շուրջը և հասկացավ, որ խաբկանք է։ Չէ՞ որ ուշ աշուն էր։ Ո՛չ, այդ ամենը չկար։ Կար միայն կողքից քայլող աղջիկը, որի դեմքը ձյան պես փայլածում էր լուսնի լույսի տակ։ Նա զգում էր, որ Քլարիսը մտորում է իր տված հարցերի շուրջը, որպեսզի ավելի լավ պատասխան տա։

– Դե՛,– վերջապես ասաց նա,– ես տասնյոթ տարեկան եմ և խենթ։ Քեռիս պնդում է, թե մեկն անխուսափելիորեն ուղեկցում է մյուսին։ Նա ասում է՝ եթե տարիքդ հարցնեն, միշտ պատասխանիր, որ տասնյոթ ես և խենթ․․․ Գիշերով զբոսնելը հաճելի է, չէ՞։ Ես սիրում եմ զննել իրերը, հոտոտել, երբեմն ամբողջ գիշերը թափառում եմ և դիմավորում արևածագը։

Որոշ Ժամանակ նրանք քայլում էին լուռ։ Հանկարծ աղջիկը մտախոհ ասաց․

– Գիտե՞ք, ես ձեզնից ամենևին չեմ վախենում։

– Իսկ ինչո՞ւ պիտի վախենայիք,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

– Ձեզնից, այսինքն՝ ուզում եմ ասել՝ հրկիզողներից, շատերն են վախենում։ Բայց դուք էլ, ի վերջո, նույնպիսի մարդ եք․․․

Նրա աչքերում, ինչպես ջրի երկու զուլալ կաթիլներում, Մոնթագը տեսավ իր արտացոլանքը՝ խավար, պստլիկ, բայց ճշգրիտ, նույնիսկ բերանի շուրջը եղած փոսիկներն էին երևում,– ասես նրա աչքերը մանուշակագույն սաթի երկու կախարդական բեկորներ էին, որ իրենց մեջ էին առել իր պատկերը։ Իր կողմը շրջված աղջկա դեմքը նման էր հանդարտ, անմար լույս ճառագող դյուրաբեկ, կաթնագույն բյուրեղի։ Ծակող ու վառ էլեկտրական լույս չէր դա, այլ մոմի՝ տարօրինակ կերպով հանգստացնող, չափազանց մեղմ ցոլանք։ Երեխա ժամանակ, վթարի հետևանքով մի անգամ էլեկտրական լույսը մարեց, և մայրը գտավ ու վառեց վերջին մոմը։ Այդ կարճ միջոցին, հրաշալի հայտնագործությունների այդ պահին, աշխարհն ասես փոխվեց, տարածությունը դադարեց անսահման լինելուց՝ հարմարավետորեն խտացավ նրանց շուրջը։ Մայր ու որդի մի տեսակ կերպարանափոխված նստել էին՝ սրտանց ցանկանալով, որ էլեկտրականությունը հնարավորին չափ ուշ միացվի․․․

Հանկարծ Քլարիսն ասաց․

– Կարելի՞ է մի հարց տալ․․․ Վաղո՞ւց եք հրկիզող աշխատում։

– Քսան տարեկանից։ Արդեն տասը տարի է։

– Իսկ դուք երբևէ կարդո՞ւմ եք ձեր այրած գրքերը։

Մոնթագը ծիծաղեց․

– Դա պատժվում է օրենքով։

– Հասկանայի է։

– Հիանալի աշխատանք է։ Երկուշաբթի Միլլեյի գրքերն այրել, չորեքշաբթի՝ Ուիթմենի, ուրբաթ՝ Ֆոլկների։ Վառել–մոխրացնել, հետո էլ մոխիրն այրել։ Սա է մեր մասնագիտության նշանաբանը։

Նրանք մի քիչ քայլեցին, ապա աղջիկն ասաց․

– Ասում են՝ ժամանակին հրշեջներ են եղել, որ հրկիզողների նման ոչ թե վառել, այլ հանգցրել են հրդեհները, ճի՞շտ է։

– Ո՛չ, շենքերը միշտ էլ հրակայուն են եղել, կարող եք չկասկածել։

– Տարօրինակ է։ Ես լսել եմ, որ առաջներում տներն այրվել են անզգուշության հետևանքով, և հրշեջներ էին պետք կրակը հանգցնելու համար։

Մոնթագը Ծիծաղեց։

Աղջիկը թռուցիկ հայացք նետեց նրա կողմը։

– Ինչո՞ւ եք ծիծաղում։

– Չգիտեմ։– Նա կրկին ծիծաղեց, բայց հանկարծ լռեց։– Իսկ ի՞նչ կա որ։

– Դուք ծիծաղում եք, թեպետ ես ոչ մի ծիծաղելի բան չասացի, և ամեն ինչի պատասխանում եք անմիջապես։ Երբեք չեք մտածում իմ հարցրածի մասին։

Մոնթագը կանգ առավ։

– Դուք իրոք որ տարօրինակ եք,– ասաց նա՝ նայելով աղջկան։– Ի՞նչ է, բոլորովին չե՞ք հարգում ձեր զրուցակցին։

– Ես չէի կամենում ձեզ վիրավորել։ Պարզապես շատ եմ սիրում ուսումնասիրել մարդկանց։

– Իսկ սա մի՞թե ձեզ ոչինչ չի հուշում։– Նա թեթև մատնահարեց իր սևաթույր բաճկոնի թևքին դաջված 451 թիվը։

– Հուշում է,– շշնջաց աղջիկը և արագացրեց քայլերը։– Երբևէ ուշադրություն դարձրե՞լ եք, թե հրթիռային ավտոմեքենաները ինչպես են սլանում բուլվարին հարող մայրուղիով։

– Խոսակցության նյո՞ւթն եք փոխում։

– Երբեմն ինձ թվում է, թե դրանց վարորդները չգիտեն՝ ինչ են խոտը կամ ծաղիկները։ Չէ՞ որ այդ ամենը նրանք կարող են տեսնել միայն մեծ արագության ընթացքում,– շարունակեց նա։– Ցույց տվեք կանաչ բիծ, և նրանք կասեն․ «Օ՜, այո՛, խոտ է»։ Ցույց տվեք վարդագույն բիծ, կասեն՝ վարդանոց է։ Սպիտակ բծերը շենքեր են, դարչնագույնը՝ կովեր։ Մի անգամ քեռիս փորձեց մեքենան վարել ժամում քառասուն մղոն արագությամբ, նրան ձերբակալեցին և երկու օր բանտ նստեցրին։ Ե՛վ ծիծաղելի է, և՛ տխուր, այնպես չէ՞։

– Դուք չափազանց շատ եք մտածում,– անհարմար զգալով ասաց Մոնթագը։

– Ես հազվադեպ եմ հեռուստատեսային հաղորդումներ դիտում, գրեթե չեմ այցելում զվարճավայրեր, այդ պատճառով էլ խելացնոր մտքերը հաճախ են այցելում ինձ։ Տեսե՞լ եք քաղաքից դուրս տանող ճանապարհին տեղադրված ազդավահանակները։ Այժմ դրանց երկարությունը երկու հարյուր ոտնաչափ է, իսկ գիտե՞ք, որ ժամանակին ընդամենը քսան ոտնաչափ են եղել։ Հիմա մեքենաներն այնքան մեծ արագություն են զարգացնում, որ ստիպված են եղել ազդագրերը մեծացնել, այլապես ոչ ոք չէր կարող կարդալ։

– Ո՛չ, չգիտեի,– պոռթկաց Մոնթագի ծիծաղը։

– Իսկ ես մի բան էլ գիտեմ, որ դուք երևի չգիտեք։ Առավոտները կանաչի վրա ցող է իջնում։

Նա այդպես էլ չկարողացավ հիշեք երբևէ իմացե՞լ է, թե ոչ և հանկարծ նեղսրտեց։

– Իսկ եթե այնտեղ նայեք,– Քլարիսը գլխով շույց տվեց երկինքը,– ապա լուսնի վրա մարդ կտեսնեք։

Բայց Մոնթագը վաղուց առիթ չէր ունեցել երկնքին նայելու․․․ Նրանք շարունակեցին քայլել, աղջիկը՝ մտախոհ, Մոնթագը՝ սրտնեղած և անհարմարության զգացումից ժամանակ առ ժամանակ նրա վրա կշտամբալից հայացքներ նետելով։ Երբ մոտեցան աղջկա տանը, բոլոր պատուհանները վառ լուսավորված էին։

– Ի՞նչ է կատարվում այստեղ,– բնակելի տներում այդպիսի լուսավորություն Մոնթագը երբևէ չէր տեսել։

– Ոչինչ էլ չի պատահել։ Պարզապես մայրիկս, հայրիկս և քեռիս միասին նստել ու զրուցում են։ Այժմ դա նույնքան հազվադեպ է, որքան ոտքով քայլելը։ Ես ձեզ ասացի՞, որ քեռուս մի անգամ էլ ձերբակալեցին։ Այո՛, այն պատճառով, որ քայլում էր։ Օ՜, մենք շատ տարօրինակ ենք։

– Բայց ինչի՞ մասին են զրուցում։

Աղջիկը ծիծաղեց։

– Բարի գիշեր,– ասաց նա և շրջվեց տան կողմը։ Հանկարծ կանգ առավ, ասես ինչ-որ բան հիշելով՝ կրկին մոտեցավ Մոնթագին ու զարմանքով ու հետաքրքրասիրությամբ նայեց նրա դեմքին։

– Դուք երջանի՞կ եք,– հարցրեց։

– Ինչ ասացի՞ք,– բացականչեց Մոնթագը։

Բայց աղջիկն արդեն գնացել էր․ նա վազում էր լուսնի լույսով ողողված ճանապարհով։

Տան դուռը կամացուկ փակվեց։

– Երջանի՞կ եմ, արդյոք, ես։ Ամենամեծ հիմարությունը, որ երբևէ լսել եմ։

Մոնթագն այլևս չէր ծիծաղում։

Նա մատները թեթևակի հպեց իր դռան խոռոչին, և դուռը բացվեց։

– Իհարկե, երջանիկ եմ։ Իսկ ի՞նչ է, նա կարծում է՝ դժբա՞խտ եմ,– հարցն ուղղված էր դատարկ սենյակներին։ Նախասրահում նրա հայացքն ընկավ օդափոխիչ ցանցին։ Հանկարծ նրան թվաց, թե դրա ետևում թաքցրածը ուշադիր իրեն է նայում, և արագ փախցրեց աչքերը։

Ի՜նչ տարօրինակ գիշեր էր, ի՜նչ տարօրինակ հանդիպում։ Նման բան նրա հետ երբեք չէր պատահել։ Թերևս միայն մեկ տարի առաջ, երբ զբոսայգում հանդիպեց մի ծերունու և զրույցի բռնվեց հետը․․․

Մոնթագը գլուխը տարուբերեց։ Նայեց դիմացի դատարկ պատին, և անմիջապես նրա վրա հայտնվեց աղջկա դեմքը,– այնպես, ինչպես պահպանվել էր իր հիշողության մեջ՝ գեղեցիկ, դեռ ավելին՝ զարմանահրաշ։ Այդ քնքուշ դեմքը հիշեցնում էր փոքրիկ ժամացույցի թվատախտակ, որն աղոտ լուսավորվում է խավար սենյակում, երբ կեսգիշերին արթնանալով՝ ուզում ես իմանալ ժամանակը, և տեսնում ես, որ սլաքները ճշգրիտ ցույց են տալիս ժամը, րոպեն, վայրկյանը։ Եվ այդ լուսավոր, լռին դեմքը հանդարտ ու վստահորեն ասում է քեզ, որ թեպետ մութը թանձրանում է, բայց գիշերն անցնում է, և շուտով նորից կծագի արևը։

– Ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց Մոնթագը իր երկրորդ՝ ենթագիտակցական եսին, այդ խենթուկին, որը մերթընդմերթ հանկարծ այլևս չի հնազանդվում և անիմաստ շաղակրատում է՝ չենթարկվելով ո՛չ կամքին, ո՛չ սովորույթին, ո՛չ ողջամտությանը։

Նա նորից հայացք նետեց պատին։ Աղջկա դեմքն ինչքա՞ն նման է հայելու։ Ուղղակի անհավատալի է։ Շատերի՞ն գիտես, արդյոք, որ կարող են այդպես բեկել քո սեփական լույսը։ Մարդիկ ավելի շատ նման են․․․ Նա հապաղեց համեմատելին որոնելիս, ապա գտավ (հիշելով իր արհեստը)՝ նման են ջահերի, որոնք այրվում են իսպառ։ Բայց որքան հազվադեպ է պատահում, երբ ուրիշ մարդու դեմքին կարող ես տեսնել քո զգացմունքների, քո նվիրական, թրթռուն մտքերի արտացոլանքը։

Վերամարմնավորման ի՛նչ անհավանական կարողություն ունի այդ աղջիկը։ Նա նայում է Մոնթագին, ինչպես տիկնիկային թատրոնի կախարդված հանդիսատես, կռահում է իր աչքերի ամեն մի թարթում, Ձեռքի ամեն մի շարժում, մատների ամեն ցնցում։ Որքա՞ն ժամանակ քայլեցին նրանք կողքկողքի։ Երե՞ք րոպե։ Հի՞նգ։ Եվ այժմ ինչքա՞ն երկար էր թվում այդ ժամանակը։ Ի՜նչ վիթխարի էր թվում նրան այժմ աղջկա արտացոլումը պատին, ինչպիսի՜ ստվեր էր նետել նրա նրբակազմ իրանը։ Նա զգում էր, որ եթե իր աչքը քոր գա, աղջիկը կթարթի, եթե փոքրինչ լարվեն դեմքի մկանները՝ աղջիկը կհորանջի ավելի շուտ, քան ինքը կհասցնի այդ անել։

Եվ, հիշելով իրենց հանդիպումը, Մոնթագը մտածեց․ «Իրոք, ասես նա գիտեր, որ ես գալու եմ, ասես փողոցում հենց ինձ էր սպասում այդ ուշ ժամին․․․»։

Նա բացեց ննջարանի դուռը։ Թվաց, թե լուսնի մայր մտնելու պահին ինքը հայտնվեց ցուրտ, մարմարապատ դամբարանում։ Անթափանց խավար։ Դրսի արծաթափայլ աշխարհի գոյությունը հիշեցնող ոչ մի նշույլ։ Պատուհաններն ամուր փակված են, և սենյակը նման է գերեզմանի, որտեղ չի թափանցում մեծ քաղաքի և ոչ մի հնչյուն։ Մինչդեռ սենյակը դատարկ չէր։

Նա ականջ դրեց։

Մոծակի տզզոց հիշեցնող նրբահունչ ձայն էր լսվում, իր հարմարավետ, տաքուկ ու վարդագույն բնիկում թաքնված էլեկտրական իշամեղվի բզզյունն էր։ Երաժշտությունն այնքան պարզ էր հնչում, որ նա կարող էր տարբերել մեղեդին։

Մոնթագը զգաց, որ ժպիտը սահեց–չքացավ իր դեմքից, որ այն հալվեց ու թափվեց, ինչպես չափազանց երկար վառված ու մարած արտասովոր մոմը։ Մթություն։ Ո՛չ, դու երջանիկ չես։ Երջանիկ չես։ Նա այդ բառերն ուղղեց իրեն և ընդունեց որպես ճշմարտություն։ Երջանկությունն ինքը կրում էր դիմակի նման, բայց աղջիկը հանեց դիմակը և փախավ գնաց փոքրիկ մարգագետնով, ու հիմա այլևս չի կարելի թակել նրա դուռը, ետ վերցնել դիմակը։

Լույսը չվառելով՝ նա պատկերացրեց, թե ինչ տեսք ունի սենյակը։ Կինը փռված էր մահճակալին՝ չծածկված, մահարձանի պես պաղ և անտարբեր, անշարժ աչքերը հառած առաստաղին, ասես պողպատե անտեսանելի թելերով գամված էր նրան։ Նրա ականջները ամուր խցանված են խեցիներով՝ պստլիկ, մատնաչափ ռադիոկոճակներ, և երաժշտության ու ձայների էլեկտրոնային օվկիանոսի ալիքները ողողում են նրա արթուն ուղեղի ափերը։ Ո՛չ, սենյակը դատարկ էր։ Ամեն գիշեր այստեղ էր խուժում հնչյունների օվկիանոսը և, բաց աչքերով պառկած Միլդրեդին առնելով իր լայն թևերին, օրորելով տանում էր առավոտին ընդառաջ։ Վերջին երկու տարում ամեն գիշեր Միլդրեդը լողում էր այդ ալիքների վրա՝ չհոգնելով ու չձանձրանալով։

Սենյակում ցուրտ էր, բայց, այնուամենայնիվ, Մոնթագն զգաց, որ շնչահեղձ է լինում։ Սակայն նա ո՛չ վարագույրները քաշեց, ո՛չ էլ ֆրանսիական պատուհանը բացեց։ Չէր ուզում՝ լուսնի լույսը ներս թափանցի։ Այսպես, այն մարդու դատապարտվածությամբ, որ շուտով մեռնելու է շնչարգելությունից, նա խարխափելով շարժվեց դեպի իր առանձին, չհավաքված ու պաղ անկողինը։

Ոտքը հատակին ընկած առարկային դիպչելուց մի ակնթարթ առաջ նա արդեն գիտեր, որ կպչելու է։ Մասամբ այդ զգացումն ուներ, երբ անկյունադարձում թեքվելով՝ քիչ մնաց բախվեր ընդառաջ եկող աղջկան։ Իր շարժումով օդը տարտղնելով, նրա ոտքը անդրադարձ ազդանշան ստացավ ճանապարհին եղած փոքրիկ խոչընդոտի մասին և գրեթե նույն պահին զարնվեց ինչ-որ բանի, որը խուլ զնգոցով սահեց մթության մեջ։

Մոնթագը կտրուկ ուղղվեց և ականջ դրեց կնոջ թույլ շնչառությանը․ պառկած էր նա անկողնում, փոքրիկ սենյակի ակնակուր խավարում։ Շնչառությունը ընդհատվող էր, հազիվ լսելի՝ գրեթե չէր զգացվում կյանքի տրոփը, դրանից կարող էին սոսկ դողդողալ պստլիկ տերևը, փետուրը, մեն մի մազաթել։

Նա դեռևս չէր ուզում, որ սենյակ թափանցի դրսի լույսը։ Հանելով վառիչը՝ նա շոշափեց սկավառակին փորագրված արծաթավուն սալամանդրը, սեղմեց․․․

Երկու լուսնաքար նայեցին նրան ափով ծածկված բոցի աղոտ լույսի տակ, երկու փայլատ լուսնաքար, ընկած ջինջ առվակի հատակին, որոնց վրայով հանդարտ հոսում էին կյանքի ջրերը՝ ամենևին չդիպչելով նրանց։

– Միլդրեդ։

Կնոջ դեմքը նման էր ձյունաճերմակ կղզու, եթե անձրև տեղա, նա չի զգա անձրևը, եթե ամպերը նրա վրա գցեն իրենց հարաշարժ ստվերը, նա չի զգա ստվերը։ Միայն Միլդրեդի ականջները ամուր փակած մոծակ–խցուկի բզզոց, ապակիացած հայացք ու թույլ շնչառություն, հազիվ թրթռացող ռունգեր՝ ներշնչում և արտաշնչում, ու լրիվ անտարբերություն այն բանի հանդեպ, որ ուզած րոպեին նույնիսկ այդ էլ կարող է դադարել ընդմիշտ։

Առարկան, որին դիպել էր Մոնթագի ոտքը, աղոտ լույս էր արձակում մահճակալի կողքին, փոքրիկ բյուրեղապակյա սրվակ էր, որի մեջ դեռ առավոտյան երեսուն քնաբեր հաբ կար։ Այժմ այն ընկած էր առանց կափարիչի, դատարկ և փայլում էր վառիչի մարմրուն լույսի տակ։

Նա կանգնել մնացել էր, Երբ հանկարծ երկինքը որոտաց տան վրա։ Այնպիսի սարսռալի պայթյուն լսվեց, կարծես թե երկու վիթխարի ձեռք հազար մղոնանոց սև քաթան էին ճոթռում։ Մոնթագն ասես կիսվեց, ասես կուրծքը ճեղքեցին ու փորփրեցին խոր բացված վերքը։ Տան վրայով սրընթաց անցան հրթիռային ռմբակոծիչները՝ առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը։ Վեց, ինը, տասներկու՝ մեկը մյուսի ետևից, մեկը մյուսի ետևից՝ օդը թնդացնելով խլացուցիչ դղրդյունով։ Մոնթագը բացեց բերանը, և աղմուկը ատամների արանքով խուժեց ներս։ Տունը ցնցվեց։ Վառիչի բոցը մարեց։ Լուսնաքարերը հալվեցին մթնում։ Ձեռքը ինքնաբերաբար մեկնեց հեռախոսին։

Ռմբակոծիչները թռան գնացին։ Նրա դողացող շրթունքները ակամա հպվեցին խոսափողին։

– Անհետաձգելի օգնության հիվանդանոց․․․

Սարսափազդու շշուկ․․․

Նրան թվաց, թե սև ռմբակոծիչների աղմուկից աստղերը փոշիացան, և վաղն առավոտյան երկիրը ամբողջովին կծածկվի արտասովոր ձյուն հիշեցնող փոշու հաստ շերտով։

Այդ անհեթեթ միտքը չէր լքում նրան, քանի դեռ կանգնած էր մթության մեջ, հեռախոսի մոտ, ողջ մարմնով դողալով, շուրթերը անձայն շարժելով։

Նրանք իրենց հետ մաքրող սարք էին բերել։ Ավելի ճիշտ՝ երկու սարք։ Մեկը սողոսկում էր ստամոքսի մեջ, ինչպես սև կոբրան լքված ջրհորի հատակը՝ փնտրելով նեխած ջրակույտ ու հավաքելով անցյալի հնոտին։ Նա խմում էր կանաչավուն ջրի խյուսը և դուրս թափում։

Կարո՞ղ էր նա խմել ողջ խավարը։ Կամ՝ ողջ թույնը, որ տարիների ընթացքում կուտակվել էր այնտեղ։ Նա ներծծում էր լռելյայն, ժամանակ առ ժամանակ խեղդվելով և տարօրինակ չպպոցներ հանելով, ասես հատակում ինչ-որ բան էր կորցրել։ Սարքը Աչք ուներ, նրան սպասարկող պաղ դեմքով մարդը կարող էր հագնել օպտիկական սաղավարտը, լարված նայել հիվանդի հոգու մեջ և հայտնել, թե ինչ է տեսնում մեքենայի Աչքը։ Բայց մարդը լռում էր, նա նայում, սակայն չէր տեսնում այն, ինչ տեսնում էր Աչքը։ Ամբողջ այս գործողությունը այգում առու փորել էր հիշեցնում։ Անկողնում պառկած կինը մարմարե կարծր ապար էր սոսկ, որին դեմ էր առել բահը։

Էլի՛ փորեք, հորատող մեքենան ավելի խոր մխրճեք, դուրս քաշեք դատարկությունը, եթե իհարկե այն կարող է կլանել այդ դողդողացող, չպչպացնող օձը։ Բուժակը կանգնել և ծխում էր՝ հետևելով մեքենայի աշխատանքին։

Գործում էր նաև երկրորդ սարքը, որ կառավարում էր կարմրադարչնագույն արտահագուստով նույնպես անկիրք մի մարդ։ Սարքը մարմնից արյուն էր քաշում և ներարկում թարմ արյուն ու թարմ շիճուկ։

– Նման դեպքերում հարկ է լինում մաքրել՝ գործի դնելով միանգամից երկու միջոցն էլ, – ասաց անշարժ կնոջ գլխավերևում կանգնածը,– ստամոքսը մաքրելուց օգուտ չկա, քանի դեռ չես մաքրել արյունը։ Եթե թմրադեղը մնա, արյունը մուրճի պես կհարվածի ուղեղին, այդպես մի երկու հազար հարված, և հաշիվը փակված է։ Ուղեղը տեղի է տալիս, պարզապես դադարում է գործել։

– Լռե՛ք,– ճչաց Մոնթագը։

– Ես միայն ուզում էի բացատրել,– ասաց բուժակը։

– Ի՞նչ է, արդեն վերջացրի՞ք,– հարցրեց Մոնթագը։

Նրանք խնամքով արկղերի մեջ տեղավորեցին սարքերը։

– Այո, վերջացրինք,– նրանց բնավ չէր հուզել Մոնթագի զայրույթը, կանգնել ու ծխում էին։ Ծուխը տարածվում էր, լցվում քիթն ու աչքերը, բայց նրանք ոչ մի անգամ աչք չթարթեցին և չկնճռոտվեցին։

– Վճարեք 50 դոլար։

– Ինչո՞ւ չեք ասում՝ նա կապաքինվի՞։

– Իհարկե, կապաքինվի։ Ողջ աղտը այժմ այստեղ է, արկղի մեջ։ Այլևս վտանգավոր չէ։ Ախր ասացի, դուրս է մղվում հին արյունը, ներարկվում նորը, և վերջ։

– Բայց չէ՞ որ դուք բժիշկ չեք։ Ինչո՞ւ բժիշկ չեն ուղարկել։

– Բժի՜շկ,– սիգարետը շարժվեց նրա շուրթերին։– Ամեն գիշեր այսպիսի ինը–տասը կանչ ենք ունենում։ Վերջին տարիներին այնքան շատացան, որ հարկ եղավ նախագծել հատուկ սարքավորում։ Ճիշտ է, նորույթը միայն օպտիկական ոսպնյակն է, մնացածը վաղուց հայտնի էր։ Բժշկի կարիք չի զգացվում։ Երկու բուժակ, և կես ժամից ամեն ինչ վերջացած է։ Իսկ հիմա պետք է շտապել,– նրանք շարժվեցին դեպի ելքը։– Հենց Նոր ռադիոյով կանչ տվեցին։ Այստեղից տասը թաղամաս հեռու մեկը ինքնասպանության փորձ է արել, կուլ է տվել մի ամբողջ տուփ քնաբեր։ Եթե կրկին մեր կարիքն զգաք, զանգահարեք։ Իսկ նրան այժմ միայն հանգիստ է պետք։ Մենք ցավազրկող դեղ ներարկեցինք։ Կարթնանա շատ քաղցած։ Ցտեսություն։

Եվ բարակ, պոկված շրթունքների մեջ սիգարետը սեղմած մարդիկ, իժի պաղ հայացքով մարդիկ, վերցնելով սարքերը, փողրակն ու արկղը՝ լցված հեղուկ մելամաղձով և մուգ խիտ զանգվածով, որ անուն չունի, հեռացան սենյակից։

Մոնթագը ծանրորեն փլվեց աթոռին և երկար զննեց իր առջև պառկած կնոջը, այժմ նրա դեմքը խաղաղ էր, աչքերը՝ փակ։ Ձեռքը պարզելով՝ նա ափի վրա զգաց կնոջ տաք շունչը։

– Միլդրեդ,– վերջապես ասաց նա։

«Մենք չափազանց շատ ենք,– մտածեց նա,– միլիարդավոր ենք, և դա չափազանց շատ է։ Ոչ ոք մյուսին չի ճանաչում։ Գալիս են օտարները և բռնանում քեզ վրա։ Օտարները գալիս են և պոկում քո սիրտը։ Օտարները գալիս են և ծծում քո արյունը։ Աստվա՜ծ իմ, ովքե՞ր էին այդ մարդիկ։ Կյանքումս երբեք տեսած չկամ»։

Անցավ կես ժամ։

Այժմ օտար արյուն էր հոսում իր կնոջ երակներով, և այդ օտար արյունը վերակենդանացնում էր նրան։ Վարդագունեցին այտերը, թարմ ու ալ կարմիր դարձան շուրթերը՝ վերստանալով իրենց նուրբ ու անխռով տեսքը։ Ուրիշի արյուն՝ սեփականի փոխարեն․․․ Այ թե հնարավոր լիներ փոխել նրա և՛ մարմինը, և՛ ուղեղը, և՛ հիշողությունը։ Եթե հնարավոր լիներ Նրա հոգին տալ մաքրման, որպեսզի մաս–մաս անեին, շրջեին գրպանները, գոլորշու վրա խոնավացնեին, ախտահանեին, իսկ առավոտյան ետ բերեին․․․ Եթե հնարավոր լիներ․․․

Մոնթագը վեր կացավ, ետ քաշեց վարագույրները և լայն բացեց լուսամուտները, գիշերային թարմ օդը սենյակ խուժեց։ Գիշերվա ժամը երկուսն էր։ Մի՞թե ընդամենը մեկ ժամ է անցել այն պահից, երբ ինքը փողոցում հանդիպեց Քլարիս Մքլելընին, ընդամենը մեկ ժամ, երբ ինքը մտավ այս մութ սենյակը և ոտքով կպավ բյուրեղապակյա փոքրիկ սրվակին։ Ընդամենը մեկ ժամ, բայց ինչպես ամեն բան փոխվեց, անհետացավ առաջվա աշխարհը և նրա փոխարեն ծագեց նորը՝ սառն ու անգույն․․․

Լուսնի լույսով ողողված մարգագետնի վրայով Մոնթագին ծիծաղի ձայներ հասան։ Ծիծաղը լսվում էր այն տնից, որտեղ ապրում էին Քլարիսը, նրա հայրը, մայրը և քեռին, որ կարողանում էր ժպտալ այդպես պարզ ու անվրդով։ Դա անկեղծ ու բերկրալի ծիծաղ էր, անկաշկանդ ծիծաղ, որ այդ ուշ ժամին հնչում էր վառ լուսավորված տնից, մինչդեռ շուրջը բոլոր տներն ընկղմված էին լռության ու խավարի մեջ։

Մոնթագը լսեց զրուցող մարդկանց ձայները, նրանք ինչ-որ բան էին խոսում, հարցնում, պատասխանում, կրկին ու կրկին հյուսելով բառերի հիպնոսող ոստայնը։

Մոնթագը դուրս եկավ ապակեպատ դռնից և իրեն հաշիվ չտալով, թե ինչ է անում, կտրեց–անցավ մարգագետինը։ Նա կանգ առավ կիսախավարում, այն տան կողքին, որտեղից ձայներ էին հնչում, և հանկարծ մտքով անցավ, որ եթե ցանկանա, կարող է նույնիսկ թակել դուռը և շշնջալ․ «Ներս թողեք ինձ։ Ես ոչ մի բառ չեմ ասի։ Կլռեմ։ Միայն ցանկանում եմ լսել, թե ինչի մասին եք խոսում»։

Սակայն տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել մնացել էր՝ ցրտից սրսփալով, սառած դեմքով, լսելով, թե ինչպես տղամարդը (հավանորեն՝ քեռին) խոսում է հանդարտ ու անշտապ։

– Վերջ ի վերջո, մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, երբ մարդիկ այլևս արժեք չունեն։ Մեր օրերում մարդը թղթե անձեռոցիկ է․ մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, դեն նետիր, վերցրու նորը, մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, շպրտիր․․․ Մարդիկ չունեն իրենց դեմքը։ Ինչպե՞ս կարող ես ցավել քո քաղաքի ֆուտբոլային թիմի համար, երբ չգիտես ո՛չ մրցամարտի ծրագիրը, ո՛չ խաղացողների անունները։ Հապա ասա, օրինակ, ի՞նչ գույնի մարզահագուստով են նրանք խաղադաշտ մտնում։

Մոնթագը դանդաղ քայլեց դեպի իր տունը։ Նա բաց թողեց լուսամուտը, մոտեցավ Միլդրեդին, խնամքով ծածկեց և պառկեց իր անկողնում;

Լուսնի լույսը կպչում էր նրա այտոսկրերին, լայն ճակատի խոր կնճիռներին, արտացոլվում աչքերի մեջ՝ արծաթավուն կայծերի փայլով։

Ընկավ անձրևի առաջին կաթիլը։ Քլարիսը։ Մի կաթիլ ևս։ Միլդրեդը։ Մեկը ևս։ Քեռին։ Մեկը ևս։ Այսօրվա հրդեհը։ Մեկը։ Քլարիսը։ Մյուսը։ Միլդրեդը։ Երրորդը։ Քեռին։ Չորրորդը։ Հրդեհը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը, չորրորդը, հինգերորդը, Միլդրեդը, Քլարիսը, քեռին, հրդեհը, քնաբեր հաբեր։ Մարդիկ թղթե անձեռոցիկ են, օգտագործիր, շպրտիր, վերցրու նորը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը։ Անձրևը։ Ամպրոպը։ Քեռու ծիծաղը։ Ամպրոպի որոտը։ Աշխարհը փլվում է տեղատարափներից։ Բոցը դուրս է ժայթքում հրաբխից։ Եվ ամեն ինչ սրընթաց պտտվում է, մրրկածուփ գետի պես հորդում առավոտին ընդառաջ։

– Այլևս ոչինչ չգիտեմ, ոչինչ չեմ հասկանում,– ասաց Մոնթագը և լեզվին դրեց քնաբեր հաբը։ Այն դանդաղ հալվեց։

Առավոտյան ժամը իննին Միլդրեդի անկողինը դատարկ էր։ Մոնթագը արագ վեր կացավ, սրտատրոփ վազեց միջանցքով և կանգ առավ խոհանոցի դռների մեջ։

Բոված հացի պատառիկները դուրս էին թոչում արծաթե թավայից։ Մետաղե նուրբ ձեռքն անմիջապես որսում էր դրանք և թաթախում հալած յուղի մեջ։

Միլդրեդը հետևում էր, թե ինչպես են կարմրեցրած հացի կտորները շարվում ափսեի մեջ։ Նրա երկու ականջներն էլ ամուր խցանված էին բզզացող էլեկտրոնային մեղուներով։ Գլուխը հանկարծ բարձրացնելով՝ նա տեսավ Մոնթագին և ողջունեց։

– Լա՞վ ես զգում,– հարցրեց Մոնթագը։ Խեցի ռադիոկոճակներին ծանոթանալու տասը տարիների ընթացքում Միլդրեդը սովորել էր կարդալ շրթունքների շարժումները։ Նա կրկին գլխով արեց և թավայի մեջ դրեց հացի թարմ շերտ։

Մոնթագը նստեց։

– Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ եմ այսպես քաղցած,– ասաց Կինը։

– Դու․․․,– սկսեց նա։

– Սոսկալի քաղցած եմ։

– Երեկ երեկոյան․․․

– Ես լավ չեմ քնել։ Անասելի վատ եմ զգում,– շարունակեց նա։– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուտել ուզում։ Չեմ հասկանում՝ ինչու․․․

– Երեկ երեկոյան․․․

Միլդրեդը ցրված հետևում էր նրա շրթունքներին։

– Ի՞նչ է պատահել երեկ երեկոյան։

– Մի՞թե ոչինչ չես հիշում։

– Իսկ ի՞նչ է եղել։ Մենք հրավե՞րք ունեինք։ Կերուխո՞ւմ էինք անում։ Այսօր էլ կարծես խումհարի մեջ եմ։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուզում ուտել։ Իսկ ո՞վ կար մեզ մոտ։

– Մի քանի հոգի,– ասաց նա։

– Այդպես էլ կարծում էի։– Նա կծեց բոված հացի մի կտոր։– Ստամոքսի ցավեր ունեմ, բայց սարսափելի քաղցած եմ։ Երեկվա հավաքույթում հիմարություններ հո չարեցի։

– Ո՛չ,– պատասխանեց նա ցածրաձայն։

Թավայից դուրս թռավ յուղի մեջ կարմրեցրած հացի մի կտոր։ Մոնթագը վերցրեց տարօրինակ շփոթմունքով, ասես իր հետ սիրալիր վարվեցին։

– Դու էլ վատ տեսք ունես,– նկատեց կինը։

Կեսօրից հետո անձրև տեղաց, և շուրջբոլորը մթնեց, աշխարհն ասես պատվեց գորշ շղարշով; Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և բաճկոնին ամրացնում էր նշանը, որի վրա հուրհրատում էր նարնջագույն սալամանդրը։ Մտքերի մեջ ընկած՝ նա երկար նայեց օդափոխիչ ցանցին։ Կինը, որ սցենար էր կարդում հեռուստասենյակում, գլուխը բարձրացրեց և հայացքը հառեց նրան։

– Հապա մի տեսեք, նա մտածում է։

– Այո՞,– պատասխանեց Մոնթագը;– Քեզ հետ խոսելիք ունեմ։– Մի պահ հապաղեց։– Երեկ գիշեր դու կուլ էիր տվել սրվակի բոլոր հաբերը։

– Ի՞նչ ես ասում,– զարմացած գոչեց կինը։– Չի կարող պատահել;

– Սրվակը դատարկ ընկած էր հատակին։

– Ես չէի կարող այդ անել։ Ինչո՞ւ պետք է խմեի,– ասաց նա։

– Գուցե թե դու երկու հաբ ես խմել, իսկ հետո մոռացել և խմել ես ևս երկուսը, ապա կրկին մոռացել և էլի ես խմել, իսկ հետո, արդեն թմրած, մեկը մյուսի ետևից կուլ ես տվել մնացած երեսուն կամ քառասուն հաբերը։

– Անհեթեթություն։ Ինչո՞ւ պիտի ես այդպիսի հիմարություն անեի։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

Միլդրեդն ակնհայտորեն ցանկանում էր, որ Մոնթագը շուտ գնար։

– Ես դա չէի անի,– կրկնեց նա։– Միլիարդ տարի մնար, չէի անի։

– Լավ, թող քո ասածը լինի,– պատասխանեց նա։

– Ինչպես կասեր լեդին,– ավելացրեց Միլդրեդը և կրկին խորասուզվեց սցենարի ընթերցանության մեջ։

– Այսօր ի՞նչ կա ցերեկային ծրագրում,– հոգնած հարցրեց Մոնթագը։

Միլդրեդը պատասխանեց՝ հայացքը սցենարից չկտրելով․

– Ներկայացում է։ Կսկսվի տասը րոպեից, պատկերները ցուցադրվում են սենյակի չորս պատերին։ Դերն ինձ ուղարկել են այսօր առավոտյան, ստացել եմ իբրև մրցանակ՝ անհրաժեշտ քանակի կտրոններ ուղարկելով ֆիրմային։ Բոլորովին նոր գաղափար է․ պիեսը գրում են՝ բաց թողնելով մի դեր։ Տանտիրուհու այդ պակասող դերը ես եմ կատարում։ Երբ գալիս է բաց թողած ռեպլիկն արտասանելու պահը, բոլորը նայում են ինձ։ Եվ ես արտասանում եմ։ Օրինակ՝ տղամարդն ասում է․ «Ի՞նչ կասես այդ մասին, Հելե՛ն», և նայում է ինձ։ Իսկ ես նստած եմ ահա այստեղ, ինչպես բեմի կենտրոնում։ Ես պատասխանում եմ․․․ Ես պատասխանում եմ․․․– Նա մատը շարժեց ձեռագրի տողերի վրայով։– Ահա, սա է․ «Իմ կարծիքով՝ պարզապես հիանալի է»։ Ապա նրանք շարունակում են առանց ինձ, մինչև որ տղամարդը հարցնում է․ «Դու համաձա՞յն ես, Հելե՛ն»։ Այդ ժամանակ ես պատասխանում եմ․ «Դե, իհարկե, համաձայն եմ»։ Իսկապես, հետաքրքիր է, չէ՞, Գայ։

Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և լուռ նայում էր կնոջը։

– Իրոք, շատ հետաքրքիր է,– կրկին ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ ինչի՞ մասին է պիեսը։

– Ես արդեն ասացի։ Գործող անձինք երեքն են՝ Բոբը, Ռութը և Հելենը։

– Օ‘հ․․․

– Անչափ հետաքրքիր է։ Եվ ավելի հետաքրքիր կլիներ, եթե մենք ունենայինք չորրորդ հեռուստապատը։ Ի՞նչ ես կարծում, դեռ երկա՞ր ենք կուտակելու, որպեսզի չորրորդ պատը փոխարինենք հեռուստատեսայինով։ Ընդամենը երկու հազար դոլար արժե։

– Իմ տարեկան վաստակի մեկ երրորդը։

– Ընդամենը երկու հազար դոլար,– համառորեն կրկնեց նա։– Չէր խանգարի՝ գոնե երբեմն էլ իմ մասին մտածեիր։ Եթե մենք դնեինք չորրորդ սյատը, այս սենյակը կլիներ արդեն ո՞չ միայն մերը, այնտեղ կբնակվեին տարաշխարհիկ, արտասովոր մարդիկ։ Կարելի է ինչ-որ բանում տնտեսել։

– Առանց այդ էլ մենք շատ բանում ենք տնտեսում այն ժամանակվանից, երբ վճարեցինք երրորդ պատի արժեքը։ Չե՞ս հիշում, ընդամենը երկու ամիս առաջ են դրել։

– Ընդամենը երկու ամի՞ս։– Նա մտախոհ նայեց Մոնթտգին։– Ցտեսություն, սիրելիս։

– Ցտեսությո՛ւն,– պատասխանեց նա՝ ուղղվելով դեպի ելքը, բայց հանկարծ կանգ առավ ու շրջվեց։– Իսկ պիեսը երջանի՞կ ավարտ ունի։

– Մինչև վերջ դեռ չեմ կարդացել։

Մոնթագը մոտեցավ, կարդաց վերջին էջը, գլխով արեց, սցենարը վերադարձրեց կնոջն ու դուրս ելավ թաց փողոց։

Անձրևը գրեթե կտրվել էր։ Մայթի կենտրոնով աղջիկը քայլում էր այնպես զգաստ, գլուխը բարձր պահած, որ նոսր կաթիլներն ընկնեն դեմքին։ Տեսնելով Մոնթագին՝ ժպտաց․

– Բարև՛ ձեզ։

Մոնթագը պատասխանեց ողջույնին, ապա հարցրեց․

– Այդ ի՞նչ եք անում։ Էլի ինչ-որ բա՞ն եք հնարել։

– Օ՜, իհարկե, չէ՞ որ ես խենթ եմ։ Գիտե՞ք, ինչ հաճելի է, երբ անձրևը ընկնում է դեմքիդ։ Սիրում եմ քայլել անձրևի տակ։

– Ինձ երևի դուր չգար,– պատասխանեց նա։

– Գուցե և դուր գար, եթե փորձեիք։

– Երբեք չեմ փորձել։

Աղջիկն լիգեց շրթունքները։

– Նույնիսկ համն է հաճելի։

– Միշտ ուզում եք ինչ-որ բան փորձել,– ասաց նա։– Թեկուզ մի անգամ, բայց՝ փորձել։

– Պատահում է և մի քանի անգամ,– պատասխանեց աղջիկը ու նայեց ձեռքի մեջ թաքցրած առարկային։

– Ի՞նչ կա այդտեղ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Խատուտիկ է, մարգագետնում գտա, գուցե վերջինն է։ Երբեք մտքովս չէր անցնի, որ այսքան ուշ աշնանը խատուտիկ կլինի։ Հիմա հարկավոր է քսել կզակին։ Երբևէ լսե՞լ եք այդ մասին։ Տեսեք,– ասաց աղջիկը և ժպտալով ծաղիկը քսեց կզակին։

– Ինչի՞ համար։

– Եթե հետք մնա, նշանակում է՝ ես սիրահարված եմ։ Հը, ինչպե՞ս է։

Ուրիշ ելք չկար, պետք է կզակին նայեր։

– Հետք մնա՞ց,– հարցրեց աղջիկը։

– Դեղնեց։

– Հիանալի է։ Հիմա էլ փորձենք ձեզ վրա։

– Իմը չի դեղնի։

– Տեսնենք։– Եվ մինչև նա ուշքի կգար, խատուտիկը խցկեց նրա կզակի տակ։ Մոնթագն ակամա ետ քաշվեց։ Աղջիկը սրտանց ծիծաղեց։

– Զգաստ կանգնեք։

Ակնդետ նայելով Մոնթագի կզակին՝ նա մռայլվեց։

– Դե, ի՞նչ կասես։

– Ինչ ամո՜թ է, – բացւսկանչեց աղջիկը։– Դուք սիրահարված չեք։

– Ո՛չ, սիրահարված եմ։

– Չի երևում։

– Սիրահարված եմ, այն էլ ինչպե՜ս։– Նա փորձեց հիշողության մեջ արթնացնել որևէ մեկի կերպարը, բայց ապարդյուն։– Սիրահարված եմ, – համառորեն կրկնեց նա։

– Այդպես մի նայեք, խնդրում եմ, հարկավոր չէ։

– Խատուտիկն է մեղավոր,– ասաց նա։– Ողջ ծաղկափոշին ձեր կզակին թափվեց, ինձ ոչինչ չմնաց։

– Ես ձեզ վշտացրի, չէ՞։ Տեսնում եմ, որ վշտացրի։ Ներեցեք, ես իսկապես չէի ցանկանում․․․,– աղջիկը թեթևակի կպավ նրա արմունկին։

– Ո՛չ, ո՛չ,– փութով պատասխանեց նա։– Ամեն ինչ կարգին է։

– Ես պետք է գնամ։ Ասեք, որ ներում եք, չեմ ուզում, որ բարկանաք ինձ վրա։

– Չեմ բարկանում, պարզապես մի փոքր վշտացա։

– Ես գնում եմ հոգեբույժի մոտ։ Ինձ ստիպում են գնալ։ Դե, ես էլ հորինում եմ նրա համար այլևայլ բաներ։ Չգիտեմ, թե էլ ինչ է մտածում իմ մասին, բայց ասում է, որ ես իսկական սոխի գլուխ եմ։ Հարկավոր է շերտ առ շերտ կճպել։

– Ես էլ եմ հակված մտածելու, որ դուք հոգեբույժի կարիք եք զգում,– ասաց Մոնթագը։

– Ճիշտ չէ։ Դուք այդպես չեք մտածում։

Նա խոր շունչ քաշեց, ապա վերջապես ասաց․

– Իսկապես, այդպես չեմ մտածում։

– Հոգեբույժը ցանկանում է իմանալ՝ ինչու եմ սիրում թափառել անտառում, նայել թռչուններին, թիթեռներ որսալ։ Երբևէ ձեզ ցույց կտամ իմ հավաքածուն։

– Լա՛վ, ցույց կտաք։

– Նրանք միշտ հարցուփորձ են անում՝ ինչո՞վ եմ զբաղվում։ Ես նրանց ասում եմ, որ երբեմն պարզապես նստում եմ ու մտածում։ Բայց չեմ ասում՝ ինչի մասին։ Թող գլուխ կոտրեն։ Երբեմն էլ ասում եմ, թե սիրում եմ գլուխս ետ գցած, այ այսպես, լեզվով որսալ անձրևի կաթիլները։ Գինու համ ունեն։ Դուք երբևէ փորձե՞լ եք։

– Ոչ, ես․․․

– Դուք ինձ ներել եք, չէ՞։

– Այո՛։– Մի պահ նա մտածեց։– Այո՛, ներել եմ; Աստված գիտե, թե ինչու։ Դուք առանձնահատուկ եք, ձեզնից կարելի է վիրավորվել ու միաժամանակ հեշտությամբ ներել։ Ասացիք՝ տասնյո՞թ տարեկան եք։

– Այո՞, մեկ ամսից հետո կլրանա։

– Տարօրինակ է։ Շատ տարօրինակ է։ Կինս երեսուն է, բայց, ինձ երբեմն թվում է, թե դուք շատ ավելի մեծ եք նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ց է այդ զգացողությունը։

– Դուք նույնպես առանձնահատուկ եք, միստր Մոնթագ։ Երբեմն նույնիսկ մոռանում եմ, որ հրկիզող եք։ Կարելի՞ է նորից ձեզ բարկացնել։

– Հապա՛, ձեզ տեսնեմ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց։ Ինչպե՞ս ընկաք այնտեղ։ Ինչպե՞ս և ինչո՞ւ ընտրեցիք հենց այդ աշխատանքը։ Դուք նման չեք ուրիշ հրկիզողների։ Ես գիտեմ, տեսել եմ մի քանիսին։ Երբ ես խոսում եմ, դուք ինձ եք նայում։ Երեկ գիշեր, երբ խոսք բացեցի լուսնի մասին, դուք նայեցիք երկնքին։ Նրանք, մյուսները, երբեք այդպես չէին վարվի։ Ուղղակի կհեռանային և ինձ չէին լսի։ Գուցե սպառնային։ Այժմ մարդիկ ժամանակ չունեն իրար համար։ Իսկ դուք այնքան լավ վարվեցիք ինձ հետ։ Հազվագյուտ երևույթ է։ Ահա թե ինչու է տարօրինակ, որ դուք հրկիզող եք։ Մի տեսակ չի սազում ձեզ։

Մոնթագին թվաց, թե իր մարմինը ճեղքվեց երկու մասի, ըստ որում՝ մի կեսը կրակի պես տաք էր, մյուսը՝ սառցասառն, մեկը՝ փխրուն, մյուսը՝ կարծր, մեկը՝ դողդոջուն, մյուսը՝ քարի պես պինդ։ Եվ նրա երկատված եսի յուրաքանչյուր կեսը ջանում էր ոչնչացնել մյուսին։

– Ձեր գնալու ժամանակն է, շտապեք հոգեբույժի մոտ,– ասաց նա։

Աղջիկը փախավ՝ թողնելով նրան անձրևի տակ, մայթին կանգնած։ Երկար ժամանակ անց միայն նա շարժվեց։

Մի քանի քայլ անելուց հետո հանկարծ նա գլուխը ետ գցեց, դեմքը պահեց անձրևին, ապա բացեց բերանը․․․

Մեխանիկական շունը և՛ քնած էր, և՛ արթուն, ապրում էր ու միաժամանակ մեռած էր իր մեղմ դռռացող, մեղմ թրթռացող, աղոտ լուսավորված բնում, որը գտնվում էր հրակայանի գրասենյակի խավար միջանցքի ծայրում։ Գիշերային երկնքի փայլատ շողերը ներս էին թափանցում քառակուսի մեծ լուսամուտի միջով ու ցանուցիր սփռվում հավաքովի գազանի արույրե, պղնձե և պողպատե մասերի վրա։ Լույսն արտացոլվում էր սուտակափայլ ապակու կտորտանքների մեջ, մեղմ առկայծում տարօրինակ ռունգերի մազանոթի պես բարակ, դյուրազգաց նայլոնե մազիկներին։ Նա հազիվ նկատելի ցնցվում էր իր սարդանման, ռետինապատ ութ թաթերի վրա։

Մոնթագը ցած սահեց բրոնզե ձողով։ Նա դուրս ելավ նայելու քնած քաղաքին։ Ամպերը ցրվել էին, երկինքը ջինջ էր։ Նա ծխեց, վերադարձավ ու կռանալով՝ հայացքը սևեռեց մեխանիկական շանը։ Շունը հիշեցնում էր վիթխարի մեղու, որ վերադարձել էր դաշտից, ուր ծաղիկների նեկտարին խառնված է խելացնորություն և մղձավանջներ ծնող թույն։ Նրա մարմինը հագեցած էր այդ թանձր ու քաղցր հաշիշով, և նա քնել էր՝ ջանալով հաղթահարել թույնի չար ուժը։

– Ողջո՜ւյն,– շշնջաց Մոնթագը՝ ինչպես միշտ կախարդված նայելով մեռած և միաժամանակ կենդանի գազանին։

Գիշերները, երբ ձանձրանում էին, իսկ դա պատահում էր ամեն գիշեր, հրկիզողները ներքև էին իջնում բրոնզե ձողերով, և շան հոտառության համակարգի տկտկացող սարքը լարելով որոշակի հոտի վրա, հրակայանի նկուղում բաց էին թողնում առնետներ, երբեմն ճտեր կամ էլ կատուներ, որոնց, միևնույն է, պետք է խեղդեին։ Գրազ էին գալիս, թե շունն աոաջինը որ զոհին է բռնելու։ Մի քանի վայրկյան չանցած՝ խաղն ավարտվում էր․ ճուտը, կատուն կամ առնետը չէին էլ հասցնում վազել մի քանի մետր, երբ հայտնվում էին շան փափուկ թաթերի մեջ, նրա դնչից խայթի պես դուրս ցցվող չորսդյույմանոց ասեղը զոհին ներարկում էր զգալի քանակությամբ մորֆի կամ պրոկաին, որից հետո սպանված գազանիկին նետում էին աղբայրիչ վառարանը, և խաղը վերսկսվում էր։

Մոնթագը սովորաբար մնում էր վերևում և չէր մասնակցում այդ զվարճություններին։ Միայն մեկ անգամ, երկու տարի առաջ, նա գրազ եկավ փորձառու խաղամոլներից մեկի հետ և կորցրեց շաբաթվա վաստակը։ Հատուցումը Միլդրեդի կատաղի զայրույթն էր, մինչև հիմա էլ նա հիշում է կնոջ կաս–կարմիր դեմքն ու պրկված երակները։ Այժմ գիշերները նա պառկում էր մահճակալին, շրջվում պատի կողմը՝ ականջ դնելով ներքևից լսվող քրքիջի պոռթկումին, հատակի վրա առնետների ճանկերի մանրիկ կտկտոցին, մկների ջութակային ծվծվոցին, անսպասելի լռությանը, երբ շունը անաղմուկ ցատկով, վիթխարի ստվերի պես դուրս էր պրծնում բնից, ինչպես ուժեղ լույսի տակ անակնկալ հայտնված գիշերաթիթեռ։ Նա գտնում, բռնում էր զոհին, մխրճում ասեղը և վերադառնում իր բույնը, որպեսզի անմիջապես հանդարտվի ու մեռնի։

Մոնթագը կպավ շան մռութին։

Շունը գռմռաց։

Մոնթագը ետ ցատկեց։

Շունը հանկարծ կենդանացավ, չոքեց բնի մեջ, նեոնային կայծեր արձակող կապտականաչ աչքերով նայեց նրան ու վերստին գռմռաց, տարօրինակ, ականջ ծակող հնչյուն էր դա, էլեկտրական դզզոցի, թավայի թշշոցի և մետաղի ճռինչի խառնուրդ։ Կարծես շարժման մեջ մտավ ինչ-որ հնամաշ, բարձիթողի արված սարք, որ ճռռում էր ժանգից ու հնությունից։

– Դե, դե, ծերո՛ւկ,– շշնջաց Մոնթագը, և նրա սիրտը ուժգին բաբախեց։

Նա տեսավ՝ ինչպես շան մռութից մատնաչափ արծաթավուն ասեղ դուրս ցցվեց ու իսկույն անհետացավ, նորից դուրս ցցվեց ու անհետացավ։ Շան որովայնում ուժեղանում էր գռմռոցը, փայլփլուն աչքերը գամված էին Մոնթագին։

Մոնթագն ընկրկեց։ Շունը մի քայլ արեց։ Մոնթագը կառչեց ձողից։ Արձագանքելով նրա հպումին՝ ձողը վեր սլացավ և անաղմուկ դուրս հանեց առաստաղի բաց անցքով։ Նա ոտք դրեց վերնահարկի կիսախավար հարթակին։ Ամբողջովին դողում էր, դեմքը հողագույն էր դարձել։ Ներքևում շունը խաղաղվեց և կրկին նստեց իր սարդանման, ութ աներևակայելի թաթերի վրա՝ շարունակելով մեղմ դռռալ։ Նրա բազմանիստ ակնաբյուրեղները խամրեցին։

Մոնթագն անմիջապես չհեռացավ անցքի մոտից։ Նա ուզում էր նախ մի քիչ հանգստանալ։ Նրա թիկունքում, հեռավոր անկյունում, կանաչ լուսամփոփի լույսի տակ սեղանի շուրջ նստած չորս տղամարդ թուղթ էին խաղում։ Նրանք թռուցիկ նայեցին Մոնթագին, բայց ոչինչ չասացին։ Միայն փյունիկի պատկերով հրկիզապետի գլխարկ կրող մարդը, որ չորուկ ձեռքերում պահել էր խաղաթղթերը, վերջապես հետաքրքրվեց և գոչեց սենյակի մի ծայրից մյուսը․

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

– Նա ինձ չի սիրում։

– Ո՞վ։ Շո՞ւնը։– Հրկիզապետը զննում էր խաղաթղթերը։– Վե՛րջ տվեք։ Նա չի կարող սիրել կամ չսիրել։ Մեխանիկական շունը պարզապես գործում է։ Բալիստիկայի խնդրի նման է, նրա համար հետագիծ ենք հաշվարկել, որով շարժվում է։ Ինքն է գտնում թիրախը, ինքն է վերադառնում իր բույնը, ինքն էլ անջատվում է։ Պղնձալար, մարտկոց, էլեկտրաէներգիա՝ ահա նրա պարունակությունը։

Մոնթագը ջղաձգորեն օդ կուլ տվեց։

– Նրա հոտառության համակարգը կարելի է հարմարեցնել ցանկացած գործողության, մի քիչ ամինաթթու, մի քհչ ծծումբ, մի քիչ ճարպեր և որոշ չափով ալկալիներ։ Այդպես չէ՞։

– Բոլորն էլ դա գիտեն։

– Մեզնից յուրաքանչյուրի արյան բաղադրությունը և տոկոսային հարաբերությունը գրանցված է ներքևի ընդհանուր քարտարանում։ Ինչ դժվար բան է, եթե մեկնումեկը որոշի մեքենա–շան հիշողությունը թեկուզ մասնակի հարմարեցնել այս կամ այն բաղադրությանը, ասենք, ամինաթթուներին։ Դա բավական է, որ նա անի այն, ինչ հիմա արեց, այսինքն՝ արձագանքեց իմ ներկայությանը։

– Գր՛ղը տանի,– ասաց հրկիզապետը։

– Նա գրգռված է, բայց կատաղած չէ։ Պարզապես ինչ-որ մեկը նրա հիշողությունը լարել է ճիշտ այնքան, որ նա սկսի գռմռալ, հենց որ կպչեմ նրան։

– Ախր ո՞վ կաներ նման բան,– հարցրեց հրկիզապետը։– Դուք այստեղ որևէ թշնամի ունե՞ք, Գայ։

– Որքան գիտեմ՝ ոչ։

– Վաղը մեխանիկները կստուգեն շանը։

– Առաջին դեպքը չէ, որ վախեցնում է ինձ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած ամիս երկու անգամ այդպես վարվեց։

– Վաղը ամեն ինչ կստուգենք։ Մի՛ անհանգստացեք։

Բայց Մոնթագը դեռևս կանգնած էր բաց անցքի մոտ։

Հանկարծ նա հիշեց իր տան նախասենյակի օդափոխիչ ցանցի և այն մասին, թե ինչ էր թաքնված նրա ետևում։ Իսկ եթե հրակայանում որևէ մեկը գիտի այդ մասին և «պատմե՞լ է» շանը։

Հրկիզապետը մոտեցավ Մոնթագին և հարցական նայեց նրան։

– Ես փորձում եմ պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչի մասին է գիշերները շունը մտածում իր բնում։ Նա իսկապե՞ս կենդանանում է, երբ նետվում է մարդու վրա։ Սարսափելի է։

– Նա ոչինչ չի մտածում, բացի այն, ինչ մենք տեղադրել ենք նրա մեջ։

– Շատ ափսոս,– ցածրաձայն ասաց Մոնթագը,– որ մենք նրան մղում ենք միայն հետապնդելու, որսալու, սպանելու։ Ի՜նչ ամոթ է, որ ուրիշ ոչինչ չենք կարող սովորեցնել։

Հրկիզապետ Բիթին քամահրանքրվ փնչացրեց․

– Հիմարություն է։ Մեր շունը հիանալի նմուշ է այն բանի, թե ինչ կարող է ստեղծել մարդկային հանճարը՝ կատարելագործված հրացան, որ ինքն է գտնում թիրախը և խփում անվրեպ։

– Այդ է, որ կա։ Հասկանո՞ւմ եք, ես չեմ ուզում դառնալ նրա հերթական զոհը,– ասաց Մոնթագը։

– Իսկ ինչո՞ւ է ձեզ այդպես անհանգստացնում։ Ձեր խիղճը մաքուր չէ՞, Մոնթագ։

Մոնթագը արագորեն աչքերը հառեց նրան։

Բիթին կանգնել էր՝ չկտրելով նրանից սևեռուն հայացքը, հանկարծ հրկիզապետի շրթունքները բացվեցին, և նա մեղմ, գրեթե անձայն ծիծաղեց։

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Եվ ամեն օր, տնից դուրս գալով, նա գիտեր, որ Քլարիսը ինչ-որ տեղ է, մոտերքում։ Մի անգամ տեսավ, թե ինչպես է նա թափ տալիս ընկուզենին, մյուս անգամ մարգագետնում նստած՝ կապույտ սվիտեր էր գործում, երեք թե չորս անգամ իր տան առմուտքին նա գտավ աշնանային ծաղիկների փունջ, մի բուռ շագանակ՝ փոքրիկ տոպրակի մեջ, աշնանային տերևների տրցակ՝ խնամքով կպցված սպիտակ թղթի էջին ու ամրակով փակցված մուտքի դռանը։ Եվ ամեն երեկո Քլարիսը ուղեկցում էր նրան մինչև անկյունադարձ։ Մի օր անձրևոտ էր, մյուս օրը՝ պարզ եղանակ, ապա սաստիկ քամի էր փչում, հետո կրկին խաղաղ էր ու տաք, իսկ հետո՝ շոգ ու հեղձուկ, կարծես ամառը վերադարձել էր, և Քլարիսի դեմքը պատվել էր թեթև արևայրուկով։

– Ինչո՞ւ է ինձ թվում,– ասաց նա, երբ հասան մետրոյի մուտքին,– թե ձեզ վաղուց եմ ճանաչում։

– Որովհետև ինձ դուր եք գալիս,– պատասխանեց աղջիկը,– ես ձեզնից ոչինչ չեմ պահանջում։ Նաև նրա համար, որ մենք հասկանում ենք իրար։

– Ձեզ հետ ես ինձ ծեր եմ զգում, շատ ծեր, ձեր հոր տեղն եմ զգում․․․

– Իսկապե՞ս։ Իսկ ինչո՞ւ դուք աղջիկ չունեք, ինձ նման մի աղջիկ, եթե այդքան սիրում եք երեխաներին։

– Չգիտեմ։

– Կատակում եք։

– Ուզում էի ասել․․․,– նա կմկմաց և գլուխն օրորեց։– Գիտեք, իմ կինը․․․ Մի խոսքով, նա չկամեցավ երեխա ունենալ։

Ժպիտը չքացավ աղջկա դեմքից։

– Ներեցեք։ Ինձ թվաց, թե դուք ծիծաղում եք ինձ վրա։ Ես պարզապես հիմար եմ։

– Ո՛չ, ո՛չ,– բացականչեց նա։– Շատ լավ է, որ հարցրիք։ Ինձ այնքան վաղուց ոչ ոք այդ մասին չի հարցրել։ Ոչ մեկը ժամանակ չունի զբաղվելու քեզնով․․․ Շատ լավ է, որ հարցրիք։

– Եկեք ուրիշ բաների մասին խոսենք։ Գիտե՞ք, ինչպես են բուրում թափված տերևները։ Դարչինի հոտ ունեն։ Հապա հոտ քաշեք։

– Այո․․․ Իսկապես, դարչին է հիշեցնում։

Աղջիկը իր շողշողուն մուգ աչքերով նայեց նրան։

– Ինչո՞ւ եք ամեն անգամ զարմանում։

– Որովհետև նախկինում երբեք չեմ նկատել․․․ Ժամանակ չկար․․․

– Իսկ դուք նայեցի՞ք ազդավահանակներին։ Հիշո՞ւմ եք, ես ձեզ ասել եմ։

– Նայեցի։– Եվ ակամա ծիծաղեց։

– Այժմ շատ ավելի գեղեցիկ եք ծիծաղում։

– Իսկապե՞ս;

– Այո՛։ Ավելի անկաշկանդ։

Հանկարծ նա թեթև ու հանգիստ զգաց։

– Ինչո՞ւ դարոց չեք գնացել։ Սովորելու փոխարեն օրերով թափառում եք մենակ։

– Դե, դպրոցում ինձ չեն սպասում,– պատասխանեց աղջիկը։– Իսկ գիտե՞ք ինչու, ասում են, իբր ես մարդամոտ չեմ, որ դժվար եմ մտերմանում։ Տարօրինակ է։ Իրականում շատ մարդամոտ եմ։ Կարևորն այն է, թե ինչ ենք հասկանում մարդամոտ ասելով։ Իմ կարծիքով՝ մարդկանց հետ շփվել, նշանակում է այնպես զրուցել, ինչպես մենք ենք զրուցում։– Նա ափի մեջ չխկչխկացրեց մի քանի շագանակ, որոնք գտել էր այգում, ծառի տակ։– Կամ զրուցել այն մասին, թե ինչ զարմանալի է աշխարհը։ Սիրում եմ մարդկանց հետ լինել։ Բայց բոլորին իրար գլխի հավաքել և թույլ չտալ ոչ մեկին բառ ասել՝ ի՞նչ շփում է։ Դաս հեռուստացույցով, բասկետբոլի, բեյսբոլի կամ վազքի, հետո պատմության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտագրում, կամ էլ նկարչության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտանկարում, հետո կրկին սպորտ։ Գիտե՞ք, դպրոցում մենք երբեք հարց չենք տալիս։ Համենայն դեպս՝ մեծամասնությունը։ Նստում ենք ու լռում, իսկ մեզ ռմբակոծում են պատասխաններով՝ թրը՛քխկ, թրը՛խկ, թրը՛խկ։ Հետո մի չորս ժամ էլ նստում ենք և ուսումնական կինոնկար դիտում։ Այդ ի՞նչ շփում է։ Բազմաթիվ ձագարներ են, որոնց մեջ ջրհորդաններով ջուր են լցնում միայն նրա համար, որ դուրս թափվի մյուս ծայրից։ Դեռ հետն էլ հավատացնում են, թե իբր գինի է։ Օրվա վերջին այնպես ենք հոգնում, որ միայն կարող ենք ընկնել ու մրափել կամ էլ գնալ զվարճավայր՝ կռիվ սարքել և կամ ապակի ջարդելու հատուկ սրահում ապակի փշրել, կամ էլ պողպատե մեծ գնդով մեքենա խորտակել ավտովթարի տաղավարում, կամ թե նստել մեքենա և սլանալ փողոցներով։ Այդպիսի մի խաղ կա՝ ո՞վ առաջինը կվախենա, սրընթաց դեմառդեմ քշում են իրար վրա, պարտվում է նա, ով առաջինն է խույս տալիս։ Թերևս նրանք իրավացի են․ հավանաբար, ես մարդամոտ չեմ։ Ընկերներ չունեմ։ Դա էլ կարծես տեղիք է տալիս, թե խախտված եմ։ Բայց իմ բոլոր հասակակիցները կամ ճչում ու ցատկում են խելագարի պես, կամ էլ ծեծկռտում են իրար։ Նկատե՞լ եք, որ այժմ մարդիկ անողոք են միմյանց նկատմամբ։

– Դուք դատում եք պառավի նման։

– Երբեմն ինձ հենց պառավ եմ զգում։ Վախենում եմ իմ հասակակիցներից։ Նրանք սպանում են իրար։ Մի՞թե միշտ այդպես է եղել։ Քեռիս ասում է, որ ոչ։ Միայն անցած տարի իմ տարեկիցներից վեցը սպանվեց։ Տասը զոհվեց ավտովթարից։ Ես նրանցից վախենում եմ, և այդ պատճառով էլ չեն սիրում ինձ։ Քեռիս ասում է, որ իր պապը դեռևս հիշում էր այն ժամանակները, երբ երեխաներն իրար չէին սպանում։ Բայց դա շատ վաղուց է եղել, այն ժամանակ ամեն բան այլ կերպ է եղել։ Քեռիս ասում է, որ այն ժամանակ մարդիկ կարծում էին, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է ունենա պատասխանատվության զգացում։ Ի դեպ, ես ունեմ։ Եվ դա այն պատճառով, որ վաղուց, երբ դեռ փոքր էի, ինձ մի լավ դնգստել են։ Ինքս եմ կատարում տան բոլոր գնումները, ինքս եմ կարգի բերում բնակարանը։

– Բայց ամենից ավելի,– շարունակեց աղջիկը,– համենայն դեպս, սիրում եմ դիտել մարդկանց։ Երբեմն ողջ օրը լինում եմ մետրոյում, նայում եմ մարդկանց, ականջ դնում նրանց խոսակցությանը։ Ուզում եմ իմանալ՝ ովքե՞ր են, ի՞նչ են ցանկանում, ո՞ւր են գնում։ Երբեմն նույնիսկ այցելում եմ զվարճավայրեր, կամ կեսգիշերին զբոսնում քաղաքի արվարձաններով սլացող հրթիռային ավտոմեքենաներով։ Ոստիկանությունը ուշադրություն չի դարձնում, միայն թե դրանք ապահովագրված լինեն։ Եթե գրպանումդ կա տասը հազար դոլարի ապահովագրական անդորրագիր, ուրեմն՝ ամեն ինչ կարգին է, և բոլորը երջանիկ ու գոհ են։ Երբեմն ծածուկ խոսակցություններ եմ լսում մետրոյում կամ էլ հանքային ջրի կրպակների մոտ։ Եվ գիտե՞ք ինչ։

– Ի՞նչ։

– Մարդիկ ոչնչի մասին չեն խոսում;

– Չի կարող պատահել։

– Այո․․․ Ոչնչի մասին։ Դատարկախոսում են՝ նորաձևություն, լողավազաններ, ավտոմեքենաների մակնիշներ, և ամեն ինչին ավելացնում․ «Փառահե՜ղ է»։ Նրանք բոլորն էլ չաչանակի նման շարունակ նույն միտքն են կրկնում։ Իսկ սրճարանում լարում են անեկդոտների տուփերը և լսում նույն մաշված սրախոսությունները կամ էլ միացնում են երաժշտական պատը և նայում, թե ինչպես են վետվետում գունավոր նախշերը։ Բայց չէ՞ որ այդ ամենը կատարելապես անբովանդակ գունախաղ է։ Հապա պատկերասրահնե՜րը։ Երբևէ մտե՞լ եք։ Այնտեղ նույնպես ամեն ինչ վերացական է։ Քեռիս ասում է, որ մի ժամանակ այդպես չի եղել, նկարները որոշակի ասելիք են ունեցել, նույնիսկ մարդկանց են պատկերել։

– Քեռիս այս է ասում, քեռիս այն է ասում․․․ Հավանաբար ձեր քեռին նշանավոր մարդ է։

– Իհարկե, նշանավոր է։ Դե, ես պետք է գնամ։ Ցտեսությո՜ւն, միստր Մոնթագ։

– Ցտեսություն։

– Ցտեսություն․․․

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Հրակայան։

– Մոնթագ, այս ձողն այնպես եք մագլցում, ինչպես թռչունն է իջնում ծառի սաղարթին։

Երրորդ օր։

– Մոնթագ, ինչո՞ւ եք ետնամուտքից ներս գալիս։ էլի շո՞ւնն է անհանգստացնում ձեզ։

– Ոչ, ոչ։

Զորրորդ օր։

– Մոնթագ, հապա լսեք, թե ինչ զվարճալի դեպք է կատարվել։ Ինձ առավոտյան պատմեցին։ Սիեթլում մի հրկիզող կանխամտածված ձևով շանը լարել է իր իսկ քիմիական բաղադրության վրա և դուրս հանել բնից։ Այ քեզ ինքնասպանության միջոց։

Հինգերորդ, վեցերորդ, յոթերորդ օր։

Հետո Քլարիսն անհետացավ։ Սկզբում Մոնթագը նույնիսկ չհասկացավ, թե այդ օրն ինչո՞վ է տարբերվում մյուսներից, իսկ բանն այն էր, որ Քլարիսը ոչ մի տեղ չէր երևում։ Մարգագետինը դատարկ էր, ծառերը դատարկ էին, փողոցը՝ դատարկ։ Եվ մինչ կգիտակցեր, թե ինչն է հատկապես պակասում, մինչ սկսեց որոնել կորուստը, ինքը կորցրեց իրեն։ Մոտենալով մետրոյին, նրան արդեն անորոշ տագնապ էր համակել։ Ինչ–որ բան էր կատարվել՝ խաթարելով այն որոշակի կարգ ու կանոնը, որին վարժվել էր։ Ճիշտ է, այդ կարգ ու կանոնը պարզ ու հասարակ էր, հաստատվել էր ընդամենը մի քանի օր առաջ, բայց, այնուամենայնիվ․․․ քիչ մնաց ետ դառնար։ Գուցե նորի՞ց անցնի մետրոյից մինչև տուն ընկած ճանապարհը։ Մոնթագը համոզված էր, որ եթե մի անգամ էլ անցնի, Քլարիսը կհասնի իրեն, և ամեն ինչ կլինի առաջվա պես, բայց արդեն ուշ էր։ Մոտեցող գնացքը վերջ դրեց երկմտանքին։

Խաղաթղթերի շրշյուն, ձեռքերի շարժում, կոպերի թրթիռ, խոսող ժամացույցի ձայն, որը միալար ազդարարում է հրակայանի գրասենյակի առաստաղից․ «․․․ Գիշերվա ժամը մեկն անց է երեսունհինգ րոպե, հինգշաբթի, նոյեմբերի չորսը․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունվեց րոպե․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունյոթ րոպե․․․»։ Խաղաթղթերի խշշոց կեղտոտ սեղանին։ Ձայները հասնում էին Մոնթագին, չնայած ամուր փակված կոպերի վարագույրին, որով նա ձգտում էր գեթ մի ակնթարթ պաշտպանվել։ Բայց փակ աչքերով էլ նա պարզորոշ զգում էր այն ամենը, ինչ շուրջը կար․ ցոլացող փայլեցված պղինձ, ճառագայթող լամպեր, հրակայանի լռությունը։ Եվ ոսկե ու արծաթե դրամների փայլը։ Սեղանի շուրջը նստած մարդիկ, որոնց այժմ նա չէր տեսնում, նայում էին իրենց խաղաթղթերին, հոգոց հանում, սպասում։ «ժամը մեկն անց է քառասունհինգ րոպե․․․»։ Խոսող ժամացույցն, ասես, ողբում էր մռայլ առավոտի և անուրախ տարվա անցնող րոպեները։

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

Նա բացեց աչքերը։

Ինչ–որ տեղ խզխզաց ռադիոն․

– Ցանկացած պահին կարող է պատերազմ հայտարարվել։ Երկիրը պատրաստ է պաշտպանելու իր․․․

Հրակայանի շենքը ցնցվեց, հրթիռային ռմբակոծիչները դղրդոցով ակոսեցին լուսադեմի սևամած երկինքը։

Մոնթագը շփոթահար թարթեց աչքերը։ Բիթին զննում էր նրան՝ որպես թանգարանային ցուցանմուշի։ Ուր որ է նա ոտքի կելնի, կմոտենա, կկպչի Մոնթագին, կբացահայտի նրա հանցանքը, նրա տառապանքների պատճառը։ Հանցա՞նքը։ Բայց ո՞րն է իր հանցանքը։

– Ձեր խաղալու հերթն է, Մոնթագ։

Մոնթագը հայացք նետեց իր առջև նստած մարդկանց։ Նրանց դեմքերը թխացել էին հազարավոր իսկական ու տասնյակ հազարավոր երևակայական հրդեհների բոցից, մասնագիտությունը անբնական կարմրությամբ էր ներկել նրանց այտերը և բորբոքել աչքերը։ Նրանք հանգիստ, առանց աչքերը թարթելու նայում էին պլատինե վառիչների բոցին, ծխելով իրենց անփոփոխ սև ծխամորճը։ Նրանք սևահեր էին, մրահոն, կապույտին տվող, մաքուր սափրված և միաժամանակ ասես մոխրոտ դեմքերով․ ժառանգական արհեստի դրոշմը։ Մոնթագը ցնցվեց, բերանը կիսաբաց մնաց, նրա գլխում սոսկալի միտք ծագեց։ Ինքը երբևէ տեսե՞լ է մի հրկիզող, որը չունենար սև մազեր, սև հոնքեր, այրված դեմք և այդ կապտաբծերը՝ մաքուր սափրված ու միաժամանակ կարծես վաղուց չսափրված այտերին։ Այդ մարդիկ ջրի երկու կաթիլի պես նման էին հենց իրեն։ Մի՞թե հրկիզողներին ընտրում էին ոչ միայն ըստ հակումների, այլև ըստ արտաքին տեսքի։ Նրանց դեմքերը մոխրի և մրի գույնից բացի, այլ երանգներ չունեին, նրանցից անբաժան էր մխացող ծխամորճերից փչող խանձահոտը։ Ահա, ծխախոտի ձխի ամպով պարուրված ոտքի է ելնում հրկիզապետ Բիթին, վերցնում է ծխախոտի նոր տուփ, բացում է ցելոֆանե թաղանթը, որը ճմռթվում է ափի մեջ՝ կրակի ճարճատյունով։

Մոնթագը սևեռուն նայեց ձեռքի մեջ սեղմած խաղաթղթերին։

– Ես․․․ Ես մտքերի մեջ ընկա։ Հիշեցի անցլալ շաբաթվա հրդեհը և այն մարդուն, որի գրադարանն այրեցինք։ Ի՞նչ արեցին նրան։

– Ուղարկեցին գժանոց։ Գժի պես բղավում էր։

– Բայց չէ՞ որ նա խելագար չէր։

Բիթին լուռ խառնեց խաղաթղթերը։

– Եթե մարդը մտածում է, որ կարող է խաբել կառավարությանը և մեզ, նա խելագար է։

– Ես փորձում էի պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչ են զգում նման իրավիճակում։ Պատկերացրեք, եթե հրկիզողները վառեին մեր տներն ու մեր գրքերը։

– Մենք գրքեր չունենք։

– Իսկ եթե ունենայի՞նք։

– Գուցե դուք ունե՞ք։

Բիթին կկոցեց աչքերը։

– Ես չունեմ,– ասաց Մոնթագը և սեղանի շուրջը նստած մարդկանց կողքով ակնապիշ նայեց պատին կախված արգելված գրքերի ցուցակներին։ Այդ գրքերի վերնագրերը փայլկտում էին հրդեհների ցոլքերում, երբ տարիներն ու դարերը ավերվում էին իր իսկ կացնի հարվածների ներքո և իր ձեռքի մեջ սեղմած փողրակից ցայտող նավթի շիթից թրջված՝ վերածվում մոխրի։

– Ո՛չ,– կրկնեց նա և այտի վրա իսկույն զովասուն սյուք զգաց։ Ասես կրկին կանգնած էր իր տան նախասենյակում, և ծանոթ օդափոխիչ ցանցից փչող օդի հոսանքը սառեցնում էր դեմքը։ Եվ նորից նա նստած էր զբոսայգում ու զրուցում էր ծեր, շատ ծեր մարդու հետ։ Զբոսայգում նույնպես պաղ քամի էր փչում․․․

Մի պահ Մոնթագը վարանեց, ապա հարցրեց․

– Մի՞շտ է, արդյոք․․․ մի՞շտ է այսպես եղել՝ հրակայաններ, մեր աշխատանքը։ Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել։

– Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել․․․,– գոչեց Բիթին։– Դրանք ի՞նչ խոսքեր են։

«Հիմար, ինչե՞ր ես դուրս տալիս,– մտածեց Մոնթագը իր մասին։– Ես ինձ մատնում եմ»։ Վերջին հրդեհի ժամանակ մանկական հեքիաթների գրքույկ ընկավ ձեռքը, և նա կարդաց առաջին տողը․․․

– Ես նկատի ունեի հին ժամանակները,– ասաց նա։ – Երբ տները դեռևս հրակայուն չէին․․․,– և հանկարծ նրան թվաց, թե այդ բառերը ինքը չի արտասանում, այլ ուրիշ, ավելի ջահել մեկը։ Նա միայն բացեց բերանը, իսկ իր փոխարեն խոսեց Քլարիս Մըքլելընը։– Մի՞թե այն ժամանակ հրշեջները հրդեհում էին, վառում և ոչ թե կանխում կամ հանգցնում հրդեհները։

– Ա՜յ քեզ զարմանալի բան,– Ստոնմընն ու Բլաքը, երկուսը միասին, ասես հրահանգով, գրպաններից արագորեն հանեցին կանոնագրքերը և դրեցին Մոնթագի առջև։ Կանոններից բացի, այնտեղ Ամերիկայի հրկիզող խմբերի համառոտ պատմությունն էր, և այժմ բացված էր Մոնթագին լավ ծանոթ այդ էջը․

«Հիմնադրված են 1790 թվականին՝ գաղութներում անգլիամետ գրականությունն այրելու նպատակով։ Առաջին հրկիզողը Բենջըմին Ֆրանկլինն է»։

Կանոններ․

1․ Տագնապի ազդանշանով անհապաղ մեկնիր։

2․ Արագորեն վառիր կրակը։

3․ Այրիր ամեն ինչ մինչև վերջ։

4․ Առաջադրանքը կատարելով՝ անմիջապես վերադարձար հրակայան։

5․ Եղիր պատրաստ նոր ահազանգի։

Բոլորը նայում էին Մոնթագին։ Նա չէր շարժվում։

Հանկարծ ոռնաց տագնապի ազդանշանը։

Հերթապահոլթյան շենքի առաստաղին տեղադրված զանգը խփեց իր երկու հարյուր զարկերը։ Չորս աթոռները ակնթարթորեն դատարկվեցին։ Խաղաթղթերը ձյան պես թափվեցին հատակին։ Բրոնզե ձողը դողաց։ Մարդիկ անհետացան։

Մոնթագը նստած էր իր աթոռին։ Աշխուժանալով՝ ներքևում փնչաց նարնջագույն վիշապը։

Մոնթագը վեր կացավ և, ասես քնի մեջ, ձողով ցած իջավ։

Մեխանիկական շունը իրեն թափ տվեց բնի մեջ, աչքերը բռնկվեցին կանաչ կրակներով։

– Մոնթագ, դուք մոռացել եք ձեր սաղավարտը։

Նա պատից պոկեց սաղավարտը, վազեց, ցատկեց ոտնակին, և մեքենան սլացավ։ Գիշերային քամին շչակի ոռնոցն ու մետաղի ահեղ դղրդյունն էր տարածում չորսբոլորը;

Եռահարկ ծեփաթափ տուն էր դա՝ հին թաղամասերից մեկում։ Հավանաբար դիմացել էր մի հարյուրամյակից ոչ պակաս։ Ժամանակին, ինչպես և քաղաքի բոլոր տները, պատված է եղել հրակայուն նյութի բարակ շերտով, և թվում էր, սոսկ այդ փխրուն պահպանական կեղևն է փրկել նրան վերջնական ավերումից։

– Տեղ հասանք։

Շարժիչը մի անգամ էլ փնչացրեց ու լռեց։ Բիթին, Ստոնմընը և Բլաքը արդեն վազում էին տան կողմը, հրակայուն արտահագուստների պատճառով այլանդակ և անճոռնի տեսքով։ Մոնթագը վազեց նրանց ետևից։

Նրանք աղմուկով խուժեցին տուն և բռնեցին կնոջը, չնայած նա չէր էլ փորձում փախչել կամ թաքնվել։ Նա կանգնած էր, օրորվելով նայում էր առջևի դատարկ պատին, ասես շշմել էր գլխին իջած հարվածից։ Շուրթերն անձայն շարժվում էին, աչքերում այնպիսի արտահայտություն կար, կարծես ջանում էր ինչ-որ բան հիշել, բայց չէր կարողանում։ Վերջապես հիշեց, և նրա շրթունքները դողալով արտաբերեցին․

– Արիացեք, Ռիդլի։ Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որ վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել։

– Վերջ տվեք,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ են նրանք։

Մեծագույն անտարբերությամբ նա ապտակեց կնոջը և կրկնեց հարցը։ Ծեր կինը հայացքը սևեռեց Բիթիին։

– Դուք գիտեք, թե որտեղ են, այլապես այստեղ չէիք լինի,– ասաց նա։ Ստոնմընը մեկնեց քարտի վրա գրված հեռախոսային ահազանգի տեքստը, «Հիմքեր կան կասկածելու Էլմ–Սիթիի № 11 տան ձեղնահարկը։ Է․ Բ․»։

– Հավանաբար միսիս Բլեյքն է՝ իմ հարևանուհին, – ասաց կինը՝ կարդալով սկզբնատառերը։

– Դե լավ, տղանեքր։ Ի՛ գործ։

Հաջորդ վայրկյանին արդեն հրկիզողները, փայլփլող փոքրիկ կացինները ճոճելով, վազում էին աստիճաններով, ջարդում էին չկողպված դռները, դատարկ սենյակների խավարում բախվում էին իրար, անկարգ երեխաների նման ուրախ աղմկելով ու գոռալով։

– Հե՜յ, էհե՜յ։

Գրքերի հեղեղ թափվեց Մոնթագի գլխին, երբ նա ձանր սրտով, սարսռալով բարձրանում էր ուղղաձիգ սանդուղքով։ Ինչ վատ եղավ։ Առաջներում ոչ մի հարց չէր ծագում․․․ Նախ հայտնվում էին ոստիկանները, կպչուն ժապավենով փակում զոհի բերանը և կապկպելով, գցում էին փայլփլուն բզեզանման մեքենայի մեջ, ինչ-որ տեղ տանում։ Երբ հրկիզողները տեղ էին հասնում, տունն արդեն դատարկ էր լինում։ Ոչ մեկին ցավ չէին պատճառում, միայն իրերն էին ջարդում։ Իսկ իրերը ցավ չեն զգում, նրանք չեն գոռում, չեն արտասվում, ինչպես կարող է գոռալ և արտասվել այդ կինը։ Եվ խիղճդ հետո չէր տանջում։ Սոսկ մաքրում էին․ հավաքարարի աշխատանք։ Արագությամբ, ամեն ինչ տեղը–տեղին։ Նավթ լցրեք։ Ո՞վ լուցկի ունի։

Բայց այսօր ինչ-որ մեկը սխալ էր թույլ տվել։ Այդ կինն իր ներկայությամթ փչացնում էր ողջ ծիսակարգը։ Այդ պատճառով էլ բոլորը ձգտում էին հնարավորին չափ շատ աղմկել, կատակել, ծիծաղել, որպեսզի խլացնեն նրա լռության դատապարտող կշտամբանքը։ Թվում էր՝ կինը ստիպել է դատարկ պատերին աղաղակել վրդովմունքից, սենյակներում դեսուդեն նետվող մարդկանց վրա թափել մեղքի մանր փոշի, որը սողոսկում էր նրանց ռունգերի մեջ, թափանցում հոգին․․․ Շփոթմունք է, անազնիվ գործ։ Հանկարծ Մոնթագը չարացավ։ Իբր քիչ հոգս ուներ, հենց միայն այդ էր պակաս։ Այդ կինը այստեղ չպիտի լիներ։

Գրքերը թափվում էին Մոնթագի ուսերին, ձեռքերին, վեր պարզած դեմքին։ Ահա ճերմակ աղավնու պես թևերը թափահարելով, մի գիրք հնազանդորեն իջավ ուղիղ նրա ձեռքերի մեջ։ Աղոտ, երերուն լույսի տակ հատ–հատ գեղագիր բաց էջը առկայծեց որպես ձյունաճերմակ փետուր։ Աճապարանքի և եռուզեռի մեջ Մոնթագի հայացքը սոսկ մի ակնթարթ սահեց նրա վրայով, բայց կարդացած տողերը շամփրեցին նրա ուղեղը և դրոշմվեցին, ինչպես շիկացած երկաթի խարան։ «Թվում էր թե ժամանակը խոնջացած նիրհում է՝ միջօրեի արևի տակ»։ Նա վայր գցեց գիրքը։ Եվ անմիջապես մեկ ուրիշն ընկավ ձեռքի մեջ։

– Հե՜յ, ո՞վ կա ներքևում։ Մոնթագ, այստեղ արի։

Մոնթագի ձեռքը ամուր ճմլեց գիրքը, մոլի հավատացյալի Նման սեղմեց կրծքին։ Ձեղնահարկում, փոշու ամպ հանելով՝ հրկիզողները խառնշտում էին ամսագրերի կույտերն ու ցած շպրտում։ Խփված թռչունների պես դրանք ընկնում էին, իսկ կինը, փոքրիկ աղջկա պես հնազանդ, կանգնել էր այդ մեռած մարմինների մեջ։

Ո՞չ, Մոնթագն ինքը ոչինչ չի արել։ Ամեն ինչ արել է նրա ձեռքը։ Նրա ձեռքն իր սեփական ուղեղն ունի, ամեն դողացող մատի մեջ խիղճ ու հետաքրքրասիրություն կա։ Եվ այդ ձեռքը հանկարծ գող դարձավ։ Ահա նա գիրքը խոթեց թևի տակ, ամուր սեղմեց քրտնած մարմնին և դուրս եկավ դատարկ․․․ Ձեռնածուի ճարպկություն։

– Տեսեք, ոչինչ չկա։ Խնդրեմ, ես անմեղ եմ։ Ոչինչ չկա։

Նա ապշահար ու լարված զննում էր այդ սպիտակ ձեռքը, մերթ հեռատեսությամբ տառապող մարդու նման հեռացնում իրենից, մերթ կույրի պես մոտեցնում քթին։

– Մո՞նթագ։

Հոգոց հանելով նա շրջվեց։

– Հեռացե՛ք այդտեղից, ապո՛ւշ։

Գրքերը թափված էին, ինչպես թարմ ձկան շեղջերը ափին, որոնց հետո աղ էին դնելու։ Հրկիզողները ցատկոտում էին նրանց վրայով, սայթաքում, ընկնում։ Ոսկետառ վերնագրերը փայլատակում էին և մարում․․․

– Նա՜վթ։

Պոմպերը միացրին, և նավթի սառը շիթերը դուրս ժայթքեցին 451 թվակիր բաքերից․ յուրաքանչյուր հրկիզողի մեջքին փոկերով ամրացված էր այդպիսի մի բաք։ Նրանք նավթով ողողեցին սենյակները, ապա փութկոտ իջան սանդուղքով։ Նավթի գոլորշուց շնչահեղձ Մոնթագը գայթելով քայլում էր վերջում։

– Դո՛ւրս եկեք,– կարգադրեցին նրանք կնոջը։– Շո՛ւտ։

Նա ծունկի էր իջել խառնիխուռն թափված գրքերի մեջ, մատներով քնքշորեն հպվում էր թրջված կազմերին, շոշափում ուռուցիկ վերնագրերը, ապա կշտամբանքով նայեց Մոնթագին։

– Դուք չեք ստանա իմ գրքերը,– վերջապես ասաց նա։

– Օրենքը ձեզ հայտնի է,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ է ձեր ողջամտությունը։ Այս գրքերում ամեն ինչ հակասական է։ Իսկական բաբելոնյան խառնաշփոթություն։ Եվ դուք տարիներ շարունակ փակվել եք այստեղ։ Դեն նետեք այդ ամենը, ազատություն ձեռք բերեք։ Այդ գրքերի հերոսները երբեք գոյություն չեն ունեցել։ Հիմա գնացինք։

Կինը գլուխն օրորեց։

– Այժմ ամբողջ շենքը կայրվի,– ասաց Բիթին։

Հրկիզողների տձև կերպարանքներն ուղղվեցին դեպի դուռը։ Նրանք նայեցին Մոնթագին, որ կանգնած էր կնոջ կողքին։

– Հո նրան այստեղ չե՞նք թողնելու,– զայրացած գոչեց Մոնթագը։

– Նա չի ուզում հեռանալ

– Պետք է ստիպել։

Բիթին բարձրացրեց ձեռքը, որի մեջ վառիչն էր։

– Մենք պետք է վերադառնանք հրակայան։ Սակայն այս մոլեռանդները միշտ փորձում են ինքնասպանություն գործել։ Հայտնի բան է։

Մոնթագը բռնեց կնոջ թևքից։

– Եկեք ինձ հետ։

– Ո՜չ,– ասաց նա։– Համենայն դեպս, ձեզնից շնորհակալ եմ։

– Հաշվում եմ մինչև տասը,– ասաց Բիթին։– Մեկ, երկու․․․

– Խնդրում եմ,– ասաց Մոնթագը կնոջը։

– Հեռացե՜ք,– ասաց կինը։

– Երեք, չորս․․․

– Դե, խնդրում եմ,– Մոնթագը կնոջը քաշեց իր ետևից։

– Ես կմնամ այստեղ,– ցածրաձայն պատասխանեց նա։

– Վեց․․․

– Կարող եք այլևս չհաշվել,– ասաց կինը։ Նա բացեց մատները, և նրա ափի մեջ երևաց մի փոքրիկ, բարակ փայտիկ։

Սովորական լուցկու հատիկ էր։

Տեսնելով այդ՝ հրկիզողները աճապարանքով դուրս նետվեցին տնից։ Հրկիզապետ Բիթին, արժանապատվությունը չկորցնելով, դանդաղ նահանջեց դեպի ելքի դուռը։ Նրա վարդագույն դեմքին հազարավոր հրդեհների ու գիշերային տագնապների փայլն էր վառվում։

– Աստված իմ,– մտածեց Մոնթագը,– որքան ճիշտ է։ Տագնապի ահազանգերը միշտ գիշերն են լինում։ Ցերեկը՝ երբեք։ Մի՞թե պատճառն այն է, որ հրդեհն ավելի գեղեցիկ է գիշերը։

Դռների մեջ տատամսող Բիթիի դեմքին խուճապ հայտնվեց։ Կնոջ ձեռքը սեղմում էր լուցկու միակ հատիկը։ Օդը հագեցած էր նավթի կոկորդ քերող հոտով։ Մոնթագն զգաց, թե ինչպես է թաքցրած գիրքը կենդանի սրտի նման բաբախում թևատակին։

– Հեռացեք,– ասաց կինը։

Մոնթագն զգաց, որ ինքը Բիթիի ետևից շարժվում է դեպի դուռը, ապա աստիճաններով իջնում ցած, քայլում մարգագետնի կողմը, որտեղ երևում էր նավթի մուգ, չարագույժ օձի նմանվող հետագիծը։

Կինը գնում էր նրանց ետևից։ Նա կանգ առավ առմուտքի հարթակին և երկար, հանդարտ հայացք ձգեց նրանց վրա։ Նրա լռությունը դատապարտող էր։

Բիթին չխկացրեց վառիչը։

Բայց նա ուշացավ։ Մոնթագը սարսափից քարացավ։

Շեմին կանգնած կինը քամահրական հայացք նետելով նրանց վրա՝ լուցկին քսեց բազրիքին։

Մարդիկ տներից դուրս վազեցին փողոց։

Հրակայան վերադառնալիս նրանք լուռ էին։ Իրար չէին նայում։ Մոնթագը Բիթիի և Բլաքի հետ նստած էր աոջևում։ Նրանք նույնիսկ չէին ծխում, միայն անխոս նայում էին ճանապարհին։ Սալամանդրը կտրուկ թեքվեց խաչմերուկում և սլացավ առաջ։

– Ռիդլի,– վերջապես ասաց Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– հարցրեց Բիթին։

– Նա ասաց՝ Ռիդլի։ Ինչ–որ տարօրինակ բան ասաց, երբ ներս մտանք։ «Արիացեք, Ռիդլի»,– ասաց նա։ եվ էլի ինչ-որ բան։ Էլի ինչ-որ բան․․․

– «Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որը, վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել»,– ասաց Բիթին։

Ստոնմընը և Մոնթագը ապշահար նայեցին նրան։

Բիթին մտախոհ շփեց կզակը։

– Սա ասել է Լաթիմեր անունով մարդը Նիկոլաս Ռիդլի անունով մարդուն, երբ նրանց մեղադրելով իբրև հերետիկոսների՝ ողջակիզում էին խարույկի վրա Օքսֆորդում, 1555 թվականի հոկտեմբերի տասնվեցին։

Մոնթագը և Ստոնմընը իրենց հայացքները կրկին հառեցին սալարկուղուն, որն արագորեն առկայծում էր մեքենայի անիվների տակ։

– Ես լեփ–լեցուն եմ քաղվածքներով, ամեն տեսակ մեջբերում–հատվածներով,– ասաց Բիթին։– Հրկիզապետներից շատերն են այդպիսին։ Երբեմն զարմանում եմ ինքս ինձ վրա։ Ուշադիր եղեք, Ստոնմըն։

Ստոնմընը սեղմեց արգելակները։

– Գրողը տանի,– ասաց Բիթին։– Մեր շրջադարձն անցել ենք։

– Ո՞վ է։

– Ուրիշ ո՞վ կլինի, ես եմ,– մթության միջից արձագանքեց Մոնթագը՝ ետևից փակելով ննջարանի դուռը։

Կինը վերջապես ասաց․

– Լույսը վառիր։

– Ինձ պետք չէ։

– Այդ դեպքում պառկիր քնելու։

Նա լսեց, թե ինչպես է կինը դժգոհ շուռումուռ գալիս անկողնում։ Ճռռացին ներքնակի զսպանակները։

– Հարբա՞ծ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։

Ահա, ուրեմն, ինչպես եղավ։ Ամեն ինչում մեղավոր էր իր ձեռքը։ Նա զգաց, որ իր ձեռքերը, սկզբում մեկը, ապա՝ մյուսը քաշեցին հանեցին բաճկոնն ու նետեցին հատակին։ Հանած տաբատը կախված էր ձեռքերից, և նա անտարբեր շպրտեց մթության մեջ, ինչպես անդունդը նետեր։

Նրա ձեռքերը վարակված են, շուտով վարակը կախտահարի դաստակները, ապա կհասնի արմունկներին, կբռնի ուսերը, կայծի նման կտարածվի մի թիակից մյուսը։ Նրա ձեռքերը համակված են անհագ ագահությամբ։ Եվ այժմ այդ ագահությունը փոխանցվել է նրա աչքերին, նա ուզում է նայել ու նայել, անվերջ նայել, ինչ-որ բանի, կարևոր չէ՝ ինչի, միայն թե նայել․․․

– Ի՞նչ ես անում,– հարցրեց կինը։

Նա օրորվում էր խավարում՝ գիրքը սեղմած քրտնաթոր ափի մեջ։

Մի րոպե անց կինն ասաց․

– Հը՞, երկա՞ր ես այդպես կանգնելու սենյակի կենտրոնում։

Նրա կրծքից անորոշ հնչյուն դուրս թռավ։

– Բա՞ն ասացիր,– հարցրեց կինը։

Կրկին նրա շուրթերից անհասկանալի հնչյուններ պոկվեցին։ Նա սայթաքելով հասավ իր մահճակալին, գիրքն անփութորեն խցկեց սառցասառն բարձի տակ և ծանրորեն փլվեց անկողնուն։ Կինը վախեցած ճչաց։ Նրան թվաց, թե Միլդրեդը հեռվում է, սենյակի մյուս ծայրին, և որ իր անկողինը սառցե կղզի է անծիր օվկիանոսի մեջ։ Կինն ինչ-որ բան էր ասում, խոսում էր տարբեր հարցերի մասին, բայց նրա համար դրանք սոսկ թառեր էին՝ անկապ ու անիմաստ։ Ճիշտ այդպես բարեկամներից մեկի տանը նա լսել էր, թե ինչպես է երկու տարեկան երեխան արտաբերում անբովանդակ բառակույտեր։

Բայց Մոնթագը ոչինչ չասաց։ Բավական ժամանակ անց, լսելով նրա հոգոցները, Միլդրեդը վեր կացավ և մոտեցավ նրա անկողնուն։ Խոնարհվելով՝ դիպավ նրա այտերին։ Մոնթագը վստահ էր, որ երբ Միլդրեդը ետ քաշեց ձեռքը՝ ափը խոնավացել էր։

Ուշ գիշերին Մոնթագը նայեց Միլդրեդին։ Նա քնած չէր։ Օդում զնգում էր հազիվ լսելի մեղեդի՝ կնոջ ականջներում կրկին խեցիներն էին, նա վերստին լսում էր հեռավոր երկրների հեռավոր ձայները։ Լայն բացված աչքերը հառած էին առաստաղին, թանձր խավարին, որ պարուրել էր նրան։

Նա հիշեց մի հին անեկդոտ, կինը այնքան երկար է շաղակրատում հեռախոսով, որ հուսահատված ամուսինը հարկադրված է լինում վազել մոտակա հեռախոսախցիկը զանգահարելու նրան և պարզելու, թե ինչ է մատուցվելու ճաշին։ Չգնի, արդյոք իր համար ևս խեցետիպ դյուրակիր հաղորդիչ, որպեսզի գիշերները զրուցի կնոջ հետ, շշնջա նրա ականջին, փսփսա, գոռա, ճչա, բղավի։ Բայց ի՞նչ է փսփսալու։ Ի՞նչ է բղավելու։ Ի՞նչ կարող է ասել նրան։

Եվ հանկարծ կինը թվաց այնքա՜ն օտար, ասես ինքը բնավ չի էլ ճանաչել նրան։ Պարզապես սխալմամբ ընկել է անծանոթ տուն, ինչպես անեկդոտի այն մարդը, որը գիշերը հարբած տուն վերադառնալով՝ բացել է ուրիշի դուռը, մտել ուրիշի տուն, պառկել ուրիշի կնոջ անկողնում, իսկ վաղ առավոտյան վեր է կացել ու գնացել աշխատանքի, և ոչ նա, ոչ կինը ոչինչ չեն նկատել․․․

– Միլլի,– շշնջաց նա։

– Ի՞նչ։

– Մի՛ վախեցիր։ Ես միայն ուզում էի հարցնել․․․

– Ասա։

– Ե՞րբ ենք մենք հանդիպել և որտե՞ղ։

– Ինչի՞ համար ենք հանդիպել,– հարցրեց նա։

– Դե, չէ՜։ Ես հարցնում եմ մեր առաջին հանդիպման մասին։

Նա գիտեր, որ հիմա կինն անբավական կխոժոռվի խավարի մեջ։

Նա պարզաբանեց իր միտքը։

– Ե՞րբ մենք առաջին անգամ տեսանք իրար։ Ե՞րբ էր, որտե՞ղ։

– Դա եղել է․․․,– կմկմաց նա։– Չգիտեմ։

Նրա մարմնով դող անցավ։

– Մի՞թե չես կարող հիշել։

– Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

– Տասը տարի առաջ։ Ընդամենը տասը։

– Մի՛ վրդովվիր։ Չէ՞ որ փորձում եմ հիշել։– Հանկարծ նա ծիծաղեց տարօրինակ, պոռթկուն ծիծաղով։– Զվարճալի է։ Իսկապես, որքա՜ն զվարճալի է։ Մոռանալ, թե երբ ես առաջին անգամ հանդիպել ամուսնուդ․․․ Ամուսինն էլ մոռացել է, թե որտեղ է հանդիպել կնոջը․․․

Մոնթագը պառկած դանդաղ շփում էր կոպերը, ճակատը, ծոծրակը։ Ափերով ծածկել էր աչքերը և ամուր սեղմում էր, կարծես ձգտելով տեղը բերել հիշողությունը։ Չգիտես ինչու, այժմ աշխարհում ամենից կարևոր բանն էր՝ հիշել, թե որտեղ է ինքն առաջին անգամ հանդիպել Միլդրեդին։

– Ախր դա ինչ նշանակություն ունի։– Նա, հավանորեն, վեր կացավ և գնաց լողարան։ Մոնթագը լսեց ծորակից հոսող ջրի ճողփյունը, ապա կլկլոց, կինը հաբեր էր խմում։

– Այո, թերևս, չունի,– ասաց նա։

Նա փորձեց հաշվել, քանի հաբ կուլ տվեց Միլդրեդը, և հանկարծ հիշողության մեջ հառնեցին այն երկուսը, ցինկաներկի պես կապտագունատ դեմքերով, բարակ շրթունքների մեջ սիգարետներ, և էլեկտրոնային աչքով օձը, որը գալարվելով ավելի ու ավելի էր խորանում մթության, հատակում նեխած ջրակույտի մեջ․․․ Նա ցանկացավ ձայն տալ Միլդրեդին, հարցնել՝ «Քանի՞ հաբ կուլ տվիր։ Էլի քանի՞սը կուլ կտաս և չես զգա»։ Եվ այդպես շարունակ։ Եթե ոչ հիմա, ապա քիչ հետո, եթե ոչ այս գիշեր, ուրեմն հաջորդ գիշեր․․․ Իսկ ես անընդհատ անքուն պետք է պառկեմ և՛ այս, և՛ հաջորդ գիշերը, և՛ էլի շատ գիշերներ– այժմ, երբ դա սկսվել է։ Նա մանրամասն հիշեց պատահարը, մահճակալին փռված կնոջ անշարժ մարմինը, երկու բուժակներին, որոնք ոչ թե հոգատարությամբ հակվել էին նրա վրա, այլ ձեռքերը կրծքներին խաչած՝ անտարբեր կանգնել։ Այդ գիշեր կնոջ անկողնու մոտ նա զգաց, որ եթե նա մեռնի, ինքը չի սգա, քանզի դա կլինի օտար մարդու մահ, որի դեմքը անցողակի տեսել է փողոցում կամ թերթային լուսանկարում․․․ Եվ դա այնքա՜ն սոսկալի թվաց, որ նա լաց եղավ։ Նա արտասվում էր ոչ թե այն մտքից, որ Միլդրեդը կարող է մեռնել, այլ որ նրա մահն այլևս չի կարող արցունք քամել իրենից։ Հիմար, դատարկ մարդ, և Նրա կողքին՝ հիմար, դատարկ կին, որին իր աչքի առաջ էլ ավելի իմաստազրկեց էլեկտրոնային աչքով այդ քաղցած օձը․․․

«Որտեղի՞ց է այս դատարկությունը,– հարցրեց ինքն իրեն։– Ինչո՞ւ ինչ որ ունեիր, չքացել է, մնացել է լոկ դատարկությունը։ Եվ մեկ էլ այդ ծաղիկը, այդ խատուտիկը»։ Նա ամփոփեց արդյունքները։ «Ի՜նչ ամոթ է։ Դուք սիրահարված չեք»։ Իսկ ինչո՞ւ սիրահարված չէ։

Ճշմարիտն ասած, եթե լրջորեն խորհի, ապա իր և Միլդրեդի միջև միշտ էլ պատ է եղել։ Ավելի ստույգ՝ ոչ թե մեկ, այլ ամբողջ երեք պատ, որոնք այնքա՜ն թանկ նստեցին։ Այդ պատերի վրա բոլոր քեռիները, մորաքույրերը, զարմիկ–զարմուհիները, բարեկամ–բարեկամուհիները փնթփնթան կապիկների ոհմակ են, որոնք անիմաստ ու անկապ բլբլացնում են, ոչինչ, ոչինչ չասելով, բա՜րձր, բարձր, բարձր գոռալով։ Հենց սկզբից նա նրանց կոչեց «ազգականներ»։ «Ինչպե՞ս է քեռի Լուին», «Ո՞վ», «Իսկ մորաքույր Մո՞դը»։

Ի՞նչ կերպար էր ամենից հաճախ հառնում նրա երևակայության մեջ, երբ մտածում էր Միլդրեդի մասին, անտառում մոլորված փոքրիկ աղջիկ (միայն թե, որքան էլ տարօրինակ լինի, այնտեղ ծառեր չկային) կամ, ավելի ճիշտ․․․ փոքրիկ աղջիկ, որ մոլորվել է անապատում, որտեղ մի ժամանակ ծառեր են եղել (ցանուցիր հետքեր պահպանվել են), իսկ ավելի որոշակի՝ Միլդրեդը իր «խոսող» հյուրասենյակի կենտրոնում նստած։ «Խոսող հյուրասենյակ»։ Որքա՜ն դիպուկ է ասված։ Երբ էլ ինքը մտել է այնտեղ, պատերը միշտ էլ զրուցելիս են եղել Միլդրեդի հետ։

– Հարկավոր է ինչ-որ բան անել։

– Այո՛, այո՛, հարկավոր է։

– Էլ ինչո՞ւ ենք պարապ կանգնել։

– Եկեք գործ անենք։

– Ես այնպես զայրացած եմ, որ կարող եմ թքել։

Ինչի՞ մասին են նրանք խոսում; Միլդրեդը չէր կարողանում բացատրել։ Ով ո՞ւմ վրա էր զայրացած։ Ի՞նչ են ուզում նրանք անել։ Միլդրեդը չգիտեր։

– Սպասիր և ինքդ կտեսնես,– ասում էր նա։

Մոնթագը նստում էր և սպասում։

Պատերից թափվում էր հուժկու ամպրոպի որոտը։ Երաժշտաթյունը ռմբակոծում էր նրան այնպիսի վիթխարի ուժով, ասես թե նրա ջլերը պոկում են ոսկորից, ծնոտը ցնցում, և նրա աչքերը պտտվում էին ակնակապիճներում։ Իսկական ցնցում։ Իսկ երբ այդ ամենը վերջանում էր, նա զգում էր ժայռից ցած նետված այն մարդու նման, որին օդում պտտեցրել էին կենտրոնախույս ուժերից ստացված արագությամբ ու շպրտել ջրվեժի մեջ։ Եվ նա թռչում էր սրընթաց, թռչում էր վիհի մեջ, և հատակը չէր երևում, արագությունն այնպիսին էր, որ չէր դիպչում պատերին անգամ․․․ Գահավիժում էր ներքև՜․,․ ներքև՜․․․ Եվ շուրջը ոչի՜նչ չկար․․․ Դատա՜րկ էր։

Որոտը հանդարտվեց։ Երաժշտությունը լռեց։

– Հը՛, ինչպե՞ս է,– ասաց Միլդրեդը,– ցնցող է, չէ՞։

Այո, իսկապես ցնցող էր։ Ինչ–որ բան էր կատարվել, թեպետ պատերի վրայի մարդիկ այդ ընթացքում գրեթե չշարժվեցին, և նրանց միջև ոչինչ էլ տեղի չունեցավ։ Բայց զգացողությունն այնպիսին էր, որ կարծես քեզ անց են կացրել լվացքի մեքենայի միջով կամ կլանել վիթխարի փոշեծծիչով, որ շնչահեղձ ես լինում, խեղդվում ես երաժշտությունից, հնչյունների խառնաղմուկից։ Քրտինքի մեջ կորած, ուժասպառ Մոնթագը դուրս թռավ հյուրասենյակից։ Միլդրեդը մնաց իր բազկաթոռին նստած, և կրկին Մոնթագին էին հասնում «ազգականների» ձալները։

– Այժմ ամեն ինչ լավ կլինի,– ասում էր մորաքույրերից մեկը։

– Օ՜, այդքան համոզված մի՛ եղիր,– պատասխանում էր զարմիկը։

– Խնդրում եմ, մի՛ բարկացիր։

– Ո՞վ է բարկանում։

– Դու։

– Ե՞ս։

– Այո՛։ Ուղղակի գժվում ես։

– Ինչո՞ւ ես այդպես կարծում։

– Որովհետև․․․

– Շատ լավ,– բացականչեց Մոնթագը,– բայց ինչի՞ մասին են նրանք վիճում։ Ովքե՞ր են այս մարդիկ։ Ո՞վ է այս տղամարդը, ով է այս կինը։ Ի՞նչ է, նրանք մարդուկի՞ն են։ Բաժանվա՞ծ են։ Նշանվա՞ծ են։ Աստվա՜ծ իմ, անհնար է որևէ բան հասկանալ։

– Նրանք,– սկսեց Միլդրեդը։– Գիտե՞ս, նրանք․․․ դե, տեսնում ես, վիճել են։ Նրանք հաճախ են վիճում։ Միայն թե լսեիր․․․ Կարծում եմ՝ ամուսիններ են։ Այո՛, այո՛, հենց ամուսիններ են։ Ի՞նչ կա որ։

Իսկ եթե հյուրասենյակը չլիներ, եթե չլինեին այս երեք խոսող պատերը, որոնց, Միլդրեդի երազանքի համաՅայն, շուտով կավելանա չորրորդը, այդ ժամանակ կլիներ բաց մեքենան, որը Միլդրեդը վարում էր ժամում հարյուր մղոն արագությամբ։ Նրանք սլանում էին քաղաքով, և Մոնթագը գոռում, ձայն էր տալիս կնոջը, ի պատասխան՝ կինն էլ էր բղավում, և երկուսն էլ ոչինչ չէին լսում շարժիչի դղրդյունից բացի։

– Արագությունը հասցրու նվազագույնի,– գոչում էր Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– ճչում էր Միլդրեդը։

– Նվազագույն արագությամբ շարժվիր։ Իջեցրու մինչև հիսունհինգ։

– Ի՞նչ,– ճչում էր կինը՝ չլսելով։

– Դանդաղեցրո՜ւ,– գոռում էր նա։

Պակասեցնելու փոխարեն, Միլդրեդը մեծացնում էր ժամում մինչև հարյուր հինգ մղոն, և Մոնթագի շունչը կտրվում էր։

Իսկ երբ իջնում էին մեքենայից, Միլդրեդի ականջներում արդեն դրված էին լինում խեցիները։

Լռություն է։ Միայն քամին է մեղմ սոսափում դրսում։

– Միլդրեդ։– Նա շրջվեց անկողնում։ Ձեռքը մեկնելով՝ կնոջ ականջներից դուրս քաշեց պստլիկ երաժշտամիջատները։

– Մի՛լդրեդ, Մի՛լդրեդ։

– Այո՛,– հազիվ լսելի հնչեց նրա ձայնը։

Մոնթագին թվաց, թե ինքը նույնպես փոխակերպվել է այն տարօրինակ էակներից մեկին, որոնք ապրում են հեռուստատեասյին պատերի ապակե միջնորմների միջև։ Նա խոսում էր, բայց ձայնը չէր ճեղքում–անցնում թափանցիկ պատնեշը։ Նա կարող էր բացատրվել միայն շարժումներով ու դիմախաղով՝ հուսալով, որ Միլդրեդը կշրջվի և կնկատի իրեն։ Նրանք նույնիսկ չէին կարող դիպչել միմյանց այդ ապակե անջրպետի միջով։

– Միլդրեդ, հիշո՞ւմ ես, ես քեզ պատմել եմ մի աղջկա մասին։

– Ի՞նչ աղջիկ,– քնկոտ հարցրեց նա։

– Մեր հարևանուհու մասին։

– Ի՞նչ հարևանուհի։

– Դե, նա, որ սովորում էր դպրոցում։ Անունը Քլարիս է։

– Ա՜խ, հա՜,– պատասխանեց կինը։

– Արդեն մի քանի օր է՝ նրան ոչ մի տեղ չեմ տեսնում։ Ավելի ճիշտ՝ չորս օր։ Դու է՞լ չես տեսել։

– Ո՛չ։

– Ես ուզում էի քեզ պատմել նրա մասին։ Նա շատ տարօրինակն է։

– Հա՛, իմացա ում մասին ես խոսում։

– Այդպես էլ կարծում էի, որ ճանաչում ես։

– Նա․․․,– մթության մեջ հնչեց Միլդրեդի ձայնը։

– Նա՝ ի՞նչ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Ես ուզում էի քեզ ասել, բայց մոռացել էի։ Մոռացել էի․․․

– Դե հիմա ասա։ Ի՞նչ էիր ուզում ասել։

– Նա կարծեմ այլևս չկա։

– Ինչպե՞ս թե չկա։

– Ընտանիքը մեկնել է ինչ-որ տեղ։ Բայց նա բոլորովին չկա։ Կարծեմ մեռել է։

– Դու, հավանորեն, ուրիշի մասին ես խոսում։

– Ոչ։ Նույն աղջիկն է։ Մըքլելընը։ Նրան կոչում էին Մըքլելըն։ Ընկել է ավտոմեքենայի տակ։ Չորս օր առաջ։ Հաստատ չգիտեմ, բայց կարժեմ մեռել է։ Համենայն դեպս, ընտանիքը մեկնել է այստեղից։ Իսկ նա կարծեմ մեռել է։

– Դա համոզվա՞ծ ես․․․

– Ո՛չ, համոզված չեմ։ Ասենք, այո՛, լիովին համոզված եմ։

– Իսկ ինչո՞ւ շուտ չէիր ասում։

– Մոռացել էի։

– Չորս օր առա՜ջ;

– Բոլորովին մոռացել էի։

– Չորս օր,– մի անգամ ևս ցածրաձայն կրկնեց նա։

Նրանք անշարժ պառկած էին մթության մեջ։

– Բարի գիշեր,– ասաց կինը։

Նա թույլ խշշոց լսեց․ Միլդրեդը ինչ-որ բան էր փնտրում բարձի վրա։ Ռադիոկոճակը կենդանի միջատի պես շարժվեց նրա ձեռքի տակ և ահա կրկին բզզում է Միլդրեդի ականջներում։

Նա ականջ դրեց՝ կինը կամացուկ դնդնում էր։

Դրսում ստվեր սահեց։ Աշնանային քամին աղմկեց ու լռեց։ Բայց գիշերային լռության մեջ Մոնթագի լսողությունը որսաց էլի ինչ-որ տարօրինակ հնչյուն, կարժես մեկը արտաշնչեց պատուհանին։ Կանաչավուն, ֆոսֆորափայլ ծխի շիթ կամ քամու պոկած աշնանային մեծ տերև հիշեցնող ինչ-որ բան կարժես քշվեց–տարվեց մարգագետնի վրայով ու անհետացավ։

«Մեխանիկական շունն է,– մտածեց Մոնթագը։– Այսօր նա ազատության մեջ է։ Թափառում է տան մոտերքը։ Եթե բացեմ պատուհանը․․․»։

Բայց նա պատուհանը չբացեց։

Առավոտյան նա դողէրոցք ունեցավ, ապա՝ տենդ։

– Հիվա՞նդ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։– Չի՛ կարող պատահել։

– Այո՛, հիվանդ եմ։– Պատասխանեց ու սաստիկ ջերմից փակեց աչքերը։

– Բայց երեկ երեկոյան միանգամայն առողջ էիր։

– Ո՛չ, երեկ արդեն հիվանդ էի։– Նա լսում էր՝ ինչպես են հյուրասենյակում գոռգոռում «ազգականները»։

Միլդրեդը կանգնել էր նրա անկողնու մոտ և հետաքրքրությամբ զննում էր ամուսնուն։ Աչքը չբացելով, նա տեսնում էր կնոջը՝ ինչպես որ կա՝ քիմիական ներկերից խանձված, ծղոտի պետ փշրվող մազերով, փայլատ աչքերով, որոնց վրա ասես աներևույթ հատեր կային, կարմիր ներկած քմահաճ շրթունքներով, տեսնում էր մշտական բուժասնունդից նիհարած, ծոմ պահող ճգնավորի սմքած նրա մարմինն ու խոզաճարպի պես սպիտակ մաշկը։ Որքան հիշում է, նա միշտ այդպիսին է եղել։

– Ինձ ջուր տուր և ասպիրին։

– Վեր կենալուդ ժամանակն է,– ասաց նա։– Արդեն կեսօր է։ Դու սովորականից հինգ ժամ ավելի ես քնել։

– Խնդրում եմ՝ անջատիր հյուրասենյակը։

– Բայց այժմ այնտեղ «ազգականներն» են։

– Դու կարո՞ղ ես հարգել հիվանդ մարդու խնդրանքը։

– Լավ, ձայնը կիջեցնեմ։

Նա սենյակից դուրս գնաց, բայց անմիջապես էլ վերադարձավ՝ ոչինչ չանելով։

– Հիմա լա՞վ է։

– Շնորհակալություն։

– Իմ սիրած ծրագիրն է,– ասաց նա։

– Իսկ ո՞ւր է ասպիրինը։

– Առաջ դու երբեք չէիր հիվանդանում։– Նա կրկին դուրս ելավ։

– Այո՜, իսկ հիմա հիվանդ եմ։ Այսօր գործի չեմ գնալու։ Զանգահարիր Բիթիին։

– Գիշերը դու շատ տարօրինակ էիր,– քթի տակ դնդնալով նա մոտեցավ Մոնթագի անկողնուն։

– Բայց ո՞ւր է ասպիրինը,– կրկնեց նա՝ նայելով իրեն պարզած ջրով լի բաժակին։

– Ա՜խ, հա՜,– կինը կրկին գնաց լողարան։– Երեկ բա՞ն էր պատահել։

– Հրդե՛հ։ Ուրիշ ոչինչ։

– Իսկ ես շատ լավ անցկացրի երեկոն,– նրա ձայնը լսվում էր լողարանից։

– Ի՞նչ էիր անում։

– Հաղորդում էի նայում։

– Ի՞նչ էին հաղորդում։

– Ծրագիր։

– Ինչպիսի՞։

– Շատ լավն էր։

– Ո՞վ էր խաղում։

– Պատկերացրու՝ ողջ խումբն էր։

– Ողջ խումբը, ողջ խումբը, ողջ խումբը․․․,– նա մատներով սեղմեց մրմռացող աչքերը։ Հանկարծ քիթը նավթի հոտ առավ, և նա փսխեց։ Շարունակ դնդնալով՝ Միլդրեդը սենյակ մտավ։

– Այդ ի՞նչ ես անում,– զարմացած բացականչեց նա։ Մոնթագը շփոթահար նայեց հատակին։

– Երեկ մենք մի ծեր կնոջ վառեցինք իր գրքերի հետ․․․

– Դեռ լավ է, որ գորգը կարելի է լվանալ։

Նա շոր բերեց և սկսեց հատակը սրբել։

– Երեկոյան Հելենի մոտ էի։

– Մի՞թե չէիր կարող ներկայացումը տանը նայել։

– Իհարկե, կարող էի։ Բայց երբեմն հաճելի է հյուր գնալ։ Նա մտավ հյուրասենյակ։ Մոնթագը լսում էր, թե ինչպես է կինը երգում։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա։

Նա վերադարձավ՝ քթի տակ երգելով և մատներով տակտի հետ թեթևակի տկտկացնելով։

– Չե՞ս ուզում իմանալ, թե անցած գիշեր ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց նա։

– Իսկ ի՞նչ է պատահել։

– Մենք այրեցինք շուրջ հազար գիրք։ Մենք այրեցինք մի կնոջ։

– Հետո՞ ինչ։

Հյուրասենյակը թնդում էր ճիչերից։

– Մենք այրեցինք Դանտեին, Սվիֆտին, Մարկ Ավրելիուսին․․․

– Եվրոպացի՞ է։

– Կարծեմ՝ այո։

– Ռադիկա՞լ է։

– Նրա գրքերը չեմ կարդացել։

– Պարզ է, ուրեմն ռադիկալ է։– Միլդրեդը դժկամորեն վերցրեց հեռախոսափողը։– Ուզում ես զանգահարեմ հրկիզապետ Բիթիի՞ն։ Իսկ ինչո՞ւ, ինքդ չես զանգում։

– Ասացի՝ զանգահարիր։

– Մի՛ գոռա ինձ վրա։

– Չեմ գոռում։– Նա կիսանստեց անկողնու վրա, կարմրատակած, կատաղությունից դողալով։

Հյուրասենյակը դղրդում էր տաք օդի մեջ։

– Հո չե՞մ կարող զանգահարել ու ասել, որ ես հիվանդ եմ։

– Ինչո՞ւ։

«Որովհետև վախենում եմ,– մտաձեց նա։– Երեխայի պես հիվանդ եմ ձևանում և վախենում եմ զանգահարել, քանզի գիտեմ, թե ինչով կվերջանա հեռախոսային այդ կարճ խոսակցությունը։ «Այո, հրկիզապետ, այժմ արդեն լավ եմ զգում։ Երեկոյան ժամը տասին կլինեմ աշխատանքի»։

– Դու բոլորովին էլ հիվանդ չես,– ասաց Միլդրեդը։

Մոնթագը հենվեց անկողնուն։ Ձեռքը խոթեց բարձի տակ։

Գիրքն այնտեղ էր։

– Միլդրեդ, ի՞նչ կասես, եթե միառժամանակ աշխատանքը թողնեմ։

– Ինչպե՞ս։ Դու ուզում ես հրաժարվել ամեն ինչի՞ց։ Այսքան տարվա աշխատանքից հետո՞։ Միայն այն պատճառով, որ ինչ-որ կին իր գրքերի հետ․․․

– Եթե դու նրան տեսնեիր, Մի՛լլի․․․

– Ես նրա հետ գործ չունեմ։ Թող գրքեր չպահեր։ Ինքն է մեղավոր։ Հարկավոր էր նախապես մտածել։ Ատում եմ նրան։ Նա քեզ լրիվ շեղել է, և չենք էլ հասցնի աչքներս թարթել, երբ կհայտնվենք փողոցում՝ ո՛չ տանիք կունենանք գլխավերևում, ո՛չ աշխատանք, ոչինչ։

– Դու այնտեղ չես եղել, դու չես տեսել,– ասաց Մոնթագը։– Եթե այդ կինը հրաժարվեց հեռանալ այրվող տնից, ուրեմն գրքերում ինչ-որ բան կա, որը մենք նույնիսկ չենք պատկերացնում։ Չի կարող չլինել։ Մարդը առանց պատճառի մահվան չի գնա։

– Պարզապես մտագար է եղել։

– Ոչ, առողջ էր։ Ինչպես ես և դու։ Գուցե՝ մեզնից էլ առողջ։ Իսկ մենք նրան այրեցինք։

– Այդ ամենը կանցնի, կմոոացվի։

– Ո՛չ, չի անցնի, չի մոռացվի։ Դու երբևէ տեսե՞լ ես հրդեհից այրված տուն։ Մի քանի օր շարունակ մխում է։ Իսկ այս հրդեհը ես չեմ կարող հանգցնել մինչև իմ կյանքի վերջը։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպես էի ջանում դուրս մղել նրան իմ հիշողությունից։ Ամբողջ գիշերը տանջվում էի։ Քիչ մնաց խելքս թռցնեմ։

– Այդ մասին պետք է նախապես մտածեիր, մինչև հրկիզող դառնալդ։

– Մտածե՜լ,– բացականչեց նա։– Մի՞թե ես ընտրելու հնարավորություն ունեի։ Իմ պապն ու հայրը հրկիզող են եղել։ Ես նույնիսկ երազում ինձ հրկիզող էի պատկերացնում։

Հյուրասենյակից լսվում էր պարային երաժշտություն։

– Այսօր ցերեկային հերթափոխի ես,– հիշեցրեց Միլդրեդը։– Դա պարտավոր էիր գնալ դեռ երկու ժամ առաջ։ Ես հենց նոր գլխի ընկա։

– Հարցը միայն այդ կնոջ մահը չէ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես մտածում էի, թե որքան նավթ եմ ծախսել այս տասը տարիների ընթացքում։ Մեկ էլ մտածում էի գրքերի մասին։ Եվ առաջին անգամ հասկացա, որ յուրաքանչյուր գրքի ետևում մարդ է կանգնած։ Նա մտածել է, մտքեր է հղացել, անհաշիվ ժամանակ է վատնել, որ դրանք հանձնի թղթին։ Իսկ նախկինում երբեք մտքովս էլ չէր անցնում։

Նա վեր ցատկեց անկողնուց։

– Գուցե ինչ-որ մեկն իր ողջ կեյնքը վատնել է, որպեսզի գրի առնի իր մտածումների, իր տեսածի գոնե մի մասը։ Իսկ հետո գալիս եմ ես, և փո՜ւ, երկու րոպեում ամեն ինչ մոխրի է վերածվում։

– Հանգիստ թող ինձ,– ասաց Միլդրեդը։– Ես ի՞նչ մեղք ունեմ։

– Շատ լավ, քեզ հանգիստ կթողնեմ։ Բայց ինչպե՞ս հանգիստ թողնեմ ինձ։ Ո՛չ, չի կարելի մեզ հանգիստ թողնել։ Մենք կարիք ունենք անհանգստանալու։ Որքա՞ն ժամանակ է անցել այն օրից, երբ վերջին անգամ իսկապես հուզվել ես ինչ-որ նշանակալի, կարևոր բանից։

Եվ հանկարծ Մոնթագը լռեց; Նա մտաբերեց անցած շաբաթվա պատահարը, դեպի վեր, մթությանը հառած երկու լուսնաքար, էլեկտրոնային աչքով փողրակ–օձը և երկու անդեմ մարդ՝ ատամների արանքում սեղմած սիգարետներ։ Այո՛, այն Միլդրեդին ինչ-որ բան հուզել էր, բայց նա ուրիշ Միլդրեդ էր, այնպես խոր պահ մտած այս մեկի մեջ, որ այդ երկուսը ոչ մի ընդհանրություն չունեն։ Նրանք երբեք չեն հանդիպել, չեն ճանաչում իրար։

Նա դեմքը շրջեց։

ՀանկարԺ Միլդրեդն ասաց․

– Դու նպատակիդ հասար։ Տե՛ս, թե ով է մոտենամ տանը։

– Ինձ համար միևնույն է։

– «Փյունիկ» մակնիշի մեքենա, մեջը սև բաճկոնավոր, թևքին՝ նարնջագույն օձ։ Այստեղ է գալիս։

– Հրկիզապետ Բիթի՞ն է։

– Այո՛, հրկիզապետ Բիթին։

Մոնթագը տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել էր՝ հայացքը հանդիպակաց սպիտակ սառը պատին։

– Ներս թող։ Ասա, որ հիվանդ Եմ։

– Ինքդ ասա։– Միլդրեդը իրար անցած չափչփում էր սենյակը, երբ հանկարծ, աչքերը չռեց ու քարացավ տեղում։ Մուտքի դռան խոսափողը ցածրաձայն տվեց իր անունը․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում։ Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում»։ Խոսափողը լռեց։

Մոնթագը ստուգեց՝ արդյոք գիրքը լա՞վ է թաքցված բարձի տակ, անշաապ անկողին մտավ ու վերմակը քաշեց կրծքին։

Սթափվելով՝ Միլդրեդը շարժվեց դեպի դուռը, հրկիզապետ Բիթին, ձեռքերը գրպանները խոթած, դանդաղ քայլերով մտավ ներս։

– Անջատեք «ազգականներին»,– ասաց նա՝ չնայելով տանտերերին։

Միլդրեդն իսկույն նետվեց դուրս․ հյուրասենյակում լռեց աղմուկը։

Ընտրելով հարմարավետ աթոռը, Բիթին նստեց։ Նրա կարմիր դեմքը պահում էր ամենախաղաղ արտահայտությունը։ Նա անշաապ լիքը լցրեց պղնձակուռ ծխամորճը, վառեց և բաց թողեց ծխի մի մեծ քուլա։

– Որոշեցի տեսության գալ հիվանդին;

– Ինչպե՞ս կռահեցիք, որ հիվանդ եմ։

Բիթին ժպտաց սովորականի նման՝ բացելով վարդագույն լնդերը և մանրիկ, շաքարի պես սպիտակ ատամները։

– Ես զգում էի, որ այդպես է լինելու։ Գիտեի, որ մի գիշերով արձակուրդ կխնդրեք։

Մոնթագը նստեց անկողնում։

– Ի՞նչ կա որ,– ասաց Բիթին,– հանգստացեք։

Նա ձեռքին պտտեցնում էր անբաժան վառիչը, որի կափարիչին երևում էր «Երաշխավորվում է մեկ միլիոն բռնկում» մակագրությունը։ Բիթին ցրված վառում հանգցնում էր քիմիական լուցկին, վառում էր, անփույթ արտասանում մի քանի խոսք, նայում պստլիկ բոցին, նորից հանգցնում, կրկին վառում, հանգցնում ու նայում, թե ինչպես է օդի մեջ հալվում ծխի բարակ քուլան։

– Ե՞րբ եք մտադիր ապաքինվել,– հարցրեց նա։

– Վաղը։ Գուցե վաղը չէ մյուս օրը։ Հաջորդ շաթաթվա սկզբում։

Բիթին մերթընդմերթ փստացնում էր ծխամորճը։

– Յուրաքանչյուր հրկիզող վաղ թե ուշ բախվում է դրան։ Կողմնորոշվելու համար նրանք օգնության կարիք ունեն։ Անհրաժեշտ է, որ իմանան իրենց մասնագիտության պատմությունը։ Առաջներում նորակոչիկներին բացատրում էին, իսկ հիմա՝ ոչ։ Եվ շա՜տ ափսոս, փո՜ւ, միայն հրկիզապեններն են տակավին հիշում հրկիզային գործի պատմությունը։– Նորից փո՜ւ արեց։– Հիմա ձեզ կլուսավորեմ։

Միլդրեդը անհանգիստ շարժվեց աթոռին։

Բիթին ավելի հարմար տեղավորվեց, մի ամբողջ րոպե նա նստած էր լուռ ու մտախոհ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց այդ ամենը,– կհարցնեք դուք,– նկատի ունեմ մեր աշխատանքը, որտե՞ղ, ե՞րբ և ինչո՞ւ։ Իմ կարծիքով՝ սկսվեց մոտավորապես, այսպես կոչված, քաղաքացիական պատերազմի շրջանում, թեպետ մեր կանոնագիրքը հավաստում է, որ ավելի վաղ է հիմնադրվել։ Սակայն իսկական ծաղկումը սկսվեց այն ժամանակ, երբ լուսանկարչությունը լայնորեն տարածվեց։ Իսկ հետագայում էլ՝ քսաներորդ դարասկզբին, կինոն, ռադիոն, հեռուստատեսությունը։ Զարկ տրվեց զանգվածային արտադրությանը։

Մոնթագը անշարժ նստած էր անկողնում։

– Եվ քանի որ դարձավ զանգվածային, ուրեմն՝ հասարակացավ,– շարունակեց Բիթին։– Ինչ–որ ժամանակ գիրք կարդում էին միայն քչերը, այստեղ, այնտեղ, տարբեր վայրերում։ Այդ պատճառով էլ գրքերը կարող էին բազմազան լինել։ Աշխարհն ընդարձակ էր, բայց երբ նեղվածք սկսվեց աչքերի, արմունկների, բերանների առատությունից, երբ բնակչությունը կրկնապատկվեց, եռապատկվեց, քառապատկվեց՝ կինոնկարների, ռադիոհաղորդումների, ամսագրերի, գրքերի մակարդակն իջավ, համահարթվեց։ Ծամոնի պես մի բան դարձավ։ Դուք ինձ հասկանո՞ւմ եք, Մոնթագ։

– Թվում է՝ այո,– պատասխանեց Մոնթագը։

Բիթին ուշադիր նայում էր օդի մեջ հալվող ծխի գալարներին։

– Փորձենք պատկերացնել տասնիններորդ հարյուրամյակի մարդուն՝ իր ձիերով, շներով, կառքերով, կյանքի դանդաղ ընթացքով։ Հաջորդում է քսաներորդ դարը, արագընթաց ժամանակ; Գրքերը դառնում են փոքրածավալ։ Համառոտ հրատարակություններ։ Վերապատմություն։ Ծաղկաքաղ։ Մի՛ երկարաբանեք։ Շուտ դեպի վերջաբան։

– Շուտ դեպի վերջաբան,– գլխով արեց Միլդրեդը։

– Դասականների ստեղձագործությունները կրճատվում են մինչև տասնհինգ րոպեանոց ռադիոհաղորդում։ Հետո ավելի շատ են սեղմվում՝ տեքստի մի սյունակ, որը կարելի է աչքի անցկացնել երկու րոպեում, ապա է՛լ ավելի՝ տասը–քսան տող հանրագիտարանային բառարանում։ Իհարկե, ես չափազանցնում եմ։ Բառարանները գոյություն ունեին տեղեկությունների համար։ Քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» (դուք Մոնթագ, իհարկե, քաջ գիտեք այդ վերնագիրը, իսկ ձեզ համար, միսիս Մոնթագ, դա հավանորեն, սոսկ աղոտ կերպով ծանոթ անուն է), ահա, ուրեմն, քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» սահմանափակվում էր ժոզովածուում մի էջանոց համառոտ վերապատմությամբ, որը սնապարծորեն ազդարարում էր․ «Վերջապես դուք կարող եք կարդալ բոլոր դասականներին։ Ետ մի՛ մնացեք ձեր հարևաններից»։ Հասկանո՞ւմ եք, մանկասենյակից ուղիղ քոլեջ, իսկ հետո՝ ետ դեպի մանկասենյակ։ Ահա ձեզ մտավոր կաղապարը, որ իշխում էր վերջին հինգ կամ ավելի հարյուրամյակներում։

Միլդրեդը կանգնեց և սկսեց քայլել սենյակում՝ իրերն աննպատակ վերադասավորելով։ Նրա վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին շարունակեց․

– Իսկ այժմ արագ պտտեք ժապավենը, Մոնթագ։ Ավելիի արագ։ Քլիք։ Փիք։ Ֆլիք ։ Այստեղ, այնտեղ, եռանդով, արագ, այսպես, այնպես, վերև, ներքև։ Ո՞վ, ի՞նչ, որտե՞ղ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ։ Ա՜խ, օ՜հ։ Դրը՜խկ, թրը՜խկ, շրը՜խկ, շրը՜մփ։ Զը՜նգ, զրը՜նգ, դրը՜նգ։ Կրճատե՛ք, սեղմե՛ք։ Վերապատմության վերապատմում։ Վերապատմության վերապատմումների ծաղկաքաղ։ Քաղաքականությո՞ւն։ Մի սյունակ, երկու դարձվածք, մի վերնագիր։ Եվ մի րոպե հետո ամեն ինչ արդեն ջնջվում է հիշողությունից։ Պտտեք մարդկային բանականությունը կատաղի հողմամրրիկի մեջ, արա՛գ, արա՛գ՝ հրատարակիչների, գործամոլների, հաղորդավարների ձեռքերով, այնպես, որ կենտրոնախույս ուժը դեն նետի ավելորդ, անպետք, անօգուտ բոլոր մտքերը․․․

Միլդրեդը մոտեցավ և սկսեց կարգի բերել անկողինը։ Մոնթագը վախից սրսփւսց։ Սիրտը նվաղեց, երբ կնոջ ձեռքերը կպան բարձին։ Ահա նա քաշում է իր ուսից, փորձելով մի փոքր բարձրացնել, որ ինչպես հարկն է թափ տալով բարձը, նորից մեջքի ետևը դնի։ ձիմա գուցե կգոռա ու զարմանքից կչռի աչքերը կամ պարզապես, ձեռքը խոթելով բարձի տակ, կհարցնի՝ «Սա ի՞նչ է» և հուզիչ միամտությամբ ցույց կտա թաքցրած գիրքը։

– Դպրոցներում ուսուցման ժամկետը կրճատվում է, կարգապահությունն ընկնում է, փիլիսոփայությունը, պատմությունը, լեզուները դուրս են մղվում։ Անգլերենն ու ուղղագրությունը աստիճանաբար անուշադրության են մատնվում, և վերջնականապես դադարեցվում է դրանց դասավանդումը։ Կյանքը կարճ է։ Ի՞նչ է հարկավոր մարդուն։ Ամենից առաջ՝ աշխատանք, իսկ աշխատանքից հետո՝ զվարճություն, որ ամեն քայլափոխի սրտիդ ուզածի չափ կա, միայն վայելիր։ Ուրեմն էլ ինչի՞ է պետք ինչ-որ բան սովորել, բացի կոճակը սեղմելու, անջատիչի բռնակը քաշելու, պնդօղակը ամրացնելու, հեղույսը տեղը գցելու կարողությունից։

– Թող թարձը կարգի բերեմ,– ասաց Միլդրեդը։

– ձարկավոր չէ,– ցածր ասաց Մոնթագը։

– Կայծակ–ճարմանդը փոխարինեց կոճակին, և ահա արդեն պակասում է ավելորդ մի կես րոպեն, որպեսզի ինչ-որ թանի մասին մտածես, երբ լուսաբացի փիլիսոփայական և այդ պատճառով էլ թախծոտ ժամին հագնվում ես։

– Դե, թո՛ղ,– կրկնեց Միլդրեդը։

– Հեռացի՛ր,– ասաց Մոնթագը։

– Կյանքը դառնում է համատարած կարուսել, Մոնթագ։ Գոռում–գոչյուն–դղրդյուն։ Շրը՛մփ, դրը՛խկ, շրը՛խկ։

– Շրըխկ․․․,– բացականչեց Միլդրեդը, քաշքշելով բարձը։

– Դե՛, վերջապես ինձ հանգիստ թող,– հուսահատված գոռաց Մոնթագը։

Բիթին զարմանքից չռեց աչքերը։

Միլդրեդի ձեռքը քարացել էր բարձի տակ։ Նրա մատները շոշափում էին գրքի կազմը, դեմքի սովորական արտահայտությունն սկսեց փոխվել, նախ հետաքրքրասիրություն հայտնվեց, ապա՝ շփոթմունք․․․ Շրթունքները բացվեցին․․․ Հիմա կհարցնի․․․

– Վե՛րջ դրամային, թող թատրոնում մնա սոսկ կլոունադան, իսկ սենյակները կահավորեք ապակե պատերով, և թող դրանցից դուրս հորդեն գունագեղ հրավառություններ, թող միախառնվեն գույները, ինչպես գույնզգույն թղթերի բույլեր կամ ինչպես արյունը, կամ խերեսը, կամ սոտեռնը։ Դուք, իհարկե, սիրում եք բեյսբոլ, Մոնթագ։

– Բեյսբոլը հիանալի խաղ է։

Այժմ Բիթին գրեթե անպարտելի էր, նրա ձալնը հնչում էր ինչ-որ հեռու տեղից, ծխի թանձր վարագույրի ետևից։

– Այս ի՞՛նչ է,– համարյա հիացմունքով բացականչեց Միլդրեդը։ Մոնթագը ծանրորեն հենվեց նրա ձեռքին։– Այս ի՞նչ է։

– Նստի՛ր,– կոպտորեն բղավեց Մոնթագը։ Միլդրեդը ետ ցատկեց։ Նրա ձեռքերը դատարկ էին։– Ինչ է, չե՞ս տեսնում, որ զրուցում ենք։

Բիթին շարունակեց, կարժես ոչինչ չէր պատահել։

– Գնդախաղ սիրո՞ւմ եք։

– Այո։

– Իսկ գո՞լֆ։

– Գոլֆը սքանչելի խաղ է։

– Բասկետբո՞լ։

– Հիասքա՜նչ է։

– Բիլիա՞րդ, ֆուտբո՞լ։

– Լավ խաղեր են։ Բոլորն էլ լավ են։

– Հնարավորին չափ շատ սպորտ, խաղեր, զվարճալիքներ․ թող միշտ մարդը լինի ամբոխի մեջ, այդ ժամանակ նա կարիք չի զգա մտածելու։ Կազմակերպեցեք, ուրեմն, կազմակերպեցեք նորանոր մարզաձևեր, աստվածացրեք սպորտը։ Ավելի շատ պատկերազարդ գրքեր։ Ավելի շատ կինոնկարներ։ Իսկ մտավոր սնունդ ավելի ու ավելի քիչ։ Արդյունքում՝ ինչ-որ անհանգստություն։ ճանապարհները հեղեղված են մարդկանցով, որոնք ինչ-որ տեղ են ձգտում, միևնույն է, թե ուր։ Բենզինի աղետից խուճապահար փախչողներ։ Քաղաքները վեր են ածվել տուրիստական ճամբարների, մարդիկ՝ քոչվոր հորդաների, որոնք տարերայնորեն խռնվում են մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ, ինչպես ծովը մակընթացության և տեղատվության ժամանակ, և ահա այսօր նա գիշերում է այն սենյակում, որտեղ դրանից առաջ գիշերել եք դուք, իսկ նախօրեին՝ ես։

Դուռը շրխկացնելով Միլդրեդը դուրս եկավ։ Հյուրասենյակում «մորաքույրերը» հռհռում էին «մորեղբայրների» վրա։

– Այժմ քննարկենք մեր քաղաքակրթության ներսում գտնվող տարբեր մանր խմբավորումների հարցը։ Որքան շատ է բնակչությունը, այնքան շատ են այդպիսի խմբավորումները։ Զգուշացեք վիրավորել նրանցից որևէ մեկին՝ շների կամ կատուների սիրահարներին, բժիշկներին, փաստաբաններին, առևտրականներին, պետերին, մորմոններին, բապտիստներին, ունիթորներին, չինացի, շվեդ, իտալացի, գերմանացի վտարանդիների հետնորդներին, տեխասցիներին, բրուկլինցիներին, իռլանդացիներին, Օրեգոն կամ Մեխիկո նահանգների բնակիչներին։ Գրքերի, պիեսների, հեռուստահաղորդումների հերոսները չպետք է հիշեցնեն իրական նկարիչների, քարտեզագիրների, մեխանիկների։ Հիշեցեք, Մոնթագ, որքան ընդարձակ է շուկան, այնքան ավելի պետք է խուսափել բախումներից, բոլոր այդ խմբավորումների ու խմբերի հետ հարկավոր է հաշվի նստել, աստված մի արասցե, որ որևէ կերպ դիպչեք նրանց շահերին։ Չարամիտ գրողներ, փակեցեք ձեր գրամեքենաները։ Նրանք այդպես էլ արեցին։ Հանդեսները վերածվեցին քաղցր–մեղցր շողոքորթության։ Գրքերը՝ քաղցրացված կեղտաջրերի։ Այդպես էին պնդում քննադատները՝ այդ անիծյալ պճնամոլները։ Զարմանալի չէ, ասում էին նրանք, որ ոչ ոք գիրք չի գնում։ Բայց ընթերցողը հիանալի գիտեր՝ ինչ է հարկավոր իրեն և, պտտվելով զվարճությունների հողմի մեջ, նախընտրեց կոմիքսները։ Իհարկե, նաև սեքս հրատարակությունները։ Այսպիսի բաներ, Մոնթագ։ Եվ այս ամենը տեղի ունեցավ առանց կառավարության միջամտության։ Գրավոր կարգադրություններով չսկսվեց, ոչ էլ հրամաններով ու գրաքննչական սահմանափակումներով։ Ամենևին։ Տեխնիկան, զանգվածային սպառումը և նույն այդ խմբերի գործադրած ճնշումն էր, որ, փա՜ռք տիրոջը, հանգեցրեց ներկա վիճակին։ Այժմ նրանց շնորհիվ դուք կարող եք միշտ երջանիկ լինել, ձեր քեֆին կարդացեք կոմիքսները, սիրային տարբեր խոստովանանքներ և առևտրա–ռեկլամային հրատարակություններ։

– Բայց այդտեղ ի՞նչ գործ ունեն հրկիզողները,– հարցրեց Մոնթագը։

– Օ՜հ,– Բիթին հակվեց առաջ՝ թեթև ծխամշուշով պարուրված։– Դե, դա շատ հեշտ է բացատրել։ Երբ դպրոցներն սկսեցին հետազոտողների, քննադատների, գիտնականների և արվեստի մարդկանց փոխարեն պատրաստել ավելի ու ավելի շատ վազորդներ, ցատկորդներ, ձիարշավորդներ, փինաչիներ, գռփողներ, թալանչիներ, օդաչուներ և լողորդներ, «ինտելեկտուալ» բառը արդարացիորեն դարձավ հայհոյանք։ Մարդ միշտ սարսափում է արտասովորից։ Հապա հիշեցեք՝ ձեր դասարանում հավանաբար որևէ բացառիկ ընդունակությունների տեր տղա կար։ Նա բոլորից լավ էր արտասանում և բոլորից շատ էր պատասխանում դասերին, մինչդեռ մյուսները նստում էին քարե արձանի պես և սրտի խորքում ատում նրան։ Դասերից հետո դուք ո՞ւմ եք ծեծել ու չարչարել, եթե ոչ այդ «բացառիկ» տղային։ Մենք բոլորս պետք է լինենք միանման։ Ոչ թե ազատ ու իրավահավասար ծննդյան օրվանից, ինչպես ասված է սահմանադրության մեջ, այլ պարզապես բոլորս պետք է դառնանք միանման։ Թող մարդիկ կիսած խնձորի պես նմանվեն միմյանց։ Այդ ժամանակ բոլորը երջանիկ կլինեին, քանզի հսկաներ չէին լինի, իսկ նրանց կողքին մյուսներն իրենց ոչնչությունը չէին զգա։ Այսպես։ Իսկ գիրքը լիցքավորված հրացան է՝ հարևանի տանը։ Հարկավոր է այրել, լիցքաթափել հրազենը, սանձահարել մարդկային բանականությունը։ Ի՞նչ իմանաս՝ վաղն ո՞վ կդառնա շատ կարդացած մարդու հերթական թիրախը։ Գուցե ե՞ս։ Բայց ես այդ հասարակությանը տանել չեմ կարող։ Եվ ահա, երբ ողջ աշխարհում տներն սկսեցին կառուցԵլ չհրկիզվող նյութերից, ու այլևս անհրաժեշտություն չկար այն աշխատանքին, ինչ նախկինում կատարում էին հրշեջները (նրանք հանգցնում էին հրդեհները, երեկ դուք իրավացի էիք, Մոնթագ), այդ ժամանակ հրշեջների վրա դրվեցին նոր պարտականություններ՝ դարձրին մեր անդորրի պահապաններ։ Նրանց մեջ, ինչպես կիզակետում, կենտրոնացել է ուրիշներից ցածր երևալու՝ միանգամայն հասկանալի և օրինական մեր սարսափը։ Նրանք դարձան մեր պաշտոնական գրաքննիչները, դատավորներն ու դատավճիռն ի կատար ածողները։ Նրանք, այսինքն՝ դու և ես, Մոնթագ։

Հյուրասենյակի դուռը բացվեց, և շեմքին հայտնվեց Միլդրեդը։ Նա նախ Բիթիին նայեց, ապա՝ Մոնթագին։ Նրա ետևում, հյուրասենյակի պատերին, թմբուկների, տամտամների և ծնծղաների խուլ հարվածների նվագակցությամբ, թշշում և ճայթում էին կանաչ, դեղին ու նարնջագույն հրավառություններ։ Միլդրեդի ջուրթերը շարժվում էին, նա ինչ-որ բան էր ասում, բայց աղմուկը խլացնում էր նրա ձայնը։

Բիթին ծխամորճը թափ տվեց վարդագույն ափի մեջ և սկսեց զննել մոխիրը, ասես դրանում ինչ-որ գաղտնի իմաստ կար, որին պետք է խորամուխ լիներ։

– Դուք պետք է հասկանաք, թե ինչ հսկայական է մեր քաղաքակրթությանը։ Այնքան մեծ է, որ չենք կարող դրա կազմի մեջ մտնող խմբերի շրջանում թույլ տալ հուզումներ ու դժգոհություն։ Հարցրեք ինքներդ ձեզ՝ ամենից շատ ինչի՞ ենք ծարավի։ Երջանկության, այդպես չէ՞։ Ողջ կյանքում հենց միայն այդ չե՞ք լսել։ Մենք ուզում ենք երջանիկ լինել, ասում են մարդիկ։ Մի՞թե նրանք երջանիկ չեն։ Մի՞թե նրանց չենք պահում հավերժական շարժման մեջ, մի՞թե հնարավորություն չենք ընձեռում զվարճանալու։ Չէ՞ որ մարդն ապրում է հենց դրա՝ հաճույքների, սուր զգացողությունների համար։ Համաձայնեցեք, մեր մշակույթը լիուլի տալիս է նման հնարավորություն։

– Այո՛։

Դռների մեջ կանգնած Միլդրեդի շրթունքների շարժումից Մոնթագը գուշակեց, թե ինչի մասին է խոսում։ Սակայն ձգտում էր չնայել նրան՝ վախենալով, որ Բիթին կշրջվի նույնպես և ամեն ինչ կհասկանա։

– Գունամորթներին դուր չի գալիս «Փոքրիկ սևամորթ Սամբո» գիրքը։ Հարկավոր է այրել։ Սպիտակամորթներին հաճո չէ «Քեռի Թոմասի խրճիթը», նույնպես այրել։ Ինչ–որ մեկը գիրք է գրել, որ ծխելը թոքերի քաղցկեղ է առաջացնում։ Ծխախոտի գործարանատերերը խուճապի մեջ են։ Այրել այդ գիրքը։ Անդորր է հարկավոր, Մոնթագ, անխռով կլանք։ Կորչի՛ այն ամենը, ինչ տագնապ է ծնում։ Հարկավոր է նետել վառարանի մեջ։ Հուղարկավորությանները վհատեցնում են, հեթանոսական ծե՞ս են։ Վերացնել հուղարկավորությունները։ Մահվանից հինգ րոպե հետո մարդ արդեն «մեծ ծխնելույզի» ճանապարհին է։ Ողջ երկրում դիակիզարանները սպասարկվում են ուղղաթիռներով։ Մահվանից տասը րոպե անց մարդուց մնում է մի պտղունց սև փոշի։ Չպետք է սգանք մեռյալներին։ Մոռանանք նրանց։ Այրել, մոխրացնել եղած–չեղածը։ Կրակը այրում է, կրակը մաքրում է։

Միլդրեդի թիկունքին հյուրասենյակի հրացոլքերը մարեցին։ Եվ ինչպիսի՜ երջանիկ զուգադիպություն, զուգընթաց դադարեցին շարժվել նրա շուրթերը։ Մոնթագը ծանրորեն շունչ քաշեց։

– Կողքի տանը մի աղջիկ էր ապրում,– անշտապ ասաց նա։– Նա այլևս չկա։ Երևի մեռել է։ Ես նույնիսկ լավ չեմ հիշում նրա դեմքը։ Բայց նա այդպիսին չէր։ Ինչպե՞ս․․․ ինչպե՞ս կարող էր այդ պատահել։

Բիթին ժպտաց։

– Ժամանակ առ ժամանակ պատահում է մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ։ Քլարիս Մըքլելընն է, չէ՞։ Նրանց ընտանիքի մասին մենք տեղյակ ենք։ Հսկողության տակ ենք առել։ Ժառանգականությունը և միջավայրը, ես կասեի, հետաքրքրաշարժ բաներ են։ Այնքան էլ դյուրին չէ ազատվել բոլոր տարօրինակ մարդկանցից, մի քանի տարում անհնար է։ Ընտանեկան միջավայրը կարող է ջնջել շատ բան նրանից, ինչ ջանում է պատվաստել դպրոցը։ Ահա թե ինչու մենք մշտապես նվազեցնում էինք մանկապարտեզ ընդունվելու տարիքը։ Հիմա երեխաներին կորզում ենք համարյա թե օրորոցից։ Մըքլելընների մասին մենք ահազանգեր էինք ստացել, երբ դեռ ապրում էին Չիկագոյում, բայց բոլորն էլ կեղծ էին դուրս գալիս։ Նրանց տանը գրքեր չէինք գտնում։ Քեռին բարի համբավ չունի, կասկածելիների թվում է, մարդախույս է։ Ինչ վերաբերում է աղջկան, նա դանդաղ գործողության ռումբ էր։ Ընտանիքը ազդել էր նրա ենթագիտակցության վրա․ ես համոզվեցի՝ ծանոթանալով նրա դպրոցական բնութագրին։ Նրան հետաքրքրում էր ոչ թե այն, թե ինչպես է արվում ինչ-որ բան, այլ թե ինչու և ինչի համար։ Իսկ նման հետաքրքրասիրությունը վտանգավոր է։ Միայն թե սկսիր հարցնել՝ ինչու կամ ինչի համար, և եթե ժամանակին չկանխես, ապա վերջը կարող է շատ տխուր լինել։ Թերևս ավելի լավ էր, որ խեղճ աղջիկը մեռավ։

– Այո՛, մեռավ։

– Բարեբախտաբար այդպիսիք հազվադեպ են հանդիպում։ Մենք կարողանում ենք սաղմի մեջ, ամենավաղ շրջանում խեղդել նման միտումները։ Առանց տախտակների ու մեխերի տուն չես կառուցի և եթե ուզում ես, որ տունը չկառուցվի, թաքցրու տախտակներն ու մեխերը։ Եթե չես ուզում, որ մարդը դառնանա, վշտանա, ընկճվի քաղաքականության պատճառով, նույն հարցը երկու կողմից տեսնելու հնարավորություն մի՛ ընձեռիր։ Թող տեսնի միայն մեկը, իսկ ավելի լավ է՝ ոչ մեկը։ Թող մոռանա, որ աշխարհում գոյություն ունի պատերազմ։ Եթե կառավարությունն անկարող է, ոչինչ չի հասկանում, հարկերով խեղդում է ժողովրդին, համենայն դեպս, ավելի լավ է, քան եթե ժողովուրդը ըմբոստանա։ Ամենաէականը անդորրն է, Մոնթագ։ Կազմակերպեցեք տարբեր մրցույթներ, օրինակ՝ ո՞վ է ավելի լավ հիշում հանրածանոթ երգերի բառերը, ո՞վ կարող է թվարկել Նահանգների բոլոր գլխավոր քաղաքները կամ ո՞վ գիտե, թե Այովա նահանգը որքան հացահատիկ է տվել անցյալ տարի։ Մարդկանց գլուխները լցրեք անպետք թվերով, խցկեցեք այնքան չնչին փաստեր, մինչև որ նրանց սիրտը խառնի, ոչինչ, հետո նրանց կթվա, թե շատ կրթված են։ Նույնիսկ կկարծեն, թե իրենք մտածում են, առաջ են շարժվում, թեպետ իրականում դոփում են տեղում։ Եվ մարդիկ երջանիկ կլինեն, քանի որ փաստերը, որոնցով նրանց գլուխները լցված են, անփոփոխ են։ Սակայն մի տվեք նրանց այնպիսի լպրծուն, անվստահելի, երկիմաստ, կասկածելի նյութ, ինչպիսին փիլիսոփայությունն է կամ սոցիոլոգիան։ Աստված ոչ արասցե, որ նրանք սկսեն եզրակացություններ և ընդհանրացումներ անել, կընկնեն մելամաղձության գիրկը։ Այն մարդը, որ ունակ է քանդելու և հավաքելու հեռուստատեսային պատը,– իսկ մեր օրերում մեծամասնությունը կարողանում է,– շատ ավելի երջանիկ է նրանից, ով ջանում է չափել և հաշվարկել տիեզերքը, քանի որ չի կարելի այն չափել ու հաշվարկել՝ առանց սեփական ոչնչությունն ու մենակությունը զգալու։ Ես գիտեմ, ես փորձել եմ։ Ո՛չ, գրո՜ղը տանի։ Տվեք նրանց զվարճալիքներ, երեկույթներ, մարմնամարզիկներ ու ձեռնածուներ, կրկեսային հանդուգն համարներ, հրթիռային ավտոմեքենաներ, ուղղաթիռ–մոտոցիկլետներ, պոռնոգրաֆիա և թմրադեղեր։ Ավելի շատ այն ամենից, ինչը հարուցում է պարզագույն ավտոմատ ռեֆլեքսներ։ Եթե դրաման անբովանդակ է, կինոնկարը՝ անիմաստ, իսկ կատակերգությունը սնամեջ, գրգռեք իմ նյարդերը խլացուցիչ երաժշտությամբ։ Եվ ինձ կթվա, թե պիեսը հուզում է ինձ, չնայած դա ընդամենը ռեակցիա է ձայնային ալիքների հանդեպ։ Բայց ինձ համար միևնույն է։ Սիրում եմ, երբ ինձ ինչպես հարկն է թափ են տալիս։

Բիթին ոտքի ելավ։

– Իմ գնալու ժամանակն է։ Դասախոսությունն ավարտվեց։ Հուսով եմ, ամեն ինչ պարզաբանեցի։ Մոնթագ, հիշեցեք գլխավորը՝ մենք երջանկության մարտիկներ ենք՝ դուք, ես և մյուսները։ Մենք պահպանում ենք մարդկությանը այն խղճուկ խմբակցությունից, որն իր հակասական գաղափարներով և տեսություններով բոլորին ուզում է ապերջանիկ դարձնել։ Մենք ամբարտակի պահակներ ենք։ Ամրացե՛ք, Մոնթագ։ Հետևեցեք, որ մելամաղձի և մռայլ փիլիսոփայության հեղեղը չողողի մեր աշխարհը։ Մեր հույսը դուք եք։ Նույնիսկ չեք էլ պատկերացնում, թե որքան անհրաժեշտ եք, թե ես ու դուք որքան հարկավոր ենք այս երջանիկ աշխարհում։

Բիթին սեղմեց Սոնթագի անկենդան ձեռքը։ Նա անշարժ նստած էր անկողնում։ Թվում էր, եթե նրա գլխին փուլ գար առաստաղը, նա չէր շարժվի։ Միլդրեդն այլևս դռների մեջ չէր։

– Վերջում մի բան էլ ասեմ,– ասաց Բիթին։– Ծառայության ընթացքում ամեն մի հրկիզողի գոնե մեկ անգամ համակում է բուռն հետաքրքրասիրությունը։ Հանկարծ ցանկանում է իմանալ՝ ի՞նչ է գրված այդ գրքերում։ Գիտե՞ք, այնպես է ցանկանում, որ չի կարողանում դիմադրել։ Հավատացե՛ք ինձ, Մոնթագ, Ժամանակին ինքս քիչ գրքեր չեմ կարդացել՝ կողմնորոշվելու համար։ Ես ձեզ ասում եմ՝ գրքերում ոչինչ չկա, չկա այնպիսի մի բան, որին կարելի է հավատալ կամ սովորեցնել ուրիշներին։ Եթե վիպագրություն է, ապա պատմվում է երբևէ գոյություն չունեցած երևակայական մարդկանց մասին, կեղծիք, հորինվածք։ Եթե գիտական գրականություն է, ավելի վատ․ մի գիտնականը մյուսին ապուշ է անվանում, մի փիլիսոփան ջանում է ձայնակոխ անել մյուսին։ Բոլորը պատեպատ են զարկվում, ձգտում են մարել աստղերը, խավարեցնել արևը։ Կարդում ես՝ գլուխդ է պտտվում։

– Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե հրկիզողը պատահաբար, առանց որևէ չար մտադրության, գիրք վերցնի։

Մոնթագի դեմքով ջղաձիգ դող անցավ։ Բաց դուռը նայում էր նրան, ինչպես հսկա դատարկ աչք։

– Միանգամայն բնական արարք է։ Պարզ հետաքրքրասիրության է, ոչ ավելին,– պատասխանեց Բիթին։– Նման դեպքերում մենք ո՛չ անհանգստանում ենք, ոչ՝ զայրանում։ Թույլ ենք տալիս մի օր պահել գիրքը։ Եթե քսանչորս ժամ հետո ինքը չի այրում, մենք ենք այրում նրա փոխարեն։

– Հասկանալի է,– Մոնթագի բերանը չորացավ։

– Այսքանը, Մոնթագ։ Գուցե ուզում եք դուրս գալ ավելի ուշ, գիշերային հերթափոխի՞։ Այսօր հավանաբար կհանդիպե՞նք։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ինչպե՞ս թե,– Բիթիի դեմքին թեթև զարմանք հայտնվեց։

Մոնթագը փակեց աչքերը։

– Գուցե կգամ, ավելի ուշ։

– Եթե չգաս, քո պակասը կզգանք,– մտախոհ ասաց Բիթին՝ ծխամորճը դնելով գրպանը։

«Ես այլևս չեմ գա»,– մտածեց Մոնթագը։

– Դե, ապաքինվեք,– ասաց Բիթին։– Առողջացեք։

Նա շրջվեց ու դուրս ելավ բաց դռնից։

Մոնթագը պատուհանից տեսավ, թե ինչպես ածխասև անվադող ունեցող փայլուն դեղնակարմիր բզեզ ավտոմեքենայով Բիթին մեկնեց։

Պատուհանից երևում էին փողոցներն ու հարթ ճակատներով տները։ Ի՞նչ ասաց մի անգամ Քլարիսը նրանց մասին։ Հիշեց․ «Այլևս չկան առմուտքեր։ Իսկ քեռիս ասում է, որ նախկինում բոլոր տները ունեին։ Երեկոները մարդիկ նստում էին շեմին, զրուցում, եթե ցանկանում էին, իսկ եթե ոչ՝ լուռ ճոճվում էին ճոճաթոռների մեջ։ Պարզապես նստում էին և մտածում ինչ-որ բանի մասին, կշռադատում։ Ճարաարապետները վերացրել են առմուտքերը, որովհետև դրանք իբր փչացնում էին շենքերի ճակատամասերը։ Բայց քեռիս ասում է, որ դա սոսկ պատրվակ է եղել, իրականում չէին ուզում թույլ տալ, որ մարդիկ այդպես նստեին շեմին, հանգստանային, ճոճվեին ճոճաթոռների մեջ, զրուցեին։ Դա վնասակար ժամանց է։ Մարդիկ չափազանց շատ էին զրուցում։ Եվ նրանք մտածելու ժամանակ ունեին։ Այդ պատճառով որոշեցին առմուտքերը ոչնչացնել։

Պարտեզները նույնպես։ Տների շուրջը այլևս չկան պարտեզներ, որտեղ կարելի լինի նստել։ Հապա նայեցեք կահույքին։ Ճոճաթոռները վերացան, քանի որ չափազանց հարմարավետ էին։ Անհրաժեշտ է, որ մարդիկ ավելի շատ շարժվեն։ Քեռիս ասում է․․․ քեռիս ասում է․․․ քեռիս․․․»։ Քլարիսի ձայնը մարեց։

Մոնթագը հայացքը կտրեց պատուհանից և նայեց կնոջը, նա նստել էր հյուրասենյակում և խոսում էր հաղորդավարի հետ, որն իր հերթին դիմում էր նրան։

– Միսիս Մոնթագ,– ասում էր հաղորդավարը, և էլի ինչ-որ բառեր։– Միսիս Մոնթագ, և էլի ինչ-որ բան։ Հատուկ սարքը, որը ձեռք բերեցին հարյուր դոլարով, հարկ եղած պահին ավտոմատ կերպով արտաբերում էր կնոջ անունը։ Դիմելով իր լսարանին՝ հաղորդավարը դադար տվեց, և այդ պահին յուրաքանչյուր տան մեջ սարքը հնչեցնում էր տանտիրոջ անունը, իսկ մի այլ հատուկ սարքավորում, համապատասխանաբար, հեռուստաէկրանին փոփոխում էր հաղորդավարի շուրթերի ու դեմքի մկանների շարժումները։ Կասկած չկար, որ հաղորդավարը տան բարեկամն էր, սրտամոտ ծանոթը․․․

– Միսիս Մոնթագ, իսկ այժմ այստեղ նայեցեք։

Միլդրեդը թեքեց գլուխը, թեպետ ակնհայտ էր, որ չէր լսում։

Մոնթագն ասաց․

– Բավական է այսօր գործի չգնալ, և արդեն կարելի կլինի վաղն էլ չգնալ, ընդհանրապես չգնալ։

– Բայց դու հո այսօր կգնա՞ս,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Դեռ չեմ որոշել։ Առայժմ մի սոսկալի ցանկություն ունեմ, ուզում եմ ամեն ինչ ջարդ ու փշուր անել։

– Մեքենայով գնա մի քիչ թարմացիր։

– Ո՛չ, շնորհակալություն։

– Բանալիները զարդասեղանի վրա են։ Երբ ես այդպիսի տրամադրության մեջ եմ լինում, միշտ նստում եմ մեքենա և մեկնում՝ ուր աչքս կտրի, միայն հնարավորին չափ արագ։ Ժամում իննսունհինգ մղոն սլանալը հիանալի օգնում է։ Երբեմն ողջ գիշեր պտտվում եմ, տուն եմ վերադառնում լուսաբացին, իսկ դու չես էլ իմանում։ Քաղաքից դուրս շատ հաճելի է։ Երբեմն անվի տակ սկյուռ է ընկնում, երբեմն՝ շուն։ Մի քիչ զբոսնիր։

– Ո՛չ, այսօր հարկավոր չէ։ Չեմ ուզում, որ այդ զգացումը ցրվի։ Գրողը տանի, ներսումս ինչ-որ բան է եռում։ Չեմ հասկանում, թե ինչ է։ Ես այնպե՜ս դժբախտ եմ, այնպե՜ս չարացած, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչու։ Թվում է, փքվում եմ, ուռչում։ Ասես չափազանց շատ բան է հավաքվել մեջս․․․ Թե ինչ, չգիտեմ։ Հնարւսվոր է, որ նույնիսկ սկսեմ գրքեր կարդալ։

– Բայց չէ՞ որ քեզ բանտ կնստեցնեն։– Կինը այնպես նայեց, կարծես նրանց միջև ապակե պատ կար։

Մոնթագը սկսեց հագնվել՝ անհանգիստ շրջելով ննջասենյակում։

– Թերևս վատ միտք չէ, հարկավոր է բանտարկել ինձ, քանի դեռ որևէ մեկին չեմ վնասել։ Դու լսեցի՞ր Բիթիին։ Լսեցի՞ր, թե ինչ էր ասում։ Նա ամեն ինչի համար պատասխան ունի։ Եվ իրավացի է, կարևորը երջանկությունն է։ Զվարճությունն ամեն ինչ է։ Ես լսում էի նրան և կրկնում ինքս ինձ․ ո՛չ, ես դժբախտ եմ։

– Իսկ ես երջանիկ եմ,– Միլդրեդը շողարձակ ժպտաց։ – Եվ հպարտ եմ, որ երջանիկ եմ։

– Ես պետք է ինչ-որ բան անեմ,– ասաց Մոնթագը։– Դեռևս չգիտեմ՝ ինչ, բայց որևէ կարևոր բան։

– Ես ձանձրացել եմ այդ հիմարությունը լսելուց,– ասաց Միլդրեդը և կրկին շրջվեց հաղորդավարի կողմը։

Մոնթագը դիպավ ձայնի կարգավորիչին, և հաղորդավարը լռեց։

– Միլլի,– սկսեց Մոնթագը ու մի պահ լռեց։– Սա ախր ոչ միայն իմ, այլ նաև քո տունն է։ Եվ որպեսզի ազնիվ լինեմ, պետք է քեզ ասեմ։ Վաղուց պետք է ասեի, բայց նույնիսկ ինքս ինձ վախենում էի խոստովանել։ Ես քեզ ցույց կտամ այն, ինչ կլոր տարի թաքցրել եմ։ Տարվա ընթացքում հավաքել եմ, մեկ առ մեկ, գաղտագողի։ Ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչու, բայց ահա, մի խոսքով, արել եմ, իսկ քեզ այդպես էլ չեմ ասել․․․

Նա վերցրեց թիկնաթոռը, անշտապ և հանգիստ տարավ նախասենյակ, դրեց մուտքի դռան մոտ, բարձրացավ աթոռին։ Մի րոպե անշարժացավ, ինչպես արձանը պատվանդանին, իսկ Միլդրեդը կողքին կանգնած սպասում էր։ Նա ետ տարավ պատի օդափոխիչ ցանցը, ձեռքը մտցրեց խողովակի մեջ, մի կողմ հրեց մետաղյա մի ցանց ևս ու մի գիրք հանեց։ Առանց նայելու նետեց հատակին։ Կրկին ձեռքը մտցրեց, հանեց ևս երկու գիրք ու նետեց հատակին։ Նա իրար ետևից դովա էր հանում և նետում էր հատակին՝ փոքրածավալ, ստվար, դեղին, կարմիր, կանաչ կազմերով գրքեր։ Երբ վերջինը հանեց, Միլդրեդի ոտքերի առաջ ընկած էր մոտ քսան գիրք։

– Ներիր ինձ,– ասաց նա։– Ես արել եմ առանց մտածելու։ Իսկ հիմա պարզվում է, որ մենք երկուսով այս պատմության մեջ ենք խճճվել։

Միլդրեդը ընկրկեց, ասես իր առջև տեսել էր հատակի տակից դուրս ելած բազմաթիվ մկներ։ Մոնթագը լսում էր նրա ընդհատվող շնչառությունը, տեսնում նրա գունատ դեմքը, սառած, չռված աչքերը։ Միլդրեդը նորից ու նորից կրկնում էր Մոնթագի անունը, այնուհետև խղճալի հոգոց հանելով վազեց գրքերի կողմը, վերցրեց նրանցից մեկն ու նետվեց խոհանոց՝ աղբայրիչ վառարանի մոտ։

Մոնթագը բռնեց նրան։ Կինը ծղրտում էր և ճանկռտելով փորձում դուրս պրծնել։

– Ո՜չ, Մի՜լլի, ո՜չ։ Սպասի՛ր։ Վե՛րջ տուր, խնդրում եմ։ Դու ոչինչ չգիտես․․․ Դե, վե՛րջ տուր․․․,– նա ապտակեց Միլդրեդին և ուսերից բռնելով՝ թափահարեց։

Կինը կրկին տվեց Մոնթագի անունը և արտասվեց։

– Մի՚լլի,– ասաց նա։– Լսիր ինձ։ Մի վայրկյան։ Աղաչում եմ։ Այժմ արդեն ոչինչ չենք կարող անել։ Այժմ չենք կարող այրել։ Ես ուզում եմ նախ նայել դրանք, հասկանո՞ւմ ես, գոնե մի անգամ նայել։ Եվ, եթե հրկիզապետն իրավացի է, միասին կայրենք։ Խոսք եմ տալիս, միասին կայրենք։ Դու պետք է օգնես ինձ։

Նա նայեց կնոջ դեմքին։ Բռնեց նրա կզակից։ Զննելով նրա դեմքը՝ Մոնթագը որոնում էր այնտեղ իրեն, որոնում էր հուզող հարցի պատասխանը՝ ինչպե՞ս վարվել։

– Ուզենք թե չուզենք, միևնույն է, արդեն խճճվել ենք։ Ես քեզնից ոչինչ չեմ խնդրել այս բոլոր տարիներին, բայց այժմ խնդրում եմ, աղաչում եմ։ Մենք պետք է վերջապես ըմբռնենք՝ ինչպես առաջացավ այս թնջուկը՝ դու, այդ քնաբեր դեղահաբերը և գիշերային խելահեղ ուղևորությունները մեքենայով, ես և իմ աշխատանքը։ Մենք սրընթաց անդունդն ենք գլորվում, Միլլի, բայց ես չեմ ուզում, գրողը տանի։ Մեզ համար հեշտ չի լինի։ Մենք նույնիսկ չգիտենք ինչից սկսել, բայց փորձենք ինչ-որ կերպ գլուխ հանել, կշռադատել, օգնել միմյանց։ Նույնիսկ չեմ կարող ասել, թե հենց հիմա որքա՜ն է ինձ անհրաժեշտ քո օգնությունը։ Եթե դու դույզն իսկ սիրում ես ինձ, ապա կսպասես մեկ–երկու օր։ Ահա իմ խնդրանքը, և ամեն ինչ կավարտվի։ խոստանում եմ, երդվում եմ։ Եթե ինչ-որ խելացի բան կա այս գրքերում, թեկուզ մտքի նշույլ համընդհանուր քաոսի մեջ, գուցե և կարողանանք փոխանցել ուրիշներին։

Միլդրեդն այլևս չէր դիմադրում, և Մոնթագը բաց թողեց նրան։ Կինը ճոճվելով հեռացավ, ուժասպառ հենվեց պատին, ապա ծանրորեն սահեց հատակին։ Նա լուռ նստել էր հատակին՝ նայելով ցիրուցան գրքերին։ Ոտքը կպավ մի գրքի, և նա դանդաղ ետ քաշեց։

– Երեկ այն կինը․․․ Դու այնտեղ չէիր, Միլլի, դու չես տեսել նրա դեմքը։ Քլարիսը նույնպես․․․ Դու երբեք չես խոսել նրա հետ։ Իսկ ես խոսել եմ։ Բիթիի նման մարդիկ վախենում են նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ են նրանք վախենում Քլարիսից և Քլարիսի նմաններից։ Բայց երեկ հերթապահության ժամանակ ես սկսեցի համեմատել Քլարիսին հրակայանի հրկիզողների հետ և հանկարծ հասկացա, որ ատում եմ նրանց, ատում եմ ինքս ինձ։ Ես մտածեցի՝ գուցե ավելի լավ կլիներ, եթե հրկիզողներն իրենք իրենց այրեին։

– Գա՜յ։

Շքամուտքի խոսափողը ցաձրաձայն կանչեց․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում»։

Լռություն։

Նրանք վախեցած նայում էին շքամուտքի դռանը, հատակին թափված գրքերի կույտին։

– Բիթին է,– արտասանեց Միլդրեդը։

– Չի կարող պատահել։ Նա չէ։

– Վերադարձել է,– շշնշաց կինը։

Եվ նորից խոսափողի խուլ ձայնը․ «Ձեզ են հարցնում»։

– Պետք չէ դուռը բացել։

Մոնթագը հենվեց պատին, ապա դանդաղ կքելով պպզեց և սկսեց շփոթահար ջոկջկել գրքերը՝ վերցնելով մերթ մեկը, մերթ մյուսը։ Նա ողջ մարմնով դողում էր և սաստիկ ցանկանում էր կրկին գրքերը թաքցնել օդափոխիչի մեջ։ Բայց գիտեր, որ ուժ չունի մի անգամ ևս հանդիպելու հրկիզապետ Բիթիին։ Նա պպզել էր, հետո պարզապես նստեց հատակին։ Ավելի համառորեն հնչեց խոսափողի ձայնը։ Մոնթագը հատակից վերցրեց հատորիկը։

– Ինչի՞ց սկսենք։– Նա գիրքը կեսից բացեց և ուշադիր նայեց։– Կարծում եմ, պետք է սկսել սկզբից․․․

– Նա ներս կմտնի,– ասաց Միլդրեդը,– և գրքերի հետ միասին մեզ էլ կայրի։

Խոսափողը վերջապես լռեց։ Լռություն։ Մոնթագը դռան ետևում զգաց ինչ-որ մեկի ներկայությունը, որ կանգնել, սպասում էր, թերևս ականջ դնում։ Ապա քայլերի ձայներ լսվեցին։ Քայլերը հեռանում էին ճանապարհով։ Հետո անցան մարգագետնի միջով․․․

– Տեսնենք, թե ինչ է գրված,– ասաց Մոնթագը։ Այդ բառերը Նա արտասանեց կմկմալով, ասես կաշկանդվում էր սաստիկ ամոթից։ Արագ թերթելով՝ Մոնթագը աչքի անցկացրեց տասնյակ էջեր, մինչև վերջապես կանգ առավ հետևյալ տողերին․

«Հաշվված է, որ տասնմեկ հազար մարդ, զանազան ժամանակ, գերադասել են մահը, միայն թե չհնազանդվեն և չկոտրեն ձուն սուր ծայրից»։

Միլդրեդը նստել էր նրա դիմաց։

– Դա ի՞նչ է նշանակում։ Ախր, ոչ մի իմաստ չկա։ Հրկիզապետը իրավացի էր։

– Սպասի՛ր,– պատասխանեց Մոնթագը։– Նորից սկսենք։ Հե՛նց սկզբից։



=== Երկրորդ մաս. ՄԱՂԸ ԵՎ ԱՎԱԶԸ ===


Ամբողջ օրը նրանք կարդում էին, իսկ երկնքից նոյեմբերյան սառն անձրևը թափվում էր խաղաղված տան վրա։ Նրանք կարդում էին նախասենյակում։ Հյուրասենյակը ամայի ու գորշ էր թվում։ Նրա համրացած պատերին չէր խաղում գույների ծիածանը, չէին առկայծում հրավառության ցոլքերը, չկային ոսկեկար ցանցկեն զգեստներ հագած կանայք, և սև թավշյա կոստյումներով տղամարդիկ 100 ֆունտանոց ճագարներ չէին հանում արծաթավուն լայնեզր գլխարկներից։ Հյուրասենյակը մեռյալ էր։ Միլդրեդը սառած, անարտահայտիչ հայացքով շարունակ նայում էր լռին պատերին, իսկ Մոնթագը մերթ անհանգիստ չափչփում էր սենյակը, մերթ նորից պպզում և մի քանի անգամ բարձրաձայն կարդում որևէ էջ։

«Դժվար է ասել, թե հատկապես որ պահին է ծնվում բարեկամությունը։ Ջուրը կաթիլ–կաթիլ լցնելիս, լինում է մի վերջին կաթիլ, որից հանկարծ բերնեբերան լցվում է անոթը և թափվում եզրից, ճիշտ նույնն է, երբ բարի արարքներից մեկը հանկարծ լիքը լցնում է սիրտդ»։

Մոնթագը նստեց՝ ականջ դնելով անձրևի խշշոցին։

– Գուցե և հենց այդ էր, որ կար մեր հարևան աղջկա մեջ։ Ես այնպես եմ ուզում հասկանալ նրան։

– Բայց նա մեռել է։ Ի սեր աստծո, խոսենք որևէ ապրողի մասին։

Չնայելով կնոջը՝ Մոնթագը, ողջ մարմնով դողալով, կտրեց–անցավ նախասենյակը և մտավ խոհանոց։ Երկար կանգնեց պատուհանի մոտ՝ հայացքը ապակիները թմբկահարող անձրևին։ Երբ անձրևը դադարեց, նա վերադարձավ արդեն աղջամուղջով պատված նախասենյակ և վերցրեց նոր գիրք։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

Նա խեթ֊խեթ նայեց պատին։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

– Այ դա հասկանում եմ,– ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ Քլարիսի համար բնավ էլ նախասիրած թեմա չէր։ Նա սիրում էր խոսել ուրիշների մասին, իմ մասին։ Նա առաջինն էր իմ կյանքում, որ ինձ իսկապես դուր եկավ։ Ծանոթներիս մեջ միակն էր, որ նայում էր ուղիղ աչքերիս, այնպես, ասես ինչ-որ բան արժեմ։

Նա հատակից վերցրեց երկու գրքերը, որ քիչ առաջ կարդում էր։

– Այս մարդիկ մեռել են շատ տարիներ առաջ, բայց ես գիտեմ, որ նրանց բոլոր գրածներն այսպես թե այնպես կապված են Քլարիսի հետ։

Դրսից թույլ ճանկռտոց լսվեց։

Մոնթագը քարացավ։ Միլդրեդը, ծանր շնչելով, սեղմվեց պատին։

– Դռան ետևում ինչ-որ մեկը կա․․․ Ինչո՞ւ է խոսափողը լռում։

– Անջատել եմ։

Դռան ետևից լսվում էր թույլ ֆսֆսոց, էլեկտրաջեռուցման թեթև թշշոց։

Միլդրեդը ծիծաղեց։

– Ախր դա պարզապես շուն է․․․ Վռնդե՞մ։

– Չհամարձակվես։ Տե՛ղդ նստիր։

Լռության։ Դրսում սառն անձրև էր մաղում։ Իսկ փակ դռան տակից փչում էր էլեկտրական կապույտ պարպումների նուրբ հոտը։

– Շարունակենք,– հանգիստ ասաց Մոնթագը։

Միլդրեդը ոտքով հարվածեց գրքին։

– Գրքերը մարդիկ չեն։ Դու կարդում ես, ես նայում եմ շուրջս, բայց ոչ ոք չկա։

Մոնթագը նայում էր հյուրասենյակի պատերին, մեռած ու գորշ, ինչպես օվկիանոս, որ պատրաստ է ալեկոծվելու, եռալու կյանքով, եթե միայն միացվի էլեկտրական արևը։

– Իսկ «ազգականները» կենդանի մարդիկ են։ Նրանք ինչ-որ բան են ասում ինձ, ես ծիծաղում եմ, նրանք ծիծաղում են։ Հապա գույնե՜րը․․․

– Այո՛, գիտեմ։

– Բացի այդ, եթե հրկիզապետ Բիթին իմանա այս գրքերի մասին․․․,– Միլդրեդը մտածմունքի մեջ ընկավ։ Դեմքի զարմանքը փոխվեց սարսափի։

– Նա կարող է գալ այստեղ, այրել տունը, «ազգականներին», ամեն ինչ։ Սոսկալի՜ է։ Նապա մտածի՛ր, թե որքան փող ենք ներդրել այս տան վրա։ Ինչո՞ւ ես պետք է կարդամ այս գրքերը, հանուն ինչի՞։

– Ինչո՞ւ, հանուն ինչի՞,– գոչեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես օձ տեսա։ Աշխարհում ավելի արգահատելի բան չկա։ Նա կարծես սատկած էր, բայց միաժամանակ կենդանի։ Նա կարող էր տեսնել, բայց չէր տեսնում։ Ուզո՞ւմ ես տեսնել այդ օձին։ Նա անհետաձգելի օգնության հիվանդանոցում է, այնտեղ մանրամասն գրված է, թե ինչպիսի աղտեղություն դուրս քաշեց քեզնից։ Գուցե գնա՞ս այնտեղ, ընթերցե՞ս քարտարանում պահվող գրառումը։ Միայն թե չգիտեմ՝ ի՞նչ խորագրի տակ փնտրել՝ «Գայ Մոնթագ», թե՞ «Սարսափ» կամ «Պատերազմ»։ Իսկ գուցե գնաս տեսնես այն տունը, որ անցած գիշեր այրվե՞ց։ Մոխրի մեջ պեղես այն կնոջ ոսկորները, որը ողջակիզվեց իր տան հետ միասին։ Իսկ Քլարիս Մըքլե՞լընը։ Որտե՞ղ փնտրել հիմա նրան։ Դիարանո՞ւմ։ Ահա լսի՛ր։

Տան վերևում իրար ետևից սրընթաց անցան ռմբակոծիչները, անցան հռնդյունով, դղրդյունով, սուլոցով, ասես անտեսանելի վիթխարի օդափոխիչ էր պտտվում երկնքի դատարկ խոռոչում։

– Տե՜ր աստված, – բացականչեց ՍոՆթագը,– ամեն ժամ նրանք ոռնում են մեր գլխավերևում։ Մեր կյանքի ամեն վայրկյանը հագեցված է այդ դժոխային ռմբակոծիչներով։ Ինչո՞ւ ոչ ոք չի խոսում այդ մասին։ 1960 թվականից հետո մենք սկսել ենք և հաղթել երկու ատոմային պատերազմում։ Մի՞թե պատճառն այն չէ, որ զվարճանալով տանը, լիովին մոռացել ենք մնացյալ աշխարհը։ Արդյոք այն պատճառով չե՞նք այսպես հարուստ, որ աշխարհն այնքան աղքատ է, իսկ մեր հո– գըն էլ չէ։ Ես լսել եմ, որ ամենուր մարդիկ կիսաքաղց են, իսկ մենք կուշտ ենք։ Արդյոք ճի՞շտ է, որ ողջ աշխարհը տաժանակիր աշխատում է, իսկ մենք զվարճանում ենք։ Դրա համար չէ՞, որ սաստիկ ատում են մեզ։ Ես վաղուց եմ լսել, որ բոլորն ատում են մեզ։ Իսկ գիտե՞ս, թե ինչու։ Ես չգիտեմ։ Գուցե այս գրքե՞րը բացեն մեր աչքերը։ Գուցե դրա՞նք նախազգուշացնեն մեզ՝ չկրկնել նույն անուղղելի սխալները։ Ես չեմ հիշում, թե քո հյուրասենյակի այդ ապուշները երբևէ այդ մասին խոսած լինեն։ Աստվա՜ծ իմ, Միլլի, ախր, ինչպե՞ս չես հասկանում։ Եթե օրական մի քիչ կարդանք, ասենք, օրը մի ժամ, երկու ժամ, գուցե թե․․․

Հեռախոսը զնգաց։ Միլդրեդը ճանկեց լսափողը։

– Աանա։– Նա ուրախացած ծիծաղեց։֊– Այո՛, Սպիտակ ծաղրածուն է երեկոյան ծրագրով։

Մոնթագը գնաց դեպի խոհանոց և գիրքը նետեց սեղանին։

«Մոնթագ,– դիմեց ինքն իրեն,– դու իսկապես հիմար ես։ Սակայն ինչպե՞ս վարվել։ Գրքերի մասին հայտնել կայա՞ն։ Մոռացությա՞ն տալ»։– Նա կրկին բացեց գիրքը, ջանալով չլսել Միլդրեդի ծիծաղը։

«Խե՜ղճ Միլլի,– մտածեց նա։– Խե՜ղճ Մոնթագ։ Չէ՞ որ դու նույնպես գլուխ չես հանում։ Որտեղից օգնություն խնդրել, որտե՞ղ ուսուցիչ գտնել, երբ արդեն այդքան ժամանակ կորսված է»։

Չպետք է հանձնվել։ Նա փակեց աչքերը։ Դե, իհարկե, նա կրկին զգաց, որ մտածում է քաղաքային զբոսայգու մասին, ուր մի տարի առաջ անցողակի մտել էր։ Վերջերս հաճախ էր հիշում այդ մասին։ Եվ այժմ էլ հիշողության մեջ պարզորոշ գծագրվեց այն ամենը, ինչ կատարվեց այդ օրը՝ զբոսայգում․ սաղարթախիտ անկյունը, նստարանին նստած սև կոստյումով ծերուկը, որ, Մոնթագին տեսնելով, արագորեն ինչ-որ բան խոթեց վերարկուի գրպանը։

․․․ Ծերուկը տեղից վեր ցատկեց, ասես ուզում էր վազել։ Իսկ Մոնթագն ասաց․

– Սպասե՛ք։

– Ես ոչ մի մեղք չունեմ,– դողահար բացականչեց նա։

– Իսկ ո՞վ ասաց, թե դուք մեղավոր եք։

Որոշ ճամանակ նրանք լուռ նստել էին կանաչ սաղարթների աղոտ ցոլքերի մեջ։ Հետո Մոնթագը խոսք բացեց եղանակի մասին, և ծերուկը պատասխանեց ցածր, թույլ ձայնով։ Դա տարօրինակ, խաղաղ հանդիպում էր։ Ծերուկը խոստովանեց, որ ինքը անգլերեն լեզվի պաշտոնանկ պրոֆեսոր է, աշխատանքից զրկվել է քառասուն տարի առաջ, երբ ուսանողների և նյութական աջակցության բացակայության պատճառով փակվեց հումանիտար գիտությունների վերջին քոլեջը; Անունը Ֆաբեր էր, և երբ նա այլևս չէր վախենում Մոնթագից, դարձավ շատախոս։ Սկսեց խոսել ցածր, համաչափ ձայնով, նայելով երկնքին, ծառերին, զբոսայգու կանաչ բացատներին։ Նրանք զրուցեցին շուրջ մեկ ժամ։ Հանկարծ ծերուկը ինչ-որ բան արտասանեց, և Մոնթագը հասկացավ, որ անհանգ բանաստեղծություն է։ Հետո, սիրտ առնելով, կրկին ինչ-որ բան արտասանեց՝ նույնպես բանաստեղծություն։ Զեռքը սեղմելով վերարկուի ձախ գրպանին՝ Ֆաբերը քնքշորեն արտաբերում էր բառերը; Մոնթագն զգաց, որ եթե ձեռքը մեկնի, ծերուկի գրպանից բանաստեղծությունների հատորյակ կհանի։ Բայց նա չմեկնեց։ Նրա ձեռքերն անզգա ընկած էին ծնկներին։

– Չէ՞ որ ես խոսում եմ ոչ թե բուն իրերի մասին, սը՛ր,– ասաց Ֆաբերը։– Ես խոսում եմ իրերի էության մասին։ Նստած եմ այստեղ և գիտեմ, որ ապրում եմ։

Ահա այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այն ժամանակ։ Մեկ ժամ տևած մենախոսություն, բանաստեղծություններ ու մեկնաբանություններ, իսկ հետո ծերուկը դողացող մատներով թղթի կտորի վրա գրեց իր հասցեն։ Մինչ այդ պահը երկուսն էլ խուսափում էին հիշատակել, որ Մոնթագը հրկիզող է։

– Ձեր քարտարանի համար է,– ասաց ծերուկը,– եթե ձեր մտքով անցնի բարկանալ ինձ վրա։

– Ես չեմ բարկանում,– զարմացած ասաց Մոնթագը։

Նախասենյակից լսվեց Միլդրեդի անզուսպ քրքիջը։

Բացելով ննջարանի պատի պահարանը՝ Մոնթագը թերթեց «Ենթակա են հետաքննության» (?) մակագրությամբ արկղի քարտերը։ Դրանց մեջ էր Ֆաբերի քարտը։ Այն ժամանակ Մոնթագը չէր մատնել նրան, բայց և հասցեն չէր ոչնչացրել։

Նա հավաքեց հեռախոսի համարը։ Հեռախոսալարի մյուս ծայրին ազդանշանը մի քանի անգամ կրկնեց Ֆաբերի անունը, և, վերջապես, ընկալուչում լսվեց պրոֆեսորի թույլ ձայնը։ Մոնթագը ներկայացավ։ Տիրեց երկարատև լռություն։ Եվ ապա՝

– Այո՛, միստր Մոնթագ։

– Պրոֆեսոր Ֆաբեր, ես ուզում եմ ձեզ ոչ այնքան սովորական մի հարց տալ։ Մեր երկրում քանի «Աստվածաշունչ» է մնացել։

– Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ մասին եք խոսում։

– Ես ուզում եմ իմանալ՝ գեթ մի օրինակ «Աստվածաշունչ» մնացե՞լ է։

– Ուզում եք ծուղա՞կը գցել ինձ։ Ես չեմ կարող պատահական մարդկանց հետ խոսել հեռախոսով։

– Քանի՞ օրինակ է մնացել Շեքսպիրի, Պլատոնի ստեղծագործություններից։

– Ոչ մի, դուք ինձնից լավ գիտեք։ Ո՛չ մի։

Ֆաբերը նետեց ընկալուչը։

Մոնթագը նույնպես ցած դրեց ընկալուչը։ Ո՛չ մի։ Հրակայանի ցուցակից Մոնթագն ինքն էլ գիտեր։ Սակայն, չգիտես ինչու, նա ցանկանում էր լսել հենց Ֆաբերից։

Նախասենյակում հանդիպեց Միլդրեդին, նրա դեմքը հուզմունքից շառագունել էր։

– Այսօր մեզ հյուր են գալու տիկինները։

Մոնթագը նրան ցույց տվեց մի գիրք։

– Սա Հին և Նոր կտակարանն է, և գիտե՞ս, Միլդրեդ․․․

– Խնդրում եմ, մի՛ սկսիր․․․

– Սա, հնարավոր է, միակ փրկված օրինակն է՝ մեր աշխարհամասում։

– Բայց դու պետք է այսօր ևեթ վերադարձնես։ Չէ՞ որ հրկիզապետ Բիթին գիտի այդ գրքի մասին։

– Հազիվ թե իմանա՝ հատկապես ի՞նչ գիրք եմ բերել։ Կարելի է մեկ ուրիշը հանձնել։ Բայց ո՞րը։ Ջե՞ֆերսոնը ։ Գուցե Թո՞րոն ։ Ո՞րն է պակաս արժեքավոր։ Եվ հետո, եթե ես փոխեմ, և Բիթին իմանա, թե հատկապես ո՛ր գիրքն եմ գողացել, նա գլխի կընկնի, որ մեզ մոտ մի ամբողջ գրադարան կա։

Միլդրեդի շրթունքները ջղաձգվեցին։

– Հապա մտածիր, թե ինչ ես անում։ Դու մեզ կկործանես։ Քեզ համար ո՞վ է կարևոր՝ ե՞ս, թե «Աստվածաշունչը»։

Նա արդեն նորից ջղային ճչում էր՝ սեփական տաքությունից հալվող մոմե տիկնիկի նման;

Բայց Մոնթագը չէր լսում նրան, նա լսում էր Բիթիի ձայնը։

«Նստեցեք, Մոնթագ։ Նայեցեք։ Վերցնում ենք առաջին էջը։ Զգուշությամբ, ինչպես ծաղկաթերթ, այրում ենք։ Հետո՝ երկրորդը։ Կրակը դրանք վեր է ածում սև թիթեռների։ Գեղեցիկ է, չէ՞։ Այժմ երկրորդ էջից կպցրեք երրորդը և այդպես շղթայաբար, էջ առ էջ, գլուխ առ գլուխ, բոլորը հիմարություններ են՝ ամփոփված բառերում, բոլորը՝ սուտ խոստումներ, հնամաշ մտքեր, իր դարն ապրած փիլիսոփայություն»։

Բիթին նստել էր քրտնաթոր ճակատով, իսկ նրա շուրջը հատակը ծածկված էր սև թիթեռների դիակներով, որոնք զոհվել էին բոցեղեն մրրիկի մեջ։

Միլդրեդը լռեց նույնքան անսպասելի, ինչպես սկսել էր ճչալ։ Մոնթագը նրա վրա ուշադրություն չէր դարձնում։

– Մի ելք է մնում,– ասաց նա։– Մինչև երեկո, երբ ես ստիպված կլինեմ գիրքը հանձնել Բիթիին, պետք է պատճենահանեմ։

– Դու տանը կլինե՞ս, երբ Սպիտակ ծաղրածուի ծրագիրն սկսվի և տիկինները հյուր գան,– բղավեց Միլդրեդը նրա ետևից։

Չշրջվելով՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Մի՛լլի։

Լռություն։

– Ի՞նչ։

– Միլլի, Սպիտակ ծաղրածուն սիրո՞ւմ է քեզ։

Ոչ մի պատասխան։

– Միլլի,– նա լիզեց չոր շրթունքները,– արդյոք քո «ազգականները» սիրո՞ւմ են քեզ։ Սիրում են ամբողջ սրտով ու հոգո՞վ։ Հա՞, Միլլի։

Մոնթագն զգաց, որ կինը աչքերը շփոթահար թարթելով նայում է իր ծոծրակին։

– Ինչո՞ւ ես այդպիսի հիմար հարցեր տալիս։

Մոնթագն ուզում էր լաց լինել, բայց շրթունքներն ամուր սեղմված էին, և աչքերում արցունք չկար։

– Եթե դռան ետևում շուն տեսնես, իմ փոխարեն ոտքով կխփես,– ասաց Միլդրեդը։

Նա անվճռական կանգնել էր դռան առաջ, ականջ դնելով։ Ապա բացեց և դուրս ելավ։

Անձրևը դադարել էր, անամպ երկնքում արևը թեքվում էր դեպի մայրամուտ։ Տան շրջակայքում ոչ ոք չկար, փողոցն ու մարգագետինն ամայի էին։

Մոնթագը թեթև հոգոց հանեց, ապա ետևից շրխկացրեց դուռը։

Մոնթագը մետրո գնաց։

«Ասես ամբողջովին քարացել եմ,– մտածեց նա։– Այդ երբվանի՞ց սկսվեց։ Ե՞րբ կարծրացան դեմքս, մարմինս, արդյո՞ք այն գիշեր, երբ խավարում ոտքով բախվեցի դեղահաբի սրվակին, որն ասես թաքցրած ական լիներ։

Կանցնի, մտածեց նա։ Գուցե ոչ միանգամից, թերևս՝ մի առժամանակ հետո։ Բայց ես ամեն ինչ կանեմ, որ անցնի, և Ֆաբերն էլ կօգնի ինձ։ Ինչ–որ մեկը կվերադարձնի իմ նախկին դեմքը, իմ ձեռքերը, նրանք կրկին կդառնան այնպիսին, ինչպիսին եղել են։ Հիմա նույնիսկ ժպիտը՝ հրկիզողի սովորական ժպիտը, լքել է ինձ։ Առանց նրա ես կորած եմ»։

Լուսամուտներում առկայծում էին թունելի պատերը՝ բաց դեղնավուն հախճասալիկներ և թանձր խավար, թվեր և նորից խավար, ամեն ինչ սլանում էր կողքով, գումարվում ընդհանուրին։

Մի անգամ, երբ ինքը դեռ երեխա էր, ամառվա մի շոգ օր նստել էր ծովափի դեղին ավազաթմբին և փորձում էր ավազը լցնել մաղը, որովհետև իր չարասիրտ զարմիկն ասել էր․ «Եթե մաղն ավազով լցնես, տասը սենթ կտամ»։ Բայց որքան ավելի արագ էր նա լցնում մաղը, նույնքան արագ էր ավազը չոր խշշոցով թափվում։ Նրա ձեռքերը հոգնել էին, ավազն այրում էր կրակի նման, իսկ մաղը դատարկ էր։ Հուլիսյան այդ տոթ օրը նա լուռ նստել էր ծովափին, և արցունքները հոսում էին այտերով։

Այժմ, երբ օդամուղ գնացքը թռցնում էր նրան, ցնցելով ու ճոճելով ստորերկրյա դատարկ միջանցքներում, նա հիշեց մաղի անողոք տրամաբանությունը և հայացքը ցած հառելով, հանկարծ տեսավ, որ ձեռքին պահել է բաց «Աստվածաշունչը»։ Վագոնում մարդիկ կային, բայց նա, չթաքցնելով, գիրքը պահում էր ձեռքում, և հանկարծ գլխով անցավ անհեթեթ մի միտք, եթե արագ ու անընդհատ կարդա, ապա գուցե և մաղում մի քիչ ավազ մնա։ Նա սկսեց կարդալ, բայց բառերը շաղվում էին, իսկ չե՞ որ մի քանի ժամ հետո նա կտեսնի Բիթիին և նրան կհանձնի գիրքը, ուստի ոչ մի արտահայտություն չպետք է սպրդի, հարկավոր է հիշել յուրաքանչյուր տողը։ «Ես պետք է այդ անեմ, ես կստիպեմ ինձ այդ անել»։

Նա ջղաձգորեն սեղմեց գիրքը։

Վագոնում ոռնում էին բարձրախոսները․

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

– Լռիր,– մտածեց Մոնթագը։– «Նայեցեք վայրի շուշանին, ինչպե՜ս է աճում»։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

«Ոչ ջանք է թափում․․․»։

– «Դենըմ»․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին․․․»։ Լռիր, վերջապես, լռիր․․․

– Ատամի մածո՜ւկ․․․

Նա Նորից բացեց գիրքը, սկսեց տենդագին թերթել էջերը, որոնք նա շոշափում էր կույրի պես, անթարթ նայում ամեն մի տողի, ամեն մի տառի։

– «Դենըմ»։ Տառ առ տառ՝ դ–ե–ն․․․

«Ոչ ջանք է թափում ու ոչ հյուսում է»։

Մաղից թւափվող չոր ավազի խշշոց։

– «Դենըմը» թարմացնում է․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին, շուշանին, շուշանին»։

– Ատամները մաքրող «Դենըմ»։

– Լռեցե՜ք, լռեցե՜ք, լռեցե՜ք․․․,– այս աղերսանքը, օգնության կանչը այնպիսի ուժով դուրս պոկվեց Մոնթագի կրծքից, որ ինքն էլ չնկատեց՝ ինչպես ոտքի թռավ։ Աղմկոտ վագոնի շփոթված ուղևորները վախեցած մի կողմ թեքվեցին խելացնոր, աղաղակից կարմրատակած դեմքով, բորբոքված շրթունքներով մարդուց, որ ձեռքին սեղմել էր բաց գիրքը։ Բոլորը երկյուղով էին նայում նրան, բոլորը, ովքեր մի րոպե առաջ հանգիստ, ոտքերով չափ էին տալիս գովազդերին՝ «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ, «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ՝ մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք, մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք․․․ Բոլորը, ովքեր մեքենաբար քթի տակ դնդնում էին․ «Մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ, մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ․․․»։

Եվ ասես ի հատուցումն, ռադիոն Մոնթագի վրա մի տոննա երաժշտություն թափեց՝ մետաղի շռինդի, թիթեղի, պղնձի, արծաթի, արույրի զնգոցների տարափ։ Մարդիկ ստիպված էին խաղաղվել, քանի որ փախչելու տեղ չունեին, հսկա օդամուղ գնացքը սլանում էր ստորգետնյա խոր թունելով;

– Վայրի շուշան․․․

– «Դենըմ»։

– Ասացի՝ շուշան․․․

Մարդիկ զարմանքով նայեցին նրան․

– Ուղեկցորդին կանչեք։

– Խելքը թռցրել է․․․

– Նոլ Վյու կայարան։

Գնացքը սուլոցով օդ բաց թողեց և կանգ առավ։

– Նոլ Վյու,– բարձր։

– «Դենըմ»,– շշուկով։

Մոնթագի շուրթերը հազիվ էին շարժվում։

– Շուշան․․․

Ֆշշալով վագոնի դուռը բացվեց, Մոնթագը դեռևս կանգնած էր։ Հևոց արձակելով՝ դուռն սկսեց փակվել։ Եվ միայն այդ ժամանակ Մոնթագը շարժվեց առաջ՝ հրմշտելով մյուս ուղևորներին և շարունակելով անձայն գոռալ՝ փակվող դռան նեղ ճեղքից ժամանակին դուրս նետվեց կառամատույց։ Նա վազեց թունելի սպիտակ հախճասալիկների վրայով՝ ուշադրություն չդարձնելով շարժասանդուղքներին, որովհետև ցանկանում էր զգալ՝ ինչպես են շարժվում իր ոտքերը, ձեռքերը, ինչպես են պրկվում ու թուլանում թոքերը, ամեն մի ներշնչման և արտաշնչման ժամանակ՝ ինչպես է օդը քերծում կոկորդը։ Նրան հետապնդում էր նույն ձայնը՝ «Դենըմ», «Դենըմ», «Դենըմ»։

Օձի նման ֆշշալով՝ գնացքն անհետացավ մութ թունելում։

– Ո՞վ է։

– Ես եմ, Մոնթագը։

– Ի՞նչ եք ուզում։

– Ներս թողեք ինձ։

– Ես ոչինչ չեմ արել։

– Ես մենակ եմ։ Հասկանո՞ւմ եք, մենակ եմ։

– Երդվեցեք։

– Երդվում եմ։

Դուռը դանդաղ բացվեց, Ֆաբերը դուրս նայեց։ Ցերեկվա պայծառ լույսի տակ նա շատ ծեր էր թվում, թուլակազմ, վախեցած։ Ծերուկն այնպիսի տեսք ուներ, ասես երկար տարիներ տնից դուրս չէր եկել։ Նրա դեմքը և սենյակի սպիտակ սվաղած պատերը նույն գույնի էին։ Ճերմակ էին թվում նրա և՛ շուրթերը, և՛ այտերի մաշկը, և՛ մազերը, և՛ խամրած գորշակապույտ աչքերը։ Բայց հանկարծ նրա հայացքն ընկավ այն գրքին, որ Մոնթագը պահել էր թևի տակ, և ծերուկը միանգամից փոխվեց, այժմ նա ոչ այդքան ծեր էր թվում, ոչ էլ թույլ։ Նրա վախը կամաց–կամաց անցնում էր։

– Ներեցեք, ստիպված ենք զգուշավոր լինել։

Ֆաբերի աչքերը գամված էին գրքին։

– Ուրեմն՝ ճի՞շտ է։

Մոնթագը ներս մտավ։ Դուոը փակեց։

– Նստեցեք,– Ֆաբերը ետ քաշվեց, աչքը չկտրելով գր–ից, ասես վախենում էր, թե կանհետանա, եթե գեթ մի վայրկյան հայացքը թեքի։ Նրա ետևում ննջարանի բաց դուռն էր, ներսում՝ սեղանը, որի վրա խառնիխուռն թափված էին ինչ-որ մեխանիզմների մասեր և աշխատանքային գործիքներ։ Մոնթագն այդ ամենը նշմարեց սոսկ անցողակի, որովհետև Ֆաբերը՝ նկատելով, թե ինչ ուղղությամբ է նայում նա, արագ շրջվելով՝ ծածկեց դուռը։ Նա կանգնել էր, դողացող ձեռքով սեղմելով բռնակը։ Ապա անվճռական հայացքը հառեց Մոնթագին։

Այժմ Մոնթագը նստել էր՝ ծնկների վրա պահելով գիրքը։

– Այդ գիրքը․․․ Որտե՞ղ եք դուք․․․

– Գողացել եմ։

Ֆաբերն առաջին անգամ նայեց ուղիղ Մոնթագի աչքերին։

– Դուք խիզախ մարդ եք։

– Ոչ,– ասաց Մոնթագը։– Բայց իմ կինը մեռնում է։ Աղջիկը, որ իմ բարեկամն էր, մեռել է արդեն։ Մի կին, որ կարոդ էր դառնալ իմ բարեկամը, ողջ–ողջ այրվեց մի օր առաջ։ Դուք միակն եք, որ կարող եք օգնել ինձ։ Ես ուզում եմ տեսնե՜լ։ Տեսնե՜լ․․․

Ֆաբերի ձեռքերը, որ դողում էին անհամբերությունից, պարզվեցին դեպի գիրքը։

– Կարելի՞ է։

– Այո՛, իհարկե։ Ներեցեք։– Մոնթագը նրան տվեց գիրքը;

– Որքա՜ն ժամանակ է անցել․․․ Ես երբեք կրոնասեր չեմ եղել․․․ Բայց որքան ժամանակ է անցել այն օրերից․․․,– Ֆաբերը թերթում էր գիրքը, որոշ հատվածներ կարդալով։– Ճիշտ նույնն է, այնպիսին, ինչպիսին ես հիշում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, իսկ ինչպես են հիմա աղճատում մեր հեռուստատեսային հյուրասենյակներում․ Քրիստոսը դարձել է «ազգականներից» մեկը։ Ես հաճախ եմ մտածում՝ կճանաչե՞ր տեր աստվածը իր որդուն։ Մենք այնպես ենք նրան պճնազարդել։ Կամ, ավելի լավ է ասել, մերկացրել ենք։ Այժմ նա իսկական անանուխի ծամոն է դարձել, քաղցրավենիք, հյութ, սառնաշաքար, եթե իհարկե, չի զբաղվում որևէ ապրանքի քողարկված ռեկլամով, առանց որի, իբր, չի կարող յոլա գնալ հավատացյալը։

– Գիտե՞ք, գրքերից մշկընկույզի կամ էլ անդրծովյան հեռավոր երկրներից բերված համեմունքի հոտ է գալիս։ Մանկուց ես սիրում էի հոտոտել գրքերը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան հիանալի գրքեր կային, երբ դեռևս մենք մեզ թույլ չէինք տալիս ոչնչացնել դրանք;

Նա թերթում էր էջերը։

– Միստր Մոնթագ, դուք ձեր առջև տեսնում եք վախկոտ մի մարդու։ Ես դեռ այն ժամանակ գիտեի, տեսնում էի, թե ուր ենք գլորվում, սակայն լռում էի։ Ես անմեղներից մեկն էի, նրանցից, ովքեր կարող էին ձայն բարձրացնել, երբ ոչ ոք արդեն չէր ուզում լսել «մեղապարտներին»։ Բայց ես լռեցի և, այդպիսով, հանցակից դարձա։ Եվ երբ, վերջապես, նրանք համակվեցին գրքերն այրելու գաղափարով, այդ գործում ներքաշելով հրկիզողներին, ես փոքրինչ փնթփնթացի ու հաշտվեցի, որովհետև ոչ ոք չսատարեց ինձ։ Իսկ հիմա չափազանց ուշ է։

Ֆաբերը փակեց «Աստվածաշունչը»։

– Այժմ ասացեք՝ ինչո՞ւ եք եկել ինձ մոտ։

– Ես զրուցելու կարիք ունեմ, բայց ոչ ոք չի լսում։ Ես չեմ կարող խոսել պատերի հետ, նրանք գոռում են ինձ վրա։ Զեմ կարոդ խոսել կնոջս հետ, նա լսում է միայն պատերին։ Ուզում եմ, որ մեկը լսի ինձ։ Եթե երկար խոսեմ, ապա հնարավոր է, ինչ-որ խելամիտ բան ասեմ։ Եվ հետո ուզում եմ, որ դուք ինձ սովորեցնեք հասկանալ կարդացածս։

Ֆաբերը ակնապիշ նայեց Մոնթագի նիհար, սափրված, կապտաբծերով դեմքին։

– Ի՞նչն է ձեզ այդպես ցնցել։ Ի՞նչն է ձեր ձեռքից ցած գցել հրկիզողի ջահը։

– Չգիտեմ։ Մենք ամեն ինչ ունենք երջանիկ լինելու համար, բայց դժբախտ ենք։ Ինչ–որ բանում վրիպել ենք։ Ես ամենուրեք փնտրել եմ։ Իմացածս միակ բանը, որ նախկինում եղել է, իսկ այժմ չկա, գրքերն են, որոնք ես ինքս այրում եմ ահա արդեն տասը–տասներկու տարի։ Եվ ես մտածեցի՝ թերևս գրքերն էլ օգնեն ինձ։

– Դուք անհուսալի երազող եք,– ասաց Ֆաբերը։– Այդ ամենը չափազանց ծիծաղելի կլիներ, եթե այդքան լուրջ չլիներ։ Ձեզ ոչ թե գրքեր են հարկավոր, այլ այն, ինչ երբևէ եղել է դրանցում, ինչը կարող էր այժմ էլ լինել մեր հյուրասենյակների ծրագրերում։ Մանրամասների նկատմամբ նույնպիսի ուշադրություն և իրազեկություն կարող էր ցուցաբերվել և մեր ռադիո ու հեռուստատեսային հաղորդումներում։ Բայց, ավա՜ղ, նրանք այդ չեն անում։ Ո՛չ, ո՛չ, գրքերը միանգամից չեն տա ձեր փնտրածը։ Պետք է ինքներդ փնտրեք ամենուրեք, հին կինոնկարներում, վաղեմի ընկերների շրջանում։ Փնտրեք որտեղ հնարավոր է՝ հին գրամաֆոնային ձայնապնակներում, ձեր շրջակա բնության մեջ, հենց ձեր մեջ։ Գրքերը սոսկ մեկն են այն շտեմարաններից, որտեղ կուտակում ենք այն, ինչ վախենում ենք մոռանալ։ Նրանց մեջ չկա ոչ մի գաղտնիք, ոչ մի կախարդանք։ Կախարդանքը սոսկ այն է, ինչ ասում են գրքերը, այն, թե ինչպես են նրանք հավաքում, մի ամբողջական միասնության մեջ միացնում տիեզերքի տարբեր ծվենները։ Իհարկե, դուք չէիք կարող այդ իմանալ։ Դուք հավանաբար հիմա էլ լիովին չեք հասկանում, թե ինչի մասին եմ խոսում։ Դուք բնազդաբար ճիշտ եզրակացության եք հանգել, մեզ պակասում է երեք բան։ Առաջինը, գիտե՞ք, արդյոք, ինչո՞ւ են մեզ համար այդքան կարևոր այսպիսի գրքերը։ Որովհետև որակ ունեն։ Իսկ ի՞նչ է նշանակում որակ։ Ինձ համար դա նախ գրքի հյուսվածքն է։ Այս գիրքը ծակոտիներ ունի, շնչում է։ Դիմագիծ ունի։ Կարելի է ուսումնասիրել մանրադիտակով։ Եվ դուք նրա մեջ կգտնեք կյանք, եռուն կյանք, որ հորդում է ձեր առջև իր անսպառ բազմազանությամբ։ Որքան շատ են ծակոտիները, որքան թղթի քառակուսի դյույմի վրա մեծ է կյանքի տարբեր կողմերի ճշմարտացի արտացոլումը, այնքան ավելի գեղարվեստական է երկը։ Ահա որակի իմ սահմանումը։ Պատկերել մանրամասները, նոր մանրամասներ։ Լավ գրողները սերտ շփման մեջ են կյանքի հետ։ Միջակները սոսկ հպանցիկ սահում են մակերեսով, իսկ վատերը բռնաբարում են այն և թողնում ճանճերին կեր։

– Այժմ հասկանո՞ւմ եք,– շարունակեց Ֆաբերը,– թե ինչու են գրքերն այդպիսի ատելություն հարուցում, ինչու ես դրանցից այդպես վախենում։ Նրանք մեզ ցույց են տալիս կյանքի դեմքի ծակոտիները։ Հարմարավետ կյանք փնտրողները կուզենային իրենց առջև տեսնել մեղրամոմե դալուկ դեմքեր՝ առանց ծակոտիների, մազաթափ ու անարտահայտիչ։ Մենք ապրում ենք մի այնպիսի ժամանակում, երբ ծաղիկները ծաղիկներով են ցանկանում սնվել, փոխանակ ներծծեն անձրևի խոնավությունն ու արգավանդ հողի կենսահյութերը։ Բայց չէ՞ որ նույնիսկ հրավառությունը, նույնիսկ նրա գույների պերճությունն ու ճոխությունն ստեղծված է երկրի քիմիայով։ Իսկ մենք երևակայում էինք՝ իբր կարող ենք ապրել ու աճել, սնվել ծաղիկներով և հրավառություններով, չավարտելով մեզ իրականությանը վերադարձնող բնական շրջափուլը։ Ծանո՞թ եք Անթեյի առասպելին։ Նա հսկա էր, անպարտելի ուժի տեր, քանի դեռ ամուր կանգնած էր հողին։ Բայց երբ Հերկուլեսը կտրեց նրան հողից և օդ հանեց, Անթեյը հեշտությամբ պարտվեց։ Ճիշտ նույնն է և մեզ՝ այժմ քաղաքում ապրողներիս համար, եթե ոչ, ապա ես արդեն կատարյալ խելագար եմ։ Այսպես, առաջինը, ինչ մեզ պակասում է, որակն է, մեր գիտելիքների հյուսվածքը։

– Իսկ ո՞րն է երկրորդը։

– Ազատ ժամանակը։

– Բայց մենք բավականաչափ ազատ ժամանակ ունենք․․․

– Ազատ ժամանակ՝ այո։ Իսկ մտածելու ժամանակ անե՞նք արդյոք։ Ինչի՞ վրա եք վատնում ձեր ազատ ժամանակը։ Կա՛մ սլանում եք մեքենայով՝ ժամում հարյուր մղոն արագությամբ, այնպես, որ ուրիշ բանի մասին չի կարելի մտածել, բացի ձեզ սպառնացող վտանգից, կա՛մ ժամանակ եք սպանում՝ ինչ-որ խաղ խաղալով, կա՛մ նստում եք չորսպատանի հեռուստացույց ունեցող սենյակում, իսկ նրանց հետ, արդեն, հո չեք կարող վիճել։ Ինչո՞ւ, որովհետև պատերի վրայի պատկերները «իրական» են։ Ահա նրանք ձեր առջև են, տեսանելի, ծավալ ունեն, և նրանք ձեզ ասում, ձեր գլուխն են մտցնում, թե ինչ պետք է մտածեք։ Դե, ձեզ էլ սկսում է թվալ, որ այն, ինչ նրանք ասում են, ճշմարիտ է։ Դուք սկսում եք հավատալ, որ ճշմարիտ է։ Այնպես հապճեպ են ձեզ պատրաստի եզրակացություններ հրամցնում, որ ձեր բանականությունը չի հասցնում առարկել․ «Ախր այդ ամենը համակ բարբաջանք է»։

– Միայն «ազգականներն» են կենդանի մարդիկ։

– Ներեցեք, ի՞նչ ասացիք։

– Կինս ասում է, որ հեռուստացույցն իրական է, իսկ գրքերը՝ ոչ։

– Եվ փա՜ռք աստծո, որ այդպես է։ Դուք կարող եք փակել գիրքը և նրան ասել՝ սպասիր։ Դուք նրա տիրակալն եք; Իսկ ո՞վ կարոդ է կորզել ձեզ կառչուն մագիլներից, որոնք գերի են վերցնում, հենց որ միացնում եք հեռուստատեսային հյուրասենյակը։ Նրանք կավի պես կհունցեն ձեզ և իրենց ուզած ձևը կտան։ Դա նույնպես «միջավայր» է, նույնքան իրական, որքան աշխարհը։ Այն դառնում է իսկություն, այն հենց ճշմարտությունն է։ Գրքերին կարելի է հաղթել բանականության ուժով։ Բայց իմ ողջ գիտելիքներով ու կասկածամտությամբ հանդերձ, ես երբեք իմ մեջ ուժ չեմ գտել՝ վեճի մեջ մտնելու հարյուր գործիքներից բաղկացած սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, որը ոռնում է ինձ վրա մեր հրեշավոր հյուրասենյակների գունավոր և տարածական էկրաններից։ Տեսնո՞ւմ եք, իմ հյուրասենյակը՝ չորս սովորական սվաղած պատեր են։ Իսկ սրանք,– Ֆաբերը ցույց տվեց երկու փոքրիկ ռետինե կոճակներ,– սրանք էլ նրա համար են, որ ականջներս խցանեմ մետրոյով երթևեկելիս։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ․․․ «Ո՛չ ջանք է թափում և ոչ հյուսում է»,– շշնջաց Մոնթագը՝ աչքերը փակելով։– Այո։ Բայց ի՞նչ կպատահի հետո։ Գրքերը կօգնե՞ն մեզ։

– Միայն այն դեպքում, եթե ապահովվի երրորդ անհրաժեշտ պայմանը։ Առաջինը, ինչպես արդեն ասացի, մեր գիտելիքների որակն է։ Երկրորդը՝ ազատ ժամանակը, որպեսզի կարողանանք խորհրդածել, յուրացնել այդ գիտելիքները։ Իսկ երրորդն այն է, որ իրավունք ունենանք գործել այն ամենի հիման վրա, ինչ մենք քաղել ենք առաջին երկու պայմանների փոխազդեցությունից։ Բայց կասկածելի է, որ մի զառամյալ ծերուկ ու մի հիասթափված հրկիզող կարողանան ինչ-որ բան փոխել այժմ, երբ գործն այսքան բարդացել է․․․

– Ես կարող եմ գրքեր ձեռք բերել։

– Դուք ձեզ վտանգի եք ենթարկում։

– Գիտե՞ք, մահապարտն էլ իր առավելություններն ունի։ Երբ այլևս կորցնելու ոչինչ չկա, վտանգից չես վախենում։

– Հիմա դուք շատ հետաքրքիր միտք հայտնեցիք,– ծիծաղեց Ֆաբերը,– որը ոչ մի տեղ չեք կարդացել։

– Իսկ մի՞թե գրքերում գրում են այդ մասին։ Դա այնպես, հանկարծ, չգիտեմ ինչու, գլուխս եկավ։

– Ավելի լավ։ Ուրեմն՝ դուք դա չմոգոնեցիք ո՛չ ինձ համար, ո՛չ մեկ ուրիշի, առավել ևս՝ ոչ էլ ձեզ համար։

Մոնթագը թեքվեց Ֆաբերի կողմը։

– Այսօր ահա թե ինչ մտածեցի։ Եթե գրքերն իրոք այդպես արժեքավոր են, արդյոք չի՞ կարելի ճարել տպագրական հաստոց և տպել մի քանի օրինակ․․․ Մենք կարող էինք․․․

– Մե՞նք։

– Այո, դուք և ես։

– Այդ արդեն չեղա՜վ,– Ֆաբերը կտրուկ շտկվեց։

– Գոնե թույլ տվեք՝ շարադրեմ իմ ծրագիրը․․․

– Եթե շարունակեք պնդել, ես կխնդրեմ, որ հեռանաք իմ տնից։

– Մի՞թե ձեզ չի հետաքրքրում։

– Ո՛չ, ինձ չեն հետաքրքրում այնպիսի խոսակցությունները, որոնց պատճառով կարող են այրել։ Այլ խնդիր է, եթե հնարավոր լիներ ոչնչացնել հրկիզողների բուն համակարգը։ Այ, եթե դուք առաջարկեիք տպել մի քանի գիրք և երկրով մեկ թաքցնել հրկիզողների տներում, այնպես որ կասկածի սերմեր ցանեիք իրենց՝ հրկիզողների շրջանում, ես կասեի՝ կեցցե՛ք։

– Գաղտնաբար ներս գցել գրքերը, ահազանգել և նայել, թե ինչպես են հրո ճարակ դառնում հրկիզողների տնե՞րը։ Ա՞յդ էիք ուզում ասել։

Ֆաբերը հոնքերը կիտեց և նայեց Մոնթագին, ասես առաջին անգամ էր տեսնում։

– Ես կատակում էի։

– Կարծում եք՝ խելացի՞ ծրագիր է։ Արժե՞ փորձել։ Սակայն ես պետք է հաստատ իմանամ, որ դա ինչ-որ բան տեղից կշարժի։

– Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել։ Չէ՞ որ մի ժամանակ գրքեր մեզ մոտ որքան ուզեք կային, իսկ մենք համառորեն զբաղված էինք մի բանով՝ փնտրում էինք ամենագահավեժ ժայռը, որպեսզի այնտեղից ցած թռչենք։ Ստույգ է միայն մի բան՝ այո՛, մեզ անհրաժեշտ է լիաթոք շնչել։ Այո՛, մեզ գիտելիքներ են պետք։ Եվ, թերևս, շուրջ հազար տարի հետո, մենք կսովորենք թռիչքների համար ընտրել ավելի փոքր ժայռեր։ Չէ՞ որ գրքերը գոյություն ունեն, որպեսզի հիշեցնեն մեզ, թե ինչպիսի՜ բթամիտ ու համառ ավանակներ ենք մենք։ Դրանք նման են Կեսարի վարձու պահախմբին, որը նրա հաղթարշավի ժամանակ շշնջաց, «Հիշի՛ր, Կեսա՛ր, դու ևս մահկանացու ես»։ Մեզնից շատերը չեն կարող ամեն տեղ լինել, բոլորի հետ խոսել, այցելել աշխարհի բոլոր քաղաքները։ Մենք չունենք ո՛չ ժամանակ, ո՛չ դրամ, ո՛չ էլ այդքան շատ ընկերներ։ Այն ամենը, ինչ դուք փնտրում եք, Մոնթագ, գոյություն ունի աշխարհում, բայց հասարակ մարդը թերևս սեփական աչքերով կարողանա տեսնել միայն մեկ հարյուրերորդը, իսկ մնացած իննսունինը տոկոսը նա ճանաչում է գրքերի միջոցով։ Երաշխիք մի՛ պահանջեք։ Եվ մի՛ սպասեք փրկություն ինչ-որ մեկից՝ լինի մարդուց, մեքենայից թե գրադարանից։ Ինքներդ ստեղծեք այն, ինչը կարող է փրկել աշխարհը, և եթե խեղդվեք ճանապարհին, ապա գոնե կիմանաք, որ լողում էիք դեպի ափը։

Ֆաբերը ոտքի ելավ և սկսեց քայլել սենյակում։

– Ինչպե՞ս վարվենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք լո՞ւրջ էիք ասում հրկիզողների մւաին։

– Բացարձակապես։

– Նենգ ծրագիր է, խոսք չկա,– Ֆաբերը ջղային խեթեց դեպի ննջարանի դուռը։– Տեսնել, թե ողջ երկրում ինչպես են բոցավառվում հրկիզողների տները, կործանվում դավաճանության այդ օջախները։ Սալամանդրը լափում է սեփական պոչը։ Օ՜հ, հիանալի՜ է։

– Ես գիտեմ բոլոր հրկիզողների հասցեները։ Եթե մենք ունենայինք որևէ ընդհատակյա․․․

– Մարդկանց չի կարելի վստահել, այդ է սարսափելին։ Դուք, մեկ էլ ես, ուրիշ էլ ո՞վ կնետվի կրակը։

– Մի՞թե չեն մնացել այնպիսի պրոֆեսորներ, ինչպիսին դուք եք։ Նախկին գրողներ, պատմաբաններ, լեզվաբաններ․․․

– Մեռել են կամ արդեն շատ ծեր են։

– Որքան ծեր, այնքան լավ։ Ավելի քիչ կասկած կհարուցեն։ Դուք հո ճանաչում եք այդպիսիներին և, հավանաբար, տասնյակներով։ Խոստովանեք։

– Այո, թերևս։ Կան, օրինակ, բազմաթիվ դերասաններ, որոնք արդեն երկար տարիներ առիթ չեն ունեցել խաղալու Պիրանդելոյի, Շոուի կամ Շեքսպիրի գործերը, քանի որ նրանց պիեսները չափազանց հավաստի են արտացոլում կյանքը։ Մենք կարող ենք օգտագործել նրանց զայրույթը։ Եվ ազնիվ վրդովմունքը այն պատմաբանների, ովքեր վերջին քառասուն տարում ոչ մի տող չեն գրել։ Ճշմարիտ է, մենք կարող էինք դպրոց հիմնել և նորից սովորեցնել կարդալ ու մտածել։

– Այո՜։

– Բայց այդ ամենը կաթիլ է ծովի մեջ։ Մեր ողջ մշակույթը մեռած է։ Նրա բուն հենքը պետք է հալել և նոր կաղապար ձուլել։ Իսկ դա այնքան էլ դյուրին չէ։ Զէ՞ որ բանը սոսկ այն չէ, որ կրկին ձեռքդ վերցնես կես դար առաջ մի կողմ դրածդ գիրքը։ Հիշեցեք, որ հրկիզողների կարիքը հազվադեպ է զգացվում։ Մարդիկ ինքնակամ այլևս գիրք չեն կարդում։ Այժմ դուք՝ հրկիզողներդ, մեզ համար կրկեսային ներկայացումներ եք կազմակերպում, տներ եք վառում, զվարճացնում ամբոխին։ Բայց դա այնպես՝ միջանկյալ համար է, և ոչ թե հիմնականը։ Մեր օրերում շատ քիչ են խռովության սիրահարները։ Իսկ այդ քչերի մեծ մասին հեշտ է ահաբեկել։ Ինչպես, օրինակ, ինձ։ Դուք կարո՞ղ եք ավելի արագ պարել, քան Սպիտակ ծաղրածուն, կամ գոռալ ավելի բարձր, քան ինքը՝ Գլխավոր հեռուստաաճպարարը և բոլոր «ազգականները»։ Եթե կարող եք, ապա, թերևս, կհարթեք ձեր ճանապարհը։ Իսկ ընդհանրապես, Մոնթագ, իհարկե, դուք հիմար եք։ Չէ՞ որ մարդիկ իրոք զվարճանում են։

– Վերջացնելով կյանքը ինքնասպանությամբ։ Միմյանց սպանելո՞վ։

Մինչ նրանք խոսում էին, տան վրայով դեպի արևելք էին սլանում ռմբակոծիչները։ Միայն հիմա նրանք նկատեցին այդ ու լռեցին՝ ականջ դնեյով հրթիռային շարժիչների հզոր աղմուկին, զգալով, թե ինչպես է ամեն ինչ իրենց հոգում տակնուվրա լինում։

– Համբերեք, Մոնթագ։ Ա՛յ, պատերազմ կսկսվի, և մեր հյուրասենյակներն իրենք իրենց կլռեն։ Մեր քաղաքակրթությունը միտում է կործանման։ Մի կողմ քաշվեք, որպեսզի անիվը չճզմի ձեզ։

– Բայց չէ՞ որ մեկը պետք է պատրաստ լինի կառուցելու, երբ ամեն ինչ փլվի։

– Իսկ ո՞վ։ Նրա՞նք, ովքեր ընդունակ են բերանացի մեջբերել Միլթընին։ Ովքեր կարող են ասել․ «Իսկ ես դեռ հիշում եմ Սոֆոկլեսի՞ն»։ Եվ ի՞նչ պետք է անեն նրանք։ Հիշեցնեն փրկվածներին, որ մարդը ունի նաև լա՞վ կողմեր։ Այդ փրկվածները սոսկ այն մասին կմտածեն, թե ինչպես քարեր հավաքեն ու շպրտեն իրար վրա։ Գնացեք տուն, Մոնթագ։ Պառկեք քնելու։ Ինչո՞ւ վատնեք ձեր վերջին ժամերը, որպեսզի անպտուղ դոփեք տեղում և համոզեք ձեզ, թե իբր շարժվում եք։

– Ուրեմն, ձեզ համար այլևս միևնո՞ւյն է։

– Ո՛չ, միևնույն չէ։ Այնքան միևնույն չէ, որ կարելի է ասել՝ այդ մտքից հիվանդ եմ։

– Եվ դուք չե՞ք ուզում օգնել ինձ։

– Բարի գիշեր։ Բարի գիշեր։

Մոնթագի ձեռքերը պարզվեցին դեպի «Աստվածաշունչը»։ Նա ինքը զարմացավ, թե հանկարծ ինչ արեցին իր ձեռքերը։

– Կուզենայի՞ք ձեր սեփականը լիներ։

– Աջ ձեռքս կտայի դրա համար,– ասաց Ֆաբերը։

Մոնթագը կանգնել և սպասում էր, թե հետո ինչ են անելու իր ձեռքերը։ Եվ նրանք, անկախ իր կամքից ու ցանկությունից, ասես նույն ձգտումով համակված երկու կենդանի էակներ, սկսեցին պոկոտել էջերը։ Պոկեցին անվանաթերթը, առաջին էջը, երկրորդը։

– Խելագա՜ր։ Այդ ի՞նչ եք անում,– Ֆաբերը վեր ցատկեց, ասես մեկը հարվածեց նրան։ Նետվեց Մոնթագի վրա, բայց նա մի կողմ հրեց։ Մոնթագի ձեռքերը շարունակում էին պաառել գիրքը։ Վեց էջ ևս ընկան հատակին։ Մոնթագը վերցրեց դրանք և Ֆաբերի աչքի առաջ ճմռթեց ձեռքի մեջ։

– Պետք չէ, խնդրում եմ, պետք չէ,– բացականչեց ծերուկը։

– Իսկ ո՞վ է խանգարում ինձ։ Ես հրկիզող եմ։ Կարող եմ այրել ձեզ։

Ծերուկը նայեց նրան։

– Դուք այդ չեք անի։

– Կարող եմ, եթե կամենամ։

– Այդ գիրքը․․․ մի՛ պատռեք։

Ֆաբերը փլվեց աթոռին։ Նրա դեմքը ճերմակել էր կտավի նման, շրթունքները դողում էին։

– Հոգնեցի։ Մի՛ տանջեք ինձ։ Ի՞նչ եք ուզում։

– Ուզում եմ, որ դուք սովորեցնեք ինձ։

– Շատ լավ։ Շատ լավ։

Մոնթագը ցած դրեց գիրքը։ Նա սկսեց հարթել ճմռթված էջերը։ Ծերուկը ուժասպառ հետևում էր նրան։

Գլուխը թափ տալով, ասես իրենից վանելով թմրությունը, Ֆաբերը հարցրեց․

– Դուք փող ունե՞ք, Մոնթագ։

– Ունեմ։ Մի քիչ։ Չորս կամ հինգ հարյուր դոլար։ Ինչո՞ւ եք հարցնում։

– Կբերեք ինձ։ Ես ճանաչում եմ մի մարդու, որը կես դար առաջ տպագրում էր մեր քոլեջի թերթը։ Դա հենց այն տարին էր, երբ նոր կիսամյակի սկզբում մտա լսարան, և պարզվեց, որ դրամայի պատմության դասընթացի դասախոսություններին, որն ընդգրկում էր էսքիլեսից մինչև Յուջին Օ’Նիլ, ցուցակագրվել էր ընդամենը մեկ ուսանող։ Հասկանո՞ւմ եք, կարծես թե սառցե գեղեցիկ արձանը հալվում էր արևի ճառագայթների տակ։ Հիշում եմ՝ մեկը մյուսի ետևից մեռնում էին լրագրերը, ինչպես կրակի մեջ ընկած թիթեռներ։ Ոչ ոք չէր փորձում հարություն տալ։ Ոչ ոք չէր ափսոսում։ Եվ այդ ժամանակ, հասկանալով, թե որքան ձեռնտու կլինի, եթե մարդիկ սկսեն կարդալ միայն կրքոտ համբույրների և դաժան, ծեծկռտուքի մասին, կառավարությունը ամփոփեց արդյունքները, կանչելով ձեզ՝ կրակ կուլ տվողներիդ։ Այնպես որ, Մոնթագ, մենք ունենք գործազուրկ տպագրիչ։ Կարող ենք տպագրել մի քանի գիրք և սպասել մինչև սկսվի կռիվը, որը կկործանի իրերի ներկա կարգը և մեզ անհրաժեշտ լիցք կտա։ Մի քանի ռումբ, և այդ բոլոր «ազգականները», որոնք բնակություն են հաստատել հյուրասենյակների պատերին, խեղկատակային այդ ոհմակը կլռի մշտապես։ Եվ հաստատված լռության մեջ գուցե լսելի լինի մեր շշունջը։

Երկուսն էլ կանգնած սէւեռուն նայում էին սեղանի վրայի գրքին։

– Ես փորձել եմ հիշել,– ասաց Մոնթագը։– Բայց, գրողը տանի, հերիք է՝ աչքս թեքեմ և ամեն ինչ իսկույն մոռանում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, որքան եմ ցանկանում խոսել հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Նա շատ է կարդացել, նա ամեն ինչին պատասխան ունի կամ էլ, ծայրահեղ դեպքում, այդպես է թվում։ Նրա խոսքը հալած յուղի տեղ ես ընդունում։ Վախենում եմ՝ նա ինձ համոզի, ու ես կրկին դառնամ առաջվանը։ Չէ՞ որ ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ էր, որ փողրակը նավթով լցնելիս մտածում էի, թե ի՜նչ հիանալի աշխատանք է։

Ծերուկը գլխով արեց․

– Ով չի կառուցում, նա պետք է ավերի։ Սա հին է, ինչպես աշխարհը։ Անչափահաս հանցագործների հոգեբանություն։

– Ահա թե, ուրեմն, ով եմ ես։

– Մեզնից ամեն մեկի մեջ դա կա։

Մոնթագը մի քանի քայլ արեց դեպի ելքը։

– Դուք չե՞ք կարող որևէ կերպ օգնել ինձ, երբ այսօր երեկոյան խոսելու լինեմ հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Ինձ հովանոց է հարկավոր, որ չխեղդվեմ, եթե նա կրկին ինձ վրա թափի իր ճառերի հեղեղը։

Ծերուկը ոչինչ չասաց և նորից անհանգիստ հայացք նետեց ննջարանի դռանը։ Մոնթագը որսաց նրա հայացքը։

– Դե, ինչպե՞ս։

Ծերուկը խոր շունչ քաշեց։ Փակեց աչքերը և ամուր սեղմելով շրթունքները՝ մի անգամ էլ դժվարությամբ շունչ առավ։ Նրա շուրթերից պոկվեց Մոնթագի անունը։

Շրջվելով Մոնթագի կողմը՝ վերջապես ասաց․

– Գնանք։ Քիչ էր մնում թողնեի, որ հեռանաք։ Իրոք որ ես վախկոտ, ծեր հիմար եմ։

Ֆաբերը բացեց ննջարանի դուռը։ Նրա ետևից Մոնթագը մտավ մի փոքրիկ սենյակ, ուր դրված էր սեղան, որի վրա խառնիխուռն թափված էին գործիքներ, մազի պես բարակ մետաղալարի կծիկներ, պստլիկ զսպանակներ, կոճեր, բյուրեղիկներ։

– Սա ի՞նչ է,– հարցրեց Մոնթագը։

– Իմ ահավոր վախկոտության վկայությունը։ Երկար տարիներ ես միայնակ եմ ապրել այս պատերի մեջ, մեն–մենակ՝ իմ մտքերի հետ։ էլեկտրական սարքերի և ռադիոընդունիչների վրա բզբզալը դարձել է իմ կիրքը։ Հենց իմ երկչոտությունը և միաժամանակ մեջս նիրհող խռովարար ոգին մղեցին ինձ՝ նախագծելու ահա այս սարքը։

Նա սեղանից վերցրեց 22 մմ տրամաչափի գնդակ հիշեցնող մի կանաչավուն մետաղե առարկա։

– Որտեղի՞ց եմ միջոցներ հայթայթել սրա համար։ Հասկանալի է՝ խաղում էի բորսայում։ Չէ՞ որ դա վտանգավոր մտածողության տեր գործազուրկ մտավորականների վերջիս ապաստանն է։ Խաղում էի բորսայում, աշխատում այս գյուտի վրա ու սպասում։ Կյանքիս կեսը սպանեցի վախից դողալով, միշտ սպասում էի, որ ինչ-որ մեկը խոսքի կբռնվի ինձ հետ։ Ինքս չէի համարձակվում որևէ մեկի հետ խոսակցություն սկսել։ Երբ մենք միասին նստել էինք զբոսայգում և զրուցում էինք,– հիշո՞ւմ եք,– արդեն գիտեի, որ մի օր դուք կգաք ինձ մոտ, բայց հրկիզողի ջահո՞վ արդյոք, թե՞ բարեկամական ձեռք մեկնելու համար՝ նախապես չէի կարող ասել։ Իսկ այս փոքրիկ գործիքը դրանից մի քանի ամիս առաջ արդեն պատրաստ էր։ Համենայնդեպս, քիչ էր մնում թողնեի ձեզ, որ գնաք։ Ահա թե ինչ վախկոտն եմ ես։

– Շատ նման է խեցի ռադիոընդունիչին։

– Բայց սա ավելին է, քան ընդունիչը։ Իմ սարքը լսում է։ Եթե դուք այս փոքրիկ գնդիկը դնեք ձեր ականջի մեջ, Մոնթագ, ես կարող եմ հանգիստ նստել տանը, տաքացնել իմ վախվորած ծեր ոսկորները, և միաժամանակ լսել ու վերլուծել հրկիզողների աշխարհը, երևան հանել նրա թույլ կողմերը, դույզն իսկ չվտանգելով ինձ։ Ես կլինեմ իր փեթակում ապահով նստած մայր մեղվի պես։ Իսկ դուք կլինեք աշխատավոր մեղուն՝ իմ ճամփորդող ականջով։ Ես կարող եմ ականջներ ունենալ քաղաքի բոլոր ծայրերում, ամենատարբեր մարդկանց շրջանում։ Ես կարող եմ լսել ու եզրակացություններ անել։ Եթե մեղուները կործանվեն, դա ինձ չի վերաբերի, առաջվա պես ես կլինեմ իմ տանը, անվտանգ, կվերապրեմ իմ վախը առավելագույն հարմարավետությամբ և նվազագույն վտանգով։ Այժմ տեսնո՞ւմ եք, թե որքա՜ն զգուշավոր եմ այս խաղում և որքան արհամարհելի։

Մոնթագը կանաչ գնդիկը մտցրեց ականջը։ Ծերուկը ևս իր ականջը մտցրեց նույնպիսի փոքրիկ մետաղյա առարկա և շրթունքները շարժեց․

– Մո՞նթագ։

Ձայնը հնչեց Մոնթագի ուղեղի խորքում։

– Ես ձեզ լսում եմ։

Ծերուկը ծիծաղեց։

– Ես ել ձեզ եմ լավ լսում,– Ֆաբերը խոսում էր շշուկով, բայց նրա ձայնը հստակորեն հնչում էր Մոնթագի գլխում։

– Ժամանակին գնացեք հրակայան։ Ես ձեզ հետ կլինեմ։ Մենք միասին կլսենք ձեր հրկիզապետին։ Թերևս նա մեզնից մեկն է, աստված գիտե։ Ես ձեզ կհուշեմ՝ ինչ ասեք։ Մենք նրան լավ դաս կտանք։ Ասացեք, դուք ատո՞ւմ եք ինձ այս էլեկտրոնային սարքի համար, չէ՞։ Ես վռնդում եմ ձեզ փողոց, խավարի մեջ, իսկ ինքս մնում եմ ճակատի գծից հեռու, իմ ականջները պետք է լսեն, իսկ գուցե դրա համար ձեր գլուխը թռցնեն։

– Ամեն մեկս անում է այն, ինչ կարող է,– պատասխանեց Մոնթագը։ Նա «Աստվածաշունչը» դրեց ծերուկի ձեռքերի մեջ։– Վերցրեք։ Կփորձեմ փոխարենը ուրիշ բան հանձնել։

– Վաղը ևեթ ես կհանդիպեմ գործազուրկ տպագրիչին։ Գոնե այդ կարող եմ անել։

– Բարի գիշեր, պրոֆեսոր։

– Ո՛չ, այս գիշերը բարի չի լինի։ Բայց ես ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կլինեմ։ Աներես մոծակի պես պետք է բզզամ ձեր ականջին, հենց որ իմ կարիքն զգաք։ Եվ համենայնդեպըս, աստված տա, բարի լինի այս գիշերը ձեզ համար, Մոնթագ։ Հաջողություն եմ մաղթում։

Դուռը բացվեց և իսկույն էլ փակվեց։ Մոնթագը հայտնվեց խավար փողոցում, կրկին մեն–մենակ աշխարհի դեմ։

Այդ գիշեր նույնիսկ երկինքն էր պատրաստվում պատերազմի։ Նրա վրայով քուլա–քալա ամպեր էին շարժվում, որոնց արանքներից, ինչպես թշնամական դետքեր, միլիոնավոր աստղեր էին փայլում։ Երկինքն ասես պատրաստվում էր փլվել քաղաքի վրա և այն վերածել ճերմակ կավճափոշու։ Արնաներկ հրացոլքով ծագում էր լուսինը։ Ահա այդպիսի գիշեր էր։

Մոնթագը քայլեց մինչև մետրոյի կայարանը, գումարը գրպանում էր (նա արդեն եղել էր դրամատանը, որը բաց է ողջ գիշերը, սպասարկում են մեխանիկական ռոբոտները), նա քայլում էր, և երբ ոադիոխեցին դրեց ականջին, լսեց․

– Զորակոչվել է մեկ միլիոն մարդ։ Եթե պատերազմ սկսվի, արագ հաղթանակն ապահովված է․․․– Հանկարծակի խուժած երաժշտությունը խլացրեց հաղորդավարի ձայնը, և նա լսեց։

– Զորակոչվել է տասը միլիոն,– շշնջաց Ֆաբերի ձայնը նրա մյուս ականջին։– Բայց ասում են՝ մեկ միլիոն։ Այդպես ավելի հանգիստ է։

– Ֆաբեր։

– Այո՛։

– Ես չեմ մտածում, միայն կատարում եմ այն, ինչ հրամայված է։ Ինչպես վարվել եմ միշտ։ Դուք ասացիք՝ հարկավոր է փող ձեռք բերել, ես հայթայթել եմ։ Բայց իրականում այդ մասին ինքս չմտածեցի։ Ուրեմն ե՞րբ եմ սկսելու մտածել և գործել ինքնուրույն։

– Դուք արդեն սկսել էիք, երբ այդ ասացիք։ Բայց սկզբում ստիպված եք ապավինել ինձ։

– Ես նրանց էլ էի վստահում։

– Այո՛, ու տեսնում եք՝ ուր հասաք։ Մի առժամանակ դուք պետք է կույրի պես խարխափեք։ Ահա ձեզ իմ ձեռքը, հենվեցեք։

– Անցնել մյուս կողմը և կրկին գործել թելադրանքո՞վ։ Ո՛չ, ես այդպես չեմ ուզում։ Էլ ի՞նչ միտք ունի ձեզ ապավինելը։

– Ձեր աչքերն արդեն բացվում են, Մոնթագ։

Մոնթագն զգաց, թե ինչպես ոտքերը ծանոթ մայթով շարժվում են իր տան կողմը։

– Շարունակեք, պրոֆեսոր։

– Ուզո՞ւմ եք ձեզ համար կարդամ։ Կջանամ կարդալ այնպես, որ դուք բոլորը հիշեք։ Օրական քնում եմ ընդամենը հինգ ժամ։ Ազատ ժամանակ շատ ունեմ։ Եթե ուզում եք, ամեն երեկո կկարդամ, մինչև կքնեք։ Ասում են, թե քնած մարդու ուղեղը ամեն ինչ մտապահում է, եթե ցածրաձայն շշնջաս նրա ականջին։

– Այո՛։

– Դե, ուրեմն, լսեք։– Հեռվում, քաղաքի մյուս ծայրում, մեղմ շրշացին թերթվող էջերը։– Հոբի գիրքը։

Լուսինը դուրս եկավ։ Անձայն շարժելով շուրթերը՝ Մոնթագը քայլում էր մայթով։

Երեկոյան իննին, երբ նա վերջացնում էր իր թեթև ընթրիքը, շքամուտքի խոսափողը ազդարարեց հյուրերի գալուստը։ Միլդրեդը նետվեց նախասենյակ՝ այն մարդու աճապարանքով, որը փրկվել էր հրաբխի ժայթքումից։ Ներս մտան միսիս Ֆելփսը և միսիս Բաուլզը, և հյուրասենյակը կուլ տվեց նրանց, ինչպես կրակե խառնարան։ Տիկինների ձեռքերին մարտինիի շշեր կային։ Մոնթագն ընդհատեց ուտելը։ Այդ կանայք նման էին բյուրեղապակե հազարավոր զնգզնգացող կախազարդերով անճոռնի ջահերի։ Նույնիսկ պատի միջով նա տեսնում էր նրանց սառած անմիտ ժպիտները։ Նրանք ճիչ ու աղմուկով ողջունեցին իրար՝ ջանալով խլացնել հյուրասենյակի ժխորը։

Կուլ տալով պատառը՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Դուք հիանալի տեսք ունեք։

– Հիանալի՜։

– Քո տեսքը շատ շքեղ է, Միլլի։

– Շքե՜ղ։

– Բոլորը հոյակապ տեսք ունեն։

– Հոյակա՜պ։

Մոնթագը լռելյայն հետևում էր նրանց։

– Հանգիստ, Մոնթագ,– նրա ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

– Անտեղի ուշացա,– գրեթե ինքն իրեն ասաց Մոնթագը։– Վաղուց արդեն պետք է գայի ձեզ մոտ, դրամը բերեի։

– Վաղն էլ ուշ չի լինի։ Զգույշ եղեք, Մոնթագ։

– Հրաշալի ներկայացում է, չէ՞,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Հրաշալի՜ է։

Հեռուստատեսային երեք պատերից մեկի վրա ինչ-որ կին նարնջի հյութ էր խմում և միաժամանակ շլացուցիչ ժպտում։

«Այդ ինչպե՞ս է նա համատեղում երկուսն էլ»,– մտածեց Մոնթագը՝ ատելություն զգալով ժպտացող տիկնոջ նկատմամբ։

Մյուս պատին ռենտգենյան ճառագայթների միջոցով ցուցադրվում էր, թե նարնջի հյութը ի՜նչ ճանապարհ է անցնում այդ տիկնոջ կերակրափողով՝ մինչև նրա հիացմունքից թրթռացող ստամոքսը։ Հանկարծ տեղից պոկվեց և ամպերի մեջ մխրճվեց հրթիռային ինքնաթիռը՝ թևերին առած հյուրասենյակը, ապա ընկղմվեց գորշականաչավուն ծովի ջրերի մեջ, որտեղ կապույտ ձկները խժռում էին կարմիր և դեղին ձկներին։ Իսկ մեկ րոպե անց երեք ճերմակ մուլտիպլիկացիոն ծաղրածուներ արդեն կտրում էին մեկմեկու ձեռքերն ու ոտքերը՝ հավանության քրքիջի պոռթումներով։ Եվս երկու րոպե՝ և պատերը հանդիսատեսներին տեղափոխեցին քաղաքից դուրս, որտեղ կատաղի արագությամբ սլանում էին հրթիռային ավտոմեքենաները՝ բախվելով և գլորելով իրար։ Մոնթագը տեսավ, թե ինչպես օդ թռան մի քանի մարդկային մարմիններ։

– Միլլի, դու տեսա՞ր։

– Տեսա, տեսա՜։

Մոնթագը ձեռքը խոթեց պատի խոռոչը և պտտեց կենտրոնական անջատիչը։ Պատերի վրայի պատկերները մարնցին, ասես ինչ-որ մեկը անակնկալ բաց թողեց ապակե վիթխարի ակվարիումի ջուրը, որտեղ դեսուդեն էին նետվում խենթացած ձկները։

Երեք կանայք էլ շրջվեցին և անսքող դժգոհությամբ ու անբարյացակամությամբ նայեցին Մոնթագին։

– Ի՞նչ եք կարծում, ե՞րբ կսկսվի պատերազմը,– հարցրեց նա։– Տեսնում եմ՝ այսօր եկել եք առանց ամուսինների։

– Օ՜, նրանք մեկ գալիս են, մեկ գնում,– սաաց միսիս Ֆելփսը,– իրենց տեղը չեն գտնում․․․ Փիթին երեկ զորակոչեցին։ Կվերադառնա եկող շաբաթ։ Այդպես էին ասել։ Կարճատև պատերազմ։ Քառասունութ ժամից բոլորը տանը կլինեն։ Այդպես էին ասել բանակում։ Կարճատև պատերազմ։ Փիթքին երեկ զորակոչեցին և ասացին, որ մեկ շաբաթ հետո տանը կլինի։ Կարճատև․․․

Երեք կանայք անհանգիստ շարժվում էին աթոռների վրա՝ նյարդայնացած նայելով դատարկ, սևագորշ պատերին։

– Ես չեմ անհանգստանում,– ասաց միսիս Ֆելփսը։– Թող Փիթն անհանգստանա,– քրքջաց նա։– Ես չեմ էլ մտածում։ Բոյորովին էլ չեմ հուզվում։

– Այո, այո՜,– ձայնակցեց Միլլին,– թող Փիթն ինքը անհանգստանա։

– Միշտ ուրիշների ամուսիններին են սպանում։ Այդպես են ասում։

– Այո՛, ես էլ եմ լսել։ Չգիտեմ որևէ մեկին, որ կռվում զոհված լինի։ Զոհվում են ուրիշ կերպ։ Օրինակ՝ ցած են նետվում բարձրահարկ շենքերից։ Ինչպես՝ անցած շաբաթ Գլորիայի ամուսինը։ Այդպես պատահում է։ Բայց պատերազմում՝ երբեք։

– Այո՛, պատերազմում՝ երբեք,– համաձայնեց միսիս Ֆելփսը․– Ամեն դեպքում Փիթը և ես միշտ խոսում ենք առանց արցունքի ու այլ ավելորդ զգայնությունների։ Սա իմ երրորդ ամուսնությունն է, Փիթն էլ երրորդ անգամ է ամուսնացել, և մենք միանգամայն անկախ ենք։ Պետք է անկախ լինել, միշտ էլ այդպես ենք կարծել։ Փիթն ասաց, որ եթե իրեն սպանեն, ես լաց չլինեմ, կրկին շուտափույթ ամուսնանամ և չմտածեմ իր մասին։

– Ի դեպ, հիշեցի,– բացականչեց Միլդրեդը։– Երեկ ձեր պատերին դուք նայեցի՞ք Կլարա Դոուվի հինգրոպեանոց սիրավեպը։ Դա մի կնոջ մասին էր, որը․․․

Մոնթագը լուռ զննում էր կանանց դեմքերը, ինչպես մի անգամ երեխա ժամանակ զննել էր սրբապատկերները ինչ-որ փոքրիկ այլադավան եկեղեցում, որտեղ պատահմամբ ընկել էր։ Այդ տարօրինակ էակների արծնափայլ դիմապատկերները մնացին նրան խորթ ու անըմբռնելի, թեպետև աղոթք ուղղեց նրանց, երբ երկար կանգնած եկեղեցում, ջանում էր համակվել օտար հավատով՝ շնչելով խնկի ու ինչ-որ առանձնահատուկ, միայն այդ տեղին բնորոշ փոշու հոտը։ Նա մտածում էր, որ եթե այդ բույրերը լցվեն իր թոքերը, թափանցեն իր արյան մեջ, ապա, գուցե և, հասկանալի դառնան այդ սրտաշարժ, գունագեղ կերպարանքները՝ ճենապակյա աչքերով և վառ սուտակագույն շուրթերով։ Բայց ոչինչ չէր ստացվում, ոչինչ։ Դա նույնն էր, ինչպես եթե նա մտներ մի կրպակ, որտեղ շրջանառության մեջ այլ դրամ էր, ու ինքը ոչինչ չկարողանար գնել իր ունեցածով։ Նա անհաղորդ մնաց նույնիսկ սրբերին հպվելուց հետո, պարզապես փայտ էր, ծեփ, կավ։ Ճիշտ այդպես էր զգում իրեն և այժմ, իր սեփական հյուրասենյակում՝ նայելով աթոռների վրա անհանգիստ շարժվող երեք կանանց։ Նրանք ծխում էին, ծխի քուլաներ էին բաց թողնում, հարդարում իրենց վառ մազերը, զննում վառ կարմիր եղունգները, որոնք ասես բոցավառվել էին Մոնթագի սևեռուն հայացքից։ Լռությունը ճնշում էր կանանց, նրանց դեմքերին ձանձրույթ կար։ Երբ Մոնթագը վերջապես կուլ տվեց վերջին պատառը, կանայք ակամայից մի փոքր առաջ թեքվեցին։ Նրանք սպասողաթար ականջ էին դնում նրա տենդագին շնչառությանը։ Հյուրասենյակի երեք դատարկ պատերն այժմ նման էին ծանր, աներազ քնի մեջ ընկղմված հսկաների գունատ ճակատների։ Մոնթագին թվաց, որ եթե ձեռք տա, մատներին կմնա աղահամ քրտինքը։ Հետզհետե ավելի պարզորոշ էր երևում քրտինքը այդ մեռյալ ճակատներին, ավելի լարված էր դառնում լռությունը, ավելի շոշափելի՝ դողը օդում և անհամբերությունից այրվող կանանց մարմիններում։ Թվում էր՝ ևս մեկ րոպե, և նրանք բարձրաձայն թշշալով կպայթեն։

Մոնթագի շուրթերը շարժվեցին։

– Եկեք զրուցենք։

Կանայք ցնցվեցին և աչքերը հառեցին նրան։

– Ինչպե՞ս են ձեր երեխաները, միսիս Ֆելփս,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք հիանալի գիտեք, որ ես երեխաներ չունեմ։ Հետո էլ մեր օրերում խելքը գլխին ո՞ր մարդը կուզենա երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը՝ չհասկանալով, թե ինչու է իրեն այդպես զայրացնում այդ մարդը։

– Ո՛չ, այդ հարցում ձեզ հետ համաձայն չեմ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես երկուսն ունեմ։ Երկու անգամ էլ ինձ կեսարյան հատում արեցին։ Հո չէի՞ տառապելու երկունքի ցավերից, ինչ է թե երեխա պիտի ծնվեր։ Բայց, դե, մարդիկ պետք է բազմանան։ Մենք պարտավոր ենք շարունակել մարդկային ցեղը։ Բացի դրանից, երեխաները երբեմն նման են լինում ծնողներին, իսկ դա շատ զվարճալի է։ Ինչ կա որ, երկու կեսարյան հատում, և խնդիրը լուծված է։ Այո՛, սըր։ Իմ բժիշկը ասում էր՝ կեսարյանը պարտադիր չէ, դուք նորմալ կազմվածք ունեք, կարող եք ծննդաբերել, բայց ես պնդեցի։

– Համենայն դեպս, երեխաները սարսափելի ծանր բեռ են։ Դուք պարզապես խելագար եք, որ մտածել եք երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Ո՛չ, ինչու, այնքան էլ վատ չէ։ Տասից ինն օրը նրանք անց են կացնում դպրոցում։ Ես նրանց հետ շփվում են ամիսը երեք օր, երբ տանն են լինում։ Բայց դա էլ ոչինչ։ Քշում եմ հյուրասենյակ, միացնում ես պատերը և վերջ։ Ինչպես սպիտակեղենը լվանալիս, դարսում ես մեքենայի մեջ և շրխկոցով փակում կափարիչը։– Միսիս Բաուլզը քմծիծաղ տվեց։– Իսկ քնքշություններ ոչ մի դեպքում չի կարելի։ Նրանց մտքովն իսկ չի անցնում ինձ համբուրել։ Շուտով երևի ինձ աքացի էլ կտան, և, փա՜ռք աստծո, որ ես դեռ կարող եմ նույն ձևով պատասխանել։

Կանայք փառ–փառ ծիծաղեցին։

Միլդրեդը մի րոպե լուռ նստեց, բայց, տեսնելով, որ Մոնթագը չի հեռանում շեմքից, ծափ տվեց ու բացականչեց․

– Եկեք Գային բավականություն պատճսաենք և խոսենք քաղաքականությունից։

– Հիանալի՜ է,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Անցած ընտրություններին ես քվեարկեցի բոլորի նման։ Իհարկե, Նոբլի օգտին։ Կարծում եմ՝ երբևէ պրեզիդենտ ընտրված ամենահաճելի տղամարդկանցից մեկն է նա։

– Օ՜, այո՛։ Իսկ հիշո՞ւմ եք մյուսին, որին առաջադրել էին Նոբլի դեմ։

– Շատ լավն էր, խոսք չկա։ Փոքր–մոքր, անբարետես, անխնամ սափրված, սանրվածքն էլ բանի նման չէր։

– Եվ ոնց էլ օպոզիցիայի գլուխն էր մտել՝ նրա թեկնածությունն առաջադրել։ Մի՞թե կարելի է բարձրահասակ տղամարդու դեմ այդպիսի գաճաճին առաջադրել։ Դեռ հետն էլ ծամծմելով էր խոսում։ Ես գրեթե ոչինչ չլսեցի նրա ասածից։ Լսածիցս էլ բան չհասկացա։

– Բացի այդ, հաստլիկ էր և նույնիսկ ջանք չէր թափել հագուստով քողարկել իր գիրությունը։ Զարմանալու ի՞նչ կար։ Իհարկե, մեծամասնությունը քվեարկեց Վինսթոն Նոբլի օգտին։ Նույնիսկ նրանց անունները դեր խաղացին։ Համեմատեք Վինսթըն Նոբլ ու Հյութերտ Հոուգ, և պատասխանը միանգամից պարզ կդառնա։

– Գրո՜ղը տանի,– թացականչեց Մոնթագը։– Սխր դուք նրանց մասին ոչինչ չգիտեք՝ ոչ մեկի, ոչ էլ մյուսի։

– Ինչպե՞ս թե չգիտենք։ Մենք երկուսին էլ տեսել ենք այս նույն հյուրասենյակի պատերին։ Ընդամենը կես տարի առաջ։ Մեկն անընդհատ քիթն էր քչփորում։ Սոսկալի էր։ Նայելն իսկ՝ զզվելի։

– Եվ ձեր կարծիքով, միստր Մոնթագ, մենք պարտավո՞ր էինք քվեարկել այդպիսի մարդու օգտին,– թացականչեց միսիս Ֆելփսը։

Միլդրեդը երջանիկ ժպտում էր։

– Գայ, խնդրում եմ, մի՛ բարկացրու մեզ, հեռացիր դռնից։

Բայց Մոնթագն արդեն անհետացել էր․ մի րոպե անց նա վերադարձավ՝ ձեռքին մի գիրք բռնած։

– Գայ:

– Գրողի ծոցը ամեն ինչ, գրողի ծոցը։

– Սա ի՞նչ է։ Մի՞թե գիրք։ Իսկ ինձ թվում էր, թե մասնագիտական ուսուցումը այժմ տարվում է կինոնկարների միջոցով։– Միսիս Ֆելփսը զարմացած թարթեց աչքերը։– Դուք ուսումնասիրում եք հրկիզողների գործի տեսությո՞ւնը։

– Ի՞նչ գրողի տարած տեսություն,– պատասխանեց Մոնթագը։– Բանաստեղծություններ են։

– Մոնթագ,– նրա ականջում հնչեց Ֆաբերի նախազգուշացնող ձայնը։

– Ինձ հանգիստ թողեք։– Սոնթագը զգամ էր, որ իրեն ասես ներքաշում են ինչ-որ սրընթաց աղմկոտ ջրապտույտի մեջ։

– Մոնթագ, մի՛ կորցրեք ձեզ։ Չհամարձակվեք․․․

– Դուք նրանց լսեցի՞ք։ Լսեցի՞ք՝ ինչ էին բլբլացնում այս ճիվաղներն իրենց նման այլ ճիվաղների մասին։ Տե՜ր աստված։ Ինչե՜ր ասես, որ չեն խոսում մարդկանց, սեփական երեխաների մասին, իրենց մասին, ամուսինների, պատերազմի մասին․․․ Թող անիծվե՜ն։ Ես լսում ու չէի հավատում ականջներիս։

– Ներեցեք։ Պատերազմի մասին ես ոչ մի բառ չեմ ասել,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Տանել չեմ կարող բանաստեղծությունները,– ասաց միսիս Բաուլզը։

– Իսկ դուք երբևէ կարդացե՞լ եք։

– Մոնթագ,֊ Ֆաբերի ձայնը քերեց Մոնթագի ականջը։– Դուք ամեն ինչ կկործանեք։ Խելագար։ Լռեցեք։

Կանայք վեր թռան տեղներից։

– Նստեցեք,– գոռաց Մոնթագը։

Նրանք հնազանդորեն նստեցին։

– Ես տուն եմ գնում,– դողացող ձայնով ասաց միսիս Բաուլզը։

– Մոնթագ, Մոնթագ, խնդրում եմ, աստծո սիրուն։ Ձեր մտքինն ի՞նչ է,– աղերսում էր Ֆաբերը։

– Իսկ ինչո՞ւ որևէ ոտանավոր չեք կարդում մեզ համար ձեր գրքույկից,– միսիս Ֆելփսը գլխով արեց։–Կարծում եմ, շատ հետաքրքիր կլինի:

– Արգելված է,– ողբաձայն աղաղակեց միսիս Բաուլզը։ – Չի կարելի։

– Բայց նայեցեք միստր Մոնթագին։ Նա շատ է ցանկանում կարդալ, ես հո տեսնում եմ։ Եվ եթե մի րոպե հանգիստ նստենք ու լսենք, միստր Մոնթագը գոհ կլինի, և մենք կարող ենք զբաղվել ուրիշ բանով։– Միսիս Ֆելփսը ջղային խեթեց դատարկ պատերին։

– Մոնթագ, եթե կարդաք, ես ձեզ հետ կխզեմ իմ հարաբերությունները, կլքեմ ձեզ,– ականջում ծակող ու սուր, տզտզաց բզեզը։– Ի՞նչ կտա դա ձեզ։ Ինչի՞ կհասնեք։

– Մահու չափ կվախեցնեմ, ահա թե ինչ։ Այնպես վախեցնեմ, որ աչքները մթնեն։

Միլդրեդը շրջվեց․

– Այդ ո՞ւմ հետ ես խոսում, Գայ։

Արծաթե ասեղը շամփրեց նրա ուղեղը։

– Մոնթագ, լսեցեք, միայն մի ելք կա։ Կատակի տվհք, ծիծաղեք, ուրախ տեսք ընդունեք։ Իսկ հետո գիրքն այրեք վառարանում։

Բայց Միլդրեդը կանխեց նրան։ Դժբախտություն կանխազգալով՝ նա արդեն կերկերուն ձայնով բացատրում էր․

– Թանկագին տիկնայք, տարին մեկ անգամ յուրաքանչյուր հրկիզողի թույլատրվում է գիրք տանել տուն, որպեսզի ընտանիքին ցույց տա, թե նախկինում ինչպես էր ամեն բան հիմար ու անհեթեթ, ինչպես էին գրքերը խելքահան անում մարդկանց ու զրկում անդորրից։ Ահա այսօր Գայը որոշել է այդպիսի անակնկալ մատուցել։ Նա կկարդա մեզ համար, և մենք ինքներս կհամոզվենք, թե ինչ հիմարություն է այդ ամենը, և այլևս երբեք մեր խեղճ գլուխները չենք կոտրի նման անհեթեթությունների վրա։ Այդպես է, չէ՞, թանկագինս։

Մոնթագը գիրքը ջղաձգորեն ճմլում էր ձեռքի մեջ։

– Ասացեք՝ այո, Մոնթագ,– հրամայեց Ֆաբերը։

Մոնթագի շուրթերը հնազանդորեն կատարեցին Ֆաբերի հրամանը։

– Այո։

Միլդրեդը ծիծաղելով խլեց գիրքը։

– Ահա, կարդա այս բանաստեղծությունը։ Ոչ, ավելի լավ է՝ այս մեկը, ծիծաղաշարժ է, դու արդեն այսօր ինձ համար բարձրաձայն կարդացել ես։ Սիրելիներս, դուք ոչինչ չեք հասկանա, ոչինչ։ Դա պարզապես անիմաստ բառակույտ է։ Գայ, թանկագինս, կարդա ահա այս էջը։

Նա հայացք գցեց բաց էջին։ Ականջում բզզաց բզեզը։

– Կարդացե՛ք, Մոնթագ։

– Ի՞նչ է կոչվում բանաստեղծությունը, սիրելիս։

– «Դուվրի ափը»։

Մոնթագի կոկորդը չորացավ։

– Բարձր կարդա և մի՛ շտապիր։

Սենյակում շնչելու օդ չկար։ Մոնթագը մերթ շոգում էր, մերթ պաղում։ Թվում էր, թե հյուրասենյակը մի անապատ է․ երեք աթոռ սենյակի կենտրոնում, և ինքը, ոտքերի վրա հազիվ կանգնած, սպասում է, թե միսիս Ֆելփսը երբ պիտի դադարի զգեստը ուղղել, կամ միսիս Բաուլզը երբ պիտի ձեռքը հեռացնի սանրվածքից։ Նա սկսեց կարդալ, սկզբում՝ ցածր, կակազելով, ապա ավելի ու ավելի վստահ և բարձր։ Նրա ձայնը տարածվում էր անապատի վրա, բախվում ճերմակ ամայությանը և զրնգում շիկացած օդում նստած կանանց գլխավերևում․

Լիքն է եղել մի օր&lt;br /&gt;
Օվկիանոսը վստահության և, գրկելով ափերը երկրի,&lt;br /&gt;
Որպես գոտի ծիածանի, հանգել է անդորրությամբ։&lt;br /&gt;
Բայց այժմ լսում եմ ես&lt;br /&gt;
Լոկ հառաչը նրա երկար, քրթմնջյունը ալեբախումների,&lt;br /&gt;
Որ քշվում է մառախուղի միջով&lt;br /&gt;
Պոռթկումով փոթորկավուն ու փշրվում ցցունքներին&lt;br /&gt;
Առօրյայի մերկ խութերի։

Աթոռները ճռճռացին։ Մոնթագը շարունակեց կարդալ․

Օ՜, սեր, արտոնիր մեզ&lt;br /&gt;
Արդար լինել իրար հանդեպ։ Չէ որ աշխարհը այսօր հառել է&lt;br /&gt;
Մեր դեմ, որպես երանելի անուրջների երկիր,&lt;br /&gt;
Այնքա՜ն բազմադեմ է, նոր ու հրաշագեղ,&lt;br /&gt;
Որ չգիտե, իրոք, ոչ խինդ, ոչ լույս, ոչ կիրք,&lt;br /&gt;
Ոչ ջերմություն, ոչ էլ տառապանք ու անդորր,&lt;br /&gt;
Եվ մենք ահա դեգերում ենք այնտեղ, ինչպես մարտադաշտում,&lt;br /&gt;
Ուր հետքերն են իրարանցման, փախուստների, մահի,&lt;br /&gt;
Ուր գումակները կույրերի իրենց պայքարն սկսեցին։

Միսիս Ֆելփսը հեծկլտում էր։

Ընկերուհիները նայում էին արցունքից աղճատված նրա դեմքին։ Զգացմունքների այդպիսի բուռն պոռթկումից շվարած նրանք նստել էին՝ չհամարձակվելով կպչել նրան։ Միսիս Ֆելփսը անզուսպ հեկեկում էր։ Մոնթագը ինքն էլ շփոթահար էր և ցնցված։

– Կամա՛ց, կամա՛ց, Կլարա՛,– ասաց Միլդրեդը։– Հանգստացիր։ Դե վերջացրու, Կլարա, ի՞նչ պատահեց քեզ։

– Ես․․․ ես․․․,– հեծկլտում էր Ֆելփսը։– Չգիտեմ, չգիտեմ։ Ոչինչ չգիտեմ։ Օ՜․․․

Միսիս Բաուլզը վեր կացավ և սպառնալի նայեց Սոնթագին։

– Հը՞, հիմա տեսնո՞ւմ եք։ Ես գիտեի, որ այսպես կլինի; Ահա հենց այս էի ուզում ապացուցել։ Ես միշտ եմ ասել՝ պոեզիան արցունք է, պոեզիան ինքնասպանություն է, ջղագարություն և զզվելի ինքնազգացողություն, պոեզիան ախտ է։ Գարշանք է, ուրիշ ոչինչ։ Այժմ վերջնականապես համոզվեցի։ Դուք չար մարդ եք, միստր Սոնթագ, անտանելի, չարսիրտ մարդ։

– Դե, իսկ այժմ․․․,– ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

Սոնթագը հլու հնազանդ շրջվեց, մոտեցավ բուխարիին և պղնձե ճաղերի արանքից գիրքը ներս խցկեց՝ ագահ բոցին ընդառաջ։

– Հիմար բառեր են, հիմար, հոգին խոցող սոսկալի բառեր,– շարունակեց միսիս Ֆելփսը։– Ինչո՞ւ են մարդիկ ձգտում միմյանց ցավ պատճառել։ Մի՞թե առանց այդ էլ քիչ է տառապանքն աշխարհում, որ դեռ մարդուն պետք է տանջել այդպիսի բարբաջանքներով։

– Հանգստացիր, Կլարա,– հեծկլտացող միսիս Ֆելփսի ձեռքը տրորելով՝ հորդորում էր Միլդրեդը։ – Խնդրում եմ, վերջ տուր։ Հիմա մենք կմիացնենք «ազգականներին», կնայենք և կուրախանանք։ Դե, բավական է լաց լինես։ Ուզում ես՝ խնջույք սարքենք։

– Ոչ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես տուն եմ շտապում։ Եթե կցանկանաք այցելել ինձ և իմ «ազգականներին», շնորհ արեք ուզած ժամանակ։ Բայց այս խելագար հրկիզողի տունը ես այլևս ոտք չեմ դնի։

– Հեռացե՛ք,– ասաց Մոնթագը ցաձրաձայն, աչքերը նրան սևեռելով,– գնացեք տուն և մտածեք ձեր առաջին ամուսնու մասին, որից բաժանվել եք, ձեր երկրորդ ամուսնու մասին, որը զոհվել է հրթիռային մեքենայում, ձեր երրորդ ամուսնու մասին, որը նույնպես շուտով կջնջխի իր գլուխը։ Գնացեք տուն և մտածեք այն տասնյակ արհեստական վիժումների մասին, որին դիմել եք դուք, կեսարյան հատումների մասին նույնպես, ձեր երեխաների մասին, որոնք ողջ էությամբ ատում են ձեզ։ Գնացեք տուն և մտածեք, թե ինչպե՞ս կարող էր այդ ամենը տեղի ունենալ, վերջապես ի՞նչ եք արել այդ ամենը կանխե– լու համար։ Հեռացե՛ք,– արդեն գոռում էր նա։– Հեռացե՛ք, քանի դեռ չեմ խփել կամ դուրս շպրտել։

Դուռը շրխկաց, տունը դատարկվեց։

Մոնթագը մենակ կանգնել էր հյուրասենյակի ցուրտ ամայության մեջ, որտեղ պատերը աղտոտ ձյուն էին հիշեցնում։

Լողասենյակից հասնում էր ջրի ճողփյունը։ Նա լսեց՝ ինչպես է Միլդրեդը ապակե սրվակից ափի մեջ լցնում քնաբեր հաբերը։

– Դուք հիմար եք, Մոնթագ, հիմար եք, հիմար։ Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ ապուշն եք․․․

– Լռեցեք,– Մոնթագը ականջից քաշեց պոկեց կանաչ գնդիկը և խոթեց գրպանը, բայց այն շարունակում էր բզզալ․․․

– Հիմա՜ր, հիմա՜ր․․․

Մոնթագը պրպտեց ողջ տունը և վերջապես գրքերը գտավ սառնարանի ետևում․ Միլդրեդն էր թաքցրել։ Մի քանիսը պակասում էին, և Մոնթագը հասկացավ, որ կինն արդեն ինքն է սկսել քիչ–քիչ պայթուցիկը հանել իր տնից։ Բայց նրա զայրույթն արդեն անցել էր։ Միայն հոգնություն էր զգում և տարակուսանք։ Ինչո՞ւ արեց այդ ամենը։

Նա գրքերը տեղափոխեց բակ և թաքցրեց ցանկապատի մոտ, թփերի մեջ։ Միայն մի գիշերով, մտածեց նա, որպեսզի Միլդրեդի մտքով չանցնի այրել դրանք։

Տուն վերադառնալով՝ մտավ դատարկ սենյակները։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա մութ ննջարանի դռների մոտ։ Ոչ ոք չպատասխանեց։

Մետրո տանող ճանապարհին հատելով մարգագետինը, Մոնթագը ջանում էր չնկատել, թե որքան մռայլ ու ամայի էր այժմ Քլարիս Մըքլելընի տունը․․․

Այդ ժամին աշխատանքի գնալիս, նա հանկարծ այնպես սուր զգաց իր միայնությունն ու իր գործած սխալի ողջ ծանրությունը, որ չդիմացավ և կրկին սկսեց խոսել Ֆաբերի հետ։ Նա սաստիկ տենչում էր գիշերային անդորրի մեջ լսել զարմանալի ջերմ ու սրտահույզ այդ թույլ ձայնը։ Ֆաբերի հետ ծանոթացել էր մի քանի ժամ առաջ, բայց թվում էր, թե ճանաչել է ողջ կյանքի ընթացքում։ Նա այժմ զգում էր, որ իր մեջ երկու մարդ է նստած, առաջինը ինքն է՝ Մոնթագը, որը ոչինչ չի հասկանում, չի ըմբռնում նույնիսկ իր տգիտության ողջ խորությունը, սոսկ աղոտ կռահում է, և երկրորդը՝ այդ ծերուկը, որը խոսում էր իր հետ, խոսում այնքան ժամանակ, քանի դեռ օդամուղ գնացքը խելահեղ արագությամբ թռցնում էր նրան քնած քաղաքի մի ծայրից մյուսը։ Բոլոր այն օրերին, որ դեռևս կլինեն իր կյանքում, ու բոլոր գիշերներին,– և խավարչտին, և լուսնկա,– ծեր պրոֆեսորը անվերջ պետք է խոսի նրա հետ՝ կաթիլ առ կաթիլ, փշուր առ փշուր, կայծ առ կայծ բառեր լցնելով նրա հոգին։ Երբևէ, արդյո՞ք, նրա ուղեղը լիքը կլցվի, և նա այլևս Մոնթագը չի լինի։ Այդպես ասաց, հավաստիացրեց, խոստացավ ծերուկը։ Նրանք կլինեն միասին՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, կրակը և ջուրը, իսկ հետո, մի գեղեցիկ օր, երբ ամեն ինչ կխառնվի իրար, երբ ինքն իր մեջ կեռա ու կհանդարտվի, արդեն չեն լինի՝ ոչ կրակ, ոչ ջուր, այլ գինի կլինի։ Իրարից անչափ տարբեր երկու նյութերից կստեղծվի նորը՝ երրորդը։ Եվ կգա օրը, երբ նա, ետ նայելով, կհասկանա, թե ինչ հիմարն է եղել նախկինում։ Հիմա էլ նա կարող է զգալ, որ այդ երկար ճանապարհն սկսվել է, որ ինքը հրաժեշտ է տալիս իր նախկին եսին և հեռանում նրանից։

Ի՜նչ հաճելի էր լսել ականջի մեջ բզեզի բզզոցը, այդ քնկոտ մոծակային տզզյունը և ծերունական նրբահունչ ձայնը։ Սկզբում նա կշտամբեց Մոնթագին, ապա սփոփեց գիշերային ուշ ժամին, երբ Մոնթագը, դուրս գալով մետրոյի հեղձուցիչ թունելից, կրկին հայտնվեց հրկիզողների աշխարհում։

– Հանդուրժող եղեք, Մոնթագ, ներողամիտ։ Մի՛ ծաղրեք նրանց։ Մինչև վերջերս դուք էլ այդպիսին էիք։ Նրանք անվերապահ հավատում են, որ միշտ այդպես է լինելու։ Բայց միշտ այդպես չի լինելու։ Նրանք չգիտեն, որ իրենց կյանքը նման է տիեզերական տարածության մեջ բոցավառվող վիթխարի ասուպի։ Քանի դեռ թռչում է, գեղեցիկ է, բայց երբևէ անխուսափելիորեն պետք է ցած ընկնի։ Մինչդեռ նրանք այդ շքեղ, ուրախ փայլից բացի, ուրիշ ոչինչ չեն տեսնում։ Մոնթագ, ծերուկը, որ թաքնվում է տանը, պահպանելով իր ծեր ոսկորները, քննադատելու իրավունք չունի։ Համենայն դեպս, ես կասեմ, քիչ էր մնացել ամեն ինչ կործանեիք սկզբում։ Զգույշ եղեք։ Հիշեցեք, որ միշտ ձեզ հետ եմ։ Ես հասկանում եմ, թե այդ ինչպես պատահեց։ Պետք է խոստովանեմ, որ ձեր կույր ցասումը ինձ արիություն ներշնչեց։ Աստվա՜ծ իմ, հանկարծ ինձ այնպե՜ս ջահել զգացի։ Բայց այժմ ուզում եմ, որ դուք ձեզ ծեր զգաք, ուզում եմ այսօր ձեր մեջ մի կաթիլ լինի իմ երկչոտությունից։ Հրկիզապետ Բիթիի հետ այդ մի քանի ժամվա ընթացքում զգույշ եղեք, ոտնաթաթերի վրա քայլեցեք նրա շուրջը, թույլ տվեք լսեմ նրան, հնարավորություն ընձեոեք գնահատելու իրավիճակը։ Ողջ մնալ, ահա մեր նշանաբանը։ Մոռացեք այդ թշվառ, հիմար կանանց․․․

– Ես նրանց այնքան վշտացրի, որքան հավանաբար ողջ կյանքում չէին վշտացել,– ասաց Մոնթագը։– Ինքս էլ ցնցվեցի՝ տեսնելով միսիս Ֆելփսի արցունքները։ Թերևս նրանք իրավացի են։ Գուցե ավելի լավ է չտեսնել կյանքը ինչպես որ է, աչք փակել ամեն ինչի հանդեպ և զվարճանալ։ Չգիտեմ։ Ես ինձ մեղավոր եմ զգում․․․

– Ո՛չ, պետք չէ։ Եթե պատերազմ չսկսվեր, եթե խաղաղություն լիներ, ես ձեզ խորհուրդ կտայի՝ զվարճանալ։ Բայց, ո՛չ, Մոնթագ, դուք իրավունք չունեք լոկ հրկիզող մնալու։ Այս աշխարհում ամեն բան չէ, որ բարեհաջող է։

Մոնթագի ճակատը ծածկվեց քրտինքով։

– Մոնթագ, դուք լսո՞ւմ եք ինձ։

– Ոտքերս․․․– Փնթփնթաց Մոնթագը։– Ես չեմ կարողանում շարժվել։ Ի՞նչ հիմար զգացողություն է։ Ոտքերս չեն ուզում շարժվել։

– Լսեցե՛ք, Մոնթագ։ Հանգստացեք,– մեղմորեն հորդորում էր ծերուկը։– Ես հասկանում եմ, թե ինչ է կատարվում ձեզ հետ։ Դուք վախենում Եք կրկին սխալներ թույլ տալ։ Բայց մի՛ վախեցեք։ Սխալները երբեմն օգտակար են։ Եթե միայն իմանայիք։ Երբ ես երիտասարդ էի, իմ տգիտությունը բոլորի աչքն էի խոթում։ Դրա համար ինձ ծեծում էին։ Քառասունի շեմին վերջապես իմ գիտելիքների զենքը ամուր էր։ Եվ եթե սկսեք թաքցնել ձեր տգիտությունը, ձեզ չեն ծեծի, և դուք երբեք չեք խելոքանա։ Դե՛, իսկ այժմ քայլեցեք։ Ավելի՛ համարձակ։ Միասին գնանք հրակայան։ Այժմ երկուսով ենք։ Դուք այլևս մենակ չեք, մենք արդեն ամեն մեկս առանձին–առանձին նստած չենք խուլ պատերով մեկուսացված մեր հյուրասենյակում։ Եթե դուք օգնության կարիք զգաք, երբ Բիթին սկսի նեղել ձեզ, ես կլինեմ ձեր կողքին, ձեր թմբկաթաղանթներում, ես նույնպես կլսեմ ձեզ և ամեն ինչ կհսկեմ։

Մոնթագը զգաց, որ իր ոտքերը, սկզբում՝ աջը, հետո՝ ձախը, վերագտան շարժվելու կարողությունը։

– Ինձ մի՛ լքեք, իմ ծեր բարեկամ,– ասաց նա։

Մեխանիկական շունը բնում չէր։ Հրակայանի սպիտակ շենքը ընկղմված էր լռության մեջ։ Նարնջագույն Սալամանդրը նիրհում էր՝ լցնելով որովայնը նավթով, նրա կողքերին խաչաձև ամրացված հանգստանում էին հրցիրները։ Մոնթագն անցավ լռության միջով և, կառչելով բրոնզե ձողից, մագլցեց խավարի մեջ՝ աչքը չկտրելով մեխանիկական գազանի դատարկված որջից։ Նրա սիրտը մերթ նվաղում էր, մերթ կրկին կատաղի բաբախում։ Ֆաբերը, գիշերային գորշ թիթեռի նման, որոշ ժամանակ լռեց նրա ականջում։

Բիթին կանգնած էր վերևի հարթակին։ Նա մեջքով շրջված էր դեպի անցքն այնպես, ասես ոչ մեկին չէր սպասում։

– Ահա,– ասաց նա, դիմելով թղթախաղով տարված հրկիզողներին,– ահա գալիս է մի հետաքրքրագույն նմուշ, որն աշխարհի բոլոր լեզուներով կոչվում է հիմար։

Նա չշրջվեց, բայց անխոս պարզեց ձեռքը ու պահանջեց տուրքը։ Մոնթագը գիրքը տվեց նրան։ Կազմի վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին գիրքը շպրտեց աղբարկղը և սիգարետ վառեց։

– «Մեծագույն հիմարը նա է, ով գեթ մի կաթիլ խելք ունի»։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Հուսով եմ, որ այժմ կմնաք մեզ հետ հերթապահելու, քանի որ ձեր տենդն անցել է, և դուք կրկին առողջ եք։ Պոկեր չխաղա՞նք։

Նրանք նստեցին սեղանի մոտ։ Խաղաթղթերը բաժանեցին։ Բիթիի ներկայությունը Մոնթագին սաստիկ գգալ էր տալիս իր ձեռքերի մեղավորությունը։ Նրա մատները ոչ մի րոպե հանգիստ չմնալով, չարաճճի կզաքիսների նման անընդհատ շարժման մեջ էին․ մերթ նյարդայնորեն խաղում էին, մերթ տրորում ինչ-որ բան, մերթ թաքնվում գրպաններում՝ Բիթիի՝ այրվող սպիրտի բոցի պես դժգույն հայացքի տակ։ Մոնթագին թվում էր, որ եթե հրկիզապետը փչի նրանց վրա՝ կչորանան, կկծկվեն, այլևս երբեք չի հաջողվի կենդանացնել և մշտապես թաղված կմնան իր բաճկոնի թևքերի խորքերում, քանի որ դրանք հանկարծ ցանկացել են ապրել ու գործել իրենց կամքով։ Մոնթագից անկախ՝ դրանց մեջ առաջին անգամ ի հայտ էր եկել իր գիտակցությունը, իրականացել էր իր գաղտնի ծարավը՝ գիրք հափշտակել և փախչել՝ իր հետ տանելով Հոբին, Հռութին կամ Շեքսպիրին։ Այստեղ, հրակայանում, դրանք հանցագործի՝ արյունով ներկված ձեռքեր էին հիշեցնում։

Կես ժամվա ընթացքում Մոնթագը երկու անգամ գնաց զուգարան՝ ձեռքերը լվանալու։ Վերադառնալով՝ նա ձեռքերը պահեց սեղանի տակ։

Բիթին ծիծաղեց․

– Ձեռքերդ մի՛ թաքցրեք, անշուշտ, մենք ձեզ վստահում ենք, բայց, ինչևէ․․․

Բոլորը հռհռացին։

– Դե բավական է,– ասաց Բիթին։– ճգնաժամն անցել էք և նորից ամեն ինչ լավ է։ Մոլորված ոչխարը հոտ է վերադառնում։ Մենք բոլորս ժամանակին մոլորվել ենք։ «Ճշմարտությանը միշտ ճշմարտություն կլինի», գոռում էինք մենք։ Կգա հատուցման ժամը։ Միայնակ չեն նրանք, ովքեր իրենց մեջ կրում են վեհանձն մտքեր, հավատացնում էինք ինքներս մեզ։ «Օ՜ իմաստնություն՝ թաքնված կենդանի համահնչունություններում»,– ինչպես ասել է սըր Ֆիլիպ Սիդնեյը։ Բայց մյուս կողմից՝ «Խոսքը նման է սաղարթի, և որտեղ խիտ է՝ հազիվ թե պտուղ թաքնված լինի սաղարթի ստվերի տակ»,– ասել է Ալեքսանդր Փոուփը ։ Ի՞նչ եք մտածում այս մասին, Մոքնթագ։

– Չգիտեմ։

– Զգո՜ւյշ,– շշնջաց Ֆաբերը մի այլ, հեռավոր աշխարհից։

– Կամ ահա մեկը ևս․ «Վտանգավոր է քիչ իմանալ, միշտ հիշելով այս՝ փրփրուն գինով բաժակդ լցրու պռնկեպռունկ։ Մի կումից կհարբես իսկույն, բայց խմիր ցմրուր և նորից ձեռք կբերես պայծառ բանականությունը»։ Փոուփ, նույն «Ակնարկներում»։ Դա թերևս նաև ձեզ կարելի է վերագրել, չէ՞, Մոնթագ։ Ի՞նչ Եք կարծում;

Մոնթագը շրթունքը կծեց։

– Հիմա կբացատրեմ,– ասաց Բիթին, ժպտալով և նայելով խաղաթղթերին։– Չէ՞ որ դուք հարբել եք հենց մի կումից։ Կարդացել եք մի քանի տող, և ձեր գլուխը պատվել է։ Թրըխկ–շրխկ։ Դուք արդեն պատրաստ եք պայթեցնելու տիեզերքը, գլուխներ կտրելու, կոխկրտելու կանանց ու երեխաների, հեղինակություններ պսակազերծելու։ Ես գիտեմ, ինքս անցել եմ այդ ճանապարհը։

– Ո՛չ, ես այդպիսին չեմ,– պատասխանեց Մոնթագը խուճապահար։

– Մի՛ կարմրեք, Մոնթագ։ Իսկապես, ես չեմ ծիծաղում ձեզ վրա։ Գիտե՞ք, մի ժամ առաջ երազ տեսա։ Պառկեցի մի փոքր հանգստանալու և երազ տեսա, իբր մենք երկուսով, Մոնթագ, բուռն վիճաբանում ենք գրքերի մասին։ Շանթ ու կայծակ էիք արձակում դուք, մեջբերումներ տեղում, իսկ ես անվրդով ետ էի մղում ձեր ամեն մի հարձակումը։ «Իշխանություն»,– ասում էի ես։ Մինչդեռ մեջբերելով դոկտոր Ջոնսընին, դուք պատասխանում էիք․ «Գիտելիքները ուժեղ են իշխանությունից»։ Ի դեպ, նույն այդ Ջոնսընը, թանկագինն տղաս, ասել է նաև․ «Խելագար է նա, ով ուզում է որոշակիությունը փոխել անորոշությամբ»։ Ջանացեք լինել հրկիզողների կողմը, Մոնթագ։ Մնացյալ ամեն ինչ մռայլ քաոս է։

– Մի՛ լսեք նրան,– շշնջաց Ֆաբերը։– Նա ուզում է ձեզ շփոթեցնել։ Օձաձկան նման լպրծուն է։ Զգո՛ւյշ եղեք։

Բիթին քրքջաց։

– Դուք էլ ինձ պատասխանեցիք քաղվածքով․ «Ծշմարտությունը միշտ դուրս կգա, մարդասպանությունը չի կարող երկար ծածուկ մնալ»։ Իսկ ես բարեհոգի բացականչեցի․ «Օ՜, տեր աստված, նա անընդհատ իր էշն է քշում»։ Ու նաև ասացի․ «Սատանան Սուրբ գիրքն իր օգուտի համար վկա է կանչում»։ Ի պատասխան՝ դուք գոռացիք․ «Մեզ մոտ ավելի շատ մեծարում են կերպաս հագած տխմարին, քան աղքատի հագուստով իմաստունին»։ Այդ ժամանակ ես մեղմ շշնջացի․ «Ճշմարտությունը կարիք ունի՞ այդքան կատաղի պաշտպանության»։ Դուք նորից գոռացիք․ «Մարդասպանն այստեղ է, և մեռյալների վերքերը բացվել են նորից, և արյան վտակներ են հորդում»։ Պատասխանեցի՝ թփթփացնելով ձեր ձեռքը․ «Մի՞թե այդպիսի ագահություն եմ արթնացրել ես ձեր մեջ»։ Դուք նորից ճչացիք․ «Գիտելիքը ուժ է։ Եվ հսկայի ուսերին բարձրացած թզուկը նրանից հեռուն է տեսնում»։ Մեծագույն հանգստությամբ մեր վեճը ես ավարտեցի հետևյալ խոսքերով․ «Բոլորիս բնորոշ մոլորությունն է մետաֆորը ապացույց համարել, պարապ բառերի հոսքը՝ ճշմարտության ակունք, իսկ մեզ՝ պատգամախոս», ինչպես մի առիթով ասել է միստր Պոլ Վալերին։

Մոնթագի գլուխը պտտվեց։ Նրան թվում էր, թե անխնա հարվածում են իր հոնքերին, աչքերին, կզակին, քթին, շրթունքներին, ուսերին, անօգնական պարզած ձեռքերին։ Նա ցանկանում էր ճչալ․ «Ո՜չ, լսեցե՜ք։ Դուք ձգտում եք խճճել ամեն ինչ։ Բավակա՛ն է»։

Բիթիի նրբագեղ, ջղային մատները բռնեցին Մոնթագի դաստակը։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպես է տրոփում զարկերակը։ Երևում է՝ ես ձեզ կարգին թափ տվի, հա՞, Մոնթագ։ Զեր զարկերակն այնպես է տրոփում, ասես պատերազմի հաջորդ օրն է։ Պակասում են միայն շեփորներն ու զանգերի ղողանջները։ Մի քիչ էլ խոսե՞նք։ Ինձ դուր է գալիս ձեր խռովահույզ տեսքը։ Ի՞նչ լեզվով ճառախոսեմ՝ սուահի՞լի, հինդի՞, գրական անգլերե՞ն․ բոլորով էլ խոսում եմ։ Բայց դա նման է համրի հետ զրուցելուն, այդպես չէ՞, միստր Վիլի Շեքսպիր։

– Զգուշացեք, Մոնթագ,– նրա ականջում խշխշաց գիշերաթիթեռը։– Նա ջուր է պղտորում։

– Օ՜, դուք մահու չափ վախեցաք,– շարունակեց Բիթին;– Իրոք որ, ես դաժան վարվեցի, ձեր դեմ հանեցի նույն այն գրքերը, որոնց դուք այնպես կառչել եք, գործադրեցի, որ հերքեմ ձեզ ամեն քայլափոխի։ Ա՜խ, գրքերը այնպիսի՜ դավաճաններ են։ Դուք կարծում եք՝ նրանք ձեզ կսատարեն, բայց շուռ են գալիս հենց ձեր դեմ։ Ո՛չ միայն դուք, մի ուրիշն էլ կարող է գործի դնել գիրքը, և, ահա,դուք արդեն խճճվել եք ճահճուտի մեջ, գոյականների, բայերի, ածականների հրեշավոր խառնաշփոթի մեջ։ Եվ ավարտվեց իմ երազը նրանով, որ ես Սալամանդրով մոտեցա ձեզ և հարցրի․ «Մենք ուղեկիցներ չե՞նք»։ Դուք նստեցիք մեքենան, և մենք ետ սլացանք հրակայան՝ պահպանելով երանելի լռություն, կրքերը հանդարտվեցին, և մեր միջև կրկին հաշտություն տիրեց։

Բիթին բաց թողեց Մոնթագի ձեռքը, որն անկենդան ընկավ սեղանին։

– Ամեն ինչ լավ է, երբ լավ է վերջանում։

Լռություն։ Մոնթագը նստել էր, ասես քարե ճերմակ արձան։

Իրեն հասցված վերջին հարվածների արձագանքները դանդադ մարում էին ինչ-որ տեղ, ուղեղի մթին անձավներում; Ֆաբերն սպասում էր մինչև որ դրանք լիովին մարեն։ Եվ երբ, վերջապես, Մոնթագի գիտակցության մեջ բարձրացած փոշեմրրիկը հանդարտվեց, Ֆաբերն սկսեց ցածր ձայնով․

– Լավ, նա ասաց այն, ինչ ուզում էր։ Դուք մինչև վերջ լսեցիք։ Հիմա կխոսեմ ես։ Ստիպված կլինեք այդ էլ լսել։ Իսկ հետո փորձեք գլուխ հանել և վճռել՝ ով է արդարացի։ Բայց ուզում եմ, որ ինքներդ որոշեք, որ այդ որոշումը լինի ձեր սեփականը, ոչ թե իմը կամ հրկիզապետ Բիթիինը։ Չմոռանաք միայն մի բան՝ հրկիզապետը ճշմարտության և ազատության թշնամիներից մեծամասնության բթամիտ և անտարբեր հոտի երդվյալ անդամը։ Օ՜, մեծամասնության սարսափելի բռնակալությունը․․․ Ես և Բիթին տարբեր երգեր ենք երգում։ Անձամբ ձեզնից է կախված, թե ում կլսեք։

Մոնթագը բերանը բացեց՝ պատասխանելու Ֆաբերին, բայց հրակայանի զանգի ղողանջը ժամանակին կանխեց նրան թույլ տալու այդ աններելի սխալը։ Տագնապի ազդանշանը շաչում էր առաստաղի տակ։ Սենյակի մյուս ծայրում տկտկաց հեռախոսային սարքը, որը հասցեն էր գրանցում։ Հրկիզապետ Բիթին, խաղաթղթերը վարդագույն ձեռքերի մեջ, միտումնավոր դանդաղ մոտեցավ գրանցող սարքին և պոկեց թղթե ժապավենը։ Անփույթ հայացք նետելով հասցեին՝ խոթեց գրպանը և, վերադառնալով սեղանի մոտ, կրկին նստեց; Բոլորը նայեցին նրան։

– Կարելի է սպասել ուղիղ քառասուն վայրկյան, ճիշտ այնքան, որքան ինձ հարկավոր է, որպեսզի հաղթեմ,– ուրախ ասաց Բիթին։

Մոնթագը խաղաթղթերը դրեց սեղանին։

– Հոգնեցի՞ք, Մոնթագ։ Ուզում եք խաղից դո՞ւրս գալ։

– Այո՛։

– Մի՛ ընկճվեք։ Ասենք, կարելի է խաղը հետաձգել։ Խաղաթղթերը շրջված դրեք սեղանին, կվերադառնանք՝ կվերջացնենք։ Իսկ այժմ շարժվեք։ Արա՛գ։– Բիթին վեր կացավ։– Մոնթագ, ձեր տեսքն ինձ դուր չի գալիս։ Մտադիր եք նորի՞ց հիվանդանալ։

– Չէ՛, ես միանգամայն առողջ եմ։

– Այո՛, դուք պետք է հիանալի զգաք։ Սա առանձնահատուկ դեպք է։ Դե, առա՜ջ․․․

Նրանք ցատկեցին դեպի փողանցքը և ամուր կառչեցին բրոնզե ձողից, ասես նրանում էր միակ փրկությունը ներքևից վեր հորդացող ալիքների հորձանքից։ Բայց ձողը նրանց անդունդը նետեց, որտեղ արդեն արթնանալով փնչացնում, գռմռում ու հազում էր վիշապը։

– էհե՜յ։

Նրանք դղրդյունով ու աղմուկով թեքվեցին անկյունից, արգելակները ճռնչացին, անվադողերը շչացին, Նավթը ճողփաց Սալամանդի պղնձե փայլուն բաքում, ինչպես սնունդը հսկայի որովայնում։ Մոնթագի մատները դողդողում էին փայլփլուն բռնակների վրա, անվերջ պլստում ցուրտ դատարկության մեջ, քամին քաշքշում էր մազերը, սուլում ատամների արանքից, իսկ Մոնթագը մտածում, անընդհատ մտածում էր հյուրասենյակի դատարկամիտ այն կանանց մասին, որոնց գլխից նեոնային քամին վաղուց արդեն քշել տարել էր բանականության վերջին նշույլը։ Հիշում էր նաև իր անհեթեթ, հիմար մտահղացումը՝ գիրք կարդալ նրանց համար։ Դա հավասարազոր էր հրդեհը ջրի ատրճանակով հանգցնելուն։ Զառանցանք, խելացնորություն։ Պարզապես կատաղության մոլուցք։ Եվ զայրույթի բռնկում, որ ինքը պարտավոր էր զսպել։

Ե՞րբ է հաղթահարելու այդ խելացնորությունը և դառնալու հանգիստ, իսկապես հանգիստ։

– Շուտով կհասնենք։

Մոնթագը հայացքը կտրեց բռնակներից։ Սովորաբար Բիթին երթեք չէր նստում ղեկի առաջ, բայց այսօր մեքենան վարում էր նա, կտրուկ թեքելով շրջադարձերում, առաջ հակվելով վարորդական գահի բարձունքից։ Նրա ծանր, սև անջրանցիկ վերարկուի թևքերը կախվում ու ծածանվում էին, ինչպես մեքենայի վերևով թռչող վիթխարի չղջիկ՝ կուրծքը քամուն դեմ արած։

– Սուրա, սուրա, որպեսզի ժամ առաջ աշխարհը երջանկացնենք։ Այդպե՞ս է, Մոնթագ։

Բիթիի վարդագույն, ասես ֆոսֆորափայլ այտերն առկայծում էին խավարում, նա ժպտում էր ինչ-որ մոլեգնությամբ։

– Ահա և հասանք։

Սալամանդրը կտրուկ կանգ առավ։ Մարդիկ խառնիճաղանջ դուրս թափվեցին։ Մոնթագը կանգնել էր՝ աչքերը սևեռած պաղ, փայլուն բռնակներին, որոնցից ջղաձգորեն կառչել էին իր մատները։

«Ես չեմ կարող այդ անել,– մտածեց նա։– Ինչպե՞ս կարող եմ կատարել առաջադրանքը, ինչպե՞ս կարող եմ նորից այրել։ Ես չեմ կարող մտնել այս տունը»։

Կողքին հայտնվեց Բիթին, նրանցից դեռ քամու հոտ էր փչում, որի միջով նրանք քիչ առաջ սլանում էին։

– Դե՛, Մոնթագ։

Հրկիզողները, որոնք իրենց տգեղ երկարաճիտ կոշիկներով հիշեցնում էին հաշմանդամների, սարդերի պես անաղմուկ սկսեցին վազվզել։

Վերջապես, աչքը կտրելով բռնակներից, Մոնթագը շրջվեց։

Բիթին հետևում էր նրա դեմքին։

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։

– Այս ի՞նչ է,– դանդաղ արտասանեց Մոնթագը,– իմ տան մո՞տ ենք կանգ առել։


=== Երրորդ մաս. ԱՅՐՈՂ ԿՐԱԿ ===

Փողոցի բոլոր տներում վառվեցին լույսերը, լայն բացվեցին դռները։ Մարդիկ դուրս վազեցին՝ դիտելու կրակի տոնը։ Բիթին և Մոնթագը՝ մեկը զուսպ բավականությամբ, մյուսը չհավատալով աչքերին, նայում էին այն տանը, որին վիճակված էր դառնալ ներկայացման գլխավոր ասպարեզը, այստեղ պետք է ջահերով ձեռնածություն անեն և բոց կուլ տան։

– Դե ահա,– ասաց Բիթին,– կեցցե՛ք, հասաք ձեր ուզածին։ Ծերուկ Մոնթագը ցանկացավ թռչել դեպի արևը, բայց այժմ, երբ թևերն այրվեցին, զարմանում է, թե ինչպե՞ս պատահեց։ Մի՞թե բավականաչափ հասկանալի չնախազգուշացրի ձեզ, երբ մեխանիկական շանը գաղտնի ուղարկեցի ձեր դռների մոտ։

Մոնթագի սառած դեմքը ոչինչ չէր արտահայտում, նա զգաց, թե ինչպես քարի պես ծանր իր գլուխը դանդաղ շրջվեց հարևան տան կողմը, որը մռայլ կանգնած էր շրջակա գունագեղ ծաղկաթմբերի մեջ։

Բիթին արհամարհանքով փնչացրեց․

– Է՜, բավակա՛ն է։ Մի՞թե այդ փոքրիկ ցնդածը իր տափակ խաղացանկով հիմարացրել է ձեզ։ Ծաղիկներ, թիթեռնիկներ, տերևներ, մայրամուտ։ Գիտե՜նք, գիտե՜նք։ Ամեն ինչ գրանցված է նրա քարտում։ Երևում է՝ ես խփել եմ նշանակետին։ Բավական է նայել ձեր տառապած դեմքին։ Մի քանի ցողուն և լուսնեղջյուրը։ Ի՜նչ հիմարություն։ Եվ ի՞նչ լավ բան կա այդ ամենի մեջ։

Մոնթագը նստեց Սալամանդրի սառը կողին։ Նա մի քանի անգամ շարժեց իր ընդարմացած գլուխը՝ աջ–ձախ, աջ–ձախ․․․

– Նա ամեն ինչ տեսնում էր։ Ոչ մեկին ոչինչ չէր արել։ Ոչ մեկին չէր անհանգստացնում․․․

– Չէ՜ր անհանգստացնում։ Ինչպե՜ս չէ։ Զեր շուրջը չէ՞ր պտտվում։ Ա՜խ, ինչպես են ինձ ձանձրացրել բարեգործության այս սիրահարները՝ իրենց դեմքի բարեպաշտ արտահայտությամբ, կեղծավոր լռությամբ և եզակի տաղանդով՝ հարկադրել մարդուն, որ մեղավոր զգա իրեն։ Գրողը տանի նրանց բոլորին։ Նրանք ծագում են, ինչպես արևը՝ կեսգիշերին, որպեսզի անկողնում էլ հանգիստ չունենաս։

Տան դուռը բացվեց, աստիճաններով ցած վազեց Միլդրեդը՝ ճամպրուկը փայտացած ձեռքում սեղմած։ Մայթեզրին սուլոցով արգելակեց տաքսին։

– Միլդրեդ։

Կինը վազեց անցավ կողքով, անբնականորեն ձգված, դեմքը դիմափոշուց ճերմակած, բերանը չի երևում․ մոռացել է շրթունքները ներկել։

– Միլդրեդ, մի՞թե դու ես ահազանգել։

Նա ճամպրուկը խցկեց մեքենայի մեջ և ինքն էլ նստեց՝ քթի տակ մրմնջալով․

– Իմ խե՜ղճ «ազգականներ», խեղճե՜ր, խեղճե՜ր։ Ամեն ինչ կործանվեց, ամեն ինչ կործանվեց․․․

Բիթին բռնեց Մոնթագի ուսից։ Մեքենան թափով շարժվեց և, ժամում յոբանասուն մղոն արագություն զարգացնելով, անհետացավ փողոցի ծայրին։

Զնգոց լսվեց, ասես թե ջարդուփշուր եղավ հղկված ապակուց, հայելուց և բյուրեղապակուց ստեղծված երազանքը։ Մոնթագը մեքենաբար շրջվեց, կարծես քշված լիներ՝ չգիտես որտեղից անակնկալ վրա հասած պտտահողմից։ Նա տեսավ, որ Ստոնմընն ու Բլաքը, կացինները ճոճելով, ջարդում են պատուհանների շրջանակները, որպեսզի անարգել փչի միջանցիկ քամին։ Սառը, սև պատնեշին խփվող գիշերաթիթեռի թևերի շրշյուն։

– Մոնթագ, ես եմ՝ Ֆաբերը։ Լսո՞ւմ եք ինձ։ Ի՞նչ է պատահել։

– Այժմ դա ինձ է պատահել,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ա՜խ, ի՞նչ զարհուրելի անակնկալ,– բացականչեց Բիթին։– Մեր օրերում ամեն ոք կարծում է, չգիտես ինչու ամեն ոք հաստատ համոզված է, որ իրեն ոչինչ չի կարող պատահել։ Ուրիշները մեռնում են, բայց ես ապրում եմ։ Ինձ համար, գիտե՞ք, չկան հետևանքներ, չկա պատասխանատվություն։

Բայց նրանք գոյություն ունեն, այ թե որն է դժբախտությունը։ Սակայն ինչ խոսենք այդ մասին։ Երբ բանը հասել է հետևանքներին, ապա ուշ է խոսելը, ճիշտ չէ՞, Մոնթագ։

– Մոնթագ, դուք կարո՞ղ եք փրկվել, փախչել,– հարցրեց Ֆաբերը։

Մոնթագը դանդաղ քայլում էր դեպի տուն, բայց չէր զգում՝ ինչպես են ոտքերը կպչում շավղի ցեմենտին ու գրշերային թաց խոտերին։ Բիթին չխկացրեց վառիչը, և Մոնթագը հմայվածի պես հայացքը հառեց նարնջագույն բոցին։

– Ինչո՞ւ կրակը մեզ համար այդպիսի անբացատրելի հմայք ունի։ Ի՞նչն է նրա մեջ ձգում ահելին ու ջահելին։– Բիթին հանգցրեց բոցը ու կրկին վառեց։– Կրակը հավերժական շարժում է, այն, ինչ մարդը մշտապես ձգտել է գտնել, բայց այդպես էլ չի գտել։ Կամ՝ գրեթե հավերժական շարժում, եթե չխանգարեն, այն թերևս վառվի մեր ողջ կյանքի ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, ի՞նչ բան է կրակը։ Գաղտնիք։ Առեղծված։ Գիտնականներն ինչ-որ բան են շաղակրատում շփման և մոլեկուլների մասին, բայց նրանք ըստ էության ոչինչ չգիտեն։ Իսկ կրակի հիմնական հմայքն այն է, որ ոչնչացնում է պատասխանատվությունը և հետևանքները; Եթե պրոբլեմը չափազանց մեծ հոգս է պատճառում, պետք է վառարան նետել։ Այ, դուք էլ, Մոնթագ, այժմ նույնպիսի ծանր բեռ եք։ Կրակը կհեռացնի ձեզ իմ ուսերից՝ արագ, մաքուր և հաստատապես։ Նույնիսկ նեխելու բան չի լինի։ Հարմար է, հիգիենիկ, ակնահաճո։

Մոնթագը նայում էր իր տանը, որ այժմ այնպես օտարոտի ու տարօրինակ էր թվում, գիշերվա ուշ ժամ, հարևանների քչփչոց, ջարդված ապակու կտորտանք, հատակին կազմերը պոկոտված գրքեր ու կարապի փետուրների պես ցաքուցրիվ էջեր, անհասկանալի, անհեթեթ տեսքով գրքեր, իսկապես, արժե՞ դրանց պատճառով այդքան հուզվել․․․

Իհարկե, այդ ամենը Միլդրեդի ձեռքի գործն է։ Նա երևի տեսել է, թե ինչպես է ինքը գրքերը թաքցնում այգում և նորից տուն է բերել։ Ախ, Միլդրեդ, Միլդրեդ։

– Ես ուզում եմ, որ դուք մենակ կատարեք ողջ աշխատանքը, Մոնթագ։ Բայց ոչ թե նավթով և լուցկիով, այլ մասմաս, հրցիրով։ Դուք ինքներդ պետք է մաքրեք ձեր տունը։

– Մոնթագ, մի՞թե դուք չեք կարող թաքնվել, փախչել։

– Ո՜չ,– բացականչեց Մոնթագը հուսահատված։– Մեխանիկական շունը։ Նա չի թողնի, անկարելի է։

Ֆաբերը լսեց, բայց լսեց և հրկիզապետ Բիթին՝ մտածելով, որ այդ բառերը իրեն են ուղղված։

– Այո՛, շունը մոտերքում է,– պատասխանեց նա,– այնպես որ, ձեր մտքով չանցնի՝ որևէ հնարք գործադրել։ Պատրա՞ստ եք։

– Այո՛։– Մոնթագը չխկացրեց հրցիրի պահպանակը։

– Կրա՜կ։

Բոցի հսկա լեզուն դուրս ժայթքեց հրցիրից, հարվածեց գրքերին, շպրտեց դեպի պատը։ Մոնթագը մտավ ննջարան և երկու անգամ կրակեց լայնշի անկողինների վրա։ Դրանք բռնկվեցին սուլոցով, ճարճատունով և այնպես կատաղի բոցավառվեցին, որ Մոնթագը նույնիսկ զարմացավ, ո՞վ կմտածեր, որ դրանցում այդքան ջերմություն և կիրք կար ամփոփված։ Նա վառեց ննջասենյակի պատերը և կնոջ զարդասեղանը, որովհետև ծարավի էր այդ ամենը փոխելու։ Նա վառեց աթոռները, սեղանները, իսկ ճաշասենյակում՝ դանակները, պատառաքաղները և պլաստմասայե սպասքը, այն ամենը, ինչ հիշեցնում էր, թե ինչպես է ինքն ապրել այդտեղ, այդ դատարկ տանը, տարօրինակ կնոջ հետ, որը հեռացել ու արդեն մոռացել է իրեն և հիմա մենակ սլանում է քաղաքում՝ ունկնդիր ռադիոխեցու շշնջյունին։

Եվ ինչպես նախկինում՝ հաճելի էր այրելը, հաճելի էր ազատություն տալ ցասմանը, հրո ճարակ դարձնել, պատառոտել, ջարդել, բզիկ–բզիկ անել, վերացնել անիմաստ պրոբլեմը։ Լուծում չկա՞։ Ահա, ուրեմն, այժմ պրոբլեմն էլ չի լինի։ Կրակը ամեն ինչ լուծում է։

– Մոնթագ, գրքերը։

Գրքերը ոստոստում էին ու պատեպատ խփվում՝ ինչպես խանձված թռչուններ, որոնց թևերը հուրհրատին էին տալիս կարմիր ու դեղին փետուրներով։

Ապա նա մտավ հյուրասենյակ, որի պատերին քնի մեջ խորասուզվել էին վիթխարի խելազուրկ ճիվաղները՝ իրենց սպիտակ ու սին խոհերով և սառը ձյունեղեն երազներով։ Նա կրակեց երեք լերկ պատերից յուրաքանչյուրի վրա առանձին–առանձին։ Վակուումային փորձանոթները պայթեցին սուր թշշոցով, ամայությունը Մոնթագին արձագանքեց կատաղի սուլոցով, անիմաստ ճիչով։ Նա ձգտում էր պատկերացնել դատարկությունը, որ ծնում է նույնպիսի դատարկ և անիմաստ կերպարներ, և չէր կարողանում։ Նա միայն շունչը պահեց, որպեսզի այն չթափանցի թոքերի մեջ։ Ասես դանակով նա կտրատեց այդ սոսկալի դատարկությունը և նահանջելով՝ սենյակին նվիրեց բոցի մի հսկա վառ–դեղին ծաղիկ ևս։ Պատերը ծածկող հրակայուն շերտը ճաքեց, և տունը ցնցվեց բոցերի մեջ։

– Երբ այրեք վերջացնեք,– թիկունքից լսվեց Բիթիի ձայնը,– նկատի առեք, որ ձերբակալված եք։

Տունը փլվելով վերածվում էր կարմիր ածխի ու սև մոխրի շեղջերի։ Նա փռվել էր գետնին, որ ծածկված էր գորշավարդագույն մոխրով լեցուն քնաբեր փետրաներքնակով։ Ծխի բարձր սյունը, մեղմորեն տարուբերվելով երկնքում, ծածանվում էր փլատակների վրա։ Առավոտյան երեքն անց կես էր։ Մարդիկ ցրվեցին տները, մոխրի և խճի կույտ էր մնացել կրկեսային զավեշտախաղից։ Ներկայացումն ավարտված էր։

Մոնթագը կանգնել էր՝ ուժասպառ ձեռքերում պահած հրցիրը, քրտինքի մուգ բծերը տարածվում էին թևատակերին, դեմքը մրաթաթախ էր։ Նրա ետևում, մթության մեջ լուռ կանգնել էին մյուս հրկիզողները։ Նրանց դեմքերը լուսավորում էր մարմրող կրակի թույլ ցոլքը։

Մոնթագը երկու անգամ փորձեց խոսել։ Մտքերը ժողովելով, վերջապես հարցրեց․

– Կի՞նս էր ահազանգել։

Բիթին գլխով արեց։

– Իսկ ավելի վաղ՝ նրա բարեկամուհիները, միայն թե ես չէի ուզում շտապել։ Այսպես թե այնպես, միևնույն է կբռնվեիք, Մոնթագ։ Մեծ հիմարություն էր աջ ու ձախ բանաստեղծություններ արտասանելը։ Միանգամայն անհեթեթ ամբարտավանություն։ Թույլատրեք մարդուն մի քանի հանգավոր տող կարդա, և նա իրեն տիեզերքի տիրակալ կկարծի։ Դուք մտածում էիք, թե կարող եք հրաշքներ գործել ձեր գրքերով։ Բայց պարզվեց, որ աշխարհը հիանալի յոլա է գնում առանց դրանց։ Տեսեք, թե ուր հասցրին ձեզ գրքերը, մինչև կոկորդը խրվել եք տիղմի մեջ, և բավական է ճկույթս շարժեմ՝ ձեզ կուլ կտա։

Մոնթագը չէր կարողանում շարժվել։ Երկրաշարժը և կրակե հողմը քիչ առաջ նրա տունը գետնին հավասարեցրին։ Բեկորների տակ թաղված էր Միլդրեդը, նաև իր ողջ կյանքը, և ինքն ուժ չուներ տեղից շարժվելու։ Ներսում, հանդարտվելով, դեռևս զգալ էին տալիս անցած փոթորկի արձագանքները։ Մոնթագի ծնկները ծալվում էին հոգնության, շփոթմունքի, անարգանքի սարսափելի բեռից։ Նա անտրտունջ թույլ էր տալիս, որ Բիթին հարված հարվածի ետևից հասցնի։

– Մոնթագ, դուք ապուշ եք։ Անուղղելի հիմար։ Զեր ինչի՞ն էր պետք այս ամենը։

Մոնթագը չէր լսում։ Մտովի նա հեռվում էր և փախչում էր՝ թողնելով այդ զառանցող մոլագարին իր անշնչացած, մրոտված մարմինը։

– Փախե՛ք, Մոնթագ,– համառում էր Ֆաբերը։

Մոնթագը ականջ դրեց։

Գլխին իջած ուժեղ հարվածը ետ շպրտեց նրան։ Կանաչ գնդիկը, որի մեջ փսփսում կամ բղավում էր Ֆաբերը, ընկավ շավղի վրա։ Գոհունակ ժպիտը դեմքին՝ Բիթին ճանկեց և մոտեցրեց ականջին։

Մոնթագը լսեց հեռվից եկող ձայնը․

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։ Դուք ո՞ղջ եք։

Բիթին գնդիկը ականջից հեռացրեց և գրպանը խոթեց։

– Ահա, արեմն, այստեղ ավելի շատ բան կա թաքնված, քան կարծում էի։ Ես տեսնում էի՝ ինչպես էիք ձեր գլուխը հակում և ականջ դնում ինչ-որ բանի։ Սկզբում մտածեցի, թե ձեր ականջում խեցի է, բայց հետո, երբ հանկարծ այդպես խելոքացաք, ես զարմացա։ Մենք կգտնենք պոչերը, ձեր ընկերը չի ազատվի։

– Ո՜չ,– ճչաց Մոնթագը։

Նա ձգեց հրցիրի պահպանակը։ Բիթին հայացքն ակամա հառեց Մոնթագի մատներին, աչքերը չռվեցին։ Մոնթագը նրանց մեջ զարմանք կարդաց։ Ինքն էլ ակամա նայեց իր ձեռքերին՝ տեսնելու, թե էլի ի՞նչ են մոգոնել։ Հետագայում, հիշելով կատարվածը, նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչը, ի վերջո, մղեց սպանության․ Ձերռքերն իրենք իրե՞նց, թե՞ Բիթիի վերաբերմունքը իր ձեռքերի շարժմանը։ Ամպրոպի վերջին որոտը մարեց՝ հպվելով Մոնթագի սոսկ լսողությանը, բայց ոչ գիտակցությանը։

Հեգնախառն ժպիտը ծամածռեց Բիթի ի դեմքը։

– Այո՛, դա բավական լավ միջոց է՝ քեզ լսել տալու համար։ Պահեք հրացանի փողը զրուցակցի վրա, և կամա–ակամա նա կլսի ձեզ։ Կարող եք խոսել, որքան ուզենաք։ Ի՞նչ կասեք այս անգամ։ Ինչո՞ւ ինձ Շեքսպիր չեք հրամցնում, թշվառ պճնամոլ։ «Սպառնալիքդ ամենևին էլ սարսափելի չէ, Կասիո, ես պարկեշտությամբ այնքան ամուր եմ զրահապատված, որ դրանք բոլորը կողքովս են թռչում թեթև քամու պես»։ Այդպես է, չէ՞։ էհ, դուք, գրչակ։ Հապա գործեք, գրողի տարած։ Սեղմե՛ք ձգանը։

Եվ Բիթին մի քայլ առաջ շարժվեց։

– Մենք միշտ այրում էինք ոչ այն, ինչ հարկավոր էր․․․,– կարողացավ միայն ասել Մոնթագը։

– Հրցիրը մի կողմ պահեք, Գայ,– ասաց Բիթին սառած ժպիտով։

Բայց հաջորդ ակնթարթին նա արդեն կրակի շեղջ էր, թռչկոտող, սալացող տիկնիկ, որի մեջ մարդկային ոչինչ չէր մնացել, գետնին թավալվող հրե գունդ։ Մոնթագը հրցիրից նրա վրա բաց էր թողել հեղուկ բոցի երկար շիթը։ Լսվեց ֆշշոց, ասես բանձր թուք ընկավ շիկացած սալօջախին, ինչ-որ բան քլթքլթաց, խլթխլթաց, և նա տարհոսեց՝ եռալով դեղին փրփուրով։ Մոնթագը կկոցեց աչքերը, ճչաց, նա փորձում էր ձեռքերով փակել ականջները, որպեսզի չլսի այդ սարսափելի ձայները։ Եվս մի քանի ջղաձիգ շարժում, և Բիթին ճմլվեց, ինչպես մոմե տիկնիկը կրակի վրա, ու սսկվեց։

Մյուս երկու հրկիզողները արձանի պես ցցված էին։ Մի կերպ զսպելով սրտխառնուքը՝ Մոնթագը նրանց վրա ուղղեց հրցիրը։

– Շրջվեք,– հրամայեց նա։

Նրանք հնազանդորեն շրջվեցին։ Քրտինքը գլուլ–գլուլ թափվում էր նրանց դժգույն երեսներից։ Մոնթագը ուժգին հարվածեց գլխներին, սաղավարտները ցած նետեց, գցեց նրանց իրար վրա։ Նրանք ընկան և անշարժացան։

Թեթև խշրտյուն, ասես ճյուղից աշնանային չոր տերև պոկվեց։

Մոնթագը շուռ եկավ ու տեսավ մեխանիկական շանը։

Հայտնվելով ինչ-որ տեղից, նա արդեն կտրել անցել էր մարգագետինը, այնպես թեթև ու անաղմուկ էր գալիս, ասես քամուց քշված գորշասևավուն ծխի բանձր ամպիկ լիներ։

Շունը ցատկեց օդ, վեր խոյացավ Մոնթագի գլխից մի երեք ոտնաչափ, չռեց սարդանման թաթերն ու փայլեցրեց միակ ատամը՝ ծայրին պրոկաինե անզգայացնող ասեղ։ Մոնթագը նրան դիմավորեց բոցի շիթով՝ կրակե հրաշալի մի ծաղիկ։ Գազանի մետաղյա մարմնի շուրջը պտտվեցին դեղին, կապույտ ու նարնջագույն բյուրավոր ծաղկաթերթեր՝ պատելով նրան նոր երփներանգ թաղանթով։ Շունը շրխկոցով փլվեց Մոնթագի վրա և մի կողմ շպրտվեց հրցիրի հետ միասին։ Մոնթագն ընկավ տասը ոտնաչափ հեռու, ծառի բնի մոտ։ Մի պահ զգաց, որ շունը ճանկեց իր ոտքն ու խրեց ասեղը, բայց նույն ակնթարթին էլ բոցը օդ շպրտեց գազանին, հոդերից պլոկեց մետաղյա ոսկորները, ճեղքեց որովայնը՝ պայթող հրթիռի պես կարմիր կրակ արձակելով չորս կողմը, դուրս թափվեց նրա փորոտիքը։ Մոնթագը պառկած դիտում էր, թե ինչպես օդում պտույտ գործեց, գետին տապալվեց ու խաղաղվեց այդ մեռած և միաժամանակ կենդանի մարմինը։ Թվում էր՝ շունը դեռ պատրաստ էր նետվելու նրա վրա, ավարտելու մահացու ներարկումը, որի ներգործությունը Մոնթագն արդեն զգում էր ոտքի մկաններում։ Նրան համակեց թեթևության և սարսավփ զգացումը, նման այն մարդուն, որը հասցնում է մի կողմ ցատկել կատաղի արագությամբ սլացող և միայն կողով ծնկին խփած մեքենայից։ Նա վախենամ էր ոտքի կանգնել, վախենում էր, որ չի կարողանա հենվել պրոկաինից ընդարմացած ոտքին։

Ողջ մարմինն սկսել էր անզգայանալ։

Ի՞նչ անել․․․

Փողոցն ամայի է, տունը այրված՝ թատերական հին դեկորի նման, շրջակա շենքերն ընկղմված են խավարի մեջ, կողքին մեխանիկական գազանի մնացորդներն են, քիչ այն կողմ՝ Բիթին, ավելի հեռվում՝ երկու հրկիզողները ու Սալամանդրը․․․ Նա նայեց հսկա մեքենային։ Պետք է ոչնչացնել․․․

«Դե՛,– մտածեց նա,– տեսնենք շա՞տ ես վնասվել։ Փորձիր կանգնել։ Զգո՜ւյշ, զգո՜ւյշ․․․ ա՛յ, այդպե՜ս»։

Նա ոտքի ելավ, բայց ուներ միայն մեկ ոտք։ Մյուսը թեև մեռած էր, ածխացած կոճղ, բայց ստիպված էր քարշ տալ, իբրև գործած հանցանքի հատուցում։ Հենվելիս հազարավոր արծաթյա ասեղներ շամփրեցին ոտքը՝ ազդրից մինչև ծունկը։ Նա լաց եղավ։ «Ոչ, գնա՛, շարժվիր։ Դու չես կարող մնալ այստեղ»,– քաջալերեց ինքն իրեն։

Մի քանի տներում կրկին լույսեր վառվեցին։ Մարդիկ չէի՞ն կարողանում քնել կատարվածից հետո, թե՞ նրանց անհանգստացնում էր անսովոր լռությունը, Մոնթագը չգիտեր։ Կաղալով, ցատկոտելով նա դժվարությամբ անցնում էր ավերակների միջով՝ ձեռքերով բռնած քարշ եկող հիվանդ ոտքը։ Նա զրուցում էր նրա հետ, տնքտնքում, աղաղակում էր, հայհոյում, աղերսում․ «Գնա՛, գնա, դե շարժվիր, չէ՞ որ հիմա քեզանից է կախված իմ կյանքը»։ Մթության մեջ նա լսեց գոռոցներ և ճիչեր։ Վերջապես հասավ ետնաբակ, որը դուրս էր գալիս մի խուլ նրբանցք։

«Բիթի՛,– մտածեց նա,– այժմ այլևս դուք պրոբլեմ չեք, դուք միշտ ասում էիք․ «Հարկ չկա լուծել պրոբլեմը, ավելի լավ է այրել այն»։ Ահա այդպես էլ ես վարվեցի։ Մնաք բարով, հրկիզապետ»։

Գայթելով ու կաղեկաղ նա գնում էր խավար նրբանցքով։

Ամեն անգամ, երբ հենվում էր՝ սուր ցավը շամփրում էր ոտքը, և Մոնթագը մտածում էր․ «Հիմար, անիծյալ հիմար, հիմարի գլուխ, ապուշ, տխմար, անիծյալ հիմար․․․ Տես, թե ինչ արեցիր, և այժմ ինչպե՞ս ես լուծելու այս խառնաշփոթը»։ Հպարտությունը թող նզովվի, ցասումը նույնպես, չկարողացավ զսպել իրեն և ամեն ինչ փչացրեց, ամեն ինչ կործանեց հենց սկզբում։ Ճիշտ է, իրար ետևից շատ բան բարդվեց՝ Բիթին, հյուրասենյակի կանայք, Միլդրեդը, Քլարիսը, բայց դու արդարացում չունես, ոչ մի արդարացում։ Դու հիմար ես, անիծյալ հիմար։ Այդպես անխոհեմ կերպով անձնատուր լինել․․․»։

Բայց մենք դեռ կփրկենք այն, ինչ մնացել է, կանենք ինչ հնարավոր է։ Իսկ թե հարկ լինի այրվել, մի քանիսին էլ կտանենք մեզ հետ։

Այո՛։ Նա հիշեց գրքերի մասին և ետ դարձավ։ Համենայն դեպս, պետք է վերցնել։

Գրքերը պարտեզի ցանկապատի մոտ էին։ Միլդրեդը երևի բոլորը չէր նկատել։ Չորս գիրք դեռևս ընկած էր այնտեղ, որտեղ թաքցրել էր։ Մբան մեջ լսվում էին ձայներ, լույսեր էին վառվում։ Հեռվում արդեն ոռնում էին ուրիշ Սալամանդրներ, նրանց ազդանշանների դղրդյունը խառնվում էր գիշերային փողոցներով սլացող ոստիկանական մեքենաների աղմուկին։

Մոնթագը վերցրեց մնացած չորս գիրքը և կրկին ցատկտելով ու կաղեկաղ քայլեց նրբանցքով։ Հանկարծ նա ընկավ, կարծես մի հարվածով գլուխը կտրեցին՝ թողնելով սոսկ գլխատված մարմինը։ Գլխում անակնկալ առկայծած միտքը հարկադրեց կանգ առնել, շպրտեց գետին։ Ոտքերը կծկած, նա պառկել էր մանրախճի մեջ և հեկեկում էր։

'''Բիթին ուզում էր մեռնել։'''

Այժմ Մոնթագը չէր կասկածում, որ Բիթին ուզում էր մեռնել։ Չէ՞ որ նա կանգնել էր իր դիմաց ու չէր փորձում պաշտպանվել, ավելին՝ ծաղրում էր, գրգռում։ Այդ մտքից Մոնթագի շունչը կտրվեց։ Ի՞նչ տարօրինակ է, ի՞նչ տարօրինակ է մահ տենչալ այնքան, որ թույլ տաս մարդասպանը զենքը ձեռքին քայլի քո շուրջը, ու լռելու և գոնե այդ կերպ կյանքդ պահպանելու փոխարեն, գոռաս, ծաղրես, բարկացնես, մինչե որ հակառակորդդ դուրս գա հավասարակշռությունից և․․․

Հեռվից վազքի դոփյուն էր լսվում։

Մոնթագը նստեց։ Պետք է հեռանալ։ Վեր կաց, չի կարելի հապաղել։ Բայց հեծկլտոցը դեռևս ցնցում էր նրա մարմինը։ Հարկավոր էր հանգստանալ։ Ինքը ոչ մեկին չէր ուզում սպանել, նույնիսկ Բիթիին։ Նրա մարմինը ջղաձգորեն կծկվում էր, ասես թթվուտով վառված լիներ։ Ձեռքով փակեց բերանը։ Աչքերի առաջ Բիթին էր՝ անշարժ, ինչպես խոտերին նետված բոցավառ ջահ։ Մոնթագը մատները կծեց, որ չգոռա․ «Ես չէի ցանկանում։ Աստվա՜ծ իմ, ես չէի ցանկանում, չէի ցանկանում, չէի ցանկանում»։

Նա փորձեց ամեն ինչ մտաբերել, վերականգնել դեպքերի կապը, հիշողության մեջ վեր հառնել իր նախկին կյանքը, ինչպիսին որ էր մի քանի օր առաջ, մինչև այն պահը, երբ այնտեղ ներխուժեցին մաղը և ավազը, «Դենըմ» ատամի մածուկը, գիշերաթիթեռի շրշյունը՝ ականջին, հրդեհի կրակե լուսատտիկները, տագնապի ազդանշանները և այս վերջին գիշերային ուղևորությունը․ չափազանց շատ բան երկու–երեք կարճ օրվա ընթացքում, բավական շատ՝ նույնիսկ ողջ կյանքի ընթացքում։

Դոփյունը լսվում էր արդեն նրբանցքի ծայրից։

– Վե՛ր կաց,– ասաց ինքն իրեն։– Վե՛ր կաց, գրողի՜ տարած,– հրամայեց հիվանդ ոտքին ու կանգնեց։ Ցավը սուր փշերով մեխվեց ծնկոսկրի մեջ, ծակեց հազարավոր ասեղներով, հետո դարձավ բութ քորոցի ծակծկոց և, վերջապես, երբ նա ձեռքերը ճանկռելով ու երերալով՝ ոտքը քարշ տվեց փայտյա ցանկապատի երկայնքով, դաղոց զգաց, ասես սրունքին եռման ջուր լցրին։ Բայց ոտքն արդեն հնազանդվում էր։ Համենայն դեպս նա վախենում էր վազել, որ խախտված ոտքը հանկարծ դուրս չընկնի։ Բերանը լայն բացած, ագահորեն ներծծելով գիշերային օդը, նա զգում էր, թե ինչպես է մթությունը ծանրորեն կուտակվում իր մեջ, և անհավասար քայլքով, կաղալով, բայց վճռականորեն շարժվում էր առաջ։ Գրքերը պահում էր ձեռքերի մեջ։

Նա մտածում էր Ֆաբերի մասին։

Ֆաբերը մնաց այնտեղ, կուպրի չսառած բանձրուկի մեջ, որն այժմ ոչ անուն ունի, ոչ անվանում։ Չէ՞ որ ինքը այրել էր և Ֆաբերին։ Այդ միտքը այնպես շանթահարեց Մոնթագին, որ նրան թվաց, թե իբր Ֆաբերը իրականում մեռել է, տապակվել, եփվել, ինչպես ձկնիկ՝ պստլիկ կանաչ պատիճի մեջ, թաքցված և ընդմիշտ կորած մի մարդու գրպանում, որից այժմ լոկ խանձված ջլերով կապկպված ոսկորների կույտ է մնացել։

Հիշի՛ր՝ պետք է այրել նրանց, թե չէ նրանք կայրեն քեզ, մտածեց նա։ Այժմ հենց այդպես է։

Նա պրպտեց գրպանները, փողը տեղում էր։ Մյուս գրպանում դիպավ սովորական ռադիոխեցու, որի միջոցով այդ ցուրտ, մռայլ առավոտ քաղաքը զրուցում էր ինքն իր հետ։

Ուշադրություն։ Ուշադրություն։ Ոստիկանությունը փնտրում է փախստականի։ Սպանություն է գործել և կատարել մի շարք հանցագործություններ պետության դեմ։ Անուն–ազգանունը՝ Գայ Մոնթագ։ Մասնագիտությունը՝ հրկիզող։ Վերջին անգամ նրան տեսել են․․․

Վեց թաղամաս վազեց առանց դադարի։ Հետո նրբանցքը նրան դուրս բերեց սովորական փողոցից մի տասն անգամ լայն ամայի ավտոմայրուղի։ Լապտերների վառ լույսով ողողված, այն հիշեցնում էր սառած անապատային գետ։ Մոնթագը հասկանում էր, թե որքան վտանգավոր է այժմ կտրել–անցնել մայրուղին․ չափազանց լայն էր, չափազանց ամայի, նման էր մերկ, առանց դեկորների բեմի, և հրապուրում, ձգում էր այդ դատարկ տարածությունը, որտեղ լապտերների վառ լույսի ներքո այնպես հեշտ էր նկատել փախստականին, այնպես հեշտ էր բռնել, այնպես հեշտ էր նշան բռնել ու սպանել։

Խեցին բզզում էր նրա ականջում․

– ․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ նա մենակ է, հետիոտն․․․ հետևեք․․․

Մոնթագը ետ–ետ գնաց դեպի ստվերը։ Ճիշտ նրա առաջ լցակայանն էր՝ ճենապակու պես փայլփլող, սպիտակ ու վիթխարի։ Երկու արծաթավուն բզեզ–ավտոմեքենա կանգնած էր այնտեղ, վառելիք էին լցնում․․․

«Ո՛չ, եթե դու ուզում ես առանց քեզ վտանգելու կտրել–անցնել այս լայն բուլվարը, ուրեմն՝ չպետք է վազես, հարկավոր է գնալ հանգիստ, անշտապ, իբր զբոսնում ես։ Բայց դրա համար պետք է կոկիկ ու վայելուչ տեսք ունենալ։ Փրկության ավելի շատ երաշխիքներ կլինեն, եթե ճանապարհդ շարունակելուց առաջ լվացվես և մազերդ սանրես։ Բայց ո՞ւր է տանում ճանապարհը։

Այո՛, մտածեց նա, ո՞ւր եմ ես վազում»։

Ոչ մի տեղ։ Նա վազելու տեղ չուներ։ Ֆաբերից բացի ընկերներ չուներ, որոնց կարողանար դիմել։ Եվ այդ ժամանակ հասկացավ, որ այդ ամբողջ ընթացքում բնազդաբար վազել է Ֆաբերի տան ուղղությամբ։ Բայց չէ՛ որ Ֆաբերը չի կարող թաքցնել իրեն, նման փորձն իսկ համազոր է ինքնասպանության։ Միևնույն է, ինքը պետք է տեսնի Ֆաբերին՝ թեկուզ մի քանի րոպեով։ Նա կամրապնդի ողջ մնալու, փրկվելու հնարավորության արագորեն սպառվող իր հավատը։ Միայն թե տեսնի, համոզվի, որ Ֆաբերը ողջ է, չի այրվել այնտեղ, մյուս ածխացած մարմնի հետ։ Բացի այդ, պետք է նրան թողնել փողի մի մասը, որպեսզի նա կարողանա օգտագործել հետագայում, երբ Մոնթագը կշարունակի իր ճանապարհը։ Գուցե հաջողվի՞ դուրս պրծնել քաղաքից, կթաքնվի արվարձաններում, կապրի գետափին, մեծ ճանապարհներին մոտիկ, դաշտերի և բլուրների միջև․․․

Օդում լսվող տագնապալի աղմուկն ստիպեց նրան՝ երկնքին նայել։

Մեկը մյուսի հտևից վեր խոյացան ոստիկանական ուղղաթիռները։ Նրանք այնքան շատ էին, որ թվում էր, թե ինչ-որ մեկը փչել է խատուտիկի չոր գլխին։ Մոտ երկու տասնյակ ուղղաթիռներ խառնաշփոթ սավառնում էին օդում, Մոնթագից երեք մղոնի վրա, անորոշ երերալով, աշնան ցրտից թորշոմած թիթեռների նման։ Հետո սկսեցին իջնել մեկն այստեղ, մեկն այնտեղ, նրանք իջնում էին փողոցում և, դառնալով բզեզ–ավտոմոբիլներ, դղրդյունով սուրում բուլվարով՝ նույնքան անակնկալ կրկին օդ բարձրանալու և որոնումները շարունակելու համար։

Նրա առջև լցակայանն էր։ Ծառայողները զբաղված էին հաճախորդներով։ Շրջանցելով շենքը՝ Մոնթագը մտավ տղամարդկանց զուգարան։ Ալյումինե միջնորմի միջով նրան էր հասնում հաղորդավարի ձայնը․ «Պատերազմը հայտարարված է»։ Դրսում վառելանյութի բաքերից պոմպով բենզին էին լցնում։ Բացօթյա ավտոմեքենաներում նստածները խոսքեր էին փոխանակում լցակայանի աշխատողների հետ՝ շարժիչների և բենզինի մասին, հարցնում էին, թե որքան պետք է վճարեն։ Մոնթագը կանգնել էր՝ փորձելով ընկալել ռադիոյով հենց նոր լսած համառոտ հաղորդագրության իմաստը, բայց չէր կարողանում։ Լավ, թող պատերազմն սպասի իր հերթին։ Նրա համար այն կսկսվի ավելի ուշ, մեկ կամ երկու ժամ հետո։

Նա լվացվեց, սրբվեց, անաղմուկ դուրս եկավ՝ խնամքով փակելով զուգարանի դուռն ու քայլեց խավարի միջով։ Մի րոպե անց նա արդեն ամայի մայրուղու եզրին էր։

Ահա այն խաղը, որ պետք է շահի։ Գնդախաղի ընդարձակ հրապարակում փչում էր վաղորդյան զովասուն քամին։ Ճեմուղին մաքուր էր, ինչպես գլադիաաորական հրապարակը՝ անհայտ զոհերի և անանուն մարդասպանների ասպարեզ ելնելուց առաջ։ Ասֆալտե ընդարձակ գետի վրա օդը դողում և թրթռում էր Մոնթագի մարմնից արձակվող ջերմությունից։ Անհավատալի էր, որ իր մարմնի ջերմությունը շրջակա աշխարհին կարող էր ստիպել՝ տարուբերվելու։ Ինքը՝ Մոնթագը, լուսատու թիրախ էր, նա գիտեր, նա զգում էր այդ։ Իսկ այժմ դեռ պետք է անցներ այդ կարճ ճանապարհը։

Մի քանի թաղամաս այն կողմ փայլատակեցին ավտոմեքենայի լուսարձակները։

Մոնթագը խոր շունչ քաշեց։ Ասես տաք խոզանակով քերծեցին թոքերը։ Կոկորդը չորացել էր վազելուց, բերանի մեջ մետաղի տհաճ համ էր զգում, ոտքերը կապարի պես ծանրացել էին։

Ավտոմեքենայի լույսերը․․․ Եթե այժմ սկսի անցնել փողոցը, ապա պետք է հաշվել, թե մեքենան երբ կհասնի այստեղ։ Որքա՞ն է հեռու հանդիպակաց մայթը։ Հավանաբար մոտ հարյուր յարդ։ Ո՛չ, ավելի քիչ, բայց միևնույն է, թող լինի հարյուր։ Եթե դանդաղ քայլի՝ տարածությունը կտրելու համար անհրաժեշտ կլինի երեսուն–քառասուն վայրկյան։ Իսկ սուրացող ավտոմեքենան։ Արագություն հավաքելով՝ այդ երեք թաղամասը նա կթռչի տասնհինգ վայրկյանում։ Իսկ եթե ճանապարհի կենտրոնից սկսի վազե՞լ․․․

Նա քայլ արեց աջ ոտքով, ապա ձախով, հետո՝ նորից աջով։ Նա անցնում էր ամայի փողոցը։

Երբ նույնիսկ փողոցը լիովին ամայի է, երբեք չի կարելի համոզված լինել, թե բարեհաջող կանցնես։ Մեքենան կարող է հանկարծակի հայտնվել զառիվերում, այստեղից մի չորս թաղամաս հեռու և աչքդ չթարթած՝ կխփի ու կշարունակի սլանալ․․․

Նա որոշեց քայլերը չհաշվել։ Շուրջը չէր նայում՝ ո՛չ աջ, ո՛չ ձախ։ Լապտերների դավադիր լույսերը նույնքան պայծառ էին շողում, որքան արևի ճառագայթները կեսօրին։

Նա ականջ դրեց սուրացող մեքենայի աղմուկին, որ լսվում էր աջից, երկու թաղամաս հեռվից։ Լուսարձակների շարժուն լույսերը մերթ պայծառանում էին, մերթ խամրում, ի վերջո լուսավորեցին Մոնթագին։

Գնա, գնա, մի՛ կանգնիր։

Մոնթագը մի ակնթարթ հապաղեց, ձեռքերի մեջ ամուր սեղմեց գրքերը և մեծ ճիգով առաջ շարժվեց։ Նրա ոտքերը բնազդաբար շտապում էին, վազում, բայց նա բարձրաձայն նախատեց իրեն և կրկին անցավ հանգիստ քայլքին։ Նա արդեն փողոցի մեջտեղում էր, շարժիչի աղմուկը հետզհետե ավելի էր մեծանում, մեքենան արագացնում էր ընթացքը։

Իհարկե, ոստիկանությունն է։ Ինձ նկատել են։ Բայց՝ ոչինչ, հանգի՜ստ, հանգիստ, մի՛ շրջվիր, շուրջդ մի՛ նայիր, մի՛ զգացրու, թե դու անհանգստանում ես։ Քայլիր, միայն քայլեր, և վերջ։

Մեքենան սլանում էր, մեքենան դղրդում էր, մեքենան մեծացնում էր արագությունը։ Ոռնում և վնգում էր, թռչում էր՝ հազիվ հպվելով գետնին, սուրում էր հրացանից արձակած անտեսանելի գնդակի պես։ Ժամում հարյուր քսան մղոն, ժամում հարյուր երեսուն մղոն։ Մոնթագը սեղմեց ատամները։ Թվաց՝ լուսարձակների լույսն այրեց նրա դեմքը, կոպերը ցնցվեցին, մարմինը պատվեց լպրծուն քրտինքով։

Մոնթագի ոտքերը անճոռնի կերպով քարշ էին գալիս, նա սկսեց ինքն իրեն խոսել, ապա հանկարծ չդիմացավ ու վազեց։ Նա ձգտում էր հնարավորին չափ հեռու գցել ոտքերը, առաջ, առաջ, ահա այդպե՜ս, այդպես։ Տե՜ր աստված։ Տե՜ր աստված։ Զեռքից մի գիրք ընկավ, կանգ առավ, քիչ մնաց՝ ետ դառնար, սակայն միտքը փոխեց և կրկին նետվեց առաջ՝ գոռալով քարե ամայության մեջ, իսկ բզեզ–ավտոմեքենան սլանում էր իր որսի ետևից, նրանց բաժանում էր երկու հարյուր ոտնաչափ, ապա՝ հարյուր, իննսուն, ութսուն, յոբանասուն․․․ Մոնթագը շնչահեղձ էր լինում, անշնորհք կերպով ճոճում էր ձեռքերը, ոտքերը վեր ու վար նետում։ Մեքենան ավելի ու ավելի էր մոտենում, շչում էր, ազդանշան տալիս։ Մոնթագը հանկարծ շրջեց գլուխը, լուսարձակների սպիտակ լույսն այրեց նրա աչքերը, մեքենան չկար, միայն լույսի կուրացուցիչ խուրձ, բոցկլտուն ջահ, որ սոսկալի թափով նետվում էր Մոնթագի վրա, դղրդյուն, բոց – հիմա, հիմա կբախվի․․․

Մոնթագը սայթաքեց և ընկավ։

«Ես կործանվեցի։ Ամեն ինչ վերջացած է»։

Բայց ընկնելը փրկեց նրան։ Մոնթագին բախվելուց ակնթարթ առաջ արագընթաց մեքենան հանկարծ կտրուկ թեքվեց, շրշանցեց նրան և անհետացավ։ Մոնթագը պառկած էր բերանքսիվայր, երեսը դեպի սալարկուղին։ Արտանետված գազերի կապույտ ծխի հետ նրան հասան ծիծաղի պատառիկներ։ Նա բարձրացրեց աջ ձեռքը, որ շատ առաջ էր ձգված։ Միջնամատի ծայրին սևին էր տալիս մի նեղ շերտ՝ սլացող մեքենայի անվահետքը։ Չհավատալով աչքերին, նա նայեց սև շերտին և դանդաղ ոտքի ելավ։

«Մի՞թե ոստիկանությանը չէր», մտածեց նա։

Մոնթագը նայեց մայրուղու երկարությամբ։ Ամայի էր։ Ոչ, ոստիկանությունը չէր, պարզապես պատանիներով լցված մեքենա էր։ Քանի՞ տարեկան կլինեին։ Տասներկու, տասնվեց․․․ Աղմկոտ, ճղճղան խումբը զբոսանքի է դուրս եկել, տեսել են քայլող մարդու,– հազվադեպ տեսարան, զարմանք բան մեր օրերում,– և որոշել են․ «Հապա խփենք գցենք»՝ նույնիսկ չկասկածելով, որ նա հենց միստր Մոնթագն է, փախստական, որին քաղաքով մեկ փնտրում է ոստիկանությունը։ Այո՛, ընդամենը պատանիների աղմկոտ ընկերախումբ, որ զբոսնում է լուսնկա գիշերով, սլանալով հինգ–վեց հարյուր մղոն արագությամբ, որի դեպքում դեմքը ընդարմանում է քամուց։ Լուսացաբին նրանք կամ կվերադառնան տուն, կամ չեն վերադառնա, կամ ողջ կլինեն, կամ ոչ․ չէ՞ որ հենց դա էր այդպիսի արկածների այրող հաճույքը։

«Նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ»,– մտածեց Մոնթագը։ Նա երերում էր։ Տարտղնված օդում կամաց–կամաց նստում էր փոշին։ Նա շոշափեց այտի կապտուկը։ «Այո՛, նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ, հենց այնպես, առանց որևէ պատճառի, չմտածելով անգամ, թե ինչ են անում»։

Մոնթագը ուղղվեց դեպի դեռևս հեռու մայթը՝ հորդորելով ոտքերին՝ շարժվեի։ Մի կերպ հավաքել էր ցրված գրքերը, բայց չէր հասկանում, թե ինչպես էր կռացել ու վերցրել դրանք։ Այժմ նա գրքերը ձեռքից ձեռք էր տեղափոխում, ինչպես խաղամոլը բարդ քայլ անելուց առաջ։

Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Նա կանգ առավ ու մտովի կրկնեց մի անգամ ևս․

– Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Եվ նա ցանկացավ ճչալով վազել նրանց ետևից։

Նրա աչքերը արցունքոտվեցին։

Այոք, նրան փրկեց սայթաքելը։ Վարորդը, տեսնելով ընկած Մոնթագին, բնազդաբար հասկացավ, որ լրիվ ընթացքով սլացող մեքենան, դիպչելով պառկած մարմնին, անխուսափելիորեն կշրջվի և բոլորին դուրս կշպրտի։ Իսկ եթե ինքը վայր չընկնե՞ր․․․

Մոնթագը հանկարծ շունչը պահեց։

Զորս թաղամաս հեռու բզեզ–մեքենան դանդաղեցրեց ընթացքը։ Կտրուկ շրջադարձ կատարեց, հենվելով ետևի անիվներին, իսկ այժմ ետ էր սլանում փողոցի նույն կողմով՝ խախտելով երթևեկության բոլոր կանոնները։

Բայց Մոնթագն արդեն վտանգից դուրս էր․ նա թաքնվել էր խավար նրբանցքում՝ իր ճանապարհորդության նպատակակետում։ Այստեղ էր նա ձգտում մեկ ժամ, գուցե և ընդամենը մեկ րոպե առաջ։ Սարսռելով գիշերային ցրտից՝ նա ետ նայեց։ Բզեզը սլացավ կողքով, դուրս եկավ մայրուղու կենտրոն և անհետացավ, ծիծաղի պոռթկումը կրկին խաթարեց գիշերային լռությունը։

Քայլելով խավար նրբանցքով՝ Մոնթագը տեսնում էր, ինչպես երկնքից իջնում էին ուղղաթիռները՝ նման ապագա երկարատև ձմռան ձյան առաջին փաթիլների․․․

Տունն ընկղմված էր լռության մեջ։

Մոնթագը մոտեցավ այգու կողմից, շնչելով նարգիզների, վարդերի և ցողաշաղախ խոտերի գիշերային արբեցնող բուրմունքը։ Նա հրեց ետնամուտքի ապակեպատ դուռը, ականջ դրեց և անաղմուկ մտավ նախասենյակ։

«Միսիս Բլաք, դուք քնա՞ծ եք»,– մտածեց նա։– Ես գիտեմ, լավ բան չէ իմ արածը, բայց ձեր ամուսինը նույն կերպ է վարվում ուրիշների հետ և երբեք իրեն հարց չի տալիս՝ լա՞վ է դա, թե՞ վատ, երբեք չի մտահոգվում և չի տանջվում։ Այժմ էլ, քանի որ դուք հրկիզողի կին եք, եկել է ձեր հերթը, այժմ կրակը կոչնչացնի ձեր տունը բոլոր այն տների փոխարեն, որ այրել է ձեր ամուսինը, այն բոլոր դժբախտությունների դիմաց, որ առանց իրեն հաշիվ տալու, նա պատճառել է մարդկանց»։

Տունը լուռ էր։

Մոնթագը գրքերը թաքցրեց խոհանոցում և վերադարձավ նրբանցք։ Նա շրջվեց, խավարի ու լռության մեջ թաղված տունը քնած էր։

Նա նորից քայլում էր գիշերային փողոցներով։ Քամուց քշված թղթի կտորների նման ուղղաթիռները պտտվում էին քաղաքի վրա։ ճանապարհին նա մտավ փակ խանութի մոտ տեղադրված մենավոր հեռախոսախցիկը և զանգահարեց։ Նա երկար կանգնեց՝ ցրտից ցրսփալով սպասեց այնքան, մինչև որ հեռվում սկսեցին ոռնալ հրակայանի ազդականչերը․ Սալամանդրները դղրդյունով սլացան՝ այրելու միստր Բլաքի տունը։ Միստր Բլաքն աշխատանքի մեջ է, բայց նրա կինը, դողդողալով առավոտյան ցրտից, կկանգնի և կնայի՝ ինչպես է վառվում ու փլվում իր տան տանիքը։ Իսկ այժմ նա դեռ խոր քնած է։

Բարի գիշեր, միսիս Բլաք։

– Ֆաբեր։

Դռան թակոց։ Մի անգամ ևս։ Շշուկով ասված անուն։ Սպասում։ Վերջապես, մի րոպե անց, Ֆաբերի տնակում աղոտ լույս նշմարվեց։ Սպասումի մեկ րոպե ևս, և ետնադուռը բացվեց։

Նրանք՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, լուռ նայում էին իրար կիսախավարում, ասես չհավատալով իրենց աչքերին։ Հետո Ֆաբերը, սթափվելով, ճանկեց նրա ձեոքը, ներս քաշեց, նստեցրեց և կրկին վերադարձավ դռների մոտ, ականջ դրեց։ Լուսադեմի լռության մեջ ոռնում էին ազդականչերը։ Ֆաբերը ներս մտավ և ծածկեց դուոը։

– Ես ինձ կատարյալ ապուշի պես պահեցի, սկզբից մինչև վերջ հիմարություններ արեցի։ Չեմ կարող երկար մնալ այստեղ։ Ես գնում եմ, աստված գիտե, թե ուր,– ասաց Մոնթագը։

– Համենայն դեպս, դուք հիմարություններ արեցիք արժանավոր գործի համար,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես կարծում էի՝ դուք այլևս ողջ չեք։ Սարքը, որ տվեցի ձեզ․․․

– Այրվեց։

– Ես լսեցի, թե հրկիզապետն ինչպես էր խոսում ձեզ հետ, իսկ հետո հանկարծ ամեն ինչ լռեց։ Մտադիր էի դուրս գալ ձեզ որոնելու։

– Հրկիզապետը մեռավ։ Նա հայտնաբերեց պարկուճը և լսեց ձեր ձայնը․ ուզում էր հետամտել, գտնել ձեզ։ Ես հրցիրով այրեցի նրան։

Ֆաբերը նստեց աթոռին։ Նրանք երկար ժամանակ լուռ էին։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՞ս պատահեց,– կրկին խոսեց Մոնթագը։– Դեռ երեկ ամեն ինչ կարգին էր, իսկ այսօր զգում եմ, որ շնչահեղձ եմ լինում։ Մարդը քանի՞ անգամ կարող է կործանվել և, այնուամենայնիվ, ողջ մնալ։ Ես դժվարությամբ եմ շնչում։ Բիթին մեռած է, բայց մի ժամանակ նա իմ ընկերն էր։ Միլլին հեռացավ, ես կարծում էի, նա իմ կինն է, իսկ հիմա՞․․․ այլևս ոչ տուն ունեմ, ոչ աշխատանք և ստիպված պիտի թաքնվեմ։ Այստեղ գալու ճանապարհին ես ծածուկ գիրք դրի մի հրկիզողի տանը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան բան արեցի մեկ շաբաթվա ընթացքում։

– Դուք արել եք լոկ այն, ինչ չէիք կարող չանել։ Այդպես էլ պետք է լիներ։

–Հավատում եմ։ Գոնե դրան հավատում եմ։ Գիտեի, որ այդպես կլինի։ Վաղուց էի զգում, որ մեջս ինչ-որ բան է կուտակվում։ Ես մի բան էի անում, բայց բոլորովին այլ բան էի մտածում։ Զարմանում եմ՝ ինչպես արտաքուստ չէր երևում։ Եվ ահա այժմ եկել եմ ձեզ մոտ, որպեսզի ձեր կյանքն էլ խորտակեմ; Չէ՞ որ նրանք կարող են այստեղ գալ։

– Երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ ես կարկին ապրում եմ,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես զգում Եմ, որ անում եմ այն, ինչ վաղուց պետք է անեի։ Առայժմ չեմ վախենում։ Հավանաբար պատճառն այն է, որ վերջապես անում եմ այն, ինչ անհրաժեշտ է։ Կամ՝ թերևս այն, որ մի անգամ համարձակ արարք գործելով, արդեն չեմ ուզում ձեր առջև վախկոտ երևալ։ Հնարավոր է, որ հետագայում ևս գործեմ ավելի խիզախ արարքներ, ավելի մեծ վտանգի ենթարկեմ ինձ, որ դեպի ետ այլևս ճանապարհ չունենամ, որ չվախենամ, թույլ չտամ, որ սարսափը կրկին կաշկանդի ինձ։ Ի՞նչ եք այժմ մտադիր անել։

– Փախչել; Թաքնվել։

– Դուք գիտե՞ք, որ պատերազմ է հայտարարված։

– Այո, լսեցի։

– Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ տարօրինակ է,– բացւսկաՆչեց ծերուկը։– Պատերազմը թվում է հեռավոր մի բան, որովհետև մենք մեր հոգսերն ունենք։

– Ես այդ մասին մտածելու ժամանակ չունեի։– Մոնթագը գրպանից հանեց հարյուր դոլարանոց թղթադրամը։– Վերցրեք։ Թող ձեզ մոտ լինի։ Երբ ես գնամ, տնօրինեք, ինչպես հարմար կգտնեք։

– Սակայն․․․

– Գուցե կեսօրին այլևս ողջ չլինեմ։ ծախսեք գործի համար։

Ֆաբերը գլխով արեց;

– Փորձեք դուրս գալ գետի մոտ, ապա գնացեք ափի երկայնքով, այնտեղ հին երկաթգիծ կա, որ քաղաքից ձգվում է դեպի երկրի խորքը։ Գտեք ու շարժվեք նրա ուղղությամբ։ Հաղորդակցությունը այժմ տարվում է օդով, երկաթգծերի մեծ մասը վաղուց ի վեր լքված է, բայց այդ մեկը դեռ պահպանվում է։ Ես լսել եմ, որ երկրի որոշ անկյուններում թափաասշրջիկների ճամբարներ են մնացել։ Նրանց քայլող թափառախումբ են կոչում։ Հարկավոր է միայն շատ հեռանալ քաղաքից, մեկ էլ սրատես աչք ունենալ։ Ասում են, որ Լոս–Անջելեսի երկաթգծի շրջանում կարելի է հանդիպել Հարվարդի համալսարանի նախկին դասախոսներից շատերին։ Նրանք ոստիկանությունից թաքնվող փախստականներ են, որոնց համենայն դեպս հաջողվել է փրկվել։ Նրանք շատ չեն, և, ինչպես երևում է, կառավարությունն այնքան վտանգավոր չի համարում, որ շարունակի որոնումները։ Որոշ ժամանակ կարող եք թաքնվել նրանց մոտ, իսկ հետո ջանացեք փնտրել–գտնել ինձ Սեն–Լուիսում։ Ես այնտեղ կմեկնեմ այսօր առավոտյան, ժամը հինգի ավտոբուսով, ուզում եմ հանդիպել ծեր տպագրիչին։ Տեսնո՞ւմ եք, ես էլ վերջապես գործի եմ անցնում։ Ձեր փողերը բարի գործի կծառայեն։ Շնորհակալ եմ, Մոնթագ, և աստված ձեզ պահապան։ Գուցե կուզենայի՞ք մի քանի րոպե պառկել։

– Ո՛չ,– ավելի լավ է շտապեմ։

– Հիմա տեսնենք, թե ինչպես են զարգանում իրադարձությունները։

Ֆաբերը Մոնթագին տարավ ննջարան և մի կողմ քաշեց պատից կախված նկարը։ Նրա տակ փոստային բացիկի մեծության հեռուստաէկրան կար։

– Ես միշտ ցանկանում էի փոքրիկ մի էկրան ունենալ, որ հարկ եղած դեպքում հնարավոր լիներ ձեռքի ափով ծածկել, թե չէ ո՞ւմ են պետք գոռում–գոչյունով ականջ խլացնող վիթխարի պատերը։ Ահա՛, նայե՛ք։

Նա միացրեց էկրանը։

– Մոնթագ,– արտասանեց հեռուստացույցը, և էկրանը լուսավորվեց։– Մ–Ո–Ն–Թ–Ա֊Գ․ տառ առ տառ կարդաց հաղորդավարը։– Գայ Մոնթագ։ Դեռևս փնտրվում է։ Որոնումները կատարում են ոստիկանական ուղղաթիռները։ Հարևան շրջանից բերվել է նոր մեխանիկական շուն։

Մոնթագը և Ֆաբերը անխոս իրար նայեցին։

– Մեխանիկական շունը երբեք չի վրիպում։ Դա հրաշալի գյուտ է և օգտագործվելու առաջին իսկ օրից մինչև հիմա ոչ մի անգամ չի սխալվել։ Մեր հեռուստատեսային ընկերությանը հպարտ է, որ իրեն է հնարավորություն ընձեռված՝ ուղղաթիռի վրա տեղակայված հեռուստախցիկով ամենուրեք հետևելու մեխանիկական շանը՝ հանցագործի հետքերով գնալիս։

Ֆաբերը վիսկի լցրեց բաժակները։

– Մեզ չէր խանգարի։

Նրանք խմեցին։

– ․․․ Մեխանիկական շան հոտառությունն այնքան կատարյալ է, որ կարող է տասը հազար անհատական հոտ տարբերել և, առանց նորից լարվելու, գտնել այդ տասը հազար մարդուց ցանկացածի հետքը։

Ֆաբերի մարմնով թեթև դող անցավ։ Նա հայացք գցեց սենյակին, պատերին, դռանը, բռնակին, աթոռին, որի վրա նստած էր Մոնթագը։ Մոնթագը նկատեց այդ հայացքը։ Այժմ նրանք երկուսով արագ զննեցին սենյակը։ Մոնթագը հանկարծ զգաց, թե ինչպես դողդողացին իր ռունգերը, ասես ինքը մեկնել է իր հետքով, ասես իր հոտառությունն այնքան է սրվել, որ ի վիճակի է օդի մեջ տարածված հոտով գտնելու հետքը, ասես հանկարծ տեսանելի դարձան քրտինքի շատ մանր կաթիլները դռան բռնակի վրա, այնտեղ, որտեղից նա ձեռքով բռնել էր, դրանք բազմաթիվ էին և փայլփլում էին, ինչպես պստլիկ ջահի բյուրեղապակյա կախազարդեր։ Ամեն ինչի վրա մնացել էին նրա էության մասնիկները։ Ինքը՝ Մոնթագը, ամենուր էր՝ և՛ տանը, և՛ դրսում, նա լուսատու ամպ էր, օդի մեջ տարրալուծված ուրվական։ Եվ դրանից դժվարանում էր շնչելը։ Նա տեսավ, թե ինչպես էր Ֆաբերը շունչը պահել, ասես վախենում էր օդի հետ ներշնչել փախստականի ստվերը։

– Այժմ մեխանիկական շունը ուղղաթիռից կիջեցվի հրդեհի վայրը։

Փոքրիկ էկրանին հայտնվեց այրված տունը, ամբոխը, սավանով ծածկված ինչ-որ բան և երկնքից իջնող ուղղաթիռը, որը նման էր անճոռնի ծաղկի։

«Այսպես, ուրեմն, նրանք որոշել են խաղը մինչև վերջ հասցնել»,– մտածեց Մոնթագը։ Ներկայացումը կկայանա, չնայած որ ընդամենը մեկ ժամ հետո կարող է պատերազմ սկսվել․․․

Կախարդվածի նման, վախենալով շարժվել, Մոնթագը հետևում էր անցուդարձին։ Այդ ամենը թվում էր այնքան հեռավոր, իր հետ որևէ կապ չունեցող, կարծես թե ինքը նստած է թատրոնում և դրամա է դիտում, ինչ-որ ուրիշ մեկի դրաման, նայում է ոչ առանց հետաքրքրության, նույնիսկ ինչ-որ առանձնահատուկ հաճույքով։ «Բայց չէ՞ որ այս ամենը ի՛մ մասին է»։

Եթե նա ցանկանար, կարող էր մնալ այստեղ, հարմարավետ սենյակում և մինչև վերջ հետևել ողջ հետապնդմանը՝ քայլ առ քայլ, նրբանցքներով ու փողոցներով, ընդարձակ, ամայի բուլվարով, մարգագետիններով և խաղահրապարակներով, հաղորդավարի հետ մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ՝ անհրաժեշտ բացատրությունների համար դադար տալով, հետո կրկին անցնել նրբանցքներով, հասնել միստր ու միսիս Բլաքների այրվող տանը և վերջապես դուրս գալ այստեղ, այս տնակի մոտ, որտեղ նրանք Ֆաբերի հետ նստել ու վիսկի են խմում, իսկ էլեկտրական հրեշը, ինչպես մահն ինքը, այդ ընթացքում արդեն հոտոտում է իր թարմ հետքը։ Ահա, նա արդեն պատուհանի տակ է։ Այժմ, եթե Մոնթագը ցանկանա, կարող է ոտքի կանգնել և աչքը չկտրելով հեռուստացույցից, մոտենալ լուսամատին, բացել ու դուրս կախվել մեխանիկական գազանին ընդառաջ։ Եվ այդ ժամանակ վառ լուսավորված փոքրիկ էկրանին նա կարող է զննել իրեն, ինչպես դրամայի գլխավոր հերոսի, հռչակավոր մարդու, որի մասին բոլորը խոսում են, որին գամված են բոլոր հայացքները, ուրիշ հյուրասենյակներում այդ րոպեին բոլորը կտեսնեն իրեն բնական մեծությամբ, գունավոր։ Եվ եթե նա ուշադիր եղավ այդ վերջին պահին, նա դեռ կարող է անէություն մեկնելուց մի վայրկյան առաջ տեսնել, թե ինչպես է իրեն խոցում պրոկաինե ասեղը՝ ի խաղաղումն անհամար մարդկանց, որոնք մի քանի րոպե առաջ ազդանշանների աղեկտուր վայնասունից արթնացել են քնից և շտապել հյուրասենյակները, որպեսզի հուզմունքով հետևեն այդ հազվագյուտ տեսարանին՝ գազանորսին, հանցագործի հետապնդմանը, մի գործող անձով դրամային։

Կհասցնի՞ արդյոք ասել իր վերջին խոսքը։ Եթե միլիոնավոր հեռուստադիտողների առաջ շունը բռնի իրեն, չպե՞տք է արդյոք ինքը՝ Մոնթագը, մեն մի արտահայտությամբ կամ գոնե մի խոսքով ամփոփի այս վերջին շաբաթվա իր կյանքի հանրագումարը, այնպես, որ իր ասածը դեռ երկար գոյատևի իրենից հետո, երբ շունը, բացուխուփ անելով իր մետաղյա ծնոտները, ետ կցատկի ու կվազի հեռուն, դեպի խավարը։ Հեռուստախցիկները, տեղում քարացած, կհետևեն հեռացող և հետզհետե փոքրացող գազանին, տպավորիչ ավարտ։ Որտե՞ղ նա գտնի այնպիսի խոսք, այնպիսի մի բառ, որով այրի մարդկանց դեմքերը, արթնացնի քնից։

– Նայեցեք,– շշնջաց Ֆաբերը։

Ուղղաթիռից սահուն կերպով ինչ-որ բան իջավ, որը նման չէր ոչ մեքենայի, ոչ գազանի, ոչ մեռած էր, ոչ կենդանի, աղոտ կանաչ լույս էր արձակում։ Մի ակնթարթ հետո այդ հրեշն արդեն կանգնած էր Մոնթագի տան ծխացող փլատակների մոտ։ Ոստիկանները վերցրին նրա շպրտած հրցիրը և մոտեցրին մեխանիկական շան դնչին։ Լսվեց դզզոց, չխկչխկոց, գվվոց։

Սթափվելով՝ Մոնթագը գլուխն օրորեց և վեր կացավ։ Խմեց վիսկիի մնացորդը։

– Ժամանակն է։ Շատ եմ ցավում, որ այսպես եղավ։

– Ցավո՞ւմ։ Ինչի՞։ Որ վտա՞նգ է սպառնում ինձ, իմ տանը։ Ես պատրաստ եմ դիմագրավել։ Գնացե՛ք, ի սեր աստծո, գնացեք։ Թերևս ինձ հաջողվի նրանց ուշացնել․․․

– Սպասեք։ Ի՞նչ օգուտ, եթե դուք ևս բռնվեք։ Երբ ես գնամ, այրեք անկողնու ծածկոցը, ես կպել եմ նրան։ Վառարան նետեք հյուրասենյակի աթոռը, որին նստած էի։ Սպիրտով մաքրեք կահույքը, բոլոր դռների բռնակները։ Այրեք ուղեգորգը, բոլոր սենյակներում ողջ հզորությամբ միացրեք օդափոխիչները, ամենուր նավթալին ցանեք, եթե ունեք։ Ապա մինչև վերջ բացեք ձեր այգու ոռոգման ցանցը, լվացեք մայթերը։ Գուցե ձեզ հաջողվի կորցնել հետքը․․․

Ֆաբերը սեղմեց նրա ձեռքը։

– Ես կհոգամ այդ մասին։ Բարի ճանապարհ։ Եթե երկուսս էլ ողջ մնանք, հաջորդ շաբաթ կամ մի քանի շաբաթ հետո ձեր մասին լուր հաղորդեք։ Գրեք ինի Սենթ–Լուիս, գլխավոր փոստատուն, ցպահանջ։ Ափսոս, չեմ կարող ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կապ պահպանել, դա շատ լավ կլիներ և՛ ձեզ, և՛ ինձ համար, բայց ես չունեմ երկրորդ լսող սարքը։ Հասկանո՞ւմ եք, երբեք չեմ մտածել, որ պետք կգա։ Ա՜խ, ի՜նչ ծեր հիմարն եմ եղել։ Չեմ կանխատեսել, չեմ մտածել․․․ Հիմար եմ, ապուշի մեկը։ Եվ ահա, այժմ, երբ սարքն անհրաժեշտ է, չունեմ, որ դնեք ձեր ականջին։ Ի՞նչ արած։ Գնացե՜ք։

– Եվս մի խնդրանք։ Շտապ ինձ մի ճամպրուկ տվեք, նրա մեջ դրեք ձեր հնամաշ հագուստներից՝ հին կոստյում, որքան մաշված, այնքան լավ, վերնաշապիկ, հին չստեր ու գուլպաներ․․․

Ֆաբերը դուրս եկավ և անմիջապես վերադարձավ։ Նրանք ստվարաթղթե ճամպրուկը սոսնձեցին կպչուն ժապավենով։

– Որպեսզի չցնդի միստեր Ֆաբերի հին հոտը,– ասաց քրտինքի մեջ կորած Ֆաբերը։

Մոնթագը վիսկի շաղ տվեց ճամպրուկի վրա։

– Ամենևին պետք չէ, որ շունը միանգամից երկու հոտն էլ առնի։ Կարելի՞ է՝ հետս վերցնեմ վիսկիի մնացորդը։ Ինձ դեռ պետք կգա; Օ՜, տեր աստված, հույս ունեմ, որ մեր ջանքերն ապարդյուն չեն․․․

Նրանք կրկին միմյանց ձեռք սեղմեցին և, արդեն դեպի դուռն ուղղվելով, մի անգամ էլ նայեցին հեռուստացույցին։ Շունը հետքով շարժվում էր դանդաղ, անաղմուկ, հոտոտելով գիշերային քամին։ Հեռուստախցիկներով ուղղաթիռները պտտվում էին նրա վերևում։ Շունը մտավ առաջին նրբանցքը։

– Մնաք բարով։

Մոնթագը դուրս սահեց տնից ու վազեց՝ ձեռքի մեջ սեղմած կիսադատարկ ճամպրուկը։ Նա լսեց, թե ինչպես իր ետևից սկսեցին բանել ջրող սարքերը, լուսաբացի օդը լցնելով թափվող անձրևի աղմուկով, սկզբում մեղմ, ապա ավելի ուժգին ու համաչափ։ Ջուրը լվանում էր մարգագետնի շավիղները և առվակներով ցած հոսում փողոց։ Մի քանի կաթիլ ընկավ Մոնթագի դեմքին։ Ծերուկը հրաժեշտի խոսքեր գոռաց կամ գուցե նրան թվա՞ց միայն։

Նա արագ հեռանում էր տնից՝ շարժվելով դեպի գետը։

Մոնթագը վազում էր։

Նա զգում էր, թե ինչպես է մոտենում մեխանիկական շունը, աշնան շնչառության պես պաղ, թեթև ու չոր, թույլ քամու պես, որից նույնիսկ խոտը չի շարժվում, չեն շրխկում պատուհանների փեղկերը, մայթի սպիտակ սալաքարերի վրա չի օրորվում ճյուղերի ստվերը։ Իր վազքով շանը չէր խաթարել շրջակա աշխարհի անշարժությունը։ Իր հետ նա բերել էր լռություն, և Մոնթագը, անընդհատ զգալով այդ լռության ճնշումը, որը դառնում էր անտանելի, վազում էր։

Նա վազում էր դեպի գետը։ Շունչ առնելու համար մերթ ընդ մերթ կանգնելով՝ նայում էր արթնացող տների թույլ լուսավորված պատուհաններին, տեսնում էր մարդկանց ուրվապատկերները, որոնք իրենց հյուրասենյակներում նայում էին հեոուստապատերին, որոնց վրա նեոնային գոլորշու ամպիկի պես իր փափուկ սարդանման թաթերի վրա ճոճվելով, մերթ երևում, մերթ անհետանում էր մեխանիկական շունը։ Ահա նա Էլմտերասում է, Լինկոլնի փողոցում, Կաղնիների զբոսայգու ծառուղիներում, Ֆաբերի տուն տանող նրբանցքում։

«Փախիր,– ինքն իրեն հորդորում էր Մոնթագը,– մի՛ կանգնիր, մի՛ հապաղիր»։

Էկրանն արդեն ցույց էր տալիս Ֆաբերի տունը, ջրող սարքերը ողջ թափով բանում էին՝ անձրևի շիթեր մաղելով գիշերային օդի մեջ։

Շունը կանգ առավ, ցնցվեց։

Ո՜չ։ Մոնթագը ջղաձգորեն կառչեց լուսամուտագոգից։ Միայն թե ոչ այնտեղ։

Պրոկաինե ասեղը դուրս եկավ և ետ քաշվեց, կրկին դուրս եկավ ու ետ քաշվեց։ Նրա ծայրից պոկվեց–ընկավ թմրադեղի թափանցիկ կաթիլը, այն քուն է բերում, որից արթնացում չկա։ Ասեղն անհետացավ շան մռութի մեջ։

Մոնթագի կուրծքը սեղմվեց, ասես նրա մեջ բռունցք խոթեցին։

Մեխանիկական շունը շրջվեց ու նետվեց դեպի նրբանցքը՝ հեռանալով Ֆաբերի տնից։

Մոնթագը հայացքը կտրեց էկրանից և նայեց երկնքին, ուղղաթիռները մոտերքում էին, թռչում և վերադառնում էին նույն կետը, ինչպես լույսի շուրջը պտտվող մժեղներ։

Մոնթագը ճիգով ստիպեց իրեն հիշել, որ դա ինչ-որ մտացածին տեսարան չէ, որը դիպվածաբար գրավել է իր ուշադրությունը գետ տանող ճանապարհին, այլ այդ ինքն է հետևում, թե ինչպես քայլ առ քայլ խաղարկվում է սեփական շախմատային պարտիան։

Նա բղավեց, որպեսզի դուրս գա թմբիրից, որպեսզի կտրվի այդ փողոցի վերջին տան պատուհանից և այն ամենից, ինչ ինքը տեսնում էր այնտեղ։ Գրողի ծո՜ցը։ Գրողի ծո՜ցը։ Կարծես թե օգնեց։ Նա նորից վազեց։ Նրբանցք, փողոց, նրբանցք, փողոց և գետից փչող յուրահատուկ հոտը։ Աջ, ձախ, աջ, ձախ։ Նա վազում էր։ Եթե հեռուստախցիկներն իրենց օբյեկտիվների մեջ առնեն նրան, ապա մեկ րոպե անց հեռուստադիտողներն էկրաններին կտեսնեն քսան միլիոն վազող մոնթագների, ինչպես հազար անգամ իր տեսած հին անհամ կինոկատակերգությունում՝ ոստիկանների ու հանցագործների, հետապնդվողների ու հետապնդողների, որսորդների ու որսի մասին։ Այժմ նրա ետևից են ընկել քսան միլիոն ստվերի պես համր շներ, որոնք հյուրասենյակներում անդրադարձ թռիչքով պատեպատ են զարկվում, որպեսզի անհետանան և ապա հայտնվեն աջ պատին, անցնեն միջնապատին, ապա ձախ պատին, և այդպես անվերջ։

Մոնթագը խեցին մտցրեց ականջը։

– Ոստիկանությունն առաջարկում է Էլմտերասի բնակիչներից յուրաքանչյուրին բացել իր տան դուռը կամ դուրս նայել պատուհանից։ Դա պետք է բոլորը կատարեն միաժամանակ։ Փախստականին չի հաջողվի թաքնվել, եթե բոլորը միասին դուրս նայեն իրենց տներից։ Եվ այսպես, պատրաստվե՜ք։

Իհարկե։ Ինչո՞ւ այդ բանը նրանք շուտ չեն հասկացել, Ինչո՞ւ մինչև այժմ երբեք այդպես չեն վարվել։ Թող բոլորը պատրաստվեն, բոլորը միանգամից դուրս նայեն։ Փախստականը 142 չի կարող թաքնվել։ Նա միակ մարդն է, որ այդ պահին վազում է փողոցով, միակը, որ համարձակվել է հանկարծ ստուգել իր ոտքերի շարժվելու, վազելու կարողությունը։

– Դուրս նայել տասը հաշվին։ Սկսում ենք։ Մե՜կ։ Երկո՜ւ։

Նա զգաց, թե ինչպես ամբողջ քաղաքը ոտքի ելավ։

– Երե՜ք։

Արագ։ Ձախ, աջ։

Ամբողջ քաղաքը շրջվեց հազարավոր դռների կողմը։

– Չո՜րս։

Բոլորը լուսնոտների նման շարժվեցին դեպի ելքը։

– Հինգ։

Նրանց ձեռքերը կպան դռների բռնակներին։ Գետի կողմից զով էր փչում, ինչպես տեղատարափից հետո։ Մոնթագի կոկորդը չորացել էր։ Աչքերը բորբոքվել էին վազքից, հանկարծ նա բղավեց, ասես այդ բղավոցը կարող էր նրան առաջ հրել, օգնել հաղթահարելու վերջին հարյուր յարդը։

– Վեց, յոթ, ո՜ւթ։

Հազարավոր դռների վրա պտտվեցին դռան բռնակները։

– Ի՜Նը։

Նա վազեց անցավ տների վերջին շարքի մոտով, ապա լանջն ի վար, դեպի ջրի շարժվող մուգ զանգվածը։

– Տա՜սը։

Դռները լայնորեն բացվեցին։

Նա պատկերացրեց հազարավոր դեմքեր, որոնք ակնդետ նայում էին փողոցների, բակերի, գիշերային երկնքի խավարի մեջ․ գունատ, ահաբեկված դեմքեր, որոնք թաքնվում էին վարագույրների ետևում, ինչպես գորշ գազանիկներ։ Նրանք դուրս են նայում իրենց էլեկտրական բներից գորշ, անգույն աչքերով, գորշ շրթունքներով ու դեմքերով, գորշ մտքերով։

Բայց Մոնթագն արդեն գետափին էր։

Նա ձեռքը մտցրեց ջրի մեջ՝ համոզվելու համար, որ պատրանք չէ։ Մտավ գետը, խավարում մերկացավ, ջուր ցայեց մարմնին, ձեռքերը և գլուխը մտցրեց գինու պես արբեցնող զովության մեջ, խմեց այն, շնչեց նրա բույրը։

Հագնելով Ֆաբերի հին զգեստներն ու չստերը՝ նա գետը նետեց իր հագուստը և նայեց, թե ջուրն ինչպես է տանում։

Իսկ հետո, ձեռքում պահած ճամպրուկը, գետի միջով ոտքերը քարշ տալով, հեռացավ ափից, մինչև որ ոտքերը կտրվեցին հատակից, և հոսանքը խլեց, քշեց նրան խավարի մեջ։

Նա արդեն հասցրել էր հոսանքի ուղղությամբ լողալով անցնել երեք հարյուր յարդ, երբ շունը հասավ գետին։ Գլխավերևում գվվում էին սավառնող ուղղաթիռների պրոպելլերները։ Լույսի խրձերը թափվեցին գետի վրա, և Մոնթադը սուզվեց, փրկվելով այդ հրավառությունից, որը նման էր ամպերը ճեղքող արևին։ Նա զգաց, թե ինչպես է գետը մեղմորեն քաշում–տանում իրեն խավարի մեջ։ Հանկարծ լուսարձակների ճառագայթներն ուղղվեցին դեպի ափը, ուղղաթիռները կրկին շրջվեցին դեպի քաղաք, ասես նոր հետքի վրա ընկան։ Մի ակնթարթ ևս, ու նրանք անհետացան։ Անհետացավ և շունը։ Մնացին սոսկ սառը դետը և Մոնթագը, որ լողում էր անսպասելի իջած լռության մեջ, ավելի ու ավելի հեռանալով քաղաքից, հետապնդումից, ամեն ինչից։

Նրան թվաց, թե ինքը հենց նոր է իջել թատրոնի բեմահարթակից, որտեղ աղմկում էր դերասանների խումբը կամ թե դուրս է եկել ոգեկոչության վիթխարի սեանսից, որին մասնակցում էր շաղակրատող ուրվականների մի հոծ բազմություն։ Անիրական, սարսափելի աշխարհից Մոնթագը հայտնվել էր իրական աշխարհում, բայց չէր կարողանում դեռևս լիովին զգալ նրա որոշակիությունը, քանի որ այն չափազանց նոր էր նրա համար։

Մթին ափերը սահեցին կողքով, գետը այժմ նրան տանում էր բլուրների միջով։ Բազում տարիների ընթացքում առաջին անդամ իր գլխավերևում նա աստղեր տեսավ, իրենց կանխագծված պտույտը կատարող լուսատուների երթը։ Աստղային վիթխարի կառքը սահում էր երկնքով՝ սպառնալով ցած գլորվել ու ճզմել նրան։

Երբ ճամպրուկը լցվեց ջրով և ընկղմվեց, Մոնթագը շրջվեց մեջքի վրա։ Գետի ալիքները մեղմ ու հանդարտ ծփում էին՝ ավելի ու ավելի հեռանալով մարդկանցից, որոնք նախաճաշին ստվեր են ուտում, ճաշին՝ ծուխ, ընթրիքին՝ մառախուղ։ Իրոք որ, գետն իրական էր․ նա իր գրկում հոգատարությամբ պահում էր Մոնթագին, չէր շտապեցնում, ժամանակ էր տալիս հանդարտ մտորելու այդ ամսվա, այդ տարվա, ողջ կյանքի ընթացքում իր հետ կատարվածի մասին։ Նա ականջ դրեց իր սրտի զարկերին, այն բաբախում էր հանգիստ ու համաչափ։ Եվ մտքերն էլ արդեն չէին եռում կատաղի շրջապտույտի մեջ, նրանք նույնքան հանգիստ էին, որքան արյան հոսքը իր երակներում։

Լուսինը կախված էր երկնքում։ Լուսին և Լուսնի լույս։ Որտեղի՞ց է այն։ Հասկանալի է՝ արևից։ Իսկ արևը որտեղի՞ց է վերցնում իր լույսը։ Օր–օրի, անընդմեջ այրվում է նա սեփական կրակով։ Արեգակ և ժամանակ։ Արեգակ, ժամանակ և կրակ։ Այրող կրակ։ Գետը մեղմ օրորում էր Մոնթագին իր ալիքների վրա։ Այրող կրակ։ Երկնքում արևն է, երկրի վրա՝ ժամանակ չափող ժամացույցները։ Հանկարծ այդ ամենը միաձուլվեց Մոնթագի գիտակցության մեջ և դարձավ միասնական։ Եվ երկրի վրա ապրած շատ տարիներից ու այդ գետի վրա անցկացրած մի քանի րոպեներից հետո նա վերջապես հասկացավ, թե ինչու ինքն այլևս երբեք չպետք է այրի։

Արևն այրում է ամեն օր։ Նա այրում է ժամանակը։ Տիեզերքը շարժվում է շրջագծով և պտտվում է իր աոանցքի շուրջը։ Ժամանակն այրում է տարիները և մարդկանց, այրում է ինքը, առանց Մոնթագի օգնության։ Իսկ եթե ինքը՝ Մոնթագը, մյուս հրկիզողների հետ այրի մարդկանց ստեղծածը, իսկ արևն այրի ժամանակը, ապա ոչինչ չի մնա։ Ամեն ինչ կայրվի։

Նրանցից մեկը պետք է թողնի այրելը։ Անշուշտ, ոչ արևը։ Նշանակում է՝ պարտավոր է թողնել ինքը՝ Մոնթագը, և նրանք, ում հետ կողք–կողքի աշխատում էր ընդամենը մի քանի ժամ առաջ։ Ինչ–որ տեղ վերստին պետք է սկսվի արժեքների պահպանման ընթացքը, ինչ֊որ մեկը պետք է կրկին հավաքի ու պահպանի այն, ինչ ստեղծել է մարդը, պահպանի գրքերում, գրամաֆոնային ձայնապնակներում, մարդկանց գլուխների մեջ, ամեն գնով փրկի ցեցից, բորբոսից, ժանգից, նեխումից և լուցկի ունեցող մարդկանցից։ Աշխարհը լի է մեծ ու փոքր հրդեհներով։ Շուտով նոր արհեստ կծնվի՝ կբացվեն հրակայուն զգեստների արհեստանոցներ։

Նա զգաց, որ կրունկները դիպան պինդ գետնին, կոշիկների ներբաններն սկսեցին ճռճռալ գետաքարերի և ավազի վրա։ Գետը նրան քշել հանել էր ափ։

Նա նայեց շուրջը։ Նրա առջև, ինչպես վիթխարի անաչք, անդեմ ու տձև էակ, հազարավոր մղոններով փռված էր մթին հարթավայրը՝ սոսկ որպես տարածություն, ավելի հեռվում անսահման կանաչ բլուրներ ու անտառներ էին, որոնք Մոնթագին կանչում էին իրենց գիրկը։

Նա չէր ցանկանում հեռանալ գետի խաղաղ ջրերից։ Նա վախենում էր, որ այնտեղ կրկին կհանդիպի մեխանիկական շանը, որ ծառերի սաղարթները հանկարծ կխշշան ուղղաթիռների հանած քամուց։

Բայց հարթավայրով սահում էր սոսկ աշնանային սովորական քամին, Նույնքան խաղաղ ու հանգիստ, ինչպես կողքով հոսող գետը։ Ինչո՞ւ շունն այլևս չի հետապնդում իրեն։ Ինչո՞ւ հետապնդումը տեղափոխվեց ետ, քաղաք։ Մոնթագը ականջ դրեց։ Լռություն։ Ոչ ոք։ Ոչինչ։

«Միլլի»– մտածեց նա։– Հապա շուրջդ նայիր։ Ականջ դիր։ Ոչ մի ձայն։ Լռություն։ Որքա՜ն խաղաղ է, Միլլի։ Չգիտեմ, դրան ինչպես կվերաբերվեիր։ Թերևս ճչայիր․ «Լռի՛ր։ Լռի՛ր»։ Մի՛լլի, Մի՜լլի»։ Նա տխրեց։

Միլլին չկար, չկար և մեխանիկական շունը։ Հեռավոր դաշտերից փչող չոր խոտի բուրմունքը հանկարծ Մոնթագի հիշողության մեջ վերակենդանացրեց վաղուց մոռացված մի պատկեր։ Մի անգամ, երբ դեռ փոքր երեխա էր, նրան ագարակ տարան։ Հազվագյուտ օր էր իր կյանքում, երջանիկ օր, երբ վիճակվեց սեփական աչքերով տեսնել, որ անիրականության յոթ շղարշի ետևում, հյուրասենյակների հեռուստապատերից և քաղաքի թիթեղյա պարսպից այն կողմ, կա ուրիշ աշխարհ ևս, որտեղ կովերն արածում են կանաչ մարգագետնում, խոզերը կեսօրին չփչփում են լճակի տաք տիղմի մեջ, իսկ բլուրների վրա շները հաչոցով վազվզում են ճերմակ ոչխարների ետևից։

Այժմ չոր խոտի բուրմունքն ու ջրի ճողփյունը հիշեցրին նրան, թե ինչ հաճույքով էր քնել թարմ խոտի վրա մենավոր ագարակի դատարկ մարագում, հեռու աղմկոտ ճանապարհներից, հինավուրց հողմաղացի ստվերում, որի թևերը մեղմորեն ճռռում էին գլխավերևում, ասես հաշվելով անցնող տարիները։ Եթե հնար լիներ, ինչպես այն ժամանակ, ողջ գիշերը պառկել հարդանոցում՝ ականջ դնելով գազանիկների ու միջատների խշտխշտոցին, տերևների շրշյունին, գիշերային անորսալի շշուկներին․․․

Ուշ երեկոյան, մտածեց նա, ինքը գուցե և քայլերի ձայն լսելով՝ ելնի տեղից և նստի։ Երբ քայլերը կհեռանան, կրկին կպառկի ու դուրս կնայի մարագի լուսամատից։ Եվ կտեսնի, թե ինչպես են մեկը մյուսի ետևից մարում ֆերմերի տնակի լույսերը, ինչպես է դեռատի ու գեղեցիկ կինը նստում մութ պատուհանի մոտ և սանրում մազերը։ Նա պարզորոշ չի տեսնի, բայց այդ դեմքը կհիշեցնի իրեն այն աղջկան, որին ճանաչում էր երբևէ, հեռավոր և անդառնալի անցյալում, որն ունակ էր ուրախանալ անձրևից ու չխոցվել կրակե լուսատտիկներից։ Աղջիկ, որ գիտեր, թե ինչ է պատմում խատուտիկը, երբ դրանով շփում են կզակը։ Կինը կհեռանա պատուհանից, հետո կրկին կհայտնվի վերևում, լուսնի լույսով ողողված իր սենյակում։ Եվ ունկնդրելով մահվան ձայնին՝ երկինքը մինչև բուն հորիզոնը երկու սև մասի ճեղքող հրթիռային ինքնաթիռների դղրդյունի տակ, ինքը՝ Մոնթագը, կսպասի մարագի իր հուսալի թաքստոցում ու կնայի, թե ինչպես զարմանալի, իրեն անծանոթ աստղերը հուշիկ սահում են դեպի երկնակամարի եզրը՝ նահանջելով այգաբացի մեղմ լույսի առաջ։

Առավոտյան նա հոգնություն չի զգա, թեև աչք չի փակել, և ամբողջ գիշեր շուրթերին ժպիտ է խաղացել, խոտի տաք բույրը և գիշերային անդորրի մեջ տեսածն ու լսածը նրա համար եղել են լավագույն հանգիստը։

Իսկ ներքևում, սանդուղքի մոտ, նրան կսպասի արտակարգ մի ուրախություն ևս։ Նա զգուշորեն կիջնի ցայգալույսով ողողված մարագից, երկրային կյանքի գեղեցկության զգացումով տոգորված և հանկարծ կքարանա տեղում՝ տեսնելով այդ փոքրիկ հրաշքը։ Ապա կխոնարհվի և, վերջապես, ձեռքը կհպի նրան։

Նա կտեսնի մի բաժակ թարմ, սառը կաթ, մի քանի խնձոր և տանձ։

Դա այն ամենն է, ինչ հարկավոր է իրեն, երաշխիքը այն բանի, որ անծայրածիր աշխարհը պատրաստ է ընդունել իրեն և ժամանակ տալ խորհելու։

Մի բաժակ կաթ, խնձոր, տանձ։

Նա դուրս եկավ գետից։

Ափը գրոհեց նրա վրա, ինչպես Ալեբախության վիթխարի ալիք։ Խավարը և անծանոթ տեղանքը ու միլիոնավոր անծանոթ բույրեր, որ բերում էր թաց մարմինը սառեցնող զովասուն քամին, միանգամից թափվեցին Մոնթագի վրա։ Նա ետ ցատկեց խավարից, հոտերից, ձայներից։ Ականջները դժժում էին, գլուխը՝ պտտվում։ Աստղերը կրակե ասուպների պես թռչում էին նրան ընդառաջ։ Նա ցանկացավ կրկին նետվել գետը, թող ալիքները հանգիստ ու ապահով տանեն նրան, միևնույն է, թե ուր։ Ափի մթին զանգվածը հիշեցրեց մանկական տարիների այն դեպքը, երբ լողանալիս հսկա ալիքը (ամենամեծը, որ երբևէ տեսել էր) տապալեց, շշմեցրեց ու նետեց նրան դատարկ կանաչավուն մթության մեջ, բերանը, քիթը, ներսը լցրեց այրող աղի ջրով, չափազանց շատ ջրով։

Իսկ այստեղ չափազանց շատ հող կար։

Սև պատի պես նրա առջև հառած խավարում խշշոց լսվեց։ Ինչ–որ մեկի ստվերը, զույգ աչք։ Ասես գիշերն ինքը հանկարծ Նայեց նրան։ Ասես անտառը նայեց նրան։

Մեխանիկական շունն է։

Այդքան վազել, շտապել, տառապել, այդքան հեռանալ, այդքան համբերել, և երբ քեզ համարում ես անվտանգության մեջ ու թեթևացած շունչ քաշելով վերջապես ափ ես ելնում, հանկարծ քո առջև․․․

Մեխանիկական շունը։

Մոնթագի կոկորդից տանջալի աղաղակ թռավ։ Ո՜չ, այդ արդեն շատ–շատ է։ Չափազանց շատ՝ մի մարդու համար։

Ստվերը մի կողմ նետվեց։ Աչքերն անհետացան։ Չոր անձրևի պես ցած թափվեցին աշնանային տերևները։

Մոնթագը մեն–մենակ էր ամայության մեջ։

Եղջերու էր։ Մոնթագը զգաց մուշկի սուր բույր՝ խառնված արյան հոտին և գազանի շնչառությանը, հիլի, մամուռի և խաչխոտի բուրմունք։ Խոր գիշերվա մեջ ծառերը կարծես ընդառաջ էին լողում նրան ու կրկին ետ քաշվում, լողում ու ետ քաշվում՝ քունքի զարկերակի ռիթմով։

Գետինը ծածկված էր տերևների շեղջերով։ Մոնթագի ոտքերը թաղվում էին դրանց մեջ, ասես նա անցնում էր չոր խշխշացող գետահունով, որը բուրում էր մեխակ և տաք փոշի։ Որքա՜ն տարբեր բուրմունքներ կան։ Ահա կարծես հում կարտոֆիլի հոտն է․ այդպես է բուրում, երբ կտրատում ես սպիտակ, ամբողջ գիշերը բաց օդում, լուսնի լույսի տակ մնացած մեծ կարտոֆիլը։ Ահա և թթու դրած վարունգի հոտը, ահա խոհանոցի սեղանին դրված մաղադանոսի բույրը, կիսաբաց տուփից փչող դեղին մանանեխի թույլ հոտը, հարևան այգուց եկող բազմաթերթ մեխակների բուրմունքը։ Մոնթագը ձեռքն իջեցրեց, և խոտի բարալիկ ցողունիկը դիպավ նրա ափին, ասես թե մի երեխա մեղմորեն բռնեց նրա ձեռքը։ Մոնթագը մատները մոտեցրեց դեմքին․ նրանցից մատուտակի հոտ էր գալիս։

Նա կանգ առավ՝ շնչելով երկրի բույրերը։ Եվ որքան ավելի խորն էր շնչում, այնքան նրա համար շոշափելի էր դառնում շրջապատող աշխարհը՝ իր ողջ բազմազանությամբ։ Մոնթագն այլևս չուներ ամայության նախկին զգացումը՝ ամայությունը լցնելու շատ բան կար։ Եվ այդուհետև միշտ այդպես էր լինելու։

Նա սայթաքելով քայլում էր խշխշացող խաշամի վրայով։ Եվ հանկարծ այդ նոր արտասովոր աշխարհում՝ ինչ-որ ծանոթ բան։

Նրա ոտքը դիպավ խուլ զնգոց արձակող առարկայի։

Նա շոշափեց խոտերը։

Երկաթգծեր են։

Քաղաքից դուրս տանող գծեր, որոնք անցնում էին պուրակների ու անտառների միջով, լքված երկաթուղային ճանապարհ․․․

Ճանապարհ, որով ինքը պետք է գնա։ Իր միակ ծանոթը անհայտության մեջ, կախարդական այն թալիսմանը, որին պետք է ապավինի սկզբնական շրջանում, որին կարող է հպվել, զգալ ոտքերի տակ, քանի դեռ կգնա գետնամոշի թփուտների միջով, բույրերի և զգայությունների ծովի միջով, անտառի շրշյունի և սոսափի միջով։

Նա առաջ շարժվեց փայտակոճերի վրայով։

Եվ ի զարմանս իրեն, հանկարծ զգաց, որ հաստատ գիտի մի բան, որը, սակայն, չէր կարող ապացուցել․ երբևէ Քլարիսն էլ է անցել այստեղով։

Կես ժամ անց, մրսած, երկաթգծերի վրայով զգուշորեն քայլելիս, երբ սրությամբ զգում էր՝ ինչպես է մթությունը ներծծվում իր մարմնի մեջ, սողոսկում աչքերը, բերանը, իսկ ականջներում անտառային հնչյունների աղմուկն էր, և ոտքերը ծակռտված էին մացառներից ու դաղված եղինջից, հանկարծ առջևում կրակ տեսավ։

Կրակը փայլատակեց մի ակնթարթ, անհետացավ, կրկին հայտնվեց, ասես թարթող աչք լիներ։ Մոնթագը քարացավ տեղում, թվում էր՝ հենց որ փչես, կհանգչի։ Բայց կրակը վառվում էր, և Մոնթագը գաղտագողի առաջ շարժվեց։ Անցավ ամբողջ տասնհինգ րոպե, մինչև նրան հաջողվեց մոտենալ, նա կանգ առավ և, թաքնվելով ծառի ետևում, նայեց կրակին։ Մեղմ թրթռացող, սպիտակ և վառ կարմիր բոց։ Տարօրինակ թվաց Մոնթագին այդ կրակը, քանի որ այժմ նրա համար այլևս նախկին իմաստը չուներ։

Այդ կրակը չէր այրում, տաքացնում էր։

Մոնթագը տեսավ նրան պարզված ձեռքեր, միայն ձեռքեր, խարույկի շուրջը նստածների մարմինները խավարի մեջ էին։ Ձեռքերից վերև անշարժ դեմքեր էին՝ բոցի ցոլքերից կենդանացած։ Նա չէր էլ իմացել, որ կրակը կարող է այդպիսին լինել։ Նա չէր էլ կասկածում, որ կրակը կարող է ոչ միայն խլել, այլև տալ։ Նույնիսկ այդ կրակի հոտն էր բոլորովին այլ։

Աստված գիտե, թե նա այդպես կանգնած ինչքան մնաց՝ անձնատուր լինելով անհեթեթ, բայց հաճելի երևակայությանը, ասես ինքը գազան էր, որին խարույկի լույսը դուրս էր կանչել անտառի թավուտից։ Նա ուներ խիտ թարթիչներով խոնավ աչքեր, բուրդ, քիթ, կճղակներ, եղջյուրներ, և եթե նրա արյունը թափվեր գետնին, աշնան հոտ կգար։ Նա երկար կանգնել էր՝ ունկնդրելով կրակի տաք ճարճատյունին։

Խարույկի շուրջը լռություն էր, և լռություն կար մարդկանց դեմքերին, և բավական ժամանակ կար՝ նստելու ծառերի տակ, լքված երկաթգծերի մոտ ու կողքից նայելու աշխարհին, ընդգրկելու հայացքով, ասես այն կենտրոնացել է այստեղ, այս խարույկի մոտ, ասես աշխարհը կրակի մեջ ընկած պողպատի կտոր է, որն այս մարդիկ պետք է վերստին կռեին։ Եվ ոչ միայն կրակն էր թվում այդքան տարբեր։ Լռությունը նույնպես այլ էր։ Մոնթագը շարժվեց դեպի այդ առանձնահատուկ լռությունը, որից ասես կախված էր աշխարհի բախտը։

Այնուհետև նա լսեց ձայները, մարդիկ զրուցում էին, բայց նա դեռևս չէր կարող ըմբռնել՝ ինչի մասին։ Նրանք խոսում էին հանդարտ, մերթ բարձր, մերթ ցածր, նրանց առջև բովանդակ աշխարհն էր, և նրանք անշտապ դիտում էին այն։ Նրանք գիտեին հողը, գիտեին անտառը, գիտեին քաղաքը, որ փռված էր գետից այն կողմ, լքված երկաթուղու ծայրին։ Նրանք խոսում էին ամեն ինչի մասին, և չկար մի բան, որի մասին նրանք չկարողանային խոսել։ Մոնթագն այդ զգում էր նրանց ձայներից, հետաքրքրասիրություն ու զարմանք արտահայտող հնչերանգներից։

Իսկ հետո խոսողներից մեկը վեր նայեց ու տեսավ Մոնթագին, տեսավ առաջին, գուցե և յոթերորդ անգամ ու ձայն տվեց․

– Է՜յ, այժմ կարող եք դուրս գալ։

Մոնթագը ետ քաշվեց դեպի խավարը։

– Դե լավ, արդեն մի՛ վախեցեք,– կրկին հնչեց նայն ձայնը։– Համեցեք մեզ մոտ, բարով եք եկել։

Մոնթագը դանդաղ մոտեցավ։ Խարույկի շուրջը նստած էին հինգ ծերունիներ, որոնք հագել էին կոշտ քաբանե կտորից մուգ կապույտ շալվարներ ու բաճկոններ և նույնպիսի մուգ կապույտ վերնաշապիկներ։ Նա չգիտեր՝ ինչ պատասխաներ։

– Նստեք,– ասաց մարդը, որն ըստ երևույթին այդ փոքր խմբի գլխավորն էր,– սուրճ ուզո՞ւմ եք։

Մոնթագը լուռ հետևում էր, թե ինչպես է մուգ, գոլորշի արձակող հեղուկը լցվում ծալովի թիթեղյա գավաթի մեջ, հետո ինչ-որ մեկը նրան մեկնեց այդ գավաթը։ Զգուշությամբ կում արեց՝ իր վրա զգալով հետաքրքրասեր հայացքներ։ Տաք սուրճն այրեց շուրթերը, բայց հաճելի էր։ Նրա շուրջը մորուքավոր մարդիկ էին՝ մորուքները կոկիկ ու խնամքով խուզված։ Նրանց ձեռքերը նույնպես մաքուր էին ու խնամված։ Երբ մոտեցավ խարույկին, բոլորը վեր կացան, ողջունելով հյուրին, իսկ հիմա նորից նստել էին։ Մոնթագը կում–կում վայելում էր սուրճը։

– Շնորհակալություն,– ասաց նա։– Շատ շնորհակալ եմ ձեզնից։

– Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Իմ անունը Գրենջըր է։– Եվ նրան մեկնեց անգույն հեղուկով լցված փոքրիկ սրվակը։ Սա ևս խմեք, կփոխի ձեր քրտինքի քիմիական բաղադրությունը։ Մի կես ժամից ձեզնից ոչ թե ձեր մարմնի հոտը կգա, այլ երկու բոլորովին ուրիշ մարդկանց։ Քանի որ ձեզ հետապնդում է մեխանիկական շունը, ապա չէր խանգարի՝ այս սրվակը մինչև վերջ դատարկեիք։

Մոնթագը խմեց դառնավուն հեղուկը։

– Ձեզնից այծի հոտ կփչի, բայց դա կարևոր չէ,– ասաց Գրենջըրը։

– Դուք գիտե՞ք իմ անունը,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

Գրենջըրը գլխի շարժումով ցույց տվեց խարույկի մոտ դրված շարժական հեռուստացույցը։

– Մենք հետևում էինք հետապնդմանը։ Մենք այդպես էլ ենթադրեցինք, որ դուք գետի ընթացքով հարավ կիջնեք, և երբ հետո լսեցինք՝ ինչպես եք խրտնած որմզդեղնի պես մխրճվում անտառի թավուտը, չթաքնվեցինք, ինչպես սովորաբար անում ենք։ Երբ հանկարծ ուղղաթիռները շրջվեցին դեպի քաղաք, հասկացանք, որ դուք սուզվել եք գետը։ Իսկ քաղաքում ինչ-որ տարօրինակ բան է կատարվում։ Հետապնդումը շարունակվում է, բայց այլ ուղղությամբ։

– Ա՞յլ ուղղությամբ։

– Եկեք ստուգենք։

Գրենջըրը միացրեց դյուրակիր հեռուստացույցը։ Փոքրիկ էկրանին առկայծեցին գույները, դզզոցով ցատկոտեցին ստվերները, ասես այդ փոքրիկ արկղիկում փակված էր ինչ-որ մղձավանջային երազ, և տարօրինակ էր, որ այստեղ, անտառում կարելի էր այն ձեռքն առնել, փոխանցել ուրիշի։ Հաղորդավարը բղավում էր․

– Հետապնդումը շարունակվում է քաղաքի հյուսիսային մասում։ Ոստիկանական ուղղաթիռները կենտրոնացվում են ութսունյոթերորդ փողոցի և Էլմ Գրոուվ զբոսայգու շրջանում։

Գրենջըրը գլխով արեց․

– Դե, ահա, այժմ պարզապես հետապնդում են ներկայացնում։ Ձեզ հաջողվեց նրանց մոլորեցնել դեռևս գետի մոտ, սակայն չեն ուզում հաշտվել։ Նրանք գիտեն, որ չի կարելի չափազանց երկար լարված պահել հեռուստադիտողին։ Հարկավոր է շտապ հանգուցալուծել։ Եթե սկսեն խուզարկել գետը, թեկուզ մինչև առավոտ, էլի չեն ավարտի։ Ահա թե ինչու նրանք զոհ են փնտրում, որ ցուցադրական շուքով վերջացնեն այս կատակերգությունը։ Հինգ րոպե էլ չի անցնի, և նրանք կբռնեն «Մոնթագին»։

– Բայց ինչպե՞ս․․․

– Հիմա կտեսնենք։

Ուղղաթիռի որովայնում թաքնված հեռուստախցիկն այժմ ուղղված էր ամայի փողոցին։

– Տեսնո՞ւմ եք,– շշնջաց Գրենջըրը։– Այժմ կհայտնվեք «դոլք», ա՛յ այնտեղ, փողոցի ծայրում։ Բայց դա կլինի կանխորոշված զոհը։ Տեսեք, թե ինչպես է խցիկը վարում նկարահանումը։ Տպավորիչ տեսարան է։ Տագնապալի սպասում։ Հեռանկարում փողոցն է։ Այժմ մի խեղճ մարդ դուրս կգա զբոսայգի։ Որևէ տարօրինակ, հազվագյուտ մարդ։ Չկարծեք, թե ոստիկանությունը չգիտի այդպիսիների սովորությունները, որոնք սիրում են զբոսնել լուսաբացին, հենց այնպես, առանց պատճառի կամ էլ՝ տառապում են անքնությամբ։ Ոստիկանությունը ամիսներ, տարիներ շարունակ հետևում է նրանց։ Երբեք չես իմանա՝ երբ և ինչպես կարող են պետք գալ։ Իսկ այսօր, պարզվում է, շատ տեղին է։ Այսօր պարզապես փրկում է վիճակը։ Օ՜, տեր աստված։ Նայեցեք։

Խարույկի մոտ նստած մարդիկ քիչ առաջ թեքվեցին;

Էկրանին հայտնվեց փողոցի անկյունից շրջվող մի մարդ։ Հանկարծ օբյեկտիվի մեջ ներխուժեց մեխանիկական շունը։ Ուղղաթիռներից փողոցը լուսավորեցին տասնյակ լուսարձակներով ու մարդուն առան լույսի պայծառ սյուներից կազմված վանդակի մեջ։

Հադորդավարն ազդարարեց․

– Ահա դուք տեսնում եք Մոնթագին։ Հետապնդումն ավարտված է։

Անմեղ անցորդը կանգնել էր շվարած, ձեռքում՝ ծխացող սիգարետ։ Նա նայեց շանը՝ չհասկանալով, թե ինչ է։ Հավանաբար մինչև վերջ էլ չհասկացավ։ Նա նայեց երկնքին՝ ականջ դնելով շչակների ոռնոցին։ Այժմ հեռուստախցիկները նկարահանում էին ներքևից։ Շունը ոստնեց, նրա շարժումների ռիթմն ու ճշգրտությունն իրոք հոյակապ էին։ Ասեղը փայլատակեց։

Մի ակնթարթ ամեն ինչ քարացավ էկրանին, որպեսզի դիտողները կարողանան ավելի լավ տեսնել ողջ տեսարանը՝ զոհի շվար տեսքը, ամայի փողոցը, պողպատե հրեշը՝ թիրախի վրա թռչելու պահին, վիթխարի փամփուշտը։

– Մոնթագ, չշարժվեք,– հնչեց երկնքից։

Նայն պահին շունը և հեռուստախցիկի օբյեկտիվը փլվեցին մարդու վրա։ Ե՛վ խցիկը, և՛ շունը միաժամանակ ճանկեցին նրան։ Զոհը ճչաց։ Նա ճչում էր, ծղրտում, աղաղակում․․․

Մթնեցված պատկեր։

Լռության։

Խավար։

Մոնթագը ճչաց ու շրջվեց։

Լոություն։

Խարույկի շուրջը մարդիկ նստած էին լուռ, սառած դեմքերով, մինչև որ մութ էկրանից հնչեց հաղորդավարի ձայնը․

– Որոնումները ավարտվեցին։ Մոնթագը մեռած է։ Հասարակության դեմ գործած հանցանքը պատժված է։

Խավար։

– Այժմ ձեզ փոխադրում ենք «Լյուքս» հյուրանոցի Երկնամերձ սրահը՝ դիտելու «Լուսաբացից առաջ» կեսժամանոց հաղորդումը։ Մեր ծրագրում․․․

Գրենջըրն անջատեց հեռուստացույցը։

– Իսկ նկատեցի՞ք, որ զոհի դեմքը մնաց ֆոկուսից դուրս։ Նույնիսկ ձեր մտերիմ ընկերները չէին կարող վստահությամբ ասել՝ դո՞ւք էիք, թե ոչ։ Սոսկ ակնարկ, մնացյալը կլրացնի հանդիսատեսի երևակայությունը։ Գրո՜ղը տանի,– շշնջաց նա։

Մոնթագը լուռ էր, շրջվելով հեռուստացույցի կողմը՝ ողջ մարմնով դողալով, հայացքը չէր կտրում դատարկ էկրանից։

Գրենջըրը թեթևակի կպավ նրա ասին։

– Ողջունում ենք մեռյալներից հարություն առածին։

Մոնթագը գլխով արեց։

– Այժմ վատ չէր լինի ծանոբանալ մեզ հետ,– շարունակեց Գրենջըրը։ Սա Ֆրեդ Քլեմենտն է, որը մի ժամանակ ղեկավարում էր Քեմբրիջի համալսարանի Թոմաս Հարդիի անվան ամբիոնը, դրանք այն տարիներն էին, երթ Քեմբրիջը դեռևս չէր վերանվանվել ատոմաինժեներային ուսումնարան։ Իսկ սա դոկտոր Սիմընզն է՝ Կալիֆոոնիայի համալսարանից, Օրտեգա–ի–Գասետի ստեղծագործության գիտակ։ Ահա պրոֆեսոր Ուեսթը՝ Կոլումբիայի համալսարանից, որը նշանակալի ավանդ է ներդրել այժմ արդեն մոռացության տրված էթիկայի տեսության բնագավառում։ Սուրբ հայր Փադովըրը, որը երեսուն տարի առաջ մի քանի քարոզ կարդաց և աշխարհայացքի պատճառով մեկ շաբաթվա ընթացքում կորցրեց հոտը։ Վաղուց նա թափառում է մեզ մոտ։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես գիրք եմ գրել՝ «Մատները ձեռնոցի մեջ։ Անհատի և հասարակության միջև ճիշտ հարաբերությունները» վերնագրով։ Եվ ահա այստեղ եմ։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։

– Ո՛չ, ես տեղ չունեմ ձեր մեջ,– վերջապես դժվարությամբ խոսեց Մոնթագը։– Ողջ կյանքում ես միայն հիմարություններ եմ արել։

– Մեզ համար նորություն չէ դա։ Մենք բոլորս էլ սխալներ ենք գործել, այլապես այստեղ չէինք լինի։ Քանի դեռ գործում էինք անջատ–անջատ, մեր միակ զենքը ցասումն էր։ Ես խփեցի հրկիզողին, երբ տարիներ առաջ նա եկավ իմ գրադարանն այրելու։ Այդ օրվանից ստիպված եմ թաքնվել։ Ուզո՞ւմ եք միանալ մեզ, Մոնթագ։

– Այո՛։

– Ի՞նչ կարող եք առաջարկել մեզ։

– Ոչինչ։ Կարծում էի, թե ինձ մոտ է Գիրք Ժողովողիի մի մասը և մեկ էլ մի հատված Հովհաննես Առաքյալի Հայտնությունից, բայց այժմ նույնիսկ այդ չունեմ։

– Գիրք Ժողովողին հիանալի կլիներ։ Որտե՞ղ եք թաքցրել։

– Այստեղ,– Մոնթագը ձեռքով ցույց տվեց ճակատը։

– Ա՜,– ժպտաց Գրենջըրը և գլխով արեց։

– Ի՞նչ է, մի՞թե վատ է,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, շատ լավ է։ Հրաշալի՜ է։– Գրենջըրը շրջվեց քահանայի կողմը։– Մենք Գիրք Ժողովողի ունեիք։

– Այո՛։ Հարրիս անունով մարդը, որ ապրում է Յանգսթաունում։

– Մոնթագ,– Գրենջըրը ամուր բռնեց Նրա ուսից։– Զգույշ Եղեք։ Պահպանեցեք ձեզ։ Եթե Հարրիսի հետ որևէ բան պատահի, դո՛ւք կլինեք Ժողովողի Գիրքը։ Տեսնո՞ւմ եք, վերջին պահին ինչպիսի կարևոր մարդ հասցրիք դառնալ։

– Բայց ես լրիվ մոռացել եմ։

– Ոչինչ անհետ չի կորչում։ Մենք ձեր հիշողությանը թափ տալու միջոց ունենք։

– Բայց ես արդեն փորձել եմ հիշել։

– Մի՛ փորձեք։ Դա ինքնաբերաբար կլինի, երթ կարիքն զգաք։ Մարդկային հիշողությունը նման է լուսանկարչական զգայուն ժապավենի, և ողջ կյանքում մեր արածը լոկ այն է, որ ջանում ենք ջնջել նրա վրայի դրոշմը։ Սիմընզը մշակել է մի մեթոդ, որը հնարավորություն է ընձեռում հիշողության մեջ վերակենդանացնելու երբևէ կարդացած ամեն ինչ։ Դրա համար նա տքնել է քսան աարի։ Մոնթագ, կուզենայի՞ք կարդալ Պլատոնի «Հանրապետությունը»։

– Այո՛, իհարկե՜։

– Դե, ահա ես Պլատոնի «Հանրապետությունն» եմ։ Իսկ Մարկ Ավրելիուս ուզո՞ւմ եք կարդալ։ Միստր Աիմընզը Մարկ Ավրելիուսն է։

– Ողջո՜ւյն,– ասաց միստր Աիմընզը։

– Ողջո՜ւյն,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Թույլ տվեք ինձ ծանոթացնել Ջոնաբան Սվիֆտի՝ «Գուլիվերի ճանապարհորդությունները» քաղաքական սուր սատիրայի հեղինակի հետ։ Ահա և Չարլզ Դարվինը, ահա Շոպենհաուերը, Էյնշտեյնը, իսկ իմ կողքինը միստր Ալբերտ Շվեյցերն է՝ բարի փիլիսոփան։ Ահա մենք բոլորս քո առջև ենք, Մոնթագ, Արիստոֆանը և Մահաթմա Գանդին, Գաութամա Բուդդան և Կոնֆուցիոսը, Թոմաս Լավ Փիքոքը , Թոմաս Ջեֆերսոնը և Լինկոլնը՝ ձեր խոնարհ ծառան։ Մենք նաև Մատթեոսն ենք, Մարկոսը, Ղուկասը և Հովհաննեսը։

Նրանք ցածրաձայն ծիծաղեցին։

– Չի՜ կարող պատահել,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, այդպես է,– ժպտալով պատասխանեց Գրենջըրը։– Մենք ևս գրքեր ենք հրկիզում։ Գիրքը կարդում ենք, հետո այրում, որ մեզ մոտ չգտնեն։ Միկրոֆիլմերն իրենց չարդարացրին։ Մենք մշտապես թափառում ենք, տեղափոխվում, հարկադրված կլինենք ինչ-որ տեղ թաղել ժապավենը, հետո վերադառնալ դրա ետևից, իսկ դա վտանգավոր է։ Ավելի լավ է ամեն ինչ պահել գլխի մեջ, որտեղ ոչ ոք ոչինչ չի տեսնի, ոչինչ չի կասկածի։ Մենք բոլորս պատմության, գրականության, միջազգային իրավունքի հատվածներ և պատառիկներ ենք։ Բայրոն, Թոմաս Փեյն, Մաքիավելի, Քրիստոս, բոլորն այստեղ են՝ մեր գլխում։ Բայց արդեն ուշ է։ Եվ պատերազմ է հայտարարված։ Մենք այստեղ ենք, իսկ քաղաքն այնտեղ է, հեռվում, իր գունագեղ հանդերձանքի մեջ։ Ի՞նչ եք մտածում, Մոնթագ։

– Ես մտածում եմ, թե ի՜նչ հիմարն էի, երբ փորձում էի պայքարել սեփական ուժերով։ Հրկիզողների տները ծածուկ գրքեր էի նետում և ահազանգում։

– Դուք արել եք այն, ինչ կարողացել եք։ Ողջ երկրի մասշտաբով դա հիանալի արդյունք կտար։ Բայց մեր պայքարի ուղին ավելի հասարակ է և, ինչպես մեզ է թվում, գերադասելի։ Մեր խնդիրն է՝ պահպանել գիտելիքները, որոնք դեռ մեզ պետք են գալու, պահպանել անխաթար վիճակում։ Առայժմ մենք չենք ցանկանում որևէ մեկին գրգռել կամ զայրացնել։ Չէ՞ որ եթե մեզ ոչնչացնեն, կկործանվեն և մեր պահպանած գիտելիքները, կկործանվեն գուցե և ընդմիշտ։ Որոշ իմաստով մենք ամենախաղաղ քաղաքացիներն ենք․ թափառում ենք լքված երկաթգծերով, գիշերում ենք լեռներում։ Եվ քաղաքի բնակիչները մեզ հանգիստ են թողել։ Երբեմն մեզ կանգնեցնում են ու խուզարկում, բայց երբեք որևէ բան չեն գտնում, որ առիթ տա ձերբակալելու։ Մենք ունենք շատ ճկուն, անորսալի, երկրի բոլոր անկյուններում ցրված կազմակերպություն։ Մեզնից ոմանք ենթարկվել են պլաստիկ վիրահատության, փոխել են իրենց արտաքինը և մատնահետքերը։ Այժմ մեր վիճակը սոսկալի դժվար է․ սպասում ենք, որ հնարավորին չափ շուտ սկսվի և ավարտվի պատերազմը։ Սարսափելի է, բայց ոչինչ չենք կարող անել։ Մե՛նք չէ, որ ղեկավարում ենք երկիրը, մենք սոսկ չնչին փոքրամասնություն ենք, ձայն բարբառո հանապատի։ Երբ պատերազմն ավարտվի, այդ ժամանակ, թերևքս, մեր կարիքն զգացվի։

– Կարծում եք՝ ձեզ կլսե՞ն։

– Եթե ոչ, ստիպված կլինենք էլի սպասել։ Մեր գրքերը կփոխանցենք մեր երեխաներին, նրանք էլ իրենց հերթին՝ ուրիշներին։ Շատ բան, իհարկե, կկորչի, բայց չի կարելի մարդկանց բռնությամբ ստիպել, որ լսեն։ Նրանք պետք է իրենք հասկանան և իրենք մտորեն, թե ինչո՞ւ այսպես եղավ, ինչո՞ւ պայթեց աշխարհը իրենց ոտքերի տակ։ Այսպես չի կարող հավերժ շարունակվել։

– Եվ շա՞տ եք դուք։

– Ճանապարհներին, լքված երկաթգծերի մատույցներում մենք հազարներ ենք։ Արտաքուստ թափառաշրջիկ ենք, ներքուստ՝ գրապահոց։ Սկզբում ամեն ինչ տարերային էր։ Ամեն մեկն ուներ որևէ գիրք, որն ուզում էր մտապահել, բայց մենք հանդիպեցինք միմյանց, ու այս քսան կամ ավելի տարիների ընթացքում ստեղծեցինք կազմակերպության նման մի բան, ուրվագծեցինք գործողության ծրագիր։ Ամենագլխավորը, որ պետք է ըմբռնեինք, այն էր, որ ինքներս մեն–մենակ ոչինչ ենք, որ չպետք է լինենք մանրախնդիր և զգանք մեր գերազանցությունը մյուս մարդկանց հանդեպ։ Մենք ընդամենը սոսկ գրքերի շապիկներ ենք, որ թերթերը պահպանում են վնասվելուց ու փոշուց, ո՛չ ավելին։ Մեզնից ոմանք ապրում են փոքր քաղաքներում։ Թորոյի «Ուոլդեն» գրքի առաջին գլուխն ապրում է Գրին Ռիվերում, երկրորդը՝ Մեն նահանգի Ուիլլոու ագարակում։ Մերիլենդ նահանգում փոքրիկ մի քաղաք կա՝ ընդամենը քսանյոթ հազար բնակչությամբ, այնպես որ, հազիվ թե այնտեղ ռումբեր նետեն, այդ քաղաքում է պահպանվում Բերտրան Ռասելի Երկերի լիակատար ժողովածուն։ Այդ քաղաքը գրքի պես կարելի է ձեռքն առնել, թերթել էջերը, ամեն բնակչի գլխում որոշակի էջեր կան։ Երբ պատերազմն ավարտվի, մի գեղեցիկ օր, մի գեղեցիկ տարի գրքերը կրկին կարելի կլինի գրել, կհրավիրենք բոլոր այդ մարդկանց, նրանք անգիր կասեն ինչ գիտեն, իսկ մենք կտպենք թղթի վրա։ Հետո, հավանաբար կբացվի խավարի նոր դարաշրջան, և ստիպված կլինենք ամեն ինչ սկսել սկզբից։ Բայց մարդն ունի մի հրաշալի հատկություն․ եթե հարկ է լինում ամեն ինչ սկզբից սկսել, նա չի հուսալքվում և չի կորցնում արիությունը, քանզի գիտի, որ դա կարևոր է, որ դրա համար ջանք չպիտի խնայել։

– Իսկ հիմա մենք ի՞նչ պետք է անենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Սպասենք,– պատասխանեց Գրենջըրը։– Եվ, համենայն դեպս, գետի հոսանքով ցած իջնենք։

Նա սկսեց խարույկի վրա հող լցնել։

Մյուսներն օգնում էին նրան, օգնում էր և Մոնթագը։ Կուսական անտառում մարդիկ լուռ հանգցնում էին կրակը։

Աստղալույսի տակ նրանք կանգնել էին գետափին։

Մոնթագը նայեց իր ժամացույցի լուսավորվող թվացույցին։ Առավոտյան ժամը հինգն էր։ Ընդամենը մեկ ժամ էր անցել, բայց տարուց երկար էր թվում։ Հանդիպակաց հեռավոր ափի կողմից բացվում էր այգը։

– Ինչո՞ւ եք վստահում ինձ,– հարցրեց նա։

Մարդը շարժվեց մթության մեջ։

– Բավական է հայացք ձգել ձեզ վրա։ Վաղուց ի վեր դուք ձեզ չեք նայել հայելու մեջ, Մոնթագ։ Բացի այդ, քաղաքը երբեք մեզ չի արժանացրել նման պատվի և մեր ետևից չի կազմակերպել այդպիսի խնամքով մշակված հետապնդում։ Գլուխները պոեզիայով լի մի տասնյակ տարօրինակ մարդիկ նրանց համար վտանգավոր չեն։ Նրանք այդ գիտեն, գիտենք և մենք, բոլորը գիտեն։ Քանի դեռ ժողովրդական լայն զանգվածները չեն վկայակոչում Ազատությունների խարտիան և սահմանադրությունը, անհանգստանալու հիմք չկա։ Բավական է, որ հրկիզողները ժամանակ առ ժամանակ հետևեն կարգ ու կանոնին։ Ո՛չ, քաղաքաբնակները մեզ չեն նեղում։ Իսկ ձեզ, Մոնթագ, լավ դաս տվին։

Նրանք գնում էին գետի երկայնքով՝ դեպի հարավ։ Մոնթագը փորձում էր զննել իր ուղեկիցների դեմքերը։ Ծեր, կնճռապատ, հոգնատանջ դեմքեր, որոնք նա տեսել էր խարույկի լույսի տակ։ Նա փնտրում էր նրանց վրա ուրախության, վճռականության, ապագայի հանդեպ հաղբանակի արտահայտություն։ Հավանաբար նա սպասում էր, որ գիտելիքները նրանց դեմքերը պետք է լուսավորեին, ինչպես լապտերն է վառվում գիշերային խավարում։ Բայց ոչ մի նման բան նա չտեսավ։ Այնտեղ, խարույկի մոտ, նրանց լուսավորում էին խարույկի ցոլքերը, իսկ հիմա ոչնչով չէին տարբերվում ուրիշ այդպիսի մարդկանցից, որոնք թափառում են ճանապարհներին, իրենց կյանքն անցկացնում որոնումների մեջ, որոնք տեսել են, թե ինչպես է կործանվում գեղեցիկը, և ահա, վերջապես, արդեն ծերացած, հավաքվել են մեկտեղ, որպեսզի նայեն, թե ինչպես է իջնում վարագույրը և մարում լույսերը։ Նրանք ամենևին համոզված չէին, որ այն ամենը, ինչ պահպանվում է իրենց հիշողության մեջ, կստիպի գալիքի այգաբացին շառագունելու ավելի անբիծ, նրանք ոչնչում համոզված չէին, բացի մի բանից։ Նրանք տեսել էին գրադարակներում շարված՝ դեռևս չթղթատված էջերով գրքեր, ընթերցողներին սպասող գրքեր։ Մի օր կգան ու կվերցնեն գրքերը, որը՝ մաքուր, որը՝ կեղտոտ ձեռքերով։

Մոնթագը գաղտագողի զննում էր իր ուղեկիցների դեմքերս։

– Գրքերի մասին մի՛ դատեք կազմերով,– ասաց նրանցից մեկը։ Բոլորը կամացուկ ծիծաղեցին՝ շարունակելով խորանալ գետի հոսանքն ի վար։

Լսվեց խլացուցիչ հռնդյուն, և քաղաքից հրթիռային ինքնաթիռները սլացան երկինք։ Նրանք անհետացան ավելի շուտ, քան ճամփորդները կհասցնեին վեր նայել։ Մոնթագը շրջվեց ու նայեց գետի հանդիպակաց ափին փռված քաղաքին, որտեղ երևում էր միայն արշալույսի աղոտ հրացոլքը։

– Այնտեղ մնացել է իմ կինը։

– Ցավում եմ։ Առաջիկա մի քանի օրում քաղաքներին ոչ մի լավ բան չի սպասվում,– ասաց Գրենջըրը։

– Տարօրինակ է, որ չեմ կարոտում նրան։ Տարօրինակ է, բայց կարծես որևէ բան զգալու անընդունակ եմ,– ասաց Մոնթագը։– Քիչ առաջ նույնիսկ մտածեցի, որ եթե նա մեռնի, ես չեմ վշտանա։ Վատ է։ Ինչ–որ արտառոց բան է կատարվում ինձ հետ։

– Լսեք, թե ինչ կասեմ,– պատասխանեց Գրենջըրը, բռնելով նրա թևից, այժմ նա քայլում էր նրա կողքով, օգնելով, որ Մոնթագն անցնի թփուտների միջով։– Փոքր տղա էի, երբ պապս մահացավ, նա քանդակագործ էր։ Նա չափազանց բարի էր, շատ էր սիրում մարդկանց։ Նրա օգնությամբ են մեր քաղաքը մաքրել ետնախորշերից։ Խաղալիքներ էր պատրաստում մեզ՝ երեխաներիս համար, իր ողջ կյանքի ընթացքում հավանաբար միլիոնավոր իրեր է պատրաստել։ Նրա ձեռքերը միշտ ինչ-որ բանով զբաղված էին։ Եվ ահա, երբ նա մահացավ, հանկարծ հասկացա, որ լաց եմ լինում ոչ թե պապիս, այլ այն իրերի համար, որ նա դեռ պետք է ստեղծեր։ Ես արտասվում էի, որովհետև գիտեի, որ նա այլևս իրեր չէր պատրաստելու, այլևս երբեք չէր կարողանա փայտից քանդակներ անել, և կամ էլ մեզ հետ ետնաբակում աղավնիներ չէր թռցնի, ջութակ չէր նվագի, զվարճալի պատմություններ չէր անի, իսկ պապիս նման ոչ ոք չէր կարող պատմել։ Նա մեր մի մասնիկն էր, և երբ մահացավ, շատ բան վերացավ մեր կյանքից։ Չկար մեկը, որ փոխարիներ նրան։ Պապս անհատականություն էր, պիտանի մարդ։ Ես այդպես էլ չհաշտվեցի նրա մահվան հետ։ Այժմ էլ հաճախ եմ մտածում, թե ինչ հիանալի զարդաքանդակներ լույս աշխարհ կգային, եթե չմեռներ։ Որքա՜ն զվարճալի պատմություններ չիմացանք և որքա՜ն աղավնիներ տուն վերադառնալով՝ այլևս չզգացին նրա ձեռքերի քնքուշ հպումը։ Նա վերափոխում էր աշխարհը, նորություն էր պարգևում աշխարհին։ Նրա մահվան գիշերը աշխարհն աղքատացավ տասը միլիոն հիասքանչ գործերով։

Մոնթագը լուռ քայլում էր։

– Միլլի, Միլլի,– շշնջաց նա,–֊ Միլլի։

– Ի՞նչ ասացիք։

– Կինս, Միլլին․․․ Խե՜ղճ, խե՜ղճ Միլլի։ Ես ոչինչ չեմ կարողանում հիշել։ Ես մտածում եմ նրա ձեռքերի մասին, բայց չեմ տեսնում, որ դրանք ինչ-որ բան անեն։ Նրա ձեռքերը պարզապես կախված են կողքերից կամ էլ ընկած են ծնկներին և կամ էլ ծխախոտ են բռնել։ Ահա այն ամենը, ինչ կարող էին անել։

Մոնթագը շրջվեց և ետ նայեց։

Իսկ դու ի՞նչ ես տվել քաղաքին, Մոնթագ։

Մոխիր։

Իսկ ուրիշներն ի՞նչ են տվել միմյանց։

Ոչինչ։

Գրենջըրը կանգնել էր Մոնթագի կողքին և նայում էր քաղաքի կողմը։

– Պապս ասում էր, որ ամեն ոք իրենից հետո պետք է ինչ-որ բան թողնի։ Զավակ կամ գիրք, Նկար կամ տուն, կամ թեկուզ աղյուսաշեն մի պատ, իր կարած մի զույգ կոշիկ, իր ձեռքով տնկած այգի։ Ինչ–որ բան, որին երբևէ դիպել է ձեռքդ և որտեղ հոգիդ ապաստան կգտնի քո մահից հետո։ Երբ մարդիկ կնայեն քո աճեցրած ծառին կամ ծաղկին, այդ պահին դու ողջ կլինես նրանց մեջ։ Պապս ասում էր՝ կարևոր չէ ինչ ես անում, կարևոր է, որ այն ամենը, ինչին ձեռք ես զարնում՝ ձևափոխվի, նախկինից տարբեր ձև ստանա, որ նրա մեջ քեզանից մի մասնիկ մնա։ Գործի հանդեպ վերաբերմունքն է տարբերում սիզամարգեր հարդարողին իսկական պարտիզպանից։ Առաջինը կանցնի, կարծես չի էլ եղել, բայց պարտիզպանը կապրի սերնդեսերունդ։

Գրենջըրը սեղմեց Մոնթագի թևը։

– Մի անգամ, հիսուն տարի առաջ էր, պապս ինձ կինոնկարներ ցույց տվեց հրթիռային արկերի մասին։ Դուք երբևէ առիթ ունեցե՞լ եք երկու հարյուր մղոն հեռավորությունից տեսնել ատոմային ռումբի պայթյունից առաջացած սնկաձև ամպը։ Դա ոչինչ է, դատարկ բան։ Նրան ջրջապատող վայրի անապատի համար դա նույնն է, ինչ գնդասեղի ծակոցը։ Պապս այդ ժապավենը ցույց տվեց տասնյակ անգամներ և ասաց, որ ինքը հույս ունի, թե կգա մի օր, երբ մեր քաղաքները կընդարձակվեն և իրենց մեջ կառնեն անտառները, դաշտերը և վայրի բնությունը։ Մարդիկ չպետք է մոռանան, ասաց նա, որ հողագնդի վրա նրանց տրված է շատ փոքր տարածություն, որ նրանք ապրում են բնության գրկում, որը կարող է իր պարգևածը հեշտությամբ ետ վերցնել։ Նրա համար իր շնչառությամբ մեզ երկրի երեսից ջնջելը կամ օվկիանոսի ջրերում խեղդելը խաղուպար է, կանի թեկուզև, որ մի անգամ էլ հիշենք ու չմոռանանք՝ այնքան զորեղ չենք, որքան կարծում ենք։ Պապս ասում էր նաև, որ եթե մենք մշտապես նրան գիշերվա պահին մեր կողքին չզգանք՝ կմոռանանք, թե որքան ահեղ ու հզոր կարող է լինել։ Եվ այդ ժամանակ մի գեղեցիկ օր նա կգա և կուլ կտա մեզ։ Հասկանո՞ւմ եք։

Գրենջըրը շրջվեց Մոնթագի կողմը։

– Պապս մահացել է շատ տարիներ առաջ։ Բայց եթե բացեք գանգս և նայեք ուղեղիս ծալքերին, այնտեղ կգտնեք նրա մատների հետքերը։ Նա հպվել է ինձ։ Ինչպես արդեն ասացի, նա քանդակագործ էր։– «Ատում եմ Ստատուս Քվո անունով հռոմեացուն,– մի անգամ նա ինձ ասաց,– աչքերդ լայն բաց արա, ապրիր այնպես անհագորեն, ասես տասը վայրկյանից պետք է մահանաս։ Ձգտիր ընկալել աշխարհը։ Այն հրաշալի է ուզածդ երազանքից, որը ստեղծվում է գործարանում և հատուցվում դրամով։ Երբեք երաշխիք մի՛ խնդրիր, անդորր մի՛ փնտրիր, այն գոյություն չունի։ Իսկ եթե կա, ուրեմն նման է օրնիբուն ծառից գլխիվայր կախված և իր ողջ կյանքը քնած անցկացնող ծույլ կապիկի։ Գրողի ծոցը,– ասում էր նա,– ուժեղ թափահարիր ծառը, թող այդ ծույլ անասունը հետույքի վրա գետնին շրխկա»։

– Նայեցեք,– հանկարծ գոռաց Մոնթագը։

Այդ ակնթարթում սկսվեց և ավարտվեց պատերազմը։

Հետագայում Մոնթագի կողքին կանգնած մարդկանցից ոչ մեկը չէր կարող ասել, թե ինքն ինչ է տեսել և արդյո՞ք որևէ բան տեսել է։ Լույսի վայրկենական բռնկում սև երկնքում, հազիվ նկատելի շարժում։ Այդ կարճատև ակնթարթում այնտեղ վերևում՝ տասը, հինգ, երեք մղոն բարձրության վրա, սուրացին–անցան հավանաբար հրթիռային ինքնաթիռներ, ինչպես սերմնացանի վիթխարի ձեռքով նետված մի բուռ ցորեն, և անմիջապես էլ ահավոր արագությամբ ու միաժամանակ այնքան դանդաղ ռումբերն սկսեցին թափվել քնից արթնացող քաղաքի վրա։ Ըստ էության ռմբակոծությունն ավարտվեց՝ հենց որ ժամում հինգ հագար մղոն թռչող ինքնաթիռները մոտեցան նպատակակետին, և սարքերը նախազգուշացրին այդ մասին։ Նույնքան արագ, ինչպես զարկում է գերանդին՝ պատերազմն ավարտվեց։ Ճիշտ այն պահին, երբ օդաչուները սեղմեցին ռմբանետիչների կոճակները։ Իսկ հաջորդ երեք վայրկյանին, քանի դեռ ռումբերը չէին հասել նպատակին, թշնամու ինքնաթիռները անցան ողջ տեսանելի տարածքը և անհետացան հորիզոնի ետևում, ինչպես շաչող գնդակ։ Հրազենին անծանոթ վայրենին չի հավատա դրան, որովհետև չի տեսնում, բայց սիրտը խոցված, մարմինը թուլացած կընկնի հողին, արյունը կհորդի երակներից, ուղեղը համառությամբ կձգտի պահել հարազատ հիշողությունների վերջին պատառիկները և չհասկանալով ինչ է կատարվել՝ կմեռնի։

Այո՛, դժվար էր հավատալ։ Դա ձեռքի մեն–միակ ակնթարթային շարժում էր։ Բայց Մոնթագը տեսավ մետաղե բռունցքի այդ թեթև շարժումը, որն իջավ հեռվում երևացող քաղաքի վրա։ Նա գիտեր, որ այժմ կհաջորդի ինքնաթիռների հռնդյունը, որը, երբ արդեն ամեն ինչ ավարտվել է, կգուժի՝ ավերիր, քարը քարին մի թող, կործանվիր, մեռիր։

Մի ակնթարթ Մոնթագը ռումբերը մտովի պահեց օդում, պահեց իր բանականության բողոքով, ձեռքերն անօգնական վեր պարզած։

«Փախե՛ք»,– ճչաց նա Ֆաբերին։

«Փախե՛ք»,– գոռաց նա Քլարիսին։

«Փախի՛ր, փախի՛ր»,– աղերսեց Միլդրեդին։

Եվ անմիջապես հիշեց, որ Քլարիսը մեռած է։ Իսկ Ֆաբերը հեռացել է քաղաքից, ինչ-որ տեղ հովտում, սարերի միջով, մի ամայի վայրից մյուսն է սլանում ժամը հինգի ավտոբուսը։ Չնայած ավերածությունը դեռ չի սկսվել, բայց կախված է օդում և անխուսափելի է։ Մինչև ավտոբուսը հիսուն յարդ ճանապարհ կտրի՝ վերջնակետն այլևս չի լինի։ Եվ մեկնակետը՝ հսկա մայրաքաղաքը, կդառնա վիթխարի աղբակույտ։

Իսկ Միլդրեդը․․․

Փախի՛ր, փախի՛ր։

Ակնթարթի ընթացքում, քանի դեռ ռումբերը օդում էին, հյուրանոցի տանիքից մի յարդ, ոտնաչափ, մատնաչափ տարածության վրա, սենյակներից մեկում տեսավ Միլդրեդին։ Կինը փոքր–ինչ առաջ հակված՝ ուշադիր զննում էր առկայծող պատերը, որտեղից դադար չտալով խոսում էին «ազգականները»։ Նրանք բլբլացնում էին, շատախոսում, նրա անունն էին տալիս, ժպտում էին, բայց ոչինչ չէին ասում ռումբի մասին, որ կախված էր նրա գլխավերևում, ընդամենը մի ոտնաչափ հեռու․․․ կես ոտնաչափ հեռու․․․ ահա արդեն քառորդ ոտնաչափ է բաժանում մահաբեր արկը հյուրանոցի տանիքից։ Միլդրեդը հայացքը սևեռել էր պատերին, ասես այնտեղ էր իր անքուն տագնապալի գիշերների առեղծվածի լուծումը։

Նա ողջ էությամբ ձգտում էր նրանց մոտ, ասես ուզում էր նետվել գույների ու շարժումների այդ ջրապտույտը, սուզվել, մխրճվել նրա խաբուսիկ զվարճության մեջ։

Պայթեց առաջին ռումբը։

«Միլդրեդ»։

Գուցե թե,– բայց արդյո՞ք որևէ մեկը կիմանա այդ մասին,– գուցե թե վիթխարի ռադիո–հեռուստատեսային կայաններն իրենց գույների, լույսերի ու շաղակրատանքի հեղեղով առաջինն անհետացան երկրի երեսից։

Բերանքսիվայր ընկնելով, Մոնթագը տեսավ, զգաց կամ նրան թվաց, թե տեսնում կամ զգում է՝ ինչպես Միլդրեդի սենյակում հանկարծ մարեցին պատերը, ինչպես նրանք կախարդական ոսպնյակից վերածվեցին հասարակ հայելիների։ Նա լսեց Միլդրեդի ճիչը, բայց վայրկյանի միլիոներորդ մասում, որ մնացել էր ապրելու, կինը պատերին տեսավ իր դեմքը։ Դեմք, որ սարսռեցնող էր իր դատարկությամբ և որը մենակ մնալով դատարկ սենյակում՝ աչքերով լափում–ուտում էր ինքն իրեն։ Միլդրեդը վերջապես հասկացավ, որ դա իր սեփական դեմքն է, որ դա ինքն է և արագ հայացք նետեց առաստաղին։ Նույն ակնթարթում հյուրանոցի ամբողջ շենքը փլվեց նրա վրա ու հարյուրավոր տոննա աղյուսի, մետաղի, ծեփի, փայտի հետ նրան ճզմեց ուրիշ մարդկանց գլխներին և հետո ավելի ու ավելի ցած՝ հարկերով մինչև նկուղ, որտեղ անիմաստ ու անհեթեթ հզոր պայթյունը կնքեց նրանց մահկանացուն։

– Հիշեցի,– Մոնթագը կառչեց հողին։– Հիշեցի։ Չիկագոյում էր, շատ տարիներ առաջ։ Միլլին և ես։ Ահա թե որտեղ ենք հանդիպել։ Ես այժմ հիշում եմ։ Չիկագոյում։ Շատ տարիներ առաջ։

Ուժեղ պայթյունը ցնցեց օդը։ Նրա ալիքը դոմինոյի քարերի պես վայր գցեց մարդկանց, թաթառի նման անցավ գետով, փոշու սև սյուն նետեց ու հեծեծելով՝ ծառերի միջով սուրաց դեպի հարավ։ Մոնթագն ամուր սեղմվեց հողին, ասես ուզում էր աչքերը պինդ փակած՝ մտնել նրա մեջ։ Միայն մի պահ աչքերը կիսաբաց արեց ու իսկույն էլ տեսավ, որ քաղաքը օդ էր բարձրացել։ Թվում էր՝ ռումբերն ու քաղաքը փոխել էին իրենց տեղերը։ Եվս մի անհավանական ակնթարթ՝ անճանաչելի նոր, խելացնոր բարձր շենքերով, որպիսիք չէր երազել ոչ մի ճարտարապետ, խառնիճաղանջ, փշրված ցեմենտի և բզկտված մետաղի բեկորներով, դուռ ու պատուհան, տանիք ու հիմնապատ տեղաշարժված, ներքև գլորվելու փոխարեն վեր նետված փայլփլուն ձնահյուսի երանգներով, ինչպես ֆանտաստիկ որմնանկար՝ քաղաքը քարացել էր օդում։ Հետո թափվեց ու անհետացավ։

Մի քանի վայրկյան հետո հեռավոր պայթյունի դղրդոցը Մոնթագին հասցրեց քաղաքի կործանման լուրը։

Մոնթագը պառկած էր գետնին, մանր ավազափոշին լցվել էր աչքերը, սեղմած շրթունքների միջով՝ նաև բերանը։ Նա շնչասպառ էր լինում, արտասվում․․․ Հանկարծ հիշեց․․․ այո, հիշեց ինչ-որ բան։ Բայց ի՞նչ։ Այո, մի գլուխ «Ժողովողից» և «Հայտնությունից»։ Արագ,արագ, քանի դեռ չի մոռացել, քանի դեռ չի անցել ցնցումը, քանի դեռ չի հանդարտվել քամին։ «Ժողովողը»․ ահավասիկ։ Ծեփված դեռևս պայթյունից դողացող գետնին, նա մտովի բառերը կրկնում էր, կրկնում էր նորից ու նորից, դրանք հիանալի էին և կատարյալ։ Եվ այժմ «Դենըմ» ատամի մածուկը չէր խանգարում։ Ինքը՝ Քարոզիչը, կանգնած էր նրա աոջև ու նայում էր նրան։

– Վերջացավ,– ասաց ինչ-որ մեկը։

Մարդիկ պառկել և ափ նետված ձկների նման ջղածգորեն կուլ էին տալիս օդը։ Նրանք կառչել էին հողից, ինչպես երեխան է բնազդաբար կառչում ծանոթ իրերից։ Հոգ չէ, թե որքան սառը և մեռած էր այն, հոգ չէ, թե ինչ էր պատահել կամ ինչ էր լինելու հետո։ Մատները մխրճած հողի մեջ, լայն բացված բերաններով՝ մարդիկ գոռում էին, որպեսզի պայթյունների դղրդյունից պաշտպանեն թմբկաթաղանթները, որպեսզի չթողնեն մթագնվի բանականությունը։ Մոնթագը նույնպես գոռում էր նրանց հետ, ողջ ուժով դիմադրում դեմքին խփող քամուն, որ ծվատում էր նրանց շրթունքները և արյուն հանում քթերից։

Մոնթագը պառկած տեսնում էր, թե ինչպես կամաց–կամաց նստում էր փոշու թանձր ամպը, միաժամանակ մեծ լռություն էր իջնում երկրին։ Եվ նրան թվում էր, թե ինքը տեսնում է փոշու ամեն մի հատիկը, խոտի ամեն մի ցողունը, լսում է ամեն մի շրշյունը, ճիչ ու շշունջ, որը ծնվում էին այդ նոր աշխարհում։ Փոշու հետ լռություն էր իջնում հողին, նաև հանդարտություն՝ այնքան հարկավոր նրանց, որպեսզի իրենց շուրջը նայեին, ուշադիր լսեին, խորհեին, մտքով ու զգացմունքով ըմբռնեին նոր օրվա իրականությունը։ Մոնթագը նայեց գետին։ Գուցե մենք շարժվենք ափի՞ երկայնքով։ Նայեց հին երկաթգծին։ Կամ այս ճանապարհով։ Իսկ Եթե գնանք մայրուղիներով, թերևս ժամանակ ունենանք զննելու մեր շրջապատն ու մտապահելու, հիշելու։ Եվ երբևէ, ավելի ուշ, երբ մեր տեսածը կմնա մեր մեջ, այն նորից կերևա մեր խոսքերում և գործերում։ Շատ բան խեղաթյուրված կլինի, բայց զգալի մասը կլինի այնպիսին, ինչպես իրականում։ Իսկ հիմա մենք սկսում ենք մեր ճանապարհը։ Կքայլենք և կդիտենք աշխարհը։ Կտեսնենք՝ ինչպես է ապրում, խոսում, գործում, ինչ տեսք ունի։ Եվ թեպետ ինչ որ տեսնում եմ, չի լինի իմը, բայց երբևէ կձուլվի ինձ և կդառնա իմ եսը։ Նայիր շուրջդ, նայիր աշխարհին, որ փռված է քո առջև։ Միայն այն ժամանակ կարող ես դիպչել նրան, երբ նա կթափանցի քո ներսը, կմտնի արյանդ մեջ և օրվա ընթացքում հազար անգամ շրջանառություն կկատարի քո երակներում։ Ես այնքան ամուր կբռնեմ նրան, որ այլևս չի փախչի ինձանից։ Երբևէ ամբողջովին կլինի իմ ձեռքերում։ Առայժմ մի կերպ հպվել եմ նրան մատով։ Եվ դա լոկ սկիզբն է։

Քամին հանդարտվեց։

Որոշ ժամանակ Մոնթագը և մյուսները պառկել էին անզգայացած՝ դեռևս ուժ չունենալով ընդառաջ գնալ օրվան՝ լի հազար ու մի հոգսերով ու պարտականություններով, խարույկ վառել, սնունդ հայթայթել, շարժվել, քայլել, ապրել։ Նրանք թարթում էին աչքերը և արտևանունքներից թափ տալիս փոշին։ Լսվում էր նրանց շնչառությունը, որ սկզբում անկանոն էր, բայց հետզհետե դառնում էր համաչափ ու հանգիստ։

Մոնթագը տեղից վեր կացավ ու նստեց։

Սակայն ոտքի կանգնելու փորձ չարեց։ Նրա ուղեկիցները նույնպես տեղաշարժվեցին։ Մութ հորիզոնի վրա կարմրին էր աալիս այգաբացի աղոտ շերտը։ Սառը քամի էր փչում, որ նշան էր մոտալուտ անձրևի։

Քթի տակ անեծք մռթմռթալով, Գրենջըրը վեր կացսվ, շոշափեց իր ձեռքերն ու ոտքերը, արցունքները հոսում էին այտերով։ Դժվարությամբ քարշ տալով ոտքերը, հասավ գետափ և նայեց հոսանքն ի վեր։

– Քաղաքը չի երևում,– ասաց նա երկար լռությունից հետո։– Ոչինչ չի երևում։ Ընդամենը մի բուռ մոխիր։ Քաղաքը չքացել է։– Նա նորից լռեց և ապա ավելացրեց,– հետաքրքիր է, շատե՞րն էին հասկանում, որ այսպես է լինելու։ Արդյո՞ք, շատերն անակնկալի եկան։

Մոնթագը մտածում էր․ որքա՞ն քաղաքներ են կործանվել աշխարհի տարբեր մասերում։ Իսկ այստեղ, մեր երկրում քանի՞սն են կործանվել։ Հարյո՞ւրը, հազա՞րը։

Ինչ–որ մեկը գրպանից թղթի կտոր հանեց, վառեց լուցկին, կրակի վրա դրեցին մի փունջ խոտ և մի բուռ չոր տերև։ Ապա սկսեցին ճյուղեր ավելացնել։ Խոնավ ճյուղերը թշշում էին ու ճրթճրթում։ Վերջապես կրակը բռնկվեց, ապա կամաց–կամաց թեժացավ։ Արևը ծագեց։ Մարդիկ լուռ ու դանդաղ հեռացան գետից, մոտեցան խարույկին և խոնարհվեցին կրակին։ Արևի ճառագայթները դիպան նրանց ծոծրակներին։

Գրենջըրը բացեց յուղաթերթը և մի կտոր խոզապուխտ հանեց․

– Այժմ կնախաճաշենք, ապա ետ կդառնանք և կշարժվենք գետի հոսանքն ի վեր։ Մենք այնտեղ հարկավոր կլինենք։

Ինչ֊որ մեկը փոքրիկ թավա տվեց, դրեցին կրակին։ Մի րոպե հետո թավայի մեջ տժտժում էին մսի կտորները՝ առավոտյան օդի մեջ ախորժալի բուրմունք տարածելով։ Մարդիկ լուռ նստած հետևում էին այդ արարողությանը։

Գրենջըրը նայում էր կրակին։

– Փյունիկ, – հանկարծ ասաց նա։

– Ի՞նչ։

– Հնում, ինչ֊որ ժամանակ ապրում էր փյունիկ կոչվող հիմար թռչունը։ Ամեն հինգ հարյուր տարին մեկ նա իրեն այրում էր խարույկի վրա։ Գուցե նա մարդու ամենամոտ ցեղակի՞ցն էր։ Սակայն ամեն անգամ այրվելով, նորից հառնում էր մոխրից: Մենք՝ մարդիկս, նման ենք այդ թռչունին, բայց մի առավելություն ունենք նրա նկատմամբ։ Մենք գիտենք, թե ինչ հիմարության ենք արել, մենք գիտենք հազարավոր տարիների ընթացքում կատարած մեր բոլոր հիմարությունները։ Ու քանի որ գիտենք այդ ամենը, քանի որ գրառված են այդ բոլորը, ուստի կարող ենք ետ նայել, տեսնել մեր անցած ճանապարհը և հուսալ, որ երբևէ վերջ կտանք թաղման հիմար խարույկներին ու ինքնակիզվելուն։ Ամեն մի սերնդի հետ ծնվում են անհատներ, ովքեր հիշում և հիշեցնում են մարդկության սխալների մասին։

Նա վերցրեց թավան, թողեց, որ մի քիչ պաղի, հետո նրանք լուռ, ամեն մեկն իր մտքերով տարված, սկսեցին ուտել։

– Այժմ կգնանք հոսանք ի վեր,– ասաց Գրենջըրը։– Հիշեցեք մի բան․ մենք մեզնից ոչինչ չենք ներկայացնում, ոչ թե մենք ենք կարևոր, այլ այն ամենը, ինչ կրում ենք մեր մեջ։ Երբևէ դրանք անպայման պետք կգան մարդկանց։ Հիշեցեք, նույնիսկ այն հեռավոր ժամանակներում, երբ, ազատորեն կարդում էինք գրքերը, չէինք օգտվում նրանց տվածից։ Մենք շարունակում էինք անարգել մեռածների հիշատակը, թքում էինք այն անձանց գերեզմանների վրա, ովքեր ապրել էին մեզնից առաջ։ Գալիք շաբաթվա, ամսվա, տարվա ընթացքում ամենուր հանդիպելու ենք բազմաթիվ միայնակ մարդկանց։ Եվ երբ նրանք հարցնեն՝ ինչո՞վ ենք զբաղված, կպատասխանենք՝ մենք հիշում ենք։ Այո, մենք մարդկության հիշողությունն ենք և այդ պատճառով էլ ի վերջո անպայման կհաղթենք։ Երևի այնքան բան կհիշենք, որ կկառուցենք պատմության մեջ ամենամեծ հողաթափ մեքենան, կփորենք երբևէ եղած ամենախոր գերեզմանը և այնտեղ մեկընդմիշտ կթաղենք պատերազմը։ Իսկ այժմ գնանք։ Ամենից առաջ հայելու գործարան պետք է կառուցենք և առաջիկայում հայելիներ արտադրենք, միմիայն հայելիներ, որ նրանց մեջ մարդկությունը կարողանա մի լավ զննել իրեն։

Վերջացնելով նախաճաշը՝ նրանք հանգցրին կրակը։ Օրը հետզհետե պայծառանում էր։ Ասես ինչ-որ մեկը բարձրացնում էր վիթխարի, վարդագույն լուսամփոփի խոշոր պատրույգը։ Ձվելու պատրաստվող թռչունները նորից վերադարձել և ծլվլում էին ծառերի ճյուղերին։

Մոնթագը ճանապարհ ընկավ։ Նա գնում էր դեպի հյուսիս։ Ետ շրջվելով տեսավ, որ բոլորը հետևում են իրեն։ Զարմացած մի կողմ քաշվեց, որ Գրենջըրը առաջ անցնի։ Բայց սա նայեց նրան և լուռ գլխով արեց։ Մոնթագը շարունակեց ուղին։ Նա նայեց գետին, երկնքին, ամայի երկաթգծին, որ իջնում էր դեպի ագարակներն ու խոտով լի մարագները, ուր գիշերը հանգրվանում էին քաղաքը լքած մարդիկ։ Հետո երբևէ, մեկ ամիս կամ տարի անց, բայց մեկ տարուց ոչ ուշ, արդեն մենակ նա նորից կանցնի այս վայրերով և կգնա այնքան ժամանակ, մինչև կհասնի նրանց, ովքեր անցել են իրենից առաջ։

Իսկ այժմ նրանք երկար ճանապարհ են կտրելու։ Նրանք քայլելու են առավոտից մինչև կեսօր և եթե առայժմ լուռ էին, ապա լոկ այն պատճառով, որ յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ էր։ Երբ արևը կծագի ու կջերմացնի, նրանք կսկսեն զրուցել կամ գուցե թե ամեն մեկը պարզապես կպատմի իր հիշածը, որպեսզի համոզվի, որպեսզի իսկապես վստահ լինի, որ այդ ամենը մնացել է իր հիշողության մեջ։ Մոնթագը զգում էր, որ իր մեջ ևս արթնանում և հետզհետե կենդանանում են բառերը։ Ի՞նչ է ասելու ինքը, երբ իր հերթը գա։ Ի՞նչ կարող է ասել այդպիսի մի օր, որպեսզի ինչ-որ չափով թեթևացնի, կարճի նրանց ծանր ու երկար ճանապարհը։ Ամեն բան իր ժամանակն ունի՝ ավերելու ժամանակը և կառուցելու ժամանակը։ Լռելու ժամանակը և խոսելու ժամանակը։ Այո, այդպես է, բայց ուրիշ էլ ի՞նչ։ Կա ինչ-որ բան, ինչ-որ բան, որ պետք է ասել․․․

«Գետի եզերքին, մեկ և մյուս կողմում, կար կենաց ծառ, որ տալիս էր տասներկու տեսակ պտուղ, ամեն ամիս՝ իր պտուղը, և ծառի տերևը հեթանոսների բուժման համար էր» ։

Այո, մտածեց Մոնթագը, ահա ինչ կասեմ նրանց կեսօրին։ Կեսօրին․․․ երբ կմոտենանք քաղաքին։

[[Կատեգորիա:Ռեյ Բրեդբերիի ստեղծագործությունները]]
[[Կատեգորիա:1986-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15591</id>
      <timestamp>2013-06-07T10:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Տառասխալների ուղղումներ։ Շնորհակալություն Արտաշես Շահինյանին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="495787">[[Պատկեր:451 Farenhayt.jpg|250px|thumb|]]
'''«451° ըստ Ֆարենհայթի»''', 1986-ին «Սովետական գրող» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Ռեյ Բրեդբերի]]ի վեպը։ [[Անգլերեն]]ից թարգմանեց [[Լևոն Անանյան]]ը: Նկարիչ` Վ. Հարությունյան: 232 էջ: Գիրքը թվայնացրել և ներկայացրել է '''Արմեն Բադալյանը''':

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ռեյ Բրեդբերին ամերիկյան հայտնի ֆանտաստ գրող է, որն իր ստեղծագործության մեջ միահյուսում է ֆանտաստիկայի, հեքիաթի ու փիլիսոփայական այլաբանության տարրեը: «451° ըստ Ֆարենհայթի» վեպում և պատմվածքներում հեղինակը պատկերում է գիտատեխնիկական հեղափոխության բուռն աճի և մարդու բարոյական «հասունացման» խզման հնարավոր հետևանքները, մտորում ապագայի քաղաքակրթության մասին:

== Գրքի բովանդակությունը ==

::::::::'''Ֆարենհայթի 451 աստիճանում թուղթը բռնկվում է ու այրվում։'''

::::::::'''«Եթէ քեզ տողատած թուղթ տան, գրիր հակառակ ուղղությամբ»։'''

:::::::::'''Խուան Ռամոն Խիմենես'''


=== Առաջին մաս. ԱՅՐԵԼՈՒ ՀԱՃՈՒՅՔԸ ===

Մի ուրիշ, առանձնահատուկ հաճույք էր տեսնել, թե ինչպես է կրակը լափում իրերը, ինչպես են դրանք սևանում ու ձևափոխվում։ Փողրակի պղնձե ծայրը սեղմված է բռունցքի մեջ, վիթխարի պիթոնի երախից դուրս է ժայթքում նավթի թունավոր շիթը, արյունը խուժում է քունքերը։ Ձեռքերը թվում են կրակի և ավերումի սիմֆոնիա արարող զարմանահրաշ դիրիժորի ձեռքեր, որ մոխրի են վերածում պատմության պատառոտված, ածխացած էջերը։ 451 թվակիր խորհրդանշական սաղավարտն իջեցված է աչքերին, որոնք տենդագին սպասումից նարնջագույն փայլ են արձակում։ Նա սեղմում է բռնկիչը, և կրակն ագահորեն կլանում է տունը՝ իրիկնային երկինքը ներկելով կարմրադեղնասևավուն երանգներով։ Նա քայլում է հրակարմիր կայծոռիկների թվացյալ պարսի միջով և, շատ է ուզում կրկնել իր մանկական հրապուրանքը՝ բոցի մեջ մտցնել սառնաշաքարով փայտիկը, մինչդեռ գրքերը, աղավնիների նման թափահարելով էջաթևերը, մեռնում են սանդղամուտին և տան դիմաց փռված փոքրիկ մարգագետնում։ Գրքերը թռչում են բոցեղեն մրրիկի մեջ, և ծխախառն քամին քշում տանում է նրանց։

Դաժան ժպիտը սառեց Մոնթագի դեմքին։ Այդպիսի ժպիտ հայտնվում է մարդու շուրթերին, երբ անակնկալ դաղում է կրակը, և նա կտրուկ ետ է ցատկում նրա բարկ հպումից։

Մոնթագը գիտեր, որ հրակայան վերադառնալով, ինքը՝ կրակի քուրմը, նայելով հայելու մեջ, մտերմաբար աչքով կանի իր խանձված, մրոտ կերպարանքին։ Ավելի ուշ, արդեն անկողին մտնելով, խավարի մեջ նա դեռ երկար պիտի շրթունքներին զգար սառած ջղաձիգ ժպիտը։ Որքան հիշում է, այդ ժպիտը երբեք չի անհետացել իր դեմքից։

Նա փայլեցրեց սև սաղավարտը, կախեց հրակայուն բաճկոնի հետ, հաճույքով լվացվեց ցնցուղի ուժեղ շիթի տակ, ապա ձեռքերը գրպանները խոթած, սուլելով կտրեց անցավ հրակայանի գրասենյակի վերնահարթակն ու ցած սահեց բաց անցքից։ Վերջին պահին, երբ զգաց, որ աղետն անխուսափելի է՝ ձեռքերը գրպաններից հանեց, բրոնզե ձողից բռնեց և ներքնահարկի ցեմենտե հատակին կրունկները դիպչելուց մի վայրկյան առաջ ճռինչով արգելակեց։

Կեսգիշեր էր։ Հրակայանից ամայի փողոց դուրս գալով՝ նա քայլեց մետրոյի ուղղությամբ։ Օդամուղ գնացքը անաղմուկ սահեց ստորգետնյա թունելի՝ հիանալի յուղած խողովակով և տաք օդի ուժեղ հոսանքով նրան դուրս բերեց դեպի քաղաքի արվարձաններից մեկը տանող բաց դեղնավուն շարժասանդուղքի մոտ։

Մոնթագը սուլելով բարձրացավ շարժասանդուղքով՝ գիշերային լռությանն ընդառաջ։ Որոշակի ոչ մի բանի մասին չմտածելով՝ նա հասավ անկյունադարձին։ Բայց շրջվելուց առաջ դանդաղեցրեց քայլերը։ Ինչ–որ տեղից սկիզբ առած քամի՞ն վզզալով սուրաց, թե՞ մեկը տվեց իր անունը։

Արդեն մի քանի գիշեր էր, ինչ մոտենալով շրջադարձին, իրեն աստղալույսի տակ տուն հասցնող մայթին, նա տարօրինակ զգացում էր ունենում։ Նրան թվում էր, թե շրջվելուց մի պահ առաջ ինչ-որ մեկը անկյունից հետամտում է։ Շրջակայքում կատարյալ անդորր էր, բայց ասես նա թաքնված սպասում էր և միայն իր հայտնվելուց մի ակնթարթ առաջ հանկարծ վերածվում էր ստվերի, ու ինքն անցնում էր նրա միջով։ Թերևս նրա ռունգերը թույլ բուրմունք էին որսում, գուցե դեմքի ու ձեռքերի մաշկն զգում էր ջերմության աննշան ավելացում այնտեղ, ուր կանգնած էր անտեսանելին։ Անհնար էր ըմբռնել։ Ամեն անգամ, անկյունում շրջվելով, նա տեսնում էր սոսկ ամայի մայթի ճերմակ սալերը։ Միայն մի գիշեր նրան թվաց, թե ինչ-որ ստվեր երևութացավ մարգագետնում և մինչ կփորձեր ստուգել կամ որևէ բան անել՝ տեսիլքն իսկույն անհետացավ։

Իսկ այս գիշեր Մոնթագն այնքան դանդաղեցրեց քայլերը, որ համարյա կանգ առավ։ Նա մտովի անկյունադարձում էր արդեն, երբ թույլ շրշյուն լսեց։ Ինչ–որ մեկի շնչառությո՞ւնն էր կամ գուցե օդը տատանվում էր ինչ-որ մեկի ներկայությունի՞ց, որ կանգնել ու սպասում էր։

Նա թեքվեց փողոցի անկյունադարձում։

Քամուց քշված աշնանային տերևները պտտվում էին լուսնի լույսով ողողված մայթի վրա, իսկ ընդառաջ եկող աղջիկը թվում էր՝ ոչ թե քայլում, այլ պարզապես սահում էր տերևների ու քամու միջով։ Նա գլխահակ հետևում էր, թե ինչպես են կոշիկների ծայրերը դիպչում պարող տերևներին։ Նրա նուրբ, մեղմ ու կաթնագույն դեմքը անհագ հետաքրքրասիրություն էր արտահայտում։ Հայացքը՝ թեթև զարմանք։ Մուգ աչքերով այնպես ուշադիր էր զննում շուրջը, որ թվում էր՝ ոչինչ չի վրիպի նրանից։ Աղջիկը ճերմակ, խշխշան զգեստ էր հազել։ Մոնթագին թվում էր, թե ինքը, քայլքին համապատասխան, տեսնում է նրա ձեռքերի ամեն մի շարժումը, դեմքի շենշող դողը, լսում նույնիսկ անորսալի թվացող հնչյունները։ Հանկարծ աղջիկը գլուխը բարձրացրեց ու տեսավ, որ ընդամենը մի քանի քայլ, և ինքը կբախվի մայթի մեջտեղում կանգնած տղամարդուն։

Նրանց գլխավերևում խշշացող ճյուղերը չոր տերևների անձրև տեղացին։ Աղջիկը կանգ առավ։ Անակնկալի գալով՝ նա ուզում էր ետ ցատկել, բայց սոսկ անքթիթ նայեց Մոնթագին։ Նրա մուգ, կայծկլտուն ու կենսախինդ աչքերն այնպես շողացին, ասես ինչ-որ փաղաքուշ խոսք լսեց։ Սակայն Մոնթագը գիտեր, որ ինքը ողջունեց նրան։ Ապա նկատելով, որ աղջիկը կախարդվածի պես նայում է իր համազգեստի թևքի սալամանդրի և կրծքի փյունիկի պատկերներին, հարցրեց․

– Դուք մեր նոր հարևանուհի՞ն եք։

– Իսկ դուք, հավանաբար․․․,– վերջապես նա հայացքը կտրեց նրա մասնագիտական նշաններից,– հրկիզո՞ղ եք։– Աղջկա ձայնը մարեց։

– Այդ ի՞նչ տարօրինակ ձևով ասացիք։

– Ես․․․ ես գլխի կընկնեի նույնիսկ աչքերս փակ,– ցածրաձայն ավելացրեց նա։

– Նավթի հոտից, չէ՞։ Կինս միշտ դժգոհում է։– Մոնթագը ծիծաղեց։– Երբեք հնարավոր չէ մաքուր լվանալ։

– Այո, հնարավոր չէ,– չգիտես ինչու վախվորած ասաց աղջիկը։

Մոնթագին թվաց, թե նա պտտվում է իր շուրջը, շուռումուռ է տալիս իրեն, թեթևակի թափահարում, դատարկում գրպաններն՝ առանց որևէ շարժումի։

– Նավթի հոտը,– ձգվող լռությունը խզելու համար ասաց նա,– ինձ համար ասես օծանելիքի բույր լինի։

– Իսկապե՞ս։

– Իհարկե, իսկ ինչո՞ւ ոչ։

– Չգիտեմ,– առժամանակ մտածելուց հետո պատասխանեց նա, ապա շրջվեց իրենց տների կողմը։– Կարելի՞ է քայլել ձեզ հետ։ Իմ անունը Քլարիս Մըքլելըն է։

– Քլարիս․․․ Ես Գայ Մոնթագն եմ։ Գնացինք։ Մենակ ի՞նչ եք անում այս ուշ ժամին։ Քանի՞ տարեկան եք։

Տաք, հողմաշունչ գիշերվա մեջ նրանք քայլում էին լուսնից արծաթազօծ մայթով․ Մոնթագին թվում էր, թե օդը հագեցած է թարմ ծիրանի բույրով։ Նա նայեց շուրջը և հասկացավ, որ խաբկանք է։ Չէ՞ որ ուշ աշուն էր։ Ո՛չ, այդ ամենը չկար։ Կար միայն կողքից քայլող աղջիկը, որի դեմքը ձյան պես փայլածում էր լուսնի լույսի տակ։ Նա զգում էր, որ Քլարիսը մտորում է իր տված հարցերի շուրջը, որպեսզի ավելի լավ պատասխան տա։

– Դե՛,– վերջապես ասաց նա,– ես տասնյոթ տարեկան եմ և խենթ։ Քեռիս պնդում է, թե մեկն անխուսափելիորեն ուղեկցում է մյուսին։ Նա ասում է՝ եթե տարիքդ հարցնեն, միշտ պատասխանիր, որ տասնյոթ ես և խենթ․․․ Գիշերով զբոսնելը հաճելի է, չէ՞։ Ես սիրում եմ զննել իրերը, հոտոտել, երբեմն ամբողջ գիշերը թափառում եմ և դիմավորում արևածագը։

Որոշ Ժամանակ նրանք քայլում էին լուռ։ Հանկարծ աղջիկը մտախոհ ասաց․

– Գիտե՞ք, ես ձեզնից ամենևին չեմ վախենում։

– Իսկ ինչո՞ւ պիտի վախենայիք,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

– Ձեզնից, այսինքն՝ ուզում եմ ասել՝ հրկիզողներից, շատերն են վախենում։ Բայց դուք էլ, ի վերջո, նույնպիսի մարդ եք․․․

Նրա աչքերում, ինչպես ջրի երկու զուլալ կաթիլներում, Մոնթագը տեսավ իր արտացոլանքը՝ խավար, պստլիկ, բայց ճշգրիտ, նույնիսկ բերանի շուրջը եղած փոսիկներն էին երևում,– ասես նրա աչքերը մանուշակագույն սաթի երկու կախարդական բեկորներ էին, որ իրենց մեջ էին առել իր պատկերը։ Իր կողմը շրջված աղջկա դեմքը նման էր հանդարտ, անմար լույս ճառագող դյուրաբեկ, կաթնագույն բյուրեղի։ Ծակող ու վառ էլեկտրական լույս չէր դա, այլ մոմի՝ տարօրինակ կերպով հանգստացնող, չափազանց մեղմ ցոլանք։ Երեխա ժամանակ, վթարի հետևանքով մի անգամ էլեկտրական լույսը մարեց, և մայրը գտավ ու վառեց վերջին մոմը։ Այդ կարճ միջոցին, հրաշալի հայտնագործությունների այդ պահին, աշխարհն ասես փոխվեց, տարածությունը դադարեց անսահման լինելուց՝ հարմարավետորեն խտացավ նրանց շուրջը։ Մայր ու որդի մի տեսակ կերպարանափոխված նստել էին՝ սրտանց ցանկանալով, որ էլեկտրականությունը հնարավորին չափ ուշ միացվի․․․

Հանկարծ Քլարիսն ասաց․

– Կարելի՞ է մի հարց տալ․․․ Վաղո՞ւց եք հրկիզող աշխատում։

– Քսան տարեկանից։ Արդեն տասը տարի է։

– Իսկ դուք երբևէ կարդո՞ւմ եք ձեր այրած գրքերը։

Մոնթագը ծիծաղեց․

– Դա պատժվում է օրենքով։

– Հասկանայի է։

– Հիանալի աշխատանք է։ Երկուշաբթի Միլլեյի գրքերն այրել, չորեքշաբթի՝ Ուիթմենի, ուրբաթ՝ Ֆոլկների։ Վառել–մոխրացնել, հետո էլ մոխիրն այրել։ Սա է մեր մասնագիտության նշանաբանը։

Նրանք մի քիչ քայլեցին, ապա աղջիկն ասաց․

– Ասում են՝ ժամանակին հրշեջներ են եղել, որ հրկիզողների նման ոչ թե վառել, այլ հանգցրել են հրդեհները, ճի՞շտ է։

– Ո՛չ, շենքերը միշտ էլ հրակայուն են եղել, կարող եք չկասկածել։

– Տարօրինակ է։ Ես լսել եմ, որ առաջներում տներն այրվել են անզգուշության հետևանքով, և հրշեջներ էին պետք կրակը հանգցնելու համար։

Մոնթագը Ծիծաղեց։

Աղջիկը թռուցիկ հայացք նետեց նրա կողմը։

– Ինչո՞ւ եք ծիծաղում։

– Չգիտեմ։– Նա կրկին ծիծաղեց, բայց հանկարծ լռեց։– Իսկ ի՞նչ կա որ։

– Դուք ծիծաղում եք, թեպետ ես ոչ մի ծիծաղելի բան չասացի, և ամեն ինչի պատասխանում եք անմիջապես։ Երբեք չեք մտածում իմ հարցրածի մասին։

Մոնթագը կանգ առավ։

– Դուք իրոք որ տարօրինակ եք,– ասաց նա՝ նայելով աղջկան։– Ի՞նչ է, բոլորովին չե՞ք հարգում ձեր զրուցակցին։

– Ես չէի կամենում ձեզ վիրավորել։ Պարզապես շատ եմ սիրում ուսումնասիրել մարդկանց։

– Իսկ սա մի՞թե ձեզ ոչինչ չի հուշում։– Նա թեթև մատնահարեց իր սևաթույր բաճկոնի թևքին դաջված 451 թիվը։

– Հուշում է,– շշնջաց աղջիկը և արագացրեց քայլերը։– Երբևէ ուշադրություն դարձրե՞լ եք, թե հրթիռային ավտոմեքենաները ինչպես են սլանում բուլվարին հարող մայրուղիով։

– Խոսակցության նյո՞ւթն եք փոխում։

– Երբեմն ինձ թվում է, թե դրանց վարորդները չգիտեն՝ ինչ են խոտը կամ ծաղիկները։ Չէ՞ որ այդ ամենը նրանք կարող են տեսնել միայն մեծ արագության ընթացքում,– շարունակեց նա։– Ցույց տվեք կանաչ բիծ, և նրանք կասեն․ «Օ՜, այո՛, խոտ է»։ Ցույց տվեք վարդագույն բիծ, կասեն՝ վարդանոց է։ Սպիտակ բծերը շենքեր են, դարչնագույնը՝ կովեր։ Մի անգամ քեռիս փորձեց մեքենան վարել ժամում քառասուն մղոն արագությամբ, նրան ձերբակալեցին և երկու օր բանտ նստեցրին։ Ե՛վ ծիծաղելի է, և՛ տխուր, այնպես չէ՞։

– Դուք չափազանց շատ եք մտածում,– անհարմար զգալով ասաց Մոնթագը։

– Ես հազվադեպ եմ հեռուստատեսային հաղորդումներ դիտում, գրեթե չեմ այցելում զվարճավայրեր, այդ պատճառով էլ խելացնոր մտքերը հաճախ են այցելում ինձ։ Տեսե՞լ եք քաղաքից դուրս տանող ճանապարհին տեղադրված ազդավահանակները։ Այժմ դրանց երկարությունը երկու հարյուր ոտնաչափ է, իսկ գիտե՞ք, որ ժամանակին ընդամենը քսան ոտնաչափ են եղել։ Հիմա մեքենաներն այնքան մեծ արագություն են զարգացնում, որ ստիպված են եղել ազդագրերը մեծացնել, այլապես ոչ ոք չէր կարող կարդալ։

– Ո՛չ, չգիտեի,– պոռթկաց Մոնթագի ծիծաղը։

– Իսկ ես մի բան էլ գիտեմ, որ դուք երևի չգիտեք։ Առավոտները կանաչի վրա ցող է իջնում։

Նա այդպես էլ չկարողացավ հիշեք երբևէ իմացե՞լ է, թե ոչ և հանկարծ նեղսրտեց։

– Իսկ եթե այնտեղ նայեք,– Քլարիսը գլխով շույց տվեց երկինքը,– ապա լուսնի վրա մարդ կտեսնեք։

Բայց Մոնթագը վաղուց առիթ չէր ունեցել երկնքին նայելու․․․ Նրանք շարունակեցին քայլել, աղջիկը՝ մտախոհ, Մոնթագը՝ սրտնեղած և անհարմարության զգացումից ժամանակ առ ժամանակ նրա վրա կշտամբալից հայացքներ նետելով։ Երբ մոտեցան աղջկա տանը, բոլոր պատուհանները վառ լուսավորված էին։

– Ի՞նչ է կատարվում այստեղ,– բնակելի տներում այդպիսի լուսավորություն Մոնթագը երբևէ չէր տեսել։

– Ոչինչ էլ չի պատահել։ Պարզապես մայրիկս, հայրիկս և քեռիս միասին նստել ու զրուցում են։ Այժմ դա նույնքան հազվադեպ է, որքան ոտքով քայլելը։ Ես ձեզ ասացի՞, որ քեռուս մի անգամ էլ ձերբակալեցին։ Այո՛, այն պատճառով, որ քայլում էր։ Օ՜, մենք շատ տարօրինակ ենք։

– Բայց ինչի՞ մասին են զրուցում։

Աղջիկը ծիծաղեց։

– Բարի գիշեր,– ասաց նա և շրջվեց տան կողմը։ Հանկարծ կանգ առավ, ասես ինչ-որ բան հիշելով՝ կրկին մոտեցավ Մոնթագին ու զարմանքով ու հետաքրքրասիրությամբ նայեց նրա դեմքին։

– Դուք երջանի՞կ եք,– հարցրեց։

– Ինչ ասացի՞ք,– բացականչեց Մոնթագը։

Բայց աղջիկն արդեն գնացել էր․ նա վազում էր լուսնի լույսով ողողված ճանապարհով։

Տան դուռը կամացուկ փակվեց։

– Երջանի՞կ եմ, արդյոք, ես։ Ամենամեծ հիմարությունը, որ երբևէ լսել եմ։

Մոնթագն այլևս չէր ծիծաղում։

Նա մատները թեթևակի հպեց իր դռան խոռոչին, և դուռը բացվեց։

– Իհարկե, երջանիկ եմ։ Իսկ ի՞նչ է, նա կարծում է՝ դժբա՞խտ եմ,– հարցն ուղղված էր դատարկ սենյակներին։ Նախասրահում նրա հայացքն ընկավ օդափոխիչ ցանցին։ Հանկարծ նրան թվաց, թե դրա ետևում թաքցրածը ուշադիր իրեն է նայում, և արագ փախցրեց աչքերը։

Ի՜նչ տարօրինակ գիշեր էր, ի՜նչ տարօրինակ հանդիպում։ Նման բան նրա հետ երբեք չէր պատահել։ Թերևս միայն մեկ տարի առաջ, երբ զբոսայգում հանդիպեց մի ծերունու և զրույցի բռնվեց հետը․․․

Մոնթագը գլուխը տարուբերեց։ Նայեց դիմացի դատարկ պատին, և անմիջապես նրա վրա հայտնվեց աղջկա դեմքը,– այնպես, ինչպես պահպանվել էր իր հիշողության մեջ՝ գեղեցիկ, դեռ ավելին՝ զարմանահրաշ։ Այդ քնքուշ դեմքը հիշեցնում էր փոքրիկ ժամացույցի թվատախտակ, որն աղոտ լուսավորվում է խավար սենյակում, երբ կեսգիշերին արթնանալով՝ ուզում ես իմանալ ժամանակը, և տեսնում ես, որ սլաքները ճշգրիտ ցույց են տալիս ժամը, րոպեն, վայրկյանը։ Եվ այդ լուսավոր, լռին դեմքը հանդարտ ու վստահորեն ասում է քեզ, որ թեպետ մութը թանձրանում է, բայց գիշերն անցնում է, և շուտով նորից կծագի արևը։

– Ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց Մոնթագը իր երկրորդ՝ ենթագիտակցական եսին, այդ խենթուկին, որը մերթընդմերթ հանկարծ այլևս չի հնազանդվում և անիմաստ շաղակրատում է՝ չենթարկվելով ո՛չ կամքին, ո՛չ սովորույթին, ո՛չ ողջամտությանը։

Նա նորից հայացք նետեց պատին։ Աղջկա դեմքն ինչքա՞ն նման է հայելու։ Ուղղակի անհավատալի է։ Շատերի՞ն գիտես, արդյոք, որ կարող են այդպես բեկել քո սեփական լույսը։ Մարդիկ ավելի շատ նման են․․․ Նա հապաղեց համեմատելին որոնելիս, ապա գտավ (հիշելով իր արհեստը)՝ նման են ջահերի, որոնք այրվում են իսպառ։ Բայց որքան հազվադեպ է պատահում, երբ ուրիշ մարդու դեմքին կարող ես տեսնել քո զգացմունքների, քո նվիրական, թրթռուն մտքերի արտացոլանքը։

Վերամարմնավորման ի՛նչ անհավանական կարողություն ունի այդ աղջիկը։ Նա նայում է Մոնթագին, ինչպես տիկնիկային թատրոնի կախարդված հանդիսատես, կռահում է իր աչքերի ամեն մի թարթում, Ձեռքի ամեն մի շարժում, մատների ամեն ցնցում։ Որքա՞ն ժամանակ քայլեցին նրանք կողքկողքի։ Երե՞ք րոպե։ Հի՞նգ։ Եվ այժմ ինչքա՞ն երկար էր թվում այդ ժամանակը։ Ի՜նչ վիթխարի էր թվում նրան այժմ աղջկա արտացոլումը պատին, ինչպիսի՜ ստվեր էր նետել նրա նրբակազմ իրանը։ Նա զգում էր, որ եթե իր աչքը քոր գա, աղջիկը կթարթի, եթե փոքրինչ լարվեն դեմքի մկանները՝ աղջիկը կհորանջի ավելի շուտ, քան ինքը կհասցնի այդ անել։

Եվ, հիշելով իրենց հանդիպումը, Մոնթագը մտածեց․ «Իրոք, ասես նա գիտեր, որ ես գալու եմ, ասես փողոցում հենց ինձ էր սպասում այդ ուշ ժամին․․․»։

Նա բացեց ննջարանի դուռը։ Թվաց, թե լուսնի մայր մտնելու պահին ինքը հայտնվեց ցուրտ, մարմարապատ դամբարանում։ Անթափանց խավար։ Դրսի արծաթափայլ աշխարհի գոյությունը հիշեցնող ոչ մի նշույլ։ Պատուհաններն ամուր փակված են, և սենյակը նման է գերեզմանի, որտեղ չի թափանցում մեծ քաղաքի և ոչ մի հնչյուն։ Մինչդեռ սենյակը դատարկ չէր։

Նա ականջ դրեց։

Մոծակի տզզոց հիշեցնող նրբահունչ ձայն էր լսվում, իր հարմարավետ, տաքուկ ու վարդագույն բնիկում թաքնված էլեկտրական իշամեղվի բզզյունն էր։ Երաժշտությունն այնքան պարզ էր հնչում, որ նա կարող էր տարբերել մեղեդին։

Մոնթագը զգաց, որ ժպիտը սահեց–չքացավ իր դեմքից, որ այն հալվեց ու թափվեց, ինչպես չափազանց երկար վառված ու մարած արտասովոր մոմը։ Մթություն։ Ո՛չ, դու երջանիկ չես։ Երջանիկ չես։ Նա այդ բառերն ուղղեց իրեն և ընդունեց որպես ճշմարտություն։ Երջանկությունն ինքը կրում էր դիմակի նման, բայց աղջիկը հանեց դիմակը և փախավ գնաց փոքրիկ մարգագետնով, ու հիմա այլևս չի կարելի թակել նրա դուռը, ետ վերցնել դիմակը։

Լույսը չվառելով՝ նա պատկերացրեց, թե ինչ տեսք ունի սենյակը։ Կինը փռված էր մահճակալին՝ չծածկված, մահարձանի պես պաղ և անտարբեր, անշարժ աչքերը հառած առաստաղին, ասես պողպատե անտեսանելի թելերով գամված էր նրան։ Նրա ականջները ամուր խցանված են խեցիներով՝ պստլիկ, մատնաչափ ռադիոկոճակներ, և երաժշտության ու ձայների էլեկտրոնային օվկիանոսի ալիքները ողողում են նրա արթուն ուղեղի ափերը։ Ո՛չ, սենյակը դատարկ էր։ Ամեն գիշեր այստեղ էր խուժում հնչյունների օվկիանոսը և, բաց աչքերով պառկած Միլդրեդին առնելով իր լայն թևերին, օրորելով տանում էր առավոտին ընդառաջ։ Վերջին երկու տարում ամեն գիշեր Միլդրեդը լողում էր այդ ալիքների վրա՝ չհոգնելով ու չձանձրանալով։

Սենյակում ցուրտ էր, բայց, այնուամենայնիվ, Մոնթագն զգաց, որ շնչահեղձ է լինում։ Սակայն նա ո՛չ վարագույրները քաշեց, ո՛չ էլ ֆրանսիական պատուհանը բացեց։ Չէր ուզում՝ լուսնի լույսը ներս թափանցի։ Այսպես, այն մարդու դատապարտվածությամբ, որ շուտով մեռնելու է շնչարգելությունից, նա խարխափելով շարժվեց դեպի իր առանձին, չհավաքված ու պաղ անկողինը։

Ոտքը հատակին ընկած առարկային դիպչելուց մի ակնթարթ առաջ նա արդեն գիտեր, որ կպչելու է։ Մասամբ այդ զգացումն ուներ, երբ անկյունադարձում թեքվելով՝ քիչ մնաց բախվեր ընդառաջ եկող աղջկան։ Իր շարժումով օդը տարտղնելով, նրա ոտքը անդրադարձ ազդանշան ստացավ ճանապարհին եղած փոքրիկ խոչընդոտի մասին և գրեթե նույն պահին զարնվեց ինչ-որ բանի, որը խուլ զնգոցով սահեց մթության մեջ։

Մոնթագը կտրուկ ուղղվեց և ականջ դրեց կնոջ թույլ շնչառությանը․ պառկած էր նա անկողնում, փոքրիկ սենյակի ակնակուր խավարում։ Շնչառությունը ընդհատվող էր, հազիվ լսելի՝ գրեթե չէր զգացվում կյանքի տրոփը, դրանից կարող էին սոսկ դողդողալ պստլիկ տերևը, փետուրը, մեն մի մազաթել։

Նա դեռևս չէր ուզում, որ սենյակ թափանցի դրսի լույսը։ Հանելով վառիչը՝ նա շոշափեց սկավառակին փորագրված արծաթավուն սալամանդրը, սեղմեց․․․

Երկու լուսնաքար նայեցին նրան ափով ծածկված բոցի աղոտ լույսի տակ, երկու փայլատ լուսնաքար, ընկած ջինջ առվակի հատակին, որոնց վրայով հանդարտ հոսում էին կյանքի ջրերը՝ ամենևին չդիպչելով նրանց։

– Միլդրեդ։

Կնոջ դեմքը նման էր ձյունաճերմակ կղզու, եթե անձրև տեղա, նա չի զգա անձրևը, եթե ամպերը նրա վրա գցեն իրենց հարաշարժ ստվերը, նա չի զգա ստվերը։ Միայն Միլդրեդի ականջները ամուր փակած մոծակ–խցուկի բզզոց, ապակիացած հայացք ու թույլ շնչառություն, հազիվ թրթռացող ռունգեր՝ ներշնչում և արտաշնչում, ու լրիվ անտարբերություն այն բանի հանդեպ, որ ուզած րոպեին նույնիսկ այդ էլ կարող է դադարել ընդմիշտ։

Առարկան, որին դիպել էր Մոնթագի ոտքը, աղոտ լույս էր արձակում մահճակալի կողքին, փոքրիկ բյուրեղապակյա սրվակ էր, որի մեջ դեռ առավոտյան երեսուն քնաբեր հաբ կար։ Այժմ այն ընկած էր առանց կափարիչի, դատարկ և փայլում էր վառիչի մարմրուն լույսի տակ։

Նա կանգնել մնացել էր, Երբ հանկարծ երկինքը որոտաց տան վրա։ Այնպիսի սարսռալի պայթյուն լսվեց, կարծես թե երկու վիթխարի ձեռք հազար մղոնանոց սև քաթան էին ճոթռում։ Մոնթագն ասես կիսվեց, ասես կուրծքը ճեղքեցին ու փորփրեցին խոր բացված վերքը։ Տան վրայով սրընթաց անցան հրթիռային ռմբակոծիչները՝ առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը։ Վեց, ինը, տասներկու՝ մեկը մյուսի ետևից, մեկը մյուսի ետևից՝ օդը թնդացնելով խլացուցիչ դղրդյունով։ Մոնթագը բացեց բերանը, և աղմուկը ատամների արանքով խուժեց ներս։ Տունը ցնցվեց։ Վառիչի բոցը մարեց։ Լուսնաքարերը հալվեցին մթնում։ Ձեռքը ինքնաբերաբար մեկնեց հեռախոսին։

Ռմբակոծիչները թռան գնացին։ Նրա դողացող շրթունքները ակամա հպվեցին խոսափողին։

– Անհետաձգելի օգնության հիվանդանոց․․․

Սարսափազդու շշուկ․․․

Նրան թվաց, թե սև ռմբակոծիչների աղմուկից աստղերը փոշիացան, և վաղն առավոտյան երկիրը ամբողջովին կծածկվի արտասովոր ձյուն հիշեցնող փոշու հաստ շերտով։

Այդ անհեթեթ միտքը չէր լքում նրան, քանի դեռ կանգնած էր մթության մեջ, հեռախոսի մոտ, ողջ մարմնով դողալով, շուրթերը անձայն շարժելով։

Նրանք իրենց հետ մաքրող սարք էին բերել։ Ավելի ճիշտ՝ երկու սարք։ Մեկը սողոսկում էր ստամոքսի մեջ, ինչպես սև կոբրան լքված ջրհորի հատակը՝ փնտրելով նեխած ջրակույտ ու հավաքելով անցյալի հնոտին։ Նա խմում էր կանաչավուն ջրի խյուսը և դուրս թափում։

Կարո՞ղ էր նա խմել ողջ խավարը։ Կամ՝ ողջ թույնը, որ տարիների ընթացքում կուտակվել էր այնտեղ։ Նա ներծծում էր լռելյայն, ժամանակ առ ժամանակ խեղդվելով և տարօրինակ չպպոցներ հանելով, ասես հատակում ինչ-որ բան էր կորցրել։ Սարքը Աչք ուներ, նրան սպասարկող պաղ դեմքով մարդը կարող էր հագնել օպտիկական սաղավարտը, լարված նայել հիվանդի հոգու մեջ և հայտնել, թե ինչ է տեսնում մեքենայի Աչքը։ Բայց մարդը լռում էր, նա նայում, սակայն չէր տեսնում այն, ինչ տեսնում էր Աչքը։ Ամբողջ այս գործողությունը այգում առու փորել էր հիշեցնում։ Անկողնում պառկած կինը մարմարե կարծր ապար էր սոսկ, որին դեմ էր առել բահը։

Էլի՛ փորեք, հորատող մեքենան ավելի խոր մխրճեք, դուրս քաշեք դատարկությունը, եթե իհարկե այն կարող է կլանել այդ դողդողացող, չպչպացնող օձը։ Բուժակը կանգնել և ծխում էր՝ հետևելով մեքենայի աշխատանքին։

Գործում էր նաև երկրորդ սարքը, որ կառավարում էր կարմրադարչնագույն արտահագուստով նույնպես անկիրք մի մարդ։ Սարքը մարմնից արյուն էր քաշում և ներարկում թարմ արյուն ու թարմ շիճուկ։

– Նման դեպքերում հարկ է լինում մաքրել՝ գործի դնելով միանգամից երկու միջոցն էլ, – ասաց անշարժ կնոջ գլխավերևում կանգնածը,– ստամոքսը մաքրելուց օգուտ չկա, քանի դեռ չես մաքրել արյունը։ Եթե թմրադեղը մնա, արյունը մուրճի պես կհարվածի ուղեղին, այդպես մի երկու հազար հարված, և հաշիվը փակված է։ Ուղեղը տեղի է տալիս, պարզապես դադարում է գործել։

– Լռե՛ք,– ճչաց Մոնթագը։

– Ես միայն ուզում էի բացատրել,– ասաց բուժակը։

– Ի՞նչ է, արդեն վերջացրի՞ք,– հարցրեց Մոնթագը։

Նրանք խնամքով արկղերի մեջ տեղավորեցին սարքերը։

– Այո, վերջացրինք,– նրանց բնավ չէր հուզել Մոնթագի զայրույթը, կանգնել ու ծխում էին։ Ծուխը տարածվում էր, լցվում քիթն ու աչքերը, բայց նրանք ոչ մի անգամ աչք չթարթեցին և չկնճռոտվեցին։

– Վճարեք 50 դոլար։

– Ինչո՞ւ չեք ասում՝ նա կապաքինվի՞։

– Իհարկե, կապաքինվի։ Ողջ աղտը այժմ այստեղ է, արկղի մեջ։ Այլևս վտանգավոր չէ։ Ախր ասացի, դուրս է մղվում հին արյունը, ներարկվում նորը, և վերջ։

– Բայց չէ՞ որ դուք բժիշկ չեք։ Ինչո՞ւ բժիշկ չեն ուղարկել։

– Բժի՜շկ,– սիգարետը շարժվեց նրա շուրթերին։– Ամեն գիշեր այսպիսի ինը–տասը կանչ ենք ունենում։ Վերջին տարիներին այնքան շատացան, որ հարկ եղավ նախագծել հատուկ սարքավորում։ Ճիշտ է, նորույթը միայն օպտիկական ոսպնյակն է, մնացածը վաղուց հայտնի էր։ Բժշկի կարիք չի զգացվում։ Երկու բուժակ, և կես ժամից ամեն ինչ վերջացած է։ Իսկ հիմա պետք է շտապել,– նրանք շարժվեցին դեպի ելքը։– Հենց Նոր ռադիոյով կանչ տվեցին։ Այստեղից տասը թաղամաս հեռու մեկը ինքնասպանության փորձ է արել, կուլ է տվել մի ամբողջ տուփ քնաբեր։ Եթե կրկին մեր կարիքն զգաք, զանգահարեք։ Իսկ նրան այժմ միայն հանգիստ է պետք։ Մենք ցավազրկող դեղ ներարկեցինք։ Կարթնանա շատ քաղցած։ Ցտեսություն։

Եվ բարակ, պոկված շրթունքների մեջ սիգարետը սեղմած մարդիկ, իժի պաղ հայացքով մարդիկ, վերցնելով սարքերը, փողրակն ու արկղը՝ լցված հեղուկ մելամաղձով և մուգ խիտ զանգվածով, որ անուն չունի, հեռացան սենյակից։

Մոնթագը ծանրորեն փլվեց աթոռին և երկար զննեց իր առջև պառկած կնոջը, այժմ նրա դեմքը խաղաղ էր, աչքերը՝ փակ։ Ձեռքը պարզելով՝ նա ափի վրա զգաց կնոջ տաք շունչը։

– Միլդրեդ,– վերջապես ասաց նա։

«Մենք չափազանց շատ ենք,– մտածեց նա,– միլիարդավոր ենք, և դա չափազանց շատ է։ Ոչ ոք մյուսին չի ճանաչում։ Գալիս են օտարները և բռնանում քեզ վրա։ Օտարները գալիս են և պոկում քո սիրտը։ Օտարները գալիս են և ծծում քո արյունը։ Աստվա՜ծ իմ, ովքե՞ր էին այդ մարդիկ։ Կյանքումս երբեք տեսած չկամ»։

Անցավ կես ժամ։

Այժմ օտար արյուն էր հոսում իր կնոջ երակներով, և այդ օտար արյունը վերակենդանացնում էր նրան։ Վարդագունեցին այտերը, թարմ ու ալ կարմիր դարձան շուրթերը՝ վերստանալով իրենց նուրբ ու անխռով տեսքը։ Ուրիշի արյուն՝ սեփականի փոխարեն․․․ Այ թե հնարավոր լիներ փոխել նրա և՛ մարմինը, և՛ ուղեղը, և՛ հիշողությունը։ Եթե հնարավոր լիներ Նրա հոգին տալ մաքրման, որպեսզի մաս–մաս անեին, շրջեին գրպանները, գոլորշու վրա խոնավացնեին, ախտահանեին, իսկ առավոտյան ետ բերեին․․․ Եթե հնարավոր լիներ․․․

Մոնթագը վեր կացավ, ետ քաշեց վարագույրները և լայն բացեց լուսամուտները, գիշերային թարմ օդը սենյակ խուժեց։ Գիշերվա ժամը երկուսն էր։ Մի՞թե ընդամենը մեկ ժամ է անցել այն պահից, երբ ինքը փողոցում հանդիպեց Քլարիս Մքլելընին, ընդամենը մեկ ժամ, երբ ինքը մտավ այս մութ սենյակը և ոտքով կպավ բյուրեղապակյա փոքրիկ սրվակին։ Ընդամենը մեկ ժամ, բայց ինչպես ամեն բան փոխվեց, անհետացավ առաջվա աշխարհը և նրա փոխարեն ծագեց նորը՝ սառն ու անգույն․․․

Լուսնի լույսով ողողված մարգագետնի վրայով Մոնթագին ծիծաղի ձայներ հասան։ Ծիծաղը լսվում էր այն տնից, որտեղ ապրում էին Քլարիսը, նրա հայրը, մայրը և քեռին, որ կարողանում էր ժպտալ այդպես պարզ ու անվրդով։ Դա անկեղծ ու բերկրալի ծիծաղ էր, անկաշկանդ ծիծաղ, որ այդ ուշ ժամին հնչում էր վառ լուսավորված տնից, մինչդեռ շուրջը բոլոր տներն ընկղմված էին լռության ու խավարի մեջ։

Մոնթագը լսեց զրուցող մարդկանց ձայները, նրանք ինչ-որ բան էին խոսում, հարցնում, պատասխանում, կրկին ու կրկին հյուսելով բառերի հիպնոսող ոստայնը։

Մոնթագը դուրս եկավ ապակեպատ դռնից և իրեն հաշիվ չտալով, թե ինչ է անում, կտրեց–անցավ մարգագետինը։ Նա կանգ առավ կիսախավարում, այն տան կողքին, որտեղից ձայներ էին հնչում, և հանկարծ մտքով անցավ, որ եթե ցանկանա, կարող է նույնիսկ թակել դուռը և շշնջալ․ «Ներս թողեք ինձ։ Ես ոչ մի բառ չեմ ասի։ Կլռեմ։ Միայն ցանկանում եմ լսել, թե ինչի մասին եք խոսում»։

Սակայն տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել մնացել էր՝ ցրտից սրսփալով, սառած դեմքով, լսելով, թե ինչպես տղամարդը (հավանորեն՝ քեռին) խոսում է հանդարտ ու անշտապ։

– Վերջ ի վերջո, մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, երբ մարդիկ այլևս արժեք չունեն։ Մեր օրերում մարդը թղթե անձեռոցիկ է․ մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, դեն նետիր, վերցրու նորը, մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, շպրտիր․․․ Մարդիկ չունեն իրենց դեմքը։ Ինչպե՞ս կարող ես ցավել քո քաղաքի ֆուտբոլային թիմի համար, երբ չգիտես ո՛չ մրցամարտի ծրագիրը, ո՛չ խաղացողների անունները։ Հապա ասա, օրինակ, ի՞նչ գույնի մարզահագուստով են նրանք խաղադաշտ մտնում։

Մոնթագը դանդաղ քայլեց դեպի իր տունը։ Նա բաց թողեց լուսամուտը, մոտեցավ Միլդրեդին, խնամքով ծածկեց և պառկեց իր անկողնում;

Լուսնի լույսը կպչում էր նրա այտոսկրերին, լայն ճակատի խոր կնճիռներին, արտացոլվում աչքերի մեջ՝ արծաթավուն կայծերի փայլով։

Ընկավ անձրևի առաջին կաթիլը։ Քլարիսը։ Մի կաթիլ ևս։ Միլդրեդը։ Մեկը ևս։ Քեռին։ Մեկը ևս։ Այսօրվա հրդեհը։ Մեկը։ Քլարիսը։ Մյուսը։ Միլդրեդը։ Երրորդը։ Քեռին։ Չորրորդը։ Հրդեհը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը, չորրորդը, հինգերորդը, Միլդրեդը, Քլարիսը, քեռին, հրդեհը, քնաբեր հաբեր։ Մարդիկ թղթե անձեռոցիկ են, օգտագործիր, շպրտիր, վերցրու նորը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը։ Անձրևը։ Ամպրոպը։ Քեռու ծիծաղը։ Ամպրոպի որոտը։ Աշխարհը փլվում է տեղատարափներից։ Բոցը դուրս է ժայթքում հրաբխից։ Եվ ամեն ինչ սրընթաց պտտվում է, մրրկածուփ գետի պես հորդում առավոտին ընդառաջ։

– Այլևս ոչինչ չգիտեմ, ոչինչ չեմ հասկանում,– ասաց Մոնթագը և լեզվին դրեց քնաբեր հաբը։ Այն դանդաղ հալվեց։

Առավոտյան ժամը իննին Միլդրեդի անկողինը դատարկ էր։ Մոնթագը արագ վեր կացավ, սրտատրոփ վազեց միջանցքով և կանգ առավ խոհանոցի դռների մեջ։

Բոված հացի պատառիկները դուրս էին թոչում արծաթե թավայից։ Մետաղե նուրբ ձեռքն անմիջապես որսում էր դրանք և թաթախում հալած յուղի մեջ։

Միլդրեդը հետևում էր, թե ինչպես են կարմրեցրած հացի կտորները շարվում ափսեի մեջ։ Նրա երկու ականջներն էլ ամուր խցանված էին բզզացող էլեկտրոնային մեղուներով։ Գլուխը հանկարծ բարձրացնելով՝ նա տեսավ Մոնթագին և ողջունեց։

– Լա՞վ ես զգում,– հարցրեց Մոնթագը։ Խեցի ռադիոկոճակներին ծանոթանալու տասը տարիների ընթացքում Միլդրեդը սովորել էր կարդալ շրթունքների շարժումները։ Նա կրկին գլխով արեց և թավայի մեջ դրեց հացի թարմ շերտ։

Մոնթագը նստեց։

– Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ եմ այսպես քաղցած,– ասաց Կինը։

– Դու․․․,– սկսեց նա։

– Սոսկալի քաղցած եմ։

– Երեկ երեկոյան․․․

– Ես լավ չեմ քնել։ Անասելի վատ եմ զգում,– շարունակեց նա։– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուտել ուզում։ Չեմ հասկանում՝ ինչու․․․

– Երեկ երեկոյան․․․

Միլդրեդը ցրված հետևում էր նրա շրթունքներին։

– Ի՞նչ է պատահել երեկ երեկոյան։

– Մի՞թե ոչինչ չես հիշում։

– Իսկ ի՞նչ է եղել։ Մենք հրավե՞րք ունեինք։ Կերուխո՞ւմ էինք անում։ Այսօր էլ կարծես խումհարի մեջ եմ։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուզում ուտել։ Իսկ ո՞վ կար մեզ մոտ։

– Մի քանի հոգի,– ասաց նա։

– Այդպես էլ կարծում էի։– Նա կծեց բոված հացի մի կտոր։– Ստամոքսի ցավեր ունեմ, բայց սարսափելի քաղցած եմ։ Երեկվա հավաքույթում հիմարություններ հո չարեցի։

– Ո՛չ,– պատասխանեց նա ցածրաձայն։

Թավայից դուրս թռավ յուղի մեջ կարմրեցրած հացի մի կտոր։ Մոնթագը վերցրեց տարօրինակ շփոթմունքով, ասես իր հետ սիրալիր վարվեցին։

– Դու էլ վատ տեսք ունես,– նկատեց կինը։

Կեսօրից հետո անձրև տեղաց, և շուրջբոլորը մթնեց, աշխարհն ասես պատվեց գորշ շղարշով; Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և բաճկոնին ամրացնում էր նշանը, որի վրա հուրհրատում էր նարնջագույն սալամանդրը։ Մտքերի մեջ ընկած՝ նա երկար նայեց օդափոխիչ ցանցին։ Կինը, որ սցենար էր կարդում հեռուստասենյակում, գլուխը բարձրացրեց և հայացքը հառեց նրան։

– Հապա մի տեսեք, նա մտածում է։

– Այո՞,– պատասխանեց Մոնթագը;– Քեզ հետ խոսելիք ունեմ։– Մի պահ հապաղեց։– Երեկ գիշեր դու կուլ էիր տվել սրվակի բոլոր հաբերը։

– Ի՞նչ ես ասում,– զարմացած գոչեց կինը։– Չի կարող պատահել;

– Սրվակը դատարկ ընկած էր հատակին։

– Ես չէի կարող այդ անել։ Ինչո՞ւ պետք է խմեի,– ասաց նա։

– Գուցե թե դու երկու հաբ ես խմել, իսկ հետո մոռացել և խմել ես ևս երկուսը, ապա կրկին մոռացել և էլի ես խմել, իսկ հետո, արդեն թմրած, մեկը մյուսի ետևից կուլ ես տվել մնացած երեսուն կամ քառասուն հաբերը։

– Անհեթեթություն։ Ինչո՞ւ պիտի ես այդպիսի հիմարություն անեի։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

Միլդրեդն ակնհայտորեն ցանկանում էր, որ Մոնթագը շուտ գնար։

– Ես դա չէի անի,– կրկնեց նա։– Միլիարդ տարի մնար, չէի անի։

– Լավ, թող քո ասածը լինի,– պատասխանեց նա։

– Ինչպես կասեր լեդին,– ավելացրեց Միլդրեդը և կրկին խորասուզվեց սցենարի ընթերցանության մեջ։

– Այսօր ի՞նչ կա ցերեկային ծրագրում,– հոգնած հարցրեց Մոնթագը։

Միլդրեդը պատասխանեց՝ հայացքը սցենարից չկտրելով․

– Ներկայացում է։ Կսկսվի տասը րոպեից, պատկերները ցուցադրվում են սենյակի չորս պատերին։ Դերն ինձ ուղարկել են այսօր առավոտյան, ստացել եմ իբրև մրցանակ՝ անհրաժեշտ քանակի կտրոններ ուղարկելով ֆիրմային։ Բոլորովին նոր գաղափար է․ պիեսը գրում են՝ բաց թողնելով մի դեր։ Տանտիրուհու այդ պակասող դերը ես եմ կատարում։ Երբ գալիս է բաց թողած ռեպլիկն արտասանելու պահը, բոլորը նայում են ինձ։ Եվ ես արտասանում եմ։ Օրինակ՝ տղամարդն ասում է․ «Ի՞նչ կասես այդ մասին, Հելե՛ն», և նայում է ինձ։ Իսկ ես նստած եմ ահա այստեղ, ինչպես բեմի կենտրոնում։ Ես պատասխանում եմ․․․ Ես պատասխանում եմ․․․– Նա մատը շարժեց ձեռագրի տողերի վրայով։– Ահա, սա է․ «Իմ կարծիքով՝ պարզապես հիանալի է»։ Ապա նրանք շարունակում են առանց ինձ, մինչև որ տղամարդը հարցնում է․ «Դու համաձա՞յն ես, Հելե՛ն»։ Այդ ժամանակ ես պատասխանում եմ․ «Դե, իհարկե, համաձայն եմ»։ Իսկապես, հետաքրքիր է, չէ՞, Գայ։

Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և լուռ նայում էր կնոջը։

– Իրոք, շատ հետաքրքիր է,– կրկին ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ ինչի՞ մասին է պիեսը։

– Ես արդեն ասացի։ Գործող անձինք երեքն են՝ Բոբը, Ռութը և Հելենը։

– Օ‘հ․․․

– Անչափ հետաքրքիր է։ Եվ ավելի հետաքրքիր կլիներ, եթե մենք ունենայինք չորրորդ հեռուստապատը։ Ի՞նչ ես կարծում, դեռ երկա՞ր ենք կուտակելու, որպեսզի չորրորդ պատը փոխարինենք հեռուստատեսայինով։ Ընդամենը երկու հազար դոլար արժե։

– Իմ տարեկան վաստակի մեկ երրորդը։

– Ընդամենը երկու հազար դոլար,– համառորեն կրկնեց նա։– Չէր խանգարի՝ գոնե երբեմն էլ իմ մասին մտածեիր։ Եթե մենք դնեինք չորրորդ սյատը, այս սենյակը կլիներ արդեն ո՞չ միայն մերը, այնտեղ կբնակվեին տարաշխարհիկ, արտասովոր մարդիկ։ Կարելի է ինչ-որ բանում տնտեսել։

– Առանց այդ էլ մենք շատ բանում ենք տնտեսում այն ժամանակվանից, երբ վճարեցինք երրորդ պատի արժեքը։ Չե՞ս հիշում, ընդամենը երկու ամիս առաջ են դրել։

– Ընդամենը երկու ամի՞ս։– Նա մտախոհ նայեց Մոնթտգին։– Ցտեսություն, սիրելիս։

– Ցտեսությո՛ւն,– պատասխանեց նա՝ ուղղվելով դեպի ելքը, բայց հանկարծ կանգ առավ ու շրջվեց։– Իսկ պիեսը երջանի՞կ ավարտ ունի։

– Մինչև վերջ դեռ չեմ կարդացել։

Մոնթագը մոտեցավ, կարդաց վերջին էջը, գլխով արեց, սցենարը վերադարձրեց կնոջն ու դուրս ելավ թաց փողոց։

Անձրևը գրեթե կտրվել էր։ Մայթի կենտրոնով աղջիկը քայլում էր այնպես զգաստ, գլուխը բարձր պահած, որ նոսր կաթիլներն ընկնեն դեմքին։ Տեսնելով Մոնթագին՝ ժպտաց․

– Բարև՛ ձեզ։

Մոնթագը պատասխանեց ողջույնին, ապա հարցրեց․

– Այդ ի՞նչ եք անում։ Էլի ինչ-որ բա՞ն եք հնարել։

– Օ՜, իհարկե, չէ՞ որ ես խենթ եմ։ Գիտե՞ք, ինչ հաճելի է, երբ անձրևը ընկնում է դեմքիդ։ Սիրում եմ քայլել անձրևի տակ։

– Ինձ երևի դուր չգար,– պատասխանեց նա։

– Գուցե և դուր գար, եթե փորձեիք։

– Երբեք չեմ փորձել։

Աղջիկն լիզեց շրթունքները։

– Նույնիսկ համն է հաճելի։

– Միշտ ուզում եք ինչ-որ բան փորձել,– ասաց նա։– Թեկուզ մի անգամ, բայց՝ փորձել։

– Պատահում է և մի քանի անգամ,– պատասխանեց աղջիկը ու նայեց ձեռքի մեջ թաքցրած առարկային։

– Ի՞նչ կա այդտեղ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Խատուտիկ է, մարգագետնում գտա, գուցե վերջինն է։ Երբեք մտքովս չէր անցնի, որ այսքան ուշ աշնանը խատուտիկ կլինի։ Հիմա հարկավոր է քսել կզակին։ Երբևէ լսե՞լ եք այդ մասին։ Տեսեք,– ասաց աղջիկը և ժպտալով ծաղիկը քսեց կզակին։

– Ինչի՞ համար։

– Եթե հետք մնա, նշանակում է՝ ես սիրահարված եմ։ Հը, ինչպե՞ս է։

Ուրիշ ելք չկար, պետք է կզակին նայեր։

– Հետք մնա՞ց,– հարցրեց աղջիկը։

– Դեղնեց։

– Հիանալի է։ Հիմա էլ փորձենք ձեզ վրա։

– Իմը չի դեղնի։

– Տեսնենք։– Եվ մինչև նա ուշքի կգար, խատուտիկը խցկեց նրա կզակի տակ։ Մոնթագն ակամա ետ քաշվեց։ Աղջիկը սրտանց ծիծաղեց։

– Զգաստ կանգնեք։

Ակնդետ նայելով Մոնթագի կզակին՝ նա մռայլվեց։

– Դե, ի՞նչ կասես։

– Ինչ ամո՜թ է, – բացականչեց աղջիկը։– Դուք սիրահարված չեք։

– Ո՛չ, սիրահարված եմ։

– Չի երևում։

– Սիրահարված եմ, այն էլ ինչպե՜ս։– Նա փորձեց հիշողության մեջ արթնացնել որևէ մեկի կերպարը, բայց ապարդյուն։– Սիրահարված եմ, – համառորեն կրկնեց նա։

– Այդպես մի նայեք, խնդրում եմ, հարկավոր չէ։

– Խատուտիկն է մեղավոր,– ասաց նա։– Ողջ ծաղկափոշին ձեր կզակին թափվեց, ինձ ոչինչ չմնաց։

– Ես ձեզ վշտացրի, չէ՞։ Տեսնում եմ, որ վշտացրի։ Ներեցեք, ես իսկապես չէի ցանկանում․․․,– աղջիկը թեթևակի կպավ նրա արմունկին։

– Ո՛չ, ո՛չ,– փութով պատասխանեց նա։– Ամեն ինչ կարգին է։

– Ես պետք է գնամ։ Ասեք, որ ներում եք, չեմ ուզում, որ բարկանաք ինձ վրա։

– Չեմ բարկանում, պարզապես մի փոքր վշտացա։

– Ես գնում եմ հոգեբույժի մոտ։ Ինձ ստիպում են գնալ։ Դե, ես էլ հորինում եմ նրա համար այլևայլ բաներ։ Չգիտեմ, թե էլ ինչ է մտածում իմ մասին, բայց ասում է, որ ես իսկական սոխի գլուխ եմ։ Հարկավոր է շերտ առ շերտ կճպել։

– Ես էլ եմ հակված մտածելու, որ դուք հոգեբույժի կարիք եք զգում,– ասաց Մոնթագը։

– Ճիշտ չէ։ Դուք այդպես չեք մտածում։

Նա խոր շունչ քաշեց, ապա վերջապես ասաց․

– Իսկապես, այդպես չեմ մտածում։

– Հոգեբույժը ցանկանում է իմանալ՝ ինչու եմ սիրում թափառել անտառում, նայել թռչուններին, թիթեռներ որսալ։ Երբևէ ձեզ ցույց կտամ իմ հավաքածուն։

– Լա՛վ, ցույց կտաք։

– Նրանք միշտ հարցուփորձ են անում՝ ինչո՞վ եմ զբաղվում։ Ես նրանց ասում եմ, որ երբեմն պարզապես նստում եմ ու մտածում։ Բայց չեմ ասում՝ ինչի մասին։ Թող գլուխ կոտրեն։ Երբեմն էլ ասում եմ, թե սիրում եմ գլուխս ետ գցած, այ այսպես, լեզվով որսալ անձրևի կաթիլները։ Գինու համ ունեն։ Դուք երբևէ փորձե՞լ եք։

– Ոչ, ես․․․

– Դուք ինձ ներել եք, չէ՞։

– Այո՛։– Մի պահ նա մտածեց։– Այո՛, ներել եմ; Աստված գիտե, թե ինչու։ Դուք առանձնահատուկ եք, ձեզնից կարելի է վիրավորվել ու միաժամանակ հեշտությամբ ներել։ Ասացիք՝ տասնյո՞թ տարեկան եք։

– Այո՞, մեկ ամսից հետո կլրանա։

– Տարօրինակ է։ Շատ տարօրինակ է։ Կինս երեսուն է, բայց, ինձ երբեմն թվում է, թե դուք շատ ավելի մեծ եք նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ց է այդ զգացողությունը։

– Դուք նույնպես առանձնահատուկ եք, միստր Մոնթագ։ Երբեմն նույնիսկ մոռանում եմ, որ հրկիզող եք։ Կարելի՞ է նորից ձեզ բարկացնել։

– Հապա՛, ձեզ տեսնեմ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց։ Ինչպե՞ս ընկաք այնտեղ։ Ինչպե՞ս և ինչո՞ւ ընտրեցիք հենց այդ աշխատանքը։ Դուք նման չեք ուրիշ հրկիզողների։ Ես գիտեմ, տեսել եմ մի քանիսին։ Երբ ես խոսում եմ, դուք ինձ եք նայում։ Երեկ գիշեր, երբ խոսք բացեցի լուսնի մասին, դուք նայեցիք երկնքին։ Նրանք, մյուսները, երբեք այդպես չէին վարվի։ Ուղղակի կհեռանային և ինձ չէին լսի։ Գուցե սպառնային։ Այժմ մարդիկ ժամանակ չունեն իրար համար։ Իսկ դուք այնքան լավ վարվեցիք ինձ հետ։ Հազվագյուտ երևույթ է։ Ահա թե ինչու է տարօրինակ, որ դուք հրկիզող եք։ Մի տեսակ չի սազում ձեզ։

Մոնթագին թվաց, թե իր մարմինը ճեղքվեց երկու մասի, ըստ որում՝ մի կեսը կրակի պես տաք էր, մյուսը՝ սառցասառն, մեկը՝ փխրուն, մյուսը՝ կարծր, մեկը՝ դողդոջուն, մյուսը՝ քարի պես պինդ։ Եվ նրա երկատված եսի յուրաքանչյուր կեսը ջանում էր ոչնչացնել մյուսին։

– Ձեր գնալու ժամանակն է, շտապեք հոգեբույժի մոտ,– ասաց նա։

Աղջիկը փախավ՝ թողնելով նրան անձրևի տակ, մայթին կանգնած։ Երկար ժամանակ անց միայն նա շարժվեց։

Մի քանի քայլ անելուց հետո հանկարծ նա գլուխը ետ գցեց, դեմքը պահեց անձրևին, ապա բացեց բերանը․․․

Մեխանիկական շունը և՛ քնած էր, և՛ արթուն, ապրում էր ու միաժամանակ մեռած էր իր մեղմ դռռացող, մեղմ թրթռացող, աղոտ լուսավորված բնում, որը գտնվում էր հրակայանի գրասենյակի խավար միջանցքի ծայրում։ Գիշերային երկնքի փայլատ շողերը ներս էին թափանցում քառակուսի մեծ լուսամուտի միջով ու ցանուցիր սփռվում հավաքովի գազանի արույրե, պղնձե և պողպատե մասերի վրա։ Լույսն արտացոլվում էր սուտակափայլ ապակու կտորտանքների մեջ, մեղմ առկայծում տարօրինակ ռունգերի մազանոթի պես բարակ, դյուրազգաց նայլոնե մազիկներին։ Նա հազիվ նկատելի ցնցվում էր իր սարդանման, ռետինապատ ութ թաթերի վրա։

Մոնթագը ցած սահեց բրոնզե ձողով։ Նա դուրս ելավ նայելու քնած քաղաքին։ Ամպերը ցրվել էին, երկինքը ջինջ էր։ Նա ծխեց, վերադարձավ ու կռանալով՝ հայացքը սևեռեց մեխանիկական շանը։ Շունը հիշեցնում էր վիթխարի մեղու, որ վերադարձել էր դաշտից, ուր ծաղիկների նեկտարին խառնված է խելացնորություն և մղձավանջներ ծնող թույն։ Նրա մարմինը հագեցած էր այդ թանձր ու քաղցր հաշիշով, և նա քնել էր՝ ջանալով հաղթահարել թույնի չար ուժը։

– Ողջո՜ւյն,– շշնջաց Մոնթագը՝ ինչպես միշտ կախարդված նայելով մեռած և միաժամանակ կենդանի գազանին։

Գիշերները, երբ ձանձրանում էին, իսկ դա պատահում էր ամեն գիշեր, հրկիզողները ներքև էին իջնում բրոնզե ձողերով, և շան հոտառության համակարգի տկտկացող սարքը լարելով որոշակի հոտի վրա, հրակայանի նկուղում բաց էին թողնում առնետներ, երբեմն ճտեր կամ էլ կատուներ, որոնց, միևնույն է, պետք է խեղդեին։ Գրազ էին գալիս, թե շունն աոաջինը որ զոհին է բռնելու։ Մի քանի վայրկյան չանցած՝ խաղն ավարտվում էր․ ճուտը, կատուն կամ առնետը չէին էլ հասցնում վազել մի քանի մետր, երբ հայտնվում էին շան փափուկ թաթերի մեջ, նրա դնչից խայթի պես դուրս ցցվող չորսդյույմանոց ասեղը զոհին ներարկում էր զգալի քանակությամբ մորֆի կամ պրոկաին, որից հետո սպանված գազանիկին նետում էին աղբայրիչ վառարանը, և խաղը վերսկսվում էր։

Մոնթագը սովորաբար մնում էր վերևում և չէր մասնակցում այդ զվարճություններին։ Միայն մեկ անգամ, երկու տարի առաջ, նա գրազ եկավ փորձառու խաղամոլներից մեկի հետ և կորցրեց շաբաթվա վաստակը։ Հատուցումը Միլդրեդի կատաղի զայրույթն էր, մինչև հիմա էլ նա հիշում է կնոջ կաս–կարմիր դեմքն ու պրկված երակները։ Այժմ գիշերները նա պառկում էր մահճակալին, շրջվում պատի կողմը՝ ականջ դնելով ներքևից լսվող քրքիջի պոռթկումին, հատակի վրա առնետների ճանկերի մանրիկ կտկտոցին, մկների ջութակային ծվծվոցին, անսպասելի լռությանը, երբ շունը անաղմուկ ցատկով, վիթխարի ստվերի պես դուրս էր պրծնում բնից, ինչպես ուժեղ լույսի տակ անակնկալ հայտնված գիշերաթիթեռ։ Նա գտնում, բռնում էր զոհին, մխրճում ասեղը և վերադառնում իր բույնը, որպեսզի անմիջապես հանդարտվի ու մեռնի։

Մոնթագը կպավ շան մռութին։

Շունը գռմռաց։

Մոնթագը ետ ցատկեց։

Շունը հանկարծ կենդանացավ, չոքեց բնի մեջ, նեոնային կայծեր արձակող կապտականաչ աչքերով նայեց նրան ու վերստին գռմռաց, տարօրինակ, ականջ ծակող հնչյուն էր դա, էլեկտրական դզզոցի, թավայի թշշոցի և մետաղի ճռինչի խառնուրդ։ Կարծես շարժման մեջ մտավ ինչ-որ հնամաշ, բարձիթողի արված սարք, որ ճռռում էր ժանգից ու հնությունից։

– Դե, դե, ծերո՛ւկ,– շշնջաց Մոնթագը, և նրա սիրտը ուժգին բաբախեց։

Նա տեսավ՝ ինչպես շան մռութից մատնաչափ արծաթավուն ասեղ դուրս ցցվեց ու իսկույն անհետացավ, նորից դուրս ցցվեց ու անհետացավ։ Շան որովայնում ուժեղանում էր գռմռոցը, փայլփլուն աչքերը գամված էին Մոնթագին։

Մոնթագն ընկրկեց։ Շունը մի քայլ արեց։ Մոնթագը կառչեց ձողից։ Արձագանքելով նրա հպումին՝ ձողը վեր սլացավ և անաղմուկ դուրս հանեց առաստաղի բաց անցքով։ Նա ոտք դրեց վերնահարկի կիսախավար հարթակին։ Ամբողջովին դողում էր, դեմքը հողագույն էր դարձել։ Ներքևում շունը խաղաղվեց և կրկին նստեց իր սարդանման, ութ աներևակայելի թաթերի վրա՝ շարունակելով մեղմ դռռալ։ Նրա բազմանիստ ակնաբյուրեղները խամրեցին։

Մոնթագն անմիջապես չհեռացավ անցքի մոտից։ Նա ուզում էր նախ մի քիչ հանգստանալ։ Նրա թիկունքում, հեռավոր անկյունում, կանաչ լուսամփոփի լույսի տակ սեղանի շուրջ նստած չորս տղամարդ թուղթ էին խաղում։ Նրանք թռուցիկ նայեցին Մոնթագին, բայց ոչինչ չասացին։ Միայն փյունիկի պատկերով հրկիզապետի գլխարկ կրող մարդը, որ չորուկ ձեռքերում պահել էր խաղաթղթերը, վերջապես հետաքրքրվեց և գոչեց սենյակի մի ծայրից մյուսը․

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

– Նա ինձ չի սիրում։

– Ո՞վ։ Շո՞ւնը։– Հրկիզապետը զննում էր խաղաթղթերը։– Վե՛րջ տվեք։ Նա չի կարող սիրել կամ չսիրել։ Մեխանիկական շունը պարզապես գործում է։ Բալիստիկայի խնդրի նման է, նրա համար հետագիծ ենք հաշվարկել, որով շարժվում է։ Ինքն է գտնում թիրախը, ինքն է վերադառնում իր բույնը, ինքն էլ անջատվում է։ Պղնձալար, մարտկոց, էլեկտրաէներգիա՝ ահա նրա պարունակությունը։

Մոնթագը ջղաձգորեն օդ կուլ տվեց։

– Նրա հոտառության համակարգը կարելի է հարմարեցնել ցանկացած գործողության, մի քիչ ամինաթթու, մի քիչ ծծումբ, մի քիչ ճարպեր և որոշ չափով ալկալիներ։ Այդպես չէ՞։

– Բոլորն էլ դա գիտեն։

– Մեզնից յուրաքանչյուրի արյան բաղադրությունը և տոկոսային հարաբերությունը գրանցված է ներքևի ընդհանուր քարտարանում։ Ինչ դժվար բան է, եթե մեկնումեկը որոշի մեքենա–շան հիշողությունը թեկուզ մասնակի հարմարեցնել այս կամ այն բաղադրությանը, ասենք, ամինաթթուներին։ Դա բավական է, որ նա անի այն, ինչ հիմա արեց, այսինքն՝ արձագանքեց իմ ներկայությանը։

– Գրո՛ղը տանի,– ասաց հրկիզապետը։

– Նա գրգռված է, բայց կատաղած չէ։ Պարզապես ինչ-որ մեկը նրա հիշողությունը լարել է ճիշտ այնքան, որ նա սկսի գռմռալ, հենց որ կպչեմ նրան։

– Ախր ո՞վ կաներ նման բան,– հարցրեց հրկիզապետը։– Դուք այստեղ որևէ թշնամի ունե՞ք, Գայ։

– Որքան գիտեմ՝ ոչ։

– Վաղը մեխանիկները կստուգեն շանը։

– Առաջին դեպքը չէ, որ վախեցնում է ինձ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած ամիս երկու անգամ այդպես վարվեց։

– Վաղը ամեն ինչ կստուգենք։ Մի՛ անհանգստացեք։

Բայց Մոնթագը դեռևս կանգնած էր բաց անցքի մոտ։

Հանկարծ նա հիշեց իր տան նախասենյակի օդափոխիչ ցանցի և այն մասին, թե ինչ էր թաքնված նրա ետևում։ Իսկ եթե հրակայանում որևէ մեկը գիտի այդ մասին և «պատմե՞լ է» շանը։

Հրկիզապետը մոտեցավ Մոնթագին և հարցական նայեց նրան։

– Ես փորձում եմ պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչի մասին է գիշերները շունը մտածում իր բնում։ Նա իսկապե՞ս կենդանանում է, երբ նետվում է մարդու վրա։ Սարսափելի է։

– Նա ոչինչ չի մտածում, բացի այն, ինչ մենք տեղադրել ենք նրա մեջ։

– Շատ ափսոս,– ցածրաձայն ասաց Մոնթագը,– որ մենք նրան մղում ենք միայն հետապնդելու, որսալու, սպանելու։ Ի՜նչ ամոթ է, որ ուրիշ ոչինչ չենք կարող սովորեցնել։

Հրկիզապետ Բիթին քամահրանքրվ փնչացրեց․

– Հիմարություն է։ Մեր շունը հիանալի նմուշ է այն բանի, թե ինչ կարող է ստեղծել մարդկային հանճարը՝ կատարելագործված հրացան, որ ինքն է գտնում թիրախը և խփում անվրեպ։

– Այդ է, որ կա։ Հասկանո՞ւմ եք, ես չեմ ուզում դառնալ նրա հերթական զոհը,– ասաց Մոնթագը։

– Իսկ ինչո՞ւ է ձեզ այդպես անհանգստացնում։ Ձեր խիղճը մաքուր չէ՞, Մոնթագ։

Մոնթագը արագորեն աչքերը հառեց նրան։

Բիթին կանգնել էր՝ չկտրելով նրանից սևեռուն հայացքը, հանկարծ հրկիզապետի շրթունքները բացվեցին, և նա մեղմ, գրեթե անձայն ծիծաղեց։

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Եվ ամեն օր, տնից դուրս գալով, նա գիտեր, որ Քլարիսը ինչ-որ տեղ է, մոտերքում։ Մի անգամ տեսավ, թե ինչպես է նա թափ տալիս ընկուզենին, մյուս անգամ մարգագետնում նստած՝ կապույտ սվիտեր էր գործում, երեք թե չորս անգամ իր տան առմուտքին նա գտավ աշնանային ծաղիկների փունջ, մի բուռ շագանակ՝ փոքրիկ տոպրակի մեջ, աշնանային տերևների տրցակ՝ խնամքով կպցված սպիտակ թղթի էջին ու ամրակով փակցված մուտքի դռանը։ Եվ ամեն երեկո Քլարիսը ուղեկցում էր նրան մինչև անկյունադարձ։ Մի օր անձրևոտ էր, մյուս օրը՝ պարզ եղանակ, ապա սաստիկ քամի էր փչում, հետո կրկին խաղաղ էր ու տաք, իսկ հետո՝ շոգ ու հեղձուկ, կարծես ամառը վերադարձել էր, և Քլարիսի դեմքը պատվել էր թեթև արևայրուկով։

– Ինչո՞ւ է ինձ թվում,– ասաց նա, երբ հասան մետրոյի մուտքին,– թե ձեզ վաղուց եմ ճանաչում։

– Որովհետև ինձ դուր եք գալիս,– պատասխանեց աղջիկը,– ես ձեզնից ոչինչ չեմ պահանջում։ Նաև նրա համար, որ մենք հասկանում ենք իրար։

– Ձեզ հետ ես ինձ ծեր եմ զգում, շատ ծեր, ձեր հոր տեղն եմ զգում․․․

– Իսկապե՞ս։ Իսկ ինչո՞ւ դուք աղջիկ չունեք, ինձ նման մի աղջիկ, եթե այդքան սիրում եք երեխաներին։

– Չգիտեմ։

– Կատակում եք։

– Ուզում էի ասել․․․,– նա կմկմաց և գլուխն օրորեց։– Գիտեք, իմ կինը․․․ Մի խոսքով, նա չկամեցավ երեխա ունենալ։

Ժպիտը չքացավ աղջկա դեմքից։

– Ներեցեք։ Ինձ թվաց, թե դուք ծիծաղում եք ինձ վրա։ Ես պարզապես հիմար եմ։

– Ո՛չ, ո՛չ,– բացականչեց նա։– Շատ լավ է, որ հարցրիք։ Ինձ այնքան վաղուց ոչ ոք այդ մասին չի հարցրել։ Ոչ մեկը ժամանակ չունի զբաղվելու քեզնով․․․ Շատ լավ է, որ հարցրիք։

– Եկեք ուրիշ բաների մասին խոսենք։ Գիտե՞ք, ինչպես են բուրում թափված տերևները։ Դարչինի հոտ ունեն։ Հապա հոտ քաշեք։

– Այո․․․ Իսկապես, դարչին է հիշեցնում։

Աղջիկը իր շողշողուն մուգ աչքերով նայեց նրան։

– Ինչո՞ւ եք ամեն անգամ զարմանում։

– Որովհետև նախկինում երբեք չեմ նկատել․․․ Ժամանակ չկար․․․

– Իսկ դուք նայեցի՞ք ազդավահանակներին։ Հիշո՞ւմ եք, ես ձեզ ասել եմ։

– Նայեցի։– Եվ ակամա ծիծաղեց։

– Այժմ շատ ավելի գեղեցիկ եք ծիծաղում։

– Իսկապե՞ս;

– Այո՛։ Ավելի անկաշկանդ։

Հանկարծ նա թեթև ու հանգիստ զգաց։

– Ինչո՞ւ դպրոց չեք գնացել։ Սովորելու փոխարեն օրերով թափառում եք մենակ։

– Դե, դպրոցում ինձ չեն սպասում,– պատասխանեց աղջիկը։– Իսկ գիտե՞ք ինչու, ասում են, իբր ես մարդամոտ չեմ, որ դժվար եմ մտերմանում։ Տարօրինակ է։ Իրականում շատ մարդամոտ եմ։ Կարևորն այն է, թե ինչ ենք հասկանում մարդամոտ ասելով։ Իմ կարծիքով՝ մարդկանց հետ շփվել, նշանակում է այնպես զրուցել, ինչպես մենք ենք զրուցում։– Նա ափի մեջ չխկչխկացրեց մի քանի շագանակ, որոնք գտել էր այգում, ծառի տակ։– Կամ զրուցել այն մասին, թե ինչ զարմանալի է աշխարհը։ Սիրում եմ մարդկանց հետ լինել։ Բայց բոլորին իրար գլխի հավաքել և թույլ չտալ ոչ մեկին բառ ասել՝ ի՞նչ շփում է։ Դաս հեռուստացույցով, բասկետբոլի, բեյսբոլի կամ վազքի, հետո պատմության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտագրում, կամ էլ նկարչության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտանկարում, հետո կրկին սպորտ։ Գիտե՞ք, դպրոցում մենք երբեք հարց չենք տալիս։ Համենայն դեպս՝ մեծամասնությունը։ Նստում ենք ու լռում, իսկ մեզ ռմբակոծում են պատասխաններով՝ թրը՛խկ, թրը՛խկ, թրը՛խկ։ Հետո մի չորս ժամ էլ նստում ենք և ուսումնական կինոնկար դիտում։ Այդ ի՞նչ շփում է։ Բազմաթիվ ձագարներ են, որոնց մեջ ջրհորդաններով ջուր են լցնում միայն նրա համար, որ դուրս թափվի մյուս ծայրից։ Դեռ հետն էլ հավատացնում են, թե իբր գինի է։ Օրվա վերջին այնպես ենք հոգնում, որ միայն կարող ենք ընկնել ու մրափել կամ էլ գնալ զվարճավայր՝ կռիվ սարքել և կամ ապակի ջարդելու հատուկ սրահում ապակի փշրել, կամ էլ պողպատե մեծ գնդով մեքենա խորտակել ավտովթարի տաղավարում, կամ թե նստել մեքենա և սլանալ փողոցներով։ Այդպիսի մի խաղ կա՝ ո՞վ առաջինը կվախենա, սրընթաց դեմառդեմ քշում են իրար վրա, պարտվում է նա, ով առաջինն է խույս տալիս։ Թերևս նրանք իրավացի են․ հավանաբար, ես մարդամոտ չեմ։ Ընկերներ չունեմ։ Դա էլ կարծես տեղիք է տալիս, թե խախտված եմ։ Բայց իմ բոլոր հասակակիցները կամ ճչում ու ցատկում են խելագարի պես, կամ էլ ծեծկռտում են իրար։ Նկատե՞լ եք, որ այժմ մարդիկ անողոք են միմյանց նկատմամբ։

– Դուք դատում եք պառավի նման։

– Երբեմն ինձ հենց պառավ եմ զգում։ Վախենում եմ իմ հասակակիցներից։ Նրանք սպանում են իրար։ Մի՞թե միշտ այդպես է եղել։ Քեռիս ասում է, որ ոչ։ Միայն անցած տարի իմ տարեկիցներից վեցը սպանվեց։ Տասը զոհվեց ավտովթարից։ Ես նրանցից վախենում եմ, և այդ պատճառով էլ չեն սիրում ինձ։ Քեռիս ասում է, որ իր պապը դեռևս հիշում էր այն ժամանակները, երբ երեխաներն իրար չէին սպանում։ Բայց դա շատ վաղուց է եղել, այն ժամանակ ամեն բան այլ կերպ է եղել։ Քեռիս ասում է, որ այն ժամանակ մարդիկ կարծում էին, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է ունենա պատասխանատվության զգացում։ Ի դեպ, ես ունեմ։ Եվ դա այն պատճառով, որ վաղուց, երբ դեռ փոքր էի, ինձ մի լավ դնգստել են։ Ինքս եմ կատարում տան բոլոր գնումները, ինքս եմ կարգի բերում բնակարանը։

– Բայց ամենից ավելի,– շարունակեց աղջիկը,– համենայն դեպս, սիրում եմ դիտել մարդկանց։ Երբեմն ողջ օրը լինում եմ մետրոյում, նայում եմ մարդկանց, ականջ դնում նրանց խոսակցությանը։ Ուզում եմ իմանալ՝ ովքե՞ր են, ի՞նչ են ցանկանում, ո՞ւր են գնում։ Երբեմն նույնիսկ այցելում եմ զվարճավայրեր, կամ կեսգիշերին զբոսնում քաղաքի արվարձաններով սլացող հրթիռային ավտոմեքենաներով։ Ոստիկանությունը ուշադրություն չի դարձնում, միայն թե դրանք ապահովագրված լինեն։ Եթե գրպանումդ կա տասը հազար դոլարի ապահովագրական անդորրագիր, ուրեմն՝ ամեն ինչ կարգին է, և բոլորը երջանիկ ու գոհ են։ Երբեմն ծածուկ խոսակցություններ եմ լսում մետրոյում կամ էլ հանքային ջրի կրպակների մոտ։ Եվ գիտե՞ք ինչ։

– Ի՞նչ։

– Մարդիկ ոչնչի մասին չեն խոսում;

– Չի կարող պատահել։

– Այո․․․ Ոչնչի մասին։ Դատարկախոսում են՝ նորաձևություն, լողավազաններ, ավտոմեքենաների մակնիշներ, և ամեն ինչին ավելացնում․ «Փառահե՜ղ է»։ Նրանք բոլորն էլ չաչանակի նման շարունակ նույն միտքն են կրկնում։ Իսկ սրճարանում լարում են անեկդոտների տուփերը և լսում նույն մաշված սրախոսությունները կամ էլ միացնում են երաժշտական պատը և նայում, թե ինչպես են վետվետում գունավոր նախշերը։ Բայց չէ՞ որ այդ ամենը կատարելապես անբովանդակ գունախաղ է։ Հապա պատկերասրահնե՜րը։ Երբևէ մտե՞լ եք։ Այնտեղ նույնպես ամեն ինչ վերացական է։ Քեռիս ասում է, որ մի ժամանակ այդպես չի եղել, նկարները որոշակի ասելիք են ունեցել, նույնիսկ մարդկանց են պատկերել։

– Քեռիս այս է ասում, քեռիս այն է ասում․․․ Հավանաբար ձեր քեռին նշանավոր մարդ է։

– Իհարկե, նշանավոր է։ Դե, ես պետք է գնամ։ Ցտեսությո՜ւն, միստր Մոնթագ։

– Ցտեսություն։

– Ցտեսություն․․․

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Հրակայան։

– Մոնթագ, այս ձողն այնպես եք մագլցում, ինչպես թռչունն է իջնում ծառի սաղարթին։

Երրորդ օր։

– Մոնթագ, ինչո՞ւ եք ետնամուտքից ներս գալիս։ էլի շո՞ւնն է անհանգստացնում ձեզ։

– Ոչ, ոչ։

Զորրորդ օր։

– Մոնթագ, հապա լսեք, թե ինչ զվարճալի դեպք է կատարվել։ Ինձ առավոտյան պատմեցին։ Սիեթլում մի հրկիզող կանխամտածված ձևով շանը լարել է իր իսկ քիմիական բաղադրության վրա և դուրս հանել բնից։ Այ քեզ ինքնասպանության միջոց։

Հինգերորդ, վեցերորդ, յոթերորդ օր։

Հետո Քլարիսն անհետացավ։ Սկզբում Մոնթագը նույնիսկ չհասկացավ, թե այդ օրն ինչո՞վ է տարբերվում մյուսներից, իսկ բանն այն էր, որ Քլարիսը ոչ մի տեղ չէր երևում։ Մարգագետինը դատարկ էր, ծառերը դատարկ էին, փողոցը՝ դատարկ։ Եվ մինչ կգիտակցեր, թե ինչն է հատկապես պակասում, մինչ սկսեց որոնել կորուստը, ինքը կորցրեց իրեն։ Մոտենալով մետրոյին, նրան արդեն անորոշ տագնապ էր համակել։ Ինչ–որ բան էր կատարվել՝ խաթարելով այն որոշակի կարգ ու կանոնը, որին վարժվել էր։ Ճիշտ է, այդ կարգ ու կանոնը պարզ ու հասարակ էր, հաստատվել էր ընդամենը մի քանի օր առաջ, բայց, այնուամենայնիվ․․․ քիչ մնաց ետ դառնար։ Գուցե նորի՞ց անցնի մետրոյից մինչև տուն ընկած ճանապարհը։ Մոնթագը համոզված էր, որ եթե մի անգամ էլ անցնի, Քլարիսը կհասնի իրեն, և ամեն ինչ կլինի առաջվա պես, բայց արդեն ուշ էր։ Մոտեցող գնացքը վերջ դրեց երկմտանքին։

Խաղաթղթերի շրշյուն, ձեռքերի շարժում, կոպերի թրթիռ, խոսող ժամացույցի ձայն, որը միալար ազդարարում է հրակայանի գրասենյակի առաստաղից․ «․․․ Գիշերվա ժամը մեկն անց է երեսունհինգ րոպե, հինգշաբթի, նոյեմբերի չորսը․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունվեց րոպե․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունյոթ րոպե․․․»։ Խաղաթղթերի խշշոց կեղտոտ սեղանին։ Ձայները հասնում էին Մոնթագին, չնայած ամուր փակված կոպերի վարագույրին, որով նա ձգտում էր գեթ մի ակնթարթ պաշտպանվել։ Բայց փակ աչքերով էլ նա պարզորոշ զգում էր այն ամենը, ինչ շուրջը կար․ ցոլացող փայլեցված պղինձ, ճառագայթող լամպեր, հրակայանի լռությունը։ Եվ ոսկե ու արծաթե դրամների փայլը։ Սեղանի շուրջը նստած մարդիկ, որոնց այժմ նա չէր տեսնում, նայում էին իրենց խաղաթղթերին, հոգոց հանում, սպասում։ «ժամը մեկն անց է քառասունհինգ րոպե․․․»։ Խոսող ժամացույցն, ասես, ողբում էր մռայլ առավոտի և անուրախ տարվա անցնող րոպեները։

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

Նա բացեց աչքերը։

Ինչ–որ տեղ խզխզաց ռադիոն․

– Ցանկացած պահին կարող է պատերազմ հայտարարվել։ Երկիրը պատրաստ է պաշտպանելու իր․․․

Հրակայանի շենքը ցնցվեց, հրթիռային ռմբակոծիչները դղրդոցով ակոսեցին լուսադեմի սևամած երկինքը։

Մոնթագը շփոթահար թարթեց աչքերը։ Բիթին զննում էր նրան՝ որպես թանգարանային ցուցանմուշի։ Ուր որ է նա ոտքի կելնի, կմոտենա, կկպչի Մոնթագին, կբացահայտի նրա հանցանքը, նրա տառապանքների պատճառը։ Հանցա՞նքը։ Բայց ո՞րն է իր հանցանքը։

– Ձեր խաղալու հերթն է, Մոնթագ։

Մոնթագը հայացք նետեց իր առջև նստած մարդկանց։ Նրանց դեմքերը թխացել էին հազարավոր իսկական ու տասնյակ հազարավոր երևակայական հրդեհների բոցից, մասնագիտությունը անբնական կարմրությամբ էր ներկել նրանց այտերը և բորբոքել աչքերը։ Նրանք հանգիստ, առանց աչքերը թարթելու նայում էին պլատինե վառիչների բոցին, ծխելով իրենց անփոփոխ սև ծխամորճը։ Նրանք սևահեր էին, մրահոն, կապույտին տվող, մաքուր սափրված և միաժամանակ ասես մոխրոտ դեմքերով․ ժառանգական արհեստի դրոշմը։ Մոնթագը ցնցվեց, բերանը կիսաբաց մնաց, նրա գլխում սոսկալի միտք ծագեց։ Ինքը երբևէ տեսե՞լ է մի հրկիզող, որը չունենար սև մազեր, սև հոնքեր, այրված դեմք և այդ կապտաբծերը՝ մաքուր սափրված ու միաժամանակ կարծես վաղուց չսափրված այտերին։ Այդ մարդիկ ջրի երկու կաթիլի պես նման էին հենց իրեն։ Մի՞թե հրկիզողներին ընտրում էին ոչ միայն ըստ հակումների, այլև ըստ արտաքին տեսքի։ Նրանց դեմքերը մոխրի և մրի գույնից բացի, այլ երանգներ չունեին, նրանցից անբաժան էր մխացող ծխամորճերից փչող խանձահոտը։ Ահա, ծխախոտի ծխի ամպով պարուրված ոտքի է ելնում հրկիզապետ Բիթին, վերցնում է ծխախոտի նոր տուփ, բացում է ցելոֆանե թաղանթը, որը ճմռթվում է ափի մեջ՝ կրակի ճարճատյունով։

Մոնթագը սևեռուն նայեց ձեռքի մեջ սեղմած խաղաթղթերին։

– Ես․․․ Ես մտքերի մեջ ընկա։ Հիշեցի անցլալ շաբաթվա հրդեհը և այն մարդուն, որի գրադարանն այրեցինք։ Ի՞նչ արեցին նրան։

– Ուղարկեցին գժանոց։ Գժի պես բղավում էր։

– Բայց չէ՞ որ նա խելագար չէր։

Բիթին լուռ խառնեց խաղաթղթերը։

– Եթե մարդը մտածում է, որ կարող է խաբել կառավարությանը և մեզ, նա խելագար է։

– Ես փորձում էի պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչ են զգում նման իրավիճակում։ Պատկերացրեք, եթե հրկիզողները վառեին մեր տներն ու մեր գրքերը։

– Մենք գրքեր չունենք։

– Իսկ եթե ունենայի՞նք։

– Գուցե դուք ունե՞ք։

Բիթին կկոցեց աչքերը։

– Ես չունեմ,– ասաց Մոնթագը և սեղանի շուրջը նստած մարդկանց կողքով ակնապիշ նայեց պատին կախված արգելված գրքերի ցուցակներին։ Այդ գրքերի վերնագրերը փայլկտում էին հրդեհների ցոլքերում, երբ տարիներն ու դարերը ավերվում էին իր իսկ կացնի հարվածների ներքո և իր ձեռքի մեջ սեղմած փողրակից ցայտող նավթի շիթից թրջված՝ վերածվում մոխրի։

– Ո՛չ,– կրկնեց նա և այտի վրա իսկույն զովասուն սյուք զգաց։ Ասես կրկին կանգնած էր իր տան նախասենյակում, և ծանոթ օդափոխիչ ցանցից փչող օդի հոսանքը սառեցնում էր դեմքը։ Եվ նորից նա նստած էր զբոսայգում ու զրուցում էր ծեր, շատ ծեր մարդու հետ։ Զբոսայգում նույնպես պաղ քամի էր փչում․․․

Մի պահ Մոնթագը վարանեց, ապա հարցրեց․

– Մի՞շտ է, արդյոք․․․ մի՞շտ է այսպես եղել՝ հրակայաններ, մեր աշխատանքը։ Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել։

– Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել․․․,– գոչեց Բիթին։– Դրանք ի՞նչ խոսքեր են։

«Հիմար, ինչե՞ր ես դուրս տալիս,– մտածեց Մոնթագը իր մասին։– Ես ինձ մատնում եմ»։ Վերջին հրդեհի ժամանակ մանկական հեքիաթների գրքույկ ընկավ ձեռքը, և նա կարդաց առաջին տողը․․․

– Ես նկատի ունեի հին ժամանակները,– ասաց նա։ – Երբ տները դեռևս հրակայուն չէին․․․,– և հանկարծ նրան թվաց, թե այդ բառերը ինքը չի արտասանում, այլ ուրիշ, ավելի ջահել մեկը։ Նա միայն բացեց բերանը, իսկ իր փոխարեն խոսեց Քլարիս Մըքլելընը։– Մի՞թե այն ժամանակ հրշեջները հրդեհում էին, վառում և ոչ թե կանխում կամ հանգցնում հրդեհները։

– Ա՜յ քեզ զարմանալի բան,– Ստոնմընն ու Բլաքը, երկուսը միասին, ասես հրահանգով, գրպաններից արագորեն հանեցին կանոնագրքերը և դրեցին Մոնթագի առջև։ Կանոններից բացի, այնտեղ Ամերիկայի հրկիզող խմբերի համառոտ պատմությունն էր, և այժմ բացված էր Մոնթագին լավ ծանոթ այդ էջը․

«Հիմնադրված են 1790 թվականին՝ գաղութներում անգլիամետ գրականությունն այրելու նպատակով։ Առաջին հրկիզողը Բենջըմին Ֆրանկլինն է»։

Կանոններ․

1․ Տագնապի ազդանշանով անհապաղ մեկնիր։

2․ Արագորեն վառիր կրակը։

3․ Այրիր ամեն ինչ մինչև վերջ։

4․ Առաջադրանքը կատարելով՝ անմիջապես վերադարձար հրակայան։

5․ Եղիր պատրաստ նոր ահազանգի։

Բոլորը նայում էին Մոնթագին։ Նա չէր շարժվում։

Հանկարծ ոռնաց տագնապի ազդանշանը։

Հերթապահության շենքի առաստաղին տեղադրված զանգը խփեց իր երկու հարյուր զարկերը։ Չորս աթոռները ակնթարթորեն դատարկվեցին։ Խաղաթղթերը ձյան պես թափվեցին հատակին։ Բրոնզե ձողը դողաց։ Մարդիկ անհետացան։

Մոնթագը նստած էր իր աթոռին։ Աշխուժանալով՝ ներքևում փնչաց նարնջագույն վիշապը։

Մոնթագը վեր կացավ և, ասես քնի մեջ, ձողով ցած իջավ։

Մեխանիկական շունը իրեն թափ տվեց բնի մեջ, աչքերը բռնկվեցին կանաչ կրակներով։

– Մոնթագ, դուք մոռացել եք ձեր սաղավարտը։

Նա պատից պոկեց սաղավարտը, վազեց, ցատկեց ոտնակին, և մեքենան սլացավ։ Գիշերային քամին շչակի ոռնոցն ու մետաղի ահեղ դղրդյունն էր տարածում չորսբոլորը;

Եռահարկ ծեփաթափ տուն էր դա՝ հին թաղամասերից մեկում։ Հավանաբար դիմացել էր մի հարյուրամյակից ոչ պակաս։ Ժամանակին, ինչպես և քաղաքի բոլոր տները, պատված է եղել հրակայուն նյութի բարակ շերտով, և թվում էր, սոսկ այդ փխրուն պահպանական կեղևն է փրկել նրան վերջնական ավերումից։

– Տեղ հասանք։

Շարժիչը մի անգամ էլ փնչացրեց ու լռեց։ Բիթին, Ստոնմընը և Բլաքը արդեն վազում էին տան կողմը, հրակայուն արտահագուստների պատճառով այլանդակ և անճոռնի տեսքով։ Մոնթագը վազեց նրանց ետևից։

Նրանք աղմուկով խուժեցին տուն և բռնեցին կնոջը, չնայած նա չէր էլ փորձում փախչել կամ թաքնվել։ Նա կանգնած էր, օրորվելով նայում էր առջևի դատարկ պատին, ասես շշմել էր գլխին իջած հարվածից։ Շուրթերն անձայն շարժվում էին, աչքերում այնպիսի արտահայտություն կար, կարծես ջանում էր ինչ-որ բան հիշել, բայց չէր կարողանում։ Վերջապես հիշեց, և նրա շրթունքները դողալով արտաբերեցին․

– Արիացեք, Ռիդլի։ Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որ վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել։

– Վերջ տվեք,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ են նրանք։

Մեծագույն անտարբերությամբ նա ապտակեց կնոջը և կրկնեց հարցը։ Ծեր կինը հայացքը սևեռեց Բիթիին։

– Դուք գիտեք, թե որտեղ են, այլապես այստեղ չէիք լինի,– ասաց նա։ Ստոնմընը մեկնեց քարտի վրա գրված հեռախոսային ահազանգի տեքստը, «Հիմքեր կան կասկածելու Էլմ–Սիթիի № 11 տան ձեղնահարկը։ Է․ Բ․»։

– Հավանաբար միսիս Բլեյքն է՝ իմ հարևանուհին, – ասաց կինը՝ կարդալով սկզբնատառերը։

– Դե լավ, տղանեքր։ Ի՛ գործ։

Հաջորդ վայրկյանին արդեն հրկիզողները, փայլփլող փոքրիկ կացինները ճոճելով, վազում էին աստիճաններով, ջարդում էին չկողպված դռները, դատարկ սենյակների խավարում բախվում էին իրար, անկարգ երեխաների նման ուրախ աղմկելով ու գոռալով։

– Հե՜յ, էհե՜յ։

Գրքերի հեղեղ թափվեց Մոնթագի գլխին, երբ նա ձանր սրտով, սարսռալով բարձրանում էր ուղղաձիգ սանդուղքով։ Ինչ վատ եղավ։ Առաջներում ոչ մի հարց չէր ծագում․․․ Նախ հայտնվում էին ոստիկանները, կպչուն ժապավենով փակում զոհի բերանը և կապկպելով, գցում էին փայլփլուն բզեզանման մեքենայի մեջ, ինչ-որ տեղ տանում։ Երբ հրկիզողները տեղ էին հասնում, տունն արդեն դատարկ էր լինում։ Ոչ մեկին ցավ չէին պատճառում, միայն իրերն էին ջարդում։ Իսկ իրերը ցավ չեն զգում, նրանք չեն գոռում, չեն արտասվում, ինչպես կարող է գոռալ և արտասվել այդ կինը։ Եվ խիղճդ հետո չէր տանջում։ Սոսկ մաքրում էին․ հավաքարարի աշխատանք։ Արագությամբ, ամեն ինչ տեղը–տեղին։ Նավթ լցրեք։ Ո՞վ լուցկի ունի։

Բայց այսօր ինչ-որ մեկը սխալ էր թույլ տվել։ Այդ կինն իր ներկայությամթ փչացնում էր ողջ ծիսակարգը։ Այդ պատճառով էլ բոլորը ձգտում էին հնարավորին չափ շատ աղմկել, կատակել, ծիծաղել, որպեսզի խլացնեն նրա լռության դատապարտող կշտամբանքը։ Թվում էր՝ կինը ստիպել է դատարկ պատերին աղաղակել վրդովմունքից, սենյակներում դեսուդեն նետվող մարդկանց վրա թափել մեղքի մանր փոշի, որը սողոսկում էր նրանց ռունգերի մեջ, թափանցում հոգին․․․ Շփոթմունք է, անազնիվ գործ։ Հանկարծ Մոնթագը չարացավ։ Իբր քիչ հոգս ուներ, հենց միայն այդ էր պակաս։ Այդ կինը այստեղ չպիտի լիներ։

Գրքերը թափվում էին Մոնթագի ուսերին, ձեռքերին, վեր պարզած դեմքին։ Ահա ճերմակ աղավնու պես թևերը թափահարելով, մի գիրք հնազանդորեն իջավ ուղիղ նրա ձեռքերի մեջ։ Աղոտ, երերուն լույսի տակ հատ–հատ գեղագիր բաց էջը առկայծեց որպես ձյունաճերմակ փետուր։ Աճապարանքի և եռուզեռի մեջ Մոնթագի հայացքը սոսկ մի ակնթարթ սահեց նրա վրայով, բայց կարդացած տողերը շամփրեցին նրա ուղեղը և դրոշմվեցին, ինչպես շիկացած երկաթի խարան։ «Թվում էր թե ժամանակը խոնջացած նիրհում է՝ միջօրեի արևի տակ»։ Նա վայր գցեց գիրքը։ Եվ անմիջապես մեկ ուրիշն ընկավ ձեռքի մեջ։

– Հե՜յ, ո՞վ կա ներքևում։ Մոնթագ, այստեղ արի։

Մոնթագի ձեռքը ամուր ճմլեց գիրքը, մոլի հավատացյալի Նման սեղմեց կրծքին։ Ձեղնահարկում, փոշու ամպ հանելով՝ հրկիզողները խառնշտում էին ամսագրերի կույտերն ու ցած շպրտում։ Խփված թռչունների պես դրանք ընկնում էին, իսկ կինը, փոքրիկ աղջկա պես հնազանդ, կանգնել էր այդ մեռած մարմինների մեջ։

Ո՞չ, Մոնթագն ինքը ոչինչ չի արել։ Ամեն ինչ արել է նրա ձեռքը։ Նրա ձեռքն իր սեփական ուղեղն ունի, ամեն դողացող մատի մեջ խիղճ ու հետաքրքրասիրություն կա։ Եվ այդ ձեռքը հանկարծ գող դարձավ։ Ահա նա գիրքը խոթեց թևի տակ, ամուր սեղմեց քրտնած մարմնին և դուրս եկավ դատարկ․․․ Ձեռնածուի ճարպկություն։

– Տեսեք, ոչինչ չկա։ Խնդրեմ, ես անմեղ եմ։ Ոչինչ չկա։

Նա ապշահար ու լարված զննում էր այդ սպիտակ ձեռքը, մերթ հեռատեսությամբ տառապող մարդու նման հեռացնում իրենից, մերթ կույրի պես մոտեցնում քթին։

– Մո՞նթագ։

Հոգոց հանելով նա շրջվեց։

– Հեռացե՛ք այդտեղից, ապո՛ւշ։

Գրքերը թափված էին, ինչպես թարմ ձկան շեղջերը ափին, որոնց հետո աղ էին դնելու։ Հրկիզողները ցատկոտում էին նրանց վրայով, սայթաքում, ընկնում։ Ոսկետառ վերնագրերը փայլատակում էին և մարում․․․

– Նա՜վթ։

Պոմպերը միացրին, և նավթի սառը շիթերը դուրս ժայթքեցին 451 թվակիր բաքերից․ յուրաքանչյուր հրկիզողի մեջքին փոկերով ամրացված էր այդպիսի մի բաք։ Նրանք նավթով ողողեցին սենյակները, ապա փութկոտ իջան սանդուղքով։ Նավթի գոլորշուց շնչահեղձ Մոնթագը գայթելով քայլում էր վերջում։

– Դո՛ւրս եկեք,– կարգադրեցին նրանք կնոջը։– Շո՛ւտ։

Նա ծունկի էր իջել խառնիխուռն թափված գրքերի մեջ, մատներով քնքշորեն հպվում էր թրջված կազմերին, շոշափում ուռուցիկ վերնագրերը, ապա կշտամբանքով նայեց Մոնթագին։

– Դուք չեք ստանա իմ գրքերը,– վերջապես ասաց նա։

– Օրենքը ձեզ հայտնի է,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ է ձեր ողջամտությունը։ Այս գրքերում ամեն ինչ հակասական է։ Իսկական բաբելոնյան խառնաշփոթություն։ Եվ դուք տարիներ շարունակ փակվել եք այստեղ։ Դեն նետեք այդ ամենը, ազատություն ձեռք բերեք։ Այդ գրքերի հերոսները երբեք գոյություն չեն ունեցել։ Հիմա գնացինք։

Կինը գլուխն օրորեց։

– Այժմ ամբողջ շենքը կայրվի,– ասաց Բիթին։

Հրկիզողների տձև կերպարանքներն ուղղվեցին դեպի դուռը։ Նրանք նայեցին Մոնթագին, որ կանգնած էր կնոջ կողքին։

– Հո նրան այստեղ չե՞նք թողնելու,– զայրացած գոչեց Մոնթագը։

– Նա չի ուզում հեռանալ

– Պետք է ստիպել։

Բիթին բարձրացրեց ձեռքը, որի մեջ վառիչն էր։

– Մենք պետք է վերադառնանք հրակայան։ Սակայն այս մոլեռանդները միշտ փորձում են ինքնասպանություն գործել։ Հայտնի բան է։

Մոնթագը բռնեց կնոջ թևքից։

– Եկեք ինձ հետ։

– Ո՜չ,– ասաց նա։– Համենայն դեպս, ձեզնից շնորհակալ եմ։

– Հաշվում եմ մինչև տասը,– ասաց Բիթին։– Մեկ, երկու․․․

– Խնդրում եմ,– ասաց Մոնթագը կնոջը։

– Հեռացե՜ք,– ասաց կինը։

– Երեք, չորս․․․

– Դե, խնդրում եմ,– Մոնթագը կնոջը քաշեց իր ետևից։

– Ես կմնամ այստեղ,– ցածրաձայն պատասխանեց նա։

– Վեց․․․

– Կարող եք այլևս չհաշվել,– ասաց կինը։ Նա բացեց մատները, և նրա ափի մեջ երևաց մի փոքրիկ, բարակ փայտիկ։

Սովորական լուցկու հատիկ էր։

Տեսնելով այդ՝ հրկիզողները աճապարանքով դուրս նետվեցին տնից։ Հրկիզապետ Բիթին, արժանապատվությունը չկորցնելով, դանդաղ նահանջեց դեպի ելքի դուռը։ Նրա վարդագույն դեմքին հազարավոր հրդեհների ու գիշերային տագնապների փայլն էր վառվում։

– Աստված իմ,– մտածեց Մոնթագը,– որքան ճիշտ է։ Տագնապի ահազանգերը միշտ գիշերն են լինում։ Ցերեկը՝ երբեք։ Մի՞թե պատճառն այն է, որ հրդեհն ավելի գեղեցիկ է գիշերը։

Դռների մեջ տատամսող Բիթիի դեմքին խուճապ հայտնվեց։ Կնոջ ձեռքը սեղմում էր լուցկու միակ հատիկը։ Օդը հագեցած էր նավթի կոկորդ քերող հոտով։ Մոնթագն զգաց, թե ինչպես է թաքցրած գիրքը կենդանի սրտի նման բաբախում թևատակին։

– Հեռացեք,– ասաց կինը։

Մոնթագն զգաց, որ ինքը Բիթիի ետևից շարժվում է դեպի դուռը, ապա աստիճաններով իջնում ցած, քայլում մարգագետնի կողմը, որտեղ երևում էր նավթի մուգ, չարագույժ օձի նմանվող հետագիծը։

Կինը գնում էր նրանց ետևից։ Նա կանգ առավ առմուտքի հարթակին և երկար, հանդարտ հայացք ձգեց նրանց վրա։ Նրա լռությունը դատապարտող էր։

Բիթին չխկացրեց վառիչը։

Բայց նա ուշացավ։ Մոնթագը սարսափից քարացավ։

Շեմին կանգնած կինը քամահրական հայացք նետելով նրանց վրա՝ լուցկին քսեց բազրիքին։

Մարդիկ տներից դուրս վազեցին փողոց։

Հրակայան վերադառնալիս նրանք լուռ էին։ Իրար չէին նայում։ Մոնթագը Բիթիի և Բլաքի հետ նստած էր աոջևում։ Նրանք նույնիսկ չէին ծխում, միայն անխոս նայում էին ճանապարհին։ Սալամանդրը կտրուկ թեքվեց խաչմերուկում և սլացավ առաջ։

– Ռիդլի,– վերջապես ասաց Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– հարցրեց Բիթին։

– Նա ասաց՝ Ռիդլի։ Ինչ–որ տարօրինակ բան ասաց, երբ ներս մտանք։ «Արիացեք, Ռիդլի»,– ասաց նա։ եվ էլի ինչ-որ բան։ Էլի ինչ-որ բան․․․

– «Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որը, վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել»,– ասաց Բիթին։

Ստոնմընը և Մոնթագը ապշահար նայեցին նրան։

Բիթին մտախոհ շփեց կզակը։

– Սա ասել է Լաթիմեր անունով մարդը Նիկոլաս Ռիդլի անունով մարդուն, երբ նրանց մեղադրելով իբրև հերետիկոսների՝ ողջակիզում էին խարույկի վրա Օքսֆորդում, 1555 թվականի հոկտեմբերի տասնվեցին։

Մոնթագը և Ստոնմընը իրենց հայացքները կրկին հառեցին սալարկուղուն, որն արագորեն առկայծում էր մեքենայի անիվների տակ։

– Ես լեփ–լեցուն եմ քաղվածքներով, ամեն տեսակ մեջբերում–հատվածներով,– ասաց Բիթին։– Հրկիզապետներից շատերն են այդպիսին։ Երբեմն զարմանում եմ ինքս ինձ վրա։ Ուշադիր եղեք, Ստոնմըն։

Ստոնմընը սեղմեց արգելակները։

– Գրողը տանի,– ասաց Բիթին։– Մեր շրջադարձն անցել ենք։

– Ո՞վ է։

– Ուրիշ ո՞վ կլինի, ես եմ,– մթության միջից արձագանքեց Մոնթագը՝ ետևից փակելով ննջարանի դուռը։

Կինը վերջապես ասաց․

– Լույսը վառիր։

– Ինձ պետք չէ։

– Այդ դեպքում պառկիր քնելու։

Նա լսեց, թե ինչպես է կինը դժգոհ շուռումուռ գալիս անկողնում։ Ճռռացին ներքնակի զսպանակները։

– Հարբա՞ծ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։

Ահա, ուրեմն, ինչպես եղավ։ Ամեն ինչում մեղավոր էր իր ձեռքը։ Նա զգաց, որ իր ձեռքերը, սկզբում մեկը, ապա՝ մյուսը քաշեցին հանեցին բաճկոնն ու նետեցին հատակին։ Հանած տաբատը կախված էր ձեռքերից, և նա անտարբեր շպրտեց մթության մեջ, ինչպես անդունդը նետեր։

Նրա ձեռքերը վարակված են, շուտով վարակը կախտահարի դաստակները, ապա կհասնի արմունկներին, կբռնի ուսերը, կայծի նման կտարածվի մի թիակից մյուսը։ Նրա ձեռքերը համակված են անհագ ագահությամբ։ Եվ այժմ այդ ագահությունը փոխանցվել է նրա աչքերին, նա ուզում է նայել ու նայել, անվերջ նայել, ինչ-որ բանի, կարևոր չէ՝ ինչի, միայն թե նայել․․․

– Ի՞նչ ես անում,– հարցրեց կինը։

Նա օրորվում էր խավարում՝ գիրքը սեղմած քրտնաթոր ափի մեջ։

Մի րոպե անց կինն ասաց․

– Հը՞, երկա՞ր ես այդպես կանգնելու սենյակի կենտրոնում։

Նրա կրծքից անորոշ հնչյուն դուրս թռավ։

– Բա՞ն ասացիր,– հարցրեց կինը։

Կրկին նրա շուրթերից անհասկանալի հնչյուններ պոկվեցին։ Նա սայթաքելով հասավ իր մահճակալին, գիրքն անփութորեն խցկեց սառցասառն բարձի տակ և ծանրորեն փլվեց անկողնուն։ Կինը վախեցած ճչաց։ Նրան թվաց, թե Միլդրեդը հեռվում է, սենյակի մյուս ծայրին, և որ իր անկողինը սառցե կղզի է անծիր օվկիանոսի մեջ։ Կինն ինչ-որ բան էր ասում, խոսում էր տարբեր հարցերի մասին, բայց նրա համար դրանք սոսկ թառեր էին՝ անկապ ու անիմաստ։ Ճիշտ այդպես բարեկամներից մեկի տանը նա լսել էր, թե ինչպես է երկու տարեկան երեխան արտաբերում անբովանդակ բառակույտեր։

Բայց Մոնթագը ոչինչ չասաց։ Բավական ժամանակ անց, լսելով նրա հոգոցները, Միլդրեդը վեր կացավ և մոտեցավ նրա անկողնուն։ Խոնարհվելով՝ դիպավ նրա այտերին։ Մոնթագը վստահ էր, որ երբ Միլդրեդը ետ քաշեց ձեռքը՝ ափը խոնավացել էր։

Ուշ գիշերին Մոնթագը նայեց Միլդրեդին։ Նա քնած չէր։ Օդում զնգում էր հազիվ լսելի մեղեդի՝ կնոջ ականջներում կրկին խեցիներն էին, նա վերստին լսում էր հեռավոր երկրների հեռավոր ձայները։ Լայն բացված աչքերը հառած էին առաստաղին, թանձր խավարին, որ պարուրել էր նրան։

Նա հիշեց մի հին անեկդոտ, կինը այնքան երկար է շաղակրատում հեռախոսով, որ հուսահատված ամուսինը հարկադրված է լինում վազել մոտակա հեռախոսախցիկը զանգահարելու նրան և պարզելու, թե ինչ է մատուցվելու ճաշին։ Չգնի, արդյոք իր համար ևս խեցետիպ դյուրակիր հաղորդիչ, որպեսզի գիշերները զրուցի կնոջ հետ, շշնջա նրա ականջին, փսփսա, գոռա, ճչա, բղավի։ Բայց ի՞նչ է փսփսալու։ Ի՞նչ է բղավելու։ Ի՞նչ կարող է ասել նրան։

Եվ հանկարծ կինը թվաց այնքա՜ն օտար, ասես ինքը բնավ չի էլ ճանաչել նրան։ Պարզապես սխալմամբ ընկել է անծանոթ տուն, ինչպես անեկդոտի այն մարդը, որը գիշերը հարբած տուն վերադառնալով՝ բացել է ուրիշի դուռը, մտել ուրիշի տուն, պառկել ուրիշի կնոջ անկողնում, իսկ վաղ առավոտյան վեր է կացել ու գնացել աշխատանքի, և ոչ նա, ոչ կինը ոչինչ չեն նկատել․․․

– Միլլի,– շշնջաց նա։

– Ի՞նչ։

– Մի՛ վախեցիր։ Ես միայն ուզում էի հարցնել․․․

– Ասա։

– Ե՞րբ ենք մենք հանդիպել և որտե՞ղ։

– Ինչի՞ համար ենք հանդիպել,– հարցրեց նա։

– Դե, չէ՜։ Ես հարցնում եմ մեր առաջին հանդիպման մասին։

Նա գիտեր, որ հիմա կինն անբավական կխոժոռվի խավարի մեջ։

Նա պարզաբանեց իր միտքը։

– Ե՞րբ մենք առաջին անգամ տեսանք իրար։ Ե՞րբ էր, որտե՞ղ։

– Դա եղել է․․․,– կմկմաց նա։– Չգիտեմ։

Նրա մարմնով դող անցավ։

– Մի՞թե չես կարող հիշել։

– Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

– Տասը տարի առաջ։ Ընդամենը տասը։

– Մի՛ վրդովվիր։ Չէ՞ որ փորձում եմ հիշել։– Հանկարծ նա ծիծաղեց տարօրինակ, պոռթկուն ծիծաղով։– Զվարճալի է։ Իսկապես, որքա՜ն զվարճալի է։ Մոռանալ, թե երբ ես առաջին անգամ հանդիպել ամուսնուդ․․․ Ամուսինն էլ մոռացել է, թե որտեղ է հանդիպել կնոջը․․․

Մոնթագը պառկած դանդաղ շփում էր կոպերը, ճակատը, ծոծրակը։ Ափերով ծածկել էր աչքերը և ամուր սեղմում էր, կարծես ձգտելով տեղը բերել հիշողությունը։ Չգիտես ինչու, այժմ աշխարհում ամենից կարևոր բանն էր՝ հիշել, թե որտեղ է ինքն առաջին անգամ հանդիպել Միլդրեդին։

– Ախր դա ինչ նշանակություն ունի։– Նա, հավանորեն, վեր կացավ և գնաց լողարան։ Մոնթագը լսեց ծորակից հոսող ջրի ճողփյունը, ապա կլկլոց, կինը հաբեր էր խմում։

– Այո, թերևս, չունի,– ասաց նա։

Նա փորձեց հաշվել, քանի հաբ կուլ տվեց Միլդրեդը, և հանկարծ հիշողության մեջ հառնեցին այն երկուսը, ցինկաներկի պես կապտագունատ դեմքերով, բարակ շրթունքների մեջ սիգարետներ, և էլեկտրոնային աչքով օձը, որը գալարվելով ավելի ու ավելի էր խորանում մթության, հատակում նեխած ջրակույտի մեջ․․․ Նա ցանկացավ ձայն տալ Միլդրեդին, հարցնել՝ «Քանի՞ հաբ կուլ տվիր։ Էլի քանի՞սը կուլ կտաս և չես զգա»։ Եվ այդպես շարունակ։ Եթե ոչ հիմա, ապա քիչ հետո, եթե ոչ այս գիշեր, ուրեմն հաջորդ գիշեր․․․ Իսկ ես անընդհատ անքուն պետք է պառկեմ և՛ այս, և՛ հաջորդ գիշերը, և՛ էլի շատ գիշերներ– այժմ, երբ դա սկսվել է։ Նա մանրամասն հիշեց պատահարը, մահճակալին փռված կնոջ անշարժ մարմինը, երկու բուժակներին, որոնք ոչ թե հոգատարությամբ հակվել էին նրա վրա, այլ ձեռքերը կրծքներին խաչած՝ անտարբեր կանգնել։ Այդ գիշեր կնոջ անկողնու մոտ նա զգաց, որ եթե նա մեռնի, ինքը չի սգա, քանզի դա կլինի օտար մարդու մահ, որի դեմքը անցողակի տեսել է փողոցում կամ թերթային լուսանկարում․․․ Եվ դա այնքա՜ն սոսկալի թվաց, որ նա լաց եղավ։ Նա արտասվում էր ոչ թե այն մտքից, որ Միլդրեդը կարող է մեռնել, այլ որ նրա մահն այլևս չի կարող արցունք քամել իրենից։ Հիմար, դատարկ մարդ, և Նրա կողքին՝ հիմար, դատարկ կին, որին իր աչքի առաջ էլ ավելի իմաստազրկեց էլեկտրոնային աչքով այդ քաղցած օձը․․․

«Որտեղի՞ց է այս դատարկությունը,– հարցրեց ինքն իրեն։– Ինչո՞ւ ինչ որ ունեիր, չքացել է, մնացել է լոկ դատարկությունը։ Եվ մեկ էլ այդ ծաղիկը, այդ խատուտիկը»։ Նա ամփոփեց արդյունքները։ «Ի՜նչ ամոթ է։ Դուք սիրահարված չեք»։ Իսկ ինչո՞ւ սիրահարված չէ։

Ճշմարիտն ասած, եթե լրջորեն խորհի, ապա իր և Միլդրեդի միջև միշտ էլ պատ է եղել։ Ավելի ստույգ՝ ոչ թե մեկ, այլ ամբողջ երեք պատ, որոնք այնքա՜ն թանկ նստեցին։ Այդ պատերի վրա բոլոր քեռիները, մորաքույրերը, զարմիկ–զարմուհիները, բարեկամ–բարեկամուհիները փնթփնթան կապիկների ոհմակ են, որոնք անիմաստ ու անկապ բլբլացնում են, ոչինչ, ոչինչ չասելով, բա՜րձր, բարձր, բարձր գոռալով։ Հենց սկզբից նա նրանց կոչեց «ազգականներ»։ «Ինչպե՞ս է քեռի Լուին», «Ո՞վ», «Իսկ մորաքույր Մո՞դը»։

Ի՞նչ կերպար էր ամենից հաճախ հառնում նրա երևակայության մեջ, երբ մտածում էր Միլդրեդի մասին, անտառում մոլորված փոքրիկ աղջիկ (միայն թե, որքան էլ տարօրինակ լինի, այնտեղ ծառեր չկային) կամ, ավելի ճիշտ․․․ փոքրիկ աղջիկ, որ մոլորվել է անապատում, որտեղ մի ժամանակ ծառեր են եղել (ցանուցիր հետքեր պահպանվել են), իսկ ավելի որոշակի՝ Միլդրեդը իր «խոսող» հյուրասենյակի կենտրոնում նստած։ «Խոսող հյուրասենյակ»։ Որքա՜ն դիպուկ է ասված։ Երբ էլ ինքը մտել է այնտեղ, պատերը միշտ էլ զրուցելիս են եղել Միլդրեդի հետ։

– Հարկավոր է ինչ-որ բան անել։

– Այո՛, այո՛, հարկավոր է։

– Էլ ինչո՞ւ ենք պարապ կանգնել։

– Եկեք գործ անենք։

– Ես այնպես զայրացած եմ, որ կարող եմ թքել։

Ինչի՞ մասին են նրանք խոսում; Միլդրեդը չէր կարողանում բացատրել։ Ով ո՞ւմ վրա էր զայրացած։ Ի՞նչ են ուզում նրանք անել։ Միլդրեդը չգիտեր։

– Սպասիր և ինքդ կտեսնես,– ասում էր նա։

Մոնթագը նստում էր և սպասում։

Պատերից թափվում էր հուժկու ամպրոպի որոտը։ Երաժշտաթյունը ռմբակոծում էր նրան այնպիսի վիթխարի ուժով, ասես թե նրա ջլերը պոկում են ոսկորից, ծնոտը ցնցում, և նրա աչքերը պտտվում էին ակնակապիճներում։ Իսկական ցնցում։ Իսկ երբ այդ ամենը վերջանում էր, նա զգում էր ժայռից ցած նետված այն մարդու նման, որին օդում պտտեցրել էին կենտրոնախույս ուժերից ստացված արագությամբ ու շպրտել ջրվեժի մեջ։ Եվ նա թռչում էր սրընթաց, թռչում էր վիհի մեջ, և հատակը չէր երևում, արագությունն այնպիսին էր, որ չէր դիպչում պատերին անգամ․․․ Գահավիժում էր ներքև՜․,․ ներքև՜․․․ Եվ շուրջը ոչի՜նչ չկար․․․ Դատա՜րկ էր։

Որոտը հանդարտվեց։ Երաժշտությունը լռեց։

– Հը՛, ինչպե՞ս է,– ասաց Միլդրեդը,– ցնցող է, չէ՞։

Այո, իսկապես ցնցող էր։ Ինչ–որ բան էր կատարվել, թեպետ պատերի վրայի մարդիկ այդ ընթացքում գրեթե չշարժվեցին, և նրանց միջև ոչինչ էլ տեղի չունեցավ։ Բայց զգացողությունն այնպիսին էր, որ կարծես քեզ անց են կացրել լվացքի մեքենայի միջով կամ կլանել վիթխարի փոշեծծիչով, որ շնչահեղձ ես լինում, խեղդվում ես երաժշտությունից, հնչյունների խառնաղմուկից։ Քրտինքի մեջ կորած, ուժասպառ Մոնթագը դուրս թռավ հյուրասենյակից։ Միլդրեդը մնաց իր բազկաթոռին նստած, և կրկին Մոնթագին էին հասնում «ազգականների» ձայները։

– Այժմ ամեն ինչ լավ կլինի,– ասում էր մորաքույրերից մեկը։

– Օ՜, այդքան համոզված մի՛ եղիր,– պատասխանում էր զարմիկը։

– Խնդրում եմ, մի՛ բարկացիր։

– Ո՞վ է բարկանում։

– Դու։

– Ե՞ս։

– Այո՛։ Ուղղակի գժվում ես։

– Ինչո՞ւ ես այդպես կարծում։

– Որովհետև․․․

– Շատ լավ,– բացականչեց Մոնթագը,– բայց ինչի՞ մասին են նրանք վիճում։ Ովքե՞ր են այս մարդիկ։ Ո՞վ է այս տղամարդը, ով է այս կինը։ Ի՞նչ է, նրանք մարդուկի՞ն են։ Բաժանվա՞ծ են։ Նշանվա՞ծ են։ Աստվա՜ծ իմ, անհնար է որևէ բան հասկանալ։

– Նրանք,– սկսեց Միլդրեդը։– Գիտե՞ս, նրանք․․․ դե, տեսնում ես, վիճել են։ Նրանք հաճախ են վիճում։ Միայն թե լսեիր․․․ Կարծում եմ՝ ամուսիններ են։ Այո՛, այո՛, հենց ամուսիններ են։ Ի՞նչ կա որ։

Իսկ եթե հյուրասենյակը չլիներ, եթե չլինեին այս երեք խոսող պատերը, որոնց, Միլդրեդի երազանքի համաձայն, շուտով կավելանա չորրորդը, այդ ժամանակ կլիներ բաց մեքենան, որը Միլդրեդը վարում էր ժամում հարյուր մղոն արագությամբ։ Նրանք սլանում էին քաղաքով, և Մոնթագը գոռում, ձայն էր տալիս կնոջը, ի պատասխան՝ կինն էլ էր բղավում, և երկուսն էլ ոչինչ չէին լսում շարժիչի դղրդյունից բացի։

– Արագությունը հասցրու նվազագույնի,– գոչում էր Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– ճչում էր Միլդրեդը։

– Նվազագույն արագությամբ շարժվիր։ Իջեցրու մինչև հիսունհինգ։

– Ի՞նչ,– ճչում էր կինը՝ չլսելով։

– Դանդաղեցրո՜ւ,– գոռում էր նա։

Պակասեցնելու փոխարեն, Միլդրեդը մեծացնում էր ժամում մինչև հարյուր հինգ մղոն, և Մոնթագի շունչը կտրվում էր։

Իսկ երբ իջնում էին մեքենայից, Միլդրեդի ականջներում արդեն դրված էին լինում խեցիները։

Լռություն է։ Միայն քամին է մեղմ սոսափում դրսում։

– Միլդրեդ։– Նա շրջվեց անկողնում։ Ձեռքը մեկնելով՝ կնոջ ականջներից դուրս քաշեց պստլիկ երաժշտամիջատները։

– Մի՛լդրեդ, Մի՛լդրեդ։

– Այո՛,– հազիվ լսելի հնչեց նրա ձայնը։

Մոնթագին թվաց, թե ինքը նույնպես փոխակերպվել է այն տարօրինակ էակներից մեկին, որոնք ապրում են հեռուստատեասյին պատերի ապակե միջնորմների միջև։ Նա խոսում էր, բայց ձայնը չէր ճեղքում–անցնում թափանցիկ պատնեշը։ Նա կարող էր բացատրվել միայն շարժումներով ու դիմախաղով՝ հուսալով, որ Միլդրեդը կշրջվի և կնկատի իրեն։ Նրանք նույնիսկ չէին կարող դիպչել միմյանց այդ ապակե անջրպետի միջով։

– Միլդրեդ, հիշո՞ւմ ես, ես քեզ պատմել եմ մի աղջկա մասին։

– Ի՞նչ աղջիկ,– քնկոտ հարցրեց նա։

– Մեր հարևանուհու մասին։

– Ի՞նչ հարևանուհի։

– Դե, նա, որ սովորում էր դպրոցում։ Անունը Քլարիս է։

– Ա՜խ, հա՜,– պատասխանեց կինը։

– Արդեն մի քանի օր է՝ նրան ոչ մի տեղ չեմ տեսնում։ Ավելի ճիշտ՝ չորս օր։ Դու է՞լ չես տեսել։

– Ո՛չ։

– Ես ուզում էի քեզ պատմել նրա մասին։ Նա շատ տարօրինակն է։

– Հա՛, իմացա ում մասին ես խոսում։

– Այդպես էլ կարծում էի, որ ճանաչում ես։

– Նա․․․,– մթության մեջ հնչեց Միլդրեդի ձայնը։

– Նա՝ ի՞նչ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Ես ուզում էի քեզ ասել, բայց մոռացել էի։ Մոռացել էի․․․

– Դե հիմա ասա։ Ի՞նչ էիր ուզում ասել։

– Նա կարծեմ այլևս չկա։

– Ինչպե՞ս թե չկա։

– Ընտանիքը մեկնել է ինչ-որ տեղ։ Բայց նա բոլորովին չկա։ Կարծեմ մեռել է։

– Դու, հավանորեն, ուրիշի մասին ես խոսում։

– Ոչ։ Նույն աղջիկն է։ Մըքլելընը։ Նրան կոչում էին Մըքլելըն։ Ընկել է ավտոմեքենայի տակ։ Չորս օր առաջ։ Հաստատ չգիտեմ, բայց կարժեմ մեռել է։ Համենայն դեպս, ընտանիքը մեկնել է այստեղից։ Իսկ նա կարծեմ մեռել է։

– Դա համոզվա՞ծ ես․․․

– Ո՛չ, համոզված չեմ։ Ասենք, այո՛, լիովին համոզված եմ։

– Իսկ ինչո՞ւ շուտ չէիր ասում։

– Մոռացել էի։

– Չորս օր առա՜ջ;

– Բոլորովին մոռացել էի։

– Չորս օր,– մի անգամ ևս ցածրաձայն կրկնեց նա։

Նրանք անշարժ պառկած էին մթության մեջ։

– Բարի գիշեր,– ասաց կինը։

Նա թույլ խշշոց լսեց․ Միլդրեդը ինչ-որ բան էր փնտրում բարձի վրա։ Ռադիոկոճակը կենդանի միջատի պես շարժվեց նրա ձեռքի տակ և ահա կրկին բզզում է Միլդրեդի ականջներում։

Նա ականջ դրեց՝ կինը կամացուկ դնդնում էր։

Դրսում ստվեր սահեց։ Աշնանային քամին աղմկեց ու լռեց։ Բայց գիշերային լռության մեջ Մոնթագի լսողությունը որսաց էլի ինչ-որ տարօրինակ հնչյուն, կարժես մեկը արտաշնչեց պատուհանին։ Կանաչավուն, ֆոսֆորափայլ ծխի շիթ կամ քամու պոկած աշնանային մեծ տերև հիշեցնող ինչ-որ բան կարժես քշվեց–տարվեց մարգագետնի վրայով ու անհետացավ։

«Մեխանիկական շունն է,– մտածեց Մոնթագը։– Այսօր նա ազատության մեջ է։ Թափառում է տան մոտերքը։ Եթե բացեմ պատուհանը․․․»։

Բայց նա պատուհանը չբացեց։

Առավոտյան նա դողէրոցք ունեցավ, ապա՝ տենդ։

– Հիվա՞նդ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։– Չի՛ կարող պատահել։

– Այո՛, հիվանդ եմ։– Պատասխանեց ու սաստիկ ջերմից փակեց աչքերը։

– Բայց երեկ երեկոյան միանգամայն առողջ էիր։

– Ո՛չ, երեկ արդեն հիվանդ էի։– Նա լսում էր՝ ինչպես են հյուրասենյակում գոռգոռում «ազգականները»։

Միլդրեդը կանգնել էր նրա անկողնու մոտ և հետաքրքրությամբ զննում էր ամուսնուն։ Աչքը չբացելով, նա տեսնում էր կնոջը՝ ինչպես որ կա՝ քիմիական ներկերից խանձված, ծղոտի պետ փշրվող մազերով, փայլատ աչքերով, որոնց վրա ասես աներևույթ հատեր կային, կարմիր ներկած քմահաճ շրթունքներով, տեսնում էր մշտական բուժասնունդից նիհարած, ծոմ պահող ճգնավորի սմքած նրա մարմինն ու խոզաճարպի պես սպիտակ մաշկը։ Որքան հիշում է, նա միշտ այդպիսին է եղել։

– Ինձ ջուր տուր և ասպիրին։

– Վեր կենալուդ ժամանակն է,– ասաց նա։– Արդեն կեսօր է։ Դու սովորականից հինգ ժամ ավելի ես քնել։

– Խնդրում եմ՝ անջատիր հյուրասենյակը։

– Բայց այժմ այնտեղ «ազգականներն» են։

– Դու կարո՞ղ ես հարգել հիվանդ մարդու խնդրանքը։

– Լավ, ձայնը կիջեցնեմ։

Նա սենյակից դուրս գնաց, բայց անմիջապես էլ վերադարձավ՝ ոչինչ չանելով։

– Հիմա լա՞վ է։

– Շնորհակալություն։

– Իմ սիրած ծրագիրն է,– ասաց նա։

– Իսկ ո՞ւր է ասպիրինը։

– Առաջ դու երբեք չէիր հիվանդանում։– Նա կրկին դուրս ելավ։

– Այո՜, իսկ հիմա հիվանդ եմ։ Այսօր գործի չեմ գնալու։ Զանգահարիր Բիթիին։

– Գիշերը դու շատ տարօրինակ էիր,– քթի տակ դնդնալով նա մոտեցավ Մոնթագի անկողնուն։

– Բայց ո՞ւր է ասպիրինը,– կրկնեց նա՝ նայելով իրեն պարզած ջրով լի բաժակին։

– Ա՜խ, հա՜,– կինը կրկին գնաց լողարան։– Երեկ բա՞ն էր պատահել։

– Հրդե՛հ։ Ուրիշ ոչինչ։

– Իսկ ես շատ լավ անցկացրի երեկոն,– նրա ձայնը լսվում էր լողարանից։

– Ի՞նչ էիր անում։

– Հաղորդում էի նայում։

– Ի՞նչ էին հաղորդում։

– Ծրագիր։

– Ինչպիսի՞։

– Շատ լավն էր։

– Ո՞վ էր խաղում։

– Պատկերացրու՝ ողջ խումբն էր։

– Ողջ խումբը, ողջ խումբը, ողջ խումբը․․․,– նա մատներով սեղմեց մրմռացող աչքերը։ Հանկարծ քիթը նավթի հոտ առավ, և նա փսխեց։ Շարունակ դնդնալով՝ Միլդրեդը սենյակ մտավ։

– Այդ ի՞նչ ես անում,– զարմացած բացականչեց նա։ Մոնթագը շփոթահար նայեց հատակին։

– Երեկ մենք մի ծեր կնոջ վառեցինք իր գրքերի հետ․․․

– Դեռ լավ է, որ գորգը կարելի է լվանալ։

Նա շոր բերեց և սկսեց հատակը սրբել։

– Երեկոյան Հելենի մոտ էի։

– Մի՞թե չէիր կարող ներկայացումը տանը նայել։

– Իհարկե, կարող էի։ Բայց երբեմն հաճելի է հյուր գնալ։ Նա մտավ հյուրասենյակ։ Մոնթագը լսում էր, թե ինչպես է կինը երգում։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա։

Նա վերադարձավ՝ քթի տակ երգելով և մատներով տակտի հետ թեթևակի տկտկացնելով։

– Չե՞ս ուզում իմանալ, թե անցած գիշեր ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց նա։

– Իսկ ի՞նչ է պատահել։

– Մենք այրեցինք շուրջ հազար գիրք։ Մենք այրեցինք մի կնոջ։

– Հետո՞ ինչ։

Հյուրասենյակը թնդում էր ճիչերից։

– Մենք այրեցինք Դանտեին, Սվիֆտին, Մարկ Ավրելիուսին․․․

– Եվրոպացի՞ է։

– Կարծեմ՝ այո։

– Ռադիկա՞լ է։

– Նրա գրքերը չեմ կարդացել։

– Պարզ է, ուրեմն ռադիկալ է։– Միլդրեդը դժկամորեն վերցրեց հեռախոսափողը։– Ուզում ես զանգահարեմ հրկիզապետ Բիթիի՞ն։ Իսկ ինչո՞ւ, ինքդ չես զանգում։

– Ասացի՝ զանգահարիր։

– Մի՛ գոռա ինձ վրա։

– Չեմ գոռում։– Նա կիսանստեց անկողնու վրա, կարմրատակած, կատաղությունից դողալով։

Հյուրասենյակը դղրդում էր տաք օդի մեջ։

– Հո չե՞մ կարող զանգահարել ու ասել, որ ես հիվանդ եմ։

– Ինչո՞ւ։

«Որովհետև վախենում եմ,– մտածեց նա։– Երեխայի պես հիվանդ եմ ձևանում և վախենում եմ զանգահարել, քանզի գիտեմ, թե ինչով կվերջանա հեռախոսային այդ կարճ խոսակցությունը։ «Այո, հրկիզապետ, այժմ արդեն լավ եմ զգում։ Երեկոյան ժամը տասին կլինեմ աշխատանքի»։

– Դու բոլորովին էլ հիվանդ չես,– ասաց Միլդրեդը։

Մոնթագը հենվեց անկողնուն։ Ձեռքը խոթեց բարձի տակ։

Գիրքն այնտեղ էր։

– Միլդրեդ, ի՞նչ կասես, եթե միառժամանակ աշխատանքը թողնեմ։

– Ինչպե՞ս։ Դու ուզում ես հրաժարվել ամեն ինչի՞ց։ Այսքան տարվա աշխատանքից հետո՞։ Միայն այն պատճառով, որ ինչ-որ կին իր գրքերի հետ․․․

– Եթե դու նրան տեսնեիր, Մի՛լլի․․․

– Ես նրա հետ գործ չունեմ։ Թող գրքեր չպահեր։ Ինքն է մեղավոր։ Հարկավոր էր նախապես մտածել։ Ատում եմ նրան։ Նա քեզ լրիվ շեղել է, և չենք էլ հասցնի աչքներս թարթել, երբ կհայտնվենք փողոցում՝ ո՛չ տանիք կունենանք գլխավերևում, ո՛չ աշխատանք, ոչինչ։

– Դու այնտեղ չես եղել, դու չես տեսել,– ասաց Մոնթագը։– Եթե այդ կինը հրաժարվեց հեռանալ այրվող տնից, ուրեմն գրքերում ինչ-որ բան կա, որը մենք նույնիսկ չենք պատկերացնում։ Չի կարող չլինել։ Մարդը առանց պատճառի մահվան չի գնա։

– Պարզապես մտագար է եղել։

– Ոչ, առողջ էր։ Ինչպես ես և դու։ Գուցե՝ մեզնից էլ առողջ։ Իսկ մենք նրան այրեցինք։

– Այդ ամենը կանցնի, կմոոացվի։

– Ո՛չ, չի անցնի, չի մոռացվի։ Դու երբևէ տեսե՞լ ես հրդեհից այրված տուն։ Մի քանի օր շարունակ մխում է։ Իսկ այս հրդեհը ես չեմ կարող հանգցնել մինչև իմ կյանքի վերջը։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպես էի ջանում դուրս մղել նրան իմ հիշողությունից։ Ամբողջ գիշերը տանջվում էի։ Քիչ մնաց խելքս թռցնեմ։

– Այդ մասին պետք է նախապես մտածեիր, մինչև հրկիզող դառնալդ։

– Մտածե՜լ,– բացականչեց նա։– Մի՞թե ես ընտրելու հնարավորություն ունեի։ Իմ պապն ու հայրը հրկիզող են եղել։ Ես նույնիսկ երազում ինձ հրկիզող էի պատկերացնում։

Հյուրասենյակից լսվում էր պարային երաժշտություն։

– Այսօր ցերեկային հերթափոխի ես,– հիշեցրեց Միլդրեդը։– Դու պարտավոր էիր գնալ դեռ երկու ժամ առաջ։ Ես հենց նոր գլխի ընկա։

– Հարցը միայն այդ կնոջ մահը չէ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես մտածում էի, թե որքան նավթ եմ ծախսել այս տասը տարիների ընթացքում։ Մեկ էլ մտածում էի գրքերի մասին։ Եվ առաջին անգամ հասկացա, որ յուրաքանչյուր գրքի ետևում մարդ է կանգնած։ Նա մտածել է, մտքեր է հղացել, անհաշիվ ժամանակ է վատնել, որ դրանք հանձնի թղթին։ Իսկ նախկինում երբեք մտքովս էլ չէր անցնում։

Նա վեր ցատկեց անկողնուց։

– Գուցե ինչ-որ մեկն իր ողջ կյանքը վատնել է, որպեսզի գրի առնի իր մտածումների, իր տեսածի գոնե մի մասը։ Իսկ հետո գալիս եմ ես, և փո՜ւ, երկու րոպեում ամեն ինչ մոխրի է վերածվում։

– Հանգիստ թող ինձ,– ասաց Միլդրեդը։– Ես ի՞նչ մեղք ունեմ։

– Շատ լավ, քեզ հանգիստ կթողնեմ։ Բայց ինչպե՞ս հանգիստ թողնեմ ինձ։ Ո՛չ, չի կարելի մեզ հանգիստ թողնել։ Մենք կարիք ունենք անհանգստանալու։ Որքա՞ն ժամանակ է անցել այն օրից, երբ վերջին անգամ իսկապես հուզվել ես ինչ-որ նշանակալի, կարևոր բանից։

Եվ հանկարծ Մոնթագը լռեց; Նա մտաբերեց անցած շաբաթվա պատահարը, դեպի վեր, մթությանը հառած երկու լուսնաքար, էլեկտրոնային աչքով փողրակ–օձը և երկու անդեմ մարդ՝ ատամների արանքում սեղմած սիգարետներ։ Այո՛, այն Միլդրեդին ինչ-որ բան հուզել էր, բայց նա ուրիշ Միլդրեդ էր, այնպես խոր պահ մտած այս մեկի մեջ, որ այդ երկուսը ոչ մի ընդհանրություն չունեն։ Նրանք երբեք չեն հանդիպել, չեն ճանաչում իրար։

Նա դեմքը շրջեց։

ՀանկարԺ Միլդրեդն ասաց․

– Դու նպատակիդ հասար։ Տե՛ս, թե ով է մոտենամ տանը։

– Ինձ համար միևնույն է։

– «Փյունիկ» մակնիշի մեքենա, մեջը սև բաճկոնավոր, թևքին՝ նարնջագույն օձ։ Այստեղ է գալիս։

– Հրկիզապետ Բիթի՞ն է։

– Այո՛, հրկիզապետ Բիթին։

Մոնթագը տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել էր՝ հայացքը հանդիպակաց սպիտակ սառը պատին։

– Ներս թող։ Ասա, որ հիվանդ Եմ։

– Ինքդ ասա։– Միլդրեդը իրար անցած չափչփում էր սենյակը, երբ հանկարծ, աչքերը չռեց ու քարացավ տեղում։ Մուտքի դռան խոսափողը ցածրաձայն տվեց իր անունը․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում։ Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում»։ Խոսափողը լռեց։

Մոնթագը ստուգեց՝ արդյոք գիրքը լա՞վ է թաքցված բարձի տակ, անշտապ անկողին մտավ ու վերմակը քաշեց կրծքին։

Սթափվելով՝ Միլդրեդը շարժվեց դեպի դուռը, հրկիզապետ Բիթին, ձեռքերը գրպանները խոթած, դանդաղ քայլերով մտավ ներս։

– Անջատեք «ազգականներին»,– ասաց նա՝ չնայելով տանտերերին։

Միլդրեդն իսկույն նետվեց դուրս․ հյուրասենյակում լռեց աղմուկը։

Ընտրելով հարմարավետ աթոռը, Բիթին նստեց։ Նրա կարմիր դեմքը պահում էր ամենախաղաղ արտահայտությունը։ Նա անշտապ լիքը լցրեց պղնձակուռ ծխամորճը, վառեց և բաց թողեց ծխի մի մեծ քուլա։

– Որոշեցի տեսության գալ հիվանդին;

– Ինչպե՞ս կռահեցիք, որ հիվանդ եմ։

Բիթին ժպտաց սովորականի նման՝ բացելով վարդագույն լնդերը և մանրիկ, շաքարի պես սպիտակ ատամները։

– Ես զգում էի, որ այդպես է լինելու։ Գիտեի, որ մի գիշերով արձակուրդ կխնդրեք։

Մոնթագը նստեց անկողնում։

– Ի՞նչ կա որ,– ասաց Բիթին,– հանգստացեք։

Նա ձեռքին պտտեցնում էր անբաժան վառիչը, որի կափարիչին երևում էր «Երաշխավորվում է մեկ միլիոն բռնկում» մակագրությունը։ Բիթին ցրված վառում հանգցնում էր քիմիական լուցկին, վառում էր, անփույթ արտասանում մի քանի խոսք, նայում պստլիկ բոցին, նորից հանգցնում, կրկին վառում, հանգցնում ու նայում, թե ինչպես է օդի մեջ հալվում ծխի բարակ քուլան։

– Ե՞րբ եք մտադիր ապաքինվել,– հարցրեց նա։

– Վաղը։ Գուցե վաղը չէ մյուս օրը։ Հաջորդ շաթաթվա սկզբում։

Բիթին մերթընդմերթ փստացնում էր ծխամորճը։

– Յուրաքանչյուր հրկիզող վաղ թե ուշ բախվում է դրան։ Կողմնորոշվելու համար նրանք օգնության կարիք ունեն։ Անհրաժեշտ է, որ իմանան իրենց մասնագիտության պատմությունը։ Առաջներում նորակոչիկներին բացատրում էին, իսկ հիմա՝ ոչ։ Եվ շա՜տ ափսոս, փո՜ւ, միայն հրկիզապեններն են տակավին հիշում հրկիզային գործի պատմությունը։– Նորից փո՜ւ արեց։– Հիմա ձեզ կլուսավորեմ։

Միլդրեդը անհանգիստ շարժվեց աթոռին։

Բիթին ավելի հարմար տեղավորվեց, մի ամբողջ րոպե նա նստած էր լուռ ու մտախոհ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց այդ ամենը,– կհարցնեք դուք,– նկատի ունեմ մեր աշխատանքը, որտե՞ղ, ե՞րբ և ինչո՞ւ։ Իմ կարծիքով՝ սկսվեց մոտավորապես, այսպես կոչված, քաղաքացիական պատերազմի շրջանում, թեպետ մեր կանոնագիրքը հավաստում է, որ ավելի վաղ է հիմնադրվել։ Սակայն իսկական ծաղկումը սկսվեց այն ժամանակ, երբ լուսանկարչությունը լայնորեն տարածվեց։ Իսկ հետագայում էլ՝ քսաներորդ դարասկզբին, կինոն, ռադիոն, հեռուստատեսությունը։ Զարկ տրվեց զանգվածային արտադրությանը։

Մոնթագը անշարժ նստած էր անկողնում։

– Եվ քանի որ դարձավ զանգվածային, ուրեմն՝ հասարակացավ,– շարունակեց Բիթին։– Ինչ–որ ժամանակ գիրք կարդում էին միայն քչերը, այստեղ, այնտեղ, տարբեր վայրերում։ Այդ պատճառով էլ գրքերը կարող էին բազմազան լինել։ Աշխարհն ընդարձակ էր, բայց երբ նեղվածք սկսվեց աչքերի, արմունկների, բերանների առատությունից, երբ բնակչությունը կրկնապատկվեց, եռապատկվեց, քառապատկվեց՝ կինոնկարների, ռադիոհաղորդումների, ամսագրերի, գրքերի մակարդակն իջավ, համահարթվեց։ Ծամոնի պես մի բան դարձավ։ Դուք ինձ հասկանո՞ւմ եք, Մոնթագ։

– Թվում է՝ այո,– պատասխանեց Մոնթագը։

Բիթին ուշադիր նայում էր օդի մեջ հալվող ծխի գալարներին։

– Փորձենք պատկերացնել տասնիններորդ հարյուրամյակի մարդուն՝ իր ձիերով, շներով, կառքերով, կյանքի դանդաղ ընթացքով։ Հաջորդում է քսաներորդ դարը, արագընթաց ժամանակ; Գրքերը դառնում են փոքրածավալ։ Համառոտ հրատարակություններ։ Վերապատմություն։ Ծաղկաքաղ։ Մի՛ երկարաբանեք։ Շուտ դեպի վերջաբան։

– Շուտ դեպի վերջաբան,– գլխով արեց Միլդրեդը։

– Դասականների ստեղձագործությունները կրճատվում են մինչև տասնհինգ րոպեանոց ռադիոհաղորդում։ Հետո ավելի շատ են սեղմվում՝ տեքստի մի սյունակ, որը կարելի է աչքի անցկացնել երկու րոպեում, ապա է՛լ ավելի՝ տասը–քսան տող հանրագիտարանային բառարանում։ Իհարկե, ես չափազանցնում եմ։ Բառարանները գոյություն ունեին տեղեկությունների համար։ Քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» (դուք Մոնթագ, իհարկե, քաջ գիտեք այդ վերնագիրը, իսկ ձեզ համար, միսիս Մոնթագ, դա հավանորեն, սոսկ աղոտ կերպով ծանոթ անուն է), ահա, ուրեմն, քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» սահմանափակվում էր ժոզովածուում մի էջանոց համառոտ վերապատմությամբ, որը սնապարծորեն ազդարարում էր․ «Վերջապես դուք կարող եք կարդալ բոլոր դասականներին։ Ետ մի՛ մնացեք ձեր հարևաններից»։ Հասկանո՞ւմ եք, մանկասենյակից ուղիղ քոլեջ, իսկ հետո՝ ետ դեպի մանկասենյակ։ Ահա ձեզ մտավոր կաղապարը, որ իշխում էր վերջին հինգ կամ ավելի հարյուրամյակներում։

Միլդրեդը կանգնեց և սկսեց քայլել սենյակում՝ իրերն աննպատակ վերադասավորելով։ Նրա վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին շարունակեց․

– Իսկ այժմ արագ պտտեք ժապավենը, Մոնթագ։ Ավելիի արագ։ Քլիք։ Փիք։ Ֆլիք ։ Այստեղ, այնտեղ, եռանդով, արագ, այսպես, այնպես, վերև, ներքև։ Ո՞վ, ի՞նչ, որտե՞ղ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ։ Ա՜խ, օ՜հ։ Դրը՜խկ, թրը՜խկ, շրը՜խկ, շրը՜մփ։ Զը՜նգ, զրը՜նգ, դրը՜նգ։ Կրճատե՛ք, սեղմե՛ք։ Վերապատմության վերապատմում։ Վերապատմության վերապատմումների ծաղկաքաղ։ Քաղաքականությո՞ւն։ Մի սյունակ, երկու դարձվածք, մի վերնագիր։ Եվ մի րոպե հետո ամեն ինչ արդեն ջնջվում է հիշողությունից։ Պտտեք մարդկային բանականությունը կատաղի հողմամրրիկի մեջ, արա՛գ, արա՛գ՝ հրատարակիչների, գործամոլների, հաղորդավարների ձեռքերով, այնպես, որ կենտրոնախույս ուժը դեն նետի ավելորդ, անպետք, անօգուտ բոլոր մտքերը․․․

Միլդրեդը մոտեցավ և սկսեց կարգի բերել անկողինը։ Մոնթագը վախից սրսփաց։ Սիրտը նվաղեց, երբ կնոջ ձեռքերը կպան բարձին։ Ահա նա քաշում է իր ուսից, փորձելով մի փոքր բարձրացնել, որ ինչպես հարկն է թափ տալով բարձը, նորից մեջքի ետևը դնի։ ձիմա գուցե կգոռա ու զարմանքից կչռի աչքերը կամ պարզապես, ձեռքը խոթելով բարձի տակ, կհարցնի՝ «Սա ի՞նչ է» և հուզիչ միամտությամբ ցույց կտա թաքցրած գիրքը։

– Դպրոցներում ուսուցման ժամկետը կրճատվում է, կարգապահությունն ընկնում է, փիլիսոփայությունը, պատմությունը, լեզուները դուրս են մղվում։ Անգլերենն ու ուղղագրությունը աստիճանաբար անուշադրության են մատնվում, և վերջնականապես դադարեցվում է դրանց դասավանդումը։ Կյանքը կարճ է։ Ի՞նչ է հարկավոր մարդուն։ Ամենից առաջ՝ աշխատանք, իսկ աշխատանքից հետո՝ զվարճություն, որ ամեն քայլափոխի սրտիդ ուզածի չափ կա, միայն վայելիր։ Ուրեմն էլ ինչի՞ է պետք ինչ-որ բան սովորել, բացի կոճակը սեղմելու, անջատիչի բռնակը քաշելու, պնդօղակը ամրացնելու, հեղույսը տեղը գցելու կարողությունից։

– Թող թարձը կարգի բերեմ,– ասաց Միլդրեդը։

– Հարկավոր չէ,– ցածր ասաց Մոնթագը։

– Կայծակ–ճարմանդը փոխարինեց կոճակին, և ահա արդեն պակասում է ավելորդ մի կես րոպեն, որպեսզի ինչ-որ բանի մասին մտածես, երբ լուսաբացի փիլիսոփայական և այդ պատճառով էլ թախծոտ ժամին հագնվում ես։

– Դե, թո՛ղ,– կրկնեց Միլդրեդը։

– Հեռացի՛ր,– ասաց Մոնթագը։

– Կյանքը դառնում է համատարած կարուսել, Մոնթագ։ Գոռում–գոչյուն–դղրդյուն։ Շրը՛մփ, դրը՛խկ, շրը՛խկ։

– Շրըխկ․․․,– բացականչեց Միլդրեդը, քաշքշելով բարձը։

– Դե՛, վերջապես ինձ հանգիստ թող,– հուսահատված գոռաց Մոնթագը։

Բիթին զարմանքից չռեց աչքերը։

Միլդրեդի ձեռքը քարացել էր բարձի տակ։ Նրա մատները շոշափում էին գրքի կազմը, դեմքի սովորական արտահայտությունն սկսեց փոխվել, նախ հետաքրքրասիրություն հայտնվեց, ապա՝ շփոթմունք․․․ Շրթունքները բացվեցին․․․ Հիմա կհարցնի․․․

– Վե՛րջ դրամային, թող թատրոնում մնա սոսկ կլոունադան, իսկ սենյակները կահավորեք ապակե պատերով, և թող դրանցից դուրս հորդեն գունագեղ հրավառություններ, թող միախառնվեն գույները, ինչպես գույնզգույն թղթերի բույլեր կամ ինչպես արյունը, կամ խերեսը, կամ սոտեռնը։ Դուք, իհարկե, սիրում եք բեյսբոլ, Մոնթագ։

– Բեյսբոլը հիանալի խաղ է։

Այժմ Բիթին գրեթե անպարտելի էր, նրա ձայնը հնչում էր ինչ-որ հեռու տեղից, ծխի թանձր վարագույրի ետևից։

– Այս ի՞՛նչ է,– համարյա հիացմունքով բացականչեց Միլդրեդը։ Մոնթագը ծանրորեն հենվեց նրա ձեռքին։– Այս ի՞նչ է։

– Նստի՛ր,– կոպտորեն բղավեց Մոնթագը։ Միլդրեդը ետ ցատկեց։ Նրա ձեռքերը դատարկ էին։– Ինչ է, չե՞ս տեսնում, որ զրուցում ենք։

Բիթին շարունակեց, կարժես ոչինչ չէր պատահել։

– Գնդախաղ սիրո՞ւմ եք։

– Այո։

– Իսկ գո՞լֆ։

– Գոլֆը սքանչելի խաղ է։

– Բասկետբո՞լ։

– Հիասքա՜նչ է։

– Բիլիա՞րդ, ֆուտբո՞լ։

– Լավ խաղեր են։ Բոլորն էլ լավ են։

– Հնարավորին չափ շատ սպորտ, խաղեր, զվարճալիքներ․ թող միշտ մարդը լինի ամբոխի մեջ, այդ ժամանակ նա կարիք չի զգա մտածելու։ Կազմակերպեցեք, ուրեմն, կազմակերպեցեք նորանոր մարզաձևեր, աստվածացրեք սպորտը։ Ավելի շատ պատկերազարդ գրքեր։ Ավելի շատ կինոնկարներ։ Իսկ մտավոր սնունդ ավելի ու ավելի քիչ։ Արդյունքում՝ ինչ-որ անհանգստություն։ ճանապարհները հեղեղված են մարդկանցով, որոնք ինչ-որ տեղ են ձգտում, միևնույն է, թե ուր։ Բենզինի աղետից խուճապահար փախչողներ։ Քաղաքները վեր են ածվել տուրիստական ճամբարների, մարդիկ՝ քոչվոր հորդաների, որոնք տարերայնորեն խռնվում են մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ, ինչպես ծովը մակընթացության և տեղատվության ժամանակ, և ահա այսօր նա գիշերում է այն սենյակում, որտեղ դրանից առաջ գիշերել եք դուք, իսկ նախօրեին՝ ես։

Դուռը շրխկացնելով Միլդրեդը դուրս եկավ։ Հյուրասենյակում «մորաքույրերը» հռհռում էին «մորեղբայրների» վրա։

– Այժմ քննարկենք մեր քաղաքակրթության ներսում գտնվող տարբեր մանր խմբավորումների հարցը։ Որքան շատ է բնակչությունը, այնքան շատ են այդպիսի խմբավորումները։ Զգուշացեք վիրավորել նրանցից որևէ մեկին՝ շների կամ կատուների սիրահարներին, բժիշկներին, փաստաբաններին, առևտրականներին, պետերին, մորմոններին, բապտիստներին, ունիթորներին, չինացի, շվեդ, իտալացի, գերմանացի վտարանդիների հետնորդներին, տեխասցիներին, բրուկլինցիներին, իռլանդացիներին, Օրեգոն կամ Մեխիկո նահանգների բնակիչներին։ Գրքերի, պիեսների, հեռուստահաղորդումների հերոսները չպետք է հիշեցնեն իրական նկարիչների, քարտեզագիրների, մեխանիկների։ Հիշեցեք, Մոնթագ, որքան ընդարձակ է շուկան, այնքան ավելի պետք է խուսափել բախումներից, բոլոր այդ խմբավորումների ու խմբերի հետ հարկավոր է հաշվի նստել, աստված մի արասցե, որ որևէ կերպ դիպչեք նրանց շահերին։ Չարամիտ գրողներ, փակեցեք ձեր գրամեքենաները։ Նրանք այդպես էլ արեցին։ Հանդեսները վերածվեցին քաղցր–մեղցր շողոքորթության։ Գրքերը՝ քաղցրացված կեղտաջրերի։ Այդպես էին պնդում քննադատները՝ այդ անիծյալ պճնամոլները։ Զարմանալի չէ, ասում էին նրանք, որ ոչ ոք գիրք չի գնում։ Բայց ընթերցողը հիանալի գիտեր՝ ինչ է հարկավոր իրեն և, պտտվելով զվարճությունների հողմի մեջ, նախընտրեց կոմիքսները։ Իհարկե, նաև սեքս հրատարակությունները։ Այսպիսի բաներ, Մոնթագ։ Եվ այս ամենը տեղի ունեցավ առանց կառավարության միջամտության։ Գրավոր կարգադրություններով չսկսվեց, ոչ էլ հրամաններով ու գրաքննչական սահմանափակումներով։ Ամենևին։ Տեխնիկան, զանգվածային սպառումը և նույն այդ խմբերի գործադրած ճնշումն էր, որ, փա՜ռք տիրոջը, հանգեցրեց ներկա վիճակին։ Այժմ նրանց շնորհիվ դուք կարող եք միշտ երջանիկ լինել, ձեր քեֆին կարդացեք կոմիքսները, սիրային տարբեր խոստովանանքներ և առևտրա–ռեկլամային հրատարակություններ։

– Բայց այդտեղ ի՞նչ գործ ունեն հրկիզողները,– հարցրեց Մոնթագը։

– Օ՜հ,– Բիթին հակվեց առաջ՝ թեթև ծխամշուշով պարուրված։– Դե, դա շատ հեշտ է բացատրել։ Երբ դպրոցներն սկսեցին հետազոտողների, քննադատների, գիտնականների և արվեստի մարդկանց փոխարեն պատրաստել ավելի ու ավելի շատ վազորդներ, ցատկորդներ, ձիարշավորդներ, փինաչիներ, գռփողներ, թալանչիներ, օդաչուներ և լողորդներ, «ինտելեկտուալ» բառը արդարացիորեն դարձավ հայհոյանք։ Մարդ միշտ սարսափում է արտասովորից։ Հապա հիշեցեք՝ ձեր դասարանում հավանաբար որևէ բացառիկ ընդունակությունների տեր տղա կար։ Նա բոլորից լավ էր արտասանում և բոլորից շատ էր պատասխանում դասերին, մինչդեռ մյուսները նստում էին քարե արձանի պես և սրտի խորքում ատում նրան։ Դասերից հետո դուք ո՞ւմ եք ծեծել ու չարչարել, եթե ոչ այդ «բացառիկ» տղային։ Մենք բոլորս պետք է լինենք միանման։ Ոչ թե ազատ ու իրավահավասար ծննդյան օրվանից, ինչպես ասված է սահմանադրության մեջ, այլ պարզապես բոլորս պետք է դառնանք միանման։ Թող մարդիկ կիսած խնձորի պես նմանվեն միմյանց։ Այդ ժամանակ բոլորը երջանիկ կլինեին, քանզի հսկաներ չէին լինի, իսկ նրանց կողքին մյուսներն իրենց ոչնչությունը չէին զգա։ Այսպես։ Իսկ գիրքը լիցքավորված հրացան է՝ հարևանի տանը։ Հարկավոր է այրել, լիցքաթափել հրազենը, սանձահարել մարդկային բանականությունը։ Ի՞նչ իմանաս՝ վաղն ո՞վ կդառնա շատ կարդացած մարդու հերթական թիրախը։ Գուցե ե՞ս։ Բայց ես այդ հասարակությանը տանել չեմ կարող։ Եվ ահա, երբ ողջ աշխարհում տներն սկսեցին կառուցԵլ չհրկիզվող նյութերից, ու այլևս անհրաժեշտություն չկար այն աշխատանքին, ինչ նախկինում կատարում էին հրշեջները (նրանք հանգցնում էին հրդեհները, երեկ դուք իրավացի էիք, Մոնթագ), այդ ժամանակ հրշեջների վրա դրվեցին նոր պարտականություններ՝ դարձրին մեր անդորրի պահապաններ։ Նրանց մեջ, ինչպես կիզակետում, կենտրոնացել է ուրիշներից ցածր երևալու՝ միանգամայն հասկանալի և օրինական մեր սարսափը։ Նրանք դարձան մեր պաշտոնական գրաքննիչները, դատավորներն ու դատավճիռն ի կատար ածողները։ Նրանք, այսինքն՝ դու և ես, Մոնթագ։

Հյուրասենյակի դուռը բացվեց, և շեմքին հայտնվեց Միլդրեդը։ Նա նախ Բիթիին նայեց, ապա՝ Մոնթագին։ Նրա ետևում, հյուրասենյակի պատերին, թմբուկների, տամտամների և ծնծղաների խուլ հարվածների նվագակցությամբ, թշշում և ճայթում էին կանաչ, դեղին ու նարնջագույն հրավառություններ։ Միլդրեդի ջուրթերը շարժվում էին, նա ինչ-որ բան էր ասում, բայց աղմուկը խլացնում էր նրա ձայնը։

Բիթին ծխամորճը թափ տվեց վարդագույն ափի մեջ և սկսեց զննել մոխիրը, ասես դրանում ինչ-որ գաղտնի իմաստ կար, որին պետք է խորամուխ լիներ։

– Դուք պետք է հասկանաք, թե ինչ հսկայական է մեր քաղաքակրթությանը։ Այնքան մեծ է, որ չենք կարող դրա կազմի մեջ մտնող խմբերի շրջանում թույլ տալ հուզումներ ու դժգոհություն։ Հարցրեք ինքներդ ձեզ՝ ամենից շատ ինչի՞ ենք ծարավի։ Երջանկության, այդպես չէ՞։ Ողջ կյանքում հենց միայն այդ չե՞ք լսել։ Մենք ուզում ենք երջանիկ լինել, ասում են մարդիկ։ Մի՞թե նրանք երջանիկ չեն։ Մի՞թե նրանց չենք պահում հավերժական շարժման մեջ, մի՞թե հնարավորություն չենք ընձեռում զվարճանալու։ Չէ՞ որ մարդն ապրում է հենց դրա՝ հաճույքների, սուր զգացողությունների համար։ Համաձայնեցեք, մեր մշակույթը լիուլի տալիս է նման հնարավորություն։

– Այո՛։

Դռների մեջ կանգնած Միլդրեդի շրթունքների շարժումից Մոնթագը գուշակեց, թե ինչի մասին է խոսում։ Սակայն ձգտում էր չնայել նրան՝ վախենալով, որ Բիթին կշրջվի նույնպես և ամեն ինչ կհասկանա։

– Գունամորթներին դուր չի գալիս «Փոքրիկ սևամորթ Սամբո» գիրքը։ Հարկավոր է այրել։ Սպիտակամորթներին հաճո չէ «Քեռի Թոմասի խրճիթը», նույնպես այրել։ Ինչ–որ մեկը գիրք է գրել, որ ծխելը թոքերի քաղցկեղ է առաջացնում։ Ծխախոտի գործարանատերերը խուճապի մեջ են։ Այրել այդ գիրքը։ Անդորր է հարկավոր, Մոնթագ, անխռով կլանք։ Կորչի՛ այն ամենը, ինչ տագնապ է ծնում։ Հարկավոր է նետել վառարանի մեջ։ Հուղարկավորությանները վհատեցնում են, հեթանոսական ծե՞ս են։ Վերացնել հուղարկավորությունները։ Մահվանից հինգ րոպե հետո մարդ արդեն «մեծ ծխնելույզի» ճանապարհին է։ Ողջ երկրում դիակիզարանները սպասարկվում են ուղղաթիռներով։ Մահվանից տասը րոպե անց մարդուց մնում է մի պտղունց սև փոշի։ Չպետք է սգանք մեռյալներին։ Մոռանանք նրանց։ Այրել, մոխրացնել եղած–չեղածը։ Կրակը այրում է, կրակը մաքրում է։

Միլդրեդի թիկունքին հյուրասենյակի հրացոլքերը մարեցին։ Եվ ինչպիսի՜ երջանիկ զուգադիպություն, զուգընթաց դադարեցին շարժվել նրա շուրթերը։ Մոնթագը ծանրորեն շունչ քաշեց։

– Կողքի տանը մի աղջիկ էր ապրում,– անշտապ ասաց նա։– Նա այլևս չկա։ Երևի մեռել է։ Ես նույնիսկ լավ չեմ հիշում նրա դեմքը։ Բայց նա այդպիսին չէր։ Ինչպե՞ս․․․ ինչպե՞ս կարող էր այդ պատահել։

Բիթին ժպտաց։

– Ժամանակ առ ժամանակ պատահում է մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ։ Քլարիս Մըքլելընն է, չէ՞։ Նրանց ընտանիքի մասին մենք տեղյակ ենք։ Հսկողության տակ ենք առել։ Ժառանգականությունը և միջավայրը, ես կասեի, հետաքրքրաշարժ բաներ են։ Այնքան էլ դյուրին չէ ազատվել բոլոր տարօրինակ մարդկանցից, մի քանի տարում անհնար է։ Ընտանեկան միջավայրը կարող է ջնջել շատ բան նրանից, ինչ ջանում է պատվաստել դպրոցը։ Ահա թե ինչու մենք մշտապես նվազեցնում էինք մանկապարտեզ ընդունվելու տարիքը։ Հիմա երեխաներին կորզում ենք համարյա թե օրորոցից։ Մըքլելընների մասին մենք ահազանգեր էինք ստացել, երբ դեռ ապրում էին Չիկագոյում, բայց բոլորն էլ կեղծ էին դուրս գալիս։ Նրանց տանը գրքեր չէինք գտնում։ Քեռին բարի համբավ չունի, կասկածելիների թվում է, մարդախույս է։ Ինչ վերաբերում է աղջկան, նա դանդաղ գործողության ռումբ էր։ Ընտանիքը ազդել էր նրա ենթագիտակցության վրա․ ես համոզվեցի՝ ծանոթանալով նրա դպրոցական բնութագրին։ Նրան հետաքրքրում էր ոչ թե այն, թե ինչպես է արվում ինչ-որ բան, այլ թե ինչու և ինչի համար։ Իսկ նման հետաքրքրասիրությունը վտանգավոր է։ Միայն թե սկսիր հարցնել՝ ինչու կամ ինչի համար, և եթե ժամանակին չկանխես, ապա վերջը կարող է շատ տխուր լինել։ Թերևս ավելի լավ էր, որ խեղճ աղջիկը մեռավ։

– Այո՛, մեռավ։

– Բարեբախտաբար այդպիսիք հազվադեպ են հանդիպում։ Մենք կարողանում ենք սաղմի մեջ, ամենավաղ շրջանում խեղդել նման միտումները։ Առանց տախտակների ու մեխերի տուն չես կառուցի և եթե ուզում ես, որ տունը չկառուցվի, թաքցրու տախտակներն ու մեխերը։ Եթե չես ուզում, որ մարդը դառնանա, վշտանա, ընկճվի քաղաքականության պատճառով, նույն հարցը երկու կողմից տեսնելու հնարավորություն մի՛ ընձեռիր։ Թող տեսնի միայն մեկը, իսկ ավելի լավ է՝ ոչ մեկը։ Թող մոռանա, որ աշխարհում գոյություն ունի պատերազմ։ Եթե կառավարությունն անկարող է, ոչինչ չի հասկանում, հարկերով խեղդում է ժողովրդին, համենայն դեպս, ավելի լավ է, քան եթե ժողովուրդը ըմբոստանա։ Ամենաէականը անդորրն է, Մոնթագ։ Կազմակերպեցեք տարբեր մրցույթներ, օրինակ՝ ո՞վ է ավելի լավ հիշում հանրածանոթ երգերի բառերը, ո՞վ կարող է թվարկել Նահանգների բոլոր գլխավոր քաղաքները կամ ո՞վ գիտե, թե Այովա նահանգը որքան հացահատիկ է տվել անցյալ տարի։ Մարդկանց գլուխները լցրեք անպետք թվերով, խցկեցեք այնքան չնչին փաստեր, մինչև որ նրանց սիրտը խառնի, ոչինչ, հետո նրանց կթվա, թե շատ կրթված են։ Նույնիսկ կկարծեն, թե իրենք մտածում են, առաջ են շարժվում, թեպետ իրականում դոփում են տեղում։ Եվ մարդիկ երջանիկ կլինեն, քանի որ փաստերը, որոնցով նրանց գլուխները լցված են, անփոփոխ են։ Սակայն մի տվեք նրանց այնպիսի լպրծուն, անվստահելի, երկիմաստ, կասկածելի նյութ, ինչպիսին փիլիսոփայությունն է կամ սոցիոլոգիան։ Աստված ոչ արասցե, որ նրանք սկսեն եզրակացություններ և ընդհանրացումներ անել, կընկնեն մելամաղձության գիրկը։ Այն մարդը, որ ունակ է քանդելու և հավաքելու հեռուստատեսային պատը,– իսկ մեր օրերում մեծամասնությունը կարողանում է,– շատ ավելի երջանիկ է նրանից, ով ջանում է չափել և հաշվարկել տիեզերքը, քանի որ չի կարելի այն չափել ու հաշվարկել՝ առանց սեփական ոչնչությունն ու մենակությունը զգալու։ Ես գիտեմ, ես փորձել եմ։ Ո՛չ, գրո՜ղը տանի։ Տվեք նրանց զվարճալիքներ, երեկույթներ, մարմնամարզիկներ ու ձեռնածուներ, կրկեսային հանդուգն համարներ, հրթիռային ավտոմեքենաներ, ուղղաթիռ–մոտոցիկլետներ, պոռնոգրաֆիա և թմրադեղեր։ Ավելի շատ այն ամենից, ինչը հարուցում է պարզագույն ավտոմատ ռեֆլեքսներ։ Եթե դրաման անբովանդակ է, կինոնկարը՝ անիմաստ, իսկ կատակերգությունը սնամեջ, գրգռեք իմ նյարդերը խլացուցիչ երաժշտությամբ։ Եվ ինձ կթվա, թե պիեսը հուզում է ինձ, չնայած դա ընդամենը ռեակցիա է ձայնային ալիքների հանդեպ։ Բայց ինձ համար միևնույն է։ Սիրում եմ, երբ ինձ ինչպես հարկն է թափ են տալիս։

Բիթին ոտքի ելավ։

– Իմ գնալու ժամանակն է։ Դասախոսությունն ավարտվեց։ Հուսով եմ, ամեն ինչ պարզաբանեցի։ Մոնթագ, հիշեցեք գլխավորը՝ մենք երջանկության մարտիկներ ենք՝ դուք, ես և մյուսները։ Մենք պահպանում ենք մարդկությանը այն խղճուկ խմբակցությունից, որն իր հակասական գաղափարներով և տեսություններով բոլորին ուզում է ապերջանիկ դարձնել։ Մենք ամբարտակի պահակներ ենք։ Ամրացե՛ք, Մոնթագ։ Հետևեցեք, որ մելամաղձի և մռայլ փիլիսոփայության հեղեղը չողողի մեր աշխարհը։ Մեր հույսը դուք եք։ Նույնիսկ չեք էլ պատկերացնում, թե որքան անհրաժեշտ եք, թե ես ու դուք որքան հարկավոր ենք այս երջանիկ աշխարհում։

Բիթին սեղմեց Սոնթագի անկենդան ձեռքը։ Նա անշարժ նստած էր անկողնում։ Թվում էր, եթե նրա գլխին փուլ գար առաստաղը, նա չէր շարժվի։ Միլդրեդն այլևս դռների մեջ չէր։

– Վերջում մի բան էլ ասեմ,– ասաց Բիթին։– Ծառայության ընթացքում ամեն մի հրկիզողի գոնե մեկ անգամ համակում է բուռն հետաքրքրասիրությունը։ Հանկարծ ցանկանում է իմանալ՝ ի՞նչ է գրված այդ գրքերում։ Գիտե՞ք, այնպես է ցանկանում, որ չի կարողանում դիմադրել։ Հավատացե՛ք ինձ, Մոնթագ, Ժամանակին ինքս քիչ գրքեր չեմ կարդացել՝ կողմնորոշվելու համար։ Ես ձեզ ասում եմ՝ գրքերում ոչինչ չկա, չկա այնպիսի մի բան, որին կարելի է հավատալ կամ սովորեցնել ուրիշներին։ Եթե վիպագրություն է, ապա պատմվում է երբևէ գոյություն չունեցած երևակայական մարդկանց մասին, կեղծիք, հորինվածք։ Եթե գիտական գրականություն է, ավելի վատ․ մի գիտնականը մյուսին ապուշ է անվանում, մի փիլիսոփան ջանում է ձայնակոխ անել մյուսին։ Բոլորը պատեպատ են զարկվում, ձգտում են մարել աստղերը, խավարեցնել արևը։ Կարդում ես՝ գլուխդ է պտտվում։

– Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե հրկիզողը պատահաբար, առանց որևէ չար մտադրության, գիրք վերցնի։

Մոնթագի դեմքով ջղաձիգ դող անցավ։ Բաց դուռը նայում էր նրան, ինչպես հսկա դատարկ աչք։

– Միանգամայն բնական արարք է։ Պարզ հետաքրքրասիրության է, ոչ ավելին,– պատասխանեց Բիթին։– Նման դեպքերում մենք ո՛չ անհանգստանում ենք, ոչ՝ զայրանում։ Թույլ ենք տալիս մի օր պահել գիրքը։ Եթե քսանչորս ժամ հետո ինքը չի այրում, մենք ենք այրում նրա փոխարեն։

– Հասկանալի է,– Մոնթագի բերանը չորացավ։

– Այսքանը, Մոնթագ։ Գուցե ուզում եք դուրս գալ ավելի ուշ, գիշերային հերթափոխի՞։ Այսօր հավանաբար կհանդիպե՞նք։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ինչպե՞ս թե,– Բիթիի դեմքին թեթև զարմանք հայտնվեց։

Մոնթագը փակեց աչքերը։

– Գուցե կգամ, ավելի ուշ։

– Եթե չգաս, քո պակասը կզգանք,– մտախոհ ասաց Բիթին՝ ծխամորճը դնելով գրպանը։

«Ես այլևս չեմ գա»,– մտածեց Մոնթագը։

– Դե, ապաքինվեք,– ասաց Բիթին։– Առողջացեք։

Նա շրջվեց ու դուրս ելավ բաց դռնից։

Մոնթագը պատուհանից տեսավ, թե ինչպես ածխասև անվադող ունեցող փայլուն դեղնակարմիր բզեզ ավտոմեքենայով Բիթին մեկնեց։

Պատուհանից երևում էին փողոցներն ու հարթ ճակատներով տները։ Ի՞նչ ասաց մի անգամ Քլարիսը նրանց մասին։ Հիշեց․ «Այլևս չկան առմուտքեր։ Իսկ քեռիս ասում է, որ նախկինում բոլոր տները ունեին։ Երեկոները մարդիկ նստում էին շեմին, զրուցում, եթե ցանկանում էին, իսկ եթե ոչ՝ լուռ ճոճվում էին ճոճաթոռների մեջ։ Պարզապես նստում էին և մտածում ինչ-որ բանի մասին, կշռադատում։ Ճարտարապետները վերացրել են առմուտքերը, որովհետև դրանք իբր փչացնում էին շենքերի ճակատամասերը։ Բայց քեռիս ասում է, որ դա սոսկ պատրվակ է եղել, իրականում չէին ուզում թույլ տալ, որ մարդիկ այդպես նստեին շեմին, հանգստանային, ճոճվեին ճոճաթոռների մեջ, զրուցեին։ Դա վնասակար ժամանց է։ Մարդիկ չափազանց շատ էին զրուցում։ Եվ նրանք մտածելու ժամանակ ունեին։ Այդ պատճառով որոշեցին առմուտքերը ոչնչացնել։

Պարտեզները նույնպես։ Տների շուրջը այլևս չկան պարտեզներ, որտեղ կարելի լինի նստել։ Հապա նայեցեք կահույքին։ Ճոճաթոռները վերացան, քանի որ չափազանց հարմարավետ էին։ Անհրաժեշտ է, որ մարդիկ ավելի շատ շարժվեն։ Քեռիս ասում է․․․ քեռիս ասում է․․․ քեռիս․․․»։ Քլարիսի ձայնը մարեց։

Մոնթագը հայացքը կտրեց պատուհանից և նայեց կնոջը, նա նստել էր հյուրասենյակում և խոսում էր հաղորդավարի հետ, որն իր հերթին դիմում էր նրան։

– Միսիս Մոնթագ,– ասում էր հաղորդավարը, և էլի ինչ-որ բառեր։– Միսիս Մոնթագ, և էլի ինչ-որ բան։ Հատուկ սարքը, որը ձեռք բերեցին հարյուր դոլարով, հարկ եղած պահին ավտոմատ կերպով արտաբերում էր կնոջ անունը։ Դիմելով իր լսարանին՝ հաղորդավարը դադար տվեց, և այդ պահին յուրաքանչյուր տան մեջ սարքը հնչեցնում էր տանտիրոջ անունը, իսկ մի այլ հատուկ սարքավորում, համապատասխանաբար, հեռուստաէկրանին փոփոխում էր հաղորդավարի շուրթերի ու դեմքի մկանների շարժումները։ Կասկած չկար, որ հաղորդավարը տան բարեկամն էր, սրտամոտ ծանոթը․․․

– Միսիս Մոնթագ, իսկ այժմ այստեղ նայեցեք։

Միլդրեդը թեքեց գլուխը, թեպետ ակնհայտ էր, որ չէր լսում։

Մոնթագն ասաց․

– Բավական է այսօր գործի չգնալ, և արդեն կարելի կլինի վաղն էլ չգնալ, ընդհանրապես չգնալ։

– Բայց դու հո այսօր կգնա՞ս,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Դեռ չեմ որոշել։ Առայժմ մի սոսկալի ցանկություն ունեմ, ուզում եմ ամեն ինչ ջարդ ու փշուր անել։

– Մեքենայով գնա մի քիչ թարմացիր։

– Ո՛չ, շնորհակալություն։

– Բանալիները զարդասեղանի վրա են։ Երբ ես այդպիսի տրամադրության մեջ եմ լինում, միշտ նստում եմ մեքենա և մեկնում՝ ուր աչքս կտրի, միայն հնարավորին չափ արագ։ Ժամում իննսունհինգ մղոն սլանալը հիանալի օգնում է։ Երբեմն ողջ գիշեր պտտվում եմ, տուն եմ վերադառնում լուսաբացին, իսկ դու չես էլ իմանում։ Քաղաքից դուրս շատ հաճելի է։ Երբեմն անվի տակ սկյուռ է ընկնում, երբեմն՝ շուն։ Մի քիչ զբոսնիր։

– Ո՛չ, այսօր հարկավոր չէ։ Չեմ ուզում, որ այդ զգացումը ցրվի։ Գրողը տանի, ներսումս ինչ-որ բան է եռում։ Չեմ հասկանում, թե ինչ է։ Ես այնպե՜ս դժբախտ եմ, այնպե՜ս չարացած, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչու։ Թվում է, փքվում եմ, ուռչում։ Ասես չափազանց շատ բան է հավաքվել մեջս․․․ Թե ինչ, չգիտեմ։ Հնարավոր է, որ նույնիսկ սկսեմ գրքեր կարդալ։

– Բայց չէ՞ որ քեզ բանտ կնստեցնեն։– Կինը այնպես նայեց, կարծես նրանց միջև ապակե պատ կար։

Մոնթագը սկսեց հագնվել՝ անհանգիստ շրջելով ննջասենյակում։

– Թերևս վատ միտք չէ, հարկավոր է բանտարկել ինձ, քանի դեռ որևէ մեկին չեմ վնասել։ Դու լսեցի՞ր Բիթիին։ Լսեցի՞ր, թե ինչ էր ասում։ Նա ամեն ինչի համար պատասխան ունի։ Եվ իրավացի է, կարևորը երջանկությունն է։ Զվարճությունն ամեն ինչ է։ Ես լսում էի նրան և կրկնում ինքս ինձ․ ո՛չ, ես դժբախտ եմ։

– Իսկ ես երջանիկ եմ,– Միլդրեդը շողարձակ ժպտաց։ – Եվ հպարտ եմ, որ երջանիկ եմ։

– Ես պետք է ինչ-որ բան անեմ,– ասաց Մոնթագը։– Դեռևս չգիտեմ՝ ինչ, բայց որևէ կարևոր բան։

– Ես ձանձրացել եմ այդ հիմարությունը լսելուց,– ասաց Միլդրեդը և կրկին շրջվեց հաղորդավարի կողմը։

Մոնթագը դիպավ ձայնի կարգավորիչին, և հաղորդավարը լռեց։

– Միլլի,– սկսեց Մոնթագը ու մի պահ լռեց։– Սա ախր ոչ միայն իմ, այլ նաև քո տունն է։ Եվ որպեսզի ազնիվ լինեմ, պետք է քեզ ասեմ։ Վաղուց պետք է ասեի, բայց նույնիսկ ինքս ինձ վախենում էի խոստովանել։ Ես քեզ ցույց կտամ այն, ինչ կլոր տարի թաքցրել եմ։ Տարվա ընթացքում հավաքել եմ, մեկ առ մեկ, գաղտագողի։ Ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչու, բայց ահա, մի խոսքով, արել եմ, իսկ քեզ այդպես էլ չեմ ասել․․․

Նա վերցրեց թիկնաթոռը, անշտապ և հանգիստ տարավ նախասենյակ, դրեց մուտքի դռան մոտ, բարձրացավ աթոռին։ Մի րոպե անշարժացավ, ինչպես արձանը պատվանդանին, իսկ Միլդրեդը կողքին կանգնած սպասում էր։ Նա ետ տարավ պատի օդափոխիչ ցանցը, ձեռքը մտցրեց խողովակի մեջ, մի կողմ հրեց մետաղյա մի ցանց ևս ու մի գիրք հանեց։ Առանց նայելու նետեց հատակին։ Կրկին ձեռքը մտցրեց, հանեց ևս երկու գիրք ու նետեց հատակին։ Նա իրար ետևից դովա էր հանում և նետում էր հատակին՝ փոքրածավալ, ստվար, դեղին, կարմիր, կանաչ կազմերով գրքեր։ Երբ վերջինը հանեց, Միլդրեդի ոտքերի առաջ ընկած էր մոտ քսան գիրք։

– Ներիր ինձ,– ասաց նա։– Ես արել եմ առանց մտածելու։ Իսկ հիմա պարզվում է, որ մենք երկուսով այս պատմության մեջ ենք խճճվել։

Միլդրեդը ընկրկեց, ասես իր առջև տեսել էր հատակի տակից դուրս ելած բազմաթիվ մկներ։ Մոնթագը լսում էր նրա ընդհատվող շնչառությունը, տեսնում նրա գունատ դեմքը, սառած, չռված աչքերը։ Միլդրեդը նորից ու նորից կրկնում էր Մոնթագի անունը, այնուհետև խղճալի հոգոց հանելով վազեց գրքերի կողմը, վերցրեց նրանցից մեկն ու նետվեց խոհանոց՝ աղբայրիչ վառարանի մոտ։

Մոնթագը բռնեց նրան։ Կինը ծղրտում էր և ճանկռտելով փորձում դուրս պրծնել։

– Ո՜չ, Մի՜լլի, ո՜չ։ Սպասի՛ր։ Վե՛րջ տուր, խնդրում եմ։ Դու ոչինչ չգիտես․․․ Դե, վե՛րջ տուր․․․,– նա ապտակեց Միլդրեդին և ուսերից բռնելով՝ թափահարեց։

Կինը կրկին տվեց Մոնթագի անունը և արտասվեց։

– Մի՚լլի,– ասաց նա։– Լսիր ինձ։ Մի վայրկյան։ Աղաչում եմ։ Այժմ արդեն ոչինչ չենք կարող անել։ Այժմ չենք կարող այրել։ Ես ուզում եմ նախ նայել դրանք, հասկանո՞ւմ ես, գոնե մի անգամ նայել։ Եվ, եթե հրկիզապետն իրավացի է, միասին կայրենք։ Խոսք եմ տալիս, միասին կայրենք։ Դու պետք է օգնես ինձ։

Նա նայեց կնոջ դեմքին։ Բռնեց նրա կզակից։ Զննելով նրա դեմքը՝ Մոնթագը որոնում էր այնտեղ իրեն, որոնում էր հուզող հարցի պատասխանը՝ ինչպե՞ս վարվել։

– Ուզենք թե չուզենք, միևնույն է, արդեն խճճվել ենք։ Ես քեզնից ոչինչ չեմ խնդրել այս բոլոր տարիներին, բայց այժմ խնդրում եմ, աղաչում եմ։ Մենք պետք է վերջապես ըմբռնենք՝ ինչպես առաջացավ այս թնջուկը՝ դու, այդ քնաբեր դեղահաբերը և գիշերային խելահեղ ուղևորությունները մեքենայով, ես և իմ աշխատանքը։ Մենք սրընթաց անդունդն ենք գլորվում, Միլլի, բայց ես չեմ ուզում, գրողը տանի։ Մեզ համար հեշտ չի լինի։ Մենք նույնիսկ չգիտենք ինչից սկսել, բայց փորձենք ինչ-որ կերպ գլուխ հանել, կշռադատել, օգնել միմյանց։ Նույնիսկ չեմ կարող ասել, թե հենց հիմա որքա՜ն է ինձ անհրաժեշտ քո օգնությունը։ Եթե դու դույզն իսկ սիրում ես ինձ, ապա կսպասես մեկ–երկու օր։ Ահա իմ խնդրանքը, և ամեն ինչ կավարտվի։ խոստանում եմ, երդվում եմ։ Եթե ինչ-որ խելացի բան կա այս գրքերում, թեկուզ մտքի նշույլ համընդհանուր քաոսի մեջ, գուցե և կարողանանք փոխանցել ուրիշներին։

Միլդրեդն այլևս չէր դիմադրում, և Մոնթագը բաց թողեց նրան։ Կինը ճոճվելով հեռացավ, ուժասպառ հենվեց պատին, ապա ծանրորեն սահեց հատակին։ Նա լուռ նստել էր հատակին՝ նայելով ցիրուցան գրքերին։ Ոտքը կպավ մի գրքի, և նա դանդաղ ետ քաշեց։

– Երեկ այն կինը․․․ Դու այնտեղ չէիր, Միլլի, դու չես տեսել նրա դեմքը։ Քլարիսը նույնպես․․․ Դու երբեք չես խոսել նրա հետ։ Իսկ ես խոսել եմ։ Բիթիի նման մարդիկ վախենում են նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ են նրանք վախենում Քլարիսից և Քլարիսի նմաններից։ Բայց երեկ հերթապահության ժամանակ ես սկսեցի համեմատել Քլարիսին հրակայանի հրկիզողների հետ և հանկարծ հասկացա, որ ատում եմ նրանց, ատում եմ ինքս ինձ։ Ես մտածեցի՝ գուցե ավելի լավ կլիներ, եթե հրկիզողներն իրենք իրենց այրեին։

– Գա՜յ։

Շքամուտքի խոսափողը ցաձրաձայն կանչեց․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում»։

Լռություն։

Նրանք վախեցած նայում էին շքամուտքի դռանը, հատակին թափված գրքերի կույտին։

– Բիթին է,– արտասանեց Միլդրեդը։

– Չի կարող պատահել։ Նա չէ։

– Վերադարձել է,– շշնջաց կինը։

Եվ նորից խոսափողի խուլ ձայնը․ «Ձեզ են հարցնում»։

– Պետք չէ դուռը բացել։

Մոնթագը հենվեց պատին, ապա դանդաղ կքելով պպզեց և սկսեց շփոթահար ջոկջկել գրքերը՝ վերցնելով մերթ մեկը, մերթ մյուսը։ Նա ողջ մարմնով դողում էր և սաստիկ ցանկանում էր կրկին գրքերը թաքցնել օդափոխիչի մեջ։ Բայց գիտեր, որ ուժ չունի մի անգամ ևս հանդիպելու հրկիզապետ Բիթիին։ Նա պպզել էր, հետո պարզապես նստեց հատակին։ Ավելի համառորեն հնչեց խոսափողի ձայնը։ Մոնթագը հատակից վերցրեց հատորիկը։

– Ինչի՞ց սկսենք։– Նա գիրքը կեսից բացեց և ուշադիր նայեց։– Կարծում եմ, պետք է սկսել սկզբից․․․

– Նա ներս կմտնի,– ասաց Միլդրեդը,– և գրքերի հետ միասին մեզ էլ կայրի։

Խոսափողը վերջապես լռեց։ Լռություն։ Մոնթագը դռան ետևում զգաց ինչ-որ մեկի ներկայությունը, որ կանգնել, սպասում էր, թերևս ականջ դնում։ Ապա քայլերի ձայներ լսվեցին։ Քայլերը հեռանում էին ճանապարհով։ Հետո անցան մարգագետնի միջով․․․

– Տեսնենք, թե ինչ է գրված,– ասաց Մոնթագը։ Այդ բառերը Նա արտասանեց կմկմալով, ասես կաշկանդվում էր սաստիկ ամոթից։ Արագ թերթելով՝ Մոնթագը աչքի անցկացրեց տասնյակ էջեր, մինչև վերջապես կանգ առավ հետևյալ տողերին․

«Հաշվված է, որ տասնմեկ հազար մարդ, զանազան ժամանակ, գերադասել են մահը, միայն թե չհնազանդվեն և չկոտրեն ձուն սուր ծայրից»։

Միլդրեդը նստել էր նրա դիմաց։

– Դա ի՞նչ է նշանակում։ Ախր, ոչ մի իմաստ չկա։ Հրկիզապետը իրավացի էր։

– Սպասի՛ր,– պատասխանեց Մոնթագը։– Նորից սկսենք։ Հե՛նց սկզբից։



=== Երկրորդ մաս. ՄԱՂԸ ԵՎ ԱՎԱԶԸ ===


Ամբողջ օրը նրանք կարդում էին, իսկ երկնքից նոյեմբերյան սառն անձրևը թափվում էր խաղաղված տան վրա։ Նրանք կարդում էին նախասենյակում։ Հյուրասենյակը ամայի ու գորշ էր թվում։ Նրա համրացած պատերին չէր խաղում գույների ծիածանը, չէին առկայծում հրավառության ցոլքերը, չկային ոսկեկար ցանցկեն զգեստներ հագած կանայք, և սև թավշյա կոստյումներով տղամարդիկ 100 ֆունտանոց ճագարներ չէին հանում արծաթավուն լայնեզր գլխարկներից։ Հյուրասենյակը մեռյալ էր։ Միլդրեդը սառած, անարտահայտիչ հայացքով շարունակ նայում էր լռին պատերին, իսկ Մոնթագը մերթ անհանգիստ չափչփում էր սենյակը, մերթ նորից պպզում և մի քանի անգամ բարձրաձայն կարդում որևէ էջ։

«Դժվար է ասել, թե հատկապես որ պահին է ծնվում բարեկամությունը։ Ջուրը կաթիլ–կաթիլ լցնելիս, լինում է մի վերջին կաթիլ, որից հանկարծ բերնեբերան լցվում է անոթը և թափվում եզրից, ճիշտ նույնն է, երբ բարի արարքներից մեկը հանկարծ լիքը լցնում է սիրտդ»։

Մոնթագը նստեց՝ ականջ դնելով անձրևի խշշոցին։

– Գուցե և հենց այդ էր, որ կար մեր հարևան աղջկա մեջ։ Ես այնպես եմ ուզում հասկանալ նրան։

– Բայց նա մեռել է։ Ի սեր աստծո, խոսենք որևէ ապրողի մասին։

Չնայելով կնոջը՝ Մոնթագը, ողջ մարմնով դողալով, կտրեց–անցավ նախասենյակը և մտավ խոհանոց։ Երկար կանգնեց պատուհանի մոտ՝ հայացքը ապակիները թմբկահարող անձրևին։ Երբ անձրևը դադարեց, նա վերադարձավ արդեն աղջամուղջով պատված նախասենյակ և վերցրեց նոր գիրք։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

Նա խեթ֊խեթ նայեց պատին։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

– Այ դա հասկանում եմ,– ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ Քլարիսի համար բնավ էլ նախասիրած թեմա չէր։ Նա սիրում էր խոսել ուրիշների մասին, իմ մասին։ Նա առաջինն էր իմ կյանքում, որ ինձ իսկապես դուր եկավ։ Ծանոթներիս մեջ միակն էր, որ նայում էր ուղիղ աչքերիս, այնպես, ասես ինչ-որ բան արժեմ։

Նա հատակից վերցրեց երկու գրքերը, որ քիչ առաջ կարդում էր։

– Այս մարդիկ մեռել են շատ տարիներ առաջ, բայց ես գիտեմ, որ նրանց բոլոր գրածներն այսպես թե այնպես կապված են Քլարիսի հետ։

Դրսից թույլ ճանկռտոց լսվեց։

Մոնթագը քարացավ։ Միլդրեդը, ծանր շնչելով, սեղմվեց պատին։

– Դռան ետևում ինչ-որ մեկը կա․․․ Ինչո՞ւ է խոսափողը լռում։

– Անջատել եմ։

Դռան ետևից լսվում էր թույլ ֆսֆսոց, էլեկտրաջեռուցման թեթև թշշոց։

Միլդրեդը ծիծաղեց։

– Ախր դա պարզապես շուն է․․․ Վռնդե՞մ։

– Չհամարձակվես։ Տե՛ղդ նստիր։

Լռության։ Դրսում սառն անձրև էր մաղում։ Իսկ փակ դռան տակից փչում էր էլեկտրական կապույտ պարպումների նուրբ հոտը։

– Շարունակենք,– հանգիստ ասաց Մոնթագը։

Միլդրեդը ոտքով հարվածեց գրքին։

– Գրքերը մարդիկ չեն։ Դու կարդում ես, ես նայում եմ շուրջս, բայց ոչ ոք չկա։

Մոնթագը նայում էր հյուրասենյակի պատերին, մեռած ու գորշ, ինչպես օվկիանոս, որ պատրաստ է ալեկոծվելու, եռալու կյանքով, եթե միայն միացվի էլեկտրական արևը։

– Իսկ «ազգականները» կենդանի մարդիկ են։ Նրանք ինչ-որ բան են ասում ինձ, ես ծիծաղում եմ, նրանք ծիծաղում են։ Հապա գույնե՜րը․․․

– Այո՛, գիտեմ։

– Բացի այդ, եթե հրկիզապետ Բիթին իմանա այս գրքերի մասին․․․,– Միլդրեդը մտածմունքի մեջ ընկավ։ Դեմքի զարմանքը փոխվեց սարսափի։

– Նա կարող է գալ այստեղ, այրել տունը, «ազգականներին», ամեն ինչ։ Սոսկալի՜ է։ Նապա մտածի՛ր, թե որքան փող ենք ներդրել այս տան վրա։ Ինչո՞ւ ես պետք է կարդամ այս գրքերը, հանուն ինչի՞։

– Ինչո՞ւ, հանուն ինչի՞,– գոչեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես օձ տեսա։ Աշխարհում ավելի արգահատելի բան չկա։ Նա կարծես սատկած էր, բայց միաժամանակ կենդանի։ Նա կարող էր տեսնել, բայց չէր տեսնում։ Ուզո՞ւմ ես տեսնել այդ օձին։ Նա անհետաձգելի օգնության հիվանդանոցում է, այնտեղ մանրամասն գրված է, թե ինչպիսի աղտեղություն դուրս քաշեց քեզնից։ Գուցե գնա՞ս այնտեղ, ընթերցե՞ս քարտարանում պահվող գրառումը։ Միայն թե չգիտեմ՝ ի՞նչ խորագրի տակ փնտրել՝ «Գայ Մոնթագ», թե՞ «Սարսափ» կամ «Պատերազմ»։ Իսկ գուցե գնաս տեսնես այն տունը, որ անցած գիշեր այրվե՞ց։ Մոխրի մեջ պեղես այն կնոջ ոսկորները, որը ողջակիզվեց իր տան հետ միասին։ Իսկ Քլարիս Մըքլե՞լընը։ Որտե՞ղ փնտրել հիմա նրան։ Դիարանո՞ւմ։ Ահա լսի՛ր։

Տան վերևում իրար ետևից սրընթաց անցան ռմբակոծիչները, անցան հռնդյունով, դղրդյունով, սուլոցով, ասես անտեսանելի վիթխարի օդափոխիչ էր պտտվում երկնքի դատարկ խոռոչում։

– Տե՜ր աստված, – բացականչեց ՍոՆթագը,– ամեն ժամ նրանք ոռնում են մեր գլխավերևում։ Մեր կյանքի ամեն վայրկյանը հագեցված է այդ դժոխային ռմբակոծիչներով։ Ինչո՞ւ ոչ ոք չի խոսում այդ մասին։ 1960 թվականից հետո մենք սկսել ենք և հաղթել երկու ատոմային պատերազմում։ Մի՞թե պատճառն այն չէ, որ զվարճանալով տանը, լիովին մոռացել ենք մնացյալ աշխարհը։ Արդյոք այն պատճառով չե՞նք այսպես հարուստ, որ աշխարհն այնքան աղքատ է, իսկ մեր հոգն էլ չէ։ Ես լսել եմ, որ ամենուր մարդիկ կիսաքաղց են, իսկ մենք կուշտ ենք։ Արդյոք ճի՞շտ է, որ ողջ աշխարհը տաժանակիր աշխատում է, իսկ մենք զվարճանում ենք։ Դրա համար չէ՞, որ սաստիկ ատում են մեզ։ Ես վաղուց եմ լսել, որ բոլորն ատում են մեզ։ Իսկ գիտե՞ս, թե ինչու։ Ես չգիտեմ։ Գուցե այս գրքե՞րը բացեն մեր աչքերը։ Գուցե դրա՞նք նախազգուշացնեն մեզ՝ չկրկնել նույն անուղղելի սխալները։ Ես չեմ հիշում, թե քո հյուրասենյակի այդ ապուշները երբևէ այդ մասին խոսած լինեն։ Աստվա՜ծ իմ, Միլլի, ախր, ինչպե՞ս չես հասկանում։ Եթե օրական մի քիչ կարդանք, ասենք, օրը մի ժամ, երկու ժամ, գուցե թե․․․

Հեռախոսը զնգաց։ Միլդրեդը ճանկեց լսափողը։

– Աանա։– Նա ուրախացած ծիծաղեց։֊– Այո՛, Սպիտակ ծաղրածուն է երեկոյան ծրագրով։

Մոնթագը գնաց դեպի խոհանոց և գիրքը նետեց սեղանին։

«Մոնթագ,– դիմեց ինքն իրեն,– դու իսկապես հիմար ես։ Սակայն ինչպե՞ս վարվել։ Գրքերի մասին հայտնել կայա՞ն։ Մոռացությա՞ն տալ»։– Նա կրկին բացեց գիրքը, ջանալով չլսել Միլդրեդի ծիծաղը։

«Խե՜ղճ Միլլի,– մտածեց նա։– Խե՜ղճ Մոնթագ։ Չէ՞ որ դու նույնպես գլուխ չես հանում։ Որտեղից օգնություն խնդրել, որտե՞ղ ուսուցիչ գտնել, երբ արդեն այդքան ժամանակ կորսված է»։

Չպետք է հանձնվել։ Նա փակեց աչքերը։ Դե, իհարկե, նա կրկին զգաց, որ մտածում է քաղաքային զբոսայգու մասին, ուր մի տարի առաջ անցողակի մտել էր։ Վերջերս հաճախ էր հիշում այդ մասին։ Եվ այժմ էլ հիշողության մեջ պարզորոշ գծագրվեց այն ամենը, ինչ կատարվեց այդ օրը՝ զբոսայգում․ սաղարթախիտ անկյունը, նստարանին նստած սև կոստյումով ծերուկը, որ, Մոնթագին տեսնելով, արագորեն ինչ-որ բան խոթեց վերարկուի գրպանը։

․․․ Ծերուկը տեղից վեր ցատկեց, ասես ուզում էր վազել։ Իսկ Մոնթագն ասաց․

– Սպասե՛ք։

– Ես ոչ մի մեղք չունեմ,– դողահար բացականչեց նա։

– Իսկ ո՞վ ասաց, թե դուք մեղավոր եք։

Որոշ ճամանակ նրանք լուռ նստել էին կանաչ սաղարթների աղոտ ցոլքերի մեջ։ Հետո Մոնթագը խոսք բացեց եղանակի մասին, և ծերուկը պատասխանեց ցածր, թույլ ձայնով։ Դա տարօրինակ, խաղաղ հանդիպում էր։ Ծերուկը խոստովանեց, որ ինքը անգլերեն լեզվի պաշտոնանկ պրոֆեսոր է, աշխատանքից զրկվել է քառասուն տարի առաջ, երբ ուսանողների և նյութական աջակցության բացակայության պատճառով փակվեց հումանիտար գիտությունների վերջին քոլեջը; Անունը Ֆաբեր էր, և երբ նա այլևս չէր վախենում Մոնթագից, դարձավ շատախոս։ Սկսեց խոսել ցածր, համաչափ ձայնով, նայելով երկնքին, ծառերին, զբոսայգու կանաչ բացատներին։ Նրանք զրուցեցին շուրջ մեկ ժամ։ Հանկարծ ծերուկը ինչ-որ բան արտասանեց, և Մոնթագը հասկացավ, որ անհանգ բանաստեղծություն է։ Հետո, սիրտ առնելով, կրկին ինչ-որ բան արտասանեց՝ նույնպես բանաստեղծություն։ Զեռքը սեղմելով վերարկուի ձախ գրպանին՝ Ֆաբերը քնքշորեն արտաբերում էր բառերը; Մոնթագն զգաց, որ եթե ձեռքը մեկնի, ծերուկի գրպանից բանաստեղծությունների հատորյակ կհանի։ Բայց նա չմեկնեց։ Նրա ձեռքերն անզգա ընկած էին ծնկներին։

– Չէ՞ որ ես խոսում եմ ոչ թե բուն իրերի մասին, սը՛ր,– ասաց Ֆաբերը։– Ես խոսում եմ իրերի էության մասին։ Նստած եմ այստեղ և գիտեմ, որ ապրում եմ։

Ահա այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այն ժամանակ։ Մեկ ժամ տևած մենախոսություն, բանաստեղծություններ ու մեկնաբանություններ, իսկ հետո ծերուկը դողացող մատներով թղթի կտորի վրա գրեց իր հասցեն։ Մինչ այդ պահը երկուսն էլ խուսափում էին հիշատակել, որ Մոնթագը հրկիզող է։

– Ձեր քարտարանի համար է,– ասաց ծերուկը,– եթե ձեր մտքով անցնի բարկանալ ինձ վրա։

– Ես չեմ բարկանում,– զարմացած ասաց Մոնթագը։

Նախասենյակից լսվեց Միլդրեդի անզուսպ քրքիջը։

Բացելով ննջարանի պատի պահարանը՝ Մոնթագը թերթեց «Ենթակա են հետաքննության» (?) մակագրությամբ արկղի քարտերը։ Դրանց մեջ էր Ֆաբերի քարտը։ Այն ժամանակ Մոնթագը չէր մատնել նրան, բայց և հասցեն չէր ոչնչացրել։

Նա հավաքեց հեռախոսի համարը։ Հեռախոսալարի մյուս ծայրին ազդանշանը մի քանի անգամ կրկնեց Ֆաբերի անունը, և, վերջապես, ընկալուչում լսվեց պրոֆեսորի թույլ ձայնը։ Մոնթագը ներկայացավ։ Տիրեց երկարատև լռություն։ Եվ ապա՝

– Այո՛, միստր Մոնթագ։

– Պրոֆեսոր Ֆաբեր, ես ուզում եմ ձեզ ոչ այնքան սովորական մի հարց տալ։ Մեր երկրում քանի «Աստվածաշունչ» է մնացել։

– Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ մասին եք խոսում։

– Ես ուզում եմ իմանալ՝ գեթ մի օրինակ «Աստվածաշունչ» մնացե՞լ է։

– Ուզում եք ծուղա՞կը գցել ինձ։ Ես չեմ կարող պատահական մարդկանց հետ խոսել հեռախոսով։

– Քանի՞ օրինակ է մնացել Շեքսպիրի, Պլատոնի ստեղծագործություններից։

– Ոչ մի, դուք ինձնից լավ գիտեք։ Ո՛չ մի։

Ֆաբերը նետեց ընկալուչը։

Մոնթագը նույնպես ցած դրեց ընկալուչը։ Ո՛չ մի։ Հրակայանի ցուցակից Մոնթագն ինքն էլ գիտեր։ Սակայն, չգիտես ինչու, նա ցանկանում էր լսել հենց Ֆաբերից։

Նախասենյակում հանդիպեց Միլդրեդին, նրա դեմքը հուզմունքից շառագունել էր։

– Այսօր մեզ հյուր են գալու տիկինները։

Մոնթագը նրան ցույց տվեց մի գիրք։

– Սա Հին և Նոր կտակարանն է, և գիտե՞ս, Միլդրեդ․․․

– Խնդրում եմ, մի՛ սկսիր․․․

– Սա, հնարավոր է, միակ փրկված օրինակն է՝ մեր աշխարհամասում։

– Բայց դու պետք է այսօր ևեթ վերադարձնես։ Չէ՞ որ հրկիզապետ Բիթին գիտի այդ գրքի մասին։

– Հազիվ թե իմանա՝ հատկապես ի՞նչ գիրք եմ բերել։ Կարելի է մեկ ուրիշը հանձնել։ Բայց ո՞րը։ Ջե՞ֆերսոնը ։ Գուցե Թո՞րոն ։ Ո՞րն է պակաս արժեքավոր։ Եվ հետո, եթե ես փոխեմ, և Բիթին իմանա, թե հատկապես ո՛ր գիրքն եմ գողացել, նա գլխի կընկնի, որ մեզ մոտ մի ամբողջ գրադարան կա։

Միլդրեդի շրթունքները ջղաձգվեցին։

– Հապա մտածիր, թե ինչ ես անում։ Դու մեզ կկործանես։ Քեզ համար ո՞վ է կարևոր՝ ե՞ս, թե «Աստվածաշունչը»։

Նա արդեն նորից ջղային ճչում էր՝ սեփական տաքությունից հալվող մոմե տիկնիկի նման;

Բայց Մոնթագը չէր լսում նրան, նա լսում էր Բիթիի ձայնը։

«Նստեցեք, Մոնթագ։ Նայեցեք։ Վերցնում ենք առաջին էջը։ Զգուշությամբ, ինչպես ծաղկաթերթ, այրում ենք։ Հետո՝ երկրորդը։ Կրակը դրանք վեր է ածում սև թիթեռների։ Գեղեցիկ է, չէ՞։ Այժմ երկրորդ էջից կպցրեք երրորդը և այդպես շղթայաբար, էջ առ էջ, գլուխ առ գլուխ, բոլորը հիմարություններ են՝ ամփոփված բառերում, բոլորը՝ սուտ խոստումներ, հնամաշ մտքեր, իր դարն ապրած փիլիսոփայություն»։

Բիթին նստել էր քրտնաթոր ճակատով, իսկ նրա շուրջը հատակը ծածկված էր սև թիթեռների դիակներով, որոնք զոհվել էին բոցեղեն մրրիկի մեջ։

Միլդրեդը լռեց նույնքան անսպասելի, ինչպես սկսել էր ճչալ։ Մոնթագը նրա վրա ուշադրություն չէր դարձնում։

– Մի ելք է մնում,– ասաց նա։– Մինչև երեկո, երբ ես ստիպված կլինեմ գիրքը հանձնել Բիթիին, պետք է պատճենահանեմ։

– Դու տանը կլինե՞ս, երբ Սպիտակ ծաղրածուի ծրագիրն սկսվի և տիկինները հյուր գան,– բղավեց Միլդրեդը նրա ետևից։

Չշրջվելով՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Մի՛լլի։

Լռություն։

– Ի՞նչ։

– Միլլի, Սպիտակ ծաղրածուն սիրո՞ւմ է քեզ։

Ոչ մի պատասխան։

– Միլլի,– նա լիզեց չոր շրթունքները,– արդյոք քո «ազգականները» սիրո՞ւմ են քեզ։ Սիրում են ամբողջ սրտով ու հոգո՞վ։ Հա՞, Միլլի։

Մոնթագն զգաց, որ կինը աչքերը շփոթահար թարթելով նայում է իր ծոծրակին։

– Ինչո՞ւ ես այդպիսի հիմար հարցեր տալիս։

Մոնթագն ուզում էր լաց լինել, բայց շրթունքներն ամուր սեղմված էին, և աչքերում արցունք չկար։

– Եթե դռան ետևում շուն տեսնես, իմ փոխարեն ոտքով կխփես,– ասաց Միլդրեդը։

Նա անվճռական կանգնել էր դռան առաջ, ականջ դնելով։ Ապա բացեց և դուրս ելավ։

Անձրևը դադարել էր, անամպ երկնքում արևը թեքվում էր դեպի մայրամուտ։ Տան շրջակայքում ոչ ոք չկար, փողոցն ու մարգագետինն ամայի էին։

Մոնթագը թեթև հոգոց հանեց, ապա ետևից շրխկացրեց դուռը։

Մոնթագը մետրո գնաց։

«Ասես ամբողջովին քարացել եմ,– մտածեց նա։– Այդ երբվանի՞ց սկսվեց։ Ե՞րբ կարծրացան դեմքս, մարմինս, արդյո՞ք այն գիշեր, երբ խավարում ոտքով բախվեցի դեղահաբի սրվակին, որն ասես թաքցրած ական լիներ։

Կանցնի, մտածեց նա։ Գուցե ոչ միանգամից, թերևս՝ մի առժամանակ հետո։ Բայց ես ամեն ինչ կանեմ, որ անցնի, և Ֆաբերն էլ կօգնի ինձ։ Ինչ–որ մեկը կվերադարձնի իմ նախկին դեմքը, իմ ձեռքերը, նրանք կրկին կդառնան այնպիսին, ինչպիսին եղել են։ Հիմա նույնիսկ ժպիտը՝ հրկիզողի սովորական ժպիտը, լքել է ինձ։ Առանց նրա ես կորած եմ»։

Լուսամուտներում առկայծում էին թունելի պատերը՝ բաց դեղնավուն հախճասալիկներ և թանձր խավար, թվեր և նորից խավար, ամեն ինչ սլանում էր կողքով, գումարվում ընդհանուրին։

Մի անգամ, երբ ինքը դեռ երեխա էր, ամառվա մի շոգ օր նստել էր ծովափի դեղին ավազաթմբին և փորձում էր ավազը լցնել մաղը, որովհետև իր չարասիրտ զարմիկն ասել էր․ «Եթե մաղն ավազով լցնես, տասը սենթ կտամ»։ Բայց որքան ավելի արագ էր նա լցնում մաղը, նույնքան արագ էր ավազը չոր խշշոցով թափվում։ Նրա ձեռքերը հոգնել էին, ավազն այրում էր կրակի նման, իսկ մաղը դատարկ էր։ Հուլիսյան այդ տոթ օրը նա լուռ նստել էր ծովափին, և արցունքները հոսում էին այտերով։

Այժմ, երբ օդամուղ գնացքը թռցնում էր նրան, ցնցելով ու ճոճելով ստորերկրյա դատարկ միջանցքներում, նա հիշեց մաղի անողոք տրամաբանությունը և հայացքը ցած հառելով, հանկարծ տեսավ, որ ձեռքին պահել է բաց «Աստվածաշունչը»։ Վագոնում մարդիկ կային, բայց նա, չթաքցնելով, գիրքը պահում էր ձեռքում, և հանկարծ գլխով անցավ անհեթեթ մի միտք, եթե արագ ու անընդհատ կարդա, ապա գուցե և մաղում մի քիչ ավազ մնա։ Նա սկսեց կարդալ, բայց բառերը շաղվում էին, իսկ չե՞ որ մի քանի ժամ հետո նա կտեսնի Բիթիին և նրան կհանձնի գիրքը, ուստի ոչ մի արտահայտություն չպետք է սպրդի, հարկավոր է հիշել յուրաքանչյուր տողը։ «Ես պետք է այդ անեմ, ես կստիպեմ ինձ այդ անել»։

Նա ջղաձգորեն սեղմեց գիրքը։

Վագոնում ոռնում էին բարձրախոսները․

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

– Լռիր,– մտածեց Մոնթագը։– «Նայեցեք վայրի շուշանին, ինչպե՜ս է աճում»։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

«Ոչ ջանք է թափում․․․»։

– «Դենըմ»․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին․․․»։ Լռիր, վերջապես, լռիր․․․

– Ատամի մածո՜ւկ․․․

Նա Նորից բացեց գիրքը, սկսեց տենդագին թերթել էջերը, որոնք նա շոշափում էր կույրի պես, անթարթ նայում ամեն մի տողի, ամեն մի տառի։

– «Դենըմ»։ Տառ առ տառ՝ դ–ե–ն․․․

«Ոչ ջանք է թափում ու ոչ հյուսում է»։

Մաղից թափվող չոր ավազի խշշոց։

– «Դենըմը» թարմացնում է․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին, շուշանին, շուշանին»։

– Ատամները մաքրող «Դենըմ»։

– Լռեցե՜ք, լռեցե՜ք, լռեցե՜ք․․․,– այս աղերսանքը, օգնության կանչը այնպիսի ուժով դուրս պոկվեց Մոնթագի կրծքից, որ ինքն էլ չնկատեց՝ ինչպես ոտքի թռավ։ Աղմկոտ վագոնի շփոթված ուղևորները վախեցած մի կողմ թեքվեցին խելացնոր, աղաղակից կարմրատակած դեմքով, բորբոքված շրթունքներով մարդուց, որ ձեռքին սեղմել էր բաց գիրքը։ Բոլորը երկյուղով էին նայում նրան, բոլորը, ովքեր մի րոպե առաջ հանգիստ, ոտքերով չափ էին տալիս գովազդերին՝ «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ, «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ՝ մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք, մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք․․․ Բոլորը, ովքեր մեքենաբար քթի տակ դնդնում էին․ «Մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ, մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ․․․»։

Եվ ասես ի հատուցումն, ռադիոն Մոնթագի վրա մի տոննա երաժշտություն թափեց՝ մետաղի շռինդի, թիթեղի, պղնձի, արծաթի, արույրի զնգոցների տարափ։ Մարդիկ ստիպված էին խաղաղվել, քանի որ փախչելու տեղ չունեին, հսկա օդամուղ գնացքը սլանում էր ստորգետնյա խոր թունելով;

– Վայրի շուշան․․․

– «Դենըմ»։

– Ասացի՝ շուշան․․․

Մարդիկ զարմանքով նայեցին նրան․

– Ուղեկցորդին կանչեք։

– Խելքը թռցրել է․․․

– Նոլ Վյու կայարան։

Գնացքը սուլոցով օդ բաց թողեց և կանգ առավ։

– Նոլ Վյու,– բարձր։

– «Դենըմ»,– շշուկով։

Մոնթագի շուրթերը հազիվ էին շարժվում։

– Շուշան․․․

Ֆշշալով վագոնի դուռը բացվեց, Մոնթագը դեռևս կանգնած էր։ Հևոց արձակելով՝ դուռն սկսեց փակվել։ Եվ միայն այդ ժամանակ Մոնթագը շարժվեց առաջ՝ հրմշտելով մյուս ուղևորներին և շարունակելով անձայն գոռալ՝ փակվող դռան նեղ ճեղքից ժամանակին դուրս նետվեց կառամատույց։ Նա վազեց թունելի սպիտակ հախճասալիկների վրայով՝ ուշադրություն չդարձնելով շարժասանդուղքներին, որովհետև ցանկանում էր զգալ՝ ինչպես են շարժվում իր ոտքերը, ձեռքերը, ինչպես են պրկվում ու թուլանում թոքերը, ամեն մի ներշնչման և արտաշնչման ժամանակ՝ ինչպես է օդը քերծում կոկորդը։ Նրան հետապնդում էր նույն ձայնը՝ «Դենըմ», «Դենըմ», «Դենըմ»։

Օձի նման ֆշշալով՝ գնացքն անհետացավ մութ թունելում։

– Ո՞վ է։

– Ես եմ, Մոնթագը։

– Ի՞նչ եք ուզում։

– Ներս թողեք ինձ։

– Ես ոչինչ չեմ արել։

– Ես մենակ եմ։ Հասկանո՞ւմ եք, մենակ եմ։

– Երդվեցեք։

– Երդվում եմ։

Դուռը դանդաղ բացվեց, Ֆաբերը դուրս նայեց։ Ցերեկվա պայծառ լույսի տակ նա շատ ծեր էր թվում, թուլակազմ, վախեցած։ Ծերուկն այնպիսի տեսք ուներ, ասես երկար տարիներ տնից դուրս չէր եկել։ Նրա դեմքը և սենյակի սպիտակ սվաղած պատերը նույն գույնի էին։ Ճերմակ էին թվում նրա և՛ շուրթերը, և՛ այտերի մաշկը, և՛ մազերը, և՛ խամրած գորշակապույտ աչքերը։ Բայց հանկարծ նրա հայացքն ընկավ այն գրքին, որ Մոնթագը պահել էր թևի տակ, և ծերուկը միանգամից փոխվեց, այժմ նա ոչ այդքան ծեր էր թվում, ոչ էլ թույլ։ Նրա վախը կամաց–կամաց անցնում էր։

– Ներեցեք, ստիպված ենք զգուշավոր լինել։

Ֆաբերի աչքերը գամված էին գրքին։

– Ուրեմն՝ ճի՞շտ է։

Մոնթագը ներս մտավ։ Դուոը փակեց։

– Նստեցեք,– Ֆաբերը ետ քաշվեց, աչքը չկտրելով գր–ից, ասես վախենում էր, թե կանհետանա, եթե գեթ մի վայրկյան հայացքը թեքի։ Նրա ետևում ննջարանի բաց դուռն էր, ներսում՝ սեղանը, որի վրա խառնիխուռն թափված էին ինչ-որ մեխանիզմների մասեր և աշխատանքային գործիքներ։ Մոնթագն այդ ամենը նշմարեց սոսկ անցողակի, որովհետև Ֆաբերը՝ նկատելով, թե ինչ ուղղությամբ է նայում նա, արագ շրջվելով՝ ծածկեց դուռը։ Նա կանգնել էր, դողացող ձեռքով սեղմելով բռնակը։ Ապա անվճռական հայացքը հառեց Մոնթագին։

Այժմ Մոնթագը նստել էր՝ ծնկների վրա պահելով գիրքը։

– Այդ գիրքը․․․ Որտե՞ղ եք դուք․․․

– Գողացել եմ։

Ֆաբերն առաջին անգամ նայեց ուղիղ Մոնթագի աչքերին։

– Դուք խիզախ մարդ եք։

– Ոչ,– ասաց Մոնթագը։– Բայց իմ կինը մեռնում է։ Աղջիկը, որ իմ բարեկամն էր, մեռել է արդեն։ Մի կին, որ կարոդ էր դառնալ իմ բարեկամը, ողջ–ողջ այրվեց մի օր առաջ։ Դուք միակն եք, որ կարող եք օգնել ինձ։ Ես ուզում եմ տեսնե՜լ։ Տեսնե՜լ․․․

Ֆաբերի ձեռքերը, որ դողում էին անհամբերությունից, պարզվեցին դեպի գիրքը։

– Կարելի՞ է։

– Այո՛, իհարկե։ Ներեցեք։– Մոնթագը նրան տվեց գիրքը;

– Որքա՜ն ժամանակ է անցել․․․ Ես երբեք կրոնասեր չեմ եղել․․․ Բայց որքան ժամանակ է անցել այն օրերից․․․,– Ֆաբերը թերթում էր գիրքը, որոշ հատվածներ կարդալով։– Ճիշտ նույնն է, այնպիսին, ինչպիսին ես հիշում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, իսկ ինչպես են հիմա աղճատում մեր հեռուստատեսային հյուրասենյակներում․ Քրիստոսը դարձել է «ազգականներից» մեկը։ Ես հաճախ եմ մտածում՝ կճանաչե՞ր տեր աստվածը իր որդուն։ Մենք այնպես ենք նրան պճնազարդել։ Կամ, ավելի լավ է ասել, մերկացրել ենք։ Այժմ նա իսկական անանուխի ծամոն է դարձել, քաղցրավենիք, հյութ, սառնաշաքար, եթե իհարկե, չի զբաղվում որևէ ապրանքի քողարկված ռեկլամով, առանց որի, իբր, չի կարող յոլա գնալ հավատացյալը։

– Գիտե՞ք, գրքերից մշկընկույզի կամ էլ անդրծովյան հեռավոր երկրներից բերված համեմունքի հոտ է գալիս։ Մանկուց ես սիրում էի հոտոտել գրքերը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան հիանալի գրքեր կային, երբ դեռևս մենք մեզ թույլ չէինք տալիս ոչնչացնել դրանք;

Նա թերթում էր էջերը։

– Միստր Մոնթագ, դուք ձեր առջև տեսնում եք վախկոտ մի մարդու։ Ես դեռ այն ժամանակ գիտեի, տեսնում էի, թե ուր ենք գլորվում, սակայն լռում էի։ Ես անմեղներից մեկն էի, նրանցից, ովքեր կարող էին ձայն բարձրացնել, երբ ոչ ոք արդեն չէր ուզում լսել «մեղապարտներին»։ Բայց ես լռեցի և, այդպիսով, հանցակից դարձա։ Եվ երբ, վերջապես, նրանք համակվեցին գրքերն այրելու գաղափարով, այդ գործում ներքաշելով հրկիզողներին, ես փոքրինչ փնթփնթացի ու հաշտվեցի, որովհետև ոչ ոք չսատարեց ինձ։ Իսկ հիմա չափազանց ուշ է։

Ֆաբերը փակեց «Աստվածաշունչը»։

– Այժմ ասացեք՝ ինչո՞ւ եք եկել ինձ մոտ։

– Ես զրուցելու կարիք ունեմ, բայց ոչ ոք չի լսում։ Ես չեմ կարող խոսել պատերի հետ, նրանք գոռում են ինձ վրա։ Զեմ կարոդ խոսել կնոջս հետ, նա լսում է միայն պատերին։ Ուզում եմ, որ մեկը լսի ինձ։ Եթե երկար խոսեմ, ապա հնարավոր է, ինչ-որ խելամիտ բան ասեմ։ Եվ հետո ուզում եմ, որ դուք ինձ սովորեցնեք հասկանալ կարդացածս։

Ֆաբերը ակնապիշ նայեց Մոնթագի նիհար, սափրված, կապտաբծերով դեմքին։

– Ի՞նչն է ձեզ այդպես ցնցել։ Ի՞նչն է ձեր ձեռքից ցած գցել հրկիզողի ջահը։

– Չգիտեմ։ Մենք ամեն ինչ ունենք երջանիկ լինելու համար, բայց դժբախտ ենք։ Ինչ–որ բանում վրիպել ենք։ Ես ամենուրեք փնտրել եմ։ Իմացածս միակ բանը, որ նախկինում եղել է, իսկ այժմ չկա, գրքերն են, որոնք ես ինքս այրում եմ ահա արդեն տասը–տասներկու տարի։ Եվ ես մտածեցի՝ թերևս գրքերն էլ օգնեն ինձ։

– Դուք անհուսալի երազող եք,– ասաց Ֆաբերը։– Այդ ամենը չափազանց ծիծաղելի կլիներ, եթե այդքան լուրջ չլիներ։ Ձեզ ոչ թե գրքեր են հարկավոր, այլ այն, ինչ երբևէ եղել է դրանցում, ինչը կարող էր այժմ էլ լինել մեր հյուրասենյակների ծրագրերում։ Մանրամասների նկատմամբ նույնպիսի ուշադրություն և իրազեկություն կարող էր ցուցաբերվել և մեր ռադիո ու հեռուստատեսային հաղորդումներում։ Բայց, ավա՜ղ, նրանք այդ չեն անում։ Ո՛չ, ո՛չ, գրքերը միանգամից չեն տա ձեր փնտրածը։ Պետք է ինքներդ փնտրեք ամենուրեք, հին կինոնկարներում, վաղեմի ընկերների շրջանում։ Փնտրեք որտեղ հնարավոր է՝ հին գրամաֆոնային ձայնապնակներում, ձեր շրջակա բնության մեջ, հենց ձեր մեջ։ Գրքերը սոսկ մեկն են այն շտեմարաններից, որտեղ կուտակում ենք այն, ինչ վախենում ենք մոռանալ։ Նրանց մեջ չկա ոչ մի գաղտնիք, ոչ մի կախարդանք։ Կախարդանքը սոսկ այն է, ինչ ասում են գրքերը, այն, թե ինչպես են նրանք հավաքում, մի ամբողջական միասնության մեջ միացնում տիեզերքի տարբեր ծվենները։ Իհարկե, դուք չէիք կարող այդ իմանալ։ Դուք հավանաբար հիմա էլ լիովին չեք հասկանում, թե ինչի մասին եմ խոսում։ Դուք բնազդաբար ճիշտ եզրակացության եք հանգել, մեզ պակասում է երեք բան։ Առաջինը, գիտե՞ք, արդյոք, ինչո՞ւ են մեզ համար այդքան կարևոր այսպիսի գրքերը։ Որովհետև որակ ունեն։ Իսկ ի՞նչ է նշանակում որակ։ Ինձ համար դա նախ գրքի հյուսվածքն է։ Այս գիրքը ծակոտիներ ունի, շնչում է։ Դիմագիծ ունի։ Կարելի է ուսումնասիրել մանրադիտակով։ Եվ դուք նրա մեջ կգտնեք կյանք, եռուն կյանք, որ հորդում է ձեր առջև իր անսպառ բազմազանությամբ։ Որքան շատ են ծակոտիները, որքան թղթի քառակուսի դյույմի վրա մեծ է կյանքի տարբեր կողմերի ճշմարտացի արտացոլումը, այնքան ավելի գեղարվեստական է երկը։ Ահա որակի իմ սահմանումը։ Պատկերել մանրամասները, նոր մանրամասներ։ Լավ գրողները սերտ շփման մեջ են կյանքի հետ։ Միջակները սոսկ հպանցիկ սահում են մակերեսով, իսկ վատերը բռնաբարում են այն և թողնում ճանճերին կեր։

– Այժմ հասկանո՞ւմ եք,– շարունակեց Ֆաբերը,– թե ինչու են գրքերն այդպիսի ատելություն հարուցում, ինչու ես դրանցից այդպես վախենում։ Նրանք մեզ ցույց են տալիս կյանքի դեմքի ծակոտիները։ Հարմարավետ կյանք փնտրողները կուզենային իրենց առջև տեսնել մեղրամոմե դալուկ դեմքեր՝ առանց ծակոտիների, մազաթափ ու անարտահայտիչ։ Մենք ապրում ենք մի այնպիսի ժամանակում, երբ ծաղիկները ծաղիկներով են ցանկանում սնվել, փոխանակ ներծծեն անձրևի խոնավությունն ու արգավանդ հողի կենսահյութերը։ Բայց չէ՞ որ նույնիսկ հրավառությունը, նույնիսկ նրա գույների պերճությունն ու ճոխությունն ստեղծված է երկրի քիմիայով։ Իսկ մենք երևակայում էինք՝ իբր կարող ենք ապրել ու աճել, սնվել ծաղիկներով և հրավառություններով, չավարտելով մեզ իրականությանը վերադարձնող բնական շրջափուլը։ Ծանո՞թ եք Անթեյի առասպելին։ Նա հսկա էր, անպարտելի ուժի տեր, քանի դեռ ամուր կանգնած էր հողին։ Բայց երբ Հերկուլեսը կտրեց նրան հողից և օդ հանեց, Անթեյը հեշտությամբ պարտվեց։ Ճիշտ նույնն է և մեզ՝ այժմ քաղաքում ապրողներիս համար, եթե ոչ, ապա ես արդեն կատարյալ խելագար եմ։ Այսպես, առաջինը, ինչ մեզ պակասում է, որակն է, մեր գիտելիքների հյուսվածքը։

– Իսկ ո՞րն է երկրորդը։

– Ազատ ժամանակը։

– Բայց մենք բավականաչափ ազատ ժամանակ ունենք․․․

– Ազատ ժամանակ՝ այո։ Իսկ մտածելու ժամանակ ունե՞նք արդյոք։ Ինչի՞ վրա եք վատնում ձեր ազատ ժամանակը։ Կա՛մ սլանում եք մեքենայով՝ ժամում հարյուր մղոն արագությամբ, այնպես, որ ուրիշ բանի մասին չի կարելի մտածել, բացի ձեզ սպառնացող վտանգից, կա՛մ ժամանակ եք սպանում՝ ինչ-որ խաղ խաղալով, կա՛մ նստում եք չորսպատանի հեռուստացույց ունեցող սենյակում, իսկ նրանց հետ, արդեն, հո չեք կարող վիճել։ Ինչո՞ւ, որովհետև պատերի վրայի պատկերները «իրական» են։ Ահա նրանք ձեր առջև են, տեսանելի, ծավալ ունեն, և նրանք ձեզ ասում, ձեր գլուխն են մտցնում, թե ինչ պետք է մտածեք։ Դե, ձեզ էլ սկսում է թվալ, որ այն, ինչ նրանք ասում են, ճշմարիտ է։ Դուք սկսում եք հավատալ, որ ճշմարիտ է։ Այնպես հապճեպ են ձեզ պատրաստի եզրակացություններ հրամցնում, որ ձեր բանականությունը չի հասցնում առարկել․ «Ախր այդ ամենը համակ բարբաջանք է»։

– Միայն «ազգականներն» են կենդանի մարդիկ։

– Ներեցեք, ի՞նչ ասացիք։

– Կինս ասում է, որ հեռուստացույցն իրական է, իսկ գրքերը՝ ոչ։

– Եվ փա՜ռք աստծո, որ այդպես է։ Դուք կարող եք փակել գիրքը և նրան ասել՝ սպասիր։ Դուք նրա տիրակալն եք; Իսկ ո՞վ կարոդ է կորզել ձեզ կառչուն մագիլներից, որոնք գերի են վերցնում, հենց որ միացնում եք հեռուստատեսային հյուրասենյակը։ Նրանք կավի պես կհունցեն ձեզ և իրենց ուզած ձևը կտան։ Դա նույնպես «միջավայր» է, նույնքան իրական, որքան աշխարհը։ Այն դառնում է իսկություն, այն հենց ճշմարտությունն է։ Գրքերին կարելի է հաղթել բանականության ուժով։ Բայց իմ ողջ գիտելիքներով ու կասկածամտությամբ հանդերձ, ես երբեք իմ մեջ ուժ չեմ գտել՝ վեճի մեջ մտնելու հարյուր գործիքներից բաղկացած սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, որը ոռնում է ինձ վրա մեր հրեշավոր հյուրասենյակների գունավոր և տարածական էկրաններից։ Տեսնո՞ւմ եք, իմ հյուրասենյակը՝ չորս սովորական սվաղած պատեր են։ Իսկ սրանք,– Ֆաբերը ցույց տվեց երկու փոքրիկ ռետինե կոճակներ,– սրանք էլ նրա համար են, որ ականջներս խցանեմ մետրոյով երթևեկելիս։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ․․․ «Ո՛չ ջանք է թափում և ոչ հյուսում է»,– շշնջաց Մոնթագը՝ աչքերը փակելով։– Այո։ Բայց ի՞նչ կպատահի հետո։ Գրքերը կօգնե՞ն մեզ։

– Միայն այն դեպքում, եթե ապահովվի երրորդ անհրաժեշտ պայմանը։ Առաջինը, ինչպես արդեն ասացի, մեր գիտելիքների որակն է։ Երկրորդը՝ ազատ ժամանակը, որպեսզի կարողանանք խորհրդածել, յուրացնել այդ գիտելիքները։ Իսկ երրորդն այն է, որ իրավունք ունենանք գործել այն ամենի հիման վրա, ինչ մենք քաղել ենք առաջին երկու պայմանների փոխազդեցությունից։ Բայց կասկածելի է, որ մի զառամյալ ծերուկ ու մի հիասթափված հրկիզող կարողանան ինչ-որ բան փոխել այժմ, երբ գործն այսքան բարդացել է․․․

– Ես կարող եմ գրքեր ձեռք բերել։

– Դուք ձեզ վտանգի եք ենթարկում։

– Գիտե՞ք, մահապարտն էլ իր առավելություններն ունի։ Երբ այլևս կորցնելու ոչինչ չկա, վտանգից չես վախենում։

– Հիմա դուք շատ հետաքրքիր միտք հայտնեցիք,– ծիծաղեց Ֆաբերը,– որը ոչ մի տեղ չեք կարդացել։

– Իսկ մի՞թե գրքերում գրում են այդ մասին։ Դա այնպես, հանկարծ, չգիտեմ ինչու, գլուխս եկավ։

– Ավելի լավ։ Ուրեմն՝ դուք դա չմոգոնեցիք ո՛չ ինձ համար, ո՛չ մեկ ուրիշի, առավել ևս՝ ոչ էլ ձեզ համար։

Մոնթագը թեքվեց Ֆաբերի կողմը։

– Այսօր ահա թե ինչ մտածեցի։ Եթե գրքերն իրոք այդպես արժեքավոր են, արդյոք չի՞ կարելի ճարել տպագրական հաստոց և տպել մի քանի օրինակ․․․ Մենք կարող էինք․․․

– Մե՞նք։

– Այո, դուք և ես։

– Այդ արդեն չեղա՜վ,– Ֆաբերը կտրուկ շտկվեց։

– Գոնե թույլ տվեք՝ շարադրեմ իմ ծրագիրը․․․

– Եթե շարունակեք պնդել, ես կխնդրեմ, որ հեռանաք իմ տնից։

– Մի՞թե ձեզ չի հետաքրքրում։

– Ո՛չ, ինձ չեն հետաքրքրում այնպիսի խոսակցությունները, որոնց պատճառով կարող են այրել։ Այլ խնդիր է, եթե հնարավոր լիներ ոչնչացնել հրկիզողների բուն համակարգը։ Այ, եթե դուք առաջարկեիք տպել մի քանի գիրք և երկրով մեկ թաքցնել հրկիզողների տներում, այնպես որ կասկածի սերմեր ցանեիք իրենց՝ հրկիզողների շրջանում, ես կասեի՝ կեցցե՛ք։

– Գաղտնաբար ներս գցել գրքերը, ահազանգել և նայել, թե ինչպես են հրո ճարակ դառնում հրկիզողների տնե՞րը։ Ա՞յդ էիք ուզում ասել։

Ֆաբերը հոնքերը կիտեց և նայեց Մոնթագին, ասես առաջին անգամ էր տեսնում։

– Ես կատակում էի։

– Կարծում եք՝ խելացի՞ ծրագիր է։ Արժե՞ փորձել։ Սակայն ես պետք է հաստատ իմանամ, որ դա ինչ-որ բան տեղից կշարժի։

– Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել։ Չէ՞ որ մի ժամանակ գրքեր մեզ մոտ որքան ուզեք կային, իսկ մենք համառորեն զբաղված էինք մի բանով՝ փնտրում էինք ամենագահավեժ ժայռը, որպեսզի այնտեղից ցած թռչենք։ Ստույգ է միայն մի բան՝ այո՛, մեզ անհրաժեշտ է լիաթոք շնչել։ Այո՛, մեզ գիտելիքներ են պետք։ Եվ, թերևս, շուրջ հազար տարի հետո, մենք կսովորենք թռիչքների համար ընտրել ավելի փոքր ժայռեր։ Չէ՞ որ գրքերը գոյություն ունեն, որպեսզի հիշեցնեն մեզ, թե ինչպիսի՜ բթամիտ ու համառ ավանակներ ենք մենք։ Դրանք նման են Կեսարի վարձու պահախմբին, որը նրա հաղթարշավի ժամանակ շշնջաց, «Հիշի՛ր, Կեսա՛ր, դու ևս մահկանացու ես»։ Մեզնից շատերը չեն կարող ամեն տեղ լինել, բոլորի հետ խոսել, այցելել աշխարհի բոլոր քաղաքները։ Մենք չունենք ո՛չ ժամանակ, ո՛չ դրամ, ո՛չ էլ այդքան շատ ընկերներ։ Այն ամենը, ինչ դուք փնտրում եք, Մոնթագ, գոյություն ունի աշխարհում, բայց հասարակ մարդը թերևս սեփական աչքերով կարողանա տեսնել միայն մեկ հարյուրերորդը, իսկ մնացած իննսունինը տոկոսը նա ճանաչում է գրքերի միջոցով։ Երաշխիք մի՛ պահանջեք։ Եվ մի՛ սպասեք փրկություն ինչ-որ մեկից՝ լինի մարդուց, մեքենայից թե գրադարանից։ Ինքներդ ստեղծեք այն, ինչը կարող է փրկել աշխարհը, և եթե խեղդվեք ճանապարհին, ապա գոնե կիմանաք, որ լողում էիք դեպի ափը։

Ֆաբերը ոտքի ելավ և սկսեց քայլել սենյակում։

– Ինչպե՞ս վարվենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք լո՞ւրջ էիք ասում հրկիզողների մասին։

– Բացարձակապես։

– Նենգ ծրագիր է, խոսք չկա,– Ֆաբերը ջղային խեթեց դեպի ննջարանի դուռը։– Տեսնել, թե ողջ երկրում ինչպես են բոցավառվում հրկիզողների տները, կործանվում դավաճանության այդ օջախները։ Սալամանդրը լափում է սեփական պոչը։ Օ՜հ, հիանալի՜ է։

– Ես գիտեմ բոլոր հրկիզողների հասցեները։ Եթե մենք ունենայինք որևէ ընդհատակյա․․․

– Մարդկանց չի կարելի վստահել, այդ է սարսափելին։ Դուք, մեկ էլ ես, ուրիշ էլ ո՞վ կնետվի կրակը։

– Մի՞թե չեն մնացել այնպիսի պրոֆեսորներ, ինչպիսին դուք եք։ Նախկին գրողներ, պատմաբաններ, լեզվաբաններ․․․

– Մեռել են կամ արդեն շատ ծեր են։

– Որքան ծեր, այնքան լավ։ Ավելի քիչ կասկած կհարուցեն։ Դուք հո ճանաչում եք այդպիսիներին և, հավանաբար, տասնյակներով։ Խոստովանեք։

– Այո, թերևս։ Կան, օրինակ, բազմաթիվ դերասաններ, որոնք արդեն երկար տարիներ առիթ չեն ունեցել խաղալու Պիրանդելոյի, Շոուի կամ Շեքսպիրի գործերը, քանի որ նրանց պիեսները չափազանց հավաստի են արտացոլում կյանքը։ Մենք կարող ենք օգտագործել նրանց զայրույթը։ Եվ ազնիվ վրդովմունքը այն պատմաբանների, ովքեր վերջին քառասուն տարում ոչ մի տող չեն գրել։ Ճշմարիտ է, մենք կարող էինք դպրոց հիմնել և նորից սովորեցնել կարդալ ու մտածել։

– Այո՜։

– Բայց այդ ամենը կաթիլ է ծովի մեջ։ Մեր ողջ մշակույթը մեռած է։ Նրա բուն հենքը պետք է հալել և նոր կաղապար ձուլել։ Իսկ դա այնքան էլ դյուրին չէ։ Զէ՞ որ բանը սոսկ այն չէ, որ կրկին ձեռքդ վերցնես կես դար առաջ մի կողմ դրածդ գիրքը։ Հիշեցեք, որ հրկիզողների կարիքը հազվադեպ է զգացվում։ Մարդիկ ինքնակամ այլևս գիրք չեն կարդում։ Այժմ դուք՝ հրկիզողներդ, մեզ համար կրկեսային ներկայացումներ եք կազմակերպում, տներ եք վառում, զվարճացնում ամբոխին։ Բայց դա այնպես՝ միջանկյալ համար է, և ոչ թե հիմնականը։ Մեր օրերում շատ քիչ են խռովության սիրահարները։ Իսկ այդ քչերի մեծ մասին հեշտ է ահաբեկել։ Ինչպես, օրինակ, ինձ։ Դուք կարո՞ղ եք ավելի արագ պարել, քան Սպիտակ ծաղրածուն, կամ գոռալ ավելի բարձր, քան ինքը՝ Գլխավոր հեռուստաաճպարարը և բոլոր «ազգականները»։ Եթե կարող եք, ապա, թերևս, կհարթեք ձեր ճանապարհը։ Իսկ ընդհանրապես, Մոնթագ, իհարկե, դուք հիմար եք։ Չէ՞ որ մարդիկ իրոք զվարճանում են։

– Վերջացնելով կյանքը ինքնասպանությամբ։ Միմյանց սպանելո՞վ։

Մինչ նրանք խոսում էին, տան վրայով դեպի արևելք էին սլանում ռմբակոծիչները։ Միայն հիմա նրանք նկատեցին այդ ու լռեցին՝ ականջ դնեյով հրթիռային շարժիչների հզոր աղմուկին, զգալով, թե ինչպես է ամեն ինչ իրենց հոգում տակնուվրա լինում։

– Համբերեք, Մոնթագ։ Ա՛յ, պատերազմ կսկսվի, և մեր հյուրասենյակներն իրենք իրենց կլռեն։ Մեր քաղաքակրթությունը միտում է կործանման։ Մի կողմ քաշվեք, որպեսզի անիվը չճզմի ձեզ։

– Բայց չէ՞ որ մեկը պետք է պատրաստ լինի կառուցելու, երբ ամեն ինչ փլվի։

– Իսկ ո՞վ։ Նրա՞նք, ովքեր ընդունակ են բերանացի մեջբերել Միլթընին։ Ովքեր կարող են ասել․ «Իսկ ես դեռ հիշում եմ Սոֆոկլեսի՞ն»։ Եվ ի՞նչ պետք է անեն նրանք։ Հիշեցնեն փրկվածներին, որ մարդը ունի նաև լա՞վ կողմեր։ Այդ փրկվածները սոսկ այն մասին կմտածեն, թե ինչպես քարեր հավաքեն ու շպրտեն իրար վրա։ Գնացեք տուն, Մոնթագ։ Պառկեք քնելու։ Ինչո՞ւ վատնեք ձեր վերջին ժամերը, որպեսզի անպտուղ դոփեք տեղում և համոզեք ձեզ, թե իբր շարժվում եք։

– Ուրեմն, ձեզ համար այլևս միևնո՞ւյն է։

– Ո՛չ, միևնույն չէ։ Այնքան միևնույն չէ, որ կարելի է ասել՝ այդ մտքից հիվանդ եմ։

– Եվ դուք չե՞ք ուզում օգնել ինձ։

– Բարի գիշեր։ Բարի գիշեր։

Մոնթագի ձեռքերը պարզվեցին դեպի «Աստվածաշունչը»։ Նա ինքը զարմացավ, թե հանկարծ ինչ արեցին իր ձեռքերը։

– Կուզենայի՞ք ձեր սեփականը լիներ։

– Աջ ձեռքս կտայի դրա համար,– ասաց Ֆաբերը։

Մոնթագը կանգնել և սպասում էր, թե հետո ինչ են անելու իր ձեռքերը։ Եվ նրանք, անկախ իր կամքից ու ցանկությունից, ասես նույն ձգտումով համակված երկու կենդանի էակներ, սկսեցին պոկոտել էջերը։ Պոկեցին անվանաթերթը, առաջին էջը, երկրորդը։

– Խելագա՜ր։ Այդ ի՞նչ եք անում,– Ֆաբերը վեր ցատկեց, ասես մեկը հարվածեց նրան։ Նետվեց Մոնթագի վրա, բայց նա մի կողմ հրեց։ Մոնթագի ձեռքերը շարունակում էին պաառել գիրքը։ Վեց էջ ևս ընկան հատակին։ Մոնթագը վերցրեց դրանք և Ֆաբերի աչքի առաջ ճմռթեց ձեռքի մեջ։

– Պետք չէ, խնդրում եմ, պետք չէ,– բացականչեց ծերուկը։

– Իսկ ո՞վ է խանգարում ինձ։ Ես հրկիզող եմ։ Կարող եմ այրել ձեզ։

Ծերուկը նայեց նրան։

– Դուք այդ չեք անի։

– Կարող եմ, եթե կամենամ։

– Այդ գիրքը․․․ մի՛ պատռեք։

Ֆաբերը փլվեց աթոռին։ Նրա դեմքը ճերմակել էր կտավի նման, շրթունքները դողում էին։

– Հոգնեցի։ Մի՛ տանջեք ինձ։ Ի՞նչ եք ուզում։

– Ուզում եմ, որ դուք սովորեցնեք ինձ։

– Շատ լավ։ Շատ լավ։

Մոնթագը ցած դրեց գիրքը։ Նա սկսեց հարթել ճմռթված էջերը։ Ծերուկը ուժասպառ հետևում էր նրան։

Գլուխը թափ տալով, ասես իրենից վանելով թմրությունը, Ֆաբերը հարցրեց․

– Դուք փող ունե՞ք, Մոնթագ։

– Ունեմ։ Մի քիչ։ Չորս կամ հինգ հարյուր դոլար։ Ինչո՞ւ եք հարցնում։

– Կբերեք ինձ։ Ես ճանաչում եմ մի մարդու, որը կես դար առաջ տպագրում էր մեր քոլեջի թերթը։ Դա հենց այն տարին էր, երբ նոր կիսամյակի սկզբում մտա լսարան, և պարզվեց, որ դրամայի պատմության դասընթացի դասախոսություններին, որն ընդգրկում էր էսքիլեսից մինչև Յուջին Օ’Նիլ, ցուցակագրվել էր ընդամենը մեկ ուսանող։ Հասկանո՞ւմ եք, կարծես թե սառցե գեղեցիկ արձանը հալվում էր արևի ճառագայթների տակ։ Հիշում եմ՝ մեկը մյուսի ետևից մեռնում էին լրագրերը, ինչպես կրակի մեջ ընկած թիթեռներ։ Ոչ ոք չէր փորձում հարություն տալ։ Ոչ ոք չէր ափսոսում։ Եվ այդ ժամանակ, հասկանալով, թե որքան ձեռնտու կլինի, եթե մարդիկ սկսեն կարդալ միայն կրքոտ համբույրների և դաժան, ծեծկռտուքի մասին, կառավարությունը ամփոփեց արդյունքները, կանչելով ձեզ՝ կրակ կուլ տվողներիդ։ Այնպես որ, Մոնթագ, մենք ունենք գործազուրկ տպագրիչ։ Կարող ենք տպագրել մի քանի գիրք և սպասել մինչև սկսվի կռիվը, որը կկործանի իրերի ներկա կարգը և մեզ անհրաժեշտ լիցք կտա։ Մի քանի ռումբ, և այդ բոլոր «ազգականները», որոնք բնակություն են հաստատել հյուրասենյակների պատերին, խեղկատակային այդ ոհմակը կլռի մշտապես։ Եվ հաստատված լռության մեջ գուցե լսելի լինի մեր շշունջը։

Երկուսն էլ կանգնած սևեռուն նայում էին սեղանի վրայի գրքին։

– Ես փորձել եմ հիշել,– ասաց Մոնթագը։– Բայց, գրողը տանի, հերիք է՝ աչքս թեքեմ և ամեն ինչ իսկույն մոռանում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, որքան եմ ցանկանում խոսել հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Նա շատ է կարդացել, նա ամեն ինչին պատասխան ունի կամ էլ, ծայրահեղ դեպքում, այդպես է թվում։ Նրա խոսքը հալած յուղի տեղ ես ընդունում։ Վախենում եմ՝ նա ինձ համոզի, ու ես կրկին դառնամ առաջվանը։ Չէ՞ որ ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ էր, որ փողրակը նավթով լցնելիս մտածում էի, թե ի՜նչ հիանալի աշխատանք է։

Ծերուկը գլխով արեց․

– Ով չի կառուցում, նա պետք է ավերի։ Սա հին է, ինչպես աշխարհը։ Անչափահաս հանցագործների հոգեբանություն։

– Ահա թե, ուրեմն, ով եմ ես։

– Մեզնից ամեն մեկի մեջ դա կա։

Մոնթագը մի քանի քայլ արեց դեպի ելքը։

– Դուք չե՞ք կարող որևէ կերպ օգնել ինձ, երբ այսօր երեկոյան խոսելու լինեմ հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Ինձ հովանոց է հարկավոր, որ չխեղդվեմ, եթե նա կրկին ինձ վրա թափի իր ճառերի հեղեղը։

Ծերուկը ոչինչ չասաց և նորից անհանգիստ հայացք նետեց ննջարանի դռանը։ Մոնթագը որսաց նրա հայացքը։

– Դե, ինչպե՞ս։

Ծերուկը խոր շունչ քաշեց։ Փակեց աչքերը և ամուր սեղմելով շրթունքները՝ մի անգամ էլ դժվարությամբ շունչ առավ։ Նրա շուրթերից պոկվեց Մոնթագի անունը։

Շրջվելով Մոնթագի կողմը՝ վերջապես ասաց․

– Գնանք։ Քիչ էր մնում թողնեի, որ հեռանաք։ Իրոք որ ես վախկոտ, ծեր հիմար եմ։

Ֆաբերը բացեց ննջարանի դուռը։ Նրա ետևից Մոնթագը մտավ մի փոքրիկ սենյակ, ուր դրված էր սեղան, որի վրա խառնիխուռն թափված էին գործիքներ, մազի պես բարակ մետաղալարի կծիկներ, պստլիկ զսպանակներ, կոճեր, բյուրեղիկներ։

– Սա ի՞նչ է,– հարցրեց Մոնթագը։

– Իմ ահավոր վախկոտության վկայությունը։ Երկար տարիներ ես միայնակ եմ ապրել այս պատերի մեջ, մեն–մենակ՝ իմ մտքերի հետ։ էլեկտրական սարքերի և ռադիոընդունիչների վրա բզբզալը դարձել է իմ կիրքը։ Հենց իմ երկչոտությունը և միաժամանակ մեջս նիրհող խռովարար ոգին մղեցին ինձ՝ նախագծելու ահա այս սարքը։

Նա սեղանից վերցրեց 22 մմ տրամաչափի գնդակ հիշեցնող մի կանաչավուն մետաղե առարկա։

– Որտեղի՞ց եմ միջոցներ հայթայթել սրա համար։ Հասկանալի է՝ խաղում էի բորսայում։ Չէ՞ որ դա վտանգավոր մտածողության տեր գործազուրկ մտավորականների վերջիս ապաստանն է։ Խաղում էի բորսայում, աշխատում այս գյուտի վրա ու սպասում։ Կյանքիս կեսը սպանեցի վախից դողալով, միշտ սպասում էի, որ ինչ-որ մեկը խոսքի կբռնվի ինձ հետ։ Ինքս չէի համարձակվում որևէ մեկի հետ խոսակցություն սկսել։ Երբ մենք միասին նստել էինք զբոսայգում և զրուցում էինք,– հիշո՞ւմ եք,– արդեն գիտեի, որ մի օր դուք կգաք ինձ մոտ, բայց հրկիզողի ջահո՞վ արդյոք, թե՞ բարեկամական ձեռք մեկնելու համար՝ նախապես չէի կարող ասել։ Իսկ այս փոքրիկ գործիքը դրանից մի քանի ամիս առաջ արդեն պատրաստ էր։ Համենայնդեպս, քիչ էր մնում թողնեի ձեզ, որ գնաք։ Ահա թե ինչ վախկոտն եմ ես։

– Շատ նման է խեցի ռադիոընդունիչին։

– Բայց սա ավելին է, քան ընդունիչը։ Իմ սարքը լսում է։ Եթե դուք այս փոքրիկ գնդիկը դնեք ձեր ականջի մեջ, Մոնթագ, ես կարող եմ հանգիստ նստել տանը, տաքացնել իմ վախվորած ծեր ոսկորները, և միաժամանակ լսել ու վերլուծել հրկիզողների աշխարհը, երևան հանել նրա թույլ կողմերը, դույզն իսկ չվտանգելով ինձ։ Ես կլինեմ իր փեթակում ապահով նստած մայր մեղվի պես։ Իսկ դուք կլինեք աշխատավոր մեղուն՝ իմ ճամփորդող ականջով։ Ես կարող եմ ականջներ ունենալ քաղաքի բոլոր ծայրերում, ամենատարբեր մարդկանց շրջանում։ Ես կարող եմ լսել ու եզրակացություններ անել։ Եթե մեղուները կործանվեն, դա ինձ չի վերաբերի, առաջվա պես ես կլինեմ իմ տանը, անվտանգ, կվերապրեմ իմ վախը առավելագույն հարմարավետությամբ և նվազագույն վտանգով։ Այժմ տեսնո՞ւմ եք, թե որքա՜ն զգուշավոր եմ այս խաղում և որքան արհամարհելի։

Մոնթագը կանաչ գնդիկը մտցրեց ականջը։ Ծերուկը ևս իր ականջը մտցրեց նույնպիսի փոքրիկ մետաղյա առարկա և շրթունքները շարժեց․

– Մո՞նթագ։

Ձայնը հնչեց Մոնթագի ուղեղի խորքում։

– Ես ձեզ լսում եմ։

Ծերուկը ծիծաղեց։

– Ես ել ձեզ եմ լավ լսում,– Ֆաբերը խոսում էր շշուկով, բայց նրա ձայնը հստակորեն հնչում էր Մոնթագի գլխում։

– Ժամանակին գնացեք հրակայան։ Ես ձեզ հետ կլինեմ։ Մենք միասին կլսենք ձեր հրկիզապետին։ Թերևս նա մեզնից մեկն է, աստված գիտե։ Ես ձեզ կհուշեմ՝ ինչ ասեք։ Մենք նրան լավ դաս կտանք։ Ասացեք, դուք ատո՞ւմ եք ինձ այս էլեկտրոնային սարքի համար, չէ՞։ Ես վռնդում եմ ձեզ փողոց, խավարի մեջ, իսկ ինքս մնում եմ ճակատի գծից հեռու, իմ ականջները պետք է լսեն, իսկ գուցե դրա համար ձեր գլուխը թռցնեն։

– Ամեն մեկս անում է այն, ինչ կարող է,– պատասխանեց Մոնթագը։ Նա «Աստվածաշունչը» դրեց ծերուկի ձեռքերի մեջ։– Վերցրեք։ Կփորձեմ փոխարենը ուրիշ բան հանձնել։

– Վաղը ևեթ ես կհանդիպեմ գործազուրկ տպագրիչին։ Գոնե այդ կարող եմ անել։

– Բարի գիշեր, պրոֆեսոր։

– Ո՛չ, այս գիշերը բարի չի լինի։ Բայց ես ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կլինեմ։ Աներես մոծակի պես պետք է բզզամ ձեր ականջին, հենց որ իմ կարիքն զգաք։ Եվ համենայնդեպըս, աստված տա, բարի լինի այս գիշերը ձեզ համար, Մոնթագ։ Հաջողություն եմ մաղթում։

Դուռը բացվեց և իսկույն էլ փակվեց։ Մոնթագը հայտնվեց խավար փողոցում, կրկին մեն–մենակ աշխարհի դեմ։

Այդ գիշեր նույնիսկ երկինքն էր պատրաստվում պատերազմի։ Նրա վրայով քուլա–քալա ամպեր էին շարժվում, որոնց արանքներից, ինչպես թշնամական դետքեր, միլիոնավոր աստղեր էին փայլում։ Երկինքն ասես պատրաստվում էր փլվել քաղաքի վրա և այն վերածել ճերմակ կավճափոշու։ Արնաներկ հրացոլքով ծագում էր լուսինը։ Ահա այդպիսի գիշեր էր։

Մոնթագը քայլեց մինչև մետրոյի կայարանը, գումարը գրպանում էր (նա արդեն եղել էր դրամատանը, որը բաց է ողջ գիշերը, սպասարկում են մեխանիկական ռոբոտները), նա քայլում էր, և երբ ոադիոխեցին դրեց ականջին, լսեց․

– Զորակոչվել է մեկ միլիոն մարդ։ Եթե պատերազմ սկսվի, արագ հաղթանակն ապահովված է․․․– Հանկարծակի խուժած երաժշտությունը խլացրեց հաղորդավարի ձայնը, և նա լսեց։

– Զորակոչվել է տասը միլիոն,– շշնջաց Ֆաբերի ձայնը նրա մյուս ականջին։– Բայց ասում են՝ մեկ միլիոն։ Այդպես ավելի հանգիստ է։

– Ֆաբեր։

– Այո՛։

– Ես չեմ մտածում, միայն կատարում եմ այն, ինչ հրամայված է։ Ինչպես վարվել եմ միշտ։ Դուք ասացիք՝ հարկավոր է փող ձեռք բերել, ես հայթայթել եմ։ Բայց իրականում այդ մասին ինքս չմտածեցի։ Ուրեմն ե՞րբ եմ սկսելու մտածել և գործել ինքնուրույն։

– Դուք արդեն սկսել էիք, երբ այդ ասացիք։ Բայց սկզբում ստիպված եք ապավինել ինձ։

– Ես նրանց էլ էի վստահում։

– Այո՛, ու տեսնում եք՝ ուր հասաք։ Մի առժամանակ դուք պետք է կույրի պես խարխափեք։ Ահա ձեզ իմ ձեռքը, հենվեցեք։

– Անցնել մյուս կողմը և կրկին գործել թելադրանքո՞վ։ Ո՛չ, ես այդպես չեմ ուզում։ Էլ ի՞նչ միտք ունի ձեզ ապավինելը։

– Ձեր աչքերն արդեն բացվում են, Մոնթագ։

Մոնթագն զգաց, թե ինչպես ոտքերը ծանոթ մայթով շարժվում են իր տան կողմը։

– Շարունակեք, պրոֆեսոր։

– Ուզո՞ւմ եք ձեզ համար կարդամ։ Կջանամ կարդալ այնպես, որ դուք բոլորը հիշեք։ Օրական քնում եմ ընդամենը հինգ ժամ։ Ազատ ժամանակ շատ ունեմ։ Եթե ուզում եք, ամեն երեկո կկարդամ, մինչև կքնեք։ Ասում են, թե քնած մարդու ուղեղը ամեն ինչ մտապահում է, եթե ցածրաձայն շշնջաս նրա ականջին։

– Այո՛։

– Դե, ուրեմն, լսեք։– Հեռվում, քաղաքի մյուս ծայրում, մեղմ շրշացին թերթվող էջերը։– Հոբի գիրքը։

Լուսինը դուրս եկավ։ Անձայն շարժելով շուրթերը՝ Մոնթագը քայլում էր մայթով։

Երեկոյան իննին, երբ նա վերջացնում էր իր թեթև ընթրիքը, շքամուտքի խոսափողը ազդարարեց հյուրերի գալուստը։ Միլդրեդը նետվեց նախասենյակ՝ այն մարդու աճապարանքով, որը փրկվել էր հրաբխի ժայթքումից։ Ներս մտան միսիս Ֆելփսը և միսիս Բաուլզը, և հյուրասենյակը կուլ տվեց նրանց, ինչպես կրակե խառնարան։ Տիկինների ձեռքերին մարտինիի շշեր կային։ Մոնթագն ընդհատեց ուտելը։ Այդ կանայք նման էին բյուրեղապակե հազարավոր զնգզնգացող կախազարդերով անճոռնի ջահերի։ Նույնիսկ պատի միջով նա տեսնում էր նրանց սառած անմիտ ժպիտները։ Նրանք ճիչ ու աղմուկով ողջունեցին իրար՝ ջանալով խլացնել հյուրասենյակի ժխորը։

Կուլ տալով պատառը՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Դուք հիանալի տեսք ունեք։

– Հիանալի՜։

– Քո տեսքը շատ շքեղ է, Միլլի։

– Շքե՜ղ։

– Բոլորը հոյակապ տեսք ունեն։

– Հոյակա՜պ։

Մոնթագը լռելյայն հետևում էր նրանց։

– Հանգիստ, Մոնթագ,– նրա ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

– Անտեղի ուշացա,– գրեթե ինքն իրեն ասաց Մոնթագը։– Վաղուց արդեն պետք է գայի ձեզ մոտ, դրամը բերեի։

– Վաղն էլ ուշ չի լինի։ Զգույշ եղեք, Մոնթագ։

– Հրաշալի ներկայացում է, չէ՞,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Հրաշալի՜ է։

Հեռուստատեսային երեք պատերից մեկի վրա ինչ-որ կին նարնջի հյութ էր խմում և միաժամանակ շլացուցիչ ժպտում։

«Այդ ինչպե՞ս է նա համատեղում երկուսն էլ»,– մտածեց Մոնթագը՝ ատելություն զգալով ժպտացող տիկնոջ նկատմամբ։

Մյուս պատին ռենտգենյան ճառագայթների միջոցով ցուցադրվում էր, թե նարնջի հյութը ի՜նչ ճանապարհ է անցնում այդ տիկնոջ կերակրափողով՝ մինչև նրա հիացմունքից թրթռացող ստամոքսը։ Հանկարծ տեղից պոկվեց և ամպերի մեջ մխրճվեց հրթիռային ինքնաթիռը՝ թևերին առած հյուրասենյակը, ապա ընկղմվեց գորշականաչավուն ծովի ջրերի մեջ, որտեղ կապույտ ձկները խժռում էին կարմիր և դեղին ձկներին։ Իսկ մեկ րոպե անց երեք ճերմակ մուլտիպլիկացիոն ծաղրածուներ արդեն կտրում էին մեկմեկու ձեռքերն ու ոտքերը՝ հավանության քրքիջի պոռթումներով։ Եվս երկու րոպե՝ և պատերը հանդիսատեսներին տեղափոխեցին քաղաքից դուրս, որտեղ կատաղի արագությամբ սլանում էին հրթիռային ավտոմեքենաները՝ բախվելով և գլորելով իրար։ Մոնթագը տեսավ, թե ինչպես օդ թռան մի քանի մարդկային մարմիններ։

– Միլլի, դու տեսա՞ր։

– Տեսա, տեսա՜։

Մոնթագը ձեռքը խոթեց պատի խոռոչը և պտտեց կենտրոնական անջատիչը։ Պատերի վրայի պատկերները մարեցին, ասես ինչ-որ մեկը անակնկալ բաց թողեց ապակե վիթխարի ակվարիումի ջուրը, որտեղ դեսուդեն էին նետվում խենթացած ձկները։

Երեք կանայք էլ շրջվեցին և անսքող դժգոհությամբ ու անբարյացակամությամբ նայեցին Մոնթագին։

– Ի՞նչ եք կարծում, ե՞րբ կսկսվի պատերազմը,– հարցրեց նա։– Տեսնում եմ՝ այսօր եկել եք առանց ամուսինների։

– Օ՜, նրանք մեկ գալիս են, մեկ գնում,– սաաց միսիս Ֆելփսը,– իրենց տեղը չեն գտնում․․․ Փիթին երեկ զորակոչեցին։ Կվերադառնա եկող շաբաթ։ Այդպես էին ասել։ Կարճատև պատերազմ։ Քառասունութ ժամից բոլորը տանը կլինեն։ Այդպես էին ասել բանակում։ Կարճատև պատերազմ։ Փիթքին երեկ զորակոչեցին և ասացին, որ մեկ շաբաթ հետո տանը կլինի։ Կարճատև․․․

Երեք կանայք անհանգիստ շարժվում էին աթոռների վրա՝ նյարդայնացած նայելով դատարկ, սևագորշ պատերին։

– Ես չեմ անհանգստանում,– ասաց միսիս Ֆելփսը։– Թող Փիթն անհանգստանա,– քրքջաց նա։– Ես չեմ էլ մտածում։ Բոլորովին էլ չեմ հուզվում։

– Այո, այո՜,– ձայնակցեց Միլլին,– թող Փիթն ինքը անհանգստանա։

– Միշտ ուրիշների ամուսիններին են սպանում։ Այդպես են ասում։

– Այո՛, ես էլ եմ լսել։ Չգիտեմ որևէ մեկին, որ կռվում զոհված լինի։ Զոհվում են ուրիշ կերպ։ Օրինակ՝ ցած են նետվում բարձրահարկ շենքերից։ Ինչպես՝ անցած շաբաթ Գլորիայի ամուսինը։ Այդպես պատահում է։ Բայց պատերազմում՝ երբեք։

– Այո՛, պատերազմում՝ երբեք,– համաձայնեց միսիս Ֆելփսը․– Ամեն դեպքում Փիթը և ես միշտ խոսում ենք առանց արցունքի ու այլ ավելորդ զգայնությունների։ Սա իմ երրորդ ամուսնությունն է, Փիթն էլ երրորդ անգամ է ամուսնացել, և մենք միանգամայն անկախ ենք։ Պետք է անկախ լինել, միշտ էլ այդպես ենք կարծել։ Փիթն ասաց, որ եթե իրեն սպանեն, ես լաց չլինեմ, կրկին շուտափույթ ամուսնանամ և չմտածեմ իր մասին։

– Ի դեպ, հիշեցի,– բացականչեց Միլդրեդը։– Երեկ ձեր պատերին դուք նայեցի՞ք Կլարա Դոուվի հինգրոպեանոց սիրավեպը։ Դա մի կնոջ մասին էր, որը․․․

Մոնթագը լուռ զննում էր կանանց դեմքերը, ինչպես մի անգամ երեխա ժամանակ զննել էր սրբապատկերները ինչ-որ փոքրիկ այլադավան եկեղեցում, որտեղ պատահմամբ ընկել էր։ Այդ տարօրինակ էակների արծնափայլ դիմապատկերները մնացին նրան խորթ ու անըմբռնելի, թեպետև աղոթք ուղղեց նրանց, երբ երկար կանգնած եկեղեցում, ջանում էր համակվել օտար հավատով՝ շնչելով խնկի ու ինչ-որ առանձնահատուկ, միայն այդ տեղին բնորոշ փոշու հոտը։ Նա մտածում էր, որ եթե այդ բույրերը լցվեն իր թոքերը, թափանցեն իր արյան մեջ, ապա, գուցե և, հասկանալի դառնան այդ սրտաշարժ, գունագեղ կերպարանքները՝ ճենապակյա աչքերով և վառ սուտակագույն շուրթերով։ Բայց ոչինչ չէր ստացվում, ոչինչ։ Դա նույնն էր, ինչպես եթե նա մտներ մի կրպակ, որտեղ շրջանառության մեջ այլ դրամ էր, ու ինքը ոչինչ չկարողանար գնել իր ունեցածով։ Նա անհաղորդ մնաց նույնիսկ սրբերին հպվելուց հետո, պարզապես փայտ էր, ծեփ, կավ։ Ճիշտ այդպես էր զգում իրեն և այժմ, իր սեփական հյուրասենյակում՝ նայելով աթոռների վրա անհանգիստ շարժվող երեք կանանց։ Նրանք ծխում էին, ծխի քուլաներ էին բաց թողնում, հարդարում իրենց վառ մազերը, զննում վառ կարմիր եղունգները, որոնք ասես բոցավառվել էին Մոնթագի սևեռուն հայացքից։ Լռությունը ճնշում էր կանանց, նրանց դեմքերին ձանձրույթ կար։ Երբ Մոնթագը վերջապես կուլ տվեց վերջին պատառը, կանայք ակամայից մի փոքր առաջ թեքվեցին։ Նրանք սպասողաբար ականջ էին դնում նրա տենդագին շնչառությանը։ Հյուրասենյակի երեք դատարկ պատերն այժմ նման էին ծանր, աներազ քնի մեջ ընկղմված հսկաների գունատ ճակատների։ Մոնթագին թվաց, որ եթե ձեռք տա, մատներին կմնա աղահամ քրտինքը։ Հետզհետե ավելի պարզորոշ էր երևում քրտինքը այդ մեռյալ ճակատներին, ավելի լարված էր դառնում լռությունը, ավելի շոշափելի՝ դողը օդում և անհամբերությունից այրվող կանանց մարմիններում։ Թվում էր՝ ևս մեկ րոպե, և նրանք բարձրաձայն թշշալով կպայթեն։

Մոնթագի շուրթերը շարժվեցին։

– Եկեք զրուցենք։

Կանայք ցնցվեցին և աչքերը հառեցին նրան։

– Ինչպե՞ս են ձեր երեխաները, միսիս Ֆելփս,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք հիանալի գիտեք, որ ես երեխաներ չունեմ։ Հետո էլ մեր օրերում խելքը գլխին ո՞ր մարդը կուզենա երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը՝ չհասկանալով, թե ինչու է իրեն այդպես զայրացնում այդ մարդը։

– Ո՛չ, այդ հարցում ձեզ հետ համաձայն չեմ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես երկուսն ունեմ։ Երկու անգամ էլ ինձ կեսարյան հատում արեցին։ Հո չէի՞ տառապելու երկունքի ցավերից, ինչ է թե երեխա պիտի ծնվեր։ Բայց, դե, մարդիկ պետք է բազմանան։ Մենք պարտավոր ենք շարունակել մարդկային ցեղը։ Բացի դրանից, երեխաները երբեմն նման են լինում ծնողներին, իսկ դա շատ զվարճալի է։ Ինչ կա որ, երկու կեսարյան հատում, և խնդիրը լուծված է։ Այո՛, սըր։ Իմ բժիշկը ասում էր՝ կեսարյանը պարտադիր չէ, դուք նորմալ կազմվածք ունեք, կարող եք ծննդաբերել, բայց ես պնդեցի։

– Համենայն դեպս, երեխաները սարսափելի ծանր բեռ են։ Դուք պարզապես խելագար եք, որ մտածել եք երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Ո՛չ, ինչու, այնքան էլ վատ չէ։ Տասից ինն օրը նրանք անց են կացնում դպրոցում։ Ես նրանց հետ շփվում են ամիսը երեք օր, երբ տանն են լինում։ Բայց դա էլ ոչինչ։ Քշում եմ հյուրասենյակ, միացնում ես պատերը և վերջ։ Ինչպես սպիտակեղենը լվանալիս, դարսում ես մեքենայի մեջ և շրխկոցով փակում կափարիչը։– Միսիս Բաուլզը քմծիծաղ տվեց։– Իսկ քնքշություններ ոչ մի դեպքում չի կարելի։ Նրանց մտքովն իսկ չի անցնում ինձ համբուրել։ Շուտով երևի ինձ աքացի էլ կտան, և, փա՜ռք աստծո, որ ես դեռ կարող եմ նույն ձևով պատասխանել։

Կանայք փառ–փառ ծիծաղեցին։

Միլդրեդը մի րոպե լուռ նստեց, բայց, տեսնելով, որ Մոնթագը չի հեռանում շեմքից, ծափ տվեց ու բացականչեց․

– Եկեք Գային բավականություն պատճսաենք և խոսենք քաղաքականությունից։

– Հիանալի՜ է,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Անցած ընտրություններին ես քվեարկեցի բոլորի նման։ Իհարկե, Նոբլի օգտին։ Կարծում եմ՝ երբևէ պրեզիդենտ ընտրված ամենահաճելի տղամարդկանցից մեկն է նա։

– Օ՜, այո՛։ Իսկ հիշո՞ւմ եք մյուսին, որին առաջադրել էին Նոբլի դեմ։

– Շատ լավն էր, խոսք չկա։ Փոքր–մոքր, անբարետես, անխնամ սափրված, սանրվածքն էլ բանի նման չէր։

– Եվ ոնց էլ օպոզիցիայի գլուխն էր մտել՝ նրա թեկնածությունն առաջադրել։ Մի՞թե կարելի է բարձրահասակ տղամարդու դեմ այդպիսի գաճաճին առաջադրել։ Դեռ հետն էլ ծամծմելով էր խոսում։ Ես գրեթե ոչինչ չլսեցի նրա ասածից։ Լսածիցս էլ բան չհասկացա։

– Բացի այդ, հաստլիկ էր և նույնիսկ ջանք չէր թափել հագուստով քողարկել իր գիրությունը։ Զարմանալու ի՞նչ կար։ Իհարկե, մեծամասնությունը քվեարկեց Վինսթոն Նոբլի օգտին։ Նույնիսկ նրանց անունները դեր խաղացին։ Համեմատեք Վինսթըն Նոբլ ու Հյութերտ Հոուգ, և պատասխանը միանգամից պարզ կդառնա։

– Գրո՜ղը տանի,– թացականչեց Մոնթագը։– Սխր դուք նրանց մասին ոչինչ չգիտեք՝ ոչ մեկի, ոչ էլ մյուսի։

– Ինչպե՞ս թե չգիտենք։ Մենք երկուսին էլ տեսել ենք այս նույն հյուրասենյակի պատերին։ Ընդամենը կես տարի առաջ։ Մեկն անընդհատ քիթն էր քչփորում։ Սոսկալի էր։ Նայելն իսկ՝ զզվելի։

– Եվ ձեր կարծիքով, միստր Մոնթագ, մենք պարտավո՞ր էինք քվեարկել այդպիսի մարդու օգտին,– թացականչեց միսիս Ֆելփսը։

Միլդրեդը երջանիկ ժպտում էր։

– Գայ, խնդրում եմ, մի՛ բարկացրու մեզ, հեռացիր դռնից։

Բայց Մոնթագն արդեն անհետացել էր․ մի րոպե անց նա վերադարձավ՝ ձեռքին մի գիրք բռնած։

– Գայ:

– Գրողի ծոցը ամեն ինչ, գրողի ծոցը։

– Սա ի՞նչ է։ Մի՞թե գիրք։ Իսկ ինձ թվում էր, թե մասնագիտական ուսուցումը այժմ տարվում է կինոնկարների միջոցով։– Միսիս Ֆելփսը զարմացած թարթեց աչքերը։– Դուք ուսումնասիրում եք հրկիզողների գործի տեսությո՞ւնը։

– Ի՞նչ գրողի տարած տեսություն,– պատասխանեց Մոնթագը։– Բանաստեղծություններ են։

– Մոնթագ,– նրա ականջում հնչեց Ֆաբերի նախազգուշացնող ձայնը։

– Ինձ հանգիստ թողեք։– Սոնթագը զգում էր, որ իրեն ասես ներքաշում են ինչ-որ սրընթաց աղմկոտ ջրապտույտի մեջ։

– Մոնթագ, մի՛ կորցրեք ձեզ։ Չհամարձակվեք․․․

– Դուք նրանց լսեցի՞ք։ Լսեցի՞ք՝ ինչ էին բլբլացնում այս ճիվաղներն իրենց նման այլ ճիվաղների մասին։ Տե՜ր աստված։ Ինչե՜ր ասես, որ չեն խոսում մարդկանց, սեփական երեխաների մասին, իրենց մասին, ամուսինների, պատերազմի մասին․․․ Թող անիծվե՜ն։ Ես լսում ու չէի հավատում ականջներիս։

– Ներեցեք։ Պատերազմի մասին ես ոչ մի բառ չեմ ասել,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Տանել չեմ կարող բանաստեղծությունները,– ասաց միսիս Բաուլզը։

– Իսկ դուք երբևէ կարդացե՞լ եք։

– Մոնթագ,֊ Ֆաբերի ձայնը քերեց Մոնթագի ականջը։– Դուք ամեն ինչ կկործանեք։ Խելագար։ Լռեցեք։

Կանայք վեր թռան տեղներից։

– Նստեցեք,– գոռաց Մոնթագը։

Նրանք հնազանդորեն նստեցին։

– Ես տուն եմ գնում,– դողացող ձայնով ասաց միսիս Բաուլզը։

– Մոնթագ, Մոնթագ, խնդրում եմ, աստծո սիրուն։ Ձեր մտքինն ի՞նչ է,– աղերսում էր Ֆաբերը։

– Իսկ ինչո՞ւ որևէ ոտանավոր չեք կարդում մեզ համար ձեր գրքույկից,– միսիս Ֆելփսը գլխով արեց։–Կարծում եմ, շատ հետաքրքիր կլինի:

– Արգելված է,– ողբաձայն աղաղակեց միսիս Բաուլզը։ – Չի կարելի։

– Բայց նայեցեք միստր Մոնթագին։ Նա շատ է ցանկանում կարդալ, ես հո տեսնում եմ։ Եվ եթե մի րոպե հանգիստ նստենք ու լսենք, միստր Մոնթագը գոհ կլինի, և մենք կարող ենք զբաղվել ուրիշ բանով։– Միսիս Ֆելփսը ջղային խեթեց դատարկ պատերին։

– Մոնթագ, եթե կարդաք, ես ձեզ հետ կխզեմ իմ հարաբերությունները, կլքեմ ձեզ,– ականջում ծակող ու սուր, տզտզաց բզեզը։– Ի՞նչ կտա դա ձեզ։ Ինչի՞ կհասնեք։

– Մահու չափ կվախեցնեմ, ահա թե ինչ։ Այնպես վախեցնեմ, որ աչքները մթնեն։

Միլդրեդը շրջվեց․

– Այդ ո՞ւմ հետ ես խոսում, Գայ։

Արծաթե ասեղը շամփրեց նրա ուղեղը։

– Մոնթագ, լսեցեք, միայն մի ելք կա։ Կատակի տվհք, ծիծաղեք, ուրախ տեսք ընդունեք։ Իսկ հետո գիրքն այրեք վառարանում։

Բայց Միլդրեդը կանխեց նրան։ Դժբախտություն կանխազգալով՝ նա արդեն կերկերուն ձայնով բացատրում էր․

– Թանկագին տիկնայք, տարին մեկ անգամ յուրաքանչյուր հրկիզողի թույլատրվում է գիրք տանել տուն, որպեսզի ընտանիքին ցույց տա, թե նախկինում ինչպես էր ամեն բան հիմար ու անհեթեթ, ինչպես էին գրքերը խելքահան անում մարդկանց ու զրկում անդորրից։ Ահա այսօր Գայը որոշել է այդպիսի անակնկալ մատուցել։ Նա կկարդա մեզ համար, և մենք ինքներս կհամոզվենք, թե ինչ հիմարություն է այդ ամենը, և այլևս երբեք մեր խեղճ գլուխները չենք կոտրի նման անհեթեթությունների վրա։ Այդպես է, չէ՞, թանկագինս։

Մոնթագը գիրքը ջղաձգորեն ճմլում էր ձեռքի մեջ։

– Ասացեք՝ այո, Մոնթագ,– հրամայեց Ֆաբերը։

Մոնթագի շուրթերը հնազանդորեն կատարեցին Ֆաբերի հրամանը։

– Այո։

Միլդրեդը ծիծաղելով խլեց գիրքը։

– Ահա, կարդա այս բանաստեղծությունը։ Ոչ, ավելի լավ է՝ այս մեկը, ծիծաղաշարժ է, դու արդեն այսօր ինձ համար բարձրաձայն կարդացել ես։ Սիրելիներս, դուք ոչինչ չեք հասկանա, ոչինչ։ Դա պարզապես անիմաստ բառակույտ է։ Գայ, թանկագինս, կարդա ահա այս էջը։

Նա հայացք գցեց բաց էջին։ Ականջում բզզաց բզեզը։

– Կարդացե՛ք, Մոնթագ։

– Ի՞նչ է կոչվում բանաստեղծությունը, սիրելիս։

– «Դուվրի ափը»։

Մոնթագի կոկորդը չորացավ։

– Բարձր կարդա և մի՛ շտապիր։

Սենյակում շնչելու օդ չկար։ Մոնթագը մերթ շոգում էր, մերթ պաղում։ Թվում էր, թե հյուրասենյակը մի անապատ է․ երեք աթոռ սենյակի կենտրոնում, և ինքը, ոտքերի վրա հազիվ կանգնած, սպասում է, թե միսիս Ֆելփսը երբ պիտի դադարի զգեստը ուղղել, կամ միսիս Բաուլզը երբ պիտի ձեռքը հեռացնի սանրվածքից։ Նա սկսեց կարդալ, սկզբում՝ ցածր, կակազելով, ապա ավելի ու ավելի վստահ և բարձր։ Նրա ձայնը տարածվում էր անապատի վրա, բախվում ճերմակ ամայությանը և զրնգում շիկացած օդում նստած կանանց գլխավերևում․

Լիքն է եղել մի օր&lt;br /&gt;
Օվկիանոսը վստահության և, գրկելով ափերը երկրի,&lt;br /&gt;
Որպես գոտի ծիածանի, հանգել է անդորրությամբ։&lt;br /&gt;
Բայց այժմ լսում եմ ես&lt;br /&gt;
Լոկ հառաչը նրա երկար, քրթմնջյունը ալեբախումների,&lt;br /&gt;
Որ քշվում է մառախուղի միջով&lt;br /&gt;
Պոռթկումով փոթորկավուն ու փշրվում ցցունքներին&lt;br /&gt;
Առօրյայի մերկ խութերի։

Աթոռները ճռճռացին։ Մոնթագը շարունակեց կարդալ․

Օ՜, սեր, արտոնիր մեզ&lt;br /&gt;
Արդար լինել իրար հանդեպ։ Չէ որ աշխարհը այսօր հառել է&lt;br /&gt;
Մեր դեմ, որպես երանելի անուրջների երկիր,&lt;br /&gt;
Այնքա՜ն բազմադեմ է, նոր ու հրաշագեղ,&lt;br /&gt;
Որ չգիտե, իրոք, ոչ խինդ, ոչ լույս, ոչ կիրք,&lt;br /&gt;
Ոչ ջերմություն, ոչ էլ տառապանք ու անդորր,&lt;br /&gt;
Եվ մենք ահա դեգերում ենք այնտեղ, ինչպես մարտադաշտում,&lt;br /&gt;
Ուր հետքերն են իրարանցման, փախուստների, մահի,&lt;br /&gt;
Ուր գումակները կույրերի իրենց պայքարն սկսեցին։

Միսիս Ֆելփսը հեծկլտում էր։

Ընկերուհիները նայում էին արցունքից աղճատված նրա դեմքին։ Զգացմունքների այդպիսի բուռն պոռթկումից շվարած նրանք նստել էին՝ չհամարձակվելով կպչել նրան։ Միսիս Ֆելփսը անզուսպ հեկեկում էր։ Մոնթագը ինքն էլ շփոթահար էր և ցնցված։

– Կամա՛ց, կամա՛ց, Կլարա՛,– ասաց Միլդրեդը։– Հանգստացիր։ Դե վերջացրու, Կլարա, ի՞նչ պատահեց քեզ։

– Ես․․․ ես․․․,– հեծկլտում էր Ֆելփսը։– Չգիտեմ, չգիտեմ։ Ոչինչ չգիտեմ։ Օ՜․․․

Միսիս Բաուլզը վեր կացավ և սպառնալի նայեց Սոնթագին։

– Հը՞, հիմա տեսնո՞ւմ եք։ Ես գիտեի, որ այսպես կլինի; Ահա հենց այս էի ուզում ապացուցել։ Ես միշտ եմ ասել՝ պոեզիան արցունք է, պոեզիան ինքնասպանություն է, ջղագարություն և զզվելի ինքնազգացողություն, պոեզիան ախտ է։ Գարշանք է, ուրիշ ոչինչ։ Այժմ վերջնականապես համոզվեցի։ Դուք չար մարդ եք, միստր Սոնթագ, անտանելի, չարսիրտ մարդ։

– Դե, իսկ այժմ․․․,– ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

Սոնթագը հլու հնազանդ շրջվեց, մոտեցավ բուխարիին և պղնձե ճաղերի արանքից գիրքը ներս խցկեց՝ ագահ բոցին ընդառաջ։

– Հիմար բառեր են, հիմար, հոգին խոցող սոսկալի բառեր,– շարունակեց միսիս Ֆելփսը։– Ինչո՞ւ են մարդիկ ձգտում միմյանց ցավ պատճառել։ Մի՞թե առանց այդ էլ քիչ է տառապանքն աշխարհում, որ դեռ մարդուն պետք է տանջել այդպիսի բարբաջանքներով։

– Հանգստացիր, Կլարա,– հեծկլտացող միսիս Ֆելփսի ձեռքը տրորելով՝ հորդորում էր Միլդրեդը։ – Խնդրում եմ, վերջ տուր։ Հիմա մենք կմիացնենք «ազգականներին», կնայենք և կուրախանանք։ Դե, բավական է լաց լինես։ Ուզում ես՝ խնջույք սարքենք։

– Ոչ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես տուն եմ շտապում։ Եթե կցանկանաք այցելել ինձ և իմ «ազգականներին», շնորհ արեք ուզած ժամանակ։ Բայց այս խելագար հրկիզողի տունը ես այլևս ոտք չեմ դնի։

– Հեռացե՛ք,– ասաց Մոնթագը ցածրաձայն, աչքերը նրան սևեռելով,– գնացեք տուն և մտածեք ձեր առաջին ամուսնու մասին, որից բաժանվել եք, ձեր երկրորդ ամուսնու մասին, որը զոհվել է հրթիռային մեքենայում, ձեր երրորդ ամուսնու մասին, որը նույնպես շուտով կջնջխի իր գլուխը։ Գնացեք տուն և մտածեք այն տասնյակ արհեստական վիժումների մասին, որին դիմել եք դուք, կեսարյան հատումների մասին նույնպես, ձեր երեխաների մասին, որոնք ողջ էությամբ ատում են ձեզ։ Գնացեք տուն և մտածեք, թե ինչպե՞ս կարող էր այդ ամենը տեղի ունենալ, վերջապես ի՞նչ եք արել այդ ամենը կանխելու համար։ Հեռացե՛ք,– արդեն գոռում էր նա։– Հեռացե՛ք, քանի դեռ չեմ խփել կամ դուրս շպրտել։

Դուռը շրխկաց, տունը դատարկվեց։

Մոնթագը մենակ կանգնել էր հյուրասենյակի ցուրտ ամայության մեջ, որտեղ պատերը աղտոտ ձյուն էին հիշեցնում։

Լողասենյակից հասնում էր ջրի ճողփյունը։ Նա լսեց՝ ինչպես է Միլդրեդը ապակե սրվակից ափի մեջ լցնում քնաբեր հաբերը։

– Դուք հիմար եք, Մոնթագ, հիմար եք, հիմար։ Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ ապուշն եք․․․

– Լռեցեք,– Մոնթագը ականջից քաշեց պոկեց կանաչ գնդիկը և խոթեց գրպանը, բայց այն շարունակում էր բզզալ․․․

– Հիմա՜ր, հիմա՜ր․․․

Մոնթագը պրպտեց ողջ տունը և վերջապես գրքերը գտավ սառնարանի ետևում․ Միլդրեդն էր թաքցրել։ Մի քանիսը պակասում էին, և Մոնթագը հասկացավ, որ կինն արդեն ինքն է սկսել քիչ–քիչ պայթուցիկը հանել իր տնից։ Բայց նրա զայրույթն արդեն անցել էր։ Միայն հոգնություն էր զգում և տարակուսանք։ Ինչո՞ւ արեց այդ ամենը։

Նա գրքերը տեղափոխեց բակ և թաքցրեց ցանկապատի մոտ, թփերի մեջ։ Միայն մի գիշերով, մտածեց նա, որպեսզի Միլդրեդի մտքով չանցնի այրել դրանք։

Տուն վերադառնալով՝ մտավ դատարկ սենյակները։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա մութ ննջարանի դռների մոտ։ Ոչ ոք չպատասխանեց։

Մետրո տանող ճանապարհին հատելով մարգագետինը, Մոնթագը ջանում էր չնկատել, թե որքան մռայլ ու ամայի էր այժմ Քլարիս Մըքլելընի տունը․․․

Այդ ժամին աշխատանքի գնալիս, նա հանկարծ այնպես սուր զգաց իր միայնությունն ու իր գործած սխալի ողջ ծանրությունը, որ չդիմացավ և կրկին սկսեց խոսել Ֆաբերի հետ։ Նա սաստիկ տենչում էր գիշերային անդորրի մեջ լսել զարմանալի ջերմ ու սրտահույզ այդ թույլ ձայնը։ Ֆաբերի հետ ծանոթացել էր մի քանի ժամ առաջ, բայց թվում էր, թե ճանաչել է ողջ կյանքի ընթացքում։ Նա այժմ զգում էր, որ իր մեջ երկու մարդ է նստած, առաջինը ինքն է՝ Մոնթագը, որը ոչինչ չի հասկանում, չի ըմբռնում նույնիսկ իր տգիտության ողջ խորությունը, սոսկ աղոտ կռահում է, և երկրորդը՝ այդ ծերուկը, որը խոսում էր իր հետ, խոսում այնքան ժամանակ, քանի դեռ օդամուղ գնացքը խելահեղ արագությամբ թռցնում էր նրան քնած քաղաքի մի ծայրից մյուսը։ Բոլոր այն օրերին, որ դեռևս կլինեն իր կյանքում, ու բոլոր գիշերներին,– և խավարչտին, և լուսնկա,– ծեր պրոֆեսորը անվերջ պետք է խոսի նրա հետ՝ կաթիլ առ կաթիլ, փշուր առ փշուր, կայծ առ կայծ բառեր լցնելով նրա հոգին։ Երբևէ, արդյո՞ք, նրա ուղեղը լիքը կլցվի, և նա այլևս Մոնթագը չի լինի։ Այդպես ասաց, հավաստիացրեց, խոստացավ ծերուկը։ Նրանք կլինեն միասին՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, կրակը և ջուրը, իսկ հետո, մի գեղեցիկ օր, երբ ամեն ինչ կխառնվի իրար, երբ ինքն իր մեջ կեռա ու կհանդարտվի, արդեն չեն լինի՝ ոչ կրակ, ոչ ջուր, այլ գինի կլինի։ Իրարից անչափ տարբեր երկու նյութերից կստեղծվի նորը՝ երրորդը։ Եվ կգա օրը, երբ նա, ետ նայելով, կհասկանա, թե ինչ հիմարն է եղել նախկինում։ Հիմա էլ նա կարող է զգալ, որ այդ երկար ճանապարհն սկսվել է, որ ինքը հրաժեշտ է տալիս իր նախկին եսին և հեռանում նրանից։

Ի՜նչ հաճելի էր լսել ականջի մեջ բզեզի բզզոցը, այդ քնկոտ մոծակային տզզյունը և ծերունական նրբահունչ ձայնը։ Սկզբում նա կշտամբեց Մոնթագին, ապա սփոփեց գիշերային ուշ ժամին, երբ Մոնթագը, դուրս գալով մետրոյի հեղձուցիչ թունելից, կրկին հայտնվեց հրկիզողների աշխարհում։

– Հանդուրժող եղեք, Մոնթագ, ներողամիտ։ Մի՛ ծաղրեք նրանց։ Մինչև վերջերս դուք էլ այդպիսին էիք։ Նրանք անվերապահ հավատում են, որ միշտ այդպես է լինելու։ Բայց միշտ այդպես չի լինելու։ Նրանք չգիտեն, որ իրենց կյանքը նման է տիեզերական տարածության մեջ բոցավառվող վիթխարի ասուպի։ Քանի դեռ թռչում է, գեղեցիկ է, բայց երբևէ անխուսափելիորեն պետք է ցած ընկնի։ Մինչդեռ նրանք այդ շքեղ, ուրախ փայլից բացի, ուրիշ ոչինչ չեն տեսնում։ Մոնթագ, ծերուկը, որ թաքնվում է տանը, պահպանելով իր ծեր ոսկորները, քննադատելու իրավունք չունի։ Համենայն դեպս, ես կասեմ, քիչ էր մնացել ամեն ինչ կործանեիք սկզբում։ Զգույշ եղեք։ Հիշեցեք, որ միշտ ձեզ հետ եմ։ Ես հասկանում եմ, թե այդ ինչպես պատահեց։ Պետք է խոստովանեմ, որ ձեր կույր ցասումը ինձ արիություն ներշնչեց։ Աստվա՜ծ իմ, հանկարծ ինձ այնպե՜ս ջահել զգացի։ Բայց այժմ ուզում եմ, որ դուք ձեզ ծեր զգաք, ուզում եմ այսօր ձեր մեջ մի կաթիլ լինի իմ երկչոտությունից։ Հրկիզապետ Բիթիի հետ այդ մի քանի ժամվա ընթացքում զգույշ եղեք, ոտնաթաթերի վրա քայլեցեք նրա շուրջը, թույլ տվեք լսեմ նրան, հնարավորություն ընձեոեք գնահատելու իրավիճակը։ Ողջ մնալ, ահա մեր նշանաբանը։ Մոռացեք այդ թշվառ, հիմար կանանց․․․

– Ես նրանց այնքան վշտացրի, որքան հավանաբար ողջ կյանքում չէին վշտացել,– ասաց Մոնթագը։– Ինքս էլ ցնցվեցի՝ տեսնելով միսիս Ֆելփսի արցունքները։ Թերևս նրանք իրավացի են։ Գուցե ավելի լավ է չտեսնել կյանքը ինչպես որ է, աչք փակել ամեն ինչի հանդեպ և զվարճանալ։ Չգիտեմ։ Ես ինձ մեղավոր եմ զգում․․․

– Ո՛չ, պետք չէ։ Եթե պատերազմ չսկսվեր, եթե խաղաղություն լիներ, ես ձեզ խորհուրդ կտայի՝ զվարճանալ։ Բայց, ո՛չ, Մոնթագ, դուք իրավունք չունեք լոկ հրկիզող մնալու։ Այս աշխարհում ամեն բան չէ, որ բարեհաջող է։

Մոնթագի ճակատը ծածկվեց քրտինքով։

– Մոնթագ, դուք լսո՞ւմ եք ինձ։

– Ոտքերս․․․– Փնթփնթաց Մոնթագը։– Ես չեմ կարողանում շարժվել։ Ի՞նչ հիմար զգացողություն է։ Ոտքերս չեն ուզում շարժվել։

– Լսեցե՛ք, Մոնթագ։ Հանգստացեք,– մեղմորեն հորդորում էր ծերուկը։– Ես հասկանում եմ, թե ինչ է կատարվում ձեզ հետ։ Դուք վախենում Եք կրկին սխալներ թույլ տալ։ Բայց մի՛ վախեցեք։ Սխալները երբեմն օգտակար են։ Եթե միայն իմանայիք։ Երբ ես երիտասարդ էի, իմ տգիտությունը բոլորի աչքն էի խոթում։ Դրա համար ինձ ծեծում էին։ Քառասունի շեմին վերջապես իմ գիտելիքների զենքը ամուր էր։ Եվ եթե սկսեք թաքցնել ձեր տգիտությունը, ձեզ չեն ծեծի, և դուք երբեք չեք խելոքանա։ Դե՛, իսկ այժմ քայլեցեք։ Ավելի՛ համարձակ։ Միասին գնանք հրակայան։ Այժմ երկուսով ենք։ Դուք այլևս մենակ չեք, մենք արդեն ամեն մեկս առանձին–առանձին նստած չենք խուլ պատերով մեկուսացված մեր հյուրասենյակում։ Եթե դուք օգնության կարիք զգաք, երբ Բիթին սկսի նեղել ձեզ, ես կլինեմ ձեր կողքին, ձեր թմբկաթաղանթներում, ես նույնպես կլսեմ ձեզ և ամեն ինչ կհսկեմ։

Մոնթագը զգաց, որ իր ոտքերը, սկզբում՝ աջը, հետո՝ ձախը, վերագտան շարժվելու կարողությունը։

– Ինձ մի՛ լքեք, իմ ծեր բարեկամ,– ասաց նա։

Մեխանիկական շունը բնում չէր։ Հրակայանի սպիտակ շենքը ընկղմված էր լռության մեջ։ Նարնջագույն Սալամանդրը նիրհում էր՝ լցնելով որովայնը նավթով, նրա կողքերին խաչաձև ամրացված հանգստանում էին հրցիրները։ Մոնթագն անցավ լռության միջով և, կառչելով բրոնզե ձողից, մագլցեց խավարի մեջ՝ աչքը չկտրելով մեխանիկական գազանի դատարկված որջից։ Նրա սիրտը մերթ նվաղում էր, մերթ կրկին կատաղի բաբախում։ Ֆաբերը, գիշերային գորշ թիթեռի նման, որոշ ժամանակ լռեց նրա ականջում։

Բիթին կանգնած էր վերևի հարթակին։ Նա մեջքով շրջված էր դեպի անցքն այնպես, ասես ոչ մեկին չէր սպասում։

– Ահա,– ասաց նա, դիմելով թղթախաղով տարված հրկիզողներին,– ահա գալիս է մի հետաքրքրագույն նմուշ, որն աշխարհի բոլոր լեզուներով կոչվում է հիմար։

Նա չշրջվեց, բայց անխոս պարզեց ձեռքը ու պահանջեց տուրքը։ Մոնթագը գիրքը տվեց նրան։ Կազմի վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին գիրքը շպրտեց աղբարկղը և սիգարետ վառեց։

– «Մեծագույն հիմարը նա է, ով գեթ մի կաթիլ խելք ունի»։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Հուսով եմ, որ այժմ կմնաք մեզ հետ հերթապահելու, քանի որ ձեր տենդն անցել է, և դուք կրկին առողջ եք։ Պոկեր չխաղա՞նք։

Նրանք նստեցին սեղանի մոտ։ Խաղաթղթերը բաժանեցին։ Բիթիի ներկայությունը Մոնթագին սաստիկ զգալ էր տալիս իր ձեռքերի մեղավորությունը։ Նրա մատները ոչ մի րոպե հանգիստ չմնալով, չարաճճի կզաքիսների նման անընդհատ շարժման մեջ էին․ մերթ նյարդայնորեն խաղում էին, մերթ տրորում ինչ-որ բան, մերթ թաքնվում գրպաններում՝ Բիթիի՝ այրվող սպիրտի բոցի պես դժգույն հայացքի տակ։ Մոնթագին թվում էր, որ եթե հրկիզապետը փչի նրանց վրա՝ կչորանան, կկծկվեն, այլևս երբեք չի հաջողվի կենդանացնել և մշտապես թաղված կմնան իր բաճկոնի թևքերի խորքերում, քանի որ դրանք հանկարծ ցանկացել են ապրել ու գործել իրենց կամքով։ Մոնթագից անկախ՝ դրանց մեջ առաջին անգամ ի հայտ էր եկել իր գիտակցությունը, իրականացել էր իր գաղտնի ծարավը՝ գիրք հափշտակել և փախչել՝ իր հետ տանելով Հոբին, Հռութին կամ Շեքսպիրին։ Այստեղ, հրակայանում, դրանք հանցագործի՝ արյունով ներկված ձեռքեր էին հիշեցնում։

Կես ժամվա ընթացքում Մոնթագը երկու անգամ գնաց զուգարան՝ ձեռքերը լվանալու։ Վերադառնալով՝ նա ձեռքերը պահեց սեղանի տակ։

Բիթին ծիծաղեց․

– Ձեռքերդ մի՛ թաքցրեք, անշուշտ, մենք ձեզ վստահում ենք, բայց, ինչևէ․․․

Բոլորը հռհռացին։

– Դե բավական է,– ասաց Բիթին։– ճգնաժամն անցել էք և նորից ամեն ինչ լավ է։ Մոլորված ոչխարը հոտ է վերադառնում։ Մենք բոլորս ժամանակին մոլորվել ենք։ «Ճշմարտությանը միշտ ճշմարտություն կլինի», գոռում էինք մենք։ Կգա հատուցման ժամը։ Միայնակ չեն նրանք, ովքեր իրենց մեջ կրում են վեհանձն մտքեր, հավատացնում էինք ինքներս մեզ։ «Օ՜ իմաստնություն՝ թաքնված կենդանի համահնչունություններում»,– ինչպես ասել է սըր Ֆիլիպ Սիդնեյը։ Բայց մյուս կողմից՝ «Խոսքը նման է սաղարթի, և որտեղ խիտ է՝ հազիվ թե պտուղ թաքնված լինի սաղարթի ստվերի տակ»,– ասել է Ալեքսանդր Փոուփը ։ Ի՞նչ եք մտածում այս մասին, Մոքնթագ։

– Չգիտեմ։

– Զգո՜ւյշ,– շշնջաց Ֆաբերը մի այլ, հեռավոր աշխարհից։

– Կամ ահա մեկը ևս․ «Վտանգավոր է քիչ իմանալ, միշտ հիշելով այս՝ փրփրուն գինով բաժակդ լցրու պռնկեպռունկ։ Մի կումից կհարբես իսկույն, բայց խմիր ցմրուր և նորից ձեռք կբերես պայծառ բանականությունը»։ Փոուփ, նույն «Ակնարկներում»։ Դա թերևս նաև ձեզ կարելի է վերագրել, չէ՞, Մոնթագ։ Ի՞նչ Եք կարծում;

Մոնթագը շրթունքը կծեց։

– Հիմա կբացատրեմ,– ասաց Բիթին, ժպտալով և նայելով խաղաթղթերին։– Չէ՞ որ դուք հարբել եք հենց մի կումից։ Կարդացել եք մի քանի տող, և ձեր գլուխը պատվել է։ Թրըխկ–շրխկ։ Դուք արդեն պատրաստ եք պայթեցնելու տիեզերքը, գլուխներ կտրելու, կոխկրտելու կանանց ու երեխաների, հեղինակություններ պսակազերծելու։ Ես գիտեմ, ինքս անցել եմ այդ ճանապարհը։

– Ո՛չ, ես այդպիսին չեմ,– պատասխանեց Մոնթագը խուճապահար։

– Մի՛ կարմրեք, Մոնթագ։ Իսկապես, ես չեմ ծիծաղում ձեզ վրա։ Գիտե՞ք, մի ժամ առաջ երազ տեսա։ Պառկեցի մի փոքր հանգստանալու և երազ տեսա, իբր մենք երկուսով, Մոնթագ, բուռն վիճաբանում ենք գրքերի մասին։ Շանթ ու կայծակ էիք արձակում դուք, մեջբերումներ տեղում, իսկ ես անվրդով ետ էի մղում ձեր ամեն մի հարձակումը։ «Իշխանություն»,– ասում էի ես։ Մինչդեռ մեջբերելով դոկտոր Ջոնսընին, դուք պատասխանում էիք․ «Գիտելիքները ուժեղ են իշխանությունից»։ Ի դեպ, նույն այդ Ջոնսընը, թանկագին տղաս, ասել է նաև․ «Խելագար է նա, ով ուզում է որոշակիությունը փոխել անորոշությամբ»։ Ջանացեք լինել հրկիզողների կողմը, Մոնթագ։ Մնացյալ ամեն ինչ մռայլ քաոս է։

– Մի՛ լսեք նրան,– շշնջաց Ֆաբերը։– Նա ուզում է ձեզ շփոթեցնել։ Օձաձկան նման լպրծուն է։ Զգո՛ւյշ եղեք։

Բիթին քրքջաց։

– Դուք էլ ինձ պատասխանեցիք քաղվածքով․ «Ծշմարտությունը միշտ դուրս կգա, մարդասպանությունը չի կարող երկար ծածուկ մնալ»։ Իսկ ես բարեհոգի բացականչեցի․ «Օ՜, տեր աստված, նա անընդհատ իր էշն է քշում»։ Ու նաև ասացի․ «Սատանան Սուրբ գիրքն իր օգուտի համար վկա է կանչում»։ Ի պատասխան՝ դուք գոռացիք․ «Մեզ մոտ ավելի շատ մեծարում են կերպաս հագած տխմարին, քան աղքատի հագուստով իմաստունին»։ Այդ ժամանակ ես մեղմ շշնջացի․ «Ճշմարտությունը կարիք ունի՞ այդքան կատաղի պաշտպանության»։ Դուք նորից գոռացիք․ «Մարդասպանն այստեղ է, և մեռյալների վերքերը բացվել են նորից, և արյան վտակներ են հորդում»։ Պատասխանեցի՝ թփթփացնելով ձեր ձեռքը․ «Մի՞թե այդպիսի ագահություն եմ արթնացրել ես ձեր մեջ»։ Դուք նորից ճչացիք․ «Գիտելիքը ուժ է։ Եվ հսկայի ուսերին բարձրացած թզուկը նրանից հեռուն է տեսնում»։ Մեծագույն հանգստությամբ մեր վեճը ես ավարտեցի հետևյալ խոսքերով․ «Բոլորիս բնորոշ մոլորությունն է մետաֆորը ապացույց համարել, պարապ բառերի հոսքը՝ ճշմարտության ակունք, իսկ մեզ՝ պատգամախոս», ինչպես մի առիթով ասել է միստր Պոլ Վալերին։

Մոնթագի գլուխը պտտվեց։ Նրան թվում էր, թե անխնա հարվածում են իր հոնքերին, աչքերին, կզակին, քթին, շրթունքներին, ուսերին, անօգնական պարզած ձեռքերին։ Նա ցանկանում էր ճչալ․ «Ո՜չ, լսեցե՜ք։ Դուք ձգտում եք խճճել ամեն ինչ։ Բավակա՛ն է»։

Բիթիի նրբագեղ, ջղային մատները բռնեցին Մոնթագի դաստակը։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպես է տրոփում զարկերակը։ Երևում է՝ ես ձեզ կարգին թափ տվի, հա՞, Մոնթագ։ Զեր զարկերակն այնպես է տրոփում, ասես պատերազմի հաջորդ օրն է։ Պակասում են միայն շեփորներն ու զանգերի ղողանջները։ Մի քիչ էլ խոսե՞նք։ Ինձ դուր է գալիս ձեր խռովահույզ տեսքը։ Ի՞նչ լեզվով ճառախոսեմ՝ սուահի՞լի, հինդի՞, գրական անգլերե՞ն․ բոլորով էլ խոսում եմ։ Բայց դա նման է համրի հետ զրուցելուն, այդպես չէ՞, միստր Վիլի Շեքսպիր։

– Զգուշացեք, Մոնթագ,– նրա ականջում խշխշաց գիշերաթիթեռը։– Նա ջուր է պղտորում։

– Օ՜, դուք մահու չափ վախեցաք,– շարունակեց Բիթին;– Իրոք որ, ես դաժան վարվեցի, ձեր դեմ հանեցի նույն այն գրքերը, որոնց դուք այնպես կառչել եք, գործադրեցի, որ հերքեմ ձեզ ամեն քայլափոխի։ Ա՜խ, գրքերը այնպիսի՜ դավաճաններ են։ Դուք կարծում եք՝ նրանք ձեզ կսատարեն, բայց շուռ են գալիս հենց ձեր դեմ։ Ո՛չ միայն դուք, մի ուրիշն էլ կարող է գործի դնել գիրքը, և, ահա,դուք արդեն խճճվել եք ճահճուտի մեջ, գոյականների, բայերի, ածականների հրեշավոր խառնաշփոթի մեջ։ Եվ ավարտվեց իմ երազը նրանով, որ ես Սալամանդրով մոտեցա ձեզ և հարցրի․ «Մենք ուղեկիցներ չե՞նք»։ Դուք նստեցիք մեքենան, և մենք ետ սլացանք հրակայան՝ պահպանելով երանելի լռություն, կրքերը հանդարտվեցին, և մեր միջև կրկին հաշտություն տիրեց։

Բիթին բաց թողեց Մոնթագի ձեռքը, որն անկենդան ընկավ սեղանին։

– Ամեն ինչ լավ է, երբ լավ է վերջանում։

Լռություն։ Մոնթագը նստել էր, ասես քարե ճերմակ արձան։

Իրեն հասցված վերջին հարվածների արձագանքները դանդադ մարում էին ինչ-որ տեղ, ուղեղի մթին անձավներում; Ֆաբերն սպասում էր մինչև որ դրանք լիովին մարեն։ Եվ երբ, վերջապես, Մոնթագի գիտակցության մեջ բարձրացած փոշեմրրիկը հանդարտվեց, Ֆաբերն սկսեց ցածր ձայնով․

– Լավ, նա ասաց այն, ինչ ուզում էր։ Դուք մինչև վերջ լսեցիք։ Հիմա կխոսեմ ես։ Ստիպված կլինեք այդ էլ լսել։ Իսկ հետո փորձեք գլուխ հանել և վճռել՝ ով է արդարացի։ Բայց ուզում եմ, որ ինքներդ որոշեք, որ այդ որոշումը լինի ձեր սեփականը, ոչ թե իմը կամ հրկիզապետ Բիթիինը։ Չմոռանաք միայն մի բան՝ հրկիզապետը ճշմարտության և ազատության թշնամիներից մեծամասնության բթամիտ և անտարբեր հոտի երդվյալ անդամը։ Օ՜, մեծամասնության սարսափելի բռնակալությունը․․․ Ես և Բիթին տարբեր երգեր ենք երգում։ Անձամբ ձեզնից է կախված, թե ում կլսեք։

Մոնթագը բերանը բացեց՝ պատասխանելու Ֆաբերին, բայց հրակայանի զանգի ղողանջը ժամանակին կանխեց նրան թույլ տալու այդ աններելի սխալը։ Տագնապի ազդանշանը շաչում էր առաստաղի տակ։ Սենյակի մյուս ծայրում տկտկաց հեռախոսային սարքը, որը հասցեն էր գրանցում։ Հրկիզապետ Բիթին, խաղաթղթերը վարդագույն ձեռքերի մեջ, միտումնավոր դանդաղ մոտեցավ գրանցող սարքին և պոկեց թղթե ժապավենը։ Անփույթ հայացք նետելով հասցեին՝ խոթեց գրպանը և, վերադառնալով սեղանի մոտ, կրկին նստեց; Բոլորը նայեցին նրան։

– Կարելի է սպասել ուղիղ քառասուն վայրկյան, ճիշտ այնքան, որքան ինձ հարկավոր է, որպեսզի հաղթեմ,– ուրախ ասաց Բիթին։

Մոնթագը խաղաթղթերը դրեց սեղանին։

– Հոգնեցի՞ք, Մոնթագ։ Ուզում եք խաղից դո՞ւրս գալ։

– Այո՛։

– Մի՛ ընկճվեք։ Ասենք, կարելի է խաղը հետաձգել։ Խաղաթղթերը շրջված դրեք սեղանին, կվերադառնանք՝ կվերջացնենք։ Իսկ այժմ շարժվեք։ Արա՛գ։– Բիթին վեր կացավ։– Մոնթագ, ձեր տեսքն ինձ դուր չի գալիս։ Մտադիր եք նորի՞ց հիվանդանալ։

– Չէ՛, ես միանգամայն առողջ եմ։

– Այո՛, դուք պետք է հիանալի զգաք։ Սա առանձնահատուկ դեպք է։ Դե, առա՜ջ․․․

Նրանք ցատկեցին դեպի փողանցքը և ամուր կառչեցին բրոնզե ձողից, ասես նրանում էր միակ փրկությունը ներքևից վեր հորդացող ալիքների հորձանքից։ Բայց ձողը նրանց անդունդը նետեց, որտեղ արդեն արթնանալով փնչացնում, գռմռում ու հազում էր վիշապը։

– էհե՜յ։

Նրանք դղրդյունով ու աղմուկով թեքվեցին անկյունից, արգելակները ճռնչացին, անվադողերը շչացին, Նավթը ճողփաց Սալամանդի պղնձե փայլուն բաքում, ինչպես սնունդը հսկայի որովայնում։ Մոնթագի մատները դողդողում էին փայլփլուն բռնակների վրա, անվերջ պլստում ցուրտ դատարկության մեջ, քամին քաշքշում էր մազերը, սուլում ատամների արանքից, իսկ Մոնթագը մտածում, անընդհատ մտածում էր հյուրասենյակի դատարկամիտ այն կանանց մասին, որոնց գլխից նեոնային քամին վաղուց արդեն քշել տարել էր բանականության վերջին նշույլը։ Հիշում էր նաև իր անհեթեթ, հիմար մտահղացումը՝ գիրք կարդալ նրանց համար։ Դա հավասարազոր էր հրդեհը ջրի ատրճանակով հանգցնելուն։ Զառանցանք, խելացնորություն։ Պարզապես կատաղության մոլուցք։ Եվ զայրույթի բռնկում, որ ինքը պարտավոր էր զսպել։

Ե՞րբ է հաղթահարելու այդ խելացնորությունը և դառնալու հանգիստ, իսկապես հանգիստ։

– Շուտով կհասնենք։

Մոնթագը հայացքը կտրեց բռնակներից։ Սովորաբար Բիթին երթեք չէր նստում ղեկի առաջ, բայց այսօր մեքենան վարում էր նա, կտրուկ թեքելով շրջադարձերում, առաջ հակվելով վարորդական գահի բարձունքից։ Նրա ծանր, սև անջրանցիկ վերարկուի թևքերը կախվում ու ծածանվում էին, ինչպես մեքենայի վերևով թռչող վիթխարի չղջիկ՝ կուրծքը քամուն դեմ արած։

– Սուրա, սուրա, որպեսզի ժամ առաջ աշխարհը երջանկացնենք։ Այդպե՞ս է, Մոնթագ։

Բիթիի վարդագույն, ասես ֆոսֆորափայլ այտերն առկայծում էին խավարում, նա ժպտում էր ինչ-որ մոլեգնությամբ։

– Ահա և հասանք։

Սալամանդրը կտրուկ կանգ առավ։ Մարդիկ խառնիճաղանջ դուրս թափվեցին։ Մոնթագը կանգնել էր՝ աչքերը սևեռած պաղ, փայլուն բռնակներին, որոնցից ջղաձգորեն կառչել էին իր մատները։

«Ես չեմ կարող այդ անել,– մտածեց նա։– Ինչպե՞ս կարող եմ կատարել առաջադրանքը, ինչպե՞ս կարող եմ նորից այրել։ Ես չեմ կարող մտնել այս տունը»։

Կողքին հայտնվեց Բիթին, նրանցից դեռ քամու հոտ էր փչում, որի միջով նրանք քիչ առաջ սլանում էին։

– Դե՛, Մոնթագ։

Հրկիզողները, որոնք իրենց տգեղ երկարաճիտ կոշիկներով հիշեցնում էին հաշմանդամների, սարդերի պես անաղմուկ սկսեցին վազվզել։

Վերջապես, աչքը կտրելով բռնակներից, Մոնթագը շրջվեց։

Բիթին հետևում էր նրա դեմքին։

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։

– Այս ի՞նչ է,– դանդաղ արտասանեց Մոնթագը,– իմ տան մո՞տ ենք կանգ առել։


=== Երրորդ մաս. ԱՅՐՈՂ ԿՐԱԿ ===

Փողոցի բոլոր տներում վառվեցին լույսերը, լայն բացվեցին դռները։ Մարդիկ դուրս վազեցին՝ դիտելու կրակի տոնը։ Բիթին և Մոնթագը՝ մեկը զուսպ բավականությամբ, մյուսը չհավատալով աչքերին, նայում էին այն տանը, որին վիճակված էր դառնալ ներկայացման գլխավոր ասպարեզը, այստեղ պետք է ջահերով ձեռնածություն անեն և բոց կուլ տան։

– Դե ահա,– ասաց Բիթին,– կեցցե՛ք, հասաք ձեր ուզածին։ Ծերուկ Մոնթագը ցանկացավ թռչել դեպի արևը, բայց այժմ, երբ թևերն այրվեցին, զարմանում է, թե ինչպե՞ս պատահեց։ Մի՞թե բավականաչափ հասկանալի չնախազգուշացրի ձեզ, երբ մեխանիկական շանը գաղտնի ուղարկեցի ձեր դռների մոտ։

Մոնթագի սառած դեմքը ոչինչ չէր արտահայտում, նա զգաց, թե ինչպես քարի պես ծանր իր գլուխը դանդաղ շրջվեց հարևան տան կողմը, որը մռայլ կանգնած էր շրջակա գունագեղ ծաղկաթմբերի մեջ։

Բիթին արհամարհանքով փնչացրեց․

– Է՜, բավակա՛ն է։ Մի՞թե այդ փոքրիկ ցնդածը իր տափակ խաղացանկով հիմարացրել է ձեզ։ Ծաղիկներ, թիթեռնիկներ, տերևներ, մայրամուտ։ Գիտե՜նք, գիտե՜նք։ Ամեն ինչ գրանցված է նրա քարտում։ Երևում է՝ ես խփել եմ նշանակետին։ Բավական է նայել ձեր տառապած դեմքին։ Մի քանի ցողուն և լուսնեղջյուրը։ Ի՜նչ հիմարություն։ Եվ ի՞նչ լավ բան կա այդ ամենի մեջ։

Մոնթագը նստեց Սալամանդրի սառը կողին։ Նա մի քանի անգամ շարժեց իր ընդարմացած գլուխը՝ աջ–ձախ, աջ–ձախ․․․

– Նա ամեն ինչ տեսնում էր։ Ոչ մեկին ոչինչ չէր արել։ Ոչ մեկին չէր անհանգստացնում․․․

– Չէ՜ր անհանգստացնում։ Ինչպե՜ս չէ։ Զեր շուրջը չէ՞ր պտտվում։ Ա՜խ, ինչպես են ինձ ձանձրացրել բարեգործության այս սիրահարները՝ իրենց դեմքի բարեպաշտ արտահայտությամբ, կեղծավոր լռությամբ և եզակի տաղանդով՝ հարկադրել մարդուն, որ մեղավոր զգա իրեն։ Գրողը տանի նրանց բոլորին։ Նրանք ծագում են, ինչպես արևը՝ կեսգիշերին, որպեսզի անկողնում էլ հանգիստ չունենաս։

Տան դուռը բացվեց, աստիճաններով ցած վազեց Միլդրեդը՝ ճամպրուկը փայտացած ձեռքում սեղմած։ Մայթեզրին սուլոցով արգելակեց տաքսին։

– Միլդրեդ։

Կինը վազեց անցավ կողքով, անբնականորեն ձգված, դեմքը դիմափոշուց ճերմակած, բերանը չի երևում․ մոռացել է շրթունքները ներկել։

– Միլդրեդ, մի՞թե դու ես ահազանգել։

Նա ճամպրուկը խցկեց մեքենայի մեջ և ինքն էլ նստեց՝ քթի տակ մրմնջալով․

– Իմ խե՜ղճ «ազգականներ», խեղճե՜ր, խեղճե՜ր։ Ամեն ինչ կործանվեց, ամեն ինչ կործանվեց․․․

Բիթին բռնեց Մոնթագի ուսից։ Մեքենան թափով շարժվեց և, ժամում յոթանասուն մղոն արագություն զարգացնելով, անհետացավ փողոցի ծայրին։

Զնգոց լսվեց, ասես թե ջարդուփշուր եղավ հղկված ապակուց, հայելուց և բյուրեղապակուց ստեղծված երազանքը։ Մոնթագը մեքենաբար շրջվեց, կարծես քշված լիներ՝ չգիտես որտեղից անակնկալ վրա հասած պտտահողմից։ Նա տեսավ, որ Ստոնմընն ու Բլաքը, կացինները ճոճելով, ջարդում են պատուհանների շրջանակները, որպեսզի անարգել փչի միջանցիկ քամին։ Սառը, սև պատնեշին խփվող գիշերաթիթեռի թևերի շրշյուն։

– Մոնթագ, ես եմ՝ Ֆաբերը։ Լսո՞ւմ եք ինձ։ Ի՞նչ է պատահել։

– Այժմ դա ինձ է պատահել,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ա՜խ, ի՞նչ զարհուրելի անակնկալ,– բացականչեց Բիթին։– Մեր օրերում ամեն ոք կարծում է, չգիտես ինչու ամեն ոք հաստատ համոզված է, որ իրեն ոչինչ չի կարող պատահել։ Ուրիշները մեռնում են, բայց ես ապրում եմ։ Ինձ համար, գիտե՞ք, չկան հետևանքներ, չկա պատասխանատվություն։

Բայց նրանք գոյություն ունեն, այ թե որն է դժբախտությունը։ Սակայն ինչ խոսենք այդ մասին։ Երբ բանը հասել է հետևանքներին, ապա ուշ է խոսելը, ճիշտ չէ՞, Մոնթագ։

– Մոնթագ, դուք կարո՞ղ եք փրկվել, փախչել,– հարցրեց Ֆաբերը։

Մոնթագը դանդաղ քայլում էր դեպի տուն, բայց չէր զգում՝ ինչպես են ոտքերը կպչում շավղի ցեմենտին ու գիշերային թաց խոտերին։ Բիթին չխկացրեց վառիչը, և Մոնթագը հմայվածի պես հայացքը հառեց նարնջագույն բոցին։

– Ինչո՞ւ կրակը մեզ համար այդպիսի անբացատրելի հմայք ունի։ Ի՞նչն է նրա մեջ ձգում ահելին ու ջահելին։– Բիթին հանգցրեց բոցը ու կրկին վառեց։– Կրակը հավերժական շարժում է, այն, ինչ մարդը մշտապես ձգտել է գտնել, բայց այդպես էլ չի գտել։ Կամ՝ գրեթե հավերժական շարժում, եթե չխանգարեն, այն թերևս վառվի մեր ողջ կյանքի ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, ի՞նչ բան է կրակը։ Գաղտնիք։ Առեղծված։ Գիտնականներն ինչ-որ բան են շաղակրատում շփման և մոլեկուլների մասին, բայց նրանք ըստ էության ոչինչ չգիտեն։ Իսկ կրակի հիմնական հմայքն այն է, որ ոչնչացնում է պատասխանատվությունը և հետևանքները; Եթե պրոբլեմը չափազանց մեծ հոգս է պատճառում, պետք է վառարան նետել։ Այ, դուք էլ, Մոնթագ, այժմ նույնպիսի ծանր բեռ եք։ Կրակը կհեռացնի ձեզ իմ ուսերից՝ արագ, մաքուր և հաստատապես։ Նույնիսկ նեխելու բան չի լինի։ Հարմար է, հիգիենիկ, ակնահաճո։

Մոնթագը նայում էր իր տանը, որ այժմ այնպես օտարոտի ու տարօրինակ էր թվում, գիշերվա ուշ ժամ, հարևանների քչփչոց, ջարդված ապակու կտորտանք, հատակին կազմերը պոկոտված գրքեր ու կարապի փետուրների պես ցաքուցրիվ էջեր, անհասկանալի, անհեթեթ տեսքով գրքեր, իսկապես, արժե՞ դրանց պատճառով այդքան հուզվել․․․

Իհարկե, այդ ամենը Միլդրեդի ձեռքի գործն է։ Նա երևի տեսել է, թե ինչպես է ինքը գրքերը թաքցնում այգում և նորից տուն է բերել։ Ախ, Միլդրեդ, Միլդրեդ։

– Ես ուզում եմ, որ դուք մենակ կատարեք ողջ աշխատանքը, Մոնթագ։ Բայց ոչ թե նավթով և լուցկիով, այլ մասմաս, հրցիրով։ Դուք ինքներդ պետք է մաքրեք ձեր տունը։

– Մոնթագ, մի՞թե դուք չեք կարող թաքնվել, փախչել։

– Ո՜չ,– բացականչեց Մոնթագը հուսահատված։– Մեխանիկական շունը։ Նա չի թողնի, անկարելի է։

Ֆաբերը լսեց, բայց լսեց և հրկիզապետ Բիթին՝ մտածելով, որ այդ բառերը իրեն են ուղղված։

– Այո՛, շունը մոտերքում է,– պատասխանեց նա,– այնպես որ, ձեր մտքով չանցնի՝ որևէ հնարք գործադրել։ Պատրա՞ստ եք։

– Այո՛։– Մոնթագը չխկացրեց հրցիրի պահպանակը։

– Կրա՜կ։

Բոցի հսկա լեզուն դուրս ժայթքեց հրցիրից, հարվածեց գրքերին, շպրտեց դեպի պատը։ Մոնթագը մտավ ննջարան և երկու անգամ կրակեց լայնշի անկողինների վրա։ Դրանք բռնկվեցին սուլոցով, ճարճատունով և այնպես կատաղի բոցավառվեցին, որ Մոնթագը նույնիսկ զարմացավ, ո՞վ կմտածեր, որ դրանցում այդքան ջերմություն և կիրք կար ամփոփված։ Նա վառեց ննջասենյակի պատերը և կնոջ զարդասեղանը, որովհետև ծարավի էր այդ ամենը փոխելու։ Նա վառեց աթոռները, սեղանները, իսկ ճաշասենյակում՝ դանակները, պատառաքաղները և պլաստմասայե սպասքը, այն ամենը, ինչ հիշեցնում էր, թե ինչպես է ինքն ապրել այդտեղ, այդ դատարկ տանը, տարօրինակ կնոջ հետ, որը հեռացել ու արդեն մոռացել է իրեն և հիմա մենակ սլանում է քաղաքում՝ ունկնդիր ռադիոխեցու շշնջյունին։

Եվ ինչպես նախկինում՝ հաճելի էր այրելը, հաճելի էր ազատություն տալ ցասմանը, հրո ճարակ դարձնել, պատառոտել, ջարդել, բզիկ–բզիկ անել, վերացնել անիմաստ պրոբլեմը։ Լուծում չկա՞։ Ահա, ուրեմն, այժմ պրոբլեմն էլ չի լինի։ Կրակը ամեն ինչ լուծում է։

– Մոնթագ, գրքերը։

Գրքերը ոստոստում էին ու պատեպատ խփվում՝ ինչպես խանձված թռչուններ, որոնց թևերը հուրհրատին էին տալիս կարմիր ու դեղին փետուրներով։

Ապա նա մտավ հյուրասենյակ, որի պատերին քնի մեջ խորասուզվել էին վիթխարի խելազուրկ ճիվաղները՝ իրենց սպիտակ ու սին խոհերով և սառը ձյունեղեն երազներով։ Նա կրակեց երեք լերկ պատերից յուրաքանչյուրի վրա առանձին–առանձին։ Վակուումային փորձանոթները պայթեցին սուր թշշոցով, ամայությունը Մոնթագին արձագանքեց կատաղի սուլոցով, անիմաստ ճիչով։ Նա ձգտում էր պատկերացնել դատարկությունը, որ ծնում է նույնպիսի դատարկ և անիմաստ կերպարներ, և չէր կարողանում։ Նա միայն շունչը պահեց, որպեսզի այն չթափանցի թոքերի մեջ։ Ասես դանակով նա կտրատեց այդ սոսկալի դատարկությունը և նահանջելով՝ սենյակին նվիրեց բոցի մի հսկա վառ–դեղին ծաղիկ ևս։ Պատերը ծածկող հրակայուն շերտը ճաքեց, և տունը ցնցվեց բոցերի մեջ։

– Երբ այրեք վերջացնեք,– թիկունքից լսվեց Բիթիի ձայնը,– նկատի առեք, որ ձերբակալված եք։

Տունը փլվելով վերածվում էր կարմիր ածխի ու սև մոխրի շեղջերի։ Նա փռվել էր գետնին, որ ծածկված էր գորշավարդագույն մոխրով լեցուն քնաբեր փետրաներքնակով։ Ծխի բարձր սյունը, մեղմորեն տարուբերվելով երկնքում, ծածանվում էր փլատակների վրա։ Առավոտյան երեքն անց կես էր։ Մարդիկ ցրվեցին տները, մոխրի և խճի կույտ էր մնացել կրկեսային զավեշտախաղից։ Ներկայացումն ավարտված էր։

Մոնթագը կանգնել էր՝ ուժասպառ ձեռքերում պահած հրցիրը, քրտինքի մուգ բծերը տարածվում էին թևատակերին, դեմքը մրաթաթախ էր։ Նրա ետևում, մթության մեջ լուռ կանգնել էին մյուս հրկիզողները։ Նրանց դեմքերը լուսավորում էր մարմրող կրակի թույլ ցոլքը։

Մոնթագը երկու անգամ փորձեց խոսել։ Մտքերը ժողովելով, վերջապես հարցրեց․

– Կի՞նս էր ահազանգել։

Բիթին գլխով արեց։

– Իսկ ավելի վաղ՝ նրա բարեկամուհիները, միայն թե ես չէի ուզում շտապել։ Այսպես թե այնպես, միևնույն է կբռնվեիք, Մոնթագ։ Մեծ հիմարություն էր աջ ու ձախ բանաստեղծություններ արտասանելը։ Միանգամայն անհեթեթ ամբարտավանություն։ Թույլատրեք մարդուն մի քանի հանգավոր տող կարդա, և նա իրեն տիեզերքի տիրակալ կկարծի։ Դուք մտածում էիք, թե կարող եք հրաշքներ գործել ձեր գրքերով։ Բայց պարզվեց, որ աշխարհը հիանալի յոլա է գնում առանց դրանց։ Տեսեք, թե ուր հասցրին ձեզ գրքերը, մինչև կոկորդը խրվել եք տիղմի մեջ, և բավական է ճկույթս շարժեմ՝ ձեզ կուլ կտա։

Մոնթագը չէր կարողանում շարժվել։ Երկրաշարժը և կրակե հողմը քիչ առաջ նրա տունը գետնին հավասարեցրին։ Բեկորների տակ թաղված էր Միլդրեդը, նաև իր ողջ կյանքը, և ինքն ուժ չուներ տեղից շարժվելու։ Ներսում, հանդարտվելով, դեռևս զգալ էին տալիս անցած փոթորկի արձագանքները։ Մոնթագի ծնկները ծալվում էին հոգնության, շփոթմունքի, անարգանքի սարսափելի բեռից։ Նա անտրտունջ թույլ էր տալիս, որ Բիթին հարված հարվածի ետևից հասցնի։

– Մոնթագ, դուք ապուշ եք։ Անուղղելի հիմար։ Զեր ինչի՞ն էր պետք այս ամենը։

Մոնթագը չէր լսում։ Մտովի նա հեռվում էր և փախչում էր՝ թողնելով այդ զառանցող մոլագարին իր անշնչացած, մրոտված մարմինը։

– Փախե՛ք, Մոնթագ,– համառում էր Ֆաբերը։

Մոնթագը ականջ դրեց։

Գլխին իջած ուժեղ հարվածը ետ շպրտեց նրան։ Կանաչ գնդիկը, որի մեջ փսփսում կամ բղավում էր Ֆաբերը, ընկավ շավղի վրա։ Գոհունակ ժպիտը դեմքին՝ Բիթին ճանկեց և մոտեցրեց ականջին։

Մոնթագը լսեց հեռվից եկող ձայնը․

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։ Դուք ո՞ղջ եք։

Բիթին գնդիկը ականջից հեռացրեց և գրպանը խոթեց։

– Ահա, ուրեմն, այստեղ ավելի շատ բան կա թաքնված, քան կարծում էի։ Ես տեսնում էի՝ ինչպես էիք ձեր գլուխը հակում և ականջ դնում ինչ-որ բանի։ Սկզբում մտածեցի, թե ձեր ականջում խեցի է, բայց հետո, երբ հանկարծ այդպես խելոքացաք, ես զարմացա։ Մենք կգտնենք պոչերը, ձեր ընկերը չի ազատվի։

– Ո՜չ,– ճչաց Մոնթագը։

Նա ձգեց հրցիրի պահպանակը։ Բիթին հայացքն ակամա հառեց Մոնթագի մատներին, աչքերը չռվեցին։ Մոնթագը նրանց մեջ զարմանք կարդաց։ Ինքն էլ ակամա նայեց իր ձեռքերին՝ տեսնելու, թե էլի ի՞նչ են մոգոնել։ Հետագայում, հիշելով կատարվածը, նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչը, ի վերջո, մղեց սպանության․ Ձեռքերն իրենք իրե՞նց, թե՞ Բիթիի վերաբերմունքը իր ձեռքերի շարժմանը։ Ամպրոպի վերջին որոտը մարեց՝ հպվելով Մոնթագի սոսկ լսողությանը, բայց ոչ գիտակցությանը։

Հեգնախառն ժպիտը ծամածռեց Բիթի ի դեմքը։

– Այո՛, դա բավական լավ միջոց է՝ քեզ լսել տալու համար։ Պահեք հրացանի փողը զրուցակցի վրա, և կամա–ակամա նա կլսի ձեզ։ Կարող եք խոսել, որքան ուզենաք։ Ի՞նչ կասեք այս անգամ։ Ինչո՞ւ ինձ Շեքսպիր չեք հրամցնում, թշվառ պճնամոլ։ «Սպառնալիքդ ամենևին էլ սարսափելի չէ, Կասիո, ես պարկեշտությամբ այնքան ամուր եմ զրահապատված, որ դրանք բոլորը կողքովս են թռչում թեթև քամու պես»։ Այդպես է, չէ՞։ էհ, դուք, գրչակ։ Հապա գործեք, գրողի տարած։ Սեղմե՛ք ձգանը։

Եվ Բիթին մի քայլ առաջ շարժվեց։

– Մենք միշտ այրում էինք ոչ այն, ինչ հարկավոր էր․․․,– կարողացավ միայն ասել Մոնթագը։

– Հրցիրը մի կողմ պահեք, Գայ,– ասաց Բիթին սառած ժպիտով։

Բայց հաջորդ ակնթարթին նա արդեն կրակի շեղջ էր, թռչկոտող, սլացող տիկնիկ, որի մեջ մարդկային ոչինչ չէր մնացել, գետնին թավալվող հրե գունդ։ Մոնթագը հրցիրից նրա վրա բաց էր թողել հեղուկ բոցի երկար շիթը։ Լսվեց ֆշշոց, ասես բանձր թուք ընկավ շիկացած սալօջախին, ինչ-որ բան քլթքլթաց, խլթխլթաց, և նա տարհոսեց՝ եռալով դեղին փրփուրով։ Մոնթագը կկոցեց աչքերը, ճչաց, նա փորձում էր ձեռքերով փակել ականջները, որպեսզի չլսի այդ սարսափելի ձայները։ Եվս մի քանի ջղաձիգ շարժում, և Բիթին ճմլվեց, ինչպես մոմե տիկնիկը կրակի վրա, ու սսկվեց։

Մյուս երկու հրկիզողները արձանի պես ցցված էին։ Մի կերպ զսպելով սրտխառնուքը՝ Մոնթագը նրանց վրա ուղղեց հրցիրը։

– Շրջվեք,– հրամայեց նա։

Նրանք հնազանդորեն շրջվեցին։ Քրտինքը գլուլ–գլուլ թափվում էր նրանց դժգույն երեսներից։ Մոնթագը ուժգին հարվածեց գլխներին, սաղավարտները ցած նետեց, գցեց նրանց իրար վրա։ Նրանք ընկան և անշարժացան։

Թեթև խշրտյուն, ասես ճյուղից աշնանային չոր տերև պոկվեց։

Մոնթագը շուռ եկավ ու տեսավ մեխանիկական շանը։

Հայտնվելով ինչ-որ տեղից, նա արդեն կտրել անցել էր մարգագետինը, այնպես թեթև ու անաղմուկ էր գալիս, ասես քամուց քշված գորշասևավուն ծխի բանձր ամպիկ լիներ։

Շունը ցատկեց օդ, վեր խոյացավ Մոնթագի գլխից մի երեք ոտնաչափ, չռեց սարդանման թաթերն ու փայլեցրեց միակ ատամը՝ ծայրին պրոկաինե անզգայացնող ասեղ։ Մոնթագը նրան դիմավորեց բոցի շիթով՝ կրակե հրաշալի մի ծաղիկ։ Գազանի մետաղյա մարմնի շուրջը պտտվեցին դեղին, կապույտ ու նարնջագույն բյուրավոր ծաղկաթերթեր՝ պատելով նրան նոր երփներանգ թաղանթով։ Շունը շրխկոցով փլվեց Մոնթագի վրա և մի կողմ շպրտվեց հրցիրի հետ միասին։ Մոնթագն ընկավ տասը ոտնաչափ հեռու, ծառի բնի մոտ։ Մի պահ զգաց, որ շունը ճանկեց իր ոտքն ու խրեց ասեղը, բայց նույն ակնթարթին էլ բոցը օդ շպրտեց գազանին, հոդերից պլոկեց մետաղյա ոսկորները, ճեղքեց որովայնը՝ պայթող հրթիռի պես կարմիր կրակ արձակելով չորս կողմը, դուրս թափվեց նրա փորոտիքը։ Մոնթագը պառկած դիտում էր, թե ինչպես օդում պտույտ գործեց, գետին տապալվեց ու խաղաղվեց այդ մեռած և միաժամանակ կենդանի մարմինը։ Թվում էր՝ շունը դեռ պատրաստ էր նետվելու նրա վրա, ավարտելու մահացու ներարկումը, որի ներգործությունը Մոնթագն արդեն զգում էր ոտքի մկաններում։ Նրան համակեց թեթևության և սարսափի զգացումը, նման այն մարդուն, որը հասցնում է մի կողմ ցատկել կատաղի արագությամբ սլացող և միայն կողով ծնկին խփած մեքենայից։ Նա վախենում էր ոտքի կանգնել, վախենում էր, որ չի կարողանա հենվել պրոկաինից ընդարմացած ոտքին։

Ողջ մարմինն սկսել էր անզգայանալ։

Ի՞նչ անել․․․

Փողոցն ամայի է, տունը այրված՝ թատերական հին դեկորի նման, շրջակա շենքերն ընկղմված են խավարի մեջ, կողքին մեխանիկական գազանի մնացորդներն են, քիչ այն կողմ՝ Բիթին, ավելի հեռվում՝ երկու հրկիզողները ու Սալամանդրը․․․ Նա նայեց հսկա մեքենային։ Պետք է ոչնչացնել․․․

«Դե՛,– մտածեց նա,– տեսնենք շա՞տ ես վնասվել։ Փորձիր կանգնել։ Զգո՜ւյշ, զգո՜ւյշ․․․ ա՛յ, այդպե՜ս»։

Նա ոտքի ելավ, բայց ուներ միայն մեկ ոտք։ Մյուսը թեև մեռած էր, ածխացած կոճղ, բայց ստիպված էր քարշ տալ, իբրև գործած հանցանքի հատուցում։ Հենվելիս հազարավոր արծաթյա ասեղներ շամփրեցին ոտքը՝ ազդրից մինչև ծունկը։ Նա լաց եղավ։ «Ոչ, գնա՛, շարժվիր։ Դու չես կարող մնալ այստեղ»,– քաջալերեց ինքն իրեն։

Մի քանի տներում կրկին լույսեր վառվեցին։ Մարդիկ չէի՞ն կարողանում քնել կատարվածից հետո, թե՞ նրանց անհանգստացնում էր անսովոր լռությունը, Մոնթագը չգիտեր։ Կաղալով, ցատկոտելով նա դժվարությամբ անցնում էր ավերակների միջով՝ ձեռքերով բռնած քարշ եկող հիվանդ ոտքը։ Նա զրուցում էր նրա հետ, տնքտնքում, աղաղակում էր, հայհոյում, աղերսում․ «Գնա՛, գնա, դե շարժվիր, չէ՞ որ հիմա քեզանից է կախված իմ կյանքը»։ Մթության մեջ նա լսեց գոռոցներ և ճիչեր։ Վերջապես հասավ ետնաբակ, որը դուրս էր գալիս մի խուլ նրբանցք։

«Բիթի՛,– մտածեց նա,– այժմ այլևս դուք պրոբլեմ չեք, դուք միշտ ասում էիք․ «Հարկ չկա լուծել պրոբլեմը, ավելի լավ է այրել այն»։ Ահա այդպես էլ ես վարվեցի։ Մնաք բարով, հրկիզապետ»։

Գայթելով ու կաղեկաղ նա գնում էր խավար նրբանցքով։

Ամեն անգամ, երբ հենվում էր՝ սուր ցավը շամփրում էր ոտքը, և Մոնթագը մտածում էր․ «Հիմար, անիծյալ հիմար, հիմարի գլուխ, ապուշ, տխմար, անիծյալ հիմար․․․ Տես, թե ինչ արեցիր, և այժմ ինչպե՞ս ես լուծելու այս խառնաշփոթը»։ Հպարտությունը թող նզովվի, ցասումը նույնպես, չկարողացավ զսպել իրեն և ամեն ինչ փչացրեց, ամեն ինչ կործանեց հենց սկզբում։ Ճիշտ է, իրար ետևից շատ բան բարդվեց՝ Բիթին, հյուրասենյակի կանայք, Միլդրեդը, Քլարիսը, բայց դու արդարացում չունես, ոչ մի արդարացում։ Դու հիմար ես, անիծյալ հիմար։ Այդպես անխոհեմ կերպով անձնատուր լինել․․․»։

Բայց մենք դեռ կփրկենք այն, ինչ մնացել է, կանենք ինչ հնարավոր է։ Իսկ թե հարկ լինի այրվել, մի քանիսին էլ կտանենք մեզ հետ։

Այո՛։ Նա հիշեց գրքերի մասին և ետ դարձավ։ Համենայն դեպս, պետք է վերցնել։

Գրքերը պարտեզի ցանկապատի մոտ էին։ Միլդրեդը երևի բոլորը չէր նկատել։ Չորս գիրք դեռևս ընկած էր այնտեղ, որտեղ թաքցրել էր։ Մթան մեջ լսվում էին ձայներ, լույսեր էին վառվում։ Հեռվում արդեն ոռնում էին ուրիշ Սալամանդրներ, նրանց ազդանշանների դղրդյունը խառնվում էր գիշերային փողոցներով սլացող ոստիկանական մեքենաների աղմուկին։

Մոնթագը վերցրեց մնացած չորս գիրքը և կրկին ցատկտելով ու կաղեկաղ քայլեց նրբանցքով։ Հանկարծ նա ընկավ, կարծես մի հարվածով գլուխը կտրեցին՝ թողնելով սոսկ գլխատված մարմինը։ Գլխում անակնկալ առկայծած միտքը հարկադրեց կանգ առնել, շպրտեց գետին։ Ոտքերը կծկած, նա պառկել էր մանրախճի մեջ և հեկեկում էր։

'''Բիթին ուզում էր մեռնել։'''

Այժմ Մոնթագը չէր կասկածում, որ Բիթին ուզում էր մեռնել։ Չէ՞ որ նա կանգնել էր իր դիմաց ու չէր փորձում պաշտպանվել, ավելին՝ ծաղրում էր, գրգռում։ Այդ մտքից Մոնթագի շունչը կտրվեց։ Ի՞նչ տարօրինակ է, ի՞նչ տարօրինակ է մահ տենչալ այնքան, որ թույլ տաս մարդասպանը զենքը ձեռքին քայլի քո շուրջը, ու լռելու և գոնե այդ կերպ կյանքդ պահպանելու փոխարեն, գոռաս, ծաղրես, բարկացնես, մինչե որ հակառակորդդ դուրս գա հավասարակշռությունից և․․․

Հեռվից վազքի դոփյուն էր լսվում։

Մոնթագը նստեց։ Պետք է հեռանալ։ Վեր կաց, չի կարելի հապաղել։ Բայց հեծկլտոցը դեռևս ցնցում էր նրա մարմինը։ Հարկավոր էր հանգստանալ։ Ինքը ոչ մեկին չէր ուզում սպանել, նույնիսկ Բիթիին։ Նրա մարմինը ջղաձգորեն կծկվում էր, ասես թթվուտով վառված լիներ։ Ձեռքով փակեց բերանը։ Աչքերի առաջ Բիթին էր՝ անշարժ, ինչպես խոտերին նետված բոցավառ ջահ։ Մոնթագը մատները կծեց, որ չգոռա․ «Ես չէի ցանկանում։ Աստվա՜ծ իմ, ես չէի ցանկանում, չէի ցանկանում, չէի ցանկանում»։

Նա փորձեց ամեն ինչ մտաբերել, վերականգնել դեպքերի կապը, հիշողության մեջ վեր հառնել իր նախկին կյանքը, ինչպիսին որ էր մի քանի օր առաջ, մինչև այն պահը, երբ այնտեղ ներխուժեցին մաղը և ավազը, «Դենըմ» ատամի մածուկը, գիշերաթիթեռի շրշյունը՝ ականջին, հրդեհի կրակե լուսատտիկները, տագնապի ազդանշանները և այս վերջին գիշերային ուղևորությունը․ չափազանց շատ բան երկու–երեք կարճ օրվա ընթացքում, բավական շատ՝ նույնիսկ ողջ կյանքի ընթացքում։

Դոփյունը լսվում էր արդեն նրբանցքի ծայրից։

– Վե՛ր կաց,– ասաց ինքն իրեն։– Վե՛ր կաց, գրողի՜ տարած,– հրամայեց հիվանդ ոտքին ու կանգնեց։ Ցավը սուր փշերով մեխվեց ծնկոսկրի մեջ, ծակեց հազարավոր ասեղներով, հետո դարձավ բութ քորոցի ծակծկոց և, վերջապես, երբ նա ձեռքերը ճանկռելով ու երերալով՝ ոտքը քարշ տվեց փայտյա ցանկապատի երկայնքով, դաղոց զգաց, ասես սրունքին եռման ջուր լցրին։ Բայց ոտքն արդեն հնազանդվում էր։ Համենայն դեպս նա վախենում էր վազել, որ խախտված ոտքը հանկարծ դուրս չընկնի։ Բերանը լայն բացած, ագահորեն ներծծելով գիշերային օդը, նա զգում էր, թե ինչպես է մթությունը ծանրորեն կուտակվում իր մեջ, և անհավասար քայլքով, կաղալով, բայց վճռականորեն շարժվում էր առաջ։ Գրքերը պահում էր ձեռքերի մեջ։

Նա մտածում էր Ֆաբերի մասին։

Ֆաբերը մնաց այնտեղ, կուպրի չսառած թանձրուկի մեջ, որն այժմ ոչ անուն ունի, ոչ անվանում։ Չէ՞ որ ինքը այրել էր և Ֆաբերին։ Այդ միտքը այնպես շանթահարեց Մոնթագին, որ նրան թվաց, թե իբր Ֆաբերը իրականում մեռել է, տապակվել, եփվել, ինչպես ձկնիկ՝ պստլիկ կանաչ պատիճի մեջ, թաքցված և ընդմիշտ կորած մի մարդու գրպանում, որից այժմ լոկ խանձված ջլերով կապկպված ոսկորների կույտ է մնացել։

Հիշի՛ր՝ պետք է այրել նրանց, թե չէ նրանք կայրեն քեզ, մտածեց նա։ Այժմ հենց այդպես է։

Նա պրպտեց գրպանները, փողը տեղում էր։ Մյուս գրպանում դիպավ սովորական ռադիոխեցու, որի միջոցով այդ ցուրտ, մռայլ առավոտ քաղաքը զրուցում էր ինքն իր հետ։

Ուշադրություն։ Ուշադրություն։ Ոստիկանությունը փնտրում է փախստականի։ Սպանություն է գործել և կատարել մի շարք հանցագործություններ պետության դեմ։ Անուն–ազգանունը՝ Գայ Մոնթագ։ Մասնագիտությունը՝ հրկիզող։ Վերջին անգամ նրան տեսել են․․․

Վեց թաղամաս վազեց առանց դադարի։ Հետո նրբանցքը նրան դուրս բերեց սովորական փողոցից մի տասն անգամ լայն ամայի ավտոմայրուղի։ Լապտերների վառ լույսով ողողված, այն հիշեցնում էր սառած անապատային գետ։ Մոնթագը հասկանում էր, թե որքան վտանգավոր է այժմ կտրել–անցնել մայրուղին․ չափազանց լայն էր, չափազանց ամայի, նման էր մերկ, առանց դեկորների բեմի, և հրապուրում, ձգում էր այդ դատարկ տարածությունը, որտեղ լապտերների վառ լույսի ներքո այնպես հեշտ էր նկատել փախստականին, այնպես հեշտ էր բռնել, այնպես հեշտ էր նշան բռնել ու սպանել։

Խեցին բզզում էր նրա ականջում․

– ․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ նա մենակ է, հետիոտն․․․ հետևեք․․․

Մոնթագը ետ–ետ գնաց դեպի ստվերը։ Ճիշտ նրա առաջ լցակայանն էր՝ ճենապակու պես փայլփլող, սպիտակ ու վիթխարի։ Երկու արծաթավուն բզեզ–ավտոմեքենա կանգնած էր այնտեղ, վառելիք էին լցնում․․․

«Ո՛չ, եթե դու ուզում ես առանց քեզ վտանգելու կտրել–անցնել այս լայն բուլվարը, ուրեմն՝ չպետք է վազես, հարկավոր է գնալ հանգիստ, անշտապ, իբր զբոսնում ես։ Բայց դրա համար պետք է կոկիկ ու վայելուչ տեսք ունենալ։ Փրկության ավելի շատ երաշխիքներ կլինեն, եթե ճանապարհդ շարունակելուց առաջ լվացվես և մազերդ սանրես։ Բայց ո՞ւր է տանում ճանապարհը։

Այո՛, մտածեց նա, ո՞ւր եմ ես վազում»։

Ոչ մի տեղ։ Նա վազելու տեղ չուներ։ Ֆաբերից բացի ընկերներ չուներ, որոնց կարողանար դիմել։ Եվ այդ ժամանակ հասկացավ, որ այդ ամբողջ ընթացքում բնազդաբար վազել է Ֆաբերի տան ուղղությամբ։ Բայց չէ՛ որ Ֆաբերը չի կարող թաքցնել իրեն, նման փորձն իսկ համազոր է ինքնասպանության։ Միևնույն է, ինքը պետք է տեսնի Ֆաբերին՝ թեկուզ մի քանի րոպեով։ Նա կամրապնդի ողջ մնալու, փրկվելու հնարավորության արագորեն սպառվող իր հավատը։ Միայն թե տեսնի, համոզվի, որ Ֆաբերը ողջ է, չի այրվել այնտեղ, մյուս ածխացած մարմնի հետ։ Բացի այդ, պետք է նրան թողնել փողի մի մասը, որպեսզի նա կարողանա օգտագործել հետագայում, երբ Մոնթագը կշարունակի իր ճանապարհը։ Գուցե հաջողվի՞ դուրս պրծնել քաղաքից, կթաքնվի արվարձաններում, կապրի գետափին, մեծ ճանապարհներին մոտիկ, դաշտերի և բլուրների միջև․․․

Օդում լսվող տագնապալի աղմուկն ստիպեց նրան՝ երկնքին նայել։

Մեկը մյուսի ետևից վեր խոյացան ոստիկանական ուղղաթիռները։ Նրանք այնքան շատ էին, որ թվում էր, թե ինչ-որ մեկը փչել է խատուտիկի չոր գլխին։ Մոտ երկու տասնյակ ուղղաթիռներ խառնաշփոթ սավառնում էին օդում, Մոնթագից երեք մղոնի վրա, անորոշ երերալով, աշնան ցրտից թորշոմած թիթեռների նման։ Հետո սկսեցին իջնել մեկն այստեղ, մեկն այնտեղ, նրանք իջնում էին փողոցում և, դառնալով բզեզ–ավտոմոբիլներ, դղրդյունով սուրում բուլվարով՝ նույնքան անակնկալ կրկին օդ բարձրանալու և որոնումները շարունակելու համար։

Նրա առջև լցակայանն էր։ Ծառայողները զբաղված էին հաճախորդներով։ Շրջանցելով շենքը՝ Մոնթագը մտավ տղամարդկանց զուգարան։ Ալյումինե միջնորմի միջով նրան էր հասնում հաղորդավարի ձայնը․ «Պատերազմը հայտարարված է»։ Դրսում վառելանյութի բաքերից պոմպով բենզին էին լցնում։ Բացօթյա ավտոմեքենաներում նստածները խոսքեր էին փոխանակում լցակայանի աշխատողների հետ՝ շարժիչների և բենզինի մասին, հարցնում էին, թե որքան պետք է վճարեն։ Մոնթագը կանգնել էր՝ փորձելով ընկալել ռադիոյով հենց նոր լսած համառոտ հաղորդագրության իմաստը, բայց չէր կարողանում։ Լավ, թող պատերազմն սպասի իր հերթին։ Նրա համար այն կսկսվի ավելի ուշ, մեկ կամ երկու ժամ հետո։

Նա լվացվեց, սրբվեց, անաղմուկ դուրս եկավ՝ խնամքով փակելով զուգարանի դուռն ու քայլեց խավարի միջով։ Մի րոպե անց նա արդեն ամայի մայրուղու եզրին էր։

Ահա այն խաղը, որ պետք է շահի։ Գնդախաղի ընդարձակ հրապարակում փչում էր վաղորդյան զովասուն քամին։ Ճեմուղին մաքուր էր, ինչպես գլադիաաորական հրապարակը՝ անհայտ զոհերի և անանուն մարդասպանների ասպարեզ ելնելուց առաջ։ Ասֆալտե ընդարձակ գետի վրա օդը դողում և թրթռում էր Մոնթագի մարմնից արձակվող ջերմությունից։ Անհավատալի էր, որ իր մարմնի ջերմությունը շրջակա աշխարհին կարող էր ստիպել՝ տարուբերվելու։ Ինքը՝ Մոնթագը, լուսատու թիրախ էր, նա գիտեր, նա զգում էր այդ։ Իսկ այժմ դեռ պետք է անցներ այդ կարճ ճանապարհը։

Մի քանի թաղամաս այն կողմ փայլատակեցին ավտոմեքենայի լուսարձակները։

Մոնթագը խոր շունչ քաշեց։ Ասես տաք խոզանակով քերծեցին թոքերը։ Կոկորդը չորացել էր վազելուց, բերանի մեջ մետաղի տհաճ համ էր զգում, ոտքերը կապարի պես ծանրացել էին։

Ավտոմեքենայի լույսերը․․․ Եթե այժմ սկսի անցնել փողոցը, ապա պետք է հաշվել, թե մեքենան երբ կհասնի այստեղ։ Որքա՞ն է հեռու հանդիպակաց մայթը։ Հավանաբար մոտ հարյուր յարդ։ Ո՛չ, ավելի քիչ, բայց միևնույն է, թող լինի հարյուր։ Եթե դանդաղ քայլի՝ տարածությունը կտրելու համար անհրաժեշտ կլինի երեսուն–քառասուն վայրկյան։ Իսկ սուրացող ավտոմեքենան։ Արագություն հավաքելով՝ այդ երեք թաղամասը նա կթռչի տասնհինգ վայրկյանում։ Իսկ եթե ճանապարհի կենտրոնից սկսի վազե՞լ․․․

Նա քայլ արեց աջ ոտքով, ապա ձախով, հետո՝ նորից աջով։ Նա անցնում էր ամայի փողոցը։

Երբ նույնիսկ փողոցը լիովին ամայի է, երբեք չի կարելի համոզված լինել, թե բարեհաջող կանցնես։ Մեքենան կարող է հանկարծակի հայտնվել զառիվերում, այստեղից մի չորս թաղամաս հեռու և աչքդ չթարթած՝ կխփի ու կշարունակի սլանալ․․․

Նա որոշեց քայլերը չհաշվել։ Շուրջը չէր նայում՝ ո՛չ աջ, ո՛չ ձախ։ Լապտերների դավադիր լույսերը նույնքան պայծառ էին շողում, որքան արևի ճառագայթները կեսօրին։

Նա ականջ դրեց սուրացող մեքենայի աղմուկին, որ լսվում էր աջից, երկու թաղամաս հեռվից։ Լուսարձակների շարժուն լույսերը մերթ պայծառանում էին, մերթ խամրում, ի վերջո լուսավորեցին Մոնթագին։

Գնա, գնա, մի՛ կանգնիր։

Մոնթագը մի ակնթարթ հապաղեց, ձեռքերի մեջ ամուր սեղմեց գրքերը և մեծ ճիգով առաջ շարժվեց։ Նրա ոտքերը բնազդաբար շտապում էին, վազում, բայց նա բարձրաձայն նախատեց իրեն և կրկին անցավ հանգիստ քայլքին։ Նա արդեն փողոցի մեջտեղում էր, շարժիչի աղմուկը հետզհետե ավելի էր մեծանում, մեքենան արագացնում էր ընթացքը։

Իհարկե, ոստիկանությունն է։ Ինձ նկատել են։ Բայց՝ ոչինչ, հանգի՜ստ, հանգիստ, մի՛ շրջվիր, շուրջդ մի՛ նայիր, մի՛ զգացրու, թե դու անհանգստանում ես։ Քայլիր, միայն քայլեր, և վերջ։

Մեքենան սլանում էր, մեքենան դղրդում էր, մեքենան մեծացնում էր արագությունը։ Ոռնում և վնգում էր, թռչում էր՝ հազիվ հպվելով գետնին, սուրում էր հրացանից արձակած անտեսանելի գնդակի պես։ Ժամում հարյուր քսան մղոն, ժամում հարյուր երեսուն մղոն։ Մոնթագը սեղմեց ատամները։ Թվաց՝ լուսարձակների լույսն այրեց նրա դեմքը, կոպերը ցնցվեցին, մարմինը պատվեց լպրծուն քրտինքով։

Մոնթագի ոտքերը անճոռնի կերպով քարշ էին գալիս, նա սկսեց ինքն իրեն խոսել, ապա հանկարծ չդիմացավ ու վազեց։ Նա ձգտում էր հնարավորին չափ հեռու գցել ոտքերը, առաջ, առաջ, ահա այդպե՜ս, այդպես։ Տե՜ր աստված։ Տե՜ր աստված։ Զեռքից մի գիրք ընկավ, կանգ առավ, քիչ մնաց՝ ետ դառնար, սակայն միտքը փոխեց և կրկին նետվեց առաջ՝ գոռալով քարե ամայության մեջ, իսկ բզեզ–ավտոմեքենան սլանում էր իր որսի ետևից, նրանց բաժանում էր երկու հարյուր ոտնաչափ, ապա՝ հարյուր, իննսուն, ութսուն, յոբանասուն․․․ Մոնթագը շնչահեղձ էր լինում, անշնորհք կերպով ճոճում էր ձեռքերը, ոտքերը վեր ու վար նետում։ Մեքենան ավելի ու ավելի էր մոտենում, շչում էր, ազդանշան տալիս։ Մոնթագը հանկարծ շրջեց գլուխը, լուսարձակների սպիտակ լույսն այրեց նրա աչքերը, մեքենան չկար, միայն լույսի կուրացուցիչ խուրձ, բոցկլտուն ջահ, որ սոսկալի թափով նետվում էր Մոնթագի վրա, դղրդյուն, բոց – հիմա, հիմա կբախվի․․․

Մոնթագը սայթաքեց և ընկավ։

«Ես կործանվեցի։ Ամեն ինչ վերջացած է»։

Բայց ընկնելը փրկեց նրան։ Մոնթագին բախվելուց ակնթարթ առաջ արագընթաց մեքենան հանկարծ կտրուկ թեքվեց, շրշանցեց նրան և անհետացավ։ Մոնթագը պառկած էր բերանքսիվայր, երեսը դեպի սալարկուղին։ Արտանետված գազերի կապույտ ծխի հետ նրան հասան ծիծաղի պատառիկներ։ Նա բարձրացրեց աջ ձեռքը, որ շատ առաջ էր ձգված։ Միջնամատի ծայրին սևին էր տալիս մի նեղ շերտ՝ սլացող մեքենայի անվահետքը։ Չհավատալով աչքերին, նա նայեց սև շերտին և դանդաղ ոտքի ելավ։

«Մի՞թե ոստիկանությանը չէր», մտածեց նա։

Մոնթագը նայեց մայրուղու երկարությամբ։ Ամայի էր։ Ոչ, ոստիկանությունը չէր, պարզապես պատանիներով լցված մեքենա էր։ Քանի՞ տարեկան կլինեին։ Տասներկու, տասնվեց․․․ Աղմկոտ, ճղճղան խումբը զբոսանքի է դուրս եկել, տեսել են քայլող մարդու,– հազվադեպ տեսարան, զարմանք բան մեր օրերում,– և որոշել են․ «Հապա խփենք գցենք»՝ նույնիսկ չկասկածելով, որ նա հենց միստր Մոնթագն է, փախստական, որին քաղաքով մեկ փնտրում է ոստիկանությունը։ Այո՛, ընդամենը պատանիների աղմկոտ ընկերախումբ, որ զբոսնում է լուսնկա գիշերով, սլանալով հինգ–վեց հարյուր մղոն արագությամբ, որի դեպքում դեմքը ընդարմանում է քամուց։ Լուսաբացին նրանք կամ կվերադառնան տուն, կամ չեն վերադառնա, կամ ողջ կլինեն, կամ ոչ․ չէ՞ որ հենց դա էր այդպիսի արկածների այրող հաճույքը։

«Նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ»,– մտածեց Մոնթագը։ Նա երերում էր։ Տարտղնված օդում կամաց–կամաց նստում էր փոշին։ Նա շոշափեց այտի կապտուկը։ «Այո՛, նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ, հենց այնպես, առանց որևէ պատճառի, չմտածելով անգամ, թե ինչ են անում»։

Մոնթագը ուղղվեց դեպի դեռևս հեռու մայթը՝ հորդորելով ոտքերին՝ շարժվել։ Մի կերպ հավաքել էր ցրված գրքերը, բայց չէր հասկանում, թե ինչպես էր կռացել ու վերցրել դրանք։ Այժմ նա գրքերը ձեռքից ձեռք էր տեղափոխում, ինչպես խաղամոլը բարդ քայլ անելուց առաջ։

Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Նա կանգ առավ ու մտովի կրկնեց մի անգամ ևս․

– Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Եվ նա ցանկացավ ճչալով վազել նրանց ետևից։

Նրա աչքերը արցունքոտվեցին։

Այո, նրան փրկեց սայթաքելը։ Վարորդը, տեսնելով ընկած Մոնթագին, բնազդաբար հասկացավ, որ լրիվ ընթացքով սլացող մեքենան, դիպչելով պառկած մարմնին, անխուսափելիորեն կշրջվի և բոլորին դուրս կշպրտի։ Իսկ եթե ինքը վայր չընկնե՞ր․․․

Մոնթագը հանկարծ շունչը պահեց։

Զորս թաղամաս հեռու բզեզ–մեքենան դանդաղեցրեց ընթացքը։ Կտրուկ շրջադարձ կատարեց, հենվելով ետևի անիվներին, իսկ այժմ ետ էր սլանում փողոցի նույն կողմով՝ խախտելով երթևեկության բոլոր կանոնները։

Բայց Մոնթագն արդեն վտանգից դուրս էր․ նա թաքնվել էր խավար նրբանցքում՝ իր ճանապարհորդության նպատակակետում։ Այստեղ էր նա ձգտում մեկ ժամ, գուցե և ընդամենը մեկ րոպե առաջ։ Սարսռելով գիշերային ցրտից՝ նա ետ նայեց։ Բզեզը սլացավ կողքով, դուրս եկավ մայրուղու կենտրոն և անհետացավ, ծիծաղի պոռթկումը կրկին խաթարեց գիշերային լռությունը։

Քայլելով խավար նրբանցքով՝ Մոնթագը տեսնում էր, ինչպես երկնքից իջնում էին ուղղաթիռները՝ նման ապագա երկարատև ձմռան ձյան առաջին փաթիլների․․․

Տունն ընկղմված էր լռության մեջ։

Մոնթագը մոտեցավ այգու կողմից, շնչելով նարգիզների, վարդերի և ցողաշաղախ խոտերի գիշերային արբեցնող բուրմունքը։ Նա հրեց ետնամուտքի ապակեպատ դուռը, ականջ դրեց և անաղմուկ մտավ նախասենյակ։

«Միսիս Բլաք, դուք քնա՞ծ եք»,– մտածեց նա։– Ես գիտեմ, լավ բան չէ իմ արածը, բայց ձեր ամուսինը նույն կերպ է վարվում ուրիշների հետ և երբեք իրեն հարց չի տալիս՝ լա՞վ է դա, թե՞ վատ, երբեք չի մտահոգվում և չի տանջվում։ Այժմ էլ, քանի որ դուք հրկիզողի կին եք, եկել է ձեր հերթը, այժմ կրակը կոչնչացնի ձեր տունը բոլոր այն տների փոխարեն, որ այրել է ձեր ամուսինը, այն բոլոր դժբախտությունների դիմաց, որ առանց իրեն հաշիվ տալու, նա պատճառել է մարդկանց»։

Տունը լուռ էր։

Մոնթագը գրքերը թաքցրեց խոհանոցում և վերադարձավ նրբանցք։ Նա շրջվեց, խավարի ու լռության մեջ թաղված տունը քնած էր։

Նա նորից քայլում էր գիշերային փողոցներով։ Քամուց քշված թղթի կտորների նման ուղղաթիռները պտտվում էին քաղաքի վրա։ ճանապարհին նա մտավ փակ խանութի մոտ տեղադրված մենավոր հեռախոսախցիկը և զանգահարեց։ Նա երկար կանգնեց՝ ցրտից սրսփալով սպասեց այնքան, մինչև որ հեռվում սկսեցին ոռնալ հրակայանի ազդականչերը․ Սալամանդրները դղրդյունով սլացան՝ այրելու միստր Բլաքի տունը։ Միստր Բլաքն աշխատանքի մեջ է, բայց նրա կինը, դողդողալով առավոտյան ցրտից, կկանգնի և կնայի՝ ինչպես է վառվում ու փլվում իր տան տանիքը։ Իսկ այժմ նա դեռ խոր քնած է։

Բարի գիշեր, միսիս Բլաք։

– Ֆաբեր։

Դռան թակոց։ Մի անգամ ևս։ Շշուկով ասված անուն։ Սպասում։ Վերջապես, մի րոպե անց, Ֆաբերի տնակում աղոտ լույս նշմարվեց։ Սպասումի մեկ րոպե ևս, և ետնադուռը բացվեց։

Նրանք՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, լուռ նայում էին իրար կիսախավարում, ասես չհավատալով իրենց աչքերին։ Հետո Ֆաբերը, սթափվելով, ճանկեց նրա ձեոքը, ներս քաշեց, նստեցրեց և կրկին վերադարձավ դռների մոտ, ականջ դրեց։ Լուսադեմի լռության մեջ ոռնում էին ազդականչերը։ Ֆաբերը ներս մտավ և ծածկեց դուոը։

– Ես ինձ կատարյալ ապուշի պես պահեցի, սկզբից մինչև վերջ հիմարություններ արեցի։ Չեմ կարող երկար մնալ այստեղ։ Ես գնում եմ, աստված գիտե, թե ուր,– ասաց Մոնթագը։

– Համենայն դեպս, դուք հիմարություններ արեցիք արժանավոր գործի համար,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես կարծում էի՝ դուք այլևս ողջ չեք։ Սարքը, որ տվեցի ձեզ․․․

– Այրվեց։

– Ես լսեցի, թե հրկիզապետն ինչպես էր խոսում ձեզ հետ, իսկ հետո հանկարծ ամեն ինչ լռեց։ Մտադիր էի դուրս գալ ձեզ որոնելու։

– Հրկիզապետը մեռավ։ Նա հայտնաբերեց պարկուճը և լսեց ձեր ձայնը․ ուզում էր հետամտել, գտնել ձեզ։ Ես հրցիրով այրեցի նրան։

Ֆաբերը նստեց աթոռին։ Նրանք երկար ժամանակ լուռ էին։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՞ս պատահեց,– կրկին խոսեց Մոնթագը։– Դեռ երեկ ամեն ինչ կարգին էր, իսկ այսօր զգում եմ, որ շնչահեղձ եմ լինում։ Մարդը քանի՞ անգամ կարող է կործանվել և, այնուամենայնիվ, ողջ մնալ։ Ես դժվարությամբ եմ շնչում։ Բիթին մեռած է, բայց մի ժամանակ նա իմ ընկերն էր։ Միլլին հեռացավ, ես կարծում էի, նա իմ կինն է, իսկ հիմա՞․․․ այլևս ոչ տուն ունեմ, ոչ աշխատանք և ստիպված պիտի թաքնվեմ։ Այստեղ գալու ճանապարհին ես ծածուկ գիրք դրի մի հրկիզողի տանը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան բան արեցի մեկ շաբաթվա ընթացքում։

– Դուք արել եք լոկ այն, ինչ չէիք կարող չանել։ Այդպես էլ պետք է լիներ։

–Հավատում եմ։ Գոնե դրան հավատում եմ։ Գիտեի, որ այդպես կլինի։ Վաղուց էի զգում, որ մեջս ինչ-որ բան է կուտակվում։ Ես մի բան էի անում, բայց բոլորովին այլ բան էի մտածում։ Զարմանում եմ՝ ինչպես արտաքուստ չէր երևում։ Եվ ահա այժմ եկել եմ ձեզ մոտ, որպեսզի ձեր կյանքն էլ խորտակեմ; Չէ՞ որ նրանք կարող են այստեղ գալ։

– Երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ ես կարկին ապրում եմ,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես զգում Եմ, որ անում եմ այն, ինչ վաղուց պետք է անեի։ Առայժմ չեմ վախենում։ Հավանաբար պատճառն այն է, որ վերջապես անում եմ այն, ինչ անհրաժեշտ է։ Կամ՝ թերևս այն, որ մի անգամ համարձակ արարք գործելով, արդեն չեմ ուզում ձեր առջև վախկոտ երևալ։ Հնարավոր է, որ հետագայում ևս գործեմ ավելի խիզախ արարքներ, ավելի մեծ վտանգի ենթարկեմ ինձ, որ դեպի ետ այլևս ճանապարհ չունենամ, որ չվախենամ, թույլ չտամ, որ սարսափը կրկին կաշկանդի ինձ։ Ի՞նչ եք այժմ մտադիր անել։

– Փախչել; Թաքնվել։

– Դուք գիտե՞ք, որ պատերազմ է հայտարարված։

– Այո, լսեցի։

– Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ տարօրինակ է,– բացականչեց ծերուկը։– Պատերազմը թվում է հեռավոր մի բան, որովհետև մենք մեր հոգսերն ունենք։

– Ես այդ մասին մտածելու ժամանակ չունեի։– Մոնթագը գրպանից հանեց հարյուր դոլարանոց թղթադրամը։– Վերցրեք։ Թող ձեզ մոտ լինի։ Երբ ես գնամ, տնօրինեք, ինչպես հարմար կգտնեք։

– Սակայն․․․

– Գուցե կեսօրին այլևս ողջ չլինեմ։ ծախսեք գործի համար։

Ֆաբերը գլխով արեց;

– Փորձեք դուրս գալ գետի մոտ, ապա գնացեք ափի երկայնքով, այնտեղ հին երկաթգիծ կա, որ քաղաքից ձգվում է դեպի երկրի խորքը։ Գտեք ու շարժվեք նրա ուղղությամբ։ Հաղորդակցությունը այժմ տարվում է օդով, երկաթգծերի մեծ մասը վաղուց ի վեր լքված է, բայց այդ մեկը դեռ պահպանվում է։ Ես լսել եմ, որ երկրի որոշ անկյուններում թափառաշրջիկների ճամբարներ են մնացել։ Նրանց քայլող թափառախումբ են կոչում։ Հարկավոր է միայն շատ հեռանալ քաղաքից, մեկ էլ սրատես աչք ունենալ։ Ասում են, որ Լոս–Անջելեսի երկաթգծի շրջանում կարելի է հանդիպել Հարվարդի համալսարանի նախկին դասախոսներից շատերին։ Նրանք ոստիկանությունից թաքնվող փախստականներ են, որոնց համենայն դեպս հաջողվել է փրկվել։ Նրանք շատ չեն, և, ինչպես երևում է, կառավարությունն այնքան վտանգավոր չի համարում, որ շարունակի որոնումները։ Որոշ ժամանակ կարող եք թաքնվել նրանց մոտ, իսկ հետո ջանացեք փնտրել–գտնել ինձ Սեն–Լուիսում։ Ես այնտեղ կմեկնեմ այսօր առավոտյան, ժամը հինգի ավտոբուսով, ուզում եմ հանդիպել ծեր տպագրիչին։ Տեսնո՞ւմ եք, ես էլ վերջապես գործի եմ անցնում։ Ձեր փողերը բարի գործի կծառայեն։ Շնորհակալ եմ, Մոնթագ, և աստված ձեզ պահապան։ Գուցե կուզենայի՞ք մի քանի րոպե պառկել։

– Ո՛չ,– ավելի լավ է շտապեմ։

– Հիմա տեսնենք, թե ինչպես են զարգանում իրադարձությունները։

Ֆաբերը Մոնթագին տարավ ննջարան և մի կողմ քաշեց պատից կախված նկարը։ Նրա տակ փոստային բացիկի մեծության հեռուստաէկրան կար։

– Ես միշտ ցանկանում էի փոքրիկ մի էկրան ունենալ, որ հարկ եղած դեպքում հնարավոր լիներ ձեռքի ափով ծածկել, թե չէ ո՞ւմ են պետք գոռում–գոչյունով ականջ խլացնող վիթխարի պատերը։ Ահա՛, նայե՛ք։

Նա միացրեց էկրանը։

– Մոնթագ,– արտասանեց հեռուստացույցը, և էկրանը լուսավորվեց։– Մ–Ո–Ն–Թ–Ա֊Գ․ տառ առ տառ կարդաց հաղորդավարը։– Գայ Մոնթագ։ Դեռևս փնտրվում է։ Որոնումները կատարում են ոստիկանական ուղղաթիռները։ Հարևան շրջանից բերվել է նոր մեխանիկական շուն։

Մոնթագը և Ֆաբերը անխոս իրար նայեցին։

– Մեխանիկական շունը երբեք չի վրիպում։ Դա հրաշալի գյուտ է և օգտագործվելու առաջին իսկ օրից մինչև հիմա ոչ մի անգամ չի սխալվել։ Մեր հեռուստատեսային ընկերությանը հպարտ է, որ իրեն է հնարավորություն ընձեռված՝ ուղղաթիռի վրա տեղակայված հեռուստախցիկով ամենուրեք հետևելու մեխանիկական շանը՝ հանցագործի հետքերով գնալիս։

Ֆաբերը վիսկի լցրեց բաժակները։

– Մեզ չէր խանգարի։

Նրանք խմեցին։

– ․․․ Մեխանիկական շան հոտառությունն այնքան կատարյալ է, որ կարող է տասը հազար անհատական հոտ տարբերել և, առանց նորից լարվելու, գտնել այդ տասը հազար մարդուց ցանկացածի հետքը։

Ֆաբերի մարմնով թեթև դող անցավ։ Նա հայացք գցեց սենյակին, պատերին, դռանը, բռնակին, աթոռին, որի վրա նստած էր Մոնթագը։ Մոնթագը նկատեց այդ հայացքը։ Այժմ նրանք երկուսով արագ զննեցին սենյակը։ Մոնթագը հանկարծ զգաց, թե ինչպես դողդողացին իր ռունգերը, ասես ինքը մեկնել է իր հետքով, ասես իր հոտառությունն այնքան է սրվել, որ ի վիճակի է օդի մեջ տարածված հոտով գտնելու հետքը, ասես հանկարծ տեսանելի դարձան քրտինքի շատ մանր կաթիլները դռան բռնակի վրա, այնտեղ, որտեղից նա ձեռքով բռնել էր, դրանք բազմաթիվ էին և փայլփլում էին, ինչպես պստլիկ ջահի բյուրեղապակյա կախազարդեր։ Ամեն ինչի վրա մնացել էին նրա էության մասնիկները։ Ինքը՝ Մոնթագը, ամենուր էր՝ և՛ տանը, և՛ դրսում, նա լուսատու ամպ էր, օդի մեջ տարրալուծված ուրվական։ Եվ դրանից դժվարանում էր շնչելը։ Նա տեսավ, թե ինչպես էր Ֆաբերը շունչը պահել, ասես վախենում էր օդի հետ ներշնչել փախստականի ստվերը։

– Այժմ մեխանիկական շունը ուղղաթիռից կիջեցվի հրդեհի վայրը։

Փոքրիկ էկրանին հայտնվեց այրված տունը, ամբոխը, սավանով ծածկված ինչ-որ բան և երկնքից իջնող ուղղաթիռը, որը նման էր անճոռնի ծաղկի։

«Այսպես, ուրեմն, նրանք որոշել են խաղը մինչև վերջ հասցնել»,– մտածեց Մոնթագը։ Ներկայացումը կկայանա, չնայած որ ընդամենը մեկ ժամ հետո կարող է պատերազմ սկսվել․․․

Կախարդվածի նման, վախենալով շարժվել, Մոնթագը հետևում էր անցուդարձին։ Այդ ամենը թվում էր այնքան հեռավոր, իր հետ որևէ կապ չունեցող, կարծես թե ինքը նստած է թատրոնում և դրամա է դիտում, ինչ-որ ուրիշ մեկի դրաման, նայում է ոչ առանց հետաքրքրության, նույնիսկ ինչ-որ առանձնահատուկ հաճույքով։ «Բայց չէ՞ որ այս ամենը ի՛մ մասին է»։

Եթե նա ցանկանար, կարող էր մնալ այստեղ, հարմարավետ սենյակում և մինչև վերջ հետևել ողջ հետապնդմանը՝ քայլ առ քայլ, նրբանցքներով ու փողոցներով, ընդարձակ, ամայի բուլվարով, մարգագետիններով և խաղահրապարակներով, հաղորդավարի հետ մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ՝ անհրաժեշտ բացատրությունների համար դադար տալով, հետո կրկին անցնել նրբանցքներով, հասնել միստր ու միսիս Բլաքների այրվող տանը և վերջապես դուրս գալ այստեղ, այս տնակի մոտ, որտեղ նրանք Ֆաբերի հետ նստել ու վիսկի են խմում, իսկ էլեկտրական հրեշը, ինչպես մահն ինքը, այդ ընթացքում արդեն հոտոտում է իր թարմ հետքը։ Ահա, նա արդեն պատուհանի տակ է։ Այժմ, եթե Մոնթագը ցանկանա, կարող է ոտքի կանգնել և աչքը չկտրելով հեռուստացույցից, մոտենալ լուսամատին, բացել ու դուրս կախվել մեխանիկական գազանին ընդառաջ։ Եվ այդ ժամանակ վառ լուսավորված փոքրիկ էկրանին նա կարող է զննել իրեն, ինչպես դրամայի գլխավոր հերոսի, հռչակավոր մարդու, որի մասին բոլորը խոսում են, որին գամված են բոլոր հայացքները, ուրիշ հյուրասենյակներում այդ րոպեին բոլորը կտեսնեն իրեն բնական մեծությամբ, գունավոր։ Եվ եթե նա ուշադիր եղավ այդ վերջին պահին, նա դեռ կարող է անէություն մեկնելուց մի վայրկյան առաջ տեսնել, թե ինչպես է իրեն խոցում պրոկաինե ասեղը՝ ի խաղաղումն անհամար մարդկանց, որոնք մի քանի րոպե առաջ ազդանշանների աղեկտուր վայնասունից արթնացել են քնից և շտապել հյուրասենյակները, որպեսզի հուզմունքով հետևեն այդ հազվագյուտ տեսարանին՝ գազանորսին, հանցագործի հետապնդմանը, մի գործող անձով դրամային։

Կհասցնի՞ արդյոք ասել իր վերջին խոսքը։ Եթե միլիոնավոր հեռուստադիտողների առաջ շունը բռնի իրեն, չպե՞տք է արդյոք ինքը՝ Մոնթագը, մեն մի արտահայտությամբ կամ գոնե մի խոսքով ամփոփի այս վերջին շաբաթվա իր կյանքի հանրագումարը, այնպես, որ իր ասածը դեռ երկար գոյատևի իրենից հետո, երբ շունը, բացուխուփ անելով իր մետաղյա ծնոտները, ետ կցատկի ու կվազի հեռուն, դեպի խավարը։ Հեռուստախցիկները, տեղում քարացած, կհետևեն հեռացող և հետզհետե փոքրացող գազանին, տպավորիչ ավարտ։ Որտե՞ղ նա գտնի այնպիսի խոսք, այնպիսի մի բառ, որով այրի մարդկանց դեմքերը, արթնացնի քնից։

– Նայեցեք,– շշնջաց Ֆաբերը։

Ուղղաթիռից սահուն կերպով ինչ-որ բան իջավ, որը նման չէր ոչ մեքենայի, ոչ գազանի, ոչ մեռած էր, ոչ կենդանի, աղոտ կանաչ լույս էր արձակում։ Մի ակնթարթ հետո այդ հրեշն արդեն կանգնած էր Մոնթագի տան ծխացող փլատակների մոտ։ Ոստիկանները վերցրին նրա շպրտած հրցիրը և մոտեցրին մեխանիկական շան դնչին։ Լսվեց դզզոց, չխկչխկոց, գվվոց։

Սթափվելով՝ Մոնթագը գլուխն օրորեց և վեր կացավ։ Խմեց վիսկիի մնացորդը։

– Ժամանակն է։ Շատ եմ ցավում, որ այսպես եղավ։

– Ցավո՞ւմ։ Ինչի՞։ Որ վտա՞նգ է սպառնում ինձ, իմ տանը։ Ես պատրաստ եմ դիմագրավել։ Գնացե՛ք, ի սեր աստծո, գնացեք։ Թերևս ինձ հաջողվի նրանց ուշացնել․․․

– Սպասեք։ Ի՞նչ օգուտ, եթե դուք ևս բռնվեք։ Երբ ես գնամ, այրեք անկողնու ծածկոցը, ես կպել եմ նրան։ Վառարան նետեք հյուրասենյակի աթոռը, որին նստած էի։ Սպիրտով մաքրեք կահույքը, բոլոր դռների բռնակները։ Այրեք ուղեգորգը, բոլոր սենյակներում ողջ հզորությամբ միացրեք օդափոխիչները, ամենուր նավթալին ցանեք, եթե ունեք։ Ապա մինչև վերջ բացեք ձեր այգու ոռոգման ցանցը, լվացեք մայթերը։ Գուցե ձեզ հաջողվի կորցնել հետքը․․․

Ֆաբերը սեղմեց նրա ձեռքը։

– Ես կհոգամ այդ մասին։ Բարի ճանապարհ։ Եթե երկուսս էլ ողջ մնանք, հաջորդ շաբաթ կամ մի քանի շաբաթ հետո ձեր մասին լուր հաղորդեք։ Գրեք ինի Սենթ–Լուիս, գլխավոր փոստատուն, ցպահանջ։ Ափսոս, չեմ կարող ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կապ պահպանել, դա շատ լավ կլիներ և՛ ձեզ, և՛ ինձ համար, բայց ես չունեմ երկրորդ լսող սարքը։ Հասկանո՞ւմ եք, երբեք չեմ մտածել, որ պետք կգա։ Ա՜խ, ի՜նչ ծեր հիմարն եմ եղել։ Չեմ կանխատեսել, չեմ մտածել․․․ Հիմար եմ, ապուշի մեկը։ Եվ ահա, այժմ, երբ սարքն անհրաժեշտ է, չունեմ, որ դնեք ձեր ականջին։ Ի՞նչ արած։ Գնացե՜ք։

– Եվս մի խնդրանք։ Շտապ ինձ մի ճամպրուկ տվեք, նրա մեջ դրեք ձեր հնամաշ հագուստներից՝ հին կոստյում, որքան մաշված, այնքան լավ, վերնաշապիկ, հին չստեր ու գուլպաներ․․․

Ֆաբերը դուրս եկավ և անմիջապես վերադարձավ։ Նրանք ստվարաթղթե ճամպրուկը սոսնձեցին կպչուն ժապավենով։

– Որպեսզի չցնդի միստեր Ֆաբերի հին հոտը,– ասաց քրտինքի մեջ կորած Ֆաբերը։

Մոնթագը վիսկի շաղ տվեց ճամպրուկի վրա։

– Ամենևին պետք չէ, որ շունը միանգամից երկու հոտն էլ առնի։ Կարելի՞ է՝ հետս վերցնեմ վիսկիի մնացորդը։ Ինձ դեռ պետք կգա; Օ՜, տեր աստված, հույս ունեմ, որ մեր ջանքերն ապարդյուն չեն․․․

Նրանք կրկին միմյանց ձեռք սեղմեցին և, արդեն դեպի դուռն ուղղվելով, մի անգամ էլ նայեցին հեռուստացույցին։ Շունը հետքով շարժվում էր դանդաղ, անաղմուկ, հոտոտելով գիշերային քամին։ Հեռուստախցիկներով ուղղաթիռները պտտվում էին նրա վերևում։ Շունը մտավ առաջին նրբանցքը։

– Մնաք բարով։

Մոնթագը դուրս սահեց տնից ու վազեց՝ ձեռքի մեջ սեղմած կիսադատարկ ճամպրուկը։ Նա լսեց, թե ինչպես իր ետևից սկսեցին բանել ջրող սարքերը, լուսաբացի օդը լցնելով թափվող անձրևի աղմուկով, սկզբում մեղմ, ապա ավելի ուժգին ու համաչափ։ Ջուրը լվանում էր մարգագետնի շավիղները և առվակներով ցած հոսում փողոց։ Մի քանի կաթիլ ընկավ Մոնթագի դեմքին։ Ծերուկը հրաժեշտի խոսքեր գոռաց կամ գուցե նրան թվա՞ց միայն։

Նա արագ հեռանում էր տնից՝ շարժվելով դեպի գետը։

Մոնթագը վազում էր։

Նա զգում էր, թե ինչպես է մոտենում մեխանիկական շունը, աշնան շնչառության պես պաղ, թեթև ու չոր, թույլ քամու պես, որից նույնիսկ խոտը չի շարժվում, չեն շրխկում պատուհանների փեղկերը, մայթի սպիտակ սալաքարերի վրա չի օրորվում ճյուղերի ստվերը։ Իր վազքով շանը չէր խաթարել շրջակա աշխարհի անշարժությունը։ Իր հետ նա բերել էր լռություն, և Մոնթագը, անընդհատ զգալով այդ լռության ճնշումը, որը դառնում էր անտանելի, վազում էր։

Նա վազում էր դեպի գետը։ Շունչ առնելու համար մերթ ընդ մերթ կանգնելով՝ նայում էր արթնացող տների թույլ լուսավորված պատուհաններին, տեսնում էր մարդկանց ուրվապատկերները, որոնք իրենց հյուրասենյակներում նայում էին հեոուստապատերին, որոնց վրա նեոնային գոլորշու ամպիկի պես իր փափուկ սարդանման թաթերի վրա ճոճվելով, մերթ երևում, մերթ անհետանում էր մեխանիկական շունը։ Ահա նա Էլմտերասում է, Լինկոլնի փողոցում, Կաղնիների զբոսայգու ծառուղիներում, Ֆաբերի տուն տանող նրբանցքում։

«Փախիր,– ինքն իրեն հորդորում էր Մոնթագը,– մի՛ կանգնիր, մի՛ հապաղիր»։

Էկրանն արդեն ցույց էր տալիս Ֆաբերի տունը, ջրող սարքերը ողջ թափով բանում էին՝ անձրևի շիթեր մաղելով գիշերային օդի մեջ։

Շունը կանգ առավ, ցնցվեց։

Ո՜չ։ Մոնթագը ջղաձգորեն կառչեց լուսամուտագոգից։ Միայն թե ոչ այնտեղ։

Պրոկաինե ասեղը դուրս եկավ և ետ քաշվեց, կրկին դուրս եկավ ու ետ քաշվեց։ Նրա ծայրից պոկվեց–ընկավ թմրադեղի թափանցիկ կաթիլը, այն քուն է բերում, որից արթնացում չկա։ Ասեղն անհետացավ շան մռութի մեջ։

Մոնթագի կուրծքը սեղմվեց, ասես նրա մեջ բռունցք խոթեցին։

Մեխանիկական շունը շրջվեց ու նետվեց դեպի նրբանցքը՝ հեռանալով Ֆաբերի տնից։

Մոնթագը հայացքը կտրեց էկրանից և նայեց երկնքին, ուղղաթիռները մոտերքում էին, թռչում և վերադառնում էին նույն կետը, ինչպես լույսի շուրջը պտտվող մժեղներ։

Մոնթագը ճիգով ստիպեց իրեն հիշել, որ դա ինչ-որ մտացածին տեսարան չէ, որը դիպվածաբար գրավել է իր ուշադրությունը գետ տանող ճանապարհին, այլ այդ ինքն է հետևում, թե ինչպես քայլ առ քայլ խաղարկվում է սեփական շախմատային պարտիան։

Նա բղավեց, որպեսզի դուրս գա թմբիրից, որպեսզի կտրվի այդ փողոցի վերջին տան պատուհանից և այն ամենից, ինչ ինքը տեսնում էր այնտեղ։ Գրողի ծո՜ցը։ Գրողի ծո՜ցը։ Կարծես թե օգնեց։ Նա նորից վազեց։ Նրբանցք, փողոց, նրբանցք, փողոց և գետից փչող յուրահատուկ հոտը։ Աջ, ձախ, աջ, ձախ։ Նա վազում էր։ Եթե հեռուստախցիկներն իրենց օբյեկտիվների մեջ առնեն նրան, ապա մեկ րոպե անց հեռուստադիտողներն էկրաններին կտեսնեն քսան միլիոն վազող մոնթագների, ինչպես հազար անգամ իր տեսած հին անհամ կինոկատակերգությունում՝ ոստիկանների ու հանցագործների, հետապնդվողների ու հետապնդողների, որսորդների ու որսի մասին։ Այժմ նրա ետևից են ընկել քսան միլիոն ստվերի պես համր շներ, որոնք հյուրասենյակներում անդրադարձ թռիչքով պատեպատ են զարկվում, որպեսզի անհետանան և ապա հայտնվեն աջ պատին, անցնեն միջնապատին, ապա ձախ պատին, և այդպես անվերջ։

Մոնթագը խեցին մտցրեց ականջը։

– Ոստիկանությունն առաջարկում է Էլմտերասի բնակիչներից յուրաքանչյուրին բացել իր տան դուռը կամ դուրս նայել պատուհանից։ Դա պետք է բոլորը կատարեն միաժամանակ։ Փախստականին չի հաջողվի թաքնվել, եթե բոլորը միասին դուրս նայեն իրենց տներից։ Եվ այսպես, պատրաստվե՜ք։

Իհարկե։ Ինչո՞ւ այդ բանը նրանք շուտ չեն հասկացել, Ինչո՞ւ մինչև այժմ երբեք այդպես չեն վարվել։ Թող բոլորը պատրաստվեն, բոլորը միանգամից դուրս նայեն։ Փախստականը 142 չի կարող թաքնվել։ Նա միակ մարդն է, որ այդ պահին վազում է փողոցով, միակը, որ համարձակվել է հանկարծ ստուգել իր ոտքերի շարժվելու, վազելու կարողությունը։

– Դուրս նայել տասը հաշվին։ Սկսում ենք։ Մե՜կ։ Երկո՜ւ։

Նա զգաց, թե ինչպես ամբողջ քաղաքը ոտքի ելավ։

– Երե՜ք։

Արագ։ Ձախ, աջ։

Ամբողջ քաղաքը շրջվեց հազարավոր դռների կողմը։

– Չո՜րս։

Բոլորը լուսնոտների նման շարժվեցին դեպի ելքը։

– Հինգ։

Նրանց ձեռքերը կպան դռների բռնակներին։ Գետի կողմից զով էր փչում, ինչպես տեղատարափից հետո։ Մոնթագի կոկորդը չորացել էր։ Աչքերը բորբոքվել էին վազքից, հանկարծ նա բղավեց, ասես այդ բղավոցը կարող էր նրան առաջ հրել, օգնել հաղթահարելու վերջին հարյուր յարդը։

– Վեց, յոթ, ո՜ւթ։

Հազարավոր դռների վրա պտտվեցին դռան բռնակները։

– Ի՜Նը։

Նա վազեց անցավ տների վերջին շարքի մոտով, ապա լանջն ի վար, դեպի ջրի շարժվող մուգ զանգվածը։

– Տա՜սը։

Դռները լայնորեն բացվեցին։

Նա պատկերացրեց հազարավոր դեմքեր, որոնք ակնդետ նայում էին փողոցների, բակերի, գիշերային երկնքի խավարի մեջ․ գունատ, ահաբեկված դեմքեր, որոնք թաքնվում էին վարագույրների ետևում, ինչպես գորշ գազանիկներ։ Նրանք դուրս են նայում իրենց էլեկտրական բներից գորշ, անգույն աչքերով, գորշ շրթունքներով ու դեմքերով, գորշ մտքերով։

Բայց Մոնթագն արդեն գետափին էր։

Նա ձեռքը մտցրեց ջրի մեջ՝ համոզվելու համար, որ պատրանք չէ։ Մտավ գետը, խավարում մերկացավ, ջուր ցայեց մարմնին, ձեռքերը և գլուխը մտցրեց գինու պես արբեցնող զովության մեջ, խմեց այն, շնչեց նրա բույրը։

Հագնելով Ֆաբերի հին զգեստներն ու չստերը՝ նա գետը նետեց իր հագուստը և նայեց, թե ջուրն ինչպես է տանում։

Իսկ հետո, ձեռքում պահած ճամպրուկը, գետի միջով ոտքերը քարշ տալով, հեռացավ ափից, մինչև որ ոտքերը կտրվեցին հատակից, և հոսանքը խլեց, քշեց նրան խավարի մեջ։

Նա արդեն հասցրել էր հոսանքի ուղղությամբ լողալով անցնել երեք հարյուր յարդ, երբ շունը հասավ գետին։ Գլխավերևում գվվում էին սավառնող ուղղաթիռների պրոպելլերները։ Լույսի խրձերը թափվեցին գետի վրա, և Մոնթադը սուզվեց, փրկվելով այդ հրավառությունից, որը նման էր ամպերը ճեղքող արևին։ Նա զգաց, թե ինչպես է գետը մեղմորեն քաշում–տանում իրեն խավարի մեջ։ Հանկարծ լուսարձակների ճառագայթներն ուղղվեցին դեպի ափը, ուղղաթիռները կրկին շրջվեցին դեպի քաղաք, ասես նոր հետքի վրա ընկան։ Մի ակնթարթ ևս, ու նրանք անհետացան։ Անհետացավ և շունը։ Մնացին սոսկ սառը դետը և Մոնթագը, որ լողում էր անսպասելի իջած լռության մեջ, ավելի ու ավելի հեռանալով քաղաքից, հետապնդումից, ամեն ինչից։

Նրան թվաց, թե ինքը հենց նոր է իջել թատրոնի բեմահարթակից, որտեղ աղմկում էր դերասանների խումբը կամ թե դուրս է եկել ոգեկոչության վիթխարի սեանսից, որին մասնակցում էր շաղակրատող ուրվականների մի հոծ բազմություն։ Անիրական, սարսափելի աշխարհից Մոնթագը հայտնվել էր իրական աշխարհում, բայց չէր կարողանում դեռևս լիովին զգալ նրա որոշակիությունը, քանի որ այն չափազանց նոր էր նրա համար։

Մթին ափերը սահեցին կողքով, գետը այժմ նրան տանում էր բլուրների միջով։ Բազում տարիների ընթացքում առաջին անդամ իր գլխավերևում նա աստղեր տեսավ, իրենց կանխագծված պտույտը կատարող լուսատուների երթը։ Աստղային վիթխարի կառքը սահում էր երկնքով՝ սպառնալով ցած գլորվել ու ճզմել նրան։

Երբ ճամպրուկը լցվեց ջրով և ընկղմվեց, Մոնթագը շրջվեց մեջքի վրա։ Գետի ալիքները մեղմ ու հանդարտ ծփում էին՝ ավելի ու ավելի հեռանալով մարդկանցից, որոնք նախաճաշին ստվեր են ուտում, ճաշին՝ ծուխ, ընթրիքին՝ մառախուղ։ Իրոք որ, գետն իրական էր․ նա իր գրկում հոգատարությամբ պահում էր Մոնթագին, չէր շտապեցնում, ժամանակ էր տալիս հանդարտ մտորելու այդ ամսվա, այդ տարվա, ողջ կյանքի ընթացքում իր հետ կատարվածի մասին։ Նա ականջ դրեց իր սրտի զարկերին, այն բաբախում էր հանգիստ ու համաչափ։ Եվ մտքերն էլ արդեն չէին եռում կատաղի շրջապտույտի մեջ, նրանք նույնքան հանգիստ էին, որքան արյան հոսքը իր երակներում։

Լուսինը կախված էր երկնքում։ Լուսին և Լուսնի լույս։ Որտեղի՞ց է այն։ Հասկանալի է՝ արևից։ Իսկ արևը որտեղի՞ց է վերցնում իր լույսը։ Օր–օրի, անընդմեջ այրվում է նա սեփական կրակով։ Արեգակ և ժամանակ։ Արեգակ, ժամանակ և կրակ։ Այրող կրակ։ Գետը մեղմ օրորում էր Մոնթագին իր ալիքների վրա։ Այրող կրակ։ Երկնքում արևն է, երկրի վրա՝ ժամանակ չափող ժամացույցները։ Հանկարծ այդ ամենը միաձուլվեց Մոնթագի գիտակցության մեջ և դարձավ միասնական։ Եվ երկրի վրա ապրած շատ տարիներից ու այդ գետի վրա անցկացրած մի քանի րոպեներից հետո նա վերջապես հասկացավ, թե ինչու ինքն այլևս երբեք չպետք է այրի։

Արևն այրում է ամեն օր։ Նա այրում է ժամանակը։ Տիեզերքը շարժվում է շրջագծով և պտտվում է իր աոանցքի շուրջը։ Ժամանակն այրում է տարիները և մարդկանց, այրում է ինքը, առանց Մոնթագի օգնության։ Իսկ եթե ինքը՝ Մոնթագը, մյուս հրկիզողների հետ այրի մարդկանց ստեղծածը, իսկ արևն այրի ժամանակը, ապա ոչինչ չի մնա։ Ամեն ինչ կայրվի։

Նրանցից մեկը պետք է թողնի այրելը։ Անշուշտ, ոչ արևը։ Նշանակում է՝ պարտավոր է թողնել ինքը՝ Մոնթագը, և նրանք, ում հետ կողք–կողքի աշխատում էր ընդամենը մի քանի ժամ առաջ։ Ինչ–որ տեղ վերստին պետք է սկսվի արժեքների պահպանման ընթացքը, ինչ֊որ մեկը պետք է կրկին հավաքի ու պահպանի այն, ինչ ստեղծել է մարդը, պահպանի գրքերում, գրամաֆոնային ձայնապնակներում, մարդկանց գլուխների մեջ, ամեն գնով փրկի ցեցից, բորբոսից, ժանգից, նեխումից և լուցկի ունեցող մարդկանցից։ Աշխարհը լի է մեծ ու փոքր հրդեհներով։ Շուտով նոր արհեստ կծնվի՝ կբացվեն հրակայուն զգեստների արհեստանոցներ։

Նա զգաց, որ կրունկները դիպան պինդ գետնին, կոշիկների ներբաններն սկսեցին ճռճռալ գետաքարերի և ավազի վրա։ Գետը նրան քշել հանել էր ափ։

Նա նայեց շուրջը։ Նրա առջև, ինչպես վիթխարի անաչք, անդեմ ու տձև էակ, հազարավոր մղոններով փռված էր մթին հարթավայրը՝ սոսկ որպես տարածություն, ավելի հեռվում անսահման կանաչ բլուրներ ու անտառներ էին, որոնք Մոնթագին կանչում էին իրենց գիրկը։

Նա չէր ցանկանում հեռանալ գետի խաղաղ ջրերից։ Նա վախենում էր, որ այնտեղ կրկին կհանդիպի մեխանիկական շանը, որ ծառերի սաղարթները հանկարծ կխշշան ուղղաթիռների հանած քամուց։

Բայց հարթավայրով սահում էր սոսկ աշնանային սովորական քամին, Նույնքան խաղաղ ու հանգիստ, ինչպես կողքով հոսող գետը։ Ինչո՞ւ շունն այլևս չի հետապնդում իրեն։ Ինչո՞ւ հետապնդումը տեղափոխվեց ետ, քաղաք։ Մոնթագը ականջ դրեց։ Լռություն։ Ոչ ոք։ Ոչինչ։

«Միլլի»– մտածեց նա։– Հապա շուրջդ նայիր։ Ականջ դիր։ Ոչ մի ձայն։ Լռություն։ Որքա՜ն խաղաղ է, Միլլի։ Չգիտեմ, դրան ինչպես կվերաբերվեիր։ Թերևս ճչայիր․ «Լռի՛ր։ Լռի՛ր»։ Մի՛լլի, Մի՜լլի»։ Նա տխրեց։

Միլլին չկար, չկար և մեխանիկական շունը։ Հեռավոր դաշտերից փչող չոր խոտի բուրմունքը հանկարծ Մոնթագի հիշողության մեջ վերակենդանացրեց վաղուց մոռացված մի պատկեր։ Մի անգամ, երբ դեռ փոքր երեխա էր, նրան ագարակ տարան։ Հազվագյուտ օր էր իր կյանքում, երջանիկ օր, երբ վիճակվեց սեփական աչքերով տեսնել, որ անիրականության յոթ շղարշի ետևում, հյուրասենյակների հեռուստապատերից և քաղաքի թիթեղյա պարսպից այն կողմ, կա ուրիշ աշխարհ ևս, որտեղ կովերն արածում են կանաչ մարգագետնում, խոզերը կեսօրին չփչփում են լճակի տաք տիղմի մեջ, իսկ բլուրների վրա շները հաչոցով վազվզում են ճերմակ ոչխարների ետևից։

Այժմ չոր խոտի բուրմունքն ու ջրի ճողփյունը հիշեցրին նրան, թե ինչ հաճույքով էր քնել թարմ խոտի վրա մենավոր ագարակի դատարկ մարագում, հեռու աղմկոտ ճանապարհներից, հինավուրց հողմաղացի ստվերում, որի թևերը մեղմորեն ճռռում էին գլխավերևում, ասես հաշվելով անցնող տարիները։ Եթե հնար լիներ, ինչպես այն ժամանակ, ողջ գիշերը պառկել հարդանոցում՝ ականջ դնելով գազանիկների ու միջատների խշտխշտոցին, տերևների շրշյունին, գիշերային անորսալի շշուկներին․․․

Ուշ երեկոյան, մտածեց նա, ինքը գուցե և քայլերի ձայն լսելով՝ ելնի տեղից և նստի։ Երբ քայլերը կհեռանան, կրկին կպառկի ու դուրս կնայի մարագի լուսամուտից։ Եվ կտեսնի, թե ինչպես են մեկը մյուսի ետևից մարում ֆերմերի տնակի լույսերը, ինչպես է դեռատի ու գեղեցիկ կինը նստում մութ պատուհանի մոտ և սանրում մազերը։ Նա պարզորոշ չի տեսնի, բայց այդ դեմքը կհիշեցնի իրեն այն աղջկան, որին ճանաչում էր երբևէ, հեռավոր և անդառնալի անցյալում, որն ունակ էր ուրախանալ անձրևից ու չխոցվել կրակե լուսատտիկներից։ Աղջիկ, որ գիտեր, թե ինչ է պատմում խատուտիկը, երբ դրանով շփում են կզակը։ Կինը կհեռանա պատուհանից, հետո կրկին կհայտնվի վերևում, լուսնի լույսով ողողված իր սենյակում։ Եվ ունկնդրելով մահվան ձայնին՝ երկինքը մինչև բուն հորիզոնը երկու սև մասի ճեղքող հրթիռային ինքնաթիռների դղրդյունի տակ, ինքը՝ Մոնթագը, կսպասի մարագի իր հուսալի թաքստոցում ու կնայի, թե ինչպես զարմանալի, իրեն անծանոթ աստղերը հուշիկ սահում են դեպի երկնակամարի եզրը՝ նահանջելով այգաբացի մեղմ լույսի առաջ։

Առավոտյան նա հոգնություն չի զգա, թեև աչք չի փակել, և ամբողջ գիշեր շուրթերին ժպիտ է խաղացել, խոտի տաք բույրը և գիշերային անդորրի մեջ տեսածն ու լսածը նրա համար եղել են լավագույն հանգիստը։

Իսկ ներքևում, սանդուղքի մոտ, նրան կսպասի արտակարգ մի ուրախություն ևս։ Նա զգուշորեն կիջնի ցայգալույսով ողողված մարագից, երկրային կյանքի գեղեցկության զգացումով տոգորված և հանկարծ կքարանա տեղում՝ տեսնելով այդ փոքրիկ հրաշքը։ Ապա կխոնարհվի և, վերջապես, ձեռքը կհպի նրան։

Նա կտեսնի մի բաժակ թարմ, սառը կաթ, մի քանի խնձոր և տանձ։

Դա այն ամենն է, ինչ հարկավոր է իրեն, երաշխիքը այն բանի, որ անծայրածիր աշխարհը պատրաստ է ընդունել իրեն և ժամանակ տալ խորհելու։

Մի բաժակ կաթ, խնձոր, տանձ։

Նա դուրս եկավ գետից։

Ափը գրոհեց նրա վրա, ինչպես Ալեբախության վիթխարի ալիք։ Խավարը և անծանոթ տեղանքը ու միլիոնավոր անծանոթ բույրեր, որ բերում էր թաց մարմինը սառեցնող զովասուն քամին, միանգամից թափվեցին Մոնթագի վրա։ Նա ետ ցատկեց խավարից, հոտերից, ձայներից։ Ականջները դժժում էին, գլուխը՝ պտտվում։ Աստղերը կրակե ասուպների պես թռչում էին նրան ընդառաջ։ Նա ցանկացավ կրկին նետվել գետը, թող ալիքները հանգիստ ու ապահով տանեն նրան, միևնույն է, թե ուր։ Ափի մթին զանգվածը հիշեցրեց մանկական տարիների այն դեպքը, երբ լողանալիս հսկա ալիքը (ամենամեծը, որ երբևէ տեսել էր) տապալեց, շշմեցրեց ու նետեց նրան դատարկ կանաչավուն մթության մեջ, բերանը, քիթը, ներսը լցրեց այրող աղի ջրով, չափազանց շատ ջրով։

Իսկ այստեղ չափազանց շատ հող կար։

Սև պատի պես նրա առջև հառած խավարում խշշոց լսվեց։ Ինչ–որ մեկի ստվերը, զույգ աչք։ Ասես գիշերն ինքը հանկարծ Նայեց նրան։ Ասես անտառը նայեց նրան։

Մեխանիկական շունն է։

Այդքան վազել, շտապել, տառապել, այդքան հեռանալ, այդքան համբերել, և երբ քեզ համարում ես անվտանգության մեջ ու թեթևացած շունչ քաշելով վերջապես ափ ես ելնում, հանկարծ քո առջև․․․

Մեխանիկական շունը։

Մոնթագի կոկորդից տանջալի աղաղակ թռավ։ Ո՜չ, այդ արդեն շատ–շատ է։ Չափազանց շատ՝ մի մարդու համար։

Ստվերը մի կողմ նետվեց։ Աչքերն անհետացան։ Չոր անձրևի պես ցած թափվեցին աշնանային տերևները։

Մոնթագը մեն–մենակ էր ամայության մեջ։

Եղջերու էր։ Մոնթագը զգաց մուշկի սուր բույր՝ խառնված արյան հոտին և գազանի շնչառությանը, հիլի, մամուռի և խաչխոտի բուրմունք։ Խոր գիշերվա մեջ ծառերը կարծես ընդառաջ էին լողում նրան ու կրկին ետ քաշվում, լողում ու ետ քաշվում՝ քունքի զարկերակի ռիթմով։

Գետինը ծածկված էր տերևների շեղջերով։ Մոնթագի ոտքերը թաղվում էին դրանց մեջ, ասես նա անցնում էր չոր խշխշացող գետահունով, որը բուրում էր մեխակ և տաք փոշի։ Որքա՜ն տարբեր բուրմունքներ կան։ Ահա կարծես հում կարտոֆիլի հոտն է․ այդպես է բուրում, երբ կտրատում ես սպիտակ, ամբողջ գիշերը բաց օդում, լուսնի լույսի տակ մնացած մեծ կարտոֆիլը։ Ահա և թթու դրած վարունգի հոտը, ահա խոհանոցի սեղանին դրված մաղադանոսի բույրը, կիսաբաց տուփից փչող դեղին մանանեխի թույլ հոտը, հարևան այգուց եկող բազմաթերթ մեխակների բուրմունքը։ Մոնթագը ձեռքն իջեցրեց, և խոտի բարալիկ ցողունիկը դիպավ նրա ափին, ասես թե մի երեխա մեղմորեն բռնեց նրա ձեռքը։ Մոնթագը մատները մոտեցրեց դեմքին․ նրանցից մատուտակի հոտ էր գալիս։

Նա կանգ առավ՝ շնչելով երկրի բույրերը։ Եվ որքան ավելի խորն էր շնչում, այնքան նրա համար շոշափելի էր դառնում շրջապատող աշխարհը՝ իր ողջ բազմազանությամբ։ Մոնթագն այլևս չուներ ամայության նախկին զգացումը՝ ամայությունը լցնելու շատ բան կար։ Եվ այդուհետև միշտ այդպես էր լինելու։

Նա սայթաքելով քայլում էր խշխշացող խաշամի վրայով։ Եվ հանկարծ այդ նոր արտասովոր աշխարհում՝ ինչ-որ ծանոթ բան։

Նրա ոտքը դիպավ խուլ զնգոց արձակող առարկայի։

Նա շոշափեց խոտերը։

Երկաթգծեր են։

Քաղաքից դուրս տանող գծեր, որոնք անցնում էին պուրակների ու անտառների միջով, լքված երկաթուղային ճանապարհ․․․

Ճանապարհ, որով ինքը պետք է գնա։ Իր միակ ծանոթը անհայտության մեջ, կախարդական այն թալիսմանը, որին պետք է ապավինի սկզբնական շրջանում, որին կարող է հպվել, զգալ ոտքերի տակ, քանի դեռ կգնա գետնամոշի թփուտների միջով, բույրերի և զգայությունների ծովի միջով, անտառի շրշյունի և սոսափի միջով։

Նա առաջ շարժվեց փայտակոճերի վրայով։

Եվ ի զարմանս իրեն, հանկարծ զգաց, որ հաստատ գիտի մի բան, որը, սակայն, չէր կարող ապացուցել․ երբևէ Քլարիսն էլ է անցել այստեղով։

Կես ժամ անց, մրսած, երկաթգծերի վրայով զգուշորեն քայլելիս, երբ սրությամբ զգում էր՝ ինչպես է մթությունը ներծծվում իր մարմնի մեջ, սողոսկում աչքերը, բերանը, իսկ ականջներում անտառային հնչյունների աղմուկն էր, և ոտքերը ծակռտված էին մացառներից ու դաղված եղինջից, հանկարծ առջևում կրակ տեսավ։

Կրակը փայլատակեց մի ակնթարթ, անհետացավ, կրկին հայտնվեց, ասես թարթող աչք լիներ։ Մոնթագը քարացավ տեղում, թվում էր՝ հենց որ փչես, կհանգչի։ Բայց կրակը վառվում էր, և Մոնթագը գաղտագողի առաջ շարժվեց։ Անցավ ամբողջ տասնհինգ րոպե, մինչև նրան հաջողվեց մոտենալ, նա կանգ առավ և, թաքնվելով ծառի ետևում, նայեց կրակին։ Մեղմ թրթռացող, սպիտակ և վառ կարմիր բոց։ Տարօրինակ թվաց Մոնթագին այդ կրակը, քանի որ այժմ նրա համար այլևս նախկին իմաստը չուներ։

Այդ կրակը չէր այրում, տաքացնում էր։

Մոնթագը տեսավ նրան պարզված ձեռքեր, միայն ձեռքեր, խարույկի շուրջը նստածների մարմինները խավարի մեջ էին։ Ձեռքերից վերև անշարժ դեմքեր էին՝ բոցի ցոլքերից կենդանացած։ Նա չէր էլ իմացել, որ կրակը կարող է այդպիսին լինել։ Նա չէր էլ կասկածում, որ կրակը կարող է ոչ միայն խլել, այլև տալ։ Նույնիսկ այդ կրակի հոտն էր բոլորովին այլ։

Աստված գիտե, թե նա այդպես կանգնած ինչքան մնաց՝ անձնատուր լինելով անհեթեթ, բայց հաճելի երևակայությանը, ասես ինքը գազան էր, որին խարույկի լույսը դուրս էր կանչել անտառի թավուտից։ Նա ուներ խիտ թարթիչներով խոնավ աչքեր, բուրդ, քիթ, կճղակներ, եղջյուրներ, և եթե նրա արյունը թափվեր գետնին, աշնան հոտ կգար։ Նա երկար կանգնել էր՝ ունկնդրելով կրակի տաք ճարճատյունին։

Խարույկի շուրջը լռություն էր, և լռություն կար մարդկանց դեմքերին, և բավական ժամանակ կար՝ նստելու ծառերի տակ, լքված երկաթգծերի մոտ ու կողքից նայելու աշխարհին, ընդգրկելու հայացքով, ասես այն կենտրոնացել է այստեղ, այս խարույկի մոտ, ասես աշխարհը կրակի մեջ ընկած պողպատի կտոր է, որն այս մարդիկ պետք է վերստին կռեին։ Եվ ոչ միայն կրակն էր թվում այդքան տարբեր։ Լռությունը նույնպես այլ էր։ Մոնթագը շարժվեց դեպի այդ առանձնահատուկ լռությունը, որից ասես կախված էր աշխարհի բախտը։

Այնուհետև նա լսեց ձայները, մարդիկ զրուցում էին, բայց նա դեռևս չէր կարող ըմբռնել՝ ինչի մասին։ Նրանք խոսում էին հանդարտ, մերթ բարձր, մերթ ցածր, նրանց առջև բովանդակ աշխարհն էր, և նրանք անշտապ դիտում էին այն։ Նրանք գիտեին հողը, գիտեին անտառը, գիտեին քաղաքը, որ փռված էր գետից այն կողմ, լքված երկաթուղու ծայրին։ Նրանք խոսում էին ամեն ինչի մասին, և չկար մի բան, որի մասին նրանք չկարողանային խոսել։ Մոնթագն այդ զգում էր նրանց ձայներից, հետաքրքրասիրություն ու զարմանք արտահայտող հնչերանգներից։

Իսկ հետո խոսողներից մեկը վեր նայեց ու տեսավ Մոնթագին, տեսավ առաջին, գուցե և յոթերորդ անգամ ու ձայն տվեց․

– Է՜յ, այժմ կարող եք դուրս գալ։

Մոնթագը ետ քաշվեց դեպի խավարը։

– Դե լավ, արդեն մի՛ վախեցեք,– կրկին հնչեց նայն ձայնը։– Համեցեք մեզ մոտ, բարով եք եկել։

Մոնթագը դանդաղ մոտեցավ։ Խարույկի շուրջը նստած էին հինգ ծերունիներ, որոնք հագել էին կոշտ քաբանե կտորից մուգ կապույտ շալվարներ ու բաճկոններ և նույնպիսի մուգ կապույտ վերնաշապիկներ։ Նա չգիտեր՝ ինչ պատասխաներ։

– Նստեք,– ասաց մարդը, որն ըստ երևույթին այդ փոքր խմբի գլխավորն էր,– սուրճ ուզո՞ւմ եք։

Մոնթագը լուռ հետևում էր, թե ինչպես է մուգ, գոլորշի արձակող հեղուկը լցվում ծալովի թիթեղյա գավաթի մեջ, հետո ինչ-որ մեկը նրան մեկնեց այդ գավաթը։ Զգուշությամբ կում արեց՝ իր վրա զգալով հետաքրքրասեր հայացքներ։ Տաք սուրճն այրեց շուրթերը, բայց հաճելի էր։ Նրա շուրջը մորուքավոր մարդիկ էին՝ մորուքները կոկիկ ու խնամքով խուզված։ Նրանց ձեռքերը նույնպես մաքուր էին ու խնամված։ Երբ մոտեցավ խարույկին, բոլորը վեր կացան, ողջունելով հյուրին, իսկ հիմա նորից նստել էին։ Մոնթագը կում–կում վայելում էր սուրճը։

– Շնորհակալություն,– ասաց նա։– Շատ շնորհակալ եմ ձեզնից։

– Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Իմ անունը Գրենջըր է։– Եվ նրան մեկնեց անգույն հեղուկով լցված փոքրիկ սրվակը։ Սա ևս խմեք, կփոխի ձեր քրտինքի քիմիական բաղադրությունը։ Մի կես ժամից ձեզնից ոչ թե ձեր մարմնի հոտը կգա, այլ երկու բոլորովին ուրիշ մարդկանց։ Քանի որ ձեզ հետապնդում է մեխանիկական շունը, ապա չէր խանգարի՝ այս սրվակը մինչև վերջ դատարկեիք։

Մոնթագը խմեց դառնավուն հեղուկը։

– Ձեզնից այծի հոտ կփչի, բայց դա կարևոր չէ,– ասաց Գրենջըրը։

– Դուք գիտե՞ք իմ անունը,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

Գրենջըրը գլխի շարժումով ցույց տվեց խարույկի մոտ դրված շարժական հեռուստացույցը։

– Մենք հետևում էինք հետապնդմանը։ Մենք այդպես էլ ենթադրեցինք, որ դուք գետի ընթացքով հարավ կիջնեք, և երբ հետո լսեցինք՝ ինչպես եք խրտնած որմզդեղնի պես մխրճվում անտառի թավուտը, չթաքնվեցինք, ինչպես սովորաբար անում ենք։ Երբ հանկարծ ուղղաթիռները շրջվեցին դեպի քաղաք, հասկացանք, որ դուք սուզվել եք գետը։ Իսկ քաղաքում ինչ-որ տարօրինակ բան է կատարվում։ Հետապնդումը շարունակվում է, բայց այլ ուղղությամբ։

– Ա՞յլ ուղղությամբ։

– Եկեք ստուգենք։

Գրենջըրը միացրեց դյուրակիր հեռուստացույցը։ Փոքրիկ էկրանին առկայծեցին գույները, դզզոցով ցատկոտեցին ստվերները, ասես այդ փոքրիկ արկղիկում փակված էր ինչ-որ մղձավանջային երազ, և տարօրինակ էր, որ այստեղ, անտառում կարելի էր այն ձեռքն առնել, փոխանցել ուրիշի։ Հաղորդավարը բղավում էր․

– Հետապնդումը շարունակվում է քաղաքի հյուսիսային մասում։ Ոստիկանական ուղղաթիռները կենտրոնացվում են ութսունյոթերորդ փողոցի և Էլմ Գրոուվ զբոսայգու շրջանում։

Գրենջըրը գլխով արեց․

– Դե, ահա, այժմ պարզապես հետապնդում են ներկայացնում։ Ձեզ հաջողվեց նրանց մոլորեցնել դեռևս գետի մոտ, սակայն չեն ուզում հաշտվել։ Նրանք գիտեն, որ չի կարելի չափազանց երկար լարված պահել հեռուստադիտողին։ Հարկավոր է շտապ հանգուցալուծել։ Եթե սկսեն խուզարկել գետը, թեկուզ մինչև առավոտ, էլի չեն ավարտի։ Ահա թե ինչու նրանք զոհ են փնտրում, որ ցուցադրական շուքով վերջացնեն այս կատակերգությունը։ Հինգ րոպե էլ չի անցնի, և նրանք կբռնեն «Մոնթագին»։

– Բայց ինչպե՞ս․․․

– Հիմա կտեսնենք։

Ուղղաթիռի որովայնում թաքնված հեռուստախցիկն այժմ ուղղված էր ամայի փողոցին։

– Տեսնո՞ւմ եք,– շշնջաց Գրենջըրը։– Այժմ կհայտնվեք «դոլք», ա՛յ այնտեղ, փողոցի ծայրում։ Բայց դա կլինի կանխորոշված զոհը։ Տեսեք, թե ինչպես է խցիկը վարում նկարահանումը։ Տպավորիչ տեսարան է։ Տագնապալի սպասում։ Հեռանկարում փողոցն է։ Այժմ մի խեղճ մարդ դուրս կգա զբոսայգի։ Որևէ տարօրինակ, հազվագյուտ մարդ։ Չկարծեք, թե ոստիկանությունը չգիտի այդպիսիների սովորությունները, որոնք սիրում են զբոսնել լուսաբացին, հենց այնպես, առանց պատճառի կամ էլ՝ տառապում են անքնությամբ։ Ոստիկանությունը ամիսներ, տարիներ շարունակ հետևում է նրանց։ Երբեք չես իմանա՝ երբ և ինչպես կարող են պետք գալ։ Իսկ այսօր, պարզվում է, շատ տեղին է։ Այսօր պարզապես փրկում է վիճակը։ Օ՜, տեր աստված։ Նայեցեք։

Խարույկի մոտ նստած մարդիկ քիչ առաջ թեքվեցին;

Էկրանին հայտնվեց փողոցի անկյունից շրջվող մի մարդ։ Հանկարծ օբյեկտիվի մեջ ներխուժեց մեխանիկական շունը։ Ուղղաթիռներից փողոցը լուսավորեցին տասնյակ լուսարձակներով ու մարդուն առան լույսի պայծառ սյուներից կազմված վանդակի մեջ։

Հադորդավարն ազդարարեց․

– Ահա դուք տեսնում եք Մոնթագին։ Հետապնդումն ավարտված է։

Անմեղ անցորդը կանգնել էր շվարած, ձեռքում՝ ծխացող սիգարետ։ Նա նայեց շանը՝ չհասկանալով, թե ինչ է։ Հավանաբար մինչև վերջ էլ չհասկացավ։ Նա նայեց երկնքին՝ ականջ դնելով շչակների ոռնոցին։ Այժմ հեռուստախցիկները նկարահանում էին ներքևից։ Շունը ոստնեց, նրա շարժումների ռիթմն ու ճշգրտությունն իրոք հոյակապ էին։ Ասեղը փայլատակեց։

Մի ակնթարթ ամեն ինչ քարացավ էկրանին, որպեսզի դիտողները կարողանան ավելի լավ տեսնել ողջ տեսարանը՝ զոհի շվար տեսքը, ամայի փողոցը, պողպատե հրեշը՝ թիրախի վրա թռչելու պահին, վիթխարի փամփուշտը։

– Մոնթագ, չշարժվեք,– հնչեց երկնքից։

Նայն պահին շունը և հեռուստախցիկի օբյեկտիվը փլվեցին մարդու վրա։ Ե՛վ խցիկը, և՛ շունը միաժամանակ ճանկեցին նրան։ Զոհը ճչաց։ Նա ճչում էր, ծղրտում, աղաղակում․․․

Մթնեցված պատկեր։

Լռության։

Խավար։

Մոնթագը ճչաց ու շրջվեց։

Լոություն։

Խարույկի շուրջը մարդիկ նստած էին լուռ, սառած դեմքերով, մինչև որ մութ էկրանից հնչեց հաղորդավարի ձայնը․

– Որոնումները ավարտվեցին։ Մոնթագը մեռած է։ Հասարակության դեմ գործած հանցանքը պատժված է։

Խավար։

– Այժմ ձեզ փոխադրում ենք «Լյուքս» հյուրանոցի Երկնամերձ սրահը՝ դիտելու «Լուսաբացից առաջ» կեսժամանոց հաղորդումը։ Մեր ծրագրում․․․

Գրենջըրն անջատեց հեռուստացույցը։

– Իսկ նկատեցի՞ք, որ զոհի դեմքը մնաց ֆոկուսից դուրս։ Նույնիսկ ձեր մտերիմ ընկերները չէին կարող վստահությամբ ասել՝ դո՞ւք էիք, թե ոչ։ Սոսկ ակնարկ, մնացյալը կլրացնի հանդիսատեսի երևակայությունը։ Գրո՜ղը տանի,– շշնջաց նա։

Մոնթագը լուռ էր, շրջվելով հեռուստացույցի կողմը՝ ողջ մարմնով դողալով, հայացքը չէր կտրում դատարկ էկրանից։

Գրենջըրը թեթևակի կպավ նրա ասին։

– Ողջունում ենք մեռյալներից հարություն առածին։

Մոնթագը գլխով արեց։

– Այժմ վատ չէր լինի ծանոթանալ մեզ հետ,– շարունակեց Գրենջըրը։ Սա Ֆրեդ Քլեմենտն է, որը մի ժամանակ ղեկավարում էր Քեմբրիջի համալսարանի Թոմաս Հարդիի անվան ամբիոնը, դրանք այն տարիներն էին, երթ Քեմբրիջը դեռևս չէր վերանվանվել ատոմաինժեներային ուսումնարան։ Իսկ սա դոկտոր Սիմընզն է՝ Կալիֆոոնիայի համալսարանից, Օրտեգա–ի–Գասետի ստեղծագործության գիտակ։ Ահա պրոֆեսոր Ուեսթը՝ Կոլումբիայի համալսարանից, որը նշանակալի ավանդ է ներդրել այժմ արդեն մոռացության տրված էթիկայի տեսության բնագավառում։ Սուրբ հայր Փադովըրը, որը երեսուն տարի առաջ մի քանի քարոզ կարդաց և աշխարհայացքի պատճառով մեկ շաբաթվա ընթացքում կորցրեց հոտը։ Վաղուց նա թափառում է մեզ մոտ։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես գիրք եմ գրել՝ «Մատները ձեռնոցի մեջ։ Անհատի և հասարակության միջև ճիշտ հարաբերությունները» վերնագրով։ Եվ ահա այստեղ եմ։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։

– Ո՛չ, ես տեղ չունեմ ձեր մեջ,– վերջապես դժվարությամբ խոսեց Մոնթագը։– Ողջ կյանքում ես միայն հիմարություններ եմ արել։

– Մեզ համար նորություն չէ դա։ Մենք բոլորս էլ սխալներ ենք գործել, այլապես այստեղ չէինք լինի։ Քանի դեռ գործում էինք անջատ–անջատ, մեր միակ զենքը ցասումն էր։ Ես խփեցի հրկիզողին, երբ տարիներ առաջ նա եկավ իմ գրադարանն այրելու։ Այդ օրվանից ստիպված եմ թաքնվել։ Ուզո՞ւմ եք միանալ մեզ, Մոնթագ։

– Այո՛։

– Ի՞նչ կարող եք առաջարկել մեզ։

– Ոչինչ։ Կարծում էի, թե ինձ մոտ է Գիրք Ժողովողիի մի մասը և մեկ էլ մի հատված Հովհաննես Առաքյալի Հայտնությունից, բայց այժմ նույնիսկ այդ չունեմ։

– Գիրք Ժողովողին հիանալի կլիներ։ Որտե՞ղ եք թաքցրել։

– Այստեղ,– Մոնթագը ձեռքով ցույց տվեց ճակատը։

– Ա՜,– ժպտաց Գրենջըրը և գլխով արեց։

– Ի՞նչ է, մի՞թե վատ է,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, շատ լավ է։ Հրաշալի՜ է։– Գրենջըրը շրջվեց քահանայի կողմը։– Մենք Գիրք Ժողովողի ունեիք։

– Այո՛։ Հարրիս անունով մարդը, որ ապրում է Յանգսթաունում։

– Մոնթագ,– Գրենջըրը ամուր բռնեց Նրա ուսից։– Զգույշ Եղեք։ Պահպանեցեք ձեզ։ Եթե Հարրիսի հետ որևէ բան պատահի, դո՛ւք կլինեք Ժողովողի Գիրքը։ Տեսնո՞ւմ եք, վերջին պահին ինչպիսի կարևոր մարդ հասցրիք դառնալ։

– Բայց ես լրիվ մոռացել եմ։

– Ոչինչ անհետ չի կորչում։ Մենք ձեր հիշողությանը թափ տալու միջոց ունենք։

– Բայց ես արդեն փորձել եմ հիշել։

– Մի՛ փորձեք։ Դա ինքնաբերաբար կլինի, երթ կարիքն զգաք։ Մարդկային հիշողությունը նման է լուսանկարչական զգայուն ժապավենի, և ողջ կյանքում մեր արածը լոկ այն է, որ ջանում ենք ջնջել նրա վրայի դրոշմը։ Սիմընզը մշակել է մի մեթոդ, որը հնարավորություն է ընձեռում հիշողության մեջ վերակենդանացնելու երբևէ կարդացած ամեն ինչ։ Դրա համար նա տքնել է քսան աարի։ Մոնթագ, կուզենայի՞ք կարդալ Պլատոնի «Հանրապետությունը»։

– Այո՛, իհարկե՜։

– Դե, ահա ես Պլատոնի «Հանրապետությունն» եմ։ Իսկ Մարկ Ավրելիուս ուզո՞ւմ եք կարդալ։ Միստր Աիմընզը Մարկ Ավրելիուսն է։

– Ողջո՜ւյն,– ասաց միստր Աիմընզը։

– Ողջո՜ւյն,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Թույլ տվեք ինձ ծանոթացնել Ջոնաբան Սվիֆտի՝ «Գուլիվերի ճանապարհորդությունները» քաղաքական սուր սատիրայի հեղինակի հետ։ Ահա և Չարլզ Դարվինը, ահա Շոպենհաուերը, Էյնշտեյնը, իսկ իմ կողքինը միստր Ալբերտ Շվեյցերն է՝ բարի փիլիսոփան։ Ահա մենք բոլորս քո առջև ենք, Մոնթագ, Արիստոֆանը և Մահաթմա Գանդին, Գաութամա Բուդդան և Կոնֆուցիոսը, Թոմաս Լավ Փիքոքը , Թոմաս Ջեֆերսոնը և Լինկոլնը՝ ձեր խոնարհ ծառան։ Մենք նաև Մատթեոսն ենք, Մարկոսը, Ղուկասը և Հովհաննեսը։

Նրանք ցածրաձայն ծիծաղեցին։

– Չի՜ կարող պատահել,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, այդպես է,– ժպտալով պատասխանեց Գրենջըրը։– Մենք ևս գրքեր ենք հրկիզում։ Գիրքը կարդում ենք, հետո այրում, որ մեզ մոտ չգտնեն։ Միկրոֆիլմերն իրենց չարդարացրին։ Մենք մշտապես թափառում ենք, տեղափոխվում, հարկադրված կլինենք ինչ-որ տեղ թաղել ժապավենը, հետո վերադառնալ դրա ետևից, իսկ դա վտանգավոր է։ Ավելի լավ է ամեն ինչ պահել գլխի մեջ, որտեղ ոչ ոք ոչինչ չի տեսնի, ոչինչ չի կասկածի։ Մենք բոլորս պատմության, գրականության, միջազգային իրավունքի հատվածներ և պատառիկներ ենք։ Բայրոն, Թոմաս Փեյն, Մաքիավելի, Քրիստոս, բոլորն այստեղ են՝ մեր գլխում։ Բայց արդեն ուշ է։ Եվ պատերազմ է հայտարարված։ Մենք այստեղ ենք, իսկ քաղաքն այնտեղ է, հեռվում, իր գունագեղ հանդերձանքի մեջ։ Ի՞նչ եք մտածում, Մոնթագ։

– Ես մտածում եմ, թե ի՜նչ հիմարն էի, երբ փորձում էի պայքարել սեփական ուժերով։ Հրկիզողների տները ծածուկ գրքեր էի նետում և ահազանգում։

– Դուք արել եք այն, ինչ կարողացել եք։ Ողջ երկրի մասշտաբով դա հիանալի արդյունք կտար։ Բայց մեր պայքարի ուղին ավելի հասարակ է և, ինչպես մեզ է թվում, գերադասելի։ Մեր խնդիրն է՝ պահպանել գիտելիքները, որոնք դեռ մեզ պետք են գալու, պահպանել անխաթար վիճակում։ Առայժմ մենք չենք ցանկանում որևէ մեկին գրգռել կամ զայրացնել։ Չէ՞ որ եթե մեզ ոչնչացնեն, կկործանվեն և մեր պահպանած գիտելիքները, կկործանվեն գուցե և ընդմիշտ։ Որոշ իմաստով մենք ամենախաղաղ քաղաքացիներն ենք․ թափառում ենք լքված երկաթգծերով, գիշերում ենք լեռներում։ Եվ քաղաքի բնակիչները մեզ հանգիստ են թողել։ Երբեմն մեզ կանգնեցնում են ու խուզարկում, բայց երբեք որևէ բան չեն գտնում, որ առիթ տա ձերբակալելու։ Մենք ունենք շատ ճկուն, անորսալի, երկրի բոլոր անկյուններում ցրված կազմակերպություն։ Մեզնից ոմանք ենթարկվել են պլաստիկ վիրահատության, փոխել են իրենց արտաքինը և մատնահետքերը։ Այժմ մեր վիճակը սոսկալի դժվար է․ սպասում ենք, որ հնարավորին չափ շուտ սկսվի և ավարտվի պատերազմը։ Սարսափելի է, բայց ոչինչ չենք կարող անել։ Մե՛նք չէ, որ ղեկավարում ենք երկիրը, մենք սոսկ չնչին փոքրամասնություն ենք, ձայն բարբառո հանապատի։ Երբ պատերազմն ավարտվի, այդ ժամանակ, թերևս, մեր կարիքն զգացվի։

– Կարծում եք՝ ձեզ կլսե՞ն։

– Եթե ոչ, ստիպված կլինենք էլի սպասել։ Մեր գրքերը կփոխանցենք մեր երեխաներին, նրանք էլ իրենց հերթին՝ ուրիշներին։ Շատ բան, իհարկե, կկորչի, բայց չի կարելի մարդկանց բռնությամբ ստիպել, որ լսեն։ Նրանք պետք է իրենք հասկանան և իրենք մտորեն, թե ինչո՞ւ այսպես եղավ, ինչո՞ւ պայթեց աշխարհը իրենց ոտքերի տակ։ Այսպես չի կարող հավերժ շարունակվել։

– Եվ շա՞տ եք դուք։

– Ճանապարհներին, լքված երկաթգծերի մատույցներում մենք հազարներ ենք։ Արտաքուստ թափառաշրջիկ ենք, ներքուստ՝ գրապահոց։ Սկզբում ամեն ինչ տարերային էր։ Ամեն մեկն ուներ որևէ գիրք, որն ուզում էր մտապահել, բայց մենք հանդիպեցինք միմյանց, ու այս քսան կամ ավելի տարիների ընթացքում ստեղծեցինք կազմակերպության նման մի բան, ուրվագծեցինք գործողության ծրագիր։ Ամենագլխավորը, որ պետք է ըմբռնեինք, այն էր, որ ինքներս մեն–մենակ ոչինչ ենք, որ չպետք է լինենք մանրախնդիր և զգանք մեր գերազանցությունը մյուս մարդկանց հանդեպ։ Մենք ընդամենը սոսկ գրքերի շապիկներ ենք, որ թերթերը պահպանում են վնասվելուց ու փոշուց, ո՛չ ավելին։ Մեզնից ոմանք ապրում են փոքր քաղաքներում։ Թորոյի «Ուոլդեն» գրքի առաջին գլուխն ապրում է Գրին Ռիվերում, երկրորդը՝ Մեն նահանգի Ուիլլոու ագարակում։ Մերիլենդ նահանգում փոքրիկ մի քաղաք կա՝ ընդամենը քսանյոթ հազար բնակչությամբ, այնպես որ, հազիվ թե այնտեղ ռումբեր նետեն, այդ քաղաքում է պահպանվում Բերտրան Ռասելի Երկերի լիակատար ժողովածուն։ Այդ քաղաքը գրքի պես կարելի է ձեռքն առնել, թերթել էջերը, ամեն բնակչի գլխում որոշակի էջեր կան։ Երբ պատերազմն ավարտվի, մի գեղեցիկ օր, մի գեղեցիկ տարի գրքերը կրկին կարելի կլինի գրել, կհրավիրենք բոլոր այդ մարդկանց, նրանք անգիր կասեն ինչ գիտեն, իսկ մենք կտպենք թղթի վրա։ Հետո, հավանաբար կբացվի խավարի նոր դարաշրջան, և ստիպված կլինենք ամեն ինչ սկսել սկզբից։ Բայց մարդն ունի մի հրաշալի հատկություն․ եթե հարկ է լինում ամեն ինչ սկզբից սկսել, նա չի հուսալքվում և չի կորցնում արիությունը, քանզի գիտի, որ դա կարևոր է, որ դրա համար ջանք չպիտի խնայել։

– Իսկ հիմա մենք ի՞նչ պետք է անենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Սպասենք,– պատասխանեց Գրենջըրը։– Եվ, համենայն դեպս, գետի հոսանքով ցած իջնենք։

Նա սկսեց խարույկի վրա հող լցնել։

Մյուսներն օգնում էին նրան, օգնում էր և Մոնթագը։ Կուսական անտառում մարդիկ լուռ հանգցնում էին կրակը։

Աստղալույսի տակ նրանք կանգնել էին գետափին։

Մոնթագը նայեց իր ժամացույցի լուսավորվող թվացույցին։ Առավոտյան ժամը հինգն էր։ Ընդամենը մեկ ժամ էր անցել, բայց տարուց երկար էր թվում։ Հանդիպակաց հեռավոր ափի կողմից բացվում էր այգը։

– Ինչո՞ւ եք վստահում ինձ,– հարցրեց նա։

Մարդը շարժվեց մթության մեջ։

– Բավական է հայացք ձգել ձեզ վրա։ Վաղուց ի վեր դուք ձեզ չեք նայել հայելու մեջ, Մոնթագ։ Բացի այդ, քաղաքը երբեք մեզ չի արժանացրել նման պատվի և մեր ետևից չի կազմակերպել այդպիսի խնամքով մշակված հետապնդում։ Գլուխները պոեզիայով լի մի տասնյակ տարօրինակ մարդիկ նրանց համար վտանգավոր չեն։ Նրանք այդ գիտեն, գիտենք և մենք, բոլորը գիտեն։ Քանի դեռ ժողովրդական լայն զանգվածները չեն վկայակոչում Ազատությունների խարտիան և սահմանադրությունը, անհանգստանալու հիմք չկա։ Բավական է, որ հրկիզողները ժամանակ առ ժամանակ հետևեն կարգ ու կանոնին։ Ո՛չ, քաղաքաբնակները մեզ չեն նեղում։ Իսկ ձեզ, Մոնթագ, լավ դաս տվին։

Նրանք գնում էին գետի երկայնքով՝ դեպի հարավ։ Մոնթագը փորձում էր զննել իր ուղեկիցների դեմքերը։ Ծեր, կնճռապատ, հոգնատանջ դեմքեր, որոնք նա տեսել էր խարույկի լույսի տակ։ Նա փնտրում էր նրանց վրա ուրախության, վճռականության, ապագայի հանդեպ հաղբանակի արտահայտություն։ Հավանաբար նա սպասում էր, որ գիտելիքները նրանց դեմքերը պետք է լուսավորեին, ինչպես լապտերն է վառվում գիշերային խավարում։ Բայց ոչ մի նման բան նա չտեսավ։ Այնտեղ, խարույկի մոտ, նրանց լուսավորում էին խարույկի ցոլքերը, իսկ հիմա ոչնչով չէին տարբերվում ուրիշ այդպիսի մարդկանցից, որոնք թափառում են ճանապարհներին, իրենց կյանքն անցկացնում որոնումների մեջ, որոնք տեսել են, թե ինչպես է կործանվում գեղեցիկը, և ահա, վերջապես, արդեն ծերացած, հավաքվել են մեկտեղ, որպեսզի նայեն, թե ինչպես է իջնում վարագույրը և մարում լույսերը։ Նրանք ամենևին համոզված չէին, որ այն ամենը, ինչ պահպանվում է իրենց հիշողության մեջ, կստիպի գալիքի այգաբացին շառագունելու ավելի անբիծ, նրանք ոչնչում համոզված չէին, բացի մի բանից։ Նրանք տեսել էին գրադարակներում շարված՝ դեռևս չթղթատված էջերով գրքեր, ընթերցողներին սպասող գրքեր։ Մի օր կգան ու կվերցնեն գրքերը, որը՝ մաքուր, որը՝ կեղտոտ ձեռքերով։

Մոնթագը գաղտագողի զննում էր իր ուղեկիցների դեմքերը։

– Գրքերի մասին մի՛ դատեք կազմերով,– ասաց նրանցից մեկը։ Բոլորը կամացուկ ծիծաղեցին՝ շարունակելով խորանալ գետի հոսանքն ի վար։

Լսվեց խլացուցիչ հռնդյուն, և քաղաքից հրթիռային ինքնաթիռները սլացան երկինք։ Նրանք անհետացան ավելի շուտ, քան ճամփորդները կհասցնեին վեր նայել։ Մոնթագը շրջվեց ու նայեց գետի հանդիպակաց ափին փռված քաղաքին, որտեղ երևում էր միայն արշալույսի աղոտ հրացոլքը։

– Այնտեղ մնացել է իմ կինը։

– Ցավում եմ։ Առաջիկա մի քանի օրում քաղաքներին ոչ մի լավ բան չի սպասվում,– ասաց Գրենջըրը։

– Տարօրինակ է, որ չեմ կարոտում նրան։ Տարօրինակ է, բայց կարծես որևէ բան զգալու անընդունակ եմ,– ասաց Մոնթագը։– Քիչ առաջ նույնիսկ մտածեցի, որ եթե նա մեռնի, ես չեմ վշտանա։ Վատ է։ Ինչ–որ արտառոց բան է կատարվում ինձ հետ։

– Լսեք, թե ինչ կասեմ,– պատասխանեց Գրենջըրը, բռնելով նրա թևից, այժմ նա քայլում էր նրա կողքով, օգնելով, որ Մոնթագն անցնի թփուտների միջով։– Փոքր տղա էի, երբ պապս մահացավ, նա քանդակագործ էր։ Նա չափազանց բարի էր, շատ էր սիրում մարդկանց։ Նրա օգնությամբ են մեր քաղաքը մաքրել ետնախորշերից։ Խաղալիքներ էր պատրաստում մեզ՝ երեխաներիս համար, իր ողջ կյանքի ընթացքում հավանաբար միլիոնավոր իրեր է պատրաստել։ Նրա ձեռքերը միշտ ինչ-որ բանով զբաղված էին։ Եվ ահա, երբ նա մահացավ, հանկարծ հասկացա, որ լաց եմ լինում ոչ թե պապիս, այլ այն իրերի համար, որ նա դեռ պետք է ստեղծեր։ Ես արտասվում էի, որովհետև գիտեի, որ նա այլևս իրեր չէր պատրաստելու, այլևս երբեք չէր կարողանա փայտից քանդակներ անել, և կամ էլ մեզ հետ ետնաբակում աղավնիներ չէր թռցնի, ջութակ չէր նվագի, զվարճալի պատմություններ չէր անի, իսկ պապիս նման ոչ ոք չէր կարող պատմել։ Նա մեր մի մասնիկն էր, և երբ մահացավ, շատ բան վերացավ մեր կյանքից։ Չկար մեկը, որ փոխարիներ նրան։ Պապս անհատականություն էր, պիտանի մարդ։ Ես այդպես էլ չհաշտվեցի նրա մահվան հետ։ Այժմ էլ հաճախ եմ մտածում, թե ինչ հիանալի զարդաքանդակներ լույս աշխարհ կգային, եթե չմեռներ։ Որքա՜ն զվարճալի պատմություններ չիմացանք և որքա՜ն աղավնիներ տուն վերադառնալով՝ այլևս չզգացին նրա ձեռքերի քնքուշ հպումը։ Նա վերափոխում էր աշխարհը, նորություն էր պարգևում աշխարհին։ Նրա մահվան գիշերը աշխարհն աղքատացավ տասը միլիոն հիասքանչ գործերով։

Մոնթագը լուռ քայլում էր։

– Միլլի, Միլլի,– շշնջաց նա,–֊ Միլլի։

– Ի՞նչ ասացիք։

– Կինս, Միլլին․․․ Խե՜ղճ, խե՜ղճ Միլլի։ Ես ոչինչ չեմ կարողանում հիշել։ Ես մտածում եմ նրա ձեռքերի մասին, բայց չեմ տեսնում, որ դրանք ինչ-որ բան անեն։ Նրա ձեռքերը պարզապես կախված են կողքերից կամ էլ ընկած են ծնկներին և կամ էլ ծխախոտ են բռնել։ Ահա այն ամենը, ինչ կարող էին անել։

Մոնթագը շրջվեց և ետ նայեց։

Իսկ դու ի՞նչ ես տվել քաղաքին, Մոնթագ։

Մոխիր։

Իսկ ուրիշներն ի՞նչ են տվել միմյանց։

Ոչինչ։

Գրենջըրը կանգնել էր Մոնթագի կողքին և նայում էր քաղաքի կողմը։

– Պապս ասում էր, որ ամեն ոք իրենից հետո պետք է ինչ-որ բան թողնի։ Զավակ կամ գիրք, Նկար կամ տուն, կամ թեկուզ աղյուսաշեն մի պատ, իր կարած մի զույգ կոշիկ, իր ձեռքով տնկած այգի։ Ինչ–որ բան, որին երբևէ դիպել է ձեռքդ և որտեղ հոգիդ ապաստան կգտնի քո մահից հետո։ Երբ մարդիկ կնայեն քո աճեցրած ծառին կամ ծաղկին, այդ պահին դու ողջ կլինես նրանց մեջ։ Պապս ասում էր՝ կարևոր չէ ինչ ես անում, կարևոր է, որ այն ամենը, ինչին ձեռք ես զարնում՝ ձևափոխվի, նախկինից տարբեր ձև ստանա, որ նրա մեջ քեզանից մի մասնիկ մնա։ Գործի հանդեպ վերաբերմունքն է տարբերում սիզամարգեր հարդարողին իսկական պարտիզպանից։ Առաջինը կանցնի, կարծես չի էլ եղել, բայց պարտիզպանը կապրի սերնդեսերունդ։

Գրենջըրը սեղմեց Մոնթագի թևը։

– Մի անգամ, հիսուն տարի առաջ էր, պապս ինձ կինոնկարներ ցույց տվեց հրթիռային արկերի մասին։ Դուք երբևէ առիթ ունեցե՞լ եք երկու հարյուր մղոն հեռավորությունից տեսնել ատոմային ռումբի պայթյունից առաջացած սնկաձև ամպը։ Դա ոչինչ է, դատարկ բան։ Նրան ջրջապատող վայրի անապատի համար դա նույնն է, ինչ գնդասեղի ծակոցը։ Պապս այդ ժապավենը ցույց տվեց տասնյակ անգամներ և ասաց, որ ինքը հույս ունի, թե կգա մի օր, երբ մեր քաղաքները կընդարձակվեն և իրենց մեջ կառնեն անտառները, դաշտերը և վայրի բնությունը։ Մարդիկ չպետք է մոռանան, ասաց նա, որ հողագնդի վրա նրանց տրված է շատ փոքր տարածություն, որ նրանք ապրում են բնության գրկում, որը կարող է իր պարգևածը հեշտությամբ ետ վերցնել։ Նրա համար իր շնչառությամբ մեզ երկրի երեսից ջնջելը կամ օվկիանոսի ջրերում խեղդելը խաղուպար է, կանի թեկուզև, որ մի անգամ էլ հիշենք ու չմոռանանք՝ այնքան զորեղ չենք, որքան կարծում ենք։ Պապս ասում էր նաև, որ եթե մենք մշտապես նրան գիշերվա պահին մեր կողքին չզգանք՝ կմոռանանք, թե որքան ահեղ ու հզոր կարող է լինել։ Եվ այդ ժամանակ մի գեղեցիկ օր նա կգա և կուլ կտա մեզ։ Հասկանո՞ւմ եք։

Գրենջըրը շրջվեց Մոնթագի կողմը։

– Պապս մահացել է շատ տարիներ առաջ։ Բայց եթե բացեք գանգս և նայեք ուղեղիս ծալքերին, այնտեղ կգտնեք նրա մատների հետքերը։ Նա հպվել է ինձ։ Ինչպես արդեն ասացի, նա քանդակագործ էր։– «Ատում եմ Ստատուս Քվո անունով հռոմեացուն,– մի անգամ նա ինձ ասաց,– աչքերդ լայն բաց արա, ապրիր այնպես անհագորեն, ասես տասը վայրկյանից պետք է մահանաս։ Ձգտիր ընկալել աշխարհը։ Այն հրաշալի է ուզածդ երազանքից, որը ստեղծվում է գործարանում և հատուցվում դրամով։ Երբեք երաշխիք մի՛ խնդրիր, անդորր մի՛ փնտրիր, այն գոյություն չունի։ Իսկ եթե կա, ուրեմն նման է օրնիբուն ծառից գլխիվայր կախված և իր ողջ կյանքը քնած անցկացնող ծույլ կապիկի։ Գրողի ծոցը,– ասում էր նա,– ուժեղ թափահարիր ծառը, թող այդ ծույլ անասունը հետույքի վրա գետնին շրխկա»։

– Նայեցեք,– հանկարծ գոռաց Մոնթագը։

Այդ ակնթարթում սկսվեց և ավարտվեց պատերազմը։

Հետագայում Մոնթագի կողքին կանգնած մարդկանցից ոչ մեկը չէր կարող ասել, թե ինքն ինչ է տեսել և արդյո՞ք որևէ բան տեսել է։ Լույսի վայրկենական բռնկում սև երկնքում, հազիվ նկատելի շարժում։ Այդ կարճատև ակնթարթում այնտեղ վերևում՝ տասը, հինգ, երեք մղոն բարձրության վրա, սուրացին–անցան հավանաբար հրթիռային ինքնաթիռներ, ինչպես սերմնացանի վիթխարի ձեռքով նետված մի բուռ ցորեն, և անմիջապես էլ ահավոր արագությամբ ու միաժամանակ այնքան դանդաղ ռումբերն սկսեցին թափվել քնից արթնացող քաղաքի վրա։ Ըստ էության ռմբակոծությունն ավարտվեց՝ հենց որ ժամում հինգ հագար մղոն թռչող ինքնաթիռները մոտեցան նպատակակետին, և սարքերը նախազգուշացրին այդ մասին։ Նույնքան արագ, ինչպես զարկում է գերանդին՝ պատերազմն ավարտվեց։ Ճիշտ այն պահին, երբ օդաչուները սեղմեցին ռմբանետիչների կոճակները։ Իսկ հաջորդ երեք վայրկյանին, քանի դեռ ռումբերը չէին հասել նպատակին, թշնամու ինքնաթիռները անցան ողջ տեսանելի տարածքը և անհետացան հորիզոնի ետևում, ինչպես շաչող գնդակ։ Հրազենին անծանոթ վայրենին չի հավատա դրան, որովհետև չի տեսնում, բայց սիրտը խոցված, մարմինը թուլացած կընկնի հողին, արյունը կհորդի երակներից, ուղեղը համառությամբ կձգտի պահել հարազատ հիշողությունների վերջին պատառիկները և չհասկանալով ինչ է կատարվել՝ կմեռնի։

Այո՛, դժվար էր հավատալ։ Դա ձեռքի մեն–միակ ակնթարթային շարժում էր։ Բայց Մոնթագը տեսավ մետաղե բռունցքի այդ թեթև շարժումը, որն իջավ հեռվում երևացող քաղաքի վրա։ Նա գիտեր, որ այժմ կհաջորդի ինքնաթիռների հռնդյունը, որը, երբ արդեն ամեն ինչ ավարտվել է, կգուժի՝ ավերիր, քարը քարին մի թող, կործանվիր, մեռիր։

Մի ակնթարթ Մոնթագը ռումբերը մտովի պահեց օդում, պահեց իր բանականության բողոքով, ձեռքերն անօգնական վեր պարզած։

«Փախե՛ք»,– ճչաց նա Ֆաբերին։

«Փախե՛ք»,– գոռաց նա Քլարիսին։

«Փախի՛ր, փախի՛ր»,– աղերսեց Միլդրեդին։

Եվ անմիջապես հիշեց, որ Քլարիսը մեռած է։ Իսկ Ֆաբերը հեռացել է քաղաքից, ինչ-որ տեղ հովտում, սարերի միջով, մի ամայի վայրից մյուսն է սլանում ժամը հինգի ավտոբուսը։ Չնայած ավերածությունը դեռ չի սկսվել, բայց կախված է օդում և անխուսափելի է։ Մինչև ավտոբուսը հիսուն յարդ ճանապարհ կտրի՝ վերջնակետն այլևս չի լինի։ Եվ մեկնակետը՝ հսկա մայրաքաղաքը, կդառնա վիթխարի աղբակույտ։

Իսկ Միլդրեդը․․․

Փախի՛ր, փախի՛ր։

Ակնթարթի ընթացքում, քանի դեռ ռումբերը օդում էին, հյուրանոցի տանիքից մի յարդ, ոտնաչափ, մատնաչափ տարածության վրա, սենյակներից մեկում տեսավ Միլդրեդին։ Կինը փոքր–ինչ առաջ հակված՝ ուշադիր զննում էր առկայծող պատերը, որտեղից դադար չտալով խոսում էին «ազգականները»։ Նրանք բլբլացնում էին, շատախոսում, նրա անունն էին տալիս, ժպտում էին, բայց ոչինչ չէին ասում ռումբի մասին, որ կախված էր նրա գլխավերևում, ընդամենը մի ոտնաչափ հեռու․․․ կես ոտնաչափ հեռու․․․ ահա արդեն քառորդ ոտնաչափ է բաժանում մահաբեր արկը հյուրանոցի տանիքից։ Միլդրեդը հայացքը սևեռել էր պատերին, ասես այնտեղ էր իր անքուն տագնապալի գիշերների առեղծվածի լուծումը։

Նա ողջ էությամբ ձգտում էր նրանց մոտ, ասես ուզում էր նետվել գույների ու շարժումների այդ ջրապտույտը, սուզվել, մխրճվել նրա խաբուսիկ զվարճության մեջ։

Պայթեց առաջին ռումբը։

«Միլդրեդ»։

Գուցե թե,– բայց արդյո՞ք որևէ մեկը կիմանա այդ մասին,– գուցե թե վիթխարի ռադիո–հեռուստատեսային կայաններն իրենց գույների, լույսերի ու շաղակրատանքի հեղեղով առաջինն անհետացան երկրի երեսից։

Բերանքսիվայր ընկնելով, Մոնթագը տեսավ, զգաց կամ նրան թվաց, թե տեսնում կամ զգում է՝ ինչպես Միլդրեդի սենյակում հանկարծ մարեցին պատերը, ինչպես նրանք կախարդական ոսպնյակից վերածվեցին հասարակ հայելիների։ Նա լսեց Միլդրեդի ճիչը, բայց վայրկյանի միլիոներորդ մասում, որ մնացել էր ապրելու, կինը պատերին տեսավ իր դեմքը։ Դեմք, որ սարսռեցնող էր իր դատարկությամբ և որը մենակ մնալով դատարկ սենյակում՝ աչքերով լափում–ուտում էր ինքն իրեն։ Միլդրեդը վերջապես հասկացավ, որ դա իր սեփական դեմքն է, որ դա ինքն է և արագ հայացք նետեց առաստաղին։ Նույն ակնթարթում հյուրանոցի ամբողջ շենքը փլվեց նրա վրա ու հարյուրավոր տոննա աղյուսի, մետաղի, ծեփի, փայտի հետ նրան ճզմեց ուրիշ մարդկանց գլխներին և հետո ավելի ու ավելի ցած՝ հարկերով մինչև նկուղ, որտեղ անիմաստ ու անհեթեթ հզոր պայթյունը կնքեց նրանց մահկանացուն։

– Հիշեցի,– Մոնթագը կառչեց հողին։– Հիշեցի։ Չիկագոյում էր, շատ տարիներ առաջ։ Միլլին և ես։ Ահա թե որտեղ ենք հանդիպել։ Ես այժմ հիշում եմ։ Չիկագոյում։ Շատ տարիներ առաջ։

Ուժեղ պայթյունը ցնցեց օդը։ Նրա ալիքը դոմինոյի քարերի պես վայր գցեց մարդկանց, թաթառի նման անցավ գետով, փոշու սև սյուն նետեց ու հեծեծելով՝ ծառերի միջով սուրաց դեպի հարավ։ Մոնթագն ամուր սեղմվեց հողին, ասես ուզում էր աչքերը պինդ փակած՝ մտնել նրա մեջ։ Միայն մի պահ աչքերը կիսաբաց արեց ու իսկույն էլ տեսավ, որ քաղաքը օդ էր բարձրացել։ Թվում էր՝ ռումբերն ու քաղաքը փոխել էին իրենց տեղերը։ Եվս մի անհավանական ակնթարթ՝ անճանաչելի նոր, խելացնոր բարձր շենքերով, որպիսիք չէր երազել ոչ մի ճարտարապետ, խառնիճաղանջ, փշրված ցեմենտի և բզկտված մետաղի բեկորներով, դուռ ու պատուհան, տանիք ու հիմնապատ տեղաշարժված, ներքև գլորվելու փոխարեն վեր նետված փայլփլուն ձնահյուսի երանգներով, ինչպես ֆանտաստիկ որմնանկար՝ քաղաքը քարացել էր օդում։ Հետո թափվեց ու անհետացավ։

Մի քանի վայրկյան հետո հեռավոր պայթյունի դղրդոցը Մոնթագին հասցրեց քաղաքի կործանման լուրը։

Մոնթագը պառկած էր գետնին, մանր ավազափոշին լցվել էր աչքերը, սեղմած շրթունքների միջով՝ նաև բերանը։ Նա շնչասպառ էր լինում, արտասվում․․․ Հանկարծ հիշեց․․․ այո, հիշեց ինչ-որ բան։ Բայց ի՞նչ։ Այո, մի գլուխ «Ժողովողից» և «Հայտնությունից»։ Արագ,արագ, քանի դեռ չի մոռացել, քանի դեռ չի անցել ցնցումը, քանի դեռ չի հանդարտվել քամին։ «Ժողովողը»․ ահավասիկ։ Ծեփված դեռևս պայթյունից դողացող գետնին, նա մտովի բառերը կրկնում էր, կրկնում էր նորից ու նորից, դրանք հիանալի էին և կատարյալ։ Եվ այժմ «Դենըմ» ատամի մածուկը չէր խանգարում։ Ինքը՝ Քարոզիչը, կանգնած էր նրա աոջև ու նայում էր նրան։

– Վերջացավ,– ասաց ինչ-որ մեկը։

Մարդիկ պառկել և ափ նետված ձկների նման ջղածգորեն կուլ էին տալիս օդը։ Նրանք կառչել էին հողից, ինչպես երեխան է բնազդաբար կառչում ծանոթ իրերից։ Հոգ չէ, թե որքան սառը և մեռած էր այն, հոգ չէ, թե ինչ էր պատահել կամ ինչ էր լինելու հետո։ Մատները մխրճած հողի մեջ, լայն բացված բերաններով՝ մարդիկ գոռում էին, որպեսզի պայթյունների դղրդյունից պաշտպանեն թմբկաթաղանթները, որպեսզի չթողնեն մթագնվի բանականությունը։ Մոնթագը նույնպես գոռում էր նրանց հետ, ողջ ուժով դիմադրում դեմքին խփող քամուն, որ ծվատում էր նրանց շրթունքները և արյուն հանում քթերից։

Մոնթագը պառկած տեսնում էր, թե ինչպես կամաց–կամաց նստում էր փոշու թանձր ամպը, միաժամանակ մեծ լռություն էր իջնում երկրին։ Եվ նրան թվում էր, թե ինքը տեսնում է փոշու ամեն մի հատիկը, խոտի ամեն մի ցողունը, լսում է ամեն մի շրշյունը, ճիչ ու շշունջ, որը ծնվում էին այդ նոր աշխարհում։ Փոշու հետ լռություն էր իջնում հողին, նաև հանդարտություն՝ այնքան հարկավոր նրանց, որպեսզի իրենց շուրջը նայեին, ուշադիր լսեին, խորհեին, մտքով ու զգացմունքով ըմբռնեին նոր օրվա իրականությունը։ Մոնթագը նայեց գետին։ Գուցե մենք շարժվենք ափի՞ երկայնքով։ Նայեց հին երկաթգծին։ Կամ այս ճանապարհով։ Իսկ Եթե գնանք մայրուղիներով, թերևս ժամանակ ունենանք զննելու մեր շրջապատն ու մտապահելու, հիշելու։ Եվ երբևէ, ավելի ուշ, երբ մեր տեսածը կմնա մեր մեջ, այն նորից կերևա մեր խոսքերում և գործերում։ Շատ բան խեղաթյուրված կլինի, բայց զգալի մասը կլինի այնպիսին, ինչպես իրականում։ Իսկ հիմա մենք սկսում ենք մեր ճանապարհը։ Կքայլենք և կդիտենք աշխարհը։ Կտեսնենք՝ ինչպես է ապրում, խոսում, գործում, ինչ տեսք ունի։ Եվ թեպետ ինչ որ տեսնում եմ, չի լինի իմը, բայց երբևէ կձուլվի ինձ և կդառնա իմ եսը։ Նայիր շուրջդ, նայիր աշխարհին, որ փռված է քո առջև։ Միայն այն ժամանակ կարող ես դիպչել նրան, երբ նա կթափանցի քո ներսը, կմտնի արյանդ մեջ և օրվա ընթացքում հազար անգամ շրջանառություն կկատարի քո երակներում։ Ես այնքան ամուր կբռնեմ նրան, որ այլևս չի փախչի ինձանից։ Երբևէ ամբողջովին կլինի իմ ձեռքերում։ Առայժմ մի կերպ հպվել եմ նրան մատով։ Եվ դա լոկ սկիզբն է։

Քամին հանդարտվեց։

Որոշ ժամանակ Մոնթագը և մյուսները պառկել էին անզգայացած՝ դեռևս ուժ չունենալով ընդառաջ գնալ օրվան՝ լի հազար ու մի հոգսերով ու պարտականություններով, խարույկ վառել, սնունդ հայթայթել, շարժվել, քայլել, ապրել։ Նրանք թարթում էին աչքերը և արտևանունքներից թափ տալիս փոշին։ Լսվում էր նրանց շնչառությունը, որ սկզբում անկանոն էր, բայց հետզհետե դառնում էր համաչափ ու հանգիստ։

Մոնթագը տեղից վեր կացավ ու նստեց։

Սակայն ոտքի կանգնելու փորձ չարեց։ Նրա ուղեկիցները նույնպես տեղաշարժվեցին։ Մութ հորիզոնի վրա կարմրին էր աալիս այգաբացի աղոտ շերտը։ Սառը քամի էր փչում, որ նշան էր մոտալուտ անձրևի։

Քթի տակ անեծք մռթմռթալով, Գրենջըրը վեր կացսվ, շոշափեց իր ձեռքերն ու ոտքերը, արցունքները հոսում էին այտերով։ Դժվարությամբ քարշ տալով ոտքերը, հասավ գետափ և նայեց հոսանքն ի վեր։

– Քաղաքը չի երևում,– ասաց նա երկար լռությունից հետո։– Ոչինչ չի երևում։ Ընդամենը մի բուռ մոխիր։ Քաղաքը չքացել է։– Նա նորից լռեց և ապա ավելացրեց,– հետաքրքիր է, շատե՞րն էին հասկանում, որ այսպես է լինելու։ Արդյո՞ք, շատերն անակնկալի եկան։

Մոնթագը մտածում էր․ որքա՞ն քաղաքներ են կործանվել աշխարհի տարբեր մասերում։ Իսկ այստեղ, մեր երկրում քանի՞սն են կործանվել։ Հարյո՞ւրը, հազա՞րը։

Ինչ–որ մեկը գրպանից թղթի կտոր հանեց, վառեց լուցկին, կրակի վրա դրեցին մի փունջ խոտ և մի բուռ չոր տերև։ Ապա սկսեցին ճյուղեր ավելացնել։ Խոնավ ճյուղերը թշշում էին ու ճրթճրթում։ Վերջապես կրակը բռնկվեց, ապա կամաց–կամաց թեժացավ։ Արևը ծագեց։ Մարդիկ լուռ ու դանդաղ հեռացան գետից, մոտեցան խարույկին և խոնարհվեցին կրակին։ Արևի ճառագայթները դիպան նրանց ծոծրակներին։

Գրենջըրը բացեց յուղաթերթը և մի կտոր խոզապուխտ հանեց․

– Այժմ կնախաճաշենք, ապա ետ կդառնանք և կշարժվենք գետի հոսանքն ի վեր։ Մենք այնտեղ հարկավոր կլինենք։

Ինչ֊որ մեկը փոքրիկ թավա տվեց, դրեցին կրակին։ Մի րոպե հետո թավայի մեջ տժտժում էին մսի կտորները՝ առավոտյան օդի մեջ ախորժալի բուրմունք տարածելով։ Մարդիկ լուռ նստած հետևում էին այդ արարողությանը։

Գրենջըրը նայում էր կրակին։

– Փյունիկ, – հանկարծ ասաց նա։

– Ի՞նչ։

– Հնում, ինչ֊որ ժամանակ ապրում էր փյունիկ կոչվող հիմար թռչունը։ Ամեն հինգ հարյուր տարին մեկ նա իրեն այրում էր խարույկի վրա։ Գուցե նա մարդու ամենամոտ ցեղակի՞ցն էր։ Սակայն ամեն անգամ այրվելով, նորից հառնում էր մոխրից: Մենք՝ մարդիկս, նման ենք այդ թռչունին, բայց մի առավելություն ունենք նրա նկատմամբ։ Մենք գիտենք, թե ինչ հիմարության ենք արել, մենք գիտենք հազարավոր տարիների ընթացքում կատարած մեր բոլոր հիմարությունները։ Ու քանի որ գիտենք այդ ամենը, քանի որ գրառված են այդ բոլորը, ուստի կարող ենք ետ նայել, տեսնել մեր անցած ճանապարհը և հուսալ, որ երբևէ վերջ կտանք թաղման հիմար խարույկներին ու ինքնակիզվելուն։ Ամեն մի սերնդի հետ ծնվում են անհատներ, ովքեր հիշում և հիշեցնում են մարդկության սխալների մասին։

Նա վերցրեց թավան, թողեց, որ մի քիչ պաղի, հետո նրանք լուռ, ամեն մեկն իր մտքերով տարված, սկսեցին ուտել։

– Այժմ կգնանք հոսանք ի վեր,– ասաց Գրենջըրը։– Հիշեցեք մի բան․ մենք մեզնից ոչինչ չենք ներկայացնում, ոչ թե մենք ենք կարևոր, այլ այն ամենը, ինչ կրում ենք մեր մեջ։ Երբևէ դրանք անպայման պետք կգան մարդկանց։ Հիշեցեք, նույնիսկ այն հեռավոր ժամանակներում, երբ, ազատորեն կարդում էինք գրքերը, չէինք օգտվում նրանց տվածից։ Մենք շարունակում էինք անարգել մեռածների հիշատակը, թքում էինք այն անձանց գերեզմանների վրա, ովքեր ապրել էին մեզնից առաջ։ Գալիք շաբաթվա, ամսվա, տարվա ընթացքում ամենուր հանդիպելու ենք բազմաթիվ միայնակ մարդկանց։ Եվ երբ նրանք հարցնեն՝ ինչո՞վ ենք զբաղված, կպատասխանենք՝ մենք հիշում ենք։ Այո, մենք մարդկության հիշողությունն ենք և այդ պատճառով էլ ի վերջո անպայման կհաղթենք։ Երևի այնքան բան կհիշենք, որ կկառուցենք պատմության մեջ ամենամեծ հողաթափ մեքենան, կփորենք երբևէ եղած ամենախոր գերեզմանը և այնտեղ մեկընդմիշտ կթաղենք պատերազմը։ Իսկ այժմ գնանք։ Ամենից առաջ հայելու գործարան պետք է կառուցենք և առաջիկայում հայելիներ արտադրենք, միմիայն հայելիներ, որ նրանց մեջ մարդկությունը կարողանա մի լավ զննել իրեն։

Վերջացնելով նախաճաշը՝ նրանք հանգցրին կրակը։ Օրը հետզհետե պայծառանում էր։ Ասես ինչ-որ մեկը բարձրացնում էր վիթխարի, վարդագույն լուսամփոփի խոշոր պատրույգը։ Ձվելու պատրաստվող թռչունները նորից վերադարձել և ծլվլում էին ծառերի ճյուղերին։

Մոնթագը ճանապարհ ընկավ։ Նա գնում էր դեպի հյուսիս։ Ետ շրջվելով տեսավ, որ բոլորը հետևում են իրեն։ Զարմացած մի կողմ քաշվեց, որ Գրենջըրը առաջ անցնի։ Բայց սա նայեց նրան և լուռ գլխով արեց։ Մոնթագը շարունակեց ուղին։ Նա նայեց գետին, երկնքին, ամայի երկաթգծին, որ իջնում էր դեպի ագարակներն ու խոտով լի մարագները, ուր գիշերը հանգրվանում էին քաղաքը լքած մարդիկ։ Հետո երբևէ, մեկ ամիս կամ տարի անց, բայց մեկ տարուց ոչ ուշ, արդեն մենակ նա նորից կանցնի այս վայրերով և կգնա այնքան ժամանակ, մինչև կհասնի նրանց, ովքեր անցել են իրենից առաջ։

Իսկ այժմ նրանք երկար ճանապարհ են կտրելու։ Նրանք քայլելու են առավոտից մինչև կեսօր և եթե առայժմ լուռ էին, ապա լոկ այն պատճառով, որ յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ էր։ Երբ արևը կծագի ու կջերմացնի, նրանք կսկսեն զրուցել կամ գուցե թե ամեն մեկը պարզապես կպատմի իր հիշածը, որպեսզի համոզվի, որպեսզի իսկապես վստահ լինի, որ այդ ամենը մնացել է իր հիշողության մեջ։ Մոնթագը զգում էր, որ իր մեջ ևս արթնանում և հետզհետե կենդանանում են բառերը։ Ի՞նչ է ասելու ինքը, երբ իր հերթը գա։ Ի՞նչ կարող է ասել այդպիսի մի օր, որպեսզի ինչ-որ չափով թեթևացնի, կարճի նրանց ծանր ու երկար ճանապարհը։ Ամեն բան իր ժամանակն ունի՝ ավերելու ժամանակը և կառուցելու ժամանակը։ Լռելու ժամանակը և խոսելու ժամանակը։ Այո, այդպես է, բայց ուրիշ էլ ի՞նչ։ Կա ինչ-որ բան, ինչ-որ բան, որ պետք է ասել․․․

«Գետի եզերքին, մեկ և մյուս կողմում, կար կենաց ծառ, որ տալիս էր տասներկու տեսակ պտուղ, ամեն ամիս՝ իր պտուղը, և ծառի տերևը հեթանոսների բուժման համար էր» ։

Այո, մտածեց Մոնթագը, ահա ինչ կասեմ նրանց կեսօրին։ Կեսօրին․․․ երբ կմոտենանք քաղաքին։

[[Կատեգորիա:Ռեյ Բրեդբերիի ստեղծագործությունները]]
[[Կատեգորիա:1986-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15787</id>
      <timestamp>2013-06-30T13:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Գրքի տվյալների ներկայացումը կաղապարի միջոցով</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="495590">{{Գիրք
|վերնագիր=451° ըստ Ֆարենհայթի
|շապիկ=451 Farenhayt.jpg
|հեղինակ=[[Ռեյ Բրեդբերի]]
|թարգմանիչ=[[Լևոն Անանյան]]
|հրատ=«Սովետական գրող»
|տարեթիվ=1986
|տպաքանակ=30000
}}

== Գրքի հանձնարարականը ==
Ռեյ Բրեդբերին ամերիկյան հայտնի ֆանտաստ գրող է, որն իր ստեղծագործության մեջ միահյուսում է ֆանտաստիկայի, հեքիաթի ու փիլիսոփայական այլաբանության տարրեը: «451° ըստ Ֆարենհայթի» վեպում և պատմվածքներում հեղինակը պատկերում է գիտատեխնիկական հեղափոխության բուռն աճի և մարդու բարոյական «հասունացման» խզման հնարավոր հետևանքները, մտորում ապագայի քաղաքակրթության մասին:

== Գրքի բովանդակությունը ==

::::::::'''Ֆարենհայթի 451 աստիճանում թուղթը բռնկվում է ու այրվում։'''

::::::::'''«Եթէ քեզ տողատած թուղթ տան, գրիր հակառակ ուղղությամբ»։'''

:::::::::'''Խուան Ռամոն Խիմենես'''


=== Առաջին մաս. ԱՅՐԵԼՈՒ ՀԱՃՈՒՅՔԸ ===

Մի ուրիշ, առանձնահատուկ հաճույք էր տեսնել, թե ինչպես է կրակը լափում իրերը, ինչպես են դրանք սևանում ու ձևափոխվում։ Փողրակի պղնձե ծայրը սեղմված է բռունցքի մեջ, վիթխարի պիթոնի երախից դուրս է ժայթքում նավթի թունավոր շիթը, արյունը խուժում է քունքերը։ Ձեռքերը թվում են կրակի և ավերումի սիմֆոնիա արարող զարմանահրաշ դիրիժորի ձեռքեր, որ մոխրի են վերածում պատմության պատառոտված, ածխացած էջերը։ 451 թվակիր խորհրդանշական սաղավարտն իջեցված է աչքերին, որոնք տենդագին սպասումից նարնջագույն փայլ են արձակում։ Նա սեղմում է բռնկիչը, և կրակն ագահորեն կլանում է տունը՝ իրիկնային երկինքը ներկելով կարմրադեղնասևավուն երանգներով։ Նա քայլում է հրակարմիր կայծոռիկների թվացյալ պարսի միջով և, շատ է ուզում կրկնել իր մանկական հրապուրանքը՝ բոցի մեջ մտցնել սառնաշաքարով փայտիկը, մինչդեռ գրքերը, աղավնիների նման թափահարելով էջաթևերը, մեռնում են սանդղամուտին և տան դիմաց փռված փոքրիկ մարգագետնում։ Գրքերը թռչում են բոցեղեն մրրիկի մեջ, և ծխախառն քամին քշում տանում է նրանց։

Դաժան ժպիտը սառեց Մոնթագի դեմքին։ Այդպիսի ժպիտ հայտնվում է մարդու շուրթերին, երբ անակնկալ դաղում է կրակը, և նա կտրուկ ետ է ցատկում նրա բարկ հպումից։

Մոնթագը գիտեր, որ հրակայան վերադառնալով, ինքը՝ կրակի քուրմը, նայելով հայելու մեջ, մտերմաբար աչքով կանի իր խանձված, մրոտ կերպարանքին։ Ավելի ուշ, արդեն անկողին մտնելով, խավարի մեջ նա դեռ երկար պիտի շրթունքներին զգար սառած ջղաձիգ ժպիտը։ Որքան հիշում է, այդ ժպիտը երբեք չի անհետացել իր դեմքից։

Նա փայլեցրեց սև սաղավարտը, կախեց հրակայուն բաճկոնի հետ, հաճույքով լվացվեց ցնցուղի ուժեղ շիթի տակ, ապա ձեռքերը գրպանները խոթած, սուլելով կտրեց անցավ հրակայանի գրասենյակի վերնահարթակն ու ցած սահեց բաց անցքից։ Վերջին պահին, երբ զգաց, որ աղետն անխուսափելի է՝ ձեռքերը գրպաններից հանեց, բրոնզե ձողից բռնեց և ներքնահարկի ցեմենտե հատակին կրունկները դիպչելուց մի վայրկյան առաջ ճռինչով արգելակեց։

Կեսգիշեր էր։ Հրակայանից ամայի փողոց դուրս գալով՝ նա քայլեց մետրոյի ուղղությամբ։ Օդամուղ գնացքը անաղմուկ սահեց ստորգետնյա թունելի՝ հիանալի յուղած խողովակով և տաք օդի ուժեղ հոսանքով նրան դուրս բերեց դեպի քաղաքի արվարձաններից մեկը տանող բաց դեղնավուն շարժասանդուղքի մոտ։

Մոնթագը սուլելով բարձրացավ շարժասանդուղքով՝ գիշերային լռությանն ընդառաջ։ Որոշակի ոչ մի բանի մասին չմտածելով՝ նա հասավ անկյունադարձին։ Բայց շրջվելուց առաջ դանդաղեցրեց քայլերը։ Ինչ–որ տեղից սկիզբ առած քամի՞ն վզզալով սուրաց, թե՞ մեկը տվեց իր անունը։

Արդեն մի քանի գիշեր էր, ինչ մոտենալով շրջադարձին, իրեն աստղալույսի տակ տուն հասցնող մայթին, նա տարօրինակ զգացում էր ունենում։ Նրան թվում էր, թե շրջվելուց մի պահ առաջ ինչ-որ մեկը անկյունից հետամտում է։ Շրջակայքում կատարյալ անդորր էր, բայց ասես նա թաքնված սպասում էր և միայն իր հայտնվելուց մի ակնթարթ առաջ հանկարծ վերածվում էր ստվերի, ու ինքն անցնում էր նրա միջով։ Թերևս նրա ռունգերը թույլ բուրմունք էին որսում, գուցե դեմքի ու ձեռքերի մաշկն զգում էր ջերմության աննշան ավելացում այնտեղ, ուր կանգնած էր անտեսանելին։ Անհնար էր ըմբռնել։ Ամեն անգամ, անկյունում շրջվելով, նա տեսնում էր սոսկ ամայի մայթի ճերմակ սալերը։ Միայն մի գիշեր նրան թվաց, թե ինչ-որ ստվեր երևութացավ մարգագետնում և մինչ կփորձեր ստուգել կամ որևէ բան անել՝ տեսիլքն իսկույն անհետացավ։

Իսկ այս գիշեր Մոնթագն այնքան դանդաղեցրեց քայլերը, որ համարյա կանգ առավ։ Նա մտովի անկյունադարձում էր արդեն, երբ թույլ շրշյուն լսեց։ Ինչ–որ մեկի շնչառությո՞ւնն էր կամ գուցե օդը տատանվում էր ինչ-որ մեկի ներկայությունի՞ց, որ կանգնել ու սպասում էր։

Նա թեքվեց փողոցի անկյունադարձում։

Քամուց քշված աշնանային տերևները պտտվում էին լուսնի լույսով ողողված մայթի վրա, իսկ ընդառաջ եկող աղջիկը թվում էր՝ ոչ թե քայլում, այլ պարզապես սահում էր տերևների ու քամու միջով։ Նա գլխահակ հետևում էր, թե ինչպես են կոշիկների ծայրերը դիպչում պարող տերևներին։ Նրա նուրբ, մեղմ ու կաթնագույն դեմքը անհագ հետաքրքրասիրություն էր արտահայտում։ Հայացքը՝ թեթև զարմանք։ Մուգ աչքերով այնպես ուշադիր էր զննում շուրջը, որ թվում էր՝ ոչինչ չի վրիպի նրանից։ Աղջիկը ճերմակ, խշխշան զգեստ էր հազել։ Մոնթագին թվում էր, թե ինքը, քայլքին համապատասխան, տեսնում է նրա ձեռքերի ամեն մի շարժումը, դեմքի շենշող դողը, լսում նույնիսկ անորսալի թվացող հնչյունները։ Հանկարծ աղջիկը գլուխը բարձրացրեց ու տեսավ, որ ընդամենը մի քանի քայլ, և ինքը կբախվի մայթի մեջտեղում կանգնած տղամարդուն։

Նրանց գլխավերևում խշշացող ճյուղերը չոր տերևների անձրև տեղացին։ Աղջիկը կանգ առավ։ Անակնկալի գալով՝ նա ուզում էր ետ ցատկել, բայց սոսկ անքթիթ նայեց Մոնթագին։ Նրա մուգ, կայծկլտուն ու կենսախինդ աչքերն այնպես շողացին, ասես ինչ-որ փաղաքուշ խոսք լսեց։ Սակայն Մոնթագը գիտեր, որ ինքը ողջունեց նրան։ Ապա նկատելով, որ աղջիկը կախարդվածի պես նայում է իր համազգեստի թևքի սալամանդրի և կրծքի փյունիկի պատկերներին, հարցրեց․

– Դուք մեր նոր հարևանուհի՞ն եք։

– Իսկ դուք, հավանաբար․․․,– վերջապես նա հայացքը կտրեց նրա մասնագիտական նշաններից,– հրկիզո՞ղ եք։– Աղջկա ձայնը մարեց։

– Այդ ի՞նչ տարօրինակ ձևով ասացիք։

– Ես․․․ ես գլխի կընկնեի նույնիսկ աչքերս փակ,– ցածրաձայն ավելացրեց նա։

– Նավթի հոտից, չէ՞։ Կինս միշտ դժգոհում է։– Մոնթագը ծիծաղեց։– Երբեք հնարավոր չէ մաքուր լվանալ։

– Այո, հնարավոր չէ,– չգիտես ինչու վախվորած ասաց աղջիկը։

Մոնթագին թվաց, թե նա պտտվում է իր շուրջը, շուռումուռ է տալիս իրեն, թեթևակի թափահարում, դատարկում գրպաններն՝ առանց որևէ շարժումի։

– Նավթի հոտը,– ձգվող լռությունը խզելու համար ասաց նա,– ինձ համար ասես օծանելիքի բույր լինի։

– Իսկապե՞ս։

– Իհարկե, իսկ ինչո՞ւ ոչ։

– Չգիտեմ,– առժամանակ մտածելուց հետո պատասխանեց նա, ապա շրջվեց իրենց տների կողմը։– Կարելի՞ է քայլել ձեզ հետ։ Իմ անունը Քլարիս Մըքլելըն է։

– Քլարիս․․․ Ես Գայ Մոնթագն եմ։ Գնացինք։ Մենակ ի՞նչ եք անում այս ուշ ժամին։ Քանի՞ տարեկան եք։

Տաք, հողմաշունչ գիշերվա մեջ նրանք քայլում էին լուսնից արծաթազօծ մայթով․ Մոնթագին թվում էր, թե օդը հագեցած է թարմ ծիրանի բույրով։ Նա նայեց շուրջը և հասկացավ, որ խաբկանք է։ Չէ՞ որ ուշ աշուն էր։ Ո՛չ, այդ ամենը չկար։ Կար միայն կողքից քայլող աղջիկը, որի դեմքը ձյան պես փայլածում էր լուսնի լույսի տակ։ Նա զգում էր, որ Քլարիսը մտորում է իր տված հարցերի շուրջը, որպեսզի ավելի լավ պատասխան տա։

– Դե՛,– վերջապես ասաց նա,– ես տասնյոթ տարեկան եմ և խենթ։ Քեռիս պնդում է, թե մեկն անխուսափելիորեն ուղեկցում է մյուսին։ Նա ասում է՝ եթե տարիքդ հարցնեն, միշտ պատասխանիր, որ տասնյոթ ես և խենթ․․․ Գիշերով զբոսնելը հաճելի է, չէ՞։ Ես սիրում եմ զննել իրերը, հոտոտել, երբեմն ամբողջ գիշերը թափառում եմ և դիմավորում արևածագը։

Որոշ Ժամանակ նրանք քայլում էին լուռ։ Հանկարծ աղջիկը մտախոհ ասաց․

– Գիտե՞ք, ես ձեզնից ամենևին չեմ վախենում։

– Իսկ ինչո՞ւ պիտի վախենայիք,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

– Ձեզնից, այսինքն՝ ուզում եմ ասել՝ հրկիզողներից, շատերն են վախենում։ Բայց դուք էլ, ի վերջո, նույնպիսի մարդ եք․․․

Նրա աչքերում, ինչպես ջրի երկու զուլալ կաթիլներում, Մոնթագը տեսավ իր արտացոլանքը՝ խավար, պստլիկ, բայց ճշգրիտ, նույնիսկ բերանի շուրջը եղած փոսիկներն էին երևում,– ասես նրա աչքերը մանուշակագույն սաթի երկու կախարդական բեկորներ էին, որ իրենց մեջ էին առել իր պատկերը։ Իր կողմը շրջված աղջկա դեմքը նման էր հանդարտ, անմար լույս ճառագող դյուրաբեկ, կաթնագույն բյուրեղի։ Ծակող ու վառ էլեկտրական լույս չէր դա, այլ մոմի՝ տարօրինակ կերպով հանգստացնող, չափազանց մեղմ ցոլանք։ Երեխա ժամանակ, վթարի հետևանքով մի անգամ էլեկտրական լույսը մարեց, և մայրը գտավ ու վառեց վերջին մոմը։ Այդ կարճ միջոցին, հրաշալի հայտնագործությունների այդ պահին, աշխարհն ասես փոխվեց, տարածությունը դադարեց անսահման լինելուց՝ հարմարավետորեն խտացավ նրանց շուրջը։ Մայր ու որդի մի տեսակ կերպարանափոխված նստել էին՝ սրտանց ցանկանալով, որ էլեկտրականությունը հնարավորին չափ ուշ միացվի․․․

Հանկարծ Քլարիսն ասաց․

– Կարելի՞ է մի հարց տալ․․․ Վաղո՞ւց եք հրկիզող աշխատում։

– Քսան տարեկանից։ Արդեն տասը տարի է։

– Իսկ դուք երբևէ կարդո՞ւմ եք ձեր այրած գրքերը։

Մոնթագը ծիծաղեց․

– Դա պատժվում է օրենքով։

– Հասկանայի է։

– Հիանալի աշխատանք է։ Երկուշաբթի Միլլեյի գրքերն այրել, չորեքշաբթի՝ Ուիթմենի, ուրբաթ՝ Ֆոլկների։ Վառել–մոխրացնել, հետո էլ մոխիրն այրել։ Սա է մեր մասնագիտության նշանաբանը։

Նրանք մի քիչ քայլեցին, ապա աղջիկն ասաց․

– Ասում են՝ ժամանակին հրշեջներ են եղել, որ հրկիզողների նման ոչ թե վառել, այլ հանգցրել են հրդեհները, ճի՞շտ է։

– Ո՛չ, շենքերը միշտ էլ հրակայուն են եղել, կարող եք չկասկածել։

– Տարօրինակ է։ Ես լսել եմ, որ առաջներում տներն այրվել են անզգուշության հետևանքով, և հրշեջներ էին պետք կրակը հանգցնելու համար։

Մոնթագը Ծիծաղեց։

Աղջիկը թռուցիկ հայացք նետեց նրա կողմը։

– Ինչո՞ւ եք ծիծաղում։

– Չգիտեմ։– Նա կրկին ծիծաղեց, բայց հանկարծ լռեց։– Իսկ ի՞նչ կա որ։

– Դուք ծիծաղում եք, թեպետ ես ոչ մի ծիծաղելի բան չասացի, և ամեն ինչի պատասխանում եք անմիջապես։ Երբեք չեք մտածում իմ հարցրածի մասին։

Մոնթագը կանգ առավ։

– Դուք իրոք որ տարօրինակ եք,– ասաց նա՝ նայելով աղջկան։– Ի՞նչ է, բոլորովին չե՞ք հարգում ձեր զրուցակցին։

– Ես չէի կամենում ձեզ վիրավորել։ Պարզապես շատ եմ սիրում ուսումնասիրել մարդկանց։

– Իսկ սա մի՞թե ձեզ ոչինչ չի հուշում։– Նա թեթև մատնահարեց իր սևաթույր բաճկոնի թևքին դաջված 451 թիվը։

– Հուշում է,– շշնջաց աղջիկը և արագացրեց քայլերը։– Երբևէ ուշադրություն դարձրե՞լ եք, թե հրթիռային ավտոմեքենաները ինչպես են սլանում բուլվարին հարող մայրուղիով։

– Խոսակցության նյո՞ւթն եք փոխում։

– Երբեմն ինձ թվում է, թե դրանց վարորդները չգիտեն՝ ինչ են խոտը կամ ծաղիկները։ Չէ՞ որ այդ ամենը նրանք կարող են տեսնել միայն մեծ արագության ընթացքում,– շարունակեց նա։– Ցույց տվեք կանաչ բիծ, և նրանք կասեն․ «Օ՜, այո՛, խոտ է»։ Ցույց տվեք վարդագույն բիծ, կասեն՝ վարդանոց է։ Սպիտակ բծերը շենքեր են, դարչնագույնը՝ կովեր։ Մի անգամ քեռիս փորձեց մեքենան վարել ժամում քառասուն մղոն արագությամբ, նրան ձերբակալեցին և երկու օր բանտ նստեցրին։ Ե՛վ ծիծաղելի է, և՛ տխուր, այնպես չէ՞։

– Դուք չափազանց շատ եք մտածում,– անհարմար զգալով ասաց Մոնթագը։

– Ես հազվադեպ եմ հեռուստատեսային հաղորդումներ դիտում, գրեթե չեմ այցելում զվարճավայրեր, այդ պատճառով էլ խելացնոր մտքերը հաճախ են այցելում ինձ։ Տեսե՞լ եք քաղաքից դուրս տանող ճանապարհին տեղադրված ազդավահանակները։ Այժմ դրանց երկարությունը երկու հարյուր ոտնաչափ է, իսկ գիտե՞ք, որ ժամանակին ընդամենը քսան ոտնաչափ են եղել։ Հիմա մեքենաներն այնքան մեծ արագություն են զարգացնում, որ ստիպված են եղել ազդագրերը մեծացնել, այլապես ոչ ոք չէր կարող կարդալ։

– Ո՛չ, չգիտեի,– պոռթկաց Մոնթագի ծիծաղը։

– Իսկ ես մի բան էլ գիտեմ, որ դուք երևի չգիտեք։ Առավոտները կանաչի վրա ցող է իջնում։

Նա այդպես էլ չկարողացավ հիշեք երբևէ իմացե՞լ է, թե ոչ և հանկարծ նեղսրտեց։

– Իսկ եթե այնտեղ նայեք,– Քլարիսը գլխով շույց տվեց երկինքը,– ապա լուսնի վրա մարդ կտեսնեք։

Բայց Մոնթագը վաղուց առիթ չէր ունեցել երկնքին նայելու․․․ Նրանք շարունակեցին քայլել, աղջիկը՝ մտախոհ, Մոնթագը՝ սրտնեղած և անհարմարության զգացումից ժամանակ առ ժամանակ նրա վրա կշտամբալից հայացքներ նետելով։ Երբ մոտեցան աղջկա տանը, բոլոր պատուհանները վառ լուսավորված էին։

– Ի՞նչ է կատարվում այստեղ,– բնակելի տներում այդպիսի լուսավորություն Մոնթագը երբևէ չէր տեսել։

– Ոչինչ էլ չի պատահել։ Պարզապես մայրիկս, հայրիկս և քեռիս միասին նստել ու զրուցում են։ Այժմ դա նույնքան հազվադեպ է, որքան ոտքով քայլելը։ Ես ձեզ ասացի՞, որ քեռուս մի անգամ էլ ձերբակալեցին։ Այո՛, այն պատճառով, որ քայլում էր։ Օ՜, մենք շատ տարօրինակ ենք։

– Բայց ինչի՞ մասին են զրուցում։

Աղջիկը ծիծաղեց։

– Բարի գիշեր,– ասաց նա և շրջվեց տան կողմը։ Հանկարծ կանգ առավ, ասես ինչ-որ բան հիշելով՝ կրկին մոտեցավ Մոնթագին ու զարմանքով ու հետաքրքրասիրությամբ նայեց նրա դեմքին։

– Դուք երջանի՞կ եք,– հարցրեց։

– Ինչ ասացի՞ք,– բացականչեց Մոնթագը։

Բայց աղջիկն արդեն գնացել էր․ նա վազում էր լուսնի լույսով ողողված ճանապարհով։

Տան դուռը կամացուկ փակվեց։

– Երջանի՞կ եմ, արդյոք, ես։ Ամենամեծ հիմարությունը, որ երբևէ լսել եմ։

Մոնթագն այլևս չէր ծիծաղում։

Նա մատները թեթևակի հպեց իր դռան խոռոչին, և դուռը բացվեց։

– Իհարկե, երջանիկ եմ։ Իսկ ի՞նչ է, նա կարծում է՝ դժբա՞խտ եմ,– հարցն ուղղված էր դատարկ սենյակներին։ Նախասրահում նրա հայացքն ընկավ օդափոխիչ ցանցին։ Հանկարծ նրան թվաց, թե դրա ետևում թաքցրածը ուշադիր իրեն է նայում, և արագ փախցրեց աչքերը։

Ի՜նչ տարօրինակ գիշեր էր, ի՜նչ տարօրինակ հանդիպում։ Նման բան նրա հետ երբեք չէր պատահել։ Թերևս միայն մեկ տարի առաջ, երբ զբոսայգում հանդիպեց մի ծերունու և զրույցի բռնվեց հետը․․․

Մոնթագը գլուխը տարուբերեց։ Նայեց դիմացի դատարկ պատին, և անմիջապես նրա վրա հայտնվեց աղջկա դեմքը,– այնպես, ինչպես պահպանվել էր իր հիշողության մեջ՝ գեղեցիկ, դեռ ավելին՝ զարմանահրաշ։ Այդ քնքուշ դեմքը հիշեցնում էր փոքրիկ ժամացույցի թվատախտակ, որն աղոտ լուսավորվում է խավար սենյակում, երբ կեսգիշերին արթնանալով՝ ուզում ես իմանալ ժամանակը, և տեսնում ես, որ սլաքները ճշգրիտ ցույց են տալիս ժամը, րոպեն, վայրկյանը։ Եվ այդ լուսավոր, լռին դեմքը հանդարտ ու վստահորեն ասում է քեզ, որ թեպետ մութը թանձրանում է, բայց գիշերն անցնում է, և շուտով նորից կծագի արևը։

– Ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց Մոնթագը իր երկրորդ՝ ենթագիտակցական եսին, այդ խենթուկին, որը մերթընդմերթ հանկարծ այլևս չի հնազանդվում և անիմաստ շաղակրատում է՝ չենթարկվելով ո՛չ կամքին, ո՛չ սովորույթին, ո՛չ ողջամտությանը։

Նա նորից հայացք նետեց պատին։ Աղջկա դեմքն ինչքա՞ն նման է հայելու։ Ուղղակի անհավատալի է։ Շատերի՞ն գիտես, արդյոք, որ կարող են այդպես բեկել քո սեփական լույսը։ Մարդիկ ավելի շատ նման են․․․ Նա հապաղեց համեմատելին որոնելիս, ապա գտավ (հիշելով իր արհեստը)՝ նման են ջահերի, որոնք այրվում են իսպառ։ Բայց որքան հազվադեպ է պատահում, երբ ուրիշ մարդու դեմքին կարող ես տեսնել քո զգացմունքների, քո նվիրական, թրթռուն մտքերի արտացոլանքը։

Վերամարմնավորման ի՛նչ անհավանական կարողություն ունի այդ աղջիկը։ Նա նայում է Մոնթագին, ինչպես տիկնիկային թատրոնի կախարդված հանդիսատես, կռահում է իր աչքերի ամեն մի թարթում, Ձեռքի ամեն մի շարժում, մատների ամեն ցնցում։ Որքա՞ն ժամանակ քայլեցին նրանք կողքկողքի։ Երե՞ք րոպե։ Հի՞նգ։ Եվ այժմ ինչքա՞ն երկար էր թվում այդ ժամանակը։ Ի՜նչ վիթխարի էր թվում նրան այժմ աղջկա արտացոլումը պատին, ինչպիսի՜ ստվեր էր նետել նրա նրբակազմ իրանը։ Նա զգում էր, որ եթե իր աչքը քոր գա, աղջիկը կթարթի, եթե փոքրինչ լարվեն դեմքի մկանները՝ աղջիկը կհորանջի ավելի շուտ, քան ինքը կհասցնի այդ անել։

Եվ, հիշելով իրենց հանդիպումը, Մոնթագը մտածեց․ «Իրոք, ասես նա գիտեր, որ ես գալու եմ, ասես փողոցում հենց ինձ էր սպասում այդ ուշ ժամին․․․»։

Նա բացեց ննջարանի դուռը։ Թվաց, թե լուսնի մայր մտնելու պահին ինքը հայտնվեց ցուրտ, մարմարապատ դամբարանում։ Անթափանց խավար։ Դրսի արծաթափայլ աշխարհի գոյությունը հիշեցնող ոչ մի նշույլ։ Պատուհաններն ամուր փակված են, և սենյակը նման է գերեզմանի, որտեղ չի թափանցում մեծ քաղաքի և ոչ մի հնչյուն։ Մինչդեռ սենյակը դատարկ չէր։

Նա ականջ դրեց։

Մոծակի տզզոց հիշեցնող նրբահունչ ձայն էր լսվում, իր հարմարավետ, տաքուկ ու վարդագույն բնիկում թաքնված էլեկտրական իշամեղվի բզզյունն էր։ Երաժշտությունն այնքան պարզ էր հնչում, որ նա կարող էր տարբերել մեղեդին։

Մոնթագը զգաց, որ ժպիտը սահեց–չքացավ իր դեմքից, որ այն հալվեց ու թափվեց, ինչպես չափազանց երկար վառված ու մարած արտասովոր մոմը։ Մթություն։ Ո՛չ, դու երջանիկ չես։ Երջանիկ չես։ Նա այդ բառերն ուղղեց իրեն և ընդունեց որպես ճշմարտություն։ Երջանկությունն ինքը կրում էր դիմակի նման, բայց աղջիկը հանեց դիմակը և փախավ գնաց փոքրիկ մարգագետնով, ու հիմա այլևս չի կարելի թակել նրա դուռը, ետ վերցնել դիմակը։

Լույսը չվառելով՝ նա պատկերացրեց, թե ինչ տեսք ունի սենյակը։ Կինը փռված էր մահճակալին՝ չծածկված, մահարձանի պես պաղ և անտարբեր, անշարժ աչքերը հառած առաստաղին, ասես պողպատե անտեսանելի թելերով գամված էր նրան։ Նրա ականջները ամուր խցանված են խեցիներով՝ պստլիկ, մատնաչափ ռադիոկոճակներ, և երաժշտության ու ձայների էլեկտրոնային օվկիանոսի ալիքները ողողում են նրա արթուն ուղեղի ափերը։ Ո՛չ, սենյակը դատարկ էր։ Ամեն գիշեր այստեղ էր խուժում հնչյունների օվկիանոսը և, բաց աչքերով պառկած Միլդրեդին առնելով իր լայն թևերին, օրորելով տանում էր առավոտին ընդառաջ։ Վերջին երկու տարում ամեն գիշեր Միլդրեդը լողում էր այդ ալիքների վրա՝ չհոգնելով ու չձանձրանալով։

Սենյակում ցուրտ էր, բայց, այնուամենայնիվ, Մոնթագն զգաց, որ շնչահեղձ է լինում։ Սակայն նա ո՛չ վարագույրները քաշեց, ո՛չ էլ ֆրանսիական պատուհանը բացեց։ Չէր ուզում՝ լուսնի լույսը ներս թափանցի։ Այսպես, այն մարդու դատապարտվածությամբ, որ շուտով մեռնելու է շնչարգելությունից, նա խարխափելով շարժվեց դեպի իր առանձին, չհավաքված ու պաղ անկողինը։

Ոտքը հատակին ընկած առարկային դիպչելուց մի ակնթարթ առաջ նա արդեն գիտեր, որ կպչելու է։ Մասամբ այդ զգացումն ուներ, երբ անկյունադարձում թեքվելով՝ քիչ մնաց բախվեր ընդառաջ եկող աղջկան։ Իր շարժումով օդը տարտղնելով, նրա ոտքը անդրադարձ ազդանշան ստացավ ճանապարհին եղած փոքրիկ խոչընդոտի մասին և գրեթե նույն պահին զարնվեց ինչ-որ բանի, որը խուլ զնգոցով սահեց մթության մեջ։

Մոնթագը կտրուկ ուղղվեց և ականջ դրեց կնոջ թույլ շնչառությանը․ պառկած էր նա անկողնում, փոքրիկ սենյակի ակնակուր խավարում։ Շնչառությունը ընդհատվող էր, հազիվ լսելի՝ գրեթե չէր զգացվում կյանքի տրոփը, դրանից կարող էին սոսկ դողդողալ պստլիկ տերևը, փետուրը, մեն մի մազաթել։

Նա դեռևս չէր ուզում, որ սենյակ թափանցի դրսի լույսը։ Հանելով վառիչը՝ նա շոշափեց սկավառակին փորագրված արծաթավուն սալամանդրը, սեղմեց․․․

Երկու լուսնաքար նայեցին նրան ափով ծածկված բոցի աղոտ լույսի տակ, երկու փայլատ լուսնաքար, ընկած ջինջ առվակի հատակին, որոնց վրայով հանդարտ հոսում էին կյանքի ջրերը՝ ամենևին չդիպչելով նրանց։

– Միլդրեդ։

Կնոջ դեմքը նման էր ձյունաճերմակ կղզու, եթե անձրև տեղա, նա չի զգա անձրևը, եթե ամպերը նրա վրա գցեն իրենց հարաշարժ ստվերը, նա չի զգա ստվերը։ Միայն Միլդրեդի ականջները ամուր փակած մոծակ–խցուկի բզզոց, ապակիացած հայացք ու թույլ շնչառություն, հազիվ թրթռացող ռունգեր՝ ներշնչում և արտաշնչում, ու լրիվ անտարբերություն այն բանի հանդեպ, որ ուզած րոպեին նույնիսկ այդ էլ կարող է դադարել ընդմիշտ։

Առարկան, որին դիպել էր Մոնթագի ոտքը, աղոտ լույս էր արձակում մահճակալի կողքին, փոքրիկ բյուրեղապակյա սրվակ էր, որի մեջ դեռ առավոտյան երեսուն քնաբեր հաբ կար։ Այժմ այն ընկած էր առանց կափարիչի, դատարկ և փայլում էր վառիչի մարմրուն լույսի տակ։

Նա կանգնել մնացել էր, Երբ հանկարծ երկինքը որոտաց տան վրա։ Այնպիսի սարսռալի պայթյուն լսվեց, կարծես թե երկու վիթխարի ձեռք հազար մղոնանոց սև քաթան էին ճոթռում։ Մոնթագն ասես կիսվեց, ասես կուրծքը ճեղքեցին ու փորփրեցին խոր բացված վերքը։ Տան վրայով սրընթաց անցան հրթիռային ռմբակոծիչները՝ առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը, առաջինը, երկրորդը։ Վեց, ինը, տասներկու՝ մեկը մյուսի ետևից, մեկը մյուսի ետևից՝ օդը թնդացնելով խլացուցիչ դղրդյունով։ Մոնթագը բացեց բերանը, և աղմուկը ատամների արանքով խուժեց ներս։ Տունը ցնցվեց։ Վառիչի բոցը մարեց։ Լուսնաքարերը հալվեցին մթնում։ Ձեռքը ինքնաբերաբար մեկնեց հեռախոսին։

Ռմբակոծիչները թռան գնացին։ Նրա դողացող շրթունքները ակամա հպվեցին խոսափողին։

– Անհետաձգելի օգնության հիվանդանոց․․․

Սարսափազդու շշուկ․․․

Նրան թվաց, թե սև ռմբակոծիչների աղմուկից աստղերը փոշիացան, և վաղն առավոտյան երկիրը ամբողջովին կծածկվի արտասովոր ձյուն հիշեցնող փոշու հաստ շերտով։

Այդ անհեթեթ միտքը չէր լքում նրան, քանի դեռ կանգնած էր մթության մեջ, հեռախոսի մոտ, ողջ մարմնով դողալով, շուրթերը անձայն շարժելով։

Նրանք իրենց հետ մաքրող սարք էին բերել։ Ավելի ճիշտ՝ երկու սարք։ Մեկը սողոսկում էր ստամոքսի մեջ, ինչպես սև կոբրան լքված ջրհորի հատակը՝ փնտրելով նեխած ջրակույտ ու հավաքելով անցյալի հնոտին։ Նա խմում էր կանաչավուն ջրի խյուսը և դուրս թափում։

Կարո՞ղ էր նա խմել ողջ խավարը։ Կամ՝ ողջ թույնը, որ տարիների ընթացքում կուտակվել էր այնտեղ։ Նա ներծծում էր լռելյայն, ժամանակ առ ժամանակ խեղդվելով և տարօրինակ չպպոցներ հանելով, ասես հատակում ինչ-որ բան էր կորցրել։ Սարքը Աչք ուներ, նրան սպասարկող պաղ դեմքով մարդը կարող էր հագնել օպտիկական սաղավարտը, լարված նայել հիվանդի հոգու մեջ և հայտնել, թե ինչ է տեսնում մեքենայի Աչքը։ Բայց մարդը լռում էր, նա նայում, սակայն չէր տեսնում այն, ինչ տեսնում էր Աչքը։ Ամբողջ այս գործողությունը այգում առու փորել էր հիշեցնում։ Անկողնում պառկած կինը մարմարե կարծր ապար էր սոսկ, որին դեմ էր առել բահը։

Էլի՛ փորեք, հորատող մեքենան ավելի խոր մխրճեք, դուրս քաշեք դատարկությունը, եթե իհարկե այն կարող է կլանել այդ դողդողացող, չպչպացնող օձը։ Բուժակը կանգնել և ծխում էր՝ հետևելով մեքենայի աշխատանքին։

Գործում էր նաև երկրորդ սարքը, որ կառավարում էր կարմրադարչնագույն արտահագուստով նույնպես անկիրք մի մարդ։ Սարքը մարմնից արյուն էր քաշում և ներարկում թարմ արյուն ու թարմ շիճուկ։

– Նման դեպքերում հարկ է լինում մաքրել՝ գործի դնելով միանգամից երկու միջոցն էլ, – ասաց անշարժ կնոջ գլխավերևում կանգնածը,– ստամոքսը մաքրելուց օգուտ չկա, քանի դեռ չես մաքրել արյունը։ Եթե թմրադեղը մնա, արյունը մուրճի պես կհարվածի ուղեղին, այդպես մի երկու հազար հարված, և հաշիվը փակված է։ Ուղեղը տեղի է տալիս, պարզապես դադարում է գործել։

– Լռե՛ք,– ճչաց Մոնթագը։

– Ես միայն ուզում էի բացատրել,– ասաց բուժակը։

– Ի՞նչ է, արդեն վերջացրի՞ք,– հարցրեց Մոնթագը։

Նրանք խնամքով արկղերի մեջ տեղավորեցին սարքերը։

– Այո, վերջացրինք,– նրանց բնավ չէր հուզել Մոնթագի զայրույթը, կանգնել ու ծխում էին։ Ծուխը տարածվում էր, լցվում քիթն ու աչքերը, բայց նրանք ոչ մի անգամ աչք չթարթեցին և չկնճռոտվեցին։

– Վճարեք 50 դոլար։

– Ինչո՞ւ չեք ասում՝ նա կապաքինվի՞։

– Իհարկե, կապաքինվի։ Ողջ աղտը այժմ այստեղ է, արկղի մեջ։ Այլևս վտանգավոր չէ։ Ախր ասացի, դուրս է մղվում հին արյունը, ներարկվում նորը, և վերջ։

– Բայց չէ՞ որ դուք բժիշկ չեք։ Ինչո՞ւ բժիշկ չեն ուղարկել։

– Բժի՜շկ,– սիգարետը շարժվեց նրա շուրթերին։– Ամեն գիշեր այսպիսի ինը–տասը կանչ ենք ունենում։ Վերջին տարիներին այնքան շատացան, որ հարկ եղավ նախագծել հատուկ սարքավորում։ Ճիշտ է, նորույթը միայն օպտիկական ոսպնյակն է, մնացածը վաղուց հայտնի էր։ Բժշկի կարիք չի զգացվում։ Երկու բուժակ, և կես ժամից ամեն ինչ վերջացած է։ Իսկ հիմա պետք է շտապել,– նրանք շարժվեցին դեպի ելքը։– Հենց Նոր ռադիոյով կանչ տվեցին։ Այստեղից տասը թաղամաս հեռու մեկը ինքնասպանության փորձ է արել, կուլ է տվել մի ամբողջ տուփ քնաբեր։ Եթե կրկին մեր կարիքն զգաք, զանգահարեք։ Իսկ նրան այժմ միայն հանգիստ է պետք։ Մենք ցավազրկող դեղ ներարկեցինք։ Կարթնանա շատ քաղցած։ Ցտեսություն։

Եվ բարակ, պոկված շրթունքների մեջ սիգարետը սեղմած մարդիկ, իժի պաղ հայացքով մարդիկ, վերցնելով սարքերը, փողրակն ու արկղը՝ լցված հեղուկ մելամաղձով և մուգ խիտ զանգվածով, որ անուն չունի, հեռացան սենյակից։

Մոնթագը ծանրորեն փլվեց աթոռին և երկար զննեց իր առջև պառկած կնոջը, այժմ նրա դեմքը խաղաղ էր, աչքերը՝ փակ։ Ձեռքը պարզելով՝ նա ափի վրա զգաց կնոջ տաք շունչը։

– Միլդրեդ,– վերջապես ասաց նա։

«Մենք չափազանց շատ ենք,– մտածեց նա,– միլիարդավոր ենք, և դա չափազանց շատ է։ Ոչ ոք մյուսին չի ճանաչում։ Գալիս են օտարները և բռնանում քեզ վրա։ Օտարները գալիս են և պոկում քո սիրտը։ Օտարները գալիս են և ծծում քո արյունը։ Աստվա՜ծ իմ, ովքե՞ր էին այդ մարդիկ։ Կյանքումս երբեք տեսած չկամ»։

Անցավ կես ժամ։

Այժմ օտար արյուն էր հոսում իր կնոջ երակներով, և այդ օտար արյունը վերակենդանացնում էր նրան։ Վարդագունեցին այտերը, թարմ ու ալ կարմիր դարձան շուրթերը՝ վերստանալով իրենց նուրբ ու անխռով տեսքը։ Ուրիշի արյուն՝ սեփականի փոխարեն․․․ Այ թե հնարավոր լիներ փոխել նրա և՛ մարմինը, և՛ ուղեղը, և՛ հիշողությունը։ Եթե հնարավոր լիներ Նրա հոգին տալ մաքրման, որպեսզի մաս–մաս անեին, շրջեին գրպանները, գոլորշու վրա խոնավացնեին, ախտահանեին, իսկ առավոտյան ետ բերեին․․․ Եթե հնարավոր լիներ․․․

Մոնթագը վեր կացավ, ետ քաշեց վարագույրները և լայն բացեց լուսամուտները, գիշերային թարմ օդը սենյակ խուժեց։ Գիշերվա ժամը երկուսն էր։ Մի՞թե ընդամենը մեկ ժամ է անցել այն պահից, երբ ինքը փողոցում հանդիպեց Քլարիս Մքլելընին, ընդամենը մեկ ժամ, երբ ինքը մտավ այս մութ սենյակը և ոտքով կպավ բյուրեղապակյա փոքրիկ սրվակին։ Ընդամենը մեկ ժամ, բայց ինչպես ամեն բան փոխվեց, անհետացավ առաջվա աշխարհը և նրա փոխարեն ծագեց նորը՝ սառն ու անգույն․․․

Լուսնի լույսով ողողված մարգագետնի վրայով Մոնթագին ծիծաղի ձայներ հասան։ Ծիծաղը լսվում էր այն տնից, որտեղ ապրում էին Քլարիսը, նրա հայրը, մայրը և քեռին, որ կարողանում էր ժպտալ այդպես պարզ ու անվրդով։ Դա անկեղծ ու բերկրալի ծիծաղ էր, անկաշկանդ ծիծաղ, որ այդ ուշ ժամին հնչում էր վառ լուսավորված տնից, մինչդեռ շուրջը բոլոր տներն ընկղմված էին լռության ու խավարի մեջ։

Մոնթագը լսեց զրուցող մարդկանց ձայները, նրանք ինչ-որ բան էին խոսում, հարցնում, պատասխանում, կրկին ու կրկին հյուսելով բառերի հիպնոսող ոստայնը։

Մոնթագը դուրս եկավ ապակեպատ դռնից և իրեն հաշիվ չտալով, թե ինչ է անում, կտրեց–անցավ մարգագետինը։ Նա կանգ առավ կիսախավարում, այն տան կողքին, որտեղից ձայներ էին հնչում, և հանկարծ մտքով անցավ, որ եթե ցանկանա, կարող է նույնիսկ թակել դուռը և շշնջալ․ «Ներս թողեք ինձ։ Ես ոչ մի բառ չեմ ասի։ Կլռեմ։ Միայն ցանկանում եմ լսել, թե ինչի մասին եք խոսում»։

Սակայն տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել մնացել էր՝ ցրտից սրսփալով, սառած դեմքով, լսելով, թե ինչպես տղամարդը (հավանորեն՝ քեռին) խոսում է հանդարտ ու անշտապ։

– Վերջ ի վերջո, մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, երբ մարդիկ այլևս արժեք չունեն։ Մեր օրերում մարդը թղթե անձեռոցիկ է․ մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, դեն նետիր, վերցրու նորը, մաքրիր քիթդ, ճմռթիր, շպրտիր․․․ Մարդիկ չունեն իրենց դեմքը։ Ինչպե՞ս կարող ես ցավել քո քաղաքի ֆուտբոլային թիմի համար, երբ չգիտես ո՛չ մրցամարտի ծրագիրը, ո՛չ խաղացողների անունները։ Հապա ասա, օրինակ, ի՞նչ գույնի մարզահագուստով են նրանք խաղադաշտ մտնում։

Մոնթագը դանդաղ քայլեց դեպի իր տունը։ Նա բաց թողեց լուսամուտը, մոտեցավ Միլդրեդին, խնամքով ծածկեց և պառկեց իր անկողնում;

Լուսնի լույսը կպչում էր նրա այտոսկրերին, լայն ճակատի խոր կնճիռներին, արտացոլվում աչքերի մեջ՝ արծաթավուն կայծերի փայլով։

Ընկավ անձրևի առաջին կաթիլը։ Քլարիսը։ Մի կաթիլ ևս։ Միլդրեդը։ Մեկը ևս։ Քեռին։ Մեկը ևս։ Այսօրվա հրդեհը։ Մեկը։ Քլարիսը։ Մյուսը։ Միլդրեդը։ Երրորդը։ Քեռին։ Չորրորդը։ Հրդեհը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը, չորրորդը, հինգերորդը, Միլդրեդը, Քլարիսը, քեռին, հրդեհը, քնաբեր հաբեր։ Մարդիկ թղթե անձեռոցիկ են, օգտագործիր, շպրտիր, վերցրու նորը։ Մեկը, մյուսը, երրորդը։ Անձրևը։ Ամպրոպը։ Քեռու ծիծաղը։ Ամպրոպի որոտը։ Աշխարհը փլվում է տեղատարափներից։ Բոցը դուրս է ժայթքում հրաբխից։ Եվ ամեն ինչ սրընթաց պտտվում է, մրրկածուփ գետի պես հորդում առավոտին ընդառաջ։

– Այլևս ոչինչ չգիտեմ, ոչինչ չեմ հասկանում,– ասաց Մոնթագը և լեզվին դրեց քնաբեր հաբը։ Այն դանդաղ հալվեց։

Առավոտյան ժամը իննին Միլդրեդի անկողինը դատարկ էր։ Մոնթագը արագ վեր կացավ, սրտատրոփ վազեց միջանցքով և կանգ առավ խոհանոցի դռների մեջ։

Բոված հացի պատառիկները դուրս էին թոչում արծաթե թավայից։ Մետաղե նուրբ ձեռքն անմիջապես որսում էր դրանք և թաթախում հալած յուղի մեջ։

Միլդրեդը հետևում էր, թե ինչպես են կարմրեցրած հացի կտորները շարվում ափսեի մեջ։ Նրա երկու ականջներն էլ ամուր խցանված էին բզզացող էլեկտրոնային մեղուներով։ Գլուխը հանկարծ բարձրացնելով՝ նա տեսավ Մոնթագին և ողջունեց։

– Լա՞վ ես զգում,– հարցրեց Մոնթագը։ Խեցի ռադիոկոճակներին ծանոթանալու տասը տարիների ընթացքում Միլդրեդը սովորել էր կարդալ շրթունքների շարժումները։ Նա կրկին գլխով արեց և թավայի մեջ դրեց հացի թարմ շերտ։

Մոնթագը նստեց։

– Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ եմ այսպես քաղցած,– ասաց Կինը։

– Դու․․․,– սկսեց նա։

– Սոսկալի քաղցած եմ։

– Երեկ երեկոյան․․․

– Ես լավ չեմ քնել։ Անասելի վատ եմ զգում,– շարունակեց նա։– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուտել ուզում։ Չեմ հասկանում՝ ինչու․․․

– Երեկ երեկոյան․․․

Միլդրեդը ցրված հետևում էր նրա շրթունքներին։

– Ի՞նչ է պատահել երեկ երեկոյան։

– Մի՞թե ոչինչ չես հիշում։

– Իսկ ի՞նչ է եղել։ Մենք հրավե՞րք ունեինք։ Կերուխո՞ւմ էինք անում։ Այսօր էլ կարծես խումհարի մեջ եմ։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՜ս եմ ուզում ուտել։ Իսկ ո՞վ կար մեզ մոտ։

– Մի քանի հոգի,– ասաց նա։

– Այդպես էլ կարծում էի։– Նա կծեց բոված հացի մի կտոր։– Ստամոքսի ցավեր ունեմ, բայց սարսափելի քաղցած եմ։ Երեկվա հավաքույթում հիմարություններ հո չարեցի։

– Ո՛չ,– պատասխանեց նա ցածրաձայն։

Թավայից դուրս թռավ յուղի մեջ կարմրեցրած հացի մի կտոր։ Մոնթագը վերցրեց տարօրինակ շփոթմունքով, ասես իր հետ սիրալիր վարվեցին։

– Դու էլ վատ տեսք ունես,– նկատեց կինը։

Կեսօրից հետո անձրև տեղաց, և շուրջբոլորը մթնեց, աշխարհն ասես պատվեց գորշ շղարշով; Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և բաճկոնին ամրացնում էր նշանը, որի վրա հուրհրատում էր նարնջագույն սալամանդրը։ Մտքերի մեջ ընկած՝ նա երկար նայեց օդափոխիչ ցանցին։ Կինը, որ սցենար էր կարդում հեռուստասենյակում, գլուխը բարձրացրեց և հայացքը հառեց նրան։

– Հապա մի տեսեք, նա մտածում է։

– Այո՞,– պատասխանեց Մոնթագը;– Քեզ հետ խոսելիք ունեմ։– Մի պահ հապաղեց։– Երեկ գիշեր դու կուլ էիր տվել սրվակի բոլոր հաբերը։

– Ի՞նչ ես ասում,– զարմացած գոչեց կինը։– Չի կարող պատահել;

– Սրվակը դատարկ ընկած էր հատակին։

– Ես չէի կարող այդ անել։ Ինչո՞ւ պետք է խմեի,– ասաց նա։

– Գուցե թե դու երկու հաբ ես խմել, իսկ հետո մոռացել և խմել ես ևս երկուսը, ապա կրկին մոռացել և էլի ես խմել, իսկ հետո, արդեն թմրած, մեկը մյուսի ետևից կուլ ես տվել մնացած երեսուն կամ քառասուն հաբերը։

– Անհեթեթություն։ Ինչո՞ւ պիտի ես այդպիսի հիմարություն անեի։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

Միլդրեդն ակնհայտորեն ցանկանում էր, որ Մոնթագը շուտ գնար։

– Ես դա չէի անի,– կրկնեց նա։– Միլիարդ տարի մնար, չէի անի։

– Լավ, թող քո ասածը լինի,– պատասխանեց նա։

– Ինչպես կասեր լեդին,– ավելացրեց Միլդրեդը և կրկին խորասուզվեց սցենարի ընթերցանության մեջ։

– Այսօր ի՞նչ կա ցերեկային ծրագրում,– հոգնած հարցրեց Մոնթագը։

Միլդրեդը պատասխանեց՝ հայացքը սցենարից չկտրելով․

– Ներկայացում է։ Կսկսվի տասը րոպեից, պատկերները ցուցադրվում են սենյակի չորս պատերին։ Դերն ինձ ուղարկել են այսօր առավոտյան, ստացել եմ իբրև մրցանակ՝ անհրաժեշտ քանակի կտրոններ ուղարկելով ֆիրմային։ Բոլորովին նոր գաղափար է․ պիեսը գրում են՝ բաց թողնելով մի դեր։ Տանտիրուհու այդ պակասող դերը ես եմ կատարում։ Երբ գալիս է բաց թողած ռեպլիկն արտասանելու պահը, բոլորը նայում են ինձ։ Եվ ես արտասանում եմ։ Օրինակ՝ տղամարդն ասում է․ «Ի՞նչ կասես այդ մասին, Հելե՛ն», և նայում է ինձ։ Իսկ ես նստած եմ ահա այստեղ, ինչպես բեմի կենտրոնում։ Ես պատասխանում եմ․․․ Ես պատասխանում եմ․․․– Նա մատը շարժեց ձեռագրի տողերի վրայով։– Ահա, սա է․ «Իմ կարծիքով՝ պարզապես հիանալի է»։ Ապա նրանք շարունակում են առանց ինձ, մինչև որ տղամարդը հարցնում է․ «Դու համաձա՞յն ես, Հելե՛ն»։ Այդ ժամանակ ես պատասխանում եմ․ «Դե, իհարկե, համաձայն եմ»։ Իսկապես, հետաքրքիր է, չէ՞, Գայ։

Մոնթագը կանգնել էր նախասենյակում և լուռ նայում էր կնոջը։

– Իրոք, շատ հետաքրքիր է,– կրկին ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ ինչի՞ մասին է պիեսը։

– Ես արդեն ասացի։ Գործող անձինք երեքն են՝ Բոբը, Ռութը և Հելենը։

– Օ‘հ․․․

– Անչափ հետաքրքիր է։ Եվ ավելի հետաքրքիր կլիներ, եթե մենք ունենայինք չորրորդ հեռուստապատը։ Ի՞նչ ես կարծում, դեռ երկա՞ր ենք կուտակելու, որպեսզի չորրորդ պատը փոխարինենք հեռուստատեսայինով։ Ընդամենը երկու հազար դոլար արժե։

– Իմ տարեկան վաստակի մեկ երրորդը։

– Ընդամենը երկու հազար դոլար,– համառորեն կրկնեց նա։– Չէր խանգարի՝ գոնե երբեմն էլ իմ մասին մտածեիր։ Եթե մենք դնեինք չորրորդ սյատը, այս սենյակը կլիներ արդեն ո՞չ միայն մերը, այնտեղ կբնակվեին տարաշխարհիկ, արտասովոր մարդիկ։ Կարելի է ինչ-որ բանում տնտեսել։

– Առանց այդ էլ մենք շատ բանում ենք տնտեսում այն ժամանակվանից, երբ վճարեցինք երրորդ պատի արժեքը։ Չե՞ս հիշում, ընդամենը երկու ամիս առաջ են դրել։

– Ընդամենը երկու ամի՞ս։– Նա մտախոհ նայեց Մոնթտգին։– Ցտեսություն, սիրելիս։

– Ցտեսությո՛ւն,– պատասխանեց նա՝ ուղղվելով դեպի ելքը, բայց հանկարծ կանգ առավ ու շրջվեց։– Իսկ պիեսը երջանի՞կ ավարտ ունի։

– Մինչև վերջ դեռ չեմ կարդացել։

Մոնթագը մոտեցավ, կարդաց վերջին էջը, գլխով արեց, սցենարը վերադարձրեց կնոջն ու դուրս ելավ թաց փողոց։

Անձրևը գրեթե կտրվել էր։ Մայթի կենտրոնով աղջիկը քայլում էր այնպես զգաստ, գլուխը բարձր պահած, որ նոսր կաթիլներն ընկնեն դեմքին։ Տեսնելով Մոնթագին՝ ժպտաց․

– Բարև՛ ձեզ։

Մոնթագը պատասխանեց ողջույնին, ապա հարցրեց․

– Այդ ի՞նչ եք անում։ Էլի ինչ-որ բա՞ն եք հնարել։

– Օ՜, իհարկե, չէ՞ որ ես խենթ եմ։ Գիտե՞ք, ինչ հաճելի է, երբ անձրևը ընկնում է դեմքիդ։ Սիրում եմ քայլել անձրևի տակ։

– Ինձ երևի դուր չգար,– պատասխանեց նա։

– Գուցե և դուր գար, եթե փորձեիք։

– Երբեք չեմ փորձել։

Աղջիկն լիզեց շրթունքները։

– Նույնիսկ համն է հաճելի։

– Միշտ ուզում եք ինչ-որ բան փորձել,– ասաց նա։– Թեկուզ մի անգամ, բայց՝ փորձել։

– Պատահում է և մի քանի անգամ,– պատասխանեց աղջիկը ու նայեց ձեռքի մեջ թաքցրած առարկային։

– Ի՞նչ կա այդտեղ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Խատուտիկ է, մարգագետնում գտա, գուցե վերջինն է։ Երբեք մտքովս չէր անցնի, որ այսքան ուշ աշնանը խատուտիկ կլինի։ Հիմա հարկավոր է քսել կզակին։ Երբևէ լսե՞լ եք այդ մասին։ Տեսեք,– ասաց աղջիկը և ժպտալով ծաղիկը քսեց կզակին։

– Ինչի՞ համար։

– Եթե հետք մնա, նշանակում է՝ ես սիրահարված եմ։ Հը, ինչպե՞ս է։

Ուրիշ ելք չկար, պետք է կզակին նայեր։

– Հետք մնա՞ց,– հարցրեց աղջիկը։

– Դեղնեց։

– Հիանալի է։ Հիմա էլ փորձենք ձեզ վրա։

– Իմը չի դեղնի։

– Տեսնենք։– Եվ մինչև նա ուշքի կգար, խատուտիկը խցկեց նրա կզակի տակ։ Մոնթագն ակամա ետ քաշվեց։ Աղջիկը սրտանց ծիծաղեց։

– Զգաստ կանգնեք։

Ակնդետ նայելով Մոնթագի կզակին՝ նա մռայլվեց։

– Դե, ի՞նչ կասես։

– Ինչ ամո՜թ է, – բացականչեց աղջիկը։– Դուք սիրահարված չեք։

– Ո՛չ, սիրահարված եմ։

– Չի երևում։

– Սիրահարված եմ, այն էլ ինչպե՜ս։– Նա փորձեց հիշողության մեջ արթնացնել որևէ մեկի կերպարը, բայց ապարդյուն։– Սիրահարված եմ, – համառորեն կրկնեց նա։

– Այդպես մի նայեք, խնդրում եմ, հարկավոր չէ։

– Խատուտիկն է մեղավոր,– ասաց նա։– Ողջ ծաղկափոշին ձեր կզակին թափվեց, ինձ ոչինչ չմնաց։

– Ես ձեզ վշտացրի, չէ՞։ Տեսնում եմ, որ վշտացրի։ Ներեցեք, ես իսկապես չէի ցանկանում․․․,– աղջիկը թեթևակի կպավ նրա արմունկին։

– Ո՛չ, ո՛չ,– փութով պատասխանեց նա։– Ամեն ինչ կարգին է։

– Ես պետք է գնամ։ Ասեք, որ ներում եք, չեմ ուզում, որ բարկանաք ինձ վրա։

– Չեմ բարկանում, պարզապես մի փոքր վշտացա։

– Ես գնում եմ հոգեբույժի մոտ։ Ինձ ստիպում են գնալ։ Դե, ես էլ հորինում եմ նրա համար այլևայլ բաներ։ Չգիտեմ, թե էլ ինչ է մտածում իմ մասին, բայց ասում է, որ ես իսկական սոխի գլուխ եմ։ Հարկավոր է շերտ առ շերտ կճպել։

– Ես էլ եմ հակված մտածելու, որ դուք հոգեբույժի կարիք եք զգում,– ասաց Մոնթագը։

– Ճիշտ չէ։ Դուք այդպես չեք մտածում։

Նա խոր շունչ քաշեց, ապա վերջապես ասաց․

– Իսկապես, այդպես չեմ մտածում։

– Հոգեբույժը ցանկանում է իմանալ՝ ինչու եմ սիրում թափառել անտառում, նայել թռչուններին, թիթեռներ որսալ։ Երբևէ ձեզ ցույց կտամ իմ հավաքածուն։

– Լա՛վ, ցույց կտաք։

– Նրանք միշտ հարցուփորձ են անում՝ ինչո՞վ եմ զբաղվում։ Ես նրանց ասում եմ, որ երբեմն պարզապես նստում եմ ու մտածում։ Բայց չեմ ասում՝ ինչի մասին։ Թող գլուխ կոտրեն։ Երբեմն էլ ասում եմ, թե սիրում եմ գլուխս ետ գցած, այ այսպես, լեզվով որսալ անձրևի կաթիլները։ Գինու համ ունեն։ Դուք երբևէ փորձե՞լ եք։

– Ոչ, ես․․․

– Դուք ինձ ներել եք, չէ՞։

– Այո՛։– Մի պահ նա մտածեց։– Այո՛, ներել եմ; Աստված գիտե, թե ինչու։ Դուք առանձնահատուկ եք, ձեզնից կարելի է վիրավորվել ու միաժամանակ հեշտությամբ ներել։ Ասացիք՝ տասնյո՞թ տարեկան եք։

– Այո՞, մեկ ամսից հետո կլրանա։

– Տարօրինակ է։ Շատ տարօրինակ է։ Կինս երեսուն է, բայց, ինձ երբեմն թվում է, թե դուք շատ ավելի մեծ եք նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ց է այդ զգացողությունը։

– Դուք նույնպես առանձնահատուկ եք, միստր Մոնթագ։ Երբեմն նույնիսկ մոռանում եմ, որ հրկիզող եք։ Կարելի՞ է նորից ձեզ բարկացնել։

– Հապա՛, ձեզ տեսնեմ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց։ Ինչպե՞ս ընկաք այնտեղ։ Ինչպե՞ս և ինչո՞ւ ընտրեցիք հենց այդ աշխատանքը։ Դուք նման չեք ուրիշ հրկիզողների։ Ես գիտեմ, տեսել եմ մի քանիսին։ Երբ ես խոսում եմ, դուք ինձ եք նայում։ Երեկ գիշեր, երբ խոսք բացեցի լուսնի մասին, դուք նայեցիք երկնքին։ Նրանք, մյուսները, երբեք այդպես չէին վարվի։ Ուղղակի կհեռանային և ինձ չէին լսի։ Գուցե սպառնային։ Այժմ մարդիկ ժամանակ չունեն իրար համար։ Իսկ դուք այնքան լավ վարվեցիք ինձ հետ։ Հազվագյուտ երևույթ է։ Ահա թե ինչու է տարօրինակ, որ դուք հրկիզող եք։ Մի տեսակ չի սազում ձեզ։

Մոնթագին թվաց, թե իր մարմինը ճեղքվեց երկու մասի, ըստ որում՝ մի կեսը կրակի պես տաք էր, մյուսը՝ սառցասառն, մեկը՝ փխրուն, մյուսը՝ կարծր, մեկը՝ դողդոջուն, մյուսը՝ քարի պես պինդ։ Եվ նրա երկատված եսի յուրաքանչյուր կեսը ջանում էր ոչնչացնել մյուսին։

– Ձեր գնալու ժամանակն է, շտապեք հոգեբույժի մոտ,– ասաց նա։

Աղջիկը փախավ՝ թողնելով նրան անձրևի տակ, մայթին կանգնած։ Երկար ժամանակ անց միայն նա շարժվեց։

Մի քանի քայլ անելուց հետո հանկարծ նա գլուխը ետ գցեց, դեմքը պահեց անձրևին, ապա բացեց բերանը․․․

Մեխանիկական շունը և՛ քնած էր, և՛ արթուն, ապրում էր ու միաժամանակ մեռած էր իր մեղմ դռռացող, մեղմ թրթռացող, աղոտ լուսավորված բնում, որը գտնվում էր հրակայանի գրասենյակի խավար միջանցքի ծայրում։ Գիշերային երկնքի փայլատ շողերը ներս էին թափանցում քառակուսի մեծ լուսամուտի միջով ու ցանուցիր սփռվում հավաքովի գազանի արույրե, պղնձե և պողպատե մասերի վրա։ Լույսն արտացոլվում էր սուտակափայլ ապակու կտորտանքների մեջ, մեղմ առկայծում տարօրինակ ռունգերի մազանոթի պես բարակ, դյուրազգաց նայլոնե մազիկներին։ Նա հազիվ նկատելի ցնցվում էր իր սարդանման, ռետինապատ ութ թաթերի վրա։

Մոնթագը ցած սահեց բրոնզե ձողով։ Նա դուրս ելավ նայելու քնած քաղաքին։ Ամպերը ցրվել էին, երկինքը ջինջ էր։ Նա ծխեց, վերադարձավ ու կռանալով՝ հայացքը սևեռեց մեխանիկական շանը։ Շունը հիշեցնում էր վիթխարի մեղու, որ վերադարձել էր դաշտից, ուր ծաղիկների նեկտարին խառնված է խելացնորություն և մղձավանջներ ծնող թույն։ Նրա մարմինը հագեցած էր այդ թանձր ու քաղցր հաշիշով, և նա քնել էր՝ ջանալով հաղթահարել թույնի չար ուժը։

– Ողջո՜ւյն,– շշնջաց Մոնթագը՝ ինչպես միշտ կախարդված նայելով մեռած և միաժամանակ կենդանի գազանին։

Գիշերները, երբ ձանձրանում էին, իսկ դա պատահում էր ամեն գիշեր, հրկիզողները ներքև էին իջնում բրոնզե ձողերով, և շան հոտառության համակարգի տկտկացող սարքը լարելով որոշակի հոտի վրա, հրակայանի նկուղում բաց էին թողնում առնետներ, երբեմն ճտեր կամ էլ կատուներ, որոնց, միևնույն է, պետք է խեղդեին։ Գրազ էին գալիս, թե շունն աոաջինը որ զոհին է բռնելու։ Մի քանի վայրկյան չանցած՝ խաղն ավարտվում էր․ ճուտը, կատուն կամ առնետը չէին էլ հասցնում վազել մի քանի մետր, երբ հայտնվում էին շան փափուկ թաթերի մեջ, նրա դնչից խայթի պես դուրս ցցվող չորսդյույմանոց ասեղը զոհին ներարկում էր զգալի քանակությամբ մորֆի կամ պրոկաին, որից հետո սպանված գազանիկին նետում էին աղբայրիչ վառարանը, և խաղը վերսկսվում էր։

Մոնթագը սովորաբար մնում էր վերևում և չէր մասնակցում այդ զվարճություններին։ Միայն մեկ անգամ, երկու տարի առաջ, նա գրազ եկավ փորձառու խաղամոլներից մեկի հետ և կորցրեց շաբաթվա վաստակը։ Հատուցումը Միլդրեդի կատաղի զայրույթն էր, մինչև հիմա էլ նա հիշում է կնոջ կաս–կարմիր դեմքն ու պրկված երակները։ Այժմ գիշերները նա պառկում էր մահճակալին, շրջվում պատի կողմը՝ ականջ դնելով ներքևից լսվող քրքիջի պոռթկումին, հատակի վրա առնետների ճանկերի մանրիկ կտկտոցին, մկների ջութակային ծվծվոցին, անսպասելի լռությանը, երբ շունը անաղմուկ ցատկով, վիթխարի ստվերի պես դուրս էր պրծնում բնից, ինչպես ուժեղ լույսի տակ անակնկալ հայտնված գիշերաթիթեռ։ Նա գտնում, բռնում էր զոհին, մխրճում ասեղը և վերադառնում իր բույնը, որպեսզի անմիջապես հանդարտվի ու մեռնի։

Մոնթագը կպավ շան մռութին։

Շունը գռմռաց։

Մոնթագը ետ ցատկեց։

Շունը հանկարծ կենդանացավ, չոքեց բնի մեջ, նեոնային կայծեր արձակող կապտականաչ աչքերով նայեց նրան ու վերստին գռմռաց, տարօրինակ, ականջ ծակող հնչյուն էր դա, էլեկտրական դզզոցի, թավայի թշշոցի և մետաղի ճռինչի խառնուրդ։ Կարծես շարժման մեջ մտավ ինչ-որ հնամաշ, բարձիթողի արված սարք, որ ճռռում էր ժանգից ու հնությունից։

– Դե, դե, ծերո՛ւկ,– շշնջաց Մոնթագը, և նրա սիրտը ուժգին բաբախեց։

Նա տեսավ՝ ինչպես շան մռութից մատնաչափ արծաթավուն ասեղ դուրս ցցվեց ու իսկույն անհետացավ, նորից դուրս ցցվեց ու անհետացավ։ Շան որովայնում ուժեղանում էր գռմռոցը, փայլփլուն աչքերը գամված էին Մոնթագին։

Մոնթագն ընկրկեց։ Շունը մի քայլ արեց։ Մոնթագը կառչեց ձողից։ Արձագանքելով նրա հպումին՝ ձողը վեր սլացավ և անաղմուկ դուրս հանեց առաստաղի բաց անցքով։ Նա ոտք դրեց վերնահարկի կիսախավար հարթակին։ Ամբողջովին դողում էր, դեմքը հողագույն էր դարձել։ Ներքևում շունը խաղաղվեց և կրկին նստեց իր սարդանման, ութ աներևակայելի թաթերի վրա՝ շարունակելով մեղմ դռռալ։ Նրա բազմանիստ ակնաբյուրեղները խամրեցին։

Մոնթագն անմիջապես չհեռացավ անցքի մոտից։ Նա ուզում էր նախ մի քիչ հանգստանալ։ Նրա թիկունքում, հեռավոր անկյունում, կանաչ լուսամփոփի լույսի տակ սեղանի շուրջ նստած չորս տղամարդ թուղթ էին խաղում։ Նրանք թռուցիկ նայեցին Մոնթագին, բայց ոչինչ չասացին։ Միայն փյունիկի պատկերով հրկիզապետի գլխարկ կրող մարդը, որ չորուկ ձեռքերում պահել էր խաղաթղթերը, վերջապես հետաքրքրվեց և գոչեց սենյակի մի ծայրից մյուսը․

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

– Նա ինձ չի սիրում։

– Ո՞վ։ Շո՞ւնը։– Հրկիզապետը զննում էր խաղաթղթերը։– Վե՛րջ տվեք։ Նա չի կարող սիրել կամ չսիրել։ Մեխանիկական շունը պարզապես գործում է։ Բալիստիկայի խնդրի նման է, նրա համար հետագիծ ենք հաշվարկել, որով շարժվում է։ Ինքն է գտնում թիրախը, ինքն է վերադառնում իր բույնը, ինքն էլ անջատվում է։ Պղնձալար, մարտկոց, էլեկտրաէներգիա՝ ահա նրա պարունակությունը։

Մոնթագը ջղաձգորեն օդ կուլ տվեց։

– Նրա հոտառության համակարգը կարելի է հարմարեցնել ցանկացած գործողության, մի քիչ ամինաթթու, մի քիչ ծծումբ, մի քիչ ճարպեր և որոշ չափով ալկալիներ։ Այդպես չէ՞։

– Բոլորն էլ դա գիտեն։

– Մեզնից յուրաքանչյուրի արյան բաղադրությունը և տոկոսային հարաբերությունը գրանցված է ներքևի ընդհանուր քարտարանում։ Ինչ դժվար բան է, եթե մեկնումեկը որոշի մեքենա–շան հիշողությունը թեկուզ մասնակի հարմարեցնել այս կամ այն բաղադրությանը, ասենք, ամինաթթուներին։ Դա բավական է, որ նա անի այն, ինչ հիմա արեց, այսինքն՝ արձագանքեց իմ ներկայությանը։

– Գրո՛ղը տանի,– ասաց հրկիզապետը։

– Նա գրգռված է, բայց կատաղած չէ։ Պարզապես ինչ-որ մեկը նրա հիշողությունը լարել է ճիշտ այնքան, որ նա սկսի գռմռալ, հենց որ կպչեմ նրան։

– Ախր ո՞վ կաներ նման բան,– հարցրեց հրկիզապետը։– Դուք այստեղ որևէ թշնամի ունե՞ք, Գայ։

– Որքան գիտեմ՝ ոչ։

– Վաղը մեխանիկները կստուգեն շանը։

– Առաջին դեպքը չէ, որ վախեցնում է ինձ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած ամիս երկու անգամ այդպես վարվեց։

– Վաղը ամեն ինչ կստուգենք։ Մի՛ անհանգստացեք։

Բայց Մոնթագը դեռևս կանգնած էր բաց անցքի մոտ։

Հանկարծ նա հիշեց իր տան նախասենյակի օդափոխիչ ցանցի և այն մասին, թե ինչ էր թաքնված նրա ետևում։ Իսկ եթե հրակայանում որևէ մեկը գիտի այդ մասին և «պատմե՞լ է» շանը։

Հրկիզապետը մոտեցավ Մոնթագին և հարցական նայեց նրան։

– Ես փորձում եմ պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչի մասին է գիշերները շունը մտածում իր բնում։ Նա իսկապե՞ս կենդանանում է, երբ նետվում է մարդու վրա։ Սարսափելի է։

– Նա ոչինչ չի մտածում, բացի այն, ինչ մենք տեղադրել ենք նրա մեջ։

– Շատ ափսոս,– ցածրաձայն ասաց Մոնթագը,– որ մենք նրան մղում ենք միայն հետապնդելու, որսալու, սպանելու։ Ի՜նչ ամոթ է, որ ուրիշ ոչինչ չենք կարող սովորեցնել։

Հրկիզապետ Բիթին քամահրանքրվ փնչացրեց․

– Հիմարություն է։ Մեր շունը հիանալի նմուշ է այն բանի, թե ինչ կարող է ստեղծել մարդկային հանճարը՝ կատարելագործված հրացան, որ ինքն է գտնում թիրախը և խփում անվրեպ։

– Այդ է, որ կա։ Հասկանո՞ւմ եք, ես չեմ ուզում դառնալ նրա հերթական զոհը,– ասաց Մոնթագը։

– Իսկ ինչո՞ւ է ձեզ այդպես անհանգստացնում։ Ձեր խիղճը մաքուր չէ՞, Մոնթագ։

Մոնթագը արագորեն աչքերը հառեց նրան։

Բիթին կանգնել էր՝ չկտրելով նրանից սևեռուն հայացքը, հանկարծ հրկիզապետի շրթունքները բացվեցին, և նա մեղմ, գրեթե անձայն ծիծաղեց։

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Եվ ամեն օր, տնից դուրս գալով, նա գիտեր, որ Քլարիսը ինչ-որ տեղ է, մոտերքում։ Մի անգամ տեսավ, թե ինչպես է նա թափ տալիս ընկուզենին, մյուս անգամ մարգագետնում նստած՝ կապույտ սվիտեր էր գործում, երեք թե չորս անգամ իր տան առմուտքին նա գտավ աշնանային ծաղիկների փունջ, մի բուռ շագանակ՝ փոքրիկ տոպրակի մեջ, աշնանային տերևների տրցակ՝ խնամքով կպցված սպիտակ թղթի էջին ու ամրակով փակցված մուտքի դռանը։ Եվ ամեն երեկո Քլարիսը ուղեկցում էր նրան մինչև անկյունադարձ։ Մի օր անձրևոտ էր, մյուս օրը՝ պարզ եղանակ, ապա սաստիկ քամի էր փչում, հետո կրկին խաղաղ էր ու տաք, իսկ հետո՝ շոգ ու հեղձուկ, կարծես ամառը վերադարձել էր, և Քլարիսի դեմքը պատվել էր թեթև արևայրուկով։

– Ինչո՞ւ է ինձ թվում,– ասաց նա, երբ հասան մետրոյի մուտքին,– թե ձեզ վաղուց եմ ճանաչում։

– Որովհետև ինձ դուր եք գալիս,– պատասխանեց աղջիկը,– ես ձեզնից ոչինչ չեմ պահանջում։ Նաև նրա համար, որ մենք հասկանում ենք իրար։

– Ձեզ հետ ես ինձ ծեր եմ զգում, շատ ծեր, ձեր հոր տեղն եմ զգում․․․

– Իսկապե՞ս։ Իսկ ինչո՞ւ դուք աղջիկ չունեք, ինձ նման մի աղջիկ, եթե այդքան սիրում եք երեխաներին։

– Չգիտեմ։

– Կատակում եք։

– Ուզում էի ասել․․․,– նա կմկմաց և գլուխն օրորեց։– Գիտեք, իմ կինը․․․ Մի խոսքով, նա չկամեցավ երեխա ունենալ։

Ժպիտը չքացավ աղջկա դեմքից։

– Ներեցեք։ Ինձ թվաց, թե դուք ծիծաղում եք ինձ վրա։ Ես պարզապես հիմար եմ։

– Ո՛չ, ո՛չ,– բացականչեց նա։– Շատ լավ է, որ հարցրիք։ Ինձ այնքան վաղուց ոչ ոք այդ մասին չի հարցրել։ Ոչ մեկը ժամանակ չունի զբաղվելու քեզնով․․․ Շատ լավ է, որ հարցրիք։

– Եկեք ուրիշ բաների մասին խոսենք։ Գիտե՞ք, ինչպես են բուրում թափված տերևները։ Դարչինի հոտ ունեն։ Հապա հոտ քաշեք։

– Այո․․․ Իսկապես, դարչին է հիշեցնում։

Աղջիկը իր շողշողուն մուգ աչքերով նայեց նրան։

– Ինչո՞ւ եք ամեն անգամ զարմանում։

– Որովհետև նախկինում երբեք չեմ նկատել․․․ Ժամանակ չկար․․․

– Իսկ դուք նայեցի՞ք ազդավահանակներին։ Հիշո՞ւմ եք, ես ձեզ ասել եմ։

– Նայեցի։– Եվ ակամա ծիծաղեց։

– Այժմ շատ ավելի գեղեցիկ եք ծիծաղում։

– Իսկապե՞ս;

– Այո՛։ Ավելի անկաշկանդ։

Հանկարծ նա թեթև ու հանգիստ զգաց։

– Ինչո՞ւ դպրոց չեք գնացել։ Սովորելու փոխարեն օրերով թափառում եք մենակ։

– Դե, դպրոցում ինձ չեն սպասում,– պատասխանեց աղջիկը։– Իսկ գիտե՞ք ինչու, ասում են, իբր ես մարդամոտ չեմ, որ դժվար եմ մտերմանում։ Տարօրինակ է։ Իրականում շատ մարդամոտ եմ։ Կարևորն այն է, թե ինչ ենք հասկանում մարդամոտ ասելով։ Իմ կարծիքով՝ մարդկանց հետ շփվել, նշանակում է այնպես զրուցել, ինչպես մենք ենք զրուցում։– Նա ափի մեջ չխկչխկացրեց մի քանի շագանակ, որոնք գտել էր այգում, ծառի տակ։– Կամ զրուցել այն մասին, թե ինչ զարմանալի է աշխարհը։ Սիրում եմ մարդկանց հետ լինել։ Բայց բոլորին իրար գլխի հավաքել և թույլ չտալ ոչ մեկին բառ ասել՝ ի՞նչ շփում է։ Դաս հեռուստացույցով, բասկետբոլի, բեյսբոլի կամ վազքի, հետո պատմության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտագրում, կամ էլ նկարչության դաս՝ ինչ-որ բան ենք արտանկարում, հետո կրկին սպորտ։ Գիտե՞ք, դպրոցում մենք երբեք հարց չենք տալիս։ Համենայն դեպս՝ մեծամասնությունը։ Նստում ենք ու լռում, իսկ մեզ ռմբակոծում են պատասխաններով՝ թրը՛խկ, թրը՛խկ, թրը՛խկ։ Հետո մի չորս ժամ էլ նստում ենք և ուսումնական կինոնկար դիտում։ Այդ ի՞նչ շփում է։ Բազմաթիվ ձագարներ են, որոնց մեջ ջրհորդաններով ջուր են լցնում միայն նրա համար, որ դուրս թափվի մյուս ծայրից։ Դեռ հետն էլ հավատացնում են, թե իբր գինի է։ Օրվա վերջին այնպես ենք հոգնում, որ միայն կարող ենք ընկնել ու մրափել կամ էլ գնալ զվարճավայր՝ կռիվ սարքել և կամ ապակի ջարդելու հատուկ սրահում ապակի փշրել, կամ էլ պողպատե մեծ գնդով մեքենա խորտակել ավտովթարի տաղավարում, կամ թե նստել մեքենա և սլանալ փողոցներով։ Այդպիսի մի խաղ կա՝ ո՞վ առաջինը կվախենա, սրընթաց դեմառդեմ քշում են իրար վրա, պարտվում է նա, ով առաջինն է խույս տալիս։ Թերևս նրանք իրավացի են․ հավանաբար, ես մարդամոտ չեմ։ Ընկերներ չունեմ։ Դա էլ կարծես տեղիք է տալիս, թե խախտված եմ։ Բայց իմ բոլոր հասակակիցները կամ ճչում ու ցատկում են խելագարի պես, կամ էլ ծեծկռտում են իրար։ Նկատե՞լ եք, որ այժմ մարդիկ անողոք են միմյանց նկատմամբ։

– Դուք դատում եք պառավի նման։

– Երբեմն ինձ հենց պառավ եմ զգում։ Վախենում եմ իմ հասակակիցներից։ Նրանք սպանում են իրար։ Մի՞թե միշտ այդպես է եղել։ Քեռիս ասում է, որ ոչ։ Միայն անցած տարի իմ տարեկիցներից վեցը սպանվեց։ Տասը զոհվեց ավտովթարից։ Ես նրանցից վախենում եմ, և այդ պատճառով էլ չեն սիրում ինձ։ Քեռիս ասում է, որ իր պապը դեռևս հիշում էր այն ժամանակները, երբ երեխաներն իրար չէին սպանում։ Բայց դա շատ վաղուց է եղել, այն ժամանակ ամեն բան այլ կերպ է եղել։ Քեռիս ասում է, որ այն ժամանակ մարդիկ կարծում էին, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է ունենա պատասխանատվության զգացում։ Ի դեպ, ես ունեմ։ Եվ դա այն պատճառով, որ վաղուց, երբ դեռ փոքր էի, ինձ մի լավ դնգստել են։ Ինքս եմ կատարում տան բոլոր գնումները, ինքս եմ կարգի բերում բնակարանը։

– Բայց ամենից ավելի,– շարունակեց աղջիկը,– համենայն դեպս, սիրում եմ դիտել մարդկանց։ Երբեմն ողջ օրը լինում եմ մետրոյում, նայում եմ մարդկանց, ականջ դնում նրանց խոսակցությանը։ Ուզում եմ իմանալ՝ ովքե՞ր են, ի՞նչ են ցանկանում, ո՞ւր են գնում։ Երբեմն նույնիսկ այցելում եմ զվարճավայրեր, կամ կեսգիշերին զբոսնում քաղաքի արվարձաններով սլացող հրթիռային ավտոմեքենաներով։ Ոստիկանությունը ուշադրություն չի դարձնում, միայն թե դրանք ապահովագրված լինեն։ Եթե գրպանումդ կա տասը հազար դոլարի ապահովագրական անդորրագիր, ուրեմն՝ ամեն ինչ կարգին է, և բոլորը երջանիկ ու գոհ են։ Երբեմն ծածուկ խոսակցություններ եմ լսում մետրոյում կամ էլ հանքային ջրի կրպակների մոտ։ Եվ գիտե՞ք ինչ։

– Ի՞նչ։

– Մարդիկ ոչնչի մասին չեն խոսում;

– Չի կարող պատահել։

– Այո․․․ Ոչնչի մասին։ Դատարկախոսում են՝ նորաձևություն, լողավազաններ, ավտոմեքենաների մակնիշներ, և ամեն ինչին ավելացնում․ «Փառահե՜ղ է»։ Նրանք բոլորն էլ չաչանակի նման շարունակ նույն միտքն են կրկնում։ Իսկ սրճարանում լարում են անեկդոտների տուփերը և լսում նույն մաշված սրախոսությունները կամ էլ միացնում են երաժշտական պատը և նայում, թե ինչպես են վետվետում գունավոր նախշերը։ Բայց չէ՞ որ այդ ամենը կատարելապես անբովանդակ գունախաղ է։ Հապա պատկերասրահնե՜րը։ Երբևէ մտե՞լ եք։ Այնտեղ նույնպես ամեն ինչ վերացական է։ Քեռիս ասում է, որ մի ժամանակ այդպես չի եղել, նկարները որոշակի ասելիք են ունեցել, նույնիսկ մարդկանց են պատկերել։

– Քեռիս այս է ասում, քեռիս այն է ասում․․․ Հավանաբար ձեր քեռին նշանավոր մարդ է։

– Իհարկե, նշանավոր է։ Դե, ես պետք է գնամ։ Ցտեսությո՜ւն, միստր Մոնթագ։

– Ցտեսություն։

– Ցտեսություն․․․

Մեկ օր, երկու օր, երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ օր։ Հրակայան։

– Մոնթագ, այս ձողն այնպես եք մագլցում, ինչպես թռչունն է իջնում ծառի սաղարթին։

Երրորդ օր։

– Մոնթագ, ինչո՞ւ եք ետնամուտքից ներս գալիս։ էլի շո՞ւնն է անհանգստացնում ձեզ։

– Ոչ, ոչ։

Զորրորդ օր։

– Մոնթագ, հապա լսեք, թե ինչ զվարճալի դեպք է կատարվել։ Ինձ առավոտյան պատմեցին։ Սիեթլում մի հրկիզող կանխամտածված ձևով շանը լարել է իր իսկ քիմիական բաղադրության վրա և դուրս հանել բնից։ Այ քեզ ինքնասպանության միջոց։

Հինգերորդ, վեցերորդ, յոթերորդ օր։

Հետո Քլարիսն անհետացավ։ Սկզբում Մոնթագը նույնիսկ չհասկացավ, թե այդ օրն ինչո՞վ է տարբերվում մյուսներից, իսկ բանն այն էր, որ Քլարիսը ոչ մի տեղ չէր երևում։ Մարգագետինը դատարկ էր, ծառերը դատարկ էին, փողոցը՝ դատարկ։ Եվ մինչ կգիտակցեր, թե ինչն է հատկապես պակասում, մինչ սկսեց որոնել կորուստը, ինքը կորցրեց իրեն։ Մոտենալով մետրոյին, նրան արդեն անորոշ տագնապ էր համակել։ Ինչ–որ բան էր կատարվել՝ խաթարելով այն որոշակի կարգ ու կանոնը, որին վարժվել էր։ Ճիշտ է, այդ կարգ ու կանոնը պարզ ու հասարակ էր, հաստատվել էր ընդամենը մի քանի օր առաջ, բայց, այնուամենայնիվ․․․ քիչ մնաց ետ դառնար։ Գուցե նորի՞ց անցնի մետրոյից մինչև տուն ընկած ճանապարհը։ Մոնթագը համոզված էր, որ եթե մի անգամ էլ անցնի, Քլարիսը կհասնի իրեն, և ամեն ինչ կլինի առաջվա պես, բայց արդեն ուշ էր։ Մոտեցող գնացքը վերջ դրեց երկմտանքին։

Խաղաթղթերի շրշյուն, ձեռքերի շարժում, կոպերի թրթիռ, խոսող ժամացույցի ձայն, որը միալար ազդարարում է հրակայանի գրասենյակի առաստաղից․ «․․․ Գիշերվա ժամը մեկն անց է երեսունհինգ րոպե, հինգշաբթի, նոյեմբերի չորսը․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունվեց րոպե․․․ Ժամը մեկն անց է երեսունյոթ րոպե․․․»։ Խաղաթղթերի խշշոց կեղտոտ սեղանին։ Ձայները հասնում էին Մոնթագին, չնայած ամուր փակված կոպերի վարագույրին, որով նա ձգտում էր գեթ մի ակնթարթ պաշտպանվել։ Բայց փակ աչքերով էլ նա պարզորոշ զգում էր այն ամենը, ինչ շուրջը կար․ ցոլացող փայլեցված պղինձ, ճառագայթող լամպեր, հրակայանի լռությունը։ Եվ ոսկե ու արծաթե դրամների փայլը։ Սեղանի շուրջը նստած մարդիկ, որոնց այժմ նա չէր տեսնում, նայում էին իրենց խաղաթղթերին, հոգոց հանում, սպասում։ «ժամը մեկն անց է քառասունհինգ րոպե․․․»։ Խոսող ժամացույցն, ասես, ողբում էր մռայլ առավոտի և անուրախ տարվա անցնող րոպեները։

– Ի՞նչ է պատահել, Մոնթագ։

Նա բացեց աչքերը։

Ինչ–որ տեղ խզխզաց ռադիոն․

– Ցանկացած պահին կարող է պատերազմ հայտարարվել։ Երկիրը պատրաստ է պաշտպանելու իր․․․

Հրակայանի շենքը ցնցվեց, հրթիռային ռմբակոծիչները դղրդոցով ակոսեցին լուսադեմի սևամած երկինքը։

Մոնթագը շփոթահար թարթեց աչքերը։ Բիթին զննում էր նրան՝ որպես թանգարանային ցուցանմուշի։ Ուր որ է նա ոտքի կելնի, կմոտենա, կկպչի Մոնթագին, կբացահայտի նրա հանցանքը, նրա տառապանքների պատճառը։ Հանցա՞նքը։ Բայց ո՞րն է իր հանցանքը։

– Ձեր խաղալու հերթն է, Մոնթագ։

Մոնթագը հայացք նետեց իր առջև նստած մարդկանց։ Նրանց դեմքերը թխացել էին հազարավոր իսկական ու տասնյակ հազարավոր երևակայական հրդեհների բոցից, մասնագիտությունը անբնական կարմրությամբ էր ներկել նրանց այտերը և բորբոքել աչքերը։ Նրանք հանգիստ, առանց աչքերը թարթելու նայում էին պլատինե վառիչների բոցին, ծխելով իրենց անփոփոխ սև ծխամորճը։ Նրանք սևահեր էին, մրահոն, կապույտին տվող, մաքուր սափրված և միաժամանակ ասես մոխրոտ դեմքերով․ ժառանգական արհեստի դրոշմը։ Մոնթագը ցնցվեց, բերանը կիսաբաց մնաց, նրա գլխում սոսկալի միտք ծագեց։ Ինքը երբևէ տեսե՞լ է մի հրկիզող, որը չունենար սև մազեր, սև հոնքեր, այրված դեմք և այդ կապտաբծերը՝ մաքուր սափրված ու միաժամանակ կարծես վաղուց չսափրված այտերին։ Այդ մարդիկ ջրի երկու կաթիլի պես նման էին հենց իրեն։ Մի՞թե հրկիզողներին ընտրում էին ոչ միայն ըստ հակումների, այլև ըստ արտաքին տեսքի։ Նրանց դեմքերը մոխրի և մրի գույնից բացի, այլ երանգներ չունեին, նրանցից անբաժան էր մխացող ծխամորճերից փչող խանձահոտը։ Ահա, ծխախոտի ծխի ամպով պարուրված ոտքի է ելնում հրկիզապետ Բիթին, վերցնում է ծխախոտի նոր տուփ, բացում է ցելոֆանե թաղանթը, որը ճմռթվում է ափի մեջ՝ կրակի ճարճատյունով։

Մոնթագը սևեռուն նայեց ձեռքի մեջ սեղմած խաղաթղթերին։

– Ես․․․ Ես մտքերի մեջ ընկա։ Հիշեցի անցլալ շաբաթվա հրդեհը և այն մարդուն, որի գրադարանն այրեցինք։ Ի՞նչ արեցին նրան։

– Ուղարկեցին գժանոց։ Գժի պես բղավում էր։

– Բայց չէ՞ որ նա խելագար չէր։

Բիթին լուռ խառնեց խաղաթղթերը։

– Եթե մարդը մտածում է, որ կարող է խաբել կառավարությանը և մեզ, նա խելագար է։

– Ես փորձում էի պատկերացնել,– ասաց Մոնթագը,– թե ինչ են զգում նման իրավիճակում։ Պատկերացրեք, եթե հրկիզողները վառեին մեր տներն ու մեր գրքերը։

– Մենք գրքեր չունենք։

– Իսկ եթե ունենայի՞նք։

– Գուցե դուք ունե՞ք։

Բիթին կկոցեց աչքերը։

– Ես չունեմ,– ասաց Մոնթագը և սեղանի շուրջը նստած մարդկանց կողքով ակնապիշ նայեց պատին կախված արգելված գրքերի ցուցակներին։ Այդ գրքերի վերնագրերը փայլկտում էին հրդեհների ցոլքերում, երբ տարիներն ու դարերը ավերվում էին իր իսկ կացնի հարվածների ներքո և իր ձեռքի մեջ սեղմած փողրակից ցայտող նավթի շիթից թրջված՝ վերածվում մոխրի։

– Ո՛չ,– կրկնեց նա և այտի վրա իսկույն զովասուն սյուք զգաց։ Ասես կրկին կանգնած էր իր տան նախասենյակում, և ծանոթ օդափոխիչ ցանցից փչող օդի հոսանքը սառեցնում էր դեմքը։ Եվ նորից նա նստած էր զբոսայգում ու զրուցում էր ծեր, շատ ծեր մարդու հետ։ Զբոսայգում նույնպես պաղ քամի էր փչում․․․

Մի պահ Մոնթագը վարանեց, ապա հարցրեց․

– Մի՞շտ է, արդյոք․․․ մի՞շտ է այսպես եղել՝ հրակայաններ, մեր աշխատանքը։ Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել։

– Ժուկով–ժամանակով․․․ եղել է, չի եղել․․․,– գոչեց Բիթին։– Դրանք ի՞նչ խոսքեր են։

«Հիմար, ինչե՞ր ես դուրս տալիս,– մտածեց Մոնթագը իր մասին։– Ես ինձ մատնում եմ»։ Վերջին հրդեհի ժամանակ մանկական հեքիաթների գրքույկ ընկավ ձեռքը, և նա կարդաց առաջին տողը․․․

– Ես նկատի ունեի հին ժամանակները,– ասաց նա։ – Երբ տները դեռևս հրակայուն չէին․․․,– և հանկարծ նրան թվաց, թե այդ բառերը ինքը չի արտասանում, այլ ուրիշ, ավելի ջահել մեկը։ Նա միայն բացեց բերանը, իսկ իր փոխարեն խոսեց Քլարիս Մըքլելընը։– Մի՞թե այն ժամանակ հրշեջները հրդեհում էին, վառում և ոչ թե կանխում կամ հանգցնում հրդեհները։

– Ա՜յ քեզ զարմանալի բան,– Ստոնմընն ու Բլաքը, երկուսը միասին, ասես հրահանգով, գրպաններից արագորեն հանեցին կանոնագրքերը և դրեցին Մոնթագի առջև։ Կանոններից բացի, այնտեղ Ամերիկայի հրկիզող խմբերի համառոտ պատմությունն էր, և այժմ բացված էր Մոնթագին լավ ծանոթ այդ էջը․

«Հիմնադրված են 1790 թվականին՝ գաղութներում անգլիամետ գրականությունն այրելու նպատակով։ Առաջին հրկիզողը Բենջըմին Ֆրանկլինն է»։

Կանոններ․

1․ Տագնապի ազդանշանով անհապաղ մեկնիր։

2․ Արագորեն վառիր կրակը։

3․ Այրիր ամեն ինչ մինչև վերջ։

4․ Առաջադրանքը կատարելով՝ անմիջապես վերադարձար հրակայան։

5․ Եղիր պատրաստ նոր ահազանգի։

Բոլորը նայում էին Մոնթագին։ Նա չէր շարժվում։

Հանկարծ ոռնաց տագնապի ազդանշանը։

Հերթապահության շենքի առաստաղին տեղադրված զանգը խփեց իր երկու հարյուր զարկերը։ Չորս աթոռները ակնթարթորեն դատարկվեցին։ Խաղաթղթերը ձյան պես թափվեցին հատակին։ Բրոնզե ձողը դողաց։ Մարդիկ անհետացան։

Մոնթագը նստած էր իր աթոռին։ Աշխուժանալով՝ ներքևում փնչաց նարնջագույն վիշապը։

Մոնթագը վեր կացավ և, ասես քնի մեջ, ձողով ցած իջավ։

Մեխանիկական շունը իրեն թափ տվեց բնի մեջ, աչքերը բռնկվեցին կանաչ կրակներով։

– Մոնթագ, դուք մոռացել եք ձեր սաղավարտը։

Նա պատից պոկեց սաղավարտը, վազեց, ցատկեց ոտնակին, և մեքենան սլացավ։ Գիշերային քամին շչակի ոռնոցն ու մետաղի ահեղ դղրդյունն էր տարածում չորսբոլորը;

Եռահարկ ծեփաթափ տուն էր դա՝ հին թաղամասերից մեկում։ Հավանաբար դիմացել էր մի հարյուրամյակից ոչ պակաս։ Ժամանակին, ինչպես և քաղաքի բոլոր տները, պատված է եղել հրակայուն նյութի բարակ շերտով, և թվում էր, սոսկ այդ փխրուն պահպանական կեղևն է փրկել նրան վերջնական ավերումից։

– Տեղ հասանք։

Շարժիչը մի անգամ էլ փնչացրեց ու լռեց։ Բիթին, Ստոնմընը և Բլաքը արդեն վազում էին տան կողմը, հրակայուն արտահագուստների պատճառով այլանդակ և անճոռնի տեսքով։ Մոնթագը վազեց նրանց ետևից։

Նրանք աղմուկով խուժեցին տուն և բռնեցին կնոջը, չնայած նա չէր էլ փորձում փախչել կամ թաքնվել։ Նա կանգնած էր, օրորվելով նայում էր առջևի դատարկ պատին, ասես շշմել էր գլխին իջած հարվածից։ Շուրթերն անձայն շարժվում էին, աչքերում այնպիսի արտահայտություն կար, կարծես ջանում էր ինչ-որ բան հիշել, բայց չէր կարողանում։ Վերջապես հիշեց, և նրա շրթունքները դողալով արտաբերեցին․

– Արիացեք, Ռիդլի։ Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որ վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել։

– Վերջ տվեք,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ են նրանք։

Մեծագույն անտարբերությամբ նա ապտակեց կնոջը և կրկնեց հարցը։ Ծեր կինը հայացքը սևեռեց Բիթիին։

– Դուք գիտեք, թե որտեղ են, այլապես այստեղ չէիք լինի,– ասաց նա։ Ստոնմընը մեկնեց քարտի վրա գրված հեռախոսային ահազանգի տեքստը, «Հիմքեր կան կասկածելու Էլմ–Սիթիի № 11 տան ձեղնահարկը։ Է․ Բ․»։

– Հավանաբար միսիս Բլեյքն է՝ իմ հարևանուհին, – ասաց կինը՝ կարդալով սկզբնատառերը։

– Դե լավ, տղանեքր։ Ի՛ գործ։

Հաջորդ վայրկյանին արդեն հրկիզողները, փայլփլող փոքրիկ կացինները ճոճելով, վազում էին աստիճաններով, ջարդում էին չկողպված դռները, դատարկ սենյակների խավարում բախվում էին իրար, անկարգ երեխաների նման ուրախ աղմկելով ու գոռալով։

– Հե՜յ, էհե՜յ։

Գրքերի հեղեղ թափվեց Մոնթագի գլխին, երբ նա ձանր սրտով, սարսռալով բարձրանում էր ուղղաձիգ սանդուղքով։ Ինչ վատ եղավ։ Առաջներում ոչ մի հարց չէր ծագում․․․ Նախ հայտնվում էին ոստիկանները, կպչուն ժապավենով փակում զոհի բերանը և կապկպելով, գցում էին փայլփլուն բզեզանման մեքենայի մեջ, ինչ-որ տեղ տանում։ Երբ հրկիզողները տեղ էին հասնում, տունն արդեն դատարկ էր լինում։ Ոչ մեկին ցավ չէին պատճառում, միայն իրերն էին ջարդում։ Իսկ իրերը ցավ չեն զգում, նրանք չեն գոռում, չեն արտասվում, ինչպես կարող է գոռալ և արտասվել այդ կինը։ Եվ խիղճդ հետո չէր տանջում։ Սոսկ մաքրում էին․ հավաքարարի աշխատանք։ Արագությամբ, ամեն ինչ տեղը–տեղին։ Նավթ լցրեք։ Ո՞վ լուցկի ունի։

Բայց այսօր ինչ-որ մեկը սխալ էր թույլ տվել։ Այդ կինն իր ներկայությամթ փչացնում էր ողջ ծիսակարգը։ Այդ պատճառով էլ բոլորը ձգտում էին հնարավորին չափ շատ աղմկել, կատակել, ծիծաղել, որպեսզի խլացնեն նրա լռության դատապարտող կշտամբանքը։ Թվում էր՝ կինը ստիպել է դատարկ պատերին աղաղակել վրդովմունքից, սենյակներում դեսուդեն նետվող մարդկանց վրա թափել մեղքի մանր փոշի, որը սողոսկում էր նրանց ռունգերի մեջ, թափանցում հոգին․․․ Շփոթմունք է, անազնիվ գործ։ Հանկարծ Մոնթագը չարացավ։ Իբր քիչ հոգս ուներ, հենց միայն այդ էր պակաս։ Այդ կինը այստեղ չպիտի լիներ։

Գրքերը թափվում էին Մոնթագի ուսերին, ձեռքերին, վեր պարզած դեմքին։ Ահա ճերմակ աղավնու պես թևերը թափահարելով, մի գիրք հնազանդորեն իջավ ուղիղ նրա ձեռքերի մեջ։ Աղոտ, երերուն լույսի տակ հատ–հատ գեղագիր բաց էջը առկայծեց որպես ձյունաճերմակ փետուր։ Աճապարանքի և եռուզեռի մեջ Մոնթագի հայացքը սոսկ մի ակնթարթ սահեց նրա վրայով, բայց կարդացած տողերը շամփրեցին նրա ուղեղը և դրոշմվեցին, ինչպես շիկացած երկաթի խարան։ «Թվում էր թե ժամանակը խոնջացած նիրհում է՝ միջօրեի արևի տակ»։ Նա վայր գցեց գիրքը։ Եվ անմիջապես մեկ ուրիշն ընկավ ձեռքի մեջ։

– Հե՜յ, ո՞վ կա ներքևում։ Մոնթագ, այստեղ արի։

Մոնթագի ձեռքը ամուր ճմլեց գիրքը, մոլի հավատացյալի Նման սեղմեց կրծքին։ Ձեղնահարկում, փոշու ամպ հանելով՝ հրկիզողները խառնշտում էին ամսագրերի կույտերն ու ցած շպրտում։ Խփված թռչունների պես դրանք ընկնում էին, իսկ կինը, փոքրիկ աղջկա պես հնազանդ, կանգնել էր այդ մեռած մարմինների մեջ։

Ո՞չ, Մոնթագն ինքը ոչինչ չի արել։ Ամեն ինչ արել է նրա ձեռքը։ Նրա ձեռքն իր սեփական ուղեղն ունի, ամեն դողացող մատի մեջ խիղճ ու հետաքրքրասիրություն կա։ Եվ այդ ձեռքը հանկարծ գող դարձավ։ Ահա նա գիրքը խոթեց թևի տակ, ամուր սեղմեց քրտնած մարմնին և դուրս եկավ դատարկ․․․ Ձեռնածուի ճարպկություն։

– Տեսեք, ոչինչ չկա։ Խնդրեմ, ես անմեղ եմ։ Ոչինչ չկա։

Նա ապշահար ու լարված զննում էր այդ սպիտակ ձեռքը, մերթ հեռատեսությամբ տառապող մարդու նման հեռացնում իրենից, մերթ կույրի պես մոտեցնում քթին։

– Մո՞նթագ։

Հոգոց հանելով նա շրջվեց։

– Հեռացե՛ք այդտեղից, ապո՛ւշ։

Գրքերը թափված էին, ինչպես թարմ ձկան շեղջերը ափին, որոնց հետո աղ էին դնելու։ Հրկիզողները ցատկոտում էին նրանց վրայով, սայթաքում, ընկնում։ Ոսկետառ վերնագրերը փայլատակում էին և մարում․․․

– Նա՜վթ։

Պոմպերը միացրին, և նավթի սառը շիթերը դուրս ժայթքեցին 451 թվակիր բաքերից․ յուրաքանչյուր հրկիզողի մեջքին փոկերով ամրացված էր այդպիսի մի բաք։ Նրանք նավթով ողողեցին սենյակները, ապա փութկոտ իջան սանդուղքով։ Նավթի գոլորշուց շնչահեղձ Մոնթագը գայթելով քայլում էր վերջում։

– Դո՛ւրս եկեք,– կարգադրեցին նրանք կնոջը։– Շո՛ւտ։

Նա ծունկի էր իջել խառնիխուռն թափված գրքերի մեջ, մատներով քնքշորեն հպվում էր թրջված կազմերին, շոշափում ուռուցիկ վերնագրերը, ապա կշտամբանքով նայեց Մոնթագին։

– Դուք չեք ստանա իմ գրքերը,– վերջապես ասաց նա։

– Օրենքը ձեզ հայտնի է,– ասաց Բիթին։– Որտե՞ղ է ձեր ողջամտությունը։ Այս գրքերում ամեն ինչ հակասական է։ Իսկական բաբելոնյան խառնաշփոթություն։ Եվ դուք տարիներ շարունակ փակվել եք այստեղ։ Դեն նետեք այդ ամենը, ազատություն ձեռք բերեք։ Այդ գրքերի հերոսները երբեք գոյություն չեն ունեցել։ Հիմա գնացինք։

Կինը գլուխն օրորեց։

– Այժմ ամբողջ շենքը կայրվի,– ասաց Բիթին։

Հրկիզողների տձև կերպարանքներն ուղղվեցին դեպի դուռը։ Նրանք նայեցին Մոնթագին, որ կանգնած էր կնոջ կողքին։

– Հո նրան այստեղ չե՞նք թողնելու,– զայրացած գոչեց Մոնթագը։

– Նա չի ուզում հեռանալ

– Պետք է ստիպել։

Բիթին բարձրացրեց ձեռքը, որի մեջ վառիչն էր։

– Մենք պետք է վերադառնանք հրակայան։ Սակայն այս մոլեռանդները միշտ փորձում են ինքնասպանություն գործել։ Հայտնի բան է։

Մոնթագը բռնեց կնոջ թևքից։

– Եկեք ինձ հետ։

– Ո՜չ,– ասաց նա։– Համենայն դեպս, ձեզնից շնորհակալ եմ։

– Հաշվում եմ մինչև տասը,– ասաց Բիթին։– Մեկ, երկու․․․

– Խնդրում եմ,– ասաց Մոնթագը կնոջը։

– Հեռացե՜ք,– ասաց կինը։

– Երեք, չորս․․․

– Դե, խնդրում եմ,– Մոնթագը կնոջը քաշեց իր ետևից։

– Ես կմնամ այստեղ,– ցածրաձայն պատասխանեց նա։

– Վեց․․․

– Կարող եք այլևս չհաշվել,– ասաց կինը։ Նա բացեց մատները, և նրա ափի մեջ երևաց մի փոքրիկ, բարակ փայտիկ։

Սովորական լուցկու հատիկ էր։

Տեսնելով այդ՝ հրկիզողները աճապարանքով դուրս նետվեցին տնից։ Հրկիզապետ Բիթին, արժանապատվությունը չկորցնելով, դանդաղ նահանջեց դեպի ելքի դուռը։ Նրա վարդագույն դեմքին հազարավոր հրդեհների ու գիշերային տագնապների փայլն էր վառվում։

– Աստված իմ,– մտածեց Մոնթագը,– որքան ճիշտ է։ Տագնապի ահազանգերը միշտ գիշերն են լինում։ Ցերեկը՝ երբեք։ Մի՞թե պատճառն այն է, որ հրդեհն ավելի գեղեցիկ է գիշերը։

Դռների մեջ տատամսող Բիթիի դեմքին խուճապ հայտնվեց։ Կնոջ ձեռքը սեղմում էր լուցկու միակ հատիկը։ Օդը հագեցած էր նավթի կոկորդ քերող հոտով։ Մոնթագն զգաց, թե ինչպես է թաքցրած գիրքը կենդանի սրտի նման բաբախում թևատակին։

– Հեռացեք,– ասաց կինը։

Մոնթագն զգաց, որ ինքը Բիթիի ետևից շարժվում է դեպի դուռը, ապա աստիճաններով իջնում ցած, քայլում մարգագետնի կողմը, որտեղ երևում էր նավթի մուգ, չարագույժ օձի նմանվող հետագիծը։

Կինը գնում էր նրանց ետևից։ Նա կանգ առավ առմուտքի հարթակին և երկար, հանդարտ հայացք ձգեց նրանց վրա։ Նրա լռությունը դատապարտող էր։

Բիթին չխկացրեց վառիչը։

Բայց նա ուշացավ։ Մոնթագը սարսափից քարացավ։

Շեմին կանգնած կինը քամահրական հայացք նետելով նրանց վրա՝ լուցկին քսեց բազրիքին։

Մարդիկ տներից դուրս վազեցին փողոց։

Հրակայան վերադառնալիս նրանք լուռ էին։ Իրար չէին նայում։ Մոնթագը Բիթիի և Բլաքի հետ նստած էր աոջևում։ Նրանք նույնիսկ չէին ծխում, միայն անխոս նայում էին ճանապարհին։ Սալամանդրը կտրուկ թեքվեց խաչմերուկում և սլացավ առաջ։

– Ռիդլի,– վերջապես ասաց Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– հարցրեց Բիթին։

– Նա ասաց՝ Ռիդլի։ Ինչ–որ տարօրինակ բան ասաց, երբ ներս մտանք։ «Արիացեք, Ռիդլի»,– ասաց նա։ եվ էլի ինչ-որ բան։ Էլի ինչ-որ բան․․․

– «Աստծո ողորմածությամբ այսօր Անգլիայում մենք այնպիսի մոմ կվառենք, որը, վստահ եմ, նրանք երբեք չեն կարող հանգցնել»,– ասաց Բիթին։

Ստոնմընը և Մոնթագը ապշահար նայեցին նրան։

Բիթին մտախոհ շփեց կզակը։

– Սա ասել է Լաթիմեր անունով մարդը Նիկոլաս Ռիդլի անունով մարդուն, երբ նրանց մեղադրելով իբրև հերետիկոսների՝ ողջակիզում էին խարույկի վրա Օքսֆորդում, 1555 թվականի հոկտեմբերի տասնվեցին։

Մոնթագը և Ստոնմընը իրենց հայացքները կրկին հառեցին սալարկուղուն, որն արագորեն առկայծում էր մեքենայի անիվների տակ։

– Ես լեփ–լեցուն եմ քաղվածքներով, ամեն տեսակ մեջբերում–հատվածներով,– ասաց Բիթին։– Հրկիզապետներից շատերն են այդպիսին։ Երբեմն զարմանում եմ ինքս ինձ վրա։ Ուշադիր եղեք, Ստոնմըն։

Ստոնմընը սեղմեց արգելակները։

– Գրողը տանի,– ասաց Բիթին։– Մեր շրջադարձն անցել ենք։

– Ո՞վ է։

– Ուրիշ ո՞վ կլինի, ես եմ,– մթության միջից արձագանքեց Մոնթագը՝ ետևից փակելով ննջարանի դուռը։

Կինը վերջապես ասաց․

– Լույսը վառիր։

– Ինձ պետք չէ։

– Այդ դեպքում պառկիր քնելու։

Նա լսեց, թե ինչպես է կինը դժգոհ շուռումուռ գալիս անկողնում։ Ճռռացին ներքնակի զսպանակները։

– Հարբա՞ծ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։

Ահա, ուրեմն, ինչպես եղավ։ Ամեն ինչում մեղավոր էր իր ձեռքը։ Նա զգաց, որ իր ձեռքերը, սկզբում մեկը, ապա՝ մյուսը քաշեցին հանեցին բաճկոնն ու նետեցին հատակին։ Հանած տաբատը կախված էր ձեռքերից, և նա անտարբեր շպրտեց մթության մեջ, ինչպես անդունդը նետեր։

Նրա ձեռքերը վարակված են, շուտով վարակը կախտահարի դաստակները, ապա կհասնի արմունկներին, կբռնի ուսերը, կայծի նման կտարածվի մի թիակից մյուսը։ Նրա ձեռքերը համակված են անհագ ագահությամբ։ Եվ այժմ այդ ագահությունը փոխանցվել է նրա աչքերին, նա ուզում է նայել ու նայել, անվերջ նայել, ինչ-որ բանի, կարևոր չէ՝ ինչի, միայն թե նայել․․․

– Ի՞նչ ես անում,– հարցրեց կինը։

Նա օրորվում էր խավարում՝ գիրքը սեղմած քրտնաթոր ափի մեջ։

Մի րոպե անց կինն ասաց․

– Հը՞, երկա՞ր ես այդպես կանգնելու սենյակի կենտրոնում։

Նրա կրծքից անորոշ հնչյուն դուրս թռավ։

– Բա՞ն ասացիր,– հարցրեց կինը։

Կրկին նրա շուրթերից անհասկանալի հնչյուններ պոկվեցին։ Նա սայթաքելով հասավ իր մահճակալին, գիրքն անփութորեն խցկեց սառցասառն բարձի տակ և ծանրորեն փլվեց անկողնուն։ Կինը վախեցած ճչաց։ Նրան թվաց, թե Միլդրեդը հեռվում է, սենյակի մյուս ծայրին, և որ իր անկողինը սառցե կղզի է անծիր օվկիանոսի մեջ։ Կինն ինչ-որ բան էր ասում, խոսում էր տարբեր հարցերի մասին, բայց նրա համար դրանք սոսկ թառեր էին՝ անկապ ու անիմաստ։ Ճիշտ այդպես բարեկամներից մեկի տանը նա լսել էր, թե ինչպես է երկու տարեկան երեխան արտաբերում անբովանդակ բառակույտեր։

Բայց Մոնթագը ոչինչ չասաց։ Բավական ժամանակ անց, լսելով նրա հոգոցները, Միլդրեդը վեր կացավ և մոտեցավ նրա անկողնուն։ Խոնարհվելով՝ դիպավ նրա այտերին։ Մոնթագը վստահ էր, որ երբ Միլդրեդը ետ քաշեց ձեռքը՝ ափը խոնավացել էր։

Ուշ գիշերին Մոնթագը նայեց Միլդրեդին։ Նա քնած չէր։ Օդում զնգում էր հազիվ լսելի մեղեդի՝ կնոջ ականջներում կրկին խեցիներն էին, նա վերստին լսում էր հեռավոր երկրների հեռավոր ձայները։ Լայն բացված աչքերը հառած էին առաստաղին, թանձր խավարին, որ պարուրել էր նրան։

Նա հիշեց մի հին անեկդոտ, կինը այնքան երկար է շաղակրատում հեռախոսով, որ հուսահատված ամուսինը հարկադրված է լինում վազել մոտակա հեռախոսախցիկը զանգահարելու նրան և պարզելու, թե ինչ է մատուցվելու ճաշին։ Չգնի, արդյոք իր համար ևս խեցետիպ դյուրակիր հաղորդիչ, որպեսզի գիշերները զրուցի կնոջ հետ, շշնջա նրա ականջին, փսփսա, գոռա, ճչա, բղավի։ Բայց ի՞նչ է փսփսալու։ Ի՞նչ է բղավելու։ Ի՞նչ կարող է ասել նրան։

Եվ հանկարծ կինը թվաց այնքա՜ն օտար, ասես ինքը բնավ չի էլ ճանաչել նրան։ Պարզապես սխալմամբ ընկել է անծանոթ տուն, ինչպես անեկդոտի այն մարդը, որը գիշերը հարբած տուն վերադառնալով՝ բացել է ուրիշի դուռը, մտել ուրիշի տուն, պառկել ուրիշի կնոջ անկողնում, իսկ վաղ առավոտյան վեր է կացել ու գնացել աշխատանքի, և ոչ նա, ոչ կինը ոչինչ չեն նկատել․․․

– Միլլի,– շշնջաց նա։

– Ի՞նչ։

– Մի՛ վախեցիր։ Ես միայն ուզում էի հարցնել․․․

– Ասա։

– Ե՞րբ ենք մենք հանդիպել և որտե՞ղ։

– Ինչի՞ համար ենք հանդիպել,– հարցրեց նա։

– Դե, չէ՜։ Ես հարցնում եմ մեր առաջին հանդիպման մասին։

Նա գիտեր, որ հիմա կինն անբավական կխոժոռվի խավարի մեջ։

Նա պարզաբանեց իր միտքը։

– Ե՞րբ մենք առաջին անգամ տեսանք իրար։ Ե՞րբ էր, որտե՞ղ։

– Դա եղել է․․․,– կմկմաց նա։– Չգիտեմ։

Նրա մարմնով դող անցավ։

– Մի՞թե չես կարող հիշել։

– Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

– Տասը տարի առաջ։ Ընդամենը տասը։

– Մի՛ վրդովվիր։ Չէ՞ որ փորձում եմ հիշել։– Հանկարծ նա ծիծաղեց տարօրինակ, պոռթկուն ծիծաղով։– Զվարճալի է։ Իսկապես, որքա՜ն զվարճալի է։ Մոռանալ, թե երբ ես առաջին անգամ հանդիպել ամուսնուդ․․․ Ամուսինն էլ մոռացել է, թե որտեղ է հանդիպել կնոջը․․․

Մոնթագը պառկած դանդաղ շփում էր կոպերը, ճակատը, ծոծրակը։ Ափերով ծածկել էր աչքերը և ամուր սեղմում էր, կարծես ձգտելով տեղը բերել հիշողությունը։ Չգիտես ինչու, այժմ աշխարհում ամենից կարևոր բանն էր՝ հիշել, թե որտեղ է ինքն առաջին անգամ հանդիպել Միլդրեդին։

– Ախր դա ինչ նշանակություն ունի։– Նա, հավանորեն, վեր կացավ և գնաց լողարան։ Մոնթագը լսեց ծորակից հոսող ջրի ճողփյունը, ապա կլկլոց, կինը հաբեր էր խմում։

– Այո, թերևս, չունի,– ասաց նա։

Նա փորձեց հաշվել, քանի հաբ կուլ տվեց Միլդրեդը, և հանկարծ հիշողության մեջ հառնեցին այն երկուսը, ցինկաներկի պես կապտագունատ դեմքերով, բարակ շրթունքների մեջ սիգարետներ, և էլեկտրոնային աչքով օձը, որը գալարվելով ավելի ու ավելի էր խորանում մթության, հատակում նեխած ջրակույտի մեջ․․․ Նա ցանկացավ ձայն տալ Միլդրեդին, հարցնել՝ «Քանի՞ հաբ կուլ տվիր։ Էլի քանի՞սը կուլ կտաս և չես զգա»։ Եվ այդպես շարունակ։ Եթե ոչ հիմա, ապա քիչ հետո, եթե ոչ այս գիշեր, ուրեմն հաջորդ գիշեր․․․ Իսկ ես անընդհատ անքուն պետք է պառկեմ և՛ այս, և՛ հաջորդ գիշերը, և՛ էլի շատ գիշերներ– այժմ, երբ դա սկսվել է։ Նա մանրամասն հիշեց պատահարը, մահճակալին փռված կնոջ անշարժ մարմինը, երկու բուժակներին, որոնք ոչ թե հոգատարությամբ հակվել էին նրա վրա, այլ ձեռքերը կրծքներին խաչած՝ անտարբեր կանգնել։ Այդ գիշեր կնոջ անկողնու մոտ նա զգաց, որ եթե նա մեռնի, ինքը չի սգա, քանզի դա կլինի օտար մարդու մահ, որի դեմքը անցողակի տեսել է փողոցում կամ թերթային լուսանկարում․․․ Եվ դա այնքա՜ն սոսկալի թվաց, որ նա լաց եղավ։ Նա արտասվում էր ոչ թե այն մտքից, որ Միլդրեդը կարող է մեռնել, այլ որ նրա մահն այլևս չի կարող արցունք քամել իրենից։ Հիմար, դատարկ մարդ, և Նրա կողքին՝ հիմար, դատարկ կին, որին իր աչքի առաջ էլ ավելի իմաստազրկեց էլեկտրոնային աչքով այդ քաղցած օձը․․․

«Որտեղի՞ց է այս դատարկությունը,– հարցրեց ինքն իրեն։– Ինչո՞ւ ինչ որ ունեիր, չքացել է, մնացել է լոկ դատարկությունը։ Եվ մեկ էլ այդ ծաղիկը, այդ խատուտիկը»։ Նա ամփոփեց արդյունքները։ «Ի՜նչ ամոթ է։ Դուք սիրահարված չեք»։ Իսկ ինչո՞ւ սիրահարված չէ։

Ճշմարիտն ասած, եթե լրջորեն խորհի, ապա իր և Միլդրեդի միջև միշտ էլ պատ է եղել։ Ավելի ստույգ՝ ոչ թե մեկ, այլ ամբողջ երեք պատ, որոնք այնքա՜ն թանկ նստեցին։ Այդ պատերի վրա բոլոր քեռիները, մորաքույրերը, զարմիկ–զարմուհիները, բարեկամ–բարեկամուհիները փնթփնթան կապիկների ոհմակ են, որոնք անիմաստ ու անկապ բլբլացնում են, ոչինչ, ոչինչ չասելով, բա՜րձր, բարձր, բարձր գոռալով։ Հենց սկզբից նա նրանց կոչեց «ազգականներ»։ «Ինչպե՞ս է քեռի Լուին», «Ո՞վ», «Իսկ մորաքույր Մո՞դը»։

Ի՞նչ կերպար էր ամենից հաճախ հառնում նրա երևակայության մեջ, երբ մտածում էր Միլդրեդի մասին, անտառում մոլորված փոքրիկ աղջիկ (միայն թե, որքան էլ տարօրինակ լինի, այնտեղ ծառեր չկային) կամ, ավելի ճիշտ․․․ փոքրիկ աղջիկ, որ մոլորվել է անապատում, որտեղ մի ժամանակ ծառեր են եղել (ցանուցիր հետքեր պահպանվել են), իսկ ավելի որոշակի՝ Միլդրեդը իր «խոսող» հյուրասենյակի կենտրոնում նստած։ «Խոսող հյուրասենյակ»։ Որքա՜ն դիպուկ է ասված։ Երբ էլ ինքը մտել է այնտեղ, պատերը միշտ էլ զրուցելիս են եղել Միլդրեդի հետ։

– Հարկավոր է ինչ-որ բան անել։

– Այո՛, այո՛, հարկավոր է։

– Էլ ինչո՞ւ ենք պարապ կանգնել։

– Եկեք գործ անենք։

– Ես այնպես զայրացած եմ, որ կարող եմ թքել։

Ինչի՞ մասին են նրանք խոսում; Միլդրեդը չէր կարողանում բացատրել։ Ով ո՞ւմ վրա էր զայրացած։ Ի՞նչ են ուզում նրանք անել։ Միլդրեդը չգիտեր։

– Սպասիր և ինքդ կտեսնես,– ասում էր նա։

Մոնթագը նստում էր և սպասում։

Պատերից թափվում էր հուժկու ամպրոպի որոտը։ Երաժշտաթյունը ռմբակոծում էր նրան այնպիսի վիթխարի ուժով, ասես թե նրա ջլերը պոկում են ոսկորից, ծնոտը ցնցում, և նրա աչքերը պտտվում էին ակնակապիճներում։ Իսկական ցնցում։ Իսկ երբ այդ ամենը վերջանում էր, նա զգում էր ժայռից ցած նետված այն մարդու նման, որին օդում պտտեցրել էին կենտրոնախույս ուժերից ստացված արագությամբ ու շպրտել ջրվեժի մեջ։ Եվ նա թռչում էր սրընթաց, թռչում էր վիհի մեջ, և հատակը չէր երևում, արագությունն այնպիսին էր, որ չէր դիպչում պատերին անգամ․․․ Գահավիժում էր ներքև՜․,․ ներքև՜․․․ Եվ շուրջը ոչի՜նչ չկար․․․ Դատա՜րկ էր։

Որոտը հանդարտվեց։ Երաժշտությունը լռեց։

– Հը՛, ինչպե՞ս է,– ասաց Միլդրեդը,– ցնցող է, չէ՞։

Այո, իսկապես ցնցող էր։ Ինչ–որ բան էր կատարվել, թեպետ պատերի վրայի մարդիկ այդ ընթացքում գրեթե չշարժվեցին, և նրանց միջև ոչինչ էլ տեղի չունեցավ։ Բայց զգացողությունն այնպիսին էր, որ կարծես քեզ անց են կացրել լվացքի մեքենայի միջով կամ կլանել վիթխարի փոշեծծիչով, որ շնչահեղձ ես լինում, խեղդվում ես երաժշտությունից, հնչյունների խառնաղմուկից։ Քրտինքի մեջ կորած, ուժասպառ Մոնթագը դուրս թռավ հյուրասենյակից։ Միլդրեդը մնաց իր բազկաթոռին նստած, և կրկին Մոնթագին էին հասնում «ազգականների» ձայները։

– Այժմ ամեն ինչ լավ կլինի,– ասում էր մորաքույրերից մեկը։

– Օ՜, այդքան համոզված մի՛ եղիր,– պատասխանում էր զարմիկը։

– Խնդրում եմ, մի՛ բարկացիր։

– Ո՞վ է բարկանում։

– Դու։

– Ե՞ս։

– Այո՛։ Ուղղակի գժվում ես։

– Ինչո՞ւ ես այդպես կարծում։

– Որովհետև․․․

– Շատ լավ,– բացականչեց Մոնթագը,– բայց ինչի՞ մասին են նրանք վիճում։ Ովքե՞ր են այս մարդիկ։ Ո՞վ է այս տղամարդը, ով է այս կինը։ Ի՞նչ է, նրանք մարդուկի՞ն են։ Բաժանվա՞ծ են։ Նշանվա՞ծ են։ Աստվա՜ծ իմ, անհնար է որևէ բան հասկանալ։

– Նրանք,– սկսեց Միլդրեդը։– Գիտե՞ս, նրանք․․․ դե, տեսնում ես, վիճել են։ Նրանք հաճախ են վիճում։ Միայն թե լսեիր․․․ Կարծում եմ՝ ամուսիններ են։ Այո՛, այո՛, հենց ամուսիններ են։ Ի՞նչ կա որ։

Իսկ եթե հյուրասենյակը չլիներ, եթե չլինեին այս երեք խոսող պատերը, որոնց, Միլդրեդի երազանքի համաձայն, շուտով կավելանա չորրորդը, այդ ժամանակ կլիներ բաց մեքենան, որը Միլդրեդը վարում էր ժամում հարյուր մղոն արագությամբ։ Նրանք սլանում էին քաղաքով, և Մոնթագը գոռում, ձայն էր տալիս կնոջը, ի պատասխան՝ կինն էլ էր բղավում, և երկուսն էլ ոչինչ չէին լսում շարժիչի դղրդյունից բացի։

– Արագությունը հասցրու նվազագույնի,– գոչում էր Մոնթագը։

– Ի՞նչ,– ճչում էր Միլդրեդը։

– Նվազագույն արագությամբ շարժվիր։ Իջեցրու մինչև հիսունհինգ։

– Ի՞նչ,– ճչում էր կինը՝ չլսելով։

– Դանդաղեցրո՜ւ,– գոռում էր նա։

Պակասեցնելու փոխարեն, Միլդրեդը մեծացնում էր ժամում մինչև հարյուր հինգ մղոն, և Մոնթագի շունչը կտրվում էր։

Իսկ երբ իջնում էին մեքենայից, Միլդրեդի ականջներում արդեն դրված էին լինում խեցիները։

Լռություն է։ Միայն քամին է մեղմ սոսափում դրսում։

– Միլդրեդ։– Նա շրջվեց անկողնում։ Ձեռքը մեկնելով՝ կնոջ ականջներից դուրս քաշեց պստլիկ երաժշտամիջատները։

– Մի՛լդրեդ, Մի՛լդրեդ։

– Այո՛,– հազիվ լսելի հնչեց նրա ձայնը։

Մոնթագին թվաց, թե ինքը նույնպես փոխակերպվել է այն տարօրինակ էակներից մեկին, որոնք ապրում են հեռուստատեասյին պատերի ապակե միջնորմների միջև։ Նա խոսում էր, բայց ձայնը չէր ճեղքում–անցնում թափանցիկ պատնեշը։ Նա կարող էր բացատրվել միայն շարժումներով ու դիմախաղով՝ հուսալով, որ Միլդրեդը կշրջվի և կնկատի իրեն։ Նրանք նույնիսկ չէին կարող դիպչել միմյանց այդ ապակե անջրպետի միջով։

– Միլդրեդ, հիշո՞ւմ ես, ես քեզ պատմել եմ մի աղջկա մասին։

– Ի՞նչ աղջիկ,– քնկոտ հարցրեց նա։

– Մեր հարևանուհու մասին։

– Ի՞նչ հարևանուհի։

– Դե, նա, որ սովորում էր դպրոցում։ Անունը Քլարիս է։

– Ա՜խ, հա՜,– պատասխանեց կինը։

– Արդեն մի քանի օր է՝ նրան ոչ մի տեղ չեմ տեսնում։ Ավելի ճիշտ՝ չորս օր։ Դու է՞լ չես տեսել։

– Ո՛չ։

– Ես ուզում էի քեզ պատմել նրա մասին։ Նա շատ տարօրինակն է։

– Հա՛, իմացա ում մասին ես խոսում։

– Այդպես էլ կարծում էի, որ ճանաչում ես։

– Նա․․․,– մթության մեջ հնչեց Միլդրեդի ձայնը։

– Նա՝ ի՞նչ,– հարցրեց Մոնթագը։

– Ես ուզում էի քեզ ասել, բայց մոռացել էի։ Մոռացել էի․․․

– Դե հիմա ասա։ Ի՞նչ էիր ուզում ասել։

– Նա կարծեմ այլևս չկա։

– Ինչպե՞ս թե չկա։

– Ընտանիքը մեկնել է ինչ-որ տեղ։ Բայց նա բոլորովին չկա։ Կարծեմ մեռել է։

– Դու, հավանորեն, ուրիշի մասին ես խոսում։

– Ոչ։ Նույն աղջիկն է։ Մըքլելընը։ Նրան կոչում էին Մըքլելըն։ Ընկել է ավտոմեքենայի տակ։ Չորս օր առաջ։ Հաստատ չգիտեմ, բայց կարժեմ մեռել է։ Համենայն դեպս, ընտանիքը մեկնել է այստեղից։ Իսկ նա կարծեմ մեռել է։

– Դա համոզվա՞ծ ես․․․

– Ո՛չ, համոզված չեմ։ Ասենք, այո՛, լիովին համոզված եմ։

– Իսկ ինչո՞ւ շուտ չէիր ասում։

– Մոռացել էի։

– Չորս օր առա՜ջ;

– Բոլորովին մոռացել էի։

– Չորս օր,– մի անգամ ևս ցածրաձայն կրկնեց նա։

Նրանք անշարժ պառկած էին մթության մեջ։

– Բարի գիշեր,– ասաց կինը։

Նա թույլ խշշոց լսեց․ Միլդրեդը ինչ-որ բան էր փնտրում բարձի վրա։ Ռադիոկոճակը կենդանի միջատի պես շարժվեց նրա ձեռքի տակ և ահա կրկին բզզում է Միլդրեդի ականջներում։

Նա ականջ դրեց՝ կինը կամացուկ դնդնում էր։

Դրսում ստվեր սահեց։ Աշնանային քամին աղմկեց ու լռեց։ Բայց գիշերային լռության մեջ Մոնթագի լսողությունը որսաց էլի ինչ-որ տարօրինակ հնչյուն, կարժես մեկը արտաշնչեց պատուհանին։ Կանաչավուն, ֆոսֆորափայլ ծխի շիթ կամ քամու պոկած աշնանային մեծ տերև հիշեցնող ինչ-որ բան կարժես քշվեց–տարվեց մարգագետնի վրայով ու անհետացավ։

«Մեխանիկական շունն է,– մտածեց Մոնթագը։– Այսօր նա ազատության մեջ է։ Թափառում է տան մոտերքը։ Եթե բացեմ պատուհանը․․․»։

Բայց նա պատուհանը չբացեց։

Առավոտյան նա դողէրոցք ունեցավ, ապա՝ տենդ։

– Հիվա՞նդ ես,– հարցրեց Միլդրեդը։– Չի՛ կարող պատահել։

– Այո՛, հիվանդ եմ։– Պատասխանեց ու սաստիկ ջերմից փակեց աչքերը։

– Բայց երեկ երեկոյան միանգամայն առողջ էիր։

– Ո՛չ, երեկ արդեն հիվանդ էի։– Նա լսում էր՝ ինչպես են հյուրասենյակում գոռգոռում «ազգականները»։

Միլդրեդը կանգնել էր նրա անկողնու մոտ և հետաքրքրությամբ զննում էր ամուսնուն։ Աչքը չբացելով, նա տեսնում էր կնոջը՝ ինչպես որ կա՝ քիմիական ներկերից խանձված, ծղոտի պետ փշրվող մազերով, փայլատ աչքերով, որոնց վրա ասես աներևույթ հատեր կային, կարմիր ներկած քմահաճ շրթունքներով, տեսնում էր մշտական բուժասնունդից նիհարած, ծոմ պահող ճգնավորի սմքած նրա մարմինն ու խոզաճարպի պես սպիտակ մաշկը։ Որքան հիշում է, նա միշտ այդպիսին է եղել։

– Ինձ ջուր տուր և ասպիրին։

– Վեր կենալուդ ժամանակն է,– ասաց նա։– Արդեն կեսօր է։ Դու սովորականից հինգ ժամ ավելի ես քնել։

– Խնդրում եմ՝ անջատիր հյուրասենյակը։

– Բայց այժմ այնտեղ «ազգականներն» են։

– Դու կարո՞ղ ես հարգել հիվանդ մարդու խնդրանքը։

– Լավ, ձայնը կիջեցնեմ։

Նա սենյակից դուրս գնաց, բայց անմիջապես էլ վերադարձավ՝ ոչինչ չանելով։

– Հիմա լա՞վ է։

– Շնորհակալություն։

– Իմ սիրած ծրագիրն է,– ասաց նա։

– Իսկ ո՞ւր է ասպիրինը։

– Առաջ դու երբեք չէիր հիվանդանում։– Նա կրկին դուրս ելավ։

– Այո՜, իսկ հիմա հիվանդ եմ։ Այսօր գործի չեմ գնալու։ Զանգահարիր Բիթիին։

– Գիշերը դու շատ տարօրինակ էիր,– քթի տակ դնդնալով նա մոտեցավ Մոնթագի անկողնուն։

– Բայց ո՞ւր է ասպիրինը,– կրկնեց նա՝ նայելով իրեն պարզած ջրով լի բաժակին։

– Ա՜խ, հա՜,– կինը կրկին գնաց լողարան։– Երեկ բա՞ն էր պատահել։

– Հրդե՛հ։ Ուրիշ ոչինչ։

– Իսկ ես շատ լավ անցկացրի երեկոն,– նրա ձայնը լսվում էր լողարանից։

– Ի՞նչ էիր անում։

– Հաղորդում էի նայում։

– Ի՞նչ էին հաղորդում։

– Ծրագիր։

– Ինչպիսի՞։

– Շատ լավն էր։

– Ո՞վ էր խաղում։

– Պատկերացրու՝ ողջ խումբն էր։

– Ողջ խումբը, ողջ խումբը, ողջ խումբը․․․,– նա մատներով սեղմեց մրմռացող աչքերը։ Հանկարծ քիթը նավթի հոտ առավ, և նա փսխեց։ Շարունակ դնդնալով՝ Միլդրեդը սենյակ մտավ։

– Այդ ի՞նչ ես անում,– զարմացած բացականչեց նա։ Մոնթագը շփոթահար նայեց հատակին։

– Երեկ մենք մի ծեր կնոջ վառեցինք իր գրքերի հետ․․․

– Դեռ լավ է, որ գորգը կարելի է լվանալ։

Նա շոր բերեց և սկսեց հատակը սրբել։

– Երեկոյան Հելենի մոտ էի։

– Մի՞թե չէիր կարող ներկայացումը տանը նայել։

– Իհարկե, կարող էի։ Բայց երբեմն հաճելի է հյուր գնալ։ Նա մտավ հյուրասենյակ։ Մոնթագը լսում էր, թե ինչպես է կինը երգում։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա։

Նա վերադարձավ՝ քթի տակ երգելով և մատներով տակտի հետ թեթևակի տկտկացնելով։

– Չե՞ս ուզում իմանալ, թե անցած գիշեր ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց նա։

– Իսկ ի՞նչ է պատահել։

– Մենք այրեցինք շուրջ հազար գիրք։ Մենք այրեցինք մի կնոջ։

– Հետո՞ ինչ։

Հյուրասենյակը թնդում էր ճիչերից։

– Մենք այրեցինք Դանտեին, Սվիֆտին, Մարկ Ավրելիուսին․․․

– Եվրոպացի՞ է։

– Կարծեմ՝ այո։

– Ռադիկա՞լ է։

– Նրա գրքերը չեմ կարդացել։

– Պարզ է, ուրեմն ռադիկալ է։– Միլդրեդը դժկամորեն վերցրեց հեռախոսափողը։– Ուզում ես զանգահարեմ հրկիզապետ Բիթիի՞ն։ Իսկ ինչո՞ւ, ինքդ չես զանգում։

– Ասացի՝ զանգահարիր։

– Մի՛ գոռա ինձ վրա։

– Չեմ գոռում։– Նա կիսանստեց անկողնու վրա, կարմրատակած, կատաղությունից դողալով։

Հյուրասենյակը դղրդում էր տաք օդի մեջ։

– Հո չե՞մ կարող զանգահարել ու ասել, որ ես հիվանդ եմ։

– Ինչո՞ւ։

«Որովհետև վախենում եմ,– մտածեց նա։– Երեխայի պես հիվանդ եմ ձևանում և վախենում եմ զանգահարել, քանզի գիտեմ, թե ինչով կվերջանա հեռախոսային այդ կարճ խոսակցությունը։ «Այո, հրկիզապետ, այժմ արդեն լավ եմ զգում։ Երեկոյան ժամը տասին կլինեմ աշխատանքի»։

– Դու բոլորովին էլ հիվանդ չես,– ասաց Միլդրեդը։

Մոնթագը հենվեց անկողնուն։ Ձեռքը խոթեց բարձի տակ։

Գիրքն այնտեղ էր։

– Միլդրեդ, ի՞նչ կասես, եթե միառժամանակ աշխատանքը թողնեմ։

– Ինչպե՞ս։ Դու ուզում ես հրաժարվել ամեն ինչի՞ց։ Այսքան տարվա աշխատանքից հետո՞։ Միայն այն պատճառով, որ ինչ-որ կին իր գրքերի հետ․․․

– Եթե դու նրան տեսնեիր, Մի՛լլի․․․

– Ես նրա հետ գործ չունեմ։ Թող գրքեր չպահեր։ Ինքն է մեղավոր։ Հարկավոր էր նախապես մտածել։ Ատում եմ նրան։ Նա քեզ լրիվ շեղել է, և չենք էլ հասցնի աչքներս թարթել, երբ կհայտնվենք փողոցում՝ ո՛չ տանիք կունենանք գլխավերևում, ո՛չ աշխատանք, ոչինչ։

– Դու այնտեղ չես եղել, դու չես տեսել,– ասաց Մոնթագը։– Եթե այդ կինը հրաժարվեց հեռանալ այրվող տնից, ուրեմն գրքերում ինչ-որ բան կա, որը մենք նույնիսկ չենք պատկերացնում։ Չի կարող չլինել։ Մարդը առանց պատճառի մահվան չի գնա։

– Պարզապես մտագար է եղել։

– Ոչ, առողջ էր։ Ինչպես ես և դու։ Գուցե՝ մեզնից էլ առողջ։ Իսկ մենք նրան այրեցինք։

– Այդ ամենը կանցնի, կմոոացվի։

– Ո՛չ, չի անցնի, չի մոռացվի։ Դու երբևէ տեսե՞լ ես հրդեհից այրված տուն։ Մի քանի օր շարունակ մխում է։ Իսկ այս հրդեհը ես չեմ կարող հանգցնել մինչև իմ կյանքի վերջը։ Աստվա՜ծ իմ, ինչպես էի ջանում դուրս մղել նրան իմ հիշողությունից։ Ամբողջ գիշերը տանջվում էի։ Քիչ մնաց խելքս թռցնեմ։

– Այդ մասին պետք է նախապես մտածեիր, մինչև հրկիզող դառնալդ։

– Մտածե՜լ,– բացականչեց նա։– Մի՞թե ես ընտրելու հնարավորություն ունեի։ Իմ պապն ու հայրը հրկիզող են եղել։ Ես նույնիսկ երազում ինձ հրկիզող էի պատկերացնում։

Հյուրասենյակից լսվում էր պարային երաժշտություն։

– Այսօր ցերեկային հերթափոխի ես,– հիշեցրեց Միլդրեդը։– Դու պարտավոր էիր գնալ դեռ երկու ժամ առաջ։ Ես հենց նոր գլխի ընկա։

– Հարցը միայն այդ կնոջ մահը չէ,– շարունակեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես մտածում էի, թե որքան նավթ եմ ծախսել այս տասը տարիների ընթացքում։ Մեկ էլ մտածում էի գրքերի մասին։ Եվ առաջին անգամ հասկացա, որ յուրաքանչյուր գրքի ետևում մարդ է կանգնած։ Նա մտածել է, մտքեր է հղացել, անհաշիվ ժամանակ է վատնել, որ դրանք հանձնի թղթին։ Իսկ նախկինում երբեք մտքովս էլ չէր անցնում։

Նա վեր ցատկեց անկողնուց։

– Գուցե ինչ-որ մեկն իր ողջ կյանքը վատնել է, որպեսզի գրի առնի իր մտածումների, իր տեսածի գոնե մի մասը։ Իսկ հետո գալիս եմ ես, և փո՜ւ, երկու րոպեում ամեն ինչ մոխրի է վերածվում։

– Հանգիստ թող ինձ,– ասաց Միլդրեդը։– Ես ի՞նչ մեղք ունեմ։

– Շատ լավ, քեզ հանգիստ կթողնեմ։ Բայց ինչպե՞ս հանգիստ թողնեմ ինձ։ Ո՛չ, չի կարելի մեզ հանգիստ թողնել։ Մենք կարիք ունենք անհանգստանալու։ Որքա՞ն ժամանակ է անցել այն օրից, երբ վերջին անգամ իսկապես հուզվել ես ինչ-որ նշանակալի, կարևոր բանից։

Եվ հանկարծ Մոնթագը լռեց; Նա մտաբերեց անցած շաբաթվա պատահարը, դեպի վեր, մթությանը հառած երկու լուսնաքար, էլեկտրոնային աչքով փողրակ–օձը և երկու անդեմ մարդ՝ ատամների արանքում սեղմած սիգարետներ։ Այո՛, այն Միլդրեդին ինչ-որ բան հուզել էր, բայց նա ուրիշ Միլդրեդ էր, այնպես խոր պահ մտած այս մեկի մեջ, որ այդ երկուսը ոչ մի ընդհանրություն չունեն։ Նրանք երբեք չեն հանդիպել, չեն ճանաչում իրար։

Նա դեմքը շրջեց։

ՀանկարԺ Միլդրեդն ասաց․

– Դու նպատակիդ հասար։ Տե՛ս, թե ով է մոտենամ տանը։

– Ինձ համար միևնույն է։

– «Փյունիկ» մակնիշի մեքենա, մեջը սև բաճկոնավոր, թևքին՝ նարնջագույն օձ։ Այստեղ է գալիս։

– Հրկիզապետ Բիթի՞ն է։

– Այո՛, հրկիզապետ Բիթին։

Մոնթագը տեղից չշարժվեց։ Նա կանգնել էր՝ հայացքը հանդիպակաց սպիտակ սառը պատին։

– Ներս թող։ Ասա, որ հիվանդ Եմ։

– Ինքդ ասա։– Միլդրեդը իրար անցած չափչփում էր սենյակը, երբ հանկարծ, աչքերը չռեց ու քարացավ տեղում։ Մուտքի դռան խոսափողը ցածրաձայն տվեց իր անունը․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում։ Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում»։ Խոսափողը լռեց։

Մոնթագը ստուգեց՝ արդյոք գիրքը լա՞վ է թաքցված բարձի տակ, անշտապ անկողին մտավ ու վերմակը քաշեց կրծքին։

Սթափվելով՝ Միլդրեդը շարժվեց դեպի դուռը, հրկիզապետ Բիթին, ձեռքերը գրպանները խոթած, դանդաղ քայլերով մտավ ներս։

– Անջատեք «ազգականներին»,– ասաց նա՝ չնայելով տանտերերին։

Միլդրեդն իսկույն նետվեց դուրս․ հյուրասենյակում լռեց աղմուկը։

Ընտրելով հարմարավետ աթոռը, Բիթին նստեց։ Նրա կարմիր դեմքը պահում էր ամենախաղաղ արտահայտությունը։ Նա անշտապ լիքը լցրեց պղնձակուռ ծխամորճը, վառեց և բաց թողեց ծխի մի մեծ քուլա։

– Որոշեցի տեսության գալ հիվանդին;

– Ինչպե՞ս կռահեցիք, որ հիվանդ եմ։

Բիթին ժպտաց սովորականի նման՝ բացելով վարդագույն լնդերը և մանրիկ, շաքարի պես սպիտակ ատամները։

– Ես զգում էի, որ այդպես է լինելու։ Գիտեի, որ մի գիշերով արձակուրդ կխնդրեք։

Մոնթագը նստեց անկողնում։

– Ի՞նչ կա որ,– ասաց Բիթին,– հանգստացեք։

Նա ձեռքին պտտեցնում էր անբաժան վառիչը, որի կափարիչին երևում էր «Երաշխավորվում է մեկ միլիոն բռնկում» մակագրությունը։ Բիթին ցրված վառում հանգցնում էր քիմիական լուցկին, վառում էր, անփույթ արտասանում մի քանի խոսք, նայում պստլիկ բոցին, նորից հանգցնում, կրկին վառում, հանգցնում ու նայում, թե ինչպես է օդի մեջ հալվում ծխի բարակ քուլան։

– Ե՞րբ եք մտադիր ապաքինվել,– հարցրեց նա։

– Վաղը։ Գուցե վաղը չէ մյուս օրը։ Հաջորդ շաթաթվա սկզբում։

Բիթին մերթընդմերթ փստացնում էր ծխամորճը։

– Յուրաքանչյուր հրկիզող վաղ թե ուշ բախվում է դրան։ Կողմնորոշվելու համար նրանք օգնության կարիք ունեն։ Անհրաժեշտ է, որ իմանան իրենց մասնագիտության պատմությունը։ Առաջներում նորակոչիկներին բացատրում էին, իսկ հիմա՝ ոչ։ Եվ շա՜տ ափսոս, փո՜ւ, միայն հրկիզապեններն են տակավին հիշում հրկիզային գործի պատմությունը։– Նորից փո՜ւ արեց։– Հիմա ձեզ կլուսավորեմ։

Միլդրեդը անհանգիստ շարժվեց աթոռին։

Բիթին ավելի հարմար տեղավորվեց, մի ամբողջ րոպե նա նստած էր լուռ ու մտախոհ։

– Ինչպե՞ս սկսվեց այդ ամենը,– կհարցնեք դուք,– նկատի ունեմ մեր աշխատանքը, որտե՞ղ, ե՞րբ և ինչո՞ւ։ Իմ կարծիքով՝ սկսվեց մոտավորապես, այսպես կոչված, քաղաքացիական պատերազմի շրջանում, թեպետ մեր կանոնագիրքը հավաստում է, որ ավելի վաղ է հիմնադրվել։ Սակայն իսկական ծաղկումը սկսվեց այն ժամանակ, երբ լուսանկարչությունը լայնորեն տարածվեց։ Իսկ հետագայում էլ՝ քսաներորդ դարասկզբին, կինոն, ռադիոն, հեռուստատեսությունը։ Զարկ տրվեց զանգվածային արտադրությանը։

Մոնթագը անշարժ նստած էր անկողնում։

– Եվ քանի որ դարձավ զանգվածային, ուրեմն՝ հասարակացավ,– շարունակեց Բիթին։– Ինչ–որ ժամանակ գիրք կարդում էին միայն քչերը, այստեղ, այնտեղ, տարբեր վայրերում։ Այդ պատճառով էլ գրքերը կարող էին բազմազան լինել։ Աշխարհն ընդարձակ էր, բայց երբ նեղվածք սկսվեց աչքերի, արմունկների, բերանների առատությունից, երբ բնակչությունը կրկնապատկվեց, եռապատկվեց, քառապատկվեց՝ կինոնկարների, ռադիոհաղորդումների, ամսագրերի, գրքերի մակարդակն իջավ, համահարթվեց։ Ծամոնի պես մի բան դարձավ։ Դուք ինձ հասկանո՞ւմ եք, Մոնթագ։

– Թվում է՝ այո,– պատասխանեց Մոնթագը։

Բիթին ուշադիր նայում էր օդի մեջ հալվող ծխի գալարներին։

– Փորձենք պատկերացնել տասնիններորդ հարյուրամյակի մարդուն՝ իր ձիերով, շներով, կառքերով, կյանքի դանդաղ ընթացքով։ Հաջորդում է քսաներորդ դարը, արագընթաց ժամանակ; Գրքերը դառնում են փոքրածավալ։ Համառոտ հրատարակություններ։ Վերապատմություն։ Ծաղկաքաղ։ Մի՛ երկարաբանեք։ Շուտ դեպի վերջաբան։

– Շուտ դեպի վերջաբան,– գլխով արեց Միլդրեդը։

– Դասականների ստեղձագործությունները կրճատվում են մինչև տասնհինգ րոպեանոց ռադիոհաղորդում։ Հետո ավելի շատ են սեղմվում՝ տեքստի մի սյունակ, որը կարելի է աչքի անցկացնել երկու րոպեում, ապա է՛լ ավելի՝ տասը–քսան տող հանրագիտարանային բառարանում։ Իհարկե, ես չափազանցնում եմ։ Բառարանները գոյություն ունեին տեղեկությունների համար։ Քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» (դուք Մոնթագ, իհարկե, քաջ գիտեք այդ վերնագիրը, իսկ ձեզ համար, միսիս Մոնթագ, դա հավանորեն, սոսկ աղոտ կերպով ծանոթ անուն է), ահա, ուրեմն, քիչ մարդիկ չկային, որոնց ծանոթությունը «Համլետին» սահմանափակվում էր ժոզովածուում մի էջանոց համառոտ վերապատմությամբ, որը սնապարծորեն ազդարարում էր․ «Վերջապես դուք կարող եք կարդալ բոլոր դասականներին։ Ետ մի՛ մնացեք ձեր հարևաններից»։ Հասկանո՞ւմ եք, մանկասենյակից ուղիղ քոլեջ, իսկ հետո՝ ետ դեպի մանկասենյակ։ Ահա ձեզ մտավոր կաղապարը, որ իշխում էր վերջին հինգ կամ ավելի հարյուրամյակներում։

Միլդրեդը կանգնեց և սկսեց քայլել սենյակում՝ իրերն աննպատակ վերադասավորելով։ Նրա վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին շարունակեց․

– Իսկ այժմ արագ պտտեք ժապավենը, Մոնթագ։ Ավելիի արագ։ Քլիք։ Փիք։ Ֆլիք ։ Այստեղ, այնտեղ, եռանդով, արագ, այսպես, այնպես, վերև, ներքև։ Ո՞վ, ի՞նչ, որտե՞ղ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ։ Ա՜խ, օ՜հ։ Դրը՜խկ, թրը՜խկ, շրը՜խկ, շրը՜մփ։ Զը՜նգ, զրը՜նգ, դրը՜նգ։ Կրճատե՛ք, սեղմե՛ք։ Վերապատմության վերապատմում։ Վերապատմության վերապատմումների ծաղկաքաղ։ Քաղաքականությո՞ւն։ Մի սյունակ, երկու դարձվածք, մի վերնագիր։ Եվ մի րոպե հետո ամեն ինչ արդեն ջնջվում է հիշողությունից։ Պտտեք մարդկային բանականությունը կատաղի հողմամրրիկի մեջ, արա՛գ, արա՛գ՝ հրատարակիչների, գործամոլների, հաղորդավարների ձեռքերով, այնպես, որ կենտրոնախույս ուժը դեն նետի ավելորդ, անպետք, անօգուտ բոլոր մտքերը․․․

Միլդրեդը մոտեցավ և սկսեց կարգի բերել անկողինը։ Մոնթագը վախից սրսփաց։ Սիրտը նվաղեց, երբ կնոջ ձեռքերը կպան բարձին։ Ահա նա քաշում է իր ուսից, փորձելով մի փոքր բարձրացնել, որ ինչպես հարկն է թափ տալով բարձը, նորից մեջքի ետևը դնի։ ձիմա գուցե կգոռա ու զարմանքից կչռի աչքերը կամ պարզապես, ձեռքը խոթելով բարձի տակ, կհարցնի՝ «Սա ի՞նչ է» և հուզիչ միամտությամբ ցույց կտա թաքցրած գիրքը։

– Դպրոցներում ուսուցման ժամկետը կրճատվում է, կարգապահությունն ընկնում է, փիլիսոփայությունը, պատմությունը, լեզուները դուրս են մղվում։ Անգլերենն ու ուղղագրությունը աստիճանաբար անուշադրության են մատնվում, և վերջնականապես դադարեցվում է դրանց դասավանդումը։ Կյանքը կարճ է։ Ի՞նչ է հարկավոր մարդուն։ Ամենից առաջ՝ աշխատանք, իսկ աշխատանքից հետո՝ զվարճություն, որ ամեն քայլափոխի սրտիդ ուզածի չափ կա, միայն վայելիր։ Ուրեմն էլ ինչի՞ է պետք ինչ-որ բան սովորել, բացի կոճակը սեղմելու, անջատիչի բռնակը քաշելու, պնդօղակը ամրացնելու, հեղույսը տեղը գցելու կարողությունից։

– Թող թարձը կարգի բերեմ,– ասաց Միլդրեդը։

– Հարկավոր չէ,– ցածր ասաց Մոնթագը։

– Կայծակ–ճարմանդը փոխարինեց կոճակին, և ահա արդեն պակասում է ավելորդ մի կես րոպեն, որպեսզի ինչ-որ բանի մասին մտածես, երբ լուսաբացի փիլիսոփայական և այդ պատճառով էլ թախծոտ ժամին հագնվում ես։

– Դե, թո՛ղ,– կրկնեց Միլդրեդը։

– Հեռացի՛ր,– ասաց Մոնթագը։

– Կյանքը դառնում է համատարած կարուսել, Մոնթագ։ Գոռում–գոչյուն–դղրդյուն։ Շրը՛մփ, դրը՛խկ, շրը՛խկ։

– Շրըխկ․․․,– բացականչեց Միլդրեդը, քաշքշելով բարձը։

– Դե՛, վերջապես ինձ հանգիստ թող,– հուսահատված գոռաց Մոնթագը։

Բիթին զարմանքից չռեց աչքերը։

Միլդրեդի ձեռքը քարացել էր բարձի տակ։ Նրա մատները շոշափում էին գրքի կազմը, դեմքի սովորական արտահայտությունն սկսեց փոխվել, նախ հետաքրքրասիրություն հայտնվեց, ապա՝ շփոթմունք․․․ Շրթունքները բացվեցին․․․ Հիմա կհարցնի․․․

– Վե՛րջ դրամային, թող թատրոնում մնա սոսկ կլոունադան, իսկ սենյակները կահավորեք ապակե պատերով, և թող դրանցից դուրս հորդեն գունագեղ հրավառություններ, թող միախառնվեն գույները, ինչպես գույնզգույն թղթերի բույլեր կամ ինչպես արյունը, կամ խերեսը, կամ սոտեռնը։ Դուք, իհարկե, սիրում եք բեյսբոլ, Մոնթագ։

– Բեյսբոլը հիանալի խաղ է։

Այժմ Բիթին գրեթե անպարտելի էր, նրա ձայնը հնչում էր ինչ-որ հեռու տեղից, ծխի թանձր վարագույրի ետևից։

– Այս ի՞՛նչ է,– համարյա հիացմունքով բացականչեց Միլդրեդը։ Մոնթագը ծանրորեն հենվեց նրա ձեռքին։– Այս ի՞նչ է։

– Նստի՛ր,– կոպտորեն բղավեց Մոնթագը։ Միլդրեդը ետ ցատկեց։ Նրա ձեռքերը դատարկ էին։– Ինչ է, չե՞ս տեսնում, որ զրուցում ենք։

Բիթին շարունակեց, կարժես ոչինչ չէր պատահել։

– Գնդախաղ սիրո՞ւմ եք։

– Այո։

– Իսկ գո՞լֆ։

– Գոլֆը սքանչելի խաղ է։

– Բասկետբո՞լ։

– Հիասքա՜նչ է։

– Բիլիա՞րդ, ֆուտբո՞լ։

– Լավ խաղեր են։ Բոլորն էլ լավ են։

– Հնարավորին չափ շատ սպորտ, խաղեր, զվարճալիքներ․ թող միշտ մարդը լինի ամբոխի մեջ, այդ ժամանակ նա կարիք չի զգա մտածելու։ Կազմակերպեցեք, ուրեմն, կազմակերպեցեք նորանոր մարզաձևեր, աստվածացրեք սպորտը։ Ավելի շատ պատկերազարդ գրքեր։ Ավելի շատ կինոնկարներ։ Իսկ մտավոր սնունդ ավելի ու ավելի քիչ։ Արդյունքում՝ ինչ-որ անհանգստություն։ ճանապարհները հեղեղված են մարդկանցով, որոնք ինչ-որ տեղ են ձգտում, միևնույն է, թե ուր։ Բենզինի աղետից խուճապահար փախչողներ։ Քաղաքները վեր են ածվել տուրիստական ճամբարների, մարդիկ՝ քոչվոր հորդաների, որոնք տարերայնորեն խռնվում են մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ, ինչպես ծովը մակընթացության և տեղատվության ժամանակ, և ահա այսօր նա գիշերում է այն սենյակում, որտեղ դրանից առաջ գիշերել եք դուք, իսկ նախօրեին՝ ես։

Դուռը շրխկացնելով Միլդրեդը դուրս եկավ։ Հյուրասենյակում «մորաքույրերը» հռհռում էին «մորեղբայրների» վրա։

– Այժմ քննարկենք մեր քաղաքակրթության ներսում գտնվող տարբեր մանր խմբավորումների հարցը։ Որքան շատ է բնակչությունը, այնքան շատ են այդպիսի խմբավորումները։ Զգուշացեք վիրավորել նրանցից որևէ մեկին՝ շների կամ կատուների սիրահարներին, բժիշկներին, փաստաբաններին, առևտրականներին, պետերին, մորմոններին, բապտիստներին, ունիթորներին, չինացի, շվեդ, իտալացի, գերմանացի վտարանդիների հետնորդներին, տեխասցիներին, բրուկլինցիներին, իռլանդացիներին, Օրեգոն կամ Մեխիկո նահանգների բնակիչներին։ Գրքերի, պիեսների, հեռուստահաղորդումների հերոսները չպետք է հիշեցնեն իրական նկարիչների, քարտեզագիրների, մեխանիկների։ Հիշեցեք, Մոնթագ, որքան ընդարձակ է շուկան, այնքան ավելի պետք է խուսափել բախումներից, բոլոր այդ խմբավորումների ու խմբերի հետ հարկավոր է հաշվի նստել, աստված մի արասցե, որ որևէ կերպ դիպչեք նրանց շահերին։ Չարամիտ գրողներ, փակեցեք ձեր գրամեքենաները։ Նրանք այդպես էլ արեցին։ Հանդեսները վերածվեցին քաղցր–մեղցր շողոքորթության։ Գրքերը՝ քաղցրացված կեղտաջրերի։ Այդպես էին պնդում քննադատները՝ այդ անիծյալ պճնամոլները։ Զարմանալի չէ, ասում էին նրանք, որ ոչ ոք գիրք չի գնում։ Բայց ընթերցողը հիանալի գիտեր՝ ինչ է հարկավոր իրեն և, պտտվելով զվարճությունների հողմի մեջ, նախընտրեց կոմիքսները։ Իհարկե, նաև սեքս հրատարակությունները։ Այսպիսի բաներ, Մոնթագ։ Եվ այս ամենը տեղի ունեցավ առանց կառավարության միջամտության։ Գրավոր կարգադրություններով չսկսվեց, ոչ էլ հրամաններով ու գրաքննչական սահմանափակումներով։ Ամենևին։ Տեխնիկան, զանգվածային սպառումը և նույն այդ խմբերի գործադրած ճնշումն էր, որ, փա՜ռք տիրոջը, հանգեցրեց ներկա վիճակին։ Այժմ նրանց շնորհիվ դուք կարող եք միշտ երջանիկ լինել, ձեր քեֆին կարդացեք կոմիքսները, սիրային տարբեր խոստովանանքներ և առևտրա–ռեկլամային հրատարակություններ։

– Բայց այդտեղ ի՞նչ գործ ունեն հրկիզողները,– հարցրեց Մոնթագը։

– Օ՜հ,– Բիթին հակվեց առաջ՝ թեթև ծխամշուշով պարուրված։– Դե, դա շատ հեշտ է բացատրել։ Երբ դպրոցներն սկսեցին հետազոտողների, քննադատների, գիտնականների և արվեստի մարդկանց փոխարեն պատրաստել ավելի ու ավելի շատ վազորդներ, ցատկորդներ, ձիարշավորդներ, փինաչիներ, գռփողներ, թալանչիներ, օդաչուներ և լողորդներ, «ինտելեկտուալ» բառը արդարացիորեն դարձավ հայհոյանք։ Մարդ միշտ սարսափում է արտասովորից։ Հապա հիշեցեք՝ ձեր դասարանում հավանաբար որևէ բացառիկ ընդունակությունների տեր տղա կար։ Նա բոլորից լավ էր արտասանում և բոլորից շատ էր պատասխանում դասերին, մինչդեռ մյուսները նստում էին քարե արձանի պես և սրտի խորքում ատում նրան։ Դասերից հետո դուք ո՞ւմ եք ծեծել ու չարչարել, եթե ոչ այդ «բացառիկ» տղային։ Մենք բոլորս պետք է լինենք միանման։ Ոչ թե ազատ ու իրավահավասար ծննդյան օրվանից, ինչպես ասված է սահմանադրության մեջ, այլ պարզապես բոլորս պետք է դառնանք միանման։ Թող մարդիկ կիսած խնձորի պես նմանվեն միմյանց։ Այդ ժամանակ բոլորը երջանիկ կլինեին, քանզի հսկաներ չէին լինի, իսկ նրանց կողքին մյուսներն իրենց ոչնչությունը չէին զգա։ Այսպես։ Իսկ գիրքը լիցքավորված հրացան է՝ հարևանի տանը։ Հարկավոր է այրել, լիցքաթափել հրազենը, սանձահարել մարդկային բանականությունը։ Ի՞նչ իմանաս՝ վաղն ո՞վ կդառնա շատ կարդացած մարդու հերթական թիրախը։ Գուցե ե՞ս։ Բայց ես այդ հասարակությանը տանել չեմ կարող։ Եվ ահա, երբ ողջ աշխարհում տներն սկսեցին կառուցԵլ չհրկիզվող նյութերից, ու այլևս անհրաժեշտություն չկար այն աշխատանքին, ինչ նախկինում կատարում էին հրշեջները (նրանք հանգցնում էին հրդեհները, երեկ դուք իրավացի էիք, Մոնթագ), այդ ժամանակ հրշեջների վրա դրվեցին նոր պարտականություններ՝ դարձրին մեր անդորրի պահապաններ։ Նրանց մեջ, ինչպես կիզակետում, կենտրոնացել է ուրիշներից ցածր երևալու՝ միանգամայն հասկանալի և օրինական մեր սարսափը։ Նրանք դարձան մեր պաշտոնական գրաքննիչները, դատավորներն ու դատավճիռն ի կատար ածողները։ Նրանք, այսինքն՝ դու և ես, Մոնթագ։

Հյուրասենյակի դուռը բացվեց, և շեմքին հայտնվեց Միլդրեդը։ Նա նախ Բիթիին նայեց, ապա՝ Մոնթագին։ Նրա ետևում, հյուրասենյակի պատերին, թմբուկների, տամտամների և ծնծղաների խուլ հարվածների նվագակցությամբ, թշշում և ճայթում էին կանաչ, դեղին ու նարնջագույն հրավառություններ։ Միլդրեդի ջուրթերը շարժվում էին, նա ինչ-որ բան էր ասում, բայց աղմուկը խլացնում էր նրա ձայնը։

Բիթին ծխամորճը թափ տվեց վարդագույն ափի մեջ և սկսեց զննել մոխիրը, ասես դրանում ինչ-որ գաղտնի իմաստ կար, որին պետք է խորամուխ լիներ։

– Դուք պետք է հասկանաք, թե ինչ հսկայական է մեր քաղաքակրթությանը։ Այնքան մեծ է, որ չենք կարող դրա կազմի մեջ մտնող խմբերի շրջանում թույլ տալ հուզումներ ու դժգոհություն։ Հարցրեք ինքներդ ձեզ՝ ամենից շատ ինչի՞ ենք ծարավի։ Երջանկության, այդպես չէ՞։ Ողջ կյանքում հենց միայն այդ չե՞ք լսել։ Մենք ուզում ենք երջանիկ լինել, ասում են մարդիկ։ Մի՞թե նրանք երջանիկ չեն։ Մի՞թե նրանց չենք պահում հավերժական շարժման մեջ, մի՞թե հնարավորություն չենք ընձեռում զվարճանալու։ Չէ՞ որ մարդն ապրում է հենց դրա՝ հաճույքների, սուր զգացողությունների համար։ Համաձայնեցեք, մեր մշակույթը լիուլի տալիս է նման հնարավորություն։

– Այո՛։

Դռների մեջ կանգնած Միլդրեդի շրթունքների շարժումից Մոնթագը գուշակեց, թե ինչի մասին է խոսում։ Սակայն ձգտում էր չնայել նրան՝ վախենալով, որ Բիթին կշրջվի նույնպես և ամեն ինչ կհասկանա։

– Գունամորթներին դուր չի գալիս «Փոքրիկ սևամորթ Սամբո» գիրքը։ Հարկավոր է այրել։ Սպիտակամորթներին հաճո չէ «Քեռի Թոմասի խրճիթը», նույնպես այրել։ Ինչ–որ մեկը գիրք է գրել, որ ծխելը թոքերի քաղցկեղ է առաջացնում։ Ծխախոտի գործարանատերերը խուճապի մեջ են։ Այրել այդ գիրքը։ Անդորր է հարկավոր, Մոնթագ, անխռով կլանք։ Կորչի՛ այն ամենը, ինչ տագնապ է ծնում։ Հարկավոր է նետել վառարանի մեջ։ Հուղարկավորությանները վհատեցնում են, հեթանոսական ծե՞ս են։ Վերացնել հուղարկավորությունները։ Մահվանից հինգ րոպե հետո մարդ արդեն «մեծ ծխնելույզի» ճանապարհին է։ Ողջ երկրում դիակիզարանները սպասարկվում են ուղղաթիռներով։ Մահվանից տասը րոպե անց մարդուց մնում է մի պտղունց սև փոշի։ Չպետք է սգանք մեռյալներին։ Մոռանանք նրանց։ Այրել, մոխրացնել եղած–չեղածը։ Կրակը այրում է, կրակը մաքրում է։

Միլդրեդի թիկունքին հյուրասենյակի հրացոլքերը մարեցին։ Եվ ինչպիսի՜ երջանիկ զուգադիպություն, զուգընթաց դադարեցին շարժվել նրա շուրթերը։ Մոնթագը ծանրորեն շունչ քաշեց։

– Կողքի տանը մի աղջիկ էր ապրում,– անշտապ ասաց նա։– Նա այլևս չկա։ Երևի մեռել է։ Ես նույնիսկ լավ չեմ հիշում նրա դեմքը։ Բայց նա այդպիսին չէր։ Ինչպե՞ս․․․ ինչպե՞ս կարող էր այդ պատահել։

Բիթին ժպտաց։

– Ժամանակ առ ժամանակ պատահում է մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ։ Քլարիս Մըքլելընն է, չէ՞։ Նրանց ընտանիքի մասին մենք տեղյակ ենք։ Հսկողության տակ ենք առել։ Ժառանգականությունը և միջավայրը, ես կասեի, հետաքրքրաշարժ բաներ են։ Այնքան էլ դյուրին չէ ազատվել բոլոր տարօրինակ մարդկանցից, մի քանի տարում անհնար է։ Ընտանեկան միջավայրը կարող է ջնջել շատ բան նրանից, ինչ ջանում է պատվաստել դպրոցը։ Ահա թե ինչու մենք մշտապես նվազեցնում էինք մանկապարտեզ ընդունվելու տարիքը։ Հիմա երեխաներին կորզում ենք համարյա թե օրորոցից։ Մըքլելընների մասին մենք ահազանգեր էինք ստացել, երբ դեռ ապրում էին Չիկագոյում, բայց բոլորն էլ կեղծ էին դուրս գալիս։ Նրանց տանը գրքեր չէինք գտնում։ Քեռին բարի համբավ չունի, կասկածելիների թվում է, մարդախույս է։ Ինչ վերաբերում է աղջկան, նա դանդաղ գործողության ռումբ էր։ Ընտանիքը ազդել էր նրա ենթագիտակցության վրա․ ես համոզվեցի՝ ծանոթանալով նրա դպրոցական բնութագրին։ Նրան հետաքրքրում էր ոչ թե այն, թե ինչպես է արվում ինչ-որ բան, այլ թե ինչու և ինչի համար։ Իսկ նման հետաքրքրասիրությունը վտանգավոր է։ Միայն թե սկսիր հարցնել՝ ինչու կամ ինչի համար, և եթե ժամանակին չկանխես, ապա վերջը կարող է շատ տխուր լինել։ Թերևս ավելի լավ էր, որ խեղճ աղջիկը մեռավ։

– Այո՛, մեռավ։

– Բարեբախտաբար այդպիսիք հազվադեպ են հանդիպում։ Մենք կարողանում ենք սաղմի մեջ, ամենավաղ շրջանում խեղդել նման միտումները։ Առանց տախտակների ու մեխերի տուն չես կառուցի և եթե ուզում ես, որ տունը չկառուցվի, թաքցրու տախտակներն ու մեխերը։ Եթե չես ուզում, որ մարդը դառնանա, վշտանա, ընկճվի քաղաքականության պատճառով, նույն հարցը երկու կողմից տեսնելու հնարավորություն մի՛ ընձեռիր։ Թող տեսնի միայն մեկը, իսկ ավելի լավ է՝ ոչ մեկը։ Թող մոռանա, որ աշխարհում գոյություն ունի պատերազմ։ Եթե կառավարությունն անկարող է, ոչինչ չի հասկանում, հարկերով խեղդում է ժողովրդին, համենայն դեպս, ավելի լավ է, քան եթե ժողովուրդը ըմբոստանա։ Ամենաէականը անդորրն է, Մոնթագ։ Կազմակերպեցեք տարբեր մրցույթներ, օրինակ՝ ո՞վ է ավելի լավ հիշում հանրածանոթ երգերի բառերը, ո՞վ կարող է թվարկել Նահանգների բոլոր գլխավոր քաղաքները կամ ո՞վ գիտե, թե Այովա նահանգը որքան հացահատիկ է տվել անցյալ տարի։ Մարդկանց գլուխները լցրեք անպետք թվերով, խցկեցեք այնքան չնչին փաստեր, մինչև որ նրանց սիրտը խառնի, ոչինչ, հետո նրանց կթվա, թե շատ կրթված են։ Նույնիսկ կկարծեն, թե իրենք մտածում են, առաջ են շարժվում, թեպետ իրականում դոփում են տեղում։ Եվ մարդիկ երջանիկ կլինեն, քանի որ փաստերը, որոնցով նրանց գլուխները լցված են, անփոփոխ են։ Սակայն մի տվեք նրանց այնպիսի լպրծուն, անվստահելի, երկիմաստ, կասկածելի նյութ, ինչպիսին փիլիսոփայությունն է կամ սոցիոլոգիան։ Աստված ոչ արասցե, որ նրանք սկսեն եզրակացություններ և ընդհանրացումներ անել, կընկնեն մելամաղձության գիրկը։ Այն մարդը, որ ունակ է քանդելու և հավաքելու հեռուստատեսային պատը,– իսկ մեր օրերում մեծամասնությունը կարողանում է,– շատ ավելի երջանիկ է նրանից, ով ջանում է չափել և հաշվարկել տիեզերքը, քանի որ չի կարելի այն չափել ու հաշվարկել՝ առանց սեփական ոչնչությունն ու մենակությունը զգալու։ Ես գիտեմ, ես փորձել եմ։ Ո՛չ, գրո՜ղը տանի։ Տվեք նրանց զվարճալիքներ, երեկույթներ, մարմնամարզիկներ ու ձեռնածուներ, կրկեսային հանդուգն համարներ, հրթիռային ավտոմեքենաներ, ուղղաթիռ–մոտոցիկլետներ, պոռնոգրաֆիա և թմրադեղեր։ Ավելի շատ այն ամենից, ինչը հարուցում է պարզագույն ավտոմատ ռեֆլեքսներ։ Եթե դրաման անբովանդակ է, կինոնկարը՝ անիմաստ, իսկ կատակերգությունը սնամեջ, գրգռեք իմ նյարդերը խլացուցիչ երաժշտությամբ։ Եվ ինձ կթվա, թե պիեսը հուզում է ինձ, չնայած դա ընդամենը ռեակցիա է ձայնային ալիքների հանդեպ։ Բայց ինձ համար միևնույն է։ Սիրում եմ, երբ ինձ ինչպես հարկն է թափ են տալիս։

Բիթին ոտքի ելավ։

– Իմ գնալու ժամանակն է։ Դասախոսությունն ավարտվեց։ Հուսով եմ, ամեն ինչ պարզաբանեցի։ Մոնթագ, հիշեցեք գլխավորը՝ մենք երջանկության մարտիկներ ենք՝ դուք, ես և մյուսները։ Մենք պահպանում ենք մարդկությանը այն խղճուկ խմբակցությունից, որն իր հակասական գաղափարներով և տեսություններով բոլորին ուզում է ապերջանիկ դարձնել։ Մենք ամբարտակի պահակներ ենք։ Ամրացե՛ք, Մոնթագ։ Հետևեցեք, որ մելամաղձի և մռայլ փիլիսոփայության հեղեղը չողողի մեր աշխարհը։ Մեր հույսը դուք եք։ Նույնիսկ չեք էլ պատկերացնում, թե որքան անհրաժեշտ եք, թե ես ու դուք որքան հարկավոր ենք այս երջանիկ աշխարհում։

Բիթին սեղմեց Սոնթագի անկենդան ձեռքը։ Նա անշարժ նստած էր անկողնում։ Թվում էր, եթե նրա գլխին փուլ գար առաստաղը, նա չէր շարժվի։ Միլդրեդն այլևս դռների մեջ չէր։

– Վերջում մի բան էլ ասեմ,– ասաց Բիթին։– Ծառայության ընթացքում ամեն մի հրկիզողի գոնե մեկ անգամ համակում է բուռն հետաքրքրասիրությունը։ Հանկարծ ցանկանում է իմանալ՝ ի՞նչ է գրված այդ գրքերում։ Գիտե՞ք, այնպես է ցանկանում, որ չի կարողանում դիմադրել։ Հավատացե՛ք ինձ, Մոնթագ, Ժամանակին ինքս քիչ գրքեր չեմ կարդացել՝ կողմնորոշվելու համար։ Ես ձեզ ասում եմ՝ գրքերում ոչինչ չկա, չկա այնպիսի մի բան, որին կարելի է հավատալ կամ սովորեցնել ուրիշներին։ Եթե վիպագրություն է, ապա պատմվում է երբևէ գոյություն չունեցած երևակայական մարդկանց մասին, կեղծիք, հորինվածք։ Եթե գիտական գրականություն է, ավելի վատ․ մի գիտնականը մյուսին ապուշ է անվանում, մի փիլիսոփան ջանում է ձայնակոխ անել մյուսին։ Բոլորը պատեպատ են զարկվում, ձգտում են մարել աստղերը, խավարեցնել արևը։ Կարդում ես՝ գլուխդ է պտտվում։

– Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե հրկիզողը պատահաբար, առանց որևէ չար մտադրության, գիրք վերցնի։

Մոնթագի դեմքով ջղաձիգ դող անցավ։ Բաց դուռը նայում էր նրան, ինչպես հսկա դատարկ աչք։

– Միանգամայն բնական արարք է։ Պարզ հետաքրքրասիրության է, ոչ ավելին,– պատասխանեց Բիթին։– Նման դեպքերում մենք ո՛չ անհանգստանում ենք, ոչ՝ զայրանում։ Թույլ ենք տալիս մի օր պահել գիրքը։ Եթե քսանչորս ժամ հետո ինքը չի այրում, մենք ենք այրում նրա փոխարեն։

– Հասկանալի է,– Մոնթագի բերանը չորացավ։

– Այսքանը, Մոնթագ։ Գուցե ուզում եք դուրս գալ ավելի ուշ, գիշերային հերթափոխի՞։ Այսօր հավանաբար կհանդիպե՞նք։

– Չգիտեմ,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ինչպե՞ս թե,– Բիթիի դեմքին թեթև զարմանք հայտնվեց։

Մոնթագը փակեց աչքերը։

– Գուցե կգամ, ավելի ուշ։

– Եթե չգաս, քո պակասը կզգանք,– մտախոհ ասաց Բիթին՝ ծխամորճը դնելով գրպանը։

«Ես այլևս չեմ գա»,– մտածեց Մոնթագը։

– Դե, ապաքինվեք,– ասաց Բիթին։– Առողջացեք։

Նա շրջվեց ու դուրս ելավ բաց դռնից։

Մոնթագը պատուհանից տեսավ, թե ինչպես ածխասև անվադող ունեցող փայլուն դեղնակարմիր բզեզ ավտոմեքենայով Բիթին մեկնեց։

Պատուհանից երևում էին փողոցներն ու հարթ ճակատներով տները։ Ի՞նչ ասաց մի անգամ Քլարիսը նրանց մասին։ Հիշեց․ «Այլևս չկան առմուտքեր։ Իսկ քեռիս ասում է, որ նախկինում բոլոր տները ունեին։ Երեկոները մարդիկ նստում էին շեմին, զրուցում, եթե ցանկանում էին, իսկ եթե ոչ՝ լուռ ճոճվում էին ճոճաթոռների մեջ։ Պարզապես նստում էին և մտածում ինչ-որ բանի մասին, կշռադատում։ Ճարտարապետները վերացրել են առմուտքերը, որովհետև դրանք իբր փչացնում էին շենքերի ճակատամասերը։ Բայց քեռիս ասում է, որ դա սոսկ պատրվակ է եղել, իրականում չէին ուզում թույլ տալ, որ մարդիկ այդպես նստեին շեմին, հանգստանային, ճոճվեին ճոճաթոռների մեջ, զրուցեին։ Դա վնասակար ժամանց է։ Մարդիկ չափազանց շատ էին զրուցում։ Եվ նրանք մտածելու ժամանակ ունեին։ Այդ պատճառով որոշեցին առմուտքերը ոչնչացնել։

Պարտեզները նույնպես։ Տների շուրջը այլևս չկան պարտեզներ, որտեղ կարելի լինի նստել։ Հապա նայեցեք կահույքին։ Ճոճաթոռները վերացան, քանի որ չափազանց հարմարավետ էին։ Անհրաժեշտ է, որ մարդիկ ավելի շատ շարժվեն։ Քեռիս ասում է․․․ քեռիս ասում է․․․ քեռիս․․․»։ Քլարիսի ձայնը մարեց։

Մոնթագը հայացքը կտրեց պատուհանից և նայեց կնոջը, նա նստել էր հյուրասենյակում և խոսում էր հաղորդավարի հետ, որն իր հերթին դիմում էր նրան։

– Միսիս Մոնթագ,– ասում էր հաղորդավարը, և էլի ինչ-որ բառեր։– Միսիս Մոնթագ, և էլի ինչ-որ բան։ Հատուկ սարքը, որը ձեռք բերեցին հարյուր դոլարով, հարկ եղած պահին ավտոմատ կերպով արտաբերում էր կնոջ անունը։ Դիմելով իր լսարանին՝ հաղորդավարը դադար տվեց, և այդ պահին յուրաքանչյուր տան մեջ սարքը հնչեցնում էր տանտիրոջ անունը, իսկ մի այլ հատուկ սարքավորում, համապատասխանաբար, հեռուստաէկրանին փոփոխում էր հաղորդավարի շուրթերի ու դեմքի մկանների շարժումները։ Կասկած չկար, որ հաղորդավարը տան բարեկամն էր, սրտամոտ ծանոթը․․․

– Միսիս Մոնթագ, իսկ այժմ այստեղ նայեցեք։

Միլդրեդը թեքեց գլուխը, թեպետ ակնհայտ էր, որ չէր լսում։

Մոնթագն ասաց․

– Բավական է այսօր գործի չգնալ, և արդեն կարելի կլինի վաղն էլ չգնալ, ընդհանրապես չգնալ։

– Բայց դու հո այսօր կգնա՞ս,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Դեռ չեմ որոշել։ Առայժմ մի սոսկալի ցանկություն ունեմ, ուզում եմ ամեն ինչ ջարդ ու փշուր անել։

– Մեքենայով գնա մի քիչ թարմացիր։

– Ո՛չ, շնորհակալություն։

– Բանալիները զարդասեղանի վրա են։ Երբ ես այդպիսի տրամադրության մեջ եմ լինում, միշտ նստում եմ մեքենա և մեկնում՝ ուր աչքս կտրի, միայն հնարավորին չափ արագ։ Ժամում իննսունհինգ մղոն սլանալը հիանալի օգնում է։ Երբեմն ողջ գիշեր պտտվում եմ, տուն եմ վերադառնում լուսաբացին, իսկ դու չես էլ իմանում։ Քաղաքից դուրս շատ հաճելի է։ Երբեմն անվի տակ սկյուռ է ընկնում, երբեմն՝ շուն։ Մի քիչ զբոսնիր։

– Ո՛չ, այսօր հարկավոր չէ։ Չեմ ուզում, որ այդ զգացումը ցրվի։ Գրողը տանի, ներսումս ինչ-որ բան է եռում։ Չեմ հասկանում, թե ինչ է։ Ես այնպե՜ս դժբախտ եմ, այնպե՜ս չարացած, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչու։ Թվում է, փքվում եմ, ուռչում։ Ասես չափազանց շատ բան է հավաքվել մեջս․․․ Թե ինչ, չգիտեմ։ Հնարավոր է, որ նույնիսկ սկսեմ գրքեր կարդալ։

– Բայց չէ՞ որ քեզ բանտ կնստեցնեն։– Կինը այնպես նայեց, կարծես նրանց միջև ապակե պատ կար։

Մոնթագը սկսեց հագնվել՝ անհանգիստ շրջելով ննջասենյակում։

– Թերևս վատ միտք չէ, հարկավոր է բանտարկել ինձ, քանի դեռ որևէ մեկին չեմ վնասել։ Դու լսեցի՞ր Բիթիին։ Լսեցի՞ր, թե ինչ էր ասում։ Նա ամեն ինչի համար պատասխան ունի։ Եվ իրավացի է, կարևորը երջանկությունն է։ Զվարճությունն ամեն ինչ է։ Ես լսում էի նրան և կրկնում ինքս ինձ․ ո՛չ, ես դժբախտ եմ։

– Իսկ ես երջանիկ եմ,– Միլդրեդը շողարձակ ժպտաց։ – Եվ հպարտ եմ, որ երջանիկ եմ։

– Ես պետք է ինչ-որ բան անեմ,– ասաց Մոնթագը։– Դեռևս չգիտեմ՝ ինչ, բայց որևէ կարևոր բան։

– Ես ձանձրացել եմ այդ հիմարությունը լսելուց,– ասաց Միլդրեդը և կրկին շրջվեց հաղորդավարի կողմը։

Մոնթագը դիպավ ձայնի կարգավորիչին, և հաղորդավարը լռեց։

– Միլլի,– սկսեց Մոնթագը ու մի պահ լռեց։– Սա ախր ոչ միայն իմ, այլ նաև քո տունն է։ Եվ որպեսզի ազնիվ լինեմ, պետք է քեզ ասեմ։ Վաղուց պետք է ասեի, բայց նույնիսկ ինքս ինձ վախենում էի խոստովանել։ Ես քեզ ցույց կտամ այն, ինչ կլոր տարի թաքցրել եմ։ Տարվա ընթացքում հավաքել եմ, մեկ առ մեկ, գաղտագողի։ Ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչու, բայց ահա, մի խոսքով, արել եմ, իսկ քեզ այդպես էլ չեմ ասել․․․

Նա վերցրեց թիկնաթոռը, անշտապ և հանգիստ տարավ նախասենյակ, դրեց մուտքի դռան մոտ, բարձրացավ աթոռին։ Մի րոպե անշարժացավ, ինչպես արձանը պատվանդանին, իսկ Միլդրեդը կողքին կանգնած սպասում էր։ Նա ետ տարավ պատի օդափոխիչ ցանցը, ձեռքը մտցրեց խողովակի մեջ, մի կողմ հրեց մետաղյա մի ցանց ևս ու մի գիրք հանեց։ Առանց նայելու նետեց հատակին։ Կրկին ձեռքը մտցրեց, հանեց ևս երկու գիրք ու նետեց հատակին։ Նա իրար ետևից դովա էր հանում և նետում էր հատակին՝ փոքրածավալ, ստվար, դեղին, կարմիր, կանաչ կազմերով գրքեր։ Երբ վերջինը հանեց, Միլդրեդի ոտքերի առաջ ընկած էր մոտ քսան գիրք։

– Ներիր ինձ,– ասաց նա։– Ես արել եմ առանց մտածելու։ Իսկ հիմա պարզվում է, որ մենք երկուսով այս պատմության մեջ ենք խճճվել։

Միլդրեդը ընկրկեց, ասես իր առջև տեսել էր հատակի տակից դուրս ելած բազմաթիվ մկներ։ Մոնթագը լսում էր նրա ընդհատվող շնչառությունը, տեսնում նրա գունատ դեմքը, սառած, չռված աչքերը։ Միլդրեդը նորից ու նորից կրկնում էր Մոնթագի անունը, այնուհետև խղճալի հոգոց հանելով վազեց գրքերի կողմը, վերցրեց նրանցից մեկն ու նետվեց խոհանոց՝ աղբայրիչ վառարանի մոտ։

Մոնթագը բռնեց նրան։ Կինը ծղրտում էր և ճանկռտելով փորձում դուրս պրծնել։

– Ո՜չ, Մի՜լլի, ո՜չ։ Սպասի՛ր։ Վե՛րջ տուր, խնդրում եմ։ Դու ոչինչ չգիտես․․․ Դե, վե՛րջ տուր․․․,– նա ապտակեց Միլդրեդին և ուսերից բռնելով՝ թափահարեց։

Կինը կրկին տվեց Մոնթագի անունը և արտասվեց։

– Մի՚լլի,– ասաց նա։– Լսիր ինձ։ Մի վայրկյան։ Աղաչում եմ։ Այժմ արդեն ոչինչ չենք կարող անել։ Այժմ չենք կարող այրել։ Ես ուզում եմ նախ նայել դրանք, հասկանո՞ւմ ես, գոնե մի անգամ նայել։ Եվ, եթե հրկիզապետն իրավացի է, միասին կայրենք։ Խոսք եմ տալիս, միասին կայրենք։ Դու պետք է օգնես ինձ։

Նա նայեց կնոջ դեմքին։ Բռնեց նրա կզակից։ Զննելով նրա դեմքը՝ Մոնթագը որոնում էր այնտեղ իրեն, որոնում էր հուզող հարցի պատասխանը՝ ինչպե՞ս վարվել։

– Ուզենք թե չուզենք, միևնույն է, արդեն խճճվել ենք։ Ես քեզնից ոչինչ չեմ խնդրել այս բոլոր տարիներին, բայց այժմ խնդրում եմ, աղաչում եմ։ Մենք պետք է վերջապես ըմբռնենք՝ ինչպես առաջացավ այս թնջուկը՝ դու, այդ քնաբեր դեղահաբերը և գիշերային խելահեղ ուղևորությունները մեքենայով, ես և իմ աշխատանքը։ Մենք սրընթաց անդունդն ենք գլորվում, Միլլի, բայց ես չեմ ուզում, գրողը տանի։ Մեզ համար հեշտ չի լինի։ Մենք նույնիսկ չգիտենք ինչից սկսել, բայց փորձենք ինչ-որ կերպ գլուխ հանել, կշռադատել, օգնել միմյանց։ Նույնիսկ չեմ կարող ասել, թե հենց հիմա որքա՜ն է ինձ անհրաժեշտ քո օգնությունը։ Եթե դու դույզն իսկ սիրում ես ինձ, ապա կսպասես մեկ–երկու օր։ Ահա իմ խնդրանքը, և ամեն ինչ կավարտվի։ խոստանում եմ, երդվում եմ։ Եթե ինչ-որ խելացի բան կա այս գրքերում, թեկուզ մտքի նշույլ համընդհանուր քաոսի մեջ, գուցե և կարողանանք փոխանցել ուրիշներին։

Միլդրեդն այլևս չէր դիմադրում, և Մոնթագը բաց թողեց նրան։ Կինը ճոճվելով հեռացավ, ուժասպառ հենվեց պատին, ապա ծանրորեն սահեց հատակին։ Նա լուռ նստել էր հատակին՝ նայելով ցիրուցան գրքերին։ Ոտքը կպավ մի գրքի, և նա դանդաղ ետ քաշեց։

– Երեկ այն կինը․․․ Դու այնտեղ չէիր, Միլլի, դու չես տեսել նրա դեմքը։ Քլարիսը նույնպես․․․ Դու երբեք չես խոսել նրա հետ։ Իսկ ես խոսել եմ։ Բիթիի նման մարդիկ վախենում են նրանից։ Չեմ հասկանում՝ ինչո՞ւ են նրանք վախենում Քլարիսից և Քլարիսի նմաններից։ Բայց երեկ հերթապահության ժամանակ ես սկսեցի համեմատել Քլարիսին հրակայանի հրկիզողների հետ և հանկարծ հասկացա, որ ատում եմ նրանց, ատում եմ ինքս ինձ։ Ես մտածեցի՝ գուցե ավելի լավ կլիներ, եթե հրկիզողներն իրենք իրենց այրեին։

– Գա՜յ։

Շքամուտքի խոսափողը ցաձրաձայն կանչեց․ «Միսիս Մոնթագ, միսիս Մոնթագ, ձեզ են հարցնում, ձեզ են հարցնում»։

Լռություն։

Նրանք վախեցած նայում էին շքամուտքի դռանը, հատակին թափված գրքերի կույտին։

– Բիթին է,– արտասանեց Միլդրեդը։

– Չի կարող պատահել։ Նա չէ։

– Վերադարձել է,– շշնջաց կինը։

Եվ նորից խոսափողի խուլ ձայնը․ «Ձեզ են հարցնում»։

– Պետք չէ դուռը բացել։

Մոնթագը հենվեց պատին, ապա դանդաղ կքելով պպզեց և սկսեց շփոթահար ջոկջկել գրքերը՝ վերցնելով մերթ մեկը, մերթ մյուսը։ Նա ողջ մարմնով դողում էր և սաստիկ ցանկանում էր կրկին գրքերը թաքցնել օդափոխիչի մեջ։ Բայց գիտեր, որ ուժ չունի մի անգամ ևս հանդիպելու հրկիզապետ Բիթիին։ Նա պպզել էր, հետո պարզապես նստեց հատակին։ Ավելի համառորեն հնչեց խոսափողի ձայնը։ Մոնթագը հատակից վերցրեց հատորիկը։

– Ինչի՞ց սկսենք։– Նա գիրքը կեսից բացեց և ուշադիր նայեց։– Կարծում եմ, պետք է սկսել սկզբից․․․

– Նա ներս կմտնի,– ասաց Միլդրեդը,– և գրքերի հետ միասին մեզ էլ կայրի։

Խոսափողը վերջապես լռեց։ Լռություն։ Մոնթագը դռան ետևում զգաց ինչ-որ մեկի ներկայությունը, որ կանգնել, սպասում էր, թերևս ականջ դնում։ Ապա քայլերի ձայներ լսվեցին։ Քայլերը հեռանում էին ճանապարհով։ Հետո անցան մարգագետնի միջով․․․

– Տեսնենք, թե ինչ է գրված,– ասաց Մոնթագը։ Այդ բառերը Նա արտասանեց կմկմալով, ասես կաշկանդվում էր սաստիկ ամոթից։ Արագ թերթելով՝ Մոնթագը աչքի անցկացրեց տասնյակ էջեր, մինչև վերջապես կանգ առավ հետևյալ տողերին․

«Հաշվված է, որ տասնմեկ հազար մարդ, զանազան ժամանակ, գերադասել են մահը, միայն թե չհնազանդվեն և չկոտրեն ձուն սուր ծայրից»։

Միլդրեդը նստել էր նրա դիմաց։

– Դա ի՞նչ է նշանակում։ Ախր, ոչ մի իմաստ չկա։ Հրկիզապետը իրավացի էր։

– Սպասի՛ր,– պատասխանեց Մոնթագը։– Նորից սկսենք։ Հե՛նց սկզբից։



=== Երկրորդ մաս. ՄԱՂԸ ԵՎ ԱՎԱԶԸ ===


Ամբողջ օրը նրանք կարդում էին, իսկ երկնքից նոյեմբերյան սառն անձրևը թափվում էր խաղաղված տան վրա։ Նրանք կարդում էին նախասենյակում։ Հյուրասենյակը ամայի ու գորշ էր թվում։ Նրա համրացած պատերին չէր խաղում գույների ծիածանը, չէին առկայծում հրավառության ցոլքերը, չկային ոսկեկար ցանցկեն զգեստներ հագած կանայք, և սև թավշյա կոստյումներով տղամարդիկ 100 ֆունտանոց ճագարներ չէին հանում արծաթավուն լայնեզր գլխարկներից։ Հյուրասենյակը մեռյալ էր։ Միլդրեդը սառած, անարտահայտիչ հայացքով շարունակ նայում էր լռին պատերին, իսկ Մոնթագը մերթ անհանգիստ չափչփում էր սենյակը, մերթ նորից պպզում և մի քանի անգամ բարձրաձայն կարդում որևէ էջ։

«Դժվար է ասել, թե հատկապես որ պահին է ծնվում բարեկամությունը։ Ջուրը կաթիլ–կաթիլ լցնելիս, լինում է մի վերջին կաթիլ, որից հանկարծ բերնեբերան լցվում է անոթը և թափվում եզրից, ճիշտ նույնն է, երբ բարի արարքներից մեկը հանկարծ լիքը լցնում է սիրտդ»։

Մոնթագը նստեց՝ ականջ դնելով անձրևի խշշոցին։

– Գուցե և հենց այդ էր, որ կար մեր հարևան աղջկա մեջ։ Ես այնպես եմ ուզում հասկանալ նրան։

– Բայց նա մեռել է։ Ի սեր աստծո, խոսենք որևէ ապրողի մասին։

Չնայելով կնոջը՝ Մոնթագը, ողջ մարմնով դողալով, կտրեց–անցավ նախասենյակը և մտավ խոհանոց։ Երկար կանգնեց պատուհանի մոտ՝ հայացքը ապակիները թմբկահարող անձրևին։ Երբ անձրևը դադարեց, նա վերադարձավ արդեն աղջամուղջով պատված նախասենյակ և վերցրեց նոր գիրք։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

Նա խեթ֊խեթ նայեց պատին։

– Մեր նախասիրած թեման է․ «Իմ մասին»։

– Այ դա հասկանում եմ,– ասաց Միլդրեդը։

– Իսկ Քլարիսի համար բնավ էլ նախասիրած թեմա չէր։ Նա սիրում էր խոսել ուրիշների մասին, իմ մասին։ Նա առաջինն էր իմ կյանքում, որ ինձ իսկապես դուր եկավ։ Ծանոթներիս մեջ միակն էր, որ նայում էր ուղիղ աչքերիս, այնպես, ասես ինչ-որ բան արժեմ։

Նա հատակից վերցրեց երկու գրքերը, որ քիչ առաջ կարդում էր։

– Այս մարդիկ մեռել են շատ տարիներ առաջ, բայց ես գիտեմ, որ նրանց բոլոր գրածներն այսպես թե այնպես կապված են Քլարիսի հետ։

Դրսից թույլ ճանկռտոց լսվեց։

Մոնթագը քարացավ։ Միլդրեդը, ծանր շնչելով, սեղմվեց պատին։

– Դռան ետևում ինչ-որ մեկը կա․․․ Ինչո՞ւ է խոսափողը լռում։

– Անջատել եմ։

Դռան ետևից լսվում էր թույլ ֆսֆսոց, էլեկտրաջեռուցման թեթև թշշոց։

Միլդրեդը ծիծաղեց։

– Ախր դա պարզապես շուն է․․․ Վռնդե՞մ։

– Չհամարձակվես։ Տե՛ղդ նստիր։

Լռության։ Դրսում սառն անձրև էր մաղում։ Իսկ փակ դռան տակից փչում էր էլեկտրական կապույտ պարպումների նուրբ հոտը։

– Շարունակենք,– հանգիստ ասաց Մոնթագը։

Միլդրեդը ոտքով հարվածեց գրքին։

– Գրքերը մարդիկ չեն։ Դու կարդում ես, ես նայում եմ շուրջս, բայց ոչ ոք չկա։

Մոնթագը նայում էր հյուրասենյակի պատերին, մեռած ու գորշ, ինչպես օվկիանոս, որ պատրաստ է ալեկոծվելու, եռալու կյանքով, եթե միայն միացվի էլեկտրական արևը։

– Իսկ «ազգականները» կենդանի մարդիկ են։ Նրանք ինչ-որ բան են ասում ինձ, ես ծիծաղում եմ, նրանք ծիծաղում են։ Հապա գույնե՜րը․․․

– Այո՛, գիտեմ։

– Բացի այդ, եթե հրկիզապետ Բիթին իմանա այս գրքերի մասին․․․,– Միլդրեդը մտածմունքի մեջ ընկավ։ Դեմքի զարմանքը փոխվեց սարսափի։

– Նա կարող է գալ այստեղ, այրել տունը, «ազգականներին», ամեն ինչ։ Սոսկալի՜ է։ Նապա մտածի՛ր, թե որքան փող ենք ներդրել այս տան վրա։ Ինչո՞ւ ես պետք է կարդամ այս գրքերը, հանուն ինչի՞։

– Ինչո՞ւ, հանուն ինչի՞,– գոչեց Մոնթագը։– Անցած գիշեր ես օձ տեսա։ Աշխարհում ավելի արգահատելի բան չկա։ Նա կարծես սատկած էր, բայց միաժամանակ կենդանի։ Նա կարող էր տեսնել, բայց չէր տեսնում։ Ուզո՞ւմ ես տեսնել այդ օձին։ Նա անհետաձգելի օգնության հիվանդանոցում է, այնտեղ մանրամասն գրված է, թե ինչպիսի աղտեղություն դուրս քաշեց քեզնից։ Գուցե գնա՞ս այնտեղ, ընթերցե՞ս քարտարանում պահվող գրառումը։ Միայն թե չգիտեմ՝ ի՞նչ խորագրի տակ փնտրել՝ «Գայ Մոնթագ», թե՞ «Սարսափ» կամ «Պատերազմ»։ Իսկ գուցե գնաս տեսնես այն տունը, որ անցած գիշեր այրվե՞ց։ Մոխրի մեջ պեղես այն կնոջ ոսկորները, որը ողջակիզվեց իր տան հետ միասին։ Իսկ Քլարիս Մըքլե՞լընը։ Որտե՞ղ փնտրել հիմա նրան։ Դիարանո՞ւմ։ Ահա լսի՛ր։

Տան վերևում իրար ետևից սրընթաց անցան ռմբակոծիչները, անցան հռնդյունով, դղրդյունով, սուլոցով, ասես անտեսանելի վիթխարի օդափոխիչ էր պտտվում երկնքի դատարկ խոռոչում։

– Տե՜ր աստված, – բացականչեց ՍոՆթագը,– ամեն ժամ նրանք ոռնում են մեր գլխավերևում։ Մեր կյանքի ամեն վայրկյանը հագեցված է այդ դժոխային ռմբակոծիչներով։ Ինչո՞ւ ոչ ոք չի խոսում այդ մասին։ 1960 թվականից հետո մենք սկսել ենք և հաղթել երկու ատոմային պատերազմում։ Մի՞թե պատճառն այն չէ, որ զվարճանալով տանը, լիովին մոռացել ենք մնացյալ աշխարհը։ Արդյոք այն պատճառով չե՞նք այսպես հարուստ, որ աշխարհն այնքան աղքատ է, իսկ մեր հոգն էլ չէ։ Ես լսել եմ, որ ամենուր մարդիկ կիսաքաղց են, իսկ մենք կուշտ ենք։ Արդյոք ճի՞շտ է, որ ողջ աշխարհը տաժանակիր աշխատում է, իսկ մենք զվարճանում ենք։ Դրա համար չէ՞, որ սաստիկ ատում են մեզ։ Ես վաղուց եմ լսել, որ բոլորն ատում են մեզ։ Իսկ գիտե՞ս, թե ինչու։ Ես չգիտեմ։ Գուցե այս գրքե՞րը բացեն մեր աչքերը։ Գուցե դրա՞նք նախազգուշացնեն մեզ՝ չկրկնել նույն անուղղելի սխալները։ Ես չեմ հիշում, թե քո հյուրասենյակի այդ ապուշները երբևէ այդ մասին խոսած լինեն։ Աստվա՜ծ իմ, Միլլի, ախր, ինչպե՞ս չես հասկանում։ Եթե օրական մի քիչ կարդանք, ասենք, օրը մի ժամ, երկու ժամ, գուցե թե․․․

Հեռախոսը զնգաց։ Միլդրեդը ճանկեց լսափողը։

– Աանա։– Նա ուրախացած ծիծաղեց։֊– Այո՛, Սպիտակ ծաղրածուն է երեկոյան ծրագրով։

Մոնթագը գնաց դեպի խոհանոց և գիրքը նետեց սեղանին։

«Մոնթագ,– դիմեց ինքն իրեն,– դու իսկապես հիմար ես։ Սակայն ինչպե՞ս վարվել։ Գրքերի մասին հայտնել կայա՞ն։ Մոռացությա՞ն տալ»։– Նա կրկին բացեց գիրքը, ջանալով չլսել Միլդրեդի ծիծաղը։

«Խե՜ղճ Միլլի,– մտածեց նա։– Խե՜ղճ Մոնթագ։ Չէ՞ որ դու նույնպես գլուխ չես հանում։ Որտեղից օգնություն խնդրել, որտե՞ղ ուսուցիչ գտնել, երբ արդեն այդքան ժամանակ կորսված է»։

Չպետք է հանձնվել։ Նա փակեց աչքերը։ Դե, իհարկե, նա կրկին զգաց, որ մտածում է քաղաքային զբոսայգու մասին, ուր մի տարի առաջ անցողակի մտել էր։ Վերջերս հաճախ էր հիշում այդ մասին։ Եվ այժմ էլ հիշողության մեջ պարզորոշ գծագրվեց այն ամենը, ինչ կատարվեց այդ օրը՝ զբոսայգում․ սաղարթախիտ անկյունը, նստարանին նստած սև կոստյումով ծերուկը, որ, Մոնթագին տեսնելով, արագորեն ինչ-որ բան խոթեց վերարկուի գրպանը։

․․․ Ծերուկը տեղից վեր ցատկեց, ասես ուզում էր վազել։ Իսկ Մոնթագն ասաց․

– Սպասե՛ք։

– Ես ոչ մի մեղք չունեմ,– դողահար բացականչեց նա։

– Իսկ ո՞վ ասաց, թե դուք մեղավոր եք։

Որոշ ճամանակ նրանք լուռ նստել էին կանաչ սաղարթների աղոտ ցոլքերի մեջ։ Հետո Մոնթագը խոսք բացեց եղանակի մասին, և ծերուկը պատասխանեց ցածր, թույլ ձայնով։ Դա տարօրինակ, խաղաղ հանդիպում էր։ Ծերուկը խոստովանեց, որ ինքը անգլերեն լեզվի պաշտոնանկ պրոֆեսոր է, աշխատանքից զրկվել է քառասուն տարի առաջ, երբ ուսանողների և նյութական աջակցության բացակայության պատճառով փակվեց հումանիտար գիտությունների վերջին քոլեջը; Անունը Ֆաբեր էր, և երբ նա այլևս չէր վախենում Մոնթագից, դարձավ շատախոս։ Սկսեց խոսել ցածր, համաչափ ձայնով, նայելով երկնքին, ծառերին, զբոսայգու կանաչ բացատներին։ Նրանք զրուցեցին շուրջ մեկ ժամ։ Հանկարծ ծերուկը ինչ-որ բան արտասանեց, և Մոնթագը հասկացավ, որ անհանգ բանաստեղծություն է։ Հետո, սիրտ առնելով, կրկին ինչ-որ բան արտասանեց՝ նույնպես բանաստեղծություն։ Զեռքը սեղմելով վերարկուի ձախ գրպանին՝ Ֆաբերը քնքշորեն արտաբերում էր բառերը; Մոնթագն զգաց, որ եթե ձեռքը մեկնի, ծերուկի գրպանից բանաստեղծությունների հատորյակ կհանի։ Բայց նա չմեկնեց։ Նրա ձեռքերն անզգա ընկած էին ծնկներին։

– Չէ՞ որ ես խոսում եմ ոչ թե բուն իրերի մասին, սը՛ր,– ասաց Ֆաբերը։– Ես խոսում եմ իրերի էության մասին։ Նստած եմ այստեղ և գիտեմ, որ ապրում եմ։

Ահա այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այն ժամանակ։ Մեկ ժամ տևած մենախոսություն, բանաստեղծություններ ու մեկնաբանություններ, իսկ հետո ծերուկը դողացող մատներով թղթի կտորի վրա գրեց իր հասցեն։ Մինչ այդ պահը երկուսն էլ խուսափում էին հիշատակել, որ Մոնթագը հրկիզող է։

– Ձեր քարտարանի համար է,– ասաց ծերուկը,– եթե ձեր մտքով անցնի բարկանալ ինձ վրա։

– Ես չեմ բարկանում,– զարմացած ասաց Մոնթագը։

Նախասենյակից լսվեց Միլդրեդի անզուսպ քրքիջը։

Բացելով ննջարանի պատի պահարանը՝ Մոնթագը թերթեց «Ենթակա են հետաքննության» (?) մակագրությամբ արկղի քարտերը։ Դրանց մեջ էր Ֆաբերի քարտը։ Այն ժամանակ Մոնթագը չէր մատնել նրան, բայց և հասցեն չէր ոչնչացրել։

Նա հավաքեց հեռախոսի համարը։ Հեռախոսալարի մյուս ծայրին ազդանշանը մի քանի անգամ կրկնեց Ֆաբերի անունը, և, վերջապես, ընկալուչում լսվեց պրոֆեսորի թույլ ձայնը։ Մոնթագը ներկայացավ։ Տիրեց երկարատև լռություն։ Եվ ապա՝

– Այո՛, միստր Մոնթագ։

– Պրոֆեսոր Ֆաբեր, ես ուզում եմ ձեզ ոչ այնքան սովորական մի հարց տալ։ Մեր երկրում քանի «Աստվածաշունչ» է մնացել։

– Չեմ հասկանում՝ ինչի՞ մասին եք խոսում։

– Ես ուզում եմ իմանալ՝ գեթ մի օրինակ «Աստվածաշունչ» մնացե՞լ է։

– Ուզում եք ծուղա՞կը գցել ինձ։ Ես չեմ կարող պատահական մարդկանց հետ խոսել հեռախոսով։

– Քանի՞ օրինակ է մնացել Շեքսպիրի, Պլատոնի ստեղծագործություններից։

– Ոչ մի, դուք ինձնից լավ գիտեք։ Ո՛չ մի։

Ֆաբերը նետեց ընկալուչը։

Մոնթագը նույնպես ցած դրեց ընկալուչը։ Ո՛չ մի։ Հրակայանի ցուցակից Մոնթագն ինքն էլ գիտեր։ Սակայն, չգիտես ինչու, նա ցանկանում էր լսել հենց Ֆաբերից։

Նախասենյակում հանդիպեց Միլդրեդին, նրա դեմքը հուզմունքից շառագունել էր։

– Այսօր մեզ հյուր են գալու տիկինները։

Մոնթագը նրան ցույց տվեց մի գիրք։

– Սա Հին և Նոր կտակարանն է, և գիտե՞ս, Միլդրեդ․․․

– Խնդրում եմ, մի՛ սկսիր․․․

– Սա, հնարավոր է, միակ փրկված օրինակն է՝ մեր աշխարհամասում։

– Բայց դու պետք է այսօր ևեթ վերադարձնես։ Չէ՞ որ հրկիզապետ Բիթին գիտի այդ գրքի մասին։

– Հազիվ թե իմանա՝ հատկապես ի՞նչ գիրք եմ բերել։ Կարելի է մեկ ուրիշը հանձնել։ Բայց ո՞րը։ Ջե՞ֆերսոնը ։ Գուցե Թո՞րոն ։ Ո՞րն է պակաս արժեքավոր։ Եվ հետո, եթե ես փոխեմ, և Բիթին իմանա, թե հատկապես ո՛ր գիրքն եմ գողացել, նա գլխի կընկնի, որ մեզ մոտ մի ամբողջ գրադարան կա։

Միլդրեդի շրթունքները ջղաձգվեցին։

– Հապա մտածիր, թե ինչ ես անում։ Դու մեզ կկործանես։ Քեզ համար ո՞վ է կարևոր՝ ե՞ս, թե «Աստվածաշունչը»։

Նա արդեն նորից ջղային ճչում էր՝ սեփական տաքությունից հալվող մոմե տիկնիկի նման;

Բայց Մոնթագը չէր լսում նրան, նա լսում էր Բիթիի ձայնը։

«Նստեցեք, Մոնթագ։ Նայեցեք։ Վերցնում ենք առաջին էջը։ Զգուշությամբ, ինչպես ծաղկաթերթ, այրում ենք։ Հետո՝ երկրորդը։ Կրակը դրանք վեր է ածում սև թիթեռների։ Գեղեցիկ է, չէ՞։ Այժմ երկրորդ էջից կպցրեք երրորդը և այդպես շղթայաբար, էջ առ էջ, գլուխ առ գլուխ, բոլորը հիմարություններ են՝ ամփոփված բառերում, բոլորը՝ սուտ խոստումներ, հնամաշ մտքեր, իր դարն ապրած փիլիսոփայություն»։

Բիթին նստել էր քրտնաթոր ճակատով, իսկ նրա շուրջը հատակը ծածկված էր սև թիթեռների դիակներով, որոնք զոհվել էին բոցեղեն մրրիկի մեջ։

Միլդրեդը լռեց նույնքան անսպասելի, ինչպես սկսել էր ճչալ։ Մոնթագը նրա վրա ուշադրություն չէր դարձնում։

– Մի ելք է մնում,– ասաց նա։– Մինչև երեկո, երբ ես ստիպված կլինեմ գիրքը հանձնել Բիթիին, պետք է պատճենահանեմ։

– Դու տանը կլինե՞ս, երբ Սպիտակ ծաղրածուի ծրագիրն սկսվի և տիկինները հյուր գան,– բղավեց Միլդրեդը նրա ետևից։

Չշրջվելով՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Մի՛լլի։

Լռություն։

– Ի՞նչ։

– Միլլի, Սպիտակ ծաղրածուն սիրո՞ւմ է քեզ։

Ոչ մի պատասխան։

– Միլլի,– նա լիզեց չոր շրթունքները,– արդյոք քո «ազգականները» սիրո՞ւմ են քեզ։ Սիրում են ամբողջ սրտով ու հոգո՞վ։ Հա՞, Միլլի։

Մոնթագն զգաց, որ կինը աչքերը շփոթահար թարթելով նայում է իր ծոծրակին։

– Ինչո՞ւ ես այդպիսի հիմար հարցեր տալիս։

Մոնթագն ուզում էր լաց լինել, բայց շրթունքներն ամուր սեղմված էին, և աչքերում արցունք չկար։

– Եթե դռան ետևում շուն տեսնես, իմ փոխարեն ոտքով կխփես,– ասաց Միլդրեդը։

Նա անվճռական կանգնել էր դռան առաջ, ականջ դնելով։ Ապա բացեց և դուրս ելավ։

Անձրևը դադարել էր, անամպ երկնքում արևը թեքվում էր դեպի մայրամուտ։ Տան շրջակայքում ոչ ոք չկար, փողոցն ու մարգագետինն ամայի էին։

Մոնթագը թեթև հոգոց հանեց, ապա ետևից շրխկացրեց դուռը։

Մոնթագը մետրո գնաց։

«Ասես ամբողջովին քարացել եմ,– մտածեց նա։– Այդ երբվանի՞ց սկսվեց։ Ե՞րբ կարծրացան դեմքս, մարմինս, արդյո՞ք այն գիշեր, երբ խավարում ոտքով բախվեցի դեղահաբի սրվակին, որն ասես թաքցրած ական լիներ։

Կանցնի, մտածեց նա։ Գուցե ոչ միանգամից, թերևս՝ մի առժամանակ հետո։ Բայց ես ամեն ինչ կանեմ, որ անցնի, և Ֆաբերն էլ կօգնի ինձ։ Ինչ–որ մեկը կվերադարձնի իմ նախկին դեմքը, իմ ձեռքերը, նրանք կրկին կդառնան այնպիսին, ինչպիսին եղել են։ Հիմա նույնիսկ ժպիտը՝ հրկիզողի սովորական ժպիտը, լքել է ինձ։ Առանց նրա ես կորած եմ»։

Լուսամուտներում առկայծում էին թունելի պատերը՝ բաց դեղնավուն հախճասալիկներ և թանձր խավար, թվեր և նորից խավար, ամեն ինչ սլանում էր կողքով, գումարվում ընդհանուրին։

Մի անգամ, երբ ինքը դեռ երեխա էր, ամառվա մի շոգ օր նստել էր ծովափի դեղին ավազաթմբին և փորձում էր ավազը լցնել մաղը, որովհետև իր չարասիրտ զարմիկն ասել էր․ «Եթե մաղն ավազով լցնես, տասը սենթ կտամ»։ Բայց որքան ավելի արագ էր նա լցնում մաղը, նույնքան արագ էր ավազը չոր խշշոցով թափվում։ Նրա ձեռքերը հոգնել էին, ավազն այրում էր կրակի նման, իսկ մաղը դատարկ էր։ Հուլիսյան այդ տոթ օրը նա լուռ նստել էր ծովափին, և արցունքները հոսում էին այտերով։

Այժմ, երբ օդամուղ գնացքը թռցնում էր նրան, ցնցելով ու ճոճելով ստորերկրյա դատարկ միջանցքներում, նա հիշեց մաղի անողոք տրամաբանությունը և հայացքը ցած հառելով, հանկարծ տեսավ, որ ձեռքին պահել է բաց «Աստվածաշունչը»։ Վագոնում մարդիկ կային, բայց նա, չթաքցնելով, գիրքը պահում էր ձեռքում, և հանկարծ գլխով անցավ անհեթեթ մի միտք, եթե արագ ու անընդհատ կարդա, ապա գուցե և մաղում մի քիչ ավազ մնա։ Նա սկսեց կարդալ, բայց բառերը շաղվում էին, իսկ չե՞ որ մի քանի ժամ հետո նա կտեսնի Բիթիին և նրան կհանձնի գիրքը, ուստի ոչ մի արտահայտություն չպետք է սպրդի, հարկավոր է հիշել յուրաքանչյուր տողը։ «Ես պետք է այդ անեմ, ես կստիպեմ ինձ այդ անել»։

Նա ջղաձգորեն սեղմեց գիրքը։

Վագոնում ոռնում էին բարձրախոսները․

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

– Լռիր,– մտածեց Մոնթագը։– «Նայեցեք վայրի շուշանին, ինչպե՜ս է աճում»։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ։

«Ոչ ջանք է թափում․․․»։

– «Դենըմ»․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին․․․»։ Լռիր, վերջապես, լռիր․․․

– Ատամի մածո՜ւկ․․․

Նա Նորից բացեց գիրքը, սկսեց տենդագին թերթել էջերը, որոնք նա շոշափում էր կույրի պես, անթարթ նայում ամեն մի տողի, ամեն մի տառի։

– «Դենըմ»։ Տառ առ տառ՝ դ–ե–ն․․․

«Ոչ ջանք է թափում ու ոչ հյուսում է»։

Մաղից թափվող չոր ավազի խշշոց։

– «Դենըմը» թարմացնում է․․․

«Նայեցեք վայրի շուշանին, շուշանին, շուշանին»։

– Ատամները մաքրող «Դենըմ»։

– Լռեցե՜ք, լռեցե՜ք, լռեցե՜ք․․․,– այս աղերսանքը, օգնության կանչը այնպիսի ուժով դուրս պոկվեց Մոնթագի կրծքից, որ ինքն էլ չնկատեց՝ ինչպես ոտքի թռավ։ Աղմկոտ վագոնի շփոթված ուղևորները վախեցած մի կողմ թեքվեցին խելացնոր, աղաղակից կարմրատակած դեմքով, բորբոքված շրթունքներով մարդուց, որ ձեռքին սեղմել էր բաց գիրքը։ Բոլորը երկյուղով էին նայում նրան, բոլորը, ովքեր մի րոպե առաջ հանգիստ, ոտքերով չափ էին տալիս գովազդերին՝ «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ, «Դենըմ», «Դենըմ» ատամի մածուկ՝ մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք, մեկ–երկու, մեկ–երկու, մեկ–երկու–երեք․․․ Բոլորը, ովքեր մեքենաբար քթի տակ դնդնում էին․ «Մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ, մածուկ, մածուկ, ատամի մածուկ․․․»։

Եվ ասես ի հատուցումն, ռադիոն Մոնթագի վրա մի տոննա երաժշտություն թափեց՝ մետաղի շռինդի, թիթեղի, պղնձի, արծաթի, արույրի զնգոցների տարափ։ Մարդիկ ստիպված էին խաղաղվել, քանի որ փախչելու տեղ չունեին, հսկա օդամուղ գնացքը սլանում էր ստորգետնյա խոր թունելով;

– Վայրի շուշան․․․

– «Դենըմ»։

– Ասացի՝ շուշան․․․

Մարդիկ զարմանքով նայեցին նրան․

– Ուղեկցորդին կանչեք։

– Խելքը թռցրել է․․․

– Նոլ Վյու կայարան։

Գնացքը սուլոցով օդ բաց թողեց և կանգ առավ։

– Նոլ Վյու,– բարձր։

– «Դենըմ»,– շշուկով։

Մոնթագի շուրթերը հազիվ էին շարժվում։

– Շուշան․․․

Ֆշշալով վագոնի դուռը բացվեց, Մոնթագը դեռևս կանգնած էր։ Հևոց արձակելով՝ դուռն սկսեց փակվել։ Եվ միայն այդ ժամանակ Մոնթագը շարժվեց առաջ՝ հրմշտելով մյուս ուղևորներին և շարունակելով անձայն գոռալ՝ փակվող դռան նեղ ճեղքից ժամանակին դուրս նետվեց կառամատույց։ Նա վազեց թունելի սպիտակ հախճասալիկների վրայով՝ ուշադրություն չդարձնելով շարժասանդուղքներին, որովհետև ցանկանում էր զգալ՝ ինչպես են շարժվում իր ոտքերը, ձեռքերը, ինչպես են պրկվում ու թուլանում թոքերը, ամեն մի ներշնչման և արտաշնչման ժամանակ՝ ինչպես է օդը քերծում կոկորդը։ Նրան հետապնդում էր նույն ձայնը՝ «Դենըմ», «Դենըմ», «Դենըմ»։

Օձի նման ֆշշալով՝ գնացքն անհետացավ մութ թունելում։

– Ո՞վ է։

– Ես եմ, Մոնթագը։

– Ի՞նչ եք ուզում։

– Ներս թողեք ինձ։

– Ես ոչինչ չեմ արել։

– Ես մենակ եմ։ Հասկանո՞ւմ եք, մենակ եմ։

– Երդվեցեք։

– Երդվում եմ։

Դուռը դանդաղ բացվեց, Ֆաբերը դուրս նայեց։ Ցերեկվա պայծառ լույսի տակ նա շատ ծեր էր թվում, թուլակազմ, վախեցած։ Ծերուկն այնպիսի տեսք ուներ, ասես երկար տարիներ տնից դուրս չէր եկել։ Նրա դեմքը և սենյակի սպիտակ սվաղած պատերը նույն գույնի էին։ Ճերմակ էին թվում նրա և՛ շուրթերը, և՛ այտերի մաշկը, և՛ մազերը, և՛ խամրած գորշակապույտ աչքերը։ Բայց հանկարծ նրա հայացքն ընկավ այն գրքին, որ Մոնթագը պահել էր թևի տակ, և ծերուկը միանգամից փոխվեց, այժմ նա ոչ այդքան ծեր էր թվում, ոչ էլ թույլ։ Նրա վախը կամաց–կամաց անցնում էր։

– Ներեցեք, ստիպված ենք զգուշավոր լինել։

Ֆաբերի աչքերը գամված էին գրքին։

– Ուրեմն՝ ճի՞շտ է։

Մոնթագը ներս մտավ։ Դուոը փակեց։

– Նստեցեք,– Ֆաբերը ետ քաշվեց, աչքը չկտրելով գր–ից, ասես վախենում էր, թե կանհետանա, եթե գեթ մի վայրկյան հայացքը թեքի։ Նրա ետևում ննջարանի բաց դուռն էր, ներսում՝ սեղանը, որի վրա խառնիխուռն թափված էին ինչ-որ մեխանիզմների մասեր և աշխատանքային գործիքներ։ Մոնթագն այդ ամենը նշմարեց սոսկ անցողակի, որովհետև Ֆաբերը՝ նկատելով, թե ինչ ուղղությամբ է նայում նա, արագ շրջվելով՝ ծածկեց դուռը։ Նա կանգնել էր, դողացող ձեռքով սեղմելով բռնակը։ Ապա անվճռական հայացքը հառեց Մոնթագին։

Այժմ Մոնթագը նստել էր՝ ծնկների վրա պահելով գիրքը։

– Այդ գիրքը․․․ Որտե՞ղ եք դուք․․․

– Գողացել եմ։

Ֆաբերն առաջին անգամ նայեց ուղիղ Մոնթագի աչքերին։

– Դուք խիզախ մարդ եք։

– Ոչ,– ասաց Մոնթագը։– Բայց իմ կինը մեռնում է։ Աղջիկը, որ իմ բարեկամն էր, մեռել է արդեն։ Մի կին, որ կարոդ էր դառնալ իմ բարեկամը, ողջ–ողջ այրվեց մի օր առաջ։ Դուք միակն եք, որ կարող եք օգնել ինձ։ Ես ուզում եմ տեսնե՜լ։ Տեսնե՜լ․․․

Ֆաբերի ձեռքերը, որ դողում էին անհամբերությունից, պարզվեցին դեպի գիրքը։

– Կարելի՞ է։

– Այո՛, իհարկե։ Ներեցեք։– Մոնթագը նրան տվեց գիրքը;

– Որքա՜ն ժամանակ է անցել․․․ Ես երբեք կրոնասեր չեմ եղել․․․ Բայց որքան ժամանակ է անցել այն օրերից․․․,– Ֆաբերը թերթում էր գիրքը, որոշ հատվածներ կարդալով։– Ճիշտ նույնն է, այնպիսին, ինչպիսին ես հիշում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, իսկ ինչպես են հիմա աղճատում մեր հեռուստատեսային հյուրասենյակներում․ Քրիստոսը դարձել է «ազգականներից» մեկը։ Ես հաճախ եմ մտածում՝ կճանաչե՞ր տեր աստվածը իր որդուն։ Մենք այնպես ենք նրան պճնազարդել։ Կամ, ավելի լավ է ասել, մերկացրել ենք։ Այժմ նա իսկական անանուխի ծամոն է դարձել, քաղցրավենիք, հյութ, սառնաշաքար, եթե իհարկե, չի զբաղվում որևէ ապրանքի քողարկված ռեկլամով, առանց որի, իբր, չի կարող յոլա գնալ հավատացյալը։

– Գիտե՞ք, գրքերից մշկընկույզի կամ էլ անդրծովյան հեռավոր երկրներից բերված համեմունքի հոտ է գալիս։ Մանկուց ես սիրում էի հոտոտել գրքերը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան հիանալի գրքեր կային, երբ դեռևս մենք մեզ թույլ չէինք տալիս ոչնչացնել դրանք;

Նա թերթում էր էջերը։

– Միստր Մոնթագ, դուք ձեր առջև տեսնում եք վախկոտ մի մարդու։ Ես դեռ այն ժամանակ գիտեի, տեսնում էի, թե ուր ենք գլորվում, սակայն լռում էի։ Ես անմեղներից մեկն էի, նրանցից, ովքեր կարող էին ձայն բարձրացնել, երբ ոչ ոք արդեն չէր ուզում լսել «մեղապարտներին»։ Բայց ես լռեցի և, այդպիսով, հանցակից դարձա։ Եվ երբ, վերջապես, նրանք համակվեցին գրքերն այրելու գաղափարով, այդ գործում ներքաշելով հրկիզողներին, ես փոքրինչ փնթփնթացի ու հաշտվեցի, որովհետև ոչ ոք չսատարեց ինձ։ Իսկ հիմա չափազանց ուշ է։

Ֆաբերը փակեց «Աստվածաշունչը»։

– Այժմ ասացեք՝ ինչո՞ւ եք եկել ինձ մոտ։

– Ես զրուցելու կարիք ունեմ, բայց ոչ ոք չի լսում։ Ես չեմ կարող խոսել պատերի հետ, նրանք գոռում են ինձ վրա։ Զեմ կարոդ խոսել կնոջս հետ, նա լսում է միայն պատերին։ Ուզում եմ, որ մեկը լսի ինձ։ Եթե երկար խոսեմ, ապա հնարավոր է, ինչ-որ խելամիտ բան ասեմ։ Եվ հետո ուզում եմ, որ դուք ինձ սովորեցնեք հասկանալ կարդացածս։

Ֆաբերը ակնապիշ նայեց Մոնթագի նիհար, սափրված, կապտաբծերով դեմքին։

– Ի՞նչն է ձեզ այդպես ցնցել։ Ի՞նչն է ձեր ձեռքից ցած գցել հրկիզողի ջահը։

– Չգիտեմ։ Մենք ամեն ինչ ունենք երջանիկ լինելու համար, բայց դժբախտ ենք։ Ինչ–որ բանում վրիպել ենք։ Ես ամենուրեք փնտրել եմ։ Իմացածս միակ բանը, որ նախկինում եղել է, իսկ այժմ չկա, գրքերն են, որոնք ես ինքս այրում եմ ահա արդեն տասը–տասներկու տարի։ Եվ ես մտածեցի՝ թերևս գրքերն էլ օգնեն ինձ։

– Դուք անհուսալի երազող եք,– ասաց Ֆաբերը։– Այդ ամենը չափազանց ծիծաղելի կլիներ, եթե այդքան լուրջ չլիներ։ Ձեզ ոչ թե գրքեր են հարկավոր, այլ այն, ինչ երբևէ եղել է դրանցում, ինչը կարող էր այժմ էլ լինել մեր հյուրասենյակների ծրագրերում։ Մանրամասների նկատմամբ նույնպիսի ուշադրություն և իրազեկություն կարող էր ցուցաբերվել և մեր ռադիո ու հեռուստատեսային հաղորդումներում։ Բայց, ավա՜ղ, նրանք այդ չեն անում։ Ո՛չ, ո՛չ, գրքերը միանգամից չեն տա ձեր փնտրածը։ Պետք է ինքներդ փնտրեք ամենուրեք, հին կինոնկարներում, վաղեմի ընկերների շրջանում։ Փնտրեք որտեղ հնարավոր է՝ հին գրամաֆոնային ձայնապնակներում, ձեր շրջակա բնության մեջ, հենց ձեր մեջ։ Գրքերը սոսկ մեկն են այն շտեմարաններից, որտեղ կուտակում ենք այն, ինչ վախենում ենք մոռանալ։ Նրանց մեջ չկա ոչ մի գաղտնիք, ոչ մի կախարդանք։ Կախարդանքը սոսկ այն է, ինչ ասում են գրքերը, այն, թե ինչպես են նրանք հավաքում, մի ամբողջական միասնության մեջ միացնում տիեզերքի տարբեր ծվենները։ Իհարկե, դուք չէիք կարող այդ իմանալ։ Դուք հավանաբար հիմա էլ լիովին չեք հասկանում, թե ինչի մասին եմ խոսում։ Դուք բնազդաբար ճիշտ եզրակացության եք հանգել, մեզ պակասում է երեք բան։ Առաջինը, գիտե՞ք, արդյոք, ինչո՞ւ են մեզ համար այդքան կարևոր այսպիսի գրքերը։ Որովհետև որակ ունեն։ Իսկ ի՞նչ է նշանակում որակ։ Ինձ համար դա նախ գրքի հյուսվածքն է։ Այս գիրքը ծակոտիներ ունի, շնչում է։ Դիմագիծ ունի։ Կարելի է ուսումնասիրել մանրադիտակով։ Եվ դուք նրա մեջ կգտնեք կյանք, եռուն կյանք, որ հորդում է ձեր առջև իր անսպառ բազմազանությամբ։ Որքան շատ են ծակոտիները, որքան թղթի քառակուսի դյույմի վրա մեծ է կյանքի տարբեր կողմերի ճշմարտացի արտացոլումը, այնքան ավելի գեղարվեստական է երկը։ Ահա որակի իմ սահմանումը։ Պատկերել մանրամասները, նոր մանրամասներ։ Լավ գրողները սերտ շփման մեջ են կյանքի հետ։ Միջակները սոսկ հպանցիկ սահում են մակերեսով, իսկ վատերը բռնաբարում են այն և թողնում ճանճերին կեր։

– Այժմ հասկանո՞ւմ եք,– շարունակեց Ֆաբերը,– թե ինչու են գրքերն այդպիսի ատելություն հարուցում, ինչու ես դրանցից այդպես վախենում։ Նրանք մեզ ցույց են տալիս կյանքի դեմքի ծակոտիները։ Հարմարավետ կյանք փնտրողները կուզենային իրենց առջև տեսնել մեղրամոմե դալուկ դեմքեր՝ առանց ծակոտիների, մազաթափ ու անարտահայտիչ։ Մենք ապրում ենք մի այնպիսի ժամանակում, երբ ծաղիկները ծաղիկներով են ցանկանում սնվել, փոխանակ ներծծեն անձրևի խոնավությունն ու արգավանդ հողի կենսահյութերը։ Բայց չէ՞ որ նույնիսկ հրավառությունը, նույնիսկ նրա գույների պերճությունն ու ճոխությունն ստեղծված է երկրի քիմիայով։ Իսկ մենք երևակայում էինք՝ իբր կարող ենք ապրել ու աճել, սնվել ծաղիկներով և հրավառություններով, չավարտելով մեզ իրականությանը վերադարձնող բնական շրջափուլը։ Ծանո՞թ եք Անթեյի առասպելին։ Նա հսկա էր, անպարտելի ուժի տեր, քանի դեռ ամուր կանգնած էր հողին։ Բայց երբ Հերկուլեսը կտրեց նրան հողից և օդ հանեց, Անթեյը հեշտությամբ պարտվեց։ Ճիշտ նույնն է և մեզ՝ այժմ քաղաքում ապրողներիս համար, եթե ոչ, ապա ես արդեն կատարյալ խելագար եմ։ Այսպես, առաջինը, ինչ մեզ պակասում է, որակն է, մեր գիտելիքների հյուսվածքը։

– Իսկ ո՞րն է երկրորդը։

– Ազատ ժամանակը։

– Բայց մենք բավականաչափ ազատ ժամանակ ունենք․․․

– Ազատ ժամանակ՝ այո։ Իսկ մտածելու ժամանակ ունե՞նք արդյոք։ Ինչի՞ վրա եք վատնում ձեր ազատ ժամանակը։ Կա՛մ սլանում եք մեքենայով՝ ժամում հարյուր մղոն արագությամբ, այնպես, որ ուրիշ բանի մասին չի կարելի մտածել, բացի ձեզ սպառնացող վտանգից, կա՛մ ժամանակ եք սպանում՝ ինչ-որ խաղ խաղալով, կա՛մ նստում եք չորսպատանի հեռուստացույց ունեցող սենյակում, իսկ նրանց հետ, արդեն, հո չեք կարող վիճել։ Ինչո՞ւ, որովհետև պատերի վրայի պատկերները «իրական» են։ Ահա նրանք ձեր առջև են, տեսանելի, ծավալ ունեն, և նրանք ձեզ ասում, ձեր գլուխն են մտցնում, թե ինչ պետք է մտածեք։ Դե, ձեզ էլ սկսում է թվալ, որ այն, ինչ նրանք ասում են, ճշմարիտ է։ Դուք սկսում եք հավատալ, որ ճշմարիտ է։ Այնպես հապճեպ են ձեզ պատրաստի եզրակացություններ հրամցնում, որ ձեր բանականությունը չի հասցնում առարկել․ «Ախր այդ ամենը համակ բարբաջանք է»։

– Միայն «ազգականներն» են կենդանի մարդիկ։

– Ներեցեք, ի՞նչ ասացիք։

– Կինս ասում է, որ հեռուստացույցն իրական է, իսկ գրքերը՝ ոչ։

– Եվ փա՜ռք աստծո, որ այդպես է։ Դուք կարող եք փակել գիրքը և նրան ասել՝ սպասիր։ Դուք նրա տիրակալն եք; Իսկ ո՞վ կարոդ է կորզել ձեզ կառչուն մագիլներից, որոնք գերի են վերցնում, հենց որ միացնում եք հեռուստատեսային հյուրասենյակը։ Նրանք կավի պես կհունցեն ձեզ և իրենց ուզած ձևը կտան։ Դա նույնպես «միջավայր» է, նույնքան իրական, որքան աշխարհը։ Այն դառնում է իսկություն, այն հենց ճշմարտությունն է։ Գրքերին կարելի է հաղթել բանականության ուժով։ Բայց իմ ողջ գիտելիքներով ու կասկածամտությամբ հանդերձ, ես երբեք իմ մեջ ուժ չեմ գտել՝ վեճի մեջ մտնելու հարյուր գործիքներից բաղկացած սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, որը ոռնում է ինձ վրա մեր հրեշավոր հյուրասենյակների գունավոր և տարածական էկրաններից։ Տեսնո՞ւմ եք, իմ հյուրասենյակը՝ չորս սովորական սվաղած պատեր են։ Իսկ սրանք,– Ֆաբերը ցույց տվեց երկու փոքրիկ ռետինե կոճակներ,– սրանք էլ նրա համար են, որ ականջներս խցանեմ մետրոյով երթևեկելիս։

– «Դենըմ» ատամի մածուկ․․․ «Ո՛չ ջանք է թափում և ոչ հյուսում է»,– շշնջաց Մոնթագը՝ աչքերը փակելով։– Այո։ Բայց ի՞նչ կպատահի հետո։ Գրքերը կօգնե՞ն մեզ։

– Միայն այն դեպքում, եթե ապահովվի երրորդ անհրաժեշտ պայմանը։ Առաջինը, ինչպես արդեն ասացի, մեր գիտելիքների որակն է։ Երկրորդը՝ ազատ ժամանակը, որպեսզի կարողանանք խորհրդածել, յուրացնել այդ գիտելիքները։ Իսկ երրորդն այն է, որ իրավունք ունենանք գործել այն ամենի հիման վրա, ինչ մենք քաղել ենք առաջին երկու պայմանների փոխազդեցությունից։ Բայց կասկածելի է, որ մի զառամյալ ծերուկ ու մի հիասթափված հրկիզող կարողանան ինչ-որ բան փոխել այժմ, երբ գործն այսքան բարդացել է․․․

– Ես կարող եմ գրքեր ձեռք բերել։

– Դուք ձեզ վտանգի եք ենթարկում։

– Գիտե՞ք, մահապարտն էլ իր առավելություններն ունի։ Երբ այլևս կորցնելու ոչինչ չկա, վտանգից չես վախենում։

– Հիմա դուք շատ հետաքրքիր միտք հայտնեցիք,– ծիծաղեց Ֆաբերը,– որը ոչ մի տեղ չեք կարդացել։

– Իսկ մի՞թե գրքերում գրում են այդ մասին։ Դա այնպես, հանկարծ, չգիտեմ ինչու, գլուխս եկավ։

– Ավելի լավ։ Ուրեմն՝ դուք դա չմոգոնեցիք ո՛չ ինձ համար, ո՛չ մեկ ուրիշի, առավել ևս՝ ոչ էլ ձեզ համար։

Մոնթագը թեքվեց Ֆաբերի կողմը։

– Այսօր ահա թե ինչ մտածեցի։ Եթե գրքերն իրոք այդպես արժեքավոր են, արդյոք չի՞ կարելի ճարել տպագրական հաստոց և տպել մի քանի օրինակ․․․ Մենք կարող էինք․․․

– Մե՞նք։

– Այո, դուք և ես։

– Այդ արդեն չեղա՜վ,– Ֆաբերը կտրուկ շտկվեց։

– Գոնե թույլ տվեք՝ շարադրեմ իմ ծրագիրը․․․

– Եթե շարունակեք պնդել, ես կխնդրեմ, որ հեռանաք իմ տնից։

– Մի՞թե ձեզ չի հետաքրքրում։

– Ո՛չ, ինձ չեն հետաքրքրում այնպիսի խոսակցությունները, որոնց պատճառով կարող են այրել։ Այլ խնդիր է, եթե հնարավոր լիներ ոչնչացնել հրկիզողների բուն համակարգը։ Այ, եթե դուք առաջարկեիք տպել մի քանի գիրք և երկրով մեկ թաքցնել հրկիզողների տներում, այնպես որ կասկածի սերմեր ցանեիք իրենց՝ հրկիզողների շրջանում, ես կասեի՝ կեցցե՛ք։

– Գաղտնաբար ներս գցել գրքերը, ահազանգել և նայել, թե ինչպես են հրո ճարակ դառնում հրկիզողների տնե՞րը։ Ա՞յդ էիք ուզում ասել։

Ֆաբերը հոնքերը կիտեց և նայեց Մոնթագին, ասես առաջին անգամ էր տեսնում։

– Ես կատակում էի։

– Կարծում եք՝ խելացի՞ ծրագիր է։ Արժե՞ փորձել։ Սակայն ես պետք է հաստատ իմանամ, որ դա ինչ-որ բան տեղից կշարժի։

– Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել։ Չէ՞ որ մի ժամանակ գրքեր մեզ մոտ որքան ուզեք կային, իսկ մենք համառորեն զբաղված էինք մի բանով՝ փնտրում էինք ամենագահավեժ ժայռը, որպեսզի այնտեղից ցած թռչենք։ Ստույգ է միայն մի բան՝ այո՛, մեզ անհրաժեշտ է լիաթոք շնչել։ Այո՛, մեզ գիտելիքներ են պետք։ Եվ, թերևս, շուրջ հազար տարի հետո, մենք կսովորենք թռիչքների համար ընտրել ավելի փոքր ժայռեր։ Չէ՞ որ գրքերը գոյություն ունեն, որպեսզի հիշեցնեն մեզ, թե ինչպիսի՜ բթամիտ ու համառ ավանակներ ենք մենք։ Դրանք նման են Կեսարի վարձու պահախմբին, որը նրա հաղթարշավի ժամանակ շշնջաց, «Հիշի՛ր, Կեսա՛ր, դու ևս մահկանացու ես»։ Մեզնից շատերը չեն կարող ամեն տեղ լինել, բոլորի հետ խոսել, այցելել աշխարհի բոլոր քաղաքները։ Մենք չունենք ո՛չ ժամանակ, ո՛չ դրամ, ո՛չ էլ այդքան շատ ընկերներ։ Այն ամենը, ինչ դուք փնտրում եք, Մոնթագ, գոյություն ունի աշխարհում, բայց հասարակ մարդը թերևս սեփական աչքերով կարողանա տեսնել միայն մեկ հարյուրերորդը, իսկ մնացած իննսունինը տոկոսը նա ճանաչում է գրքերի միջոցով։ Երաշխիք մի՛ պահանջեք։ Եվ մի՛ սպասեք փրկություն ինչ-որ մեկից՝ լինի մարդուց, մեքենայից թե գրադարանից։ Ինքներդ ստեղծեք այն, ինչը կարող է փրկել աշխարհը, և եթե խեղդվեք ճանապարհին, ապա գոնե կիմանաք, որ լողում էիք դեպի ափը։

Ֆաբերը ոտքի ելավ և սկսեց քայլել սենյակում։

– Ինչպե՞ս վարվենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք լո՞ւրջ էիք ասում հրկիզողների մասին։

– Բացարձակապես։

– Նենգ ծրագիր է, խոսք չկա,– Ֆաբերը ջղային խեթեց դեպի ննջարանի դուռը։– Տեսնել, թե ողջ երկրում ինչպես են բոցավառվում հրկիզողների տները, կործանվում դավաճանության այդ օջախները։ Սալամանդրը լափում է սեփական պոչը։ Օ՜հ, հիանալի՜ է։

– Ես գիտեմ բոլոր հրկիզողների հասցեները։ Եթե մենք ունենայինք որևէ ընդհատակյա․․․

– Մարդկանց չի կարելի վստահել, այդ է սարսափելին։ Դուք, մեկ էլ ես, ուրիշ էլ ո՞վ կնետվի կրակը։

– Մի՞թե չեն մնացել այնպիսի պրոֆեսորներ, ինչպիսին դուք եք։ Նախկին գրողներ, պատմաբաններ, լեզվաբաններ․․․

– Մեռել են կամ արդեն շատ ծեր են։

– Որքան ծեր, այնքան լավ։ Ավելի քիչ կասկած կհարուցեն։ Դուք հո ճանաչում եք այդպիսիներին և, հավանաբար, տասնյակներով։ Խոստովանեք։

– Այո, թերևս։ Կան, օրինակ, բազմաթիվ դերասաններ, որոնք արդեն երկար տարիներ առիթ չեն ունեցել խաղալու Պիրանդելոյի, Շոուի կամ Շեքսպիրի գործերը, քանի որ նրանց պիեսները չափազանց հավաստի են արտացոլում կյանքը։ Մենք կարող ենք օգտագործել նրանց զայրույթը։ Եվ ազնիվ վրդովմունքը այն պատմաբանների, ովքեր վերջին քառասուն տարում ոչ մի տող չեն գրել։ Ճշմարիտ է, մենք կարող էինք դպրոց հիմնել և նորից սովորեցնել կարդալ ու մտածել։

– Այո՜։

– Բայց այդ ամենը կաթիլ է ծովի մեջ։ Մեր ողջ մշակույթը մեռած է։ Նրա բուն հենքը պետք է հալել և նոր կաղապար ձուլել։ Իսկ դա այնքան էլ դյուրին չէ։ Զէ՞ որ բանը սոսկ այն չէ, որ կրկին ձեռքդ վերցնես կես դար առաջ մի կողմ դրածդ գիրքը։ Հիշեցեք, որ հրկիզողների կարիքը հազվադեպ է զգացվում։ Մարդիկ ինքնակամ այլևս գիրք չեն կարդում։ Այժմ դուք՝ հրկիզողներդ, մեզ համար կրկեսային ներկայացումներ եք կազմակերպում, տներ եք վառում, զվարճացնում ամբոխին։ Բայց դա այնպես՝ միջանկյալ համար է, և ոչ թե հիմնականը։ Մեր օրերում շատ քիչ են խռովության սիրահարները։ Իսկ այդ քչերի մեծ մասին հեշտ է ահաբեկել։ Ինչպես, օրինակ, ինձ։ Դուք կարո՞ղ եք ավելի արագ պարել, քան Սպիտակ ծաղրածուն, կամ գոռալ ավելի բարձր, քան ինքը՝ Գլխավոր հեռուստաաճպարարը և բոլոր «ազգականները»։ Եթե կարող եք, ապա, թերևս, կհարթեք ձեր ճանապարհը։ Իսկ ընդհանրապես, Մոնթագ, իհարկե, դուք հիմար եք։ Չէ՞ որ մարդիկ իրոք զվարճանում են։

– Վերջացնելով կյանքը ինքնասպանությամբ։ Միմյանց սպանելո՞վ։

Մինչ նրանք խոսում էին, տան վրայով դեպի արևելք էին սլանում ռմբակոծիչները։ Միայն հիմա նրանք նկատեցին այդ ու լռեցին՝ ականջ դնեյով հրթիռային շարժիչների հզոր աղմուկին, զգալով, թե ինչպես է ամեն ինչ իրենց հոգում տակնուվրա լինում։

– Համբերեք, Մոնթագ։ Ա՛յ, պատերազմ կսկսվի, և մեր հյուրասենյակներն իրենք իրենց կլռեն։ Մեր քաղաքակրթությունը միտում է կործանման։ Մի կողմ քաշվեք, որպեսզի անիվը չճզմի ձեզ։

– Բայց չէ՞ որ մեկը պետք է պատրաստ լինի կառուցելու, երբ ամեն ինչ փլվի։

– Իսկ ո՞վ։ Նրա՞նք, ովքեր ընդունակ են բերանացի մեջբերել Միլթընին։ Ովքեր կարող են ասել․ «Իսկ ես դեռ հիշում եմ Սոֆոկլեսի՞ն»։ Եվ ի՞նչ պետք է անեն նրանք։ Հիշեցնեն փրկվածներին, որ մարդը ունի նաև լա՞վ կողմեր։ Այդ փրկվածները սոսկ այն մասին կմտածեն, թե ինչպես քարեր հավաքեն ու շպրտեն իրար վրա։ Գնացեք տուն, Մոնթագ։ Պառկեք քնելու։ Ինչո՞ւ վատնեք ձեր վերջին ժամերը, որպեսզի անպտուղ դոփեք տեղում և համոզեք ձեզ, թե իբր շարժվում եք։

– Ուրեմն, ձեզ համար այլևս միևնո՞ւյն է։

– Ո՛չ, միևնույն չէ։ Այնքան միևնույն չէ, որ կարելի է ասել՝ այդ մտքից հիվանդ եմ։

– Եվ դուք չե՞ք ուզում օգնել ինձ։

– Բարի գիշեր։ Բարի գիշեր։

Մոնթագի ձեռքերը պարզվեցին դեպի «Աստվածաշունչը»։ Նա ինքը զարմացավ, թե հանկարծ ինչ արեցին իր ձեռքերը։

– Կուզենայի՞ք ձեր սեփականը լիներ։

– Աջ ձեռքս կտայի դրա համար,– ասաց Ֆաբերը։

Մոնթագը կանգնել և սպասում էր, թե հետո ինչ են անելու իր ձեռքերը։ Եվ նրանք, անկախ իր կամքից ու ցանկությունից, ասես նույն ձգտումով համակված երկու կենդանի էակներ, սկսեցին պոկոտել էջերը։ Պոկեցին անվանաթերթը, առաջին էջը, երկրորդը։

– Խելագա՜ր։ Այդ ի՞նչ եք անում,– Ֆաբերը վեր ցատկեց, ասես մեկը հարվածեց նրան։ Նետվեց Մոնթագի վրա, բայց նա մի կողմ հրեց։ Մոնթագի ձեռքերը շարունակում էին պաառել գիրքը։ Վեց էջ ևս ընկան հատակին։ Մոնթագը վերցրեց դրանք և Ֆաբերի աչքի առաջ ճմռթեց ձեռքի մեջ։

– Պետք չէ, խնդրում եմ, պետք չէ,– բացականչեց ծերուկը։

– Իսկ ո՞վ է խանգարում ինձ։ Ես հրկիզող եմ։ Կարող եմ այրել ձեզ։

Ծերուկը նայեց նրան։

– Դուք այդ չեք անի։

– Կարող եմ, եթե կամենամ։

– Այդ գիրքը․․․ մի՛ պատռեք։

Ֆաբերը փլվեց աթոռին։ Նրա դեմքը ճերմակել էր կտավի նման, շրթունքները դողում էին։

– Հոգնեցի։ Մի՛ տանջեք ինձ։ Ի՞նչ եք ուզում։

– Ուզում եմ, որ դուք սովորեցնեք ինձ։

– Շատ լավ։ Շատ լավ։

Մոնթագը ցած դրեց գիրքը։ Նա սկսեց հարթել ճմռթված էջերը։ Ծերուկը ուժասպառ հետևում էր նրան։

Գլուխը թափ տալով, ասես իրենից վանելով թմրությունը, Ֆաբերը հարցրեց․

– Դուք փող ունե՞ք, Մոնթագ։

– Ունեմ։ Մի քիչ։ Չորս կամ հինգ հարյուր դոլար։ Ինչո՞ւ եք հարցնում։

– Կբերեք ինձ։ Ես ճանաչում եմ մի մարդու, որը կես դար առաջ տպագրում էր մեր քոլեջի թերթը։ Դա հենց այն տարին էր, երբ նոր կիսամյակի սկզբում մտա լսարան, և պարզվեց, որ դրամայի պատմության դասընթացի դասախոսություններին, որն ընդգրկում էր էսքիլեսից մինչև Յուջին Օ’Նիլ, ցուցակագրվել էր ընդամենը մեկ ուսանող։ Հասկանո՞ւմ եք, կարծես թե սառցե գեղեցիկ արձանը հալվում էր արևի ճառագայթների տակ։ Հիշում եմ՝ մեկը մյուսի ետևից մեռնում էին լրագրերը, ինչպես կրակի մեջ ընկած թիթեռներ։ Ոչ ոք չէր փորձում հարություն տալ։ Ոչ ոք չէր ափսոսում։ Եվ այդ ժամանակ, հասկանալով, թե որքան ձեռնտու կլինի, եթե մարդիկ սկսեն կարդալ միայն կրքոտ համբույրների և դաժան, ծեծկռտուքի մասին, կառավարությունը ամփոփեց արդյունքները, կանչելով ձեզ՝ կրակ կուլ տվողներիդ։ Այնպես որ, Մոնթագ, մենք ունենք գործազուրկ տպագրիչ։ Կարող ենք տպագրել մի քանի գիրք և սպասել մինչև սկսվի կռիվը, որը կկործանի իրերի ներկա կարգը և մեզ անհրաժեշտ լիցք կտա։ Մի քանի ռումբ, և այդ բոլոր «ազգականները», որոնք բնակություն են հաստատել հյուրասենյակների պատերին, խեղկատակային այդ ոհմակը կլռի մշտապես։ Եվ հաստատված լռության մեջ գուցե լսելի լինի մեր շշունջը։

Երկուսն էլ կանգնած սևեռուն նայում էին սեղանի վրայի գրքին։

– Ես փորձել եմ հիշել,– ասաց Մոնթագը։– Բայց, գրողը տանի, հերիք է՝ աչքս թեքեմ և ամեն ինչ իսկույն մոռանում եմ։ Աստվա՜ծ իմ, որքան եմ ցանկանում խոսել հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Նա շատ է կարդացել, նա ամեն ինչին պատասխան ունի կամ էլ, ծայրահեղ դեպքում, այդպես է թվում։ Նրա խոսքը հալած յուղի տեղ ես ընդունում։ Վախենում եմ՝ նա ինձ համոզի, ու ես կրկին դառնամ առաջվանը։ Չէ՞ որ ընդամենը մեկ շաբաթ առաջ էր, որ փողրակը նավթով լցնելիս մտածում էի, թե ի՜նչ հիանալի աշխատանք է։

Ծերուկը գլխով արեց․

– Ով չի կառուցում, նա պետք է ավերի։ Սա հին է, ինչպես աշխարհը։ Անչափահաս հանցագործների հոգեբանություն։

– Ահա թե, ուրեմն, ով եմ ես։

– Մեզնից ամեն մեկի մեջ դա կա։

Մոնթագը մի քանի քայլ արեց դեպի ելքը։

– Դուք չե՞ք կարող որևէ կերպ օգնել ինձ, երբ այսօր երեկոյան խոսելու լինեմ հրկիզապետ Բիթիի հետ։ Ինձ հովանոց է հարկավոր, որ չխեղդվեմ, եթե նա կրկին ինձ վրա թափի իր ճառերի հեղեղը։

Ծերուկը ոչինչ չասաց և նորից անհանգիստ հայացք նետեց ննջարանի դռանը։ Մոնթագը որսաց նրա հայացքը։

– Դե, ինչպե՞ս։

Ծերուկը խոր շունչ քաշեց։ Փակեց աչքերը և ամուր սեղմելով շրթունքները՝ մի անգամ էլ դժվարությամբ շունչ առավ։ Նրա շուրթերից պոկվեց Մոնթագի անունը։

Շրջվելով Մոնթագի կողմը՝ վերջապես ասաց․

– Գնանք։ Քիչ էր մնում թողնեի, որ հեռանաք։ Իրոք որ ես վախկոտ, ծեր հիմար եմ։

Ֆաբերը բացեց ննջարանի դուռը։ Նրա ետևից Մոնթագը մտավ մի փոքրիկ սենյակ, ուր դրված էր սեղան, որի վրա խառնիխուռն թափված էին գործիքներ, մազի պես բարակ մետաղալարի կծիկներ, պստլիկ զսպանակներ, կոճեր, բյուրեղիկներ։

– Սա ի՞նչ է,– հարցրեց Մոնթագը։

– Իմ ահավոր վախկոտության վկայությունը։ Երկար տարիներ ես միայնակ եմ ապրել այս պատերի մեջ, մեն–մենակ՝ իմ մտքերի հետ։ էլեկտրական սարքերի և ռադիոընդունիչների վրա բզբզալը դարձել է իմ կիրքը։ Հենց իմ երկչոտությունը և միաժամանակ մեջս նիրհող խռովարար ոգին մղեցին ինձ՝ նախագծելու ահա այս սարքը։

Նա սեղանից վերցրեց 22 մմ տրամաչափի գնդակ հիշեցնող մի կանաչավուն մետաղե առարկա։

– Որտեղի՞ց եմ միջոցներ հայթայթել սրա համար։ Հասկանալի է՝ խաղում էի բորսայում։ Չէ՞ որ դա վտանգավոր մտածողության տեր գործազուրկ մտավորականների վերջիս ապաստանն է։ Խաղում էի բորսայում, աշխատում այս գյուտի վրա ու սպասում։ Կյանքիս կեսը սպանեցի վախից դողալով, միշտ սպասում էի, որ ինչ-որ մեկը խոսքի կբռնվի ինձ հետ։ Ինքս չէի համարձակվում որևէ մեկի հետ խոսակցություն սկսել։ Երբ մենք միասին նստել էինք զբոսայգում և զրուցում էինք,– հիշո՞ւմ եք,– արդեն գիտեի, որ մի օր դուք կգաք ինձ մոտ, բայց հրկիզողի ջահո՞վ արդյոք, թե՞ բարեկամական ձեռք մեկնելու համար՝ նախապես չէի կարող ասել։ Իսկ այս փոքրիկ գործիքը դրանից մի քանի ամիս առաջ արդեն պատրաստ էր։ Համենայնդեպս, քիչ էր մնում թողնեի ձեզ, որ գնաք։ Ահա թե ինչ վախկոտն եմ ես։

– Շատ նման է խեցի ռադիոընդունիչին։

– Բայց սա ավելին է, քան ընդունիչը։ Իմ սարքը լսում է։ Եթե դուք այս փոքրիկ գնդիկը դնեք ձեր ականջի մեջ, Մոնթագ, ես կարող եմ հանգիստ նստել տանը, տաքացնել իմ վախվորած ծեր ոսկորները, և միաժամանակ լսել ու վերլուծել հրկիզողների աշխարհը, երևան հանել նրա թույլ կողմերը, դույզն իսկ չվտանգելով ինձ։ Ես կլինեմ իր փեթակում ապահով նստած մայր մեղվի պես։ Իսկ դուք կլինեք աշխատավոր մեղուն՝ իմ ճամփորդող ականջով։ Ես կարող եմ ականջներ ունենալ քաղաքի բոլոր ծայրերում, ամենատարբեր մարդկանց շրջանում։ Ես կարող եմ լսել ու եզրակացություններ անել։ Եթե մեղուները կործանվեն, դա ինձ չի վերաբերի, առաջվա պես ես կլինեմ իմ տանը, անվտանգ, կվերապրեմ իմ վախը առավելագույն հարմարավետությամբ և նվազագույն վտանգով։ Այժմ տեսնո՞ւմ եք, թե որքա՜ն զգուշավոր եմ այս խաղում և որքան արհամարհելի։

Մոնթագը կանաչ գնդիկը մտցրեց ականջը։ Ծերուկը ևս իր ականջը մտցրեց նույնպիսի փոքրիկ մետաղյա առարկա և շրթունքները շարժեց․

– Մո՞նթագ։

Ձայնը հնչեց Մոնթագի ուղեղի խորքում։

– Ես ձեզ լսում եմ։

Ծերուկը ծիծաղեց։

– Ես ել ձեզ եմ լավ լսում,– Ֆաբերը խոսում էր շշուկով, բայց նրա ձայնը հստակորեն հնչում էր Մոնթագի գլխում։

– Ժամանակին գնացեք հրակայան։ Ես ձեզ հետ կլինեմ։ Մենք միասին կլսենք ձեր հրկիզապետին։ Թերևս նա մեզնից մեկն է, աստված գիտե։ Ես ձեզ կհուշեմ՝ ինչ ասեք։ Մենք նրան լավ դաս կտանք։ Ասացեք, դուք ատո՞ւմ եք ինձ այս էլեկտրոնային սարքի համար, չէ՞։ Ես վռնդում եմ ձեզ փողոց, խավարի մեջ, իսկ ինքս մնում եմ ճակատի գծից հեռու, իմ ականջները պետք է լսեն, իսկ գուցե դրա համար ձեր գլուխը թռցնեն։

– Ամեն մեկս անում է այն, ինչ կարող է,– պատասխանեց Մոնթագը։ Նա «Աստվածաշունչը» դրեց ծերուկի ձեռքերի մեջ։– Վերցրեք։ Կփորձեմ փոխարենը ուրիշ բան հանձնել։

– Վաղը ևեթ ես կհանդիպեմ գործազուրկ տպագրիչին։ Գոնե այդ կարող եմ անել։

– Բարի գիշեր, պրոֆեսոր։

– Ո՛չ, այս գիշերը բարի չի լինի։ Բայց ես ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կլինեմ։ Աներես մոծակի պես պետք է բզզամ ձեր ականջին, հենց որ իմ կարիքն զգաք։ Եվ համենայնդեպըս, աստված տա, բարի լինի այս գիշերը ձեզ համար, Մոնթագ։ Հաջողություն եմ մաղթում։

Դուռը բացվեց և իսկույն էլ փակվեց։ Մոնթագը հայտնվեց խավար փողոցում, կրկին մեն–մենակ աշխարհի դեմ։

Այդ գիշեր նույնիսկ երկինքն էր պատրաստվում պատերազմի։ Նրա վրայով քուլա–քալա ամպեր էին շարժվում, որոնց արանքներից, ինչպես թշնամական դետքեր, միլիոնավոր աստղեր էին փայլում։ Երկինքն ասես պատրաստվում էր փլվել քաղաքի վրա և այն վերածել ճերմակ կավճափոշու։ Արնաներկ հրացոլքով ծագում էր լուսինը։ Ահա այդպիսի գիշեր էր։

Մոնթագը քայլեց մինչև մետրոյի կայարանը, գումարը գրպանում էր (նա արդեն եղել էր դրամատանը, որը բաց է ողջ գիշերը, սպասարկում են մեխանիկական ռոբոտները), նա քայլում էր, և երբ ոադիոխեցին դրեց ականջին, լսեց․

– Զորակոչվել է մեկ միլիոն մարդ։ Եթե պատերազմ սկսվի, արագ հաղթանակն ապահովված է․․․– Հանկարծակի խուժած երաժշտությունը խլացրեց հաղորդավարի ձայնը, և նա լսեց։

– Զորակոչվել է տասը միլիոն,– շշնջաց Ֆաբերի ձայնը նրա մյուս ականջին։– Բայց ասում են՝ մեկ միլիոն։ Այդպես ավելի հանգիստ է։

– Ֆաբեր։

– Այո՛։

– Ես չեմ մտածում, միայն կատարում եմ այն, ինչ հրամայված է։ Ինչպես վարվել եմ միշտ։ Դուք ասացիք՝ հարկավոր է փող ձեռք բերել, ես հայթայթել եմ։ Բայց իրականում այդ մասին ինքս չմտածեցի։ Ուրեմն ե՞րբ եմ սկսելու մտածել և գործել ինքնուրույն։

– Դուք արդեն սկսել էիք, երբ այդ ասացիք։ Բայց սկզբում ստիպված եք ապավինել ինձ։

– Ես նրանց էլ էի վստահում։

– Այո՛, ու տեսնում եք՝ ուր հասաք։ Մի առժամանակ դուք պետք է կույրի պես խարխափեք։ Ահա ձեզ իմ ձեռքը, հենվեցեք։

– Անցնել մյուս կողմը և կրկին գործել թելադրանքո՞վ։ Ո՛չ, ես այդպես չեմ ուզում։ Էլ ի՞նչ միտք ունի ձեզ ապավինելը։

– Ձեր աչքերն արդեն բացվում են, Մոնթագ։

Մոնթագն զգաց, թե ինչպես ոտքերը ծանոթ մայթով շարժվում են իր տան կողմը։

– Շարունակեք, պրոֆեսոր։

– Ուզո՞ւմ եք ձեզ համար կարդամ։ Կջանամ կարդալ այնպես, որ դուք բոլորը հիշեք։ Օրական քնում եմ ընդամենը հինգ ժամ։ Ազատ ժամանակ շատ ունեմ։ Եթե ուզում եք, ամեն երեկո կկարդամ, մինչև կքնեք։ Ասում են, թե քնած մարդու ուղեղը ամեն ինչ մտապահում է, եթե ցածրաձայն շշնջաս նրա ականջին։

– Այո՛։

– Դե, ուրեմն, լսեք։– Հեռվում, քաղաքի մյուս ծայրում, մեղմ շրշացին թերթվող էջերը։– Հոբի գիրքը։

Լուսինը դուրս եկավ։ Անձայն շարժելով շուրթերը՝ Մոնթագը քայլում էր մայթով։

Երեկոյան իննին, երբ նա վերջացնում էր իր թեթև ընթրիքը, շքամուտքի խոսափողը ազդարարեց հյուրերի գալուստը։ Միլդրեդը նետվեց նախասենյակ՝ այն մարդու աճապարանքով, որը փրկվել էր հրաբխի ժայթքումից։ Ներս մտան միսիս Ֆելփսը և միսիս Բաուլզը, և հյուրասենյակը կուլ տվեց նրանց, ինչպես կրակե խառնարան։ Տիկինների ձեռքերին մարտինիի շշեր կային։ Մոնթագն ընդհատեց ուտելը։ Այդ կանայք նման էին բյուրեղապակե հազարավոր զնգզնգացող կախազարդերով անճոռնի ջահերի։ Նույնիսկ պատի միջով նա տեսնում էր նրանց սառած անմիտ ժպիտները։ Նրանք ճիչ ու աղմուկով ողջունեցին իրար՝ ջանալով խլացնել հյուրասենյակի ժխորը։

Կուլ տալով պատառը՝ Մոնթագը կանգ առավ դռների մեջ։

– Դուք հիանալի տեսք ունեք։

– Հիանալի՜։

– Քո տեսքը շատ շքեղ է, Միլլի։

– Շքե՜ղ։

– Բոլորը հոյակապ տեսք ունեն։

– Հոյակա՜պ։

Մոնթագը լռելյայն հետևում էր նրանց։

– Հանգիստ, Մոնթագ,– նրա ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

– Անտեղի ուշացա,– գրեթե ինքն իրեն ասաց Մոնթագը։– Վաղուց արդեն պետք է գայի ձեզ մոտ, դրամը բերեի։

– Վաղն էլ ուշ չի լինի։ Զգույշ եղեք, Մոնթագ։

– Հրաշալի ներկայացում է, չէ՞,– բացականչեց Միլդրեդը։

– Հրաշալի՜ է։

Հեռուստատեսային երեք պատերից մեկի վրա ինչ-որ կին նարնջի հյութ էր խմում և միաժամանակ շլացուցիչ ժպտում։

«Այդ ինչպե՞ս է նա համատեղում երկուսն էլ»,– մտածեց Մոնթագը՝ ատելություն զգալով ժպտացող տիկնոջ նկատմամբ։

Մյուս պատին ռենտգենյան ճառագայթների միջոցով ցուցադրվում էր, թե նարնջի հյութը ի՜նչ ճանապարհ է անցնում այդ տիկնոջ կերակրափողով՝ մինչև նրա հիացմունքից թրթռացող ստամոքսը։ Հանկարծ տեղից պոկվեց և ամպերի մեջ մխրճվեց հրթիռային ինքնաթիռը՝ թևերին առած հյուրասենյակը, ապա ընկղմվեց գորշականաչավուն ծովի ջրերի մեջ, որտեղ կապույտ ձկները խժռում էին կարմիր և դեղին ձկներին։ Իսկ մեկ րոպե անց երեք ճերմակ մուլտիպլիկացիոն ծաղրածուներ արդեն կտրում էին մեկմեկու ձեռքերն ու ոտքերը՝ հավանության քրքիջի պոռթումներով։ Եվս երկու րոպե՝ և պատերը հանդիսատեսներին տեղափոխեցին քաղաքից դուրս, որտեղ կատաղի արագությամբ սլանում էին հրթիռային ավտոմեքենաները՝ բախվելով և գլորելով իրար։ Մոնթագը տեսավ, թե ինչպես օդ թռան մի քանի մարդկային մարմիններ։

– Միլլի, դու տեսա՞ր։

– Տեսա, տեսա՜։

Մոնթագը ձեռքը խոթեց պատի խոռոչը և պտտեց կենտրոնական անջատիչը։ Պատերի վրայի պատկերները մարեցին, ասես ինչ-որ մեկը անակնկալ բաց թողեց ապակե վիթխարի ակվարիումի ջուրը, որտեղ դեսուդեն էին նետվում խենթացած ձկները։

Երեք կանայք էլ շրջվեցին և անսքող դժգոհությամբ ու անբարյացակամությամբ նայեցին Մոնթագին։

– Ի՞նչ եք կարծում, ե՞րբ կսկսվի պատերազմը,– հարցրեց նա։– Տեսնում եմ՝ այսօր եկել եք առանց ամուսինների։

– Օ՜, նրանք մեկ գալիս են, մեկ գնում,– սաաց միսիս Ֆելփսը,– իրենց տեղը չեն գտնում․․․ Փիթին երեկ զորակոչեցին։ Կվերադառնա եկող շաբաթ։ Այդպես էին ասել։ Կարճատև պատերազմ։ Քառասունութ ժամից բոլորը տանը կլինեն։ Այդպես էին ասել բանակում։ Կարճատև պատերազմ։ Փիթքին երեկ զորակոչեցին և ասացին, որ մեկ շաբաթ հետո տանը կլինի։ Կարճատև․․․

Երեք կանայք անհանգիստ շարժվում էին աթոռների վրա՝ նյարդայնացած նայելով դատարկ, սևագորշ պատերին։

– Ես չեմ անհանգստանում,– ասաց միսիս Ֆելփսը։– Թող Փիթն անհանգստանա,– քրքջաց նա։– Ես չեմ էլ մտածում։ Բոլորովին էլ չեմ հուզվում։

– Այո, այո՜,– ձայնակցեց Միլլին,– թող Փիթն ինքը անհանգստանա։

– Միշտ ուրիշների ամուսիններին են սպանում։ Այդպես են ասում։

– Այո՛, ես էլ եմ լսել։ Չգիտեմ որևէ մեկին, որ կռվում զոհված լինի։ Զոհվում են ուրիշ կերպ։ Օրինակ՝ ցած են նետվում բարձրահարկ շենքերից։ Ինչպես՝ անցած շաբաթ Գլորիայի ամուսինը։ Այդպես պատահում է։ Բայց պատերազմում՝ երբեք։

– Այո՛, պատերազմում՝ երբեք,– համաձայնեց միսիս Ֆելփսը․– Ամեն դեպքում Փիթը և ես միշտ խոսում ենք առանց արցունքի ու այլ ավելորդ զգայնությունների։ Սա իմ երրորդ ամուսնությունն է, Փիթն էլ երրորդ անգամ է ամուսնացել, և մենք միանգամայն անկախ ենք։ Պետք է անկախ լինել, միշտ էլ այդպես ենք կարծել։ Փիթն ասաց, որ եթե իրեն սպանեն, ես լաց չլինեմ, կրկին շուտափույթ ամուսնանամ և չմտածեմ իր մասին։

– Ի դեպ, հիշեցի,– բացականչեց Միլդրեդը։– Երեկ ձեր պատերին դուք նայեցի՞ք Կլարա Դոուվի հինգրոպեանոց սիրավեպը։ Դա մի կնոջ մասին էր, որը․․․

Մոնթագը լուռ զննում էր կանանց դեմքերը, ինչպես մի անգամ երեխա ժամանակ զննել էր սրբապատկերները ինչ-որ փոքրիկ այլադավան եկեղեցում, որտեղ պատահմամբ ընկել էր։ Այդ տարօրինակ էակների արծնափայլ դիմապատկերները մնացին նրան խորթ ու անըմբռնելի, թեպետև աղոթք ուղղեց նրանց, երբ երկար կանգնած եկեղեցում, ջանում էր համակվել օտար հավատով՝ շնչելով խնկի ու ինչ-որ առանձնահատուկ, միայն այդ տեղին բնորոշ փոշու հոտը։ Նա մտածում էր, որ եթե այդ բույրերը լցվեն իր թոքերը, թափանցեն իր արյան մեջ, ապա, գուցե և, հասկանալի դառնան այդ սրտաշարժ, գունագեղ կերպարանքները՝ ճենապակյա աչքերով և վառ սուտակագույն շուրթերով։ Բայց ոչինչ չէր ստացվում, ոչինչ։ Դա նույնն էր, ինչպես եթե նա մտներ մի կրպակ, որտեղ շրջանառության մեջ այլ դրամ էր, ու ինքը ոչինչ չկարողանար գնել իր ունեցածով։ Նա անհաղորդ մնաց նույնիսկ սրբերին հպվելուց հետո, պարզապես փայտ էր, ծեփ, կավ։ Ճիշտ այդպես էր զգում իրեն և այժմ, իր սեփական հյուրասենյակում՝ նայելով աթոռների վրա անհանգիստ շարժվող երեք կանանց։ Նրանք ծխում էին, ծխի քուլաներ էին բաց թողնում, հարդարում իրենց վառ մազերը, զննում վառ կարմիր եղունգները, որոնք ասես բոցավառվել էին Մոնթագի սևեռուն հայացքից։ Լռությունը ճնշում էր կանանց, նրանց դեմքերին ձանձրույթ կար։ Երբ Մոնթագը վերջապես կուլ տվեց վերջին պատառը, կանայք ակամայից մի փոքր առաջ թեքվեցին։ Նրանք սպասողաբար ականջ էին դնում նրա տենդագին շնչառությանը։ Հյուրասենյակի երեք դատարկ պատերն այժմ նման էին ծանր, աներազ քնի մեջ ընկղմված հսկաների գունատ ճակատների։ Մոնթագին թվաց, որ եթե ձեռք տա, մատներին կմնա աղահամ քրտինքը։ Հետզհետե ավելի պարզորոշ էր երևում քրտինքը այդ մեռյալ ճակատներին, ավելի լարված էր դառնում լռությունը, ավելի շոշափելի՝ դողը օդում և անհամբերությունից այրվող կանանց մարմիններում։ Թվում էր՝ ևս մեկ րոպե, և նրանք բարձրաձայն թշշալով կպայթեն։

Մոնթագի շուրթերը շարժվեցին։

– Եկեք զրուցենք։

Կանայք ցնցվեցին և աչքերը հառեցին նրան։

– Ինչպե՞ս են ձեր երեխաները, միսիս Ֆելփս,– հարցրեց Մոնթագը։

– Դուք հիանալի գիտեք, որ ես երեխաներ չունեմ։ Հետո էլ մեր օրերում խելքը գլխին ո՞ր մարդը կուզենա երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը՝ չհասկանալով, թե ինչու է իրեն այդպես զայրացնում այդ մարդը։

– Ո՛չ, այդ հարցում ձեզ հետ համաձայն չեմ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես երկուսն ունեմ։ Երկու անգամ էլ ինձ կեսարյան հատում արեցին։ Հո չէի՞ տառապելու երկունքի ցավերից, ինչ է թե երեխա պիտի ծնվեր։ Բայց, դե, մարդիկ պետք է բազմանան։ Մենք պարտավոր ենք շարունակել մարդկային ցեղը։ Բացի դրանից, երեխաները երբեմն նման են լինում ծնողներին, իսկ դա շատ զվարճալի է։ Ինչ կա որ, երկու կեսարյան հատում, և խնդիրը լուծված է։ Այո՛, սըր։ Իմ բժիշկը ասում էր՝ կեսարյանը պարտադիր չէ, դուք նորմալ կազմվածք ունեք, կարող եք ծննդաբերել, բայց ես պնդեցի։

– Համենայն դեպս, երեխաները սարսափելի ծանր բեռ են։ Դուք պարզապես խելագար եք, որ մտածել եք երեխա ունենալ,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Ո՛չ, ինչու, այնքան էլ վատ չէ։ Տասից ինն օրը նրանք անց են կացնում դպրոցում։ Ես նրանց հետ շփվում են ամիսը երեք օր, երբ տանն են լինում։ Բայց դա էլ ոչինչ։ Քշում եմ հյուրասենյակ, միացնում ես պատերը և վերջ։ Ինչպես սպիտակեղենը լվանալիս, դարսում ես մեքենայի մեջ և շրխկոցով փակում կափարիչը։– Միսիս Բաուլզը քմծիծաղ տվեց։– Իսկ քնքշություններ ոչ մի դեպքում չի կարելի։ Նրանց մտքովն իսկ չի անցնում ինձ համբուրել։ Շուտով երևի ինձ աքացի էլ կտան, և, փա՜ռք աստծո, որ ես դեռ կարող եմ նույն ձևով պատասխանել։

Կանայք փառ–փառ ծիծաղեցին։

Միլդրեդը մի րոպե լուռ նստեց, բայց, տեսնելով, որ Մոնթագը չի հեռանում շեմքից, ծափ տվեց ու բացականչեց․

– Եկեք Գային բավականություն պատճսաենք և խոսենք քաղաքականությունից։

– Հիանալի՜ է,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Անցած ընտրություններին ես քվեարկեցի բոլորի նման։ Իհարկե, Նոբլի օգտին։ Կարծում եմ՝ երբևէ պրեզիդենտ ընտրված ամենահաճելի տղամարդկանցից մեկն է նա։

– Օ՜, այո՛։ Իսկ հիշո՞ւմ եք մյուսին, որին առաջադրել էին Նոբլի դեմ։

– Շատ լավն էր, խոսք չկա։ Փոքր–մոքր, անբարետես, անխնամ սափրված, սանրվածքն էլ բանի նման չէր։

– Եվ ոնց էլ օպոզիցիայի գլուխն էր մտել՝ նրա թեկնածությունն առաջադրել։ Մի՞թե կարելի է բարձրահասակ տղամարդու դեմ այդպիսի գաճաճին առաջադրել։ Դեռ հետն էլ ծամծմելով էր խոսում։ Ես գրեթե ոչինչ չլսեցի նրա ասածից։ Լսածիցս էլ բան չհասկացա։

– Բացի այդ, հաստլիկ էր և նույնիսկ ջանք չէր թափել հագուստով քողարկել իր գիրությունը։ Զարմանալու ի՞նչ կար։ Իհարկե, մեծամասնությունը քվեարկեց Վինսթոն Նոբլի օգտին։ Նույնիսկ նրանց անունները դեր խաղացին։ Համեմատեք Վինսթըն Նոբլ ու Հյութերտ Հոուգ, և պատասխանը միանգամից պարզ կդառնա։

– Գրո՜ղը տանի,– թացականչեց Մոնթագը։– Սխր դուք նրանց մասին ոչինչ չգիտեք՝ ոչ մեկի, ոչ էլ մյուսի։

– Ինչպե՞ս թե չգիտենք։ Մենք երկուսին էլ տեսել ենք այս նույն հյուրասենյակի պատերին։ Ընդամենը կես տարի առաջ։ Մեկն անընդհատ քիթն էր քչփորում։ Սոսկալի էր։ Նայելն իսկ՝ զզվելի։

– Եվ ձեր կարծիքով, միստր Մոնթագ, մենք պարտավո՞ր էինք քվեարկել այդպիսի մարդու օգտին,– թացականչեց միսիս Ֆելփսը։

Միլդրեդը երջանիկ ժպտում էր։

– Գայ, խնդրում եմ, մի՛ բարկացրու մեզ, հեռացիր դռնից։

Բայց Մոնթագն արդեն անհետացել էր․ մի րոպե անց նա վերադարձավ՝ ձեռքին մի գիրք բռնած։

– Գայ:

– Գրողի ծոցը ամեն ինչ, գրողի ծոցը։

– Սա ի՞նչ է։ Մի՞թե գիրք։ Իսկ ինձ թվում էր, թե մասնագիտական ուսուցումը այժմ տարվում է կինոնկարների միջոցով։– Միսիս Ֆելփսը զարմացած թարթեց աչքերը։– Դուք ուսումնասիրում եք հրկիզողների գործի տեսությո՞ւնը։

– Ի՞նչ գրողի տարած տեսություն,– պատասխանեց Մոնթագը։– Բանաստեղծություններ են։

– Մոնթագ,– նրա ականջում հնչեց Ֆաբերի նախազգուշացնող ձայնը։

– Ինձ հանգիստ թողեք։– Սոնթագը զգում էր, որ իրեն ասես ներքաշում են ինչ-որ սրընթաց աղմկոտ ջրապտույտի մեջ։

– Մոնթագ, մի՛ կորցրեք ձեզ։ Չհամարձակվեք․․․

– Դուք նրանց լսեցի՞ք։ Լսեցի՞ք՝ ինչ էին բլբլացնում այս ճիվաղներն իրենց նման այլ ճիվաղների մասին։ Տե՜ր աստված։ Ինչե՜ր ասես, որ չեն խոսում մարդկանց, սեփական երեխաների մասին, իրենց մասին, ամուսինների, պատերազմի մասին․․․ Թող անիծվե՜ն։ Ես լսում ու չէի հավատում ականջներիս։

– Ներեցեք։ Պատերազմի մասին ես ոչ մի բառ չեմ ասել,– բացականչեց միսիս Ֆելփսը։

– Տանել չեմ կարող բանաստեղծությունները,– ասաց միսիս Բաուլզը։

– Իսկ դուք երբևէ կարդացե՞լ եք։

– Մոնթագ,֊ Ֆաբերի ձայնը քերեց Մոնթագի ականջը։– Դուք ամեն ինչ կկործանեք։ Խելագար։ Լռեցեք։

Կանայք վեր թռան տեղներից։

– Նստեցեք,– գոռաց Մոնթագը։

Նրանք հնազանդորեն նստեցին։

– Ես տուն եմ գնում,– դողացող ձայնով ասաց միսիս Բաուլզը։

– Մոնթագ, Մոնթագ, խնդրում եմ, աստծո սիրուն։ Ձեր մտքինն ի՞նչ է,– աղերսում էր Ֆաբերը։

– Իսկ ինչո՞ւ որևէ ոտանավոր չեք կարդում մեզ համար ձեր գրքույկից,– միսիս Ֆելփսը գլխով արեց։–Կարծում եմ, շատ հետաքրքիր կլինի:

– Արգելված է,– ողբաձայն աղաղակեց միսիս Բաուլզը։ – Չի կարելի։

– Բայց նայեցեք միստր Մոնթագին։ Նա շատ է ցանկանում կարդալ, ես հո տեսնում եմ։ Եվ եթե մի րոպե հանգիստ նստենք ու լսենք, միստր Մոնթագը գոհ կլինի, և մենք կարող ենք զբաղվել ուրիշ բանով։– Միսիս Ֆելփսը ջղային խեթեց դատարկ պատերին։

– Մոնթագ, եթե կարդաք, ես ձեզ հետ կխզեմ իմ հարաբերությունները, կլքեմ ձեզ,– ականջում ծակող ու սուր, տզտզաց բզեզը։– Ի՞նչ կտա դա ձեզ։ Ինչի՞ կհասնեք։

– Մահու չափ կվախեցնեմ, ահա թե ինչ։ Այնպես վախեցնեմ, որ աչքները մթնեն։

Միլդրեդը շրջվեց․

– Այդ ո՞ւմ հետ ես խոսում, Գայ։

Արծաթե ասեղը շամփրեց նրա ուղեղը։

– Մոնթագ, լսեցեք, միայն մի ելք կա։ Կատակի տվհք, ծիծաղեք, ուրախ տեսք ընդունեք։ Իսկ հետո գիրքն այրեք վառարանում։

Բայց Միլդրեդը կանխեց նրան։ Դժբախտություն կանխազգալով՝ նա արդեն կերկերուն ձայնով բացատրում էր․

– Թանկագին տիկնայք, տարին մեկ անգամ յուրաքանչյուր հրկիզողի թույլատրվում է գիրք տանել տուն, որպեսզի ընտանիքին ցույց տա, թե նախկինում ինչպես էր ամեն բան հիմար ու անհեթեթ, ինչպես էին գրքերը խելքահան անում մարդկանց ու զրկում անդորրից։ Ահա այսօր Գայը որոշել է այդպիսի անակնկալ մատուցել։ Նա կկարդա մեզ համար, և մենք ինքներս կհամոզվենք, թե ինչ հիմարություն է այդ ամենը, և այլևս երբեք մեր խեղճ գլուխները չենք կոտրի նման անհեթեթությունների վրա։ Այդպես է, չէ՞, թանկագինս։

Մոնթագը գիրքը ջղաձգորեն ճմլում էր ձեռքի մեջ։

– Ասացեք՝ այո, Մոնթագ,– հրամայեց Ֆաբերը։

Մոնթագի շուրթերը հնազանդորեն կատարեցին Ֆաբերի հրամանը։

– Այո։

Միլդրեդը ծիծաղելով խլեց գիրքը։

– Ահա, կարդա այս բանաստեղծությունը։ Ոչ, ավելի լավ է՝ այս մեկը, ծիծաղաշարժ է, դու արդեն այսօր ինձ համար բարձրաձայն կարդացել ես։ Սիրելիներս, դուք ոչինչ չեք հասկանա, ոչինչ։ Դա պարզապես անիմաստ բառակույտ է։ Գայ, թանկագինս, կարդա ահա այս էջը։

Նա հայացք գցեց բաց էջին։ Ականջում բզզաց բզեզը։

– Կարդացե՛ք, Մոնթագ։

– Ի՞նչ է կոչվում բանաստեղծությունը, սիրելիս։

– «Դուվրի ափը»։

Մոնթագի կոկորդը չորացավ։

– Բարձր կարդա և մի՛ շտապիր։

Սենյակում շնչելու օդ չկար։ Մոնթագը մերթ շոգում էր, մերթ պաղում։ Թվում էր, թե հյուրասենյակը մի անապատ է․ երեք աթոռ սենյակի կենտրոնում, և ինքը, ոտքերի վրա հազիվ կանգնած, սպասում է, թե միսիս Ֆելփսը երբ պիտի դադարի զգեստը ուղղել, կամ միսիս Բաուլզը երբ պիտի ձեռքը հեռացնի սանրվածքից։ Նա սկսեց կարդալ, սկզբում՝ ցածր, կակազելով, ապա ավելի ու ավելի վստահ և բարձր։ Նրա ձայնը տարածվում էր անապատի վրա, բախվում ճերմակ ամայությանը և զրնգում շիկացած օդում նստած կանանց գլխավերևում․

Լիքն է եղել մի օր&lt;br /&gt;
Օվկիանոսը վստահության և, գրկելով ափերը երկրի,&lt;br /&gt;
Որպես գոտի ծիածանի, հանգել է անդորրությամբ։&lt;br /&gt;
Բայց այժմ լսում եմ ես&lt;br /&gt;
Լոկ հառաչը նրա երկար, քրթմնջյունը ալեբախումների,&lt;br /&gt;
Որ քշվում է մառախուղի միջով&lt;br /&gt;
Պոռթկումով փոթորկավուն ու փշրվում ցցունքներին&lt;br /&gt;
Առօրյայի մերկ խութերի։

Աթոռները ճռճռացին։ Մոնթագը շարունակեց կարդալ․

Օ՜, սեր, արտոնիր մեզ&lt;br /&gt;
Արդար լինել իրար հանդեպ։ Չէ որ աշխարհը այսօր հառել է&lt;br /&gt;
Մեր դեմ, որպես երանելի անուրջների երկիր,&lt;br /&gt;
Այնքա՜ն բազմադեմ է, նոր ու հրաշագեղ,&lt;br /&gt;
Որ չգիտե, իրոք, ոչ խինդ, ոչ լույս, ոչ կիրք,&lt;br /&gt;
Ոչ ջերմություն, ոչ էլ տառապանք ու անդորր,&lt;br /&gt;
Եվ մենք ահա դեգերում ենք այնտեղ, ինչպես մարտադաշտում,&lt;br /&gt;
Ուր հետքերն են իրարանցման, փախուստների, մահի,&lt;br /&gt;
Ուր գումակները կույրերի իրենց պայքարն սկսեցին։

Միսիս Ֆելփսը հեծկլտում էր։

Ընկերուհիները նայում էին արցունքից աղճատված նրա դեմքին։ Զգացմունքների այդպիսի բուռն պոռթկումից շվարած նրանք նստել էին՝ չհամարձակվելով կպչել նրան։ Միսիս Ֆելփսը անզուսպ հեկեկում էր։ Մոնթագը ինքն էլ շփոթահար էր և ցնցված։

– Կամա՛ց, կամա՛ց, Կլարա՛,– ասաց Միլդրեդը։– Հանգստացիր։ Դե վերջացրու, Կլարա, ի՞նչ պատահեց քեզ։

– Ես․․․ ես․․․,– հեծկլտում էր Ֆելփսը։– Չգիտեմ, չգիտեմ։ Ոչինչ չգիտեմ։ Օ՜․․․

Միսիս Բաուլզը վեր կացավ և սպառնալի նայեց Սոնթագին։

– Հը՞, հիմա տեսնո՞ւմ եք։ Ես գիտեի, որ այսպես կլինի; Ահա հենց այս էի ուզում ապացուցել։ Ես միշտ եմ ասել՝ պոեզիան արցունք է, պոեզիան ինքնասպանություն է, ջղագարություն և զզվելի ինքնազգացողություն, պոեզիան ախտ է։ Գարշանք է, ուրիշ ոչինչ։ Այժմ վերջնականապես համոզվեցի։ Դուք չար մարդ եք, միստր Սոնթագ, անտանելի, չարսիրտ մարդ։

– Դե, իսկ այժմ․․․,– ականջին շշնջաց Ֆաբերը։

Սոնթագը հլու հնազանդ շրջվեց, մոտեցավ բուխարիին և պղնձե ճաղերի արանքից գիրքը ներս խցկեց՝ ագահ բոցին ընդառաջ։

– Հիմար բառեր են, հիմար, հոգին խոցող սոսկալի բառեր,– շարունակեց միսիս Ֆելփսը։– Ինչո՞ւ են մարդիկ ձգտում միմյանց ցավ պատճառել։ Մի՞թե առանց այդ էլ քիչ է տառապանքն աշխարհում, որ դեռ մարդուն պետք է տանջել այդպիսի բարբաջանքներով։

– Հանգստացիր, Կլարա,– հեծկլտացող միսիս Ֆելփսի ձեռքը տրորելով՝ հորդորում էր Միլդրեդը։ – Խնդրում եմ, վերջ տուր։ Հիմա մենք կմիացնենք «ազգականներին», կնայենք և կուրախանանք։ Դե, բավական է լաց լինես։ Ուզում ես՝ խնջույք սարքենք։

– Ոչ,– ասաց միսիս Բաուլզը։– Ես տուն եմ շտապում։ Եթե կցանկանաք այցելել ինձ և իմ «ազգականներին», շնորհ արեք ուզած ժամանակ։ Բայց այս խելագար հրկիզողի տունը ես այլևս ոտք չեմ դնի։

– Հեռացե՛ք,– ասաց Մոնթագը ցածրաձայն, աչքերը նրան սևեռելով,– գնացեք տուն և մտածեք ձեր առաջին ամուսնու մասին, որից բաժանվել եք, ձեր երկրորդ ամուսնու մասին, որը զոհվել է հրթիռային մեքենայում, ձեր երրորդ ամուսնու մասին, որը նույնպես շուտով կջնջխի իր գլուխը։ Գնացեք տուն և մտածեք այն տասնյակ արհեստական վիժումների մասին, որին դիմել եք դուք, կեսարյան հատումների մասին նույնպես, ձեր երեխաների մասին, որոնք ողջ էությամբ ատում են ձեզ։ Գնացեք տուն և մտածեք, թե ինչպե՞ս կարող էր այդ ամենը տեղի ունենալ, վերջապես ի՞նչ եք արել այդ ամենը կանխելու համար։ Հեռացե՛ք,– արդեն գոռում էր նա։– Հեռացե՛ք, քանի դեռ չեմ խփել կամ դուրս շպրտել։

Դուռը շրխկաց, տունը դատարկվեց։

Մոնթագը մենակ կանգնել էր հյուրասենյակի ցուրտ ամայության մեջ, որտեղ պատերը աղտոտ ձյուն էին հիշեցնում։

Լողասենյակից հասնում էր ջրի ճողփյունը։ Նա լսեց՝ ինչպես է Միլդրեդը ապակե սրվակից ափի մեջ լցնում քնաբեր հաբերը։

– Դուք հիմար եք, Մոնթագ, հիմար եք, հիմար։ Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ ապուշն եք․․․

– Լռեցեք,– Մոնթագը ականջից քաշեց պոկեց կանաչ գնդիկը և խոթեց գրպանը, բայց այն շարունակում էր բզզալ․․․

– Հիմա՜ր, հիմա՜ր․․․

Մոնթագը պրպտեց ողջ տունը և վերջապես գրքերը գտավ սառնարանի ետևում․ Միլդրեդն էր թաքցրել։ Մի քանիսը պակասում էին, և Մոնթագը հասկացավ, որ կինն արդեն ինքն է սկսել քիչ–քիչ պայթուցիկը հանել իր տնից։ Բայց նրա զայրույթն արդեն անցել էր։ Միայն հոգնություն էր զգում և տարակուսանք։ Ինչո՞ւ արեց այդ ամենը։

Նա գրքերը տեղափոխեց բակ և թաքցրեց ցանկապատի մոտ, թփերի մեջ։ Միայն մի գիշերով, մտածեց նա, որպեսզի Միլդրեդի մտքով չանցնի այրել դրանք։

Տուն վերադառնալով՝ մտավ դատարկ սենյակները։

– Միլդրեդ,– կանչեց նա մութ ննջարանի դռների մոտ։ Ոչ ոք չպատասխանեց։

Մետրո տանող ճանապարհին հատելով մարգագետինը, Մոնթագը ջանում էր չնկատել, թե որքան մռայլ ու ամայի էր այժմ Քլարիս Մըքլելընի տունը․․․

Այդ ժամին աշխատանքի գնալիս, նա հանկարծ այնպես սուր զգաց իր միայնությունն ու իր գործած սխալի ողջ ծանրությունը, որ չդիմացավ և կրկին սկսեց խոսել Ֆաբերի հետ։ Նա սաստիկ տենչում էր գիշերային անդորրի մեջ լսել զարմանալի ջերմ ու սրտահույզ այդ թույլ ձայնը։ Ֆաբերի հետ ծանոթացել էր մի քանի ժամ առաջ, բայց թվում էր, թե ճանաչել է ողջ կյանքի ընթացքում։ Նա այժմ զգում էր, որ իր մեջ երկու մարդ է նստած, առաջինը ինքն է՝ Մոնթագը, որը ոչինչ չի հասկանում, չի ըմբռնում նույնիսկ իր տգիտության ողջ խորությունը, սոսկ աղոտ կռահում է, և երկրորդը՝ այդ ծերուկը, որը խոսում էր իր հետ, խոսում այնքան ժամանակ, քանի դեռ օդամուղ գնացքը խելահեղ արագությամբ թռցնում էր նրան քնած քաղաքի մի ծայրից մյուսը։ Բոլոր այն օրերին, որ դեռևս կլինեն իր կյանքում, ու բոլոր գիշերներին,– և խավարչտին, և լուսնկա,– ծեր պրոֆեսորը անվերջ պետք է խոսի նրա հետ՝ կաթիլ առ կաթիլ, փշուր առ փշուր, կայծ առ կայծ բառեր լցնելով նրա հոգին։ Երբևէ, արդյո՞ք, նրա ուղեղը լիքը կլցվի, և նա այլևս Մոնթագը չի լինի։ Այդպես ասաց, հավաստիացրեց, խոստացավ ծերուկը։ Նրանք կլինեն միասին՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, կրակը և ջուրը, իսկ հետո, մի գեղեցիկ օր, երբ ամեն ինչ կխառնվի իրար, երբ ինքն իր մեջ կեռա ու կհանդարտվի, արդեն չեն լինի՝ ոչ կրակ, ոչ ջուր, այլ գինի կլինի։ Իրարից անչափ տարբեր երկու նյութերից կստեղծվի նորը՝ երրորդը։ Եվ կգա օրը, երբ նա, ետ նայելով, կհասկանա, թե ինչ հիմարն է եղել նախկինում։ Հիմա էլ նա կարող է զգալ, որ այդ երկար ճանապարհն սկսվել է, որ ինքը հրաժեշտ է տալիս իր նախկին եսին և հեռանում նրանից։

Ի՜նչ հաճելի էր լսել ականջի մեջ բզեզի բզզոցը, այդ քնկոտ մոծակային տզզյունը և ծերունական նրբահունչ ձայնը։ Սկզբում նա կշտամբեց Մոնթագին, ապա սփոփեց գիշերային ուշ ժամին, երբ Մոնթագը, դուրս գալով մետրոյի հեղձուցիչ թունելից, կրկին հայտնվեց հրկիզողների աշխարհում։

– Հանդուրժող եղեք, Մոնթագ, ներողամիտ։ Մի՛ ծաղրեք նրանց։ Մինչև վերջերս դուք էլ այդպիսին էիք։ Նրանք անվերապահ հավատում են, որ միշտ այդպես է լինելու։ Բայց միշտ այդպես չի լինելու։ Նրանք չգիտեն, որ իրենց կյանքը նման է տիեզերական տարածության մեջ բոցավառվող վիթխարի ասուպի։ Քանի դեռ թռչում է, գեղեցիկ է, բայց երբևէ անխուսափելիորեն պետք է ցած ընկնի։ Մինչդեռ նրանք այդ շքեղ, ուրախ փայլից բացի, ուրիշ ոչինչ չեն տեսնում։ Մոնթագ, ծերուկը, որ թաքնվում է տանը, պահպանելով իր ծեր ոսկորները, քննադատելու իրավունք չունի։ Համենայն դեպս, ես կասեմ, քիչ էր մնացել ամեն ինչ կործանեիք սկզբում։ Զգույշ եղեք։ Հիշեցեք, որ միշտ ձեզ հետ եմ։ Ես հասկանում եմ, թե այդ ինչպես պատահեց։ Պետք է խոստովանեմ, որ ձեր կույր ցասումը ինձ արիություն ներշնչեց։ Աստվա՜ծ իմ, հանկարծ ինձ այնպե՜ս ջահել զգացի։ Բայց այժմ ուզում եմ, որ դուք ձեզ ծեր զգաք, ուզում եմ այսօր ձեր մեջ մի կաթիլ լինի իմ երկչոտությունից։ Հրկիզապետ Բիթիի հետ այդ մի քանի ժամվա ընթացքում զգույշ եղեք, ոտնաթաթերի վրա քայլեցեք նրա շուրջը, թույլ տվեք լսեմ նրան, հնարավորություն ընձեոեք գնահատելու իրավիճակը։ Ողջ մնալ, ահա մեր նշանաբանը։ Մոռացեք այդ թշվառ, հիմար կանանց․․․

– Ես նրանց այնքան վշտացրի, որքան հավանաբար ողջ կյանքում չէին վշտացել,– ասաց Մոնթագը։– Ինքս էլ ցնցվեցի՝ տեսնելով միսիս Ֆելփսի արցունքները։ Թերևս նրանք իրավացի են։ Գուցե ավելի լավ է չտեսնել կյանքը ինչպես որ է, աչք փակել ամեն ինչի հանդեպ և զվարճանալ։ Չգիտեմ։ Ես ինձ մեղավոր եմ զգում․․․

– Ո՛չ, պետք չէ։ Եթե պատերազմ չսկսվեր, եթե խաղաղություն լիներ, ես ձեզ խորհուրդ կտայի՝ զվարճանալ։ Բայց, ո՛չ, Մոնթագ, դուք իրավունք չունեք լոկ հրկիզող մնալու։ Այս աշխարհում ամեն բան չէ, որ բարեհաջող է։

Մոնթագի ճակատը ծածկվեց քրտինքով։

– Մոնթագ, դուք լսո՞ւմ եք ինձ։

– Ոտքերս․․․– Փնթփնթաց Մոնթագը։– Ես չեմ կարողանում շարժվել։ Ի՞նչ հիմար զգացողություն է։ Ոտքերս չեն ուզում շարժվել։

– Լսեցե՛ք, Մոնթագ։ Հանգստացեք,– մեղմորեն հորդորում էր ծերուկը։– Ես հասկանում եմ, թե ինչ է կատարվում ձեզ հետ։ Դուք վախենում Եք կրկին սխալներ թույլ տալ։ Բայց մի՛ վախեցեք։ Սխալները երբեմն օգտակար են։ Եթե միայն իմանայիք։ Երբ ես երիտասարդ էի, իմ տգիտությունը բոլորի աչքն էի խոթում։ Դրա համար ինձ ծեծում էին։ Քառասունի շեմին վերջապես իմ գիտելիքների զենքը ամուր էր։ Եվ եթե սկսեք թաքցնել ձեր տգիտությունը, ձեզ չեն ծեծի, և դուք երբեք չեք խելոքանա։ Դե՛, իսկ այժմ քայլեցեք։ Ավելի՛ համարձակ։ Միասին գնանք հրակայան։ Այժմ երկուսով ենք։ Դուք այլևս մենակ չեք, մենք արդեն ամեն մեկս առանձին–առանձին նստած չենք խուլ պատերով մեկուսացված մեր հյուրասենյակում։ Եթե դուք օգնության կարիք զգաք, երբ Բիթին սկսի նեղել ձեզ, ես կլինեմ ձեր կողքին, ձեր թմբկաթաղանթներում, ես նույնպես կլսեմ ձեզ և ամեն ինչ կհսկեմ։

Մոնթագը զգաց, որ իր ոտքերը, սկզբում՝ աջը, հետո՝ ձախը, վերագտան շարժվելու կարողությունը։

– Ինձ մի՛ լքեք, իմ ծեր բարեկամ,– ասաց նա։

Մեխանիկական շունը բնում չէր։ Հրակայանի սպիտակ շենքը ընկղմված էր լռության մեջ։ Նարնջագույն Սալամանդրը նիրհում էր՝ լցնելով որովայնը նավթով, նրա կողքերին խաչաձև ամրացված հանգստանում էին հրցիրները։ Մոնթագն անցավ լռության միջով և, կառչելով բրոնզե ձողից, մագլցեց խավարի մեջ՝ աչքը չկտրելով մեխանիկական գազանի դատարկված որջից։ Նրա սիրտը մերթ նվաղում էր, մերթ կրկին կատաղի բաբախում։ Ֆաբերը, գիշերային գորշ թիթեռի նման, որոշ ժամանակ լռեց նրա ականջում։

Բիթին կանգնած էր վերևի հարթակին։ Նա մեջքով շրջված էր դեպի անցքն այնպես, ասես ոչ մեկին չէր սպասում։

– Ահա,– ասաց նա, դիմելով թղթախաղով տարված հրկիզողներին,– ահա գալիս է մի հետաքրքրագույն նմուշ, որն աշխարհի բոլոր լեզուներով կոչվում է հիմար։

Նա չշրջվեց, բայց անխոս պարզեց ձեռքը ու պահանջեց տուրքը։ Մոնթագը գիրքը տվեց նրան։ Կազմի վրա ուշադրություն չդարձնելով՝ Բիթին գիրքը շպրտեց աղբարկղը և սիգարետ վառեց։

– «Մեծագույն հիմարը նա է, ով գեթ մի կաթիլ խելք ունի»։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Հուսով եմ, որ այժմ կմնաք մեզ հետ հերթապահելու, քանի որ ձեր տենդն անցել է, և դուք կրկին առողջ եք։ Պոկեր չխաղա՞նք։

Նրանք նստեցին սեղանի մոտ։ Խաղաթղթերը բաժանեցին։ Բիթիի ներկայությունը Մոնթագին սաստիկ զգալ էր տալիս իր ձեռքերի մեղավորությունը։ Նրա մատները ոչ մի րոպե հանգիստ չմնալով, չարաճճի կզաքիսների նման անընդհատ շարժման մեջ էին․ մերթ նյարդայնորեն խաղում էին, մերթ տրորում ինչ-որ բան, մերթ թաքնվում գրպաններում՝ Բիթիի՝ այրվող սպիրտի բոցի պես դժգույն հայացքի տակ։ Մոնթագին թվում էր, որ եթե հրկիզապետը փչի նրանց վրա՝ կչորանան, կկծկվեն, այլևս երբեք չի հաջողվի կենդանացնել և մշտապես թաղված կմնան իր բաճկոնի թևքերի խորքերում, քանի որ դրանք հանկարծ ցանկացել են ապրել ու գործել իրենց կամքով։ Մոնթագից անկախ՝ դրանց մեջ առաջին անգամ ի հայտ էր եկել իր գիտակցությունը, իրականացել էր իր գաղտնի ծարավը՝ գիրք հափշտակել և փախչել՝ իր հետ տանելով Հոբին, Հռութին կամ Շեքսպիրին։ Այստեղ, հրակայանում, դրանք հանցագործի՝ արյունով ներկված ձեռքեր էին հիշեցնում։

Կես ժամվա ընթացքում Մոնթագը երկու անգամ գնաց զուգարան՝ ձեռքերը լվանալու։ Վերադառնալով՝ նա ձեռքերը պահեց սեղանի տակ։

Բիթին ծիծաղեց․

– Ձեռքերդ մի՛ թաքցրեք, անշուշտ, մենք ձեզ վստահում ենք, բայց, ինչևէ․․․

Բոլորը հռհռացին։

– Դե բավական է,– ասաց Բիթին։– ճգնաժամն անցել էք և նորից ամեն ինչ լավ է։ Մոլորված ոչխարը հոտ է վերադառնում։ Մենք բոլորս ժամանակին մոլորվել ենք։ «Ճշմարտությանը միշտ ճշմարտություն կլինի», գոռում էինք մենք։ Կգա հատուցման ժամը։ Միայնակ չեն նրանք, ովքեր իրենց մեջ կրում են վեհանձն մտքեր, հավատացնում էինք ինքներս մեզ։ «Օ՜ իմաստնություն՝ թաքնված կենդանի համահնչունություններում»,– ինչպես ասել է սըր Ֆիլիպ Սիդնեյը։ Բայց մյուս կողմից՝ «Խոսքը նման է սաղարթի, և որտեղ խիտ է՝ հազիվ թե պտուղ թաքնված լինի սաղարթի ստվերի տակ»,– ասել է Ալեքսանդր Փոուփը ։ Ի՞նչ եք մտածում այս մասին, Մոքնթագ։

– Չգիտեմ։

– Զգո՜ւյշ,– շշնջաց Ֆաբերը մի այլ, հեռավոր աշխարհից։

– Կամ ահա մեկը ևս․ «Վտանգավոր է քիչ իմանալ, միշտ հիշելով այս՝ փրփրուն գինով բաժակդ լցրու պռնկեպռունկ։ Մի կումից կհարբես իսկույն, բայց խմիր ցմրուր և նորից ձեռք կբերես պայծառ բանականությունը»։ Փոուփ, նույն «Ակնարկներում»։ Դա թերևս նաև ձեզ կարելի է վերագրել, չէ՞, Մոնթագ։ Ի՞նչ Եք կարծում;

Մոնթագը շրթունքը կծեց։

– Հիմա կբացատրեմ,– ասաց Բիթին, ժպտալով և նայելով խաղաթղթերին։– Չէ՞ որ դուք հարբել եք հենց մի կումից։ Կարդացել եք մի քանի տող, և ձեր գլուխը պատվել է։ Թրըխկ–շրխկ։ Դուք արդեն պատրաստ եք պայթեցնելու տիեզերքը, գլուխներ կտրելու, կոխկրտելու կանանց ու երեխաների, հեղինակություններ պսակազերծելու։ Ես գիտեմ, ինքս անցել եմ այդ ճանապարհը։

– Ո՛չ, ես այդպիսին չեմ,– պատասխանեց Մոնթագը խուճապահար։

– Մի՛ կարմրեք, Մոնթագ։ Իսկապես, ես չեմ ծիծաղում ձեզ վրա։ Գիտե՞ք, մի ժամ առաջ երազ տեսա։ Պառկեցի մի փոքր հանգստանալու և երազ տեսա, իբր մենք երկուսով, Մոնթագ, բուռն վիճաբանում ենք գրքերի մասին։ Շանթ ու կայծակ էիք արձակում դուք, մեջբերումներ տեղում, իսկ ես անվրդով ետ էի մղում ձեր ամեն մի հարձակումը։ «Իշխանություն»,– ասում էի ես։ Մինչդեռ մեջբերելով դոկտոր Ջոնսընին, դուք պատասխանում էիք․ «Գիտելիքները ուժեղ են իշխանությունից»։ Ի դեպ, նույն այդ Ջոնսընը, թանկագին տղաս, ասել է նաև․ «Խելագար է նա, ով ուզում է որոշակիությունը փոխել անորոշությամբ»։ Ջանացեք լինել հրկիզողների կողմը, Մոնթագ։ Մնացյալ ամեն ինչ մռայլ քաոս է։

– Մի՛ լսեք նրան,– շշնջաց Ֆաբերը։– Նա ուզում է ձեզ շփոթեցնել։ Օձաձկան նման լպրծուն է։ Զգո՛ւյշ եղեք։

Բիթին քրքջաց։

– Դուք էլ ինձ պատասխանեցիք քաղվածքով․ «Ծշմարտությունը միշտ դուրս կգա, մարդասպանությունը չի կարող երկար ծածուկ մնալ»։ Իսկ ես բարեհոգի բացականչեցի․ «Օ՜, տեր աստված, նա անընդհատ իր էշն է քշում»։ Ու նաև ասացի․ «Սատանան Սուրբ գիրքն իր օգուտի համար վկա է կանչում»։ Ի պատասխան՝ դուք գոռացիք․ «Մեզ մոտ ավելի շատ մեծարում են կերպաս հագած տխմարին, քան աղքատի հագուստով իմաստունին»։ Այդ ժամանակ ես մեղմ շշնջացի․ «Ճշմարտությունը կարիք ունի՞ այդքան կատաղի պաշտպանության»։ Դուք նորից գոռացիք․ «Մարդասպանն այստեղ է, և մեռյալների վերքերը բացվել են նորից, և արյան վտակներ են հորդում»։ Պատասխանեցի՝ թփթփացնելով ձեր ձեռքը․ «Մի՞թե այդպիսի ագահություն եմ արթնացրել ես ձեր մեջ»։ Դուք նորից ճչացիք․ «Գիտելիքը ուժ է։ Եվ հսկայի ուսերին բարձրացած թզուկը նրանից հեռուն է տեսնում»։ Մեծագույն հանգստությամբ մեր վեճը ես ավարտեցի հետևյալ խոսքերով․ «Բոլորիս բնորոշ մոլորությունն է մետաֆորը ապացույց համարել, պարապ բառերի հոսքը՝ ճշմարտության ակունք, իսկ մեզ՝ պատգամախոս», ինչպես մի առիթով ասել է միստր Պոլ Վալերին։

Մոնթագի գլուխը պտտվեց։ Նրան թվում էր, թե անխնա հարվածում են իր հոնքերին, աչքերին, կզակին, քթին, շրթունքներին, ուսերին, անօգնական պարզած ձեռքերին։ Նա ցանկանում էր ճչալ․ «Ո՜չ, լսեցե՜ք։ Դուք ձգտում եք խճճել ամեն ինչ։ Բավակա՛ն է»։

Բիթիի նրբագեղ, ջղային մատները բռնեցին Մոնթագի դաստակը։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպես է տրոփում զարկերակը։ Երևում է՝ ես ձեզ կարգին թափ տվի, հա՞, Մոնթագ։ Զեր զարկերակն այնպես է տրոփում, ասես պատերազմի հաջորդ օրն է։ Պակասում են միայն շեփորներն ու զանգերի ղողանջները։ Մի քիչ էլ խոսե՞նք։ Ինձ դուր է գալիս ձեր խռովահույզ տեսքը։ Ի՞նչ լեզվով ճառախոսեմ՝ սուահի՞լի, հինդի՞, գրական անգլերե՞ն․ բոլորով էլ խոսում եմ։ Բայց դա նման է համրի հետ զրուցելուն, այդպես չէ՞, միստր Վիլի Շեքսպիր։

– Զգուշացեք, Մոնթագ,– նրա ականջում խշխշաց գիշերաթիթեռը։– Նա ջուր է պղտորում։

– Օ՜, դուք մահու չափ վախեցաք,– շարունակեց Բիթին;– Իրոք որ, ես դաժան վարվեցի, ձեր դեմ հանեցի նույն այն գրքերը, որոնց դուք այնպես կառչել եք, գործադրեցի, որ հերքեմ ձեզ ամեն քայլափոխի։ Ա՜խ, գրքերը այնպիսի՜ դավաճաններ են։ Դուք կարծում եք՝ նրանք ձեզ կսատարեն, բայց շուռ են գալիս հենց ձեր դեմ։ Ո՛չ միայն դուք, մի ուրիշն էլ կարող է գործի դնել գիրքը, և, ահա,դուք արդեն խճճվել եք ճահճուտի մեջ, գոյականների, բայերի, ածականների հրեշավոր խառնաշփոթի մեջ։ Եվ ավարտվեց իմ երազը նրանով, որ ես Սալամանդրով մոտեցա ձեզ և հարցրի․ «Մենք ուղեկիցներ չե՞նք»։ Դուք նստեցիք մեքենան, և մենք ետ սլացանք հրակայան՝ պահպանելով երանելի լռություն, կրքերը հանդարտվեցին, և մեր միջև կրկին հաշտություն տիրեց։

Բիթին բաց թողեց Մոնթագի ձեռքը, որն անկենդան ընկավ սեղանին։

– Ամեն ինչ լավ է, երբ լավ է վերջանում։

Լռություն։ Մոնթագը նստել էր, ասես քարե ճերմակ արձան։

Իրեն հասցված վերջին հարվածների արձագանքները դանդադ մարում էին ինչ-որ տեղ, ուղեղի մթին անձավներում; Ֆաբերն սպասում էր մինչև որ դրանք լիովին մարեն։ Եվ երբ, վերջապես, Մոնթագի գիտակցության մեջ բարձրացած փոշեմրրիկը հանդարտվեց, Ֆաբերն սկսեց ցածր ձայնով․

– Լավ, նա ասաց այն, ինչ ուզում էր։ Դուք մինչև վերջ լսեցիք։ Հիմա կխոսեմ ես։ Ստիպված կլինեք այդ էլ լսել։ Իսկ հետո փորձեք գլուխ հանել և վճռել՝ ով է արդարացի։ Բայց ուզում եմ, որ ինքներդ որոշեք, որ այդ որոշումը լինի ձեր սեփականը, ոչ թե իմը կամ հրկիզապետ Բիթիինը։ Չմոռանաք միայն մի բան՝ հրկիզապետը ճշմարտության և ազատության թշնամիներից մեծամասնության բթամիտ և անտարբեր հոտի երդվյալ անդամը։ Օ՜, մեծամասնության սարսափելի բռնակալությունը․․․ Ես և Բիթին տարբեր երգեր ենք երգում։ Անձամբ ձեզնից է կախված, թե ում կլսեք։

Մոնթագը բերանը բացեց՝ պատասխանելու Ֆաբերին, բայց հրակայանի զանգի ղողանջը ժամանակին կանխեց նրան թույլ տալու այդ աններելի սխալը։ Տագնապի ազդանշանը շաչում էր առաստաղի տակ։ Սենյակի մյուս ծայրում տկտկաց հեռախոսային սարքը, որը հասցեն էր գրանցում։ Հրկիզապետ Բիթին, խաղաթղթերը վարդագույն ձեռքերի մեջ, միտումնավոր դանդաղ մոտեցավ գրանցող սարքին և պոկեց թղթե ժապավենը։ Անփույթ հայացք նետելով հասցեին՝ խոթեց գրպանը և, վերադառնալով սեղանի մոտ, կրկին նստեց; Բոլորը նայեցին նրան։

– Կարելի է սպասել ուղիղ քառասուն վայրկյան, ճիշտ այնքան, որքան ինձ հարկավոր է, որպեսզի հաղթեմ,– ուրախ ասաց Բիթին։

Մոնթագը խաղաթղթերը դրեց սեղանին։

– Հոգնեցի՞ք, Մոնթագ։ Ուզում եք խաղից դո՞ւրս գալ։

– Այո՛։

– Մի՛ ընկճվեք։ Ասենք, կարելի է խաղը հետաձգել։ Խաղաթղթերը շրջված դրեք սեղանին, կվերադառնանք՝ կվերջացնենք։ Իսկ այժմ շարժվեք։ Արա՛գ։– Բիթին վեր կացավ։– Մոնթագ, ձեր տեսքն ինձ դուր չի գալիս։ Մտադիր եք նորի՞ց հիվանդանալ։

– Չէ՛, ես միանգամայն առողջ եմ։

– Այո՛, դուք պետք է հիանալի զգաք։ Սա առանձնահատուկ դեպք է։ Դե, առա՜ջ․․․

Նրանք ցատկեցին դեպի փողանցքը և ամուր կառչեցին բրոնզե ձողից, ասես նրանում էր միակ փրկությունը ներքևից վեր հորդացող ալիքների հորձանքից։ Բայց ձողը նրանց անդունդը նետեց, որտեղ արդեն արթնանալով փնչացնում, գռմռում ու հազում էր վիշապը։

– էհե՜յ։

Նրանք դղրդյունով ու աղմուկով թեքվեցին անկյունից, արգելակները ճռնչացին, անվադողերը շչացին, Նավթը ճողփաց Սալամանդի պղնձե փայլուն բաքում, ինչպես սնունդը հսկայի որովայնում։ Մոնթագի մատները դողդողում էին փայլփլուն բռնակների վրա, անվերջ պլստում ցուրտ դատարկության մեջ, քամին քաշքշում էր մազերը, սուլում ատամների արանքից, իսկ Մոնթագը մտածում, անընդհատ մտածում էր հյուրասենյակի դատարկամիտ այն կանանց մասին, որոնց գլխից նեոնային քամին վաղուց արդեն քշել տարել էր բանականության վերջին նշույլը։ Հիշում էր նաև իր անհեթեթ, հիմար մտահղացումը՝ գիրք կարդալ նրանց համար։ Դա հավասարազոր էր հրդեհը ջրի ատրճանակով հանգցնելուն։ Զառանցանք, խելացնորություն։ Պարզապես կատաղության մոլուցք։ Եվ զայրույթի բռնկում, որ ինքը պարտավոր էր զսպել։

Ե՞րբ է հաղթահարելու այդ խելացնորությունը և դառնալու հանգիստ, իսկապես հանգիստ։

– Շուտով կհասնենք։

Մոնթագը հայացքը կտրեց բռնակներից։ Սովորաբար Բիթին երթեք չէր նստում ղեկի առաջ, բայց այսօր մեքենան վարում էր նա, կտրուկ թեքելով շրջադարձերում, առաջ հակվելով վարորդական գահի բարձունքից։ Նրա ծանր, սև անջրանցիկ վերարկուի թևքերը կախվում ու ծածանվում էին, ինչպես մեքենայի վերևով թռչող վիթխարի չղջիկ՝ կուրծքը քամուն դեմ արած։

– Սուրա, սուրա, որպեսզի ժամ առաջ աշխարհը երջանկացնենք։ Այդպե՞ս է, Մոնթագ։

Բիթիի վարդագույն, ասես ֆոսֆորափայլ այտերն առկայծում էին խավարում, նա ժպտում էր ինչ-որ մոլեգնությամբ։

– Ահա և հասանք։

Սալամանդրը կտրուկ կանգ առավ։ Մարդիկ խառնիճաղանջ դուրս թափվեցին։ Մոնթագը կանգնել էր՝ աչքերը սևեռած պաղ, փայլուն բռնակներին, որոնցից ջղաձգորեն կառչել էին իր մատները։

«Ես չեմ կարող այդ անել,– մտածեց նա։– Ինչպե՞ս կարող եմ կատարել առաջադրանքը, ինչպե՞ս կարող եմ նորից այրել։ Ես չեմ կարող մտնել այս տունը»։

Կողքին հայտնվեց Բիթին, նրանցից դեռ քամու հոտ էր փչում, որի միջով նրանք քիչ առաջ սլանում էին։

– Դե՛, Մոնթագ։

Հրկիզողները, որոնք իրենց տգեղ երկարաճիտ կոշիկներով հիշեցնում էին հաշմանդամների, սարդերի պես անաղմուկ սկսեցին վազվզել։

Վերջապես, աչքը կտրելով բռնակներից, Մոնթագը շրջվեց։

Բիթին հետևում էր նրա դեմքին։

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։

– Այս ի՞նչ է,– դանդաղ արտասանեց Մոնթագը,– իմ տան մո՞տ ենք կանգ առել։


=== Երրորդ մաս. ԱՅՐՈՂ ԿՐԱԿ ===

Փողոցի բոլոր տներում վառվեցին լույսերը, լայն բացվեցին դռները։ Մարդիկ դուրս վազեցին՝ դիտելու կրակի տոնը։ Բիթին և Մոնթագը՝ մեկը զուսպ բավականությամբ, մյուսը չհավատալով աչքերին, նայում էին այն տանը, որին վիճակված էր դառնալ ներկայացման գլխավոր ասպարեզը, այստեղ պետք է ջահերով ձեռնածություն անեն և բոց կուլ տան։

– Դե ահա,– ասաց Բիթին,– կեցցե՛ք, հասաք ձեր ուզածին։ Ծերուկ Մոնթագը ցանկացավ թռչել դեպի արևը, բայց այժմ, երբ թևերն այրվեցին, զարմանում է, թե ինչպե՞ս պատահեց։ Մի՞թե բավականաչափ հասկանալի չնախազգուշացրի ձեզ, երբ մեխանիկական շանը գաղտնի ուղարկեցի ձեր դռների մոտ։

Մոնթագի սառած դեմքը ոչինչ չէր արտահայտում, նա զգաց, թե ինչպես քարի պես ծանր իր գլուխը դանդաղ շրջվեց հարևան տան կողմը, որը մռայլ կանգնած էր շրջակա գունագեղ ծաղկաթմբերի մեջ։

Բիթին արհամարհանքով փնչացրեց․

– Է՜, բավակա՛ն է։ Մի՞թե այդ փոքրիկ ցնդածը իր տափակ խաղացանկով հիմարացրել է ձեզ։ Ծաղիկներ, թիթեռնիկներ, տերևներ, մայրամուտ։ Գիտե՜նք, գիտե՜նք։ Ամեն ինչ գրանցված է նրա քարտում։ Երևում է՝ ես խփել եմ նշանակետին։ Բավական է նայել ձեր տառապած դեմքին։ Մի քանի ցողուն և լուսնեղջյուրը։ Ի՜նչ հիմարություն։ Եվ ի՞նչ լավ բան կա այդ ամենի մեջ։

Մոնթագը նստեց Սալամանդրի սառը կողին։ Նա մի քանի անգամ շարժեց իր ընդարմացած գլուխը՝ աջ–ձախ, աջ–ձախ․․․

– Նա ամեն ինչ տեսնում էր։ Ոչ մեկին ոչինչ չէր արել։ Ոչ մեկին չէր անհանգստացնում․․․

– Չէ՜ր անհանգստացնում։ Ինչպե՜ս չէ։ Զեր շուրջը չէ՞ր պտտվում։ Ա՜խ, ինչպես են ինձ ձանձրացրել բարեգործության այս սիրահարները՝ իրենց դեմքի բարեպաշտ արտահայտությամբ, կեղծավոր լռությամբ և եզակի տաղանդով՝ հարկադրել մարդուն, որ մեղավոր զգա իրեն։ Գրողը տանի նրանց բոլորին։ Նրանք ծագում են, ինչպես արևը՝ կեսգիշերին, որպեսզի անկողնում էլ հանգիստ չունենաս։

Տան դուռը բացվեց, աստիճաններով ցած վազեց Միլդրեդը՝ ճամպրուկը փայտացած ձեռքում սեղմած։ Մայթեզրին սուլոցով արգելակեց տաքսին։

– Միլդրեդ։

Կինը վազեց անցավ կողքով, անբնականորեն ձգված, դեմքը դիմափոշուց ճերմակած, բերանը չի երևում․ մոռացել է շրթունքները ներկել։

– Միլդրեդ, մի՞թե դու ես ահազանգել։

Նա ճամպրուկը խցկեց մեքենայի մեջ և ինքն էլ նստեց՝ քթի տակ մրմնջալով․

– Իմ խե՜ղճ «ազգականներ», խեղճե՜ր, խեղճե՜ր։ Ամեն ինչ կործանվեց, ամեն ինչ կործանվեց․․․

Բիթին բռնեց Մոնթագի ուսից։ Մեքենան թափով շարժվեց և, ժամում յոթանասուն մղոն արագություն զարգացնելով, անհետացավ փողոցի ծայրին։

Զնգոց լսվեց, ասես թե ջարդուփշուր եղավ հղկված ապակուց, հայելուց և բյուրեղապակուց ստեղծված երազանքը։ Մոնթագը մեքենաբար շրջվեց, կարծես քշված լիներ՝ չգիտես որտեղից անակնկալ վրա հասած պտտահողմից։ Նա տեսավ, որ Ստոնմընն ու Բլաքը, կացինները ճոճելով, ջարդում են պատուհանների շրջանակները, որպեսզի անարգել փչի միջանցիկ քամին։ Սառը, սև պատնեշին խփվող գիշերաթիթեռի թևերի շրշյուն։

– Մոնթագ, ես եմ՝ Ֆաբերը։ Լսո՞ւմ եք ինձ։ Ի՞նչ է պատահել։

– Այժմ դա ինձ է պատահել,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Ա՜խ, ի՞նչ զարհուրելի անակնկալ,– բացականչեց Բիթին։– Մեր օրերում ամեն ոք կարծում է, չգիտես ինչու ամեն ոք հաստատ համոզված է, որ իրեն ոչինչ չի կարող պատահել։ Ուրիշները մեռնում են, բայց ես ապրում եմ։ Ինձ համար, գիտե՞ք, չկան հետևանքներ, չկա պատասխանատվություն։

Բայց նրանք գոյություն ունեն, այ թե որն է դժբախտությունը։ Սակայն ինչ խոսենք այդ մասին։ Երբ բանը հասել է հետևանքներին, ապա ուշ է խոսելը, ճիշտ չէ՞, Մոնթագ։

– Մոնթագ, դուք կարո՞ղ եք փրկվել, փախչել,– հարցրեց Ֆաբերը։

Մոնթագը դանդաղ քայլում էր դեպի տուն, բայց չէր զգում՝ ինչպես են ոտքերը կպչում շավղի ցեմենտին ու գիշերային թաց խոտերին։ Բիթին չխկացրեց վառիչը, և Մոնթագը հմայվածի պես հայացքը հառեց նարնջագույն բոցին։

– Ինչո՞ւ կրակը մեզ համար այդպիսի անբացատրելի հմայք ունի։ Ի՞նչն է նրա մեջ ձգում ահելին ու ջահելին։– Բիթին հանգցրեց բոցը ու կրկին վառեց։– Կրակը հավերժական շարժում է, այն, ինչ մարդը մշտապես ձգտել է գտնել, բայց այդպես էլ չի գտել։ Կամ՝ գրեթե հավերժական շարժում, եթե չխանգարեն, այն թերևս վառվի մեր ողջ կյանքի ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, ի՞նչ բան է կրակը։ Գաղտնիք։ Առեղծված։ Գիտնականներն ինչ-որ բան են շաղակրատում շփման և մոլեկուլների մասին, բայց նրանք ըստ էության ոչինչ չգիտեն։ Իսկ կրակի հիմնական հմայքն այն է, որ ոչնչացնում է պատասխանատվությունը և հետևանքները; Եթե պրոբլեմը չափազանց մեծ հոգս է պատճառում, պետք է վառարան նետել։ Այ, դուք էլ, Մոնթագ, այժմ նույնպիսի ծանր բեռ եք։ Կրակը կհեռացնի ձեզ իմ ուսերից՝ արագ, մաքուր և հաստատապես։ Նույնիսկ նեխելու բան չի լինի։ Հարմար է, հիգիենիկ, ակնահաճո։

Մոնթագը նայում էր իր տանը, որ այժմ այնպես օտարոտի ու տարօրինակ էր թվում, գիշերվա ուշ ժամ, հարևանների քչփչոց, ջարդված ապակու կտորտանք, հատակին կազմերը պոկոտված գրքեր ու կարապի փետուրների պես ցաքուցրիվ էջեր, անհասկանալի, անհեթեթ տեսքով գրքեր, իսկապես, արժե՞ դրանց պատճառով այդքան հուզվել․․․

Իհարկե, այդ ամենը Միլդրեդի ձեռքի գործն է։ Նա երևի տեսել է, թե ինչպես է ինքը գրքերը թաքցնում այգում և նորից տուն է բերել։ Ախ, Միլդրեդ, Միլդրեդ։

– Ես ուզում եմ, որ դուք մենակ կատարեք ողջ աշխատանքը, Մոնթագ։ Բայց ոչ թե նավթով և լուցկիով, այլ մասմաս, հրցիրով։ Դուք ինքներդ պետք է մաքրեք ձեր տունը։

– Մոնթագ, մի՞թե դուք չեք կարող թաքնվել, փախչել։

– Ո՜չ,– բացականչեց Մոնթագը հուսահատված։– Մեխանիկական շունը։ Նա չի թողնի, անկարելի է։

Ֆաբերը լսեց, բայց լսեց և հրկիզապետ Բիթին՝ մտածելով, որ այդ բառերը իրեն են ուղղված։

– Այո՛, շունը մոտերքում է,– պատասխանեց նա,– այնպես որ, ձեր մտքով չանցնի՝ որևէ հնարք գործադրել։ Պատրա՞ստ եք։

– Այո՛։– Մոնթագը չխկացրեց հրցիրի պահպանակը։

– Կրա՜կ։

Բոցի հսկա լեզուն դուրս ժայթքեց հրցիրից, հարվածեց գրքերին, շպրտեց դեպի պատը։ Մոնթագը մտավ ննջարան և երկու անգամ կրակեց լայնշի անկողինների վրա։ Դրանք բռնկվեցին սուլոցով, ճարճատունով և այնպես կատաղի բոցավառվեցին, որ Մոնթագը նույնիսկ զարմացավ, ո՞վ կմտածեր, որ դրանցում այդքան ջերմություն և կիրք կար ամփոփված։ Նա վառեց ննջասենյակի պատերը և կնոջ զարդասեղանը, որովհետև ծարավի էր այդ ամենը փոխելու։ Նա վառեց աթոռները, սեղանները, իսկ ճաշասենյակում՝ դանակները, պատառաքաղները և պլաստմասայե սպասքը, այն ամենը, ինչ հիշեցնում էր, թե ինչպես է ինքն ապրել այդտեղ, այդ դատարկ տանը, տարօրինակ կնոջ հետ, որը հեռացել ու արդեն մոռացել է իրեն և հիմա մենակ սլանում է քաղաքում՝ ունկնդիր ռադիոխեցու շշնջյունին։

Եվ ինչպես նախկինում՝ հաճելի էր այրելը, հաճելի էր ազատություն տալ ցասմանը, հրո ճարակ դարձնել, պատառոտել, ջարդել, բզիկ–բզիկ անել, վերացնել անիմաստ պրոբլեմը։ Լուծում չկա՞։ Ահա, ուրեմն, այժմ պրոբլեմն էլ չի լինի։ Կրակը ամեն ինչ լուծում է։

– Մոնթագ, գրքերը։

Գրքերը ոստոստում էին ու պատեպատ խփվում՝ ինչպես խանձված թռչուններ, որոնց թևերը հուրհրատին էին տալիս կարմիր ու դեղին փետուրներով։

Ապա նա մտավ հյուրասենյակ, որի պատերին քնի մեջ խորասուզվել էին վիթխարի խելազուրկ ճիվաղները՝ իրենց սպիտակ ու սին խոհերով և սառը ձյունեղեն երազներով։ Նա կրակեց երեք լերկ պատերից յուրաքանչյուրի վրա առանձին–առանձին։ Վակուումային փորձանոթները պայթեցին սուր թշշոցով, ամայությունը Մոնթագին արձագանքեց կատաղի սուլոցով, անիմաստ ճիչով։ Նա ձգտում էր պատկերացնել դատարկությունը, որ ծնում է նույնպիսի դատարկ և անիմաստ կերպարներ, և չէր կարողանում։ Նա միայն շունչը պահեց, որպեսզի այն չթափանցի թոքերի մեջ։ Ասես դանակով նա կտրատեց այդ սոսկալի դատարկությունը և նահանջելով՝ սենյակին նվիրեց բոցի մի հսկա վառ–դեղին ծաղիկ ևս։ Պատերը ծածկող հրակայուն շերտը ճաքեց, և տունը ցնցվեց բոցերի մեջ։

– Երբ այրեք վերջացնեք,– թիկունքից լսվեց Բիթիի ձայնը,– նկատի առեք, որ ձերբակալված եք։

Տունը փլվելով վերածվում էր կարմիր ածխի ու սև մոխրի շեղջերի։ Նա փռվել էր գետնին, որ ծածկված էր գորշավարդագույն մոխրով լեցուն քնաբեր փետրաներքնակով։ Ծխի բարձր սյունը, մեղմորեն տարուբերվելով երկնքում, ծածանվում էր փլատակների վրա։ Առավոտյան երեքն անց կես էր։ Մարդիկ ցրվեցին տները, մոխրի և խճի կույտ էր մնացել կրկեսային զավեշտախաղից։ Ներկայացումն ավարտված էր։

Մոնթագը կանգնել էր՝ ուժասպառ ձեռքերում պահած հրցիրը, քրտինքի մուգ բծերը տարածվում էին թևատակերին, դեմքը մրաթաթախ էր։ Նրա ետևում, մթության մեջ լուռ կանգնել էին մյուս հրկիզողները։ Նրանց դեմքերը լուսավորում էր մարմրող կրակի թույլ ցոլքը։

Մոնթագը երկու անգամ փորձեց խոսել։ Մտքերը ժողովելով, վերջապես հարցրեց․

– Կի՞նս էր ահազանգել։

Բիթին գլխով արեց։

– Իսկ ավելի վաղ՝ նրա բարեկամուհիները, միայն թե ես չէի ուզում շտապել։ Այսպես թե այնպես, միևնույն է կբռնվեիք, Մոնթագ։ Մեծ հիմարություն էր աջ ու ձախ բանաստեղծություններ արտասանելը։ Միանգամայն անհեթեթ ամբարտավանություն։ Թույլատրեք մարդուն մի քանի հանգավոր տող կարդա, և նա իրեն տիեզերքի տիրակալ կկարծի։ Դուք մտածում էիք, թե կարող եք հրաշքներ գործել ձեր գրքերով։ Բայց պարզվեց, որ աշխարհը հիանալի յոլա է գնում առանց դրանց։ Տեսեք, թե ուր հասցրին ձեզ գրքերը, մինչև կոկորդը խրվել եք տիղմի մեջ, և բավական է ճկույթս շարժեմ՝ ձեզ կուլ կտա։

Մոնթագը չէր կարողանում շարժվել։ Երկրաշարժը և կրակե հողմը քիչ առաջ նրա տունը գետնին հավասարեցրին։ Բեկորների տակ թաղված էր Միլդրեդը, նաև իր ողջ կյանքը, և ինքն ուժ չուներ տեղից շարժվելու։ Ներսում, հանդարտվելով, դեռևս զգալ էին տալիս անցած փոթորկի արձագանքները։ Մոնթագի ծնկները ծալվում էին հոգնության, շփոթմունքի, անարգանքի սարսափելի բեռից։ Նա անտրտունջ թույլ էր տալիս, որ Բիթին հարված հարվածի ետևից հասցնի։

– Մոնթագ, դուք ապուշ եք։ Անուղղելի հիմար։ Զեր ինչի՞ն էր պետք այս ամենը։

Մոնթագը չէր լսում։ Մտովի նա հեռվում էր և փախչում էր՝ թողնելով այդ զառանցող մոլագարին իր անշնչացած, մրոտված մարմինը։

– Փախե՛ք, Մոնթագ,– համառում էր Ֆաբերը։

Մոնթագը ականջ դրեց։

Գլխին իջած ուժեղ հարվածը ետ շպրտեց նրան։ Կանաչ գնդիկը, որի մեջ փսփսում կամ բղավում էր Ֆաբերը, ընկավ շավղի վրա։ Գոհունակ ժպիտը դեմքին՝ Բիթին ճանկեց և մոտեցրեց ականջին։

Մոնթագը լսեց հեռվից եկող ձայնը․

– Ի՞նչ պատահեց ձեզ, Մոնթագ։ Դուք ո՞ղջ եք։

Բիթին գնդիկը ականջից հեռացրեց և գրպանը խոթեց։

– Ահա, ուրեմն, այստեղ ավելի շատ բան կա թաքնված, քան կարծում էի։ Ես տեսնում էի՝ ինչպես էիք ձեր գլուխը հակում և ականջ դնում ինչ-որ բանի։ Սկզբում մտածեցի, թե ձեր ականջում խեցի է, բայց հետո, երբ հանկարծ այդպես խելոքացաք, ես զարմացա։ Մենք կգտնենք պոչերը, ձեր ընկերը չի ազատվի։

– Ո՜չ,– ճչաց Մոնթագը։

Նա ձգեց հրցիրի պահպանակը։ Բիթին հայացքն ակամա հառեց Մոնթագի մատներին, աչքերը չռվեցին։ Մոնթագը նրանց մեջ զարմանք կարդաց։ Ինքն էլ ակամա նայեց իր ձեռքերին՝ տեսնելու, թե էլի ի՞նչ են մոգոնել։ Հետագայում, հիշելով կատարվածը, նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչը, ի վերջո, մղեց սպանության․ Ձեռքերն իրենք իրե՞նց, թե՞ Բիթիի վերաբերմունքը իր ձեռքերի շարժմանը։ Ամպրոպի վերջին որոտը մարեց՝ հպվելով Մոնթագի սոսկ լսողությանը, բայց ոչ գիտակցությանը։

Հեգնախառն ժպիտը ծամածռեց Բիթի ի դեմքը։

– Այո՛, դա բավական լավ միջոց է՝ քեզ լսել տալու համար։ Պահեք հրացանի փողը զրուցակցի վրա, և կամա–ակամա նա կլսի ձեզ։ Կարող եք խոսել, որքան ուզենաք։ Ի՞նչ կասեք այս անգամ։ Ինչո՞ւ ինձ Շեքսպիր չեք հրամցնում, թշվառ պճնամոլ։ «Սպառնալիքդ ամենևին էլ սարսափելի չէ, Կասիո, ես պարկեշտությամբ այնքան ամուր եմ զրահապատված, որ դրանք բոլորը կողքովս են թռչում թեթև քամու պես»։ Այդպես է, չէ՞։ էհ, դուք, գրչակ։ Հապա գործեք, գրողի տարած։ Սեղմե՛ք ձգանը։

Եվ Բիթին մի քայլ առաջ շարժվեց։

– Մենք միշտ այրում էինք ոչ այն, ինչ հարկավոր էր․․․,– կարողացավ միայն ասել Մոնթագը։

– Հրցիրը մի կողմ պահեք, Գայ,– ասաց Բիթին սառած ժպիտով։

Բայց հաջորդ ակնթարթին նա արդեն կրակի շեղջ էր, թռչկոտող, սլացող տիկնիկ, որի մեջ մարդկային ոչինչ չէր մնացել, գետնին թավալվող հրե գունդ։ Մոնթագը հրցիրից նրա վրա բաց էր թողել հեղուկ բոցի երկար շիթը։ Լսվեց ֆշշոց, ասես բանձր թուք ընկավ շիկացած սալօջախին, ինչ-որ բան քլթքլթաց, խլթխլթաց, և նա տարհոսեց՝ եռալով դեղին փրփուրով։ Մոնթագը կկոցեց աչքերը, ճչաց, նա փորձում էր ձեռքերով փակել ականջները, որպեսզի չլսի այդ սարսափելի ձայները։ Եվս մի քանի ջղաձիգ շարժում, և Բիթին ճմլվեց, ինչպես մոմե տիկնիկը կրակի վրա, ու սսկվեց։

Մյուս երկու հրկիզողները արձանի պես ցցված էին։ Մի կերպ զսպելով սրտխառնուքը՝ Մոնթագը նրանց վրա ուղղեց հրցիրը։

– Շրջվեք,– հրամայեց նա։

Նրանք հնազանդորեն շրջվեցին։ Քրտինքը գլուլ–գլուլ թափվում էր նրանց դժգույն երեսներից։ Մոնթագը ուժգին հարվածեց գլխներին, սաղավարտները ցած նետեց, գցեց նրանց իրար վրա։ Նրանք ընկան և անշարժացան։

Թեթև խշրտյուն, ասես ճյուղից աշնանային չոր տերև պոկվեց։

Մոնթագը շուռ եկավ ու տեսավ մեխանիկական շանը։

Հայտնվելով ինչ-որ տեղից, նա արդեն կտրել անցել էր մարգագետինը, այնպես թեթև ու անաղմուկ էր գալիս, ասես քամուց քշված գորշասևավուն ծխի բանձր ամպիկ լիներ։

Շունը ցատկեց օդ, վեր խոյացավ Մոնթագի գլխից մի երեք ոտնաչափ, չռեց սարդանման թաթերն ու փայլեցրեց միակ ատամը՝ ծայրին պրոկաինե անզգայացնող ասեղ։ Մոնթագը նրան դիմավորեց բոցի շիթով՝ կրակե հրաշալի մի ծաղիկ։ Գազանի մետաղյա մարմնի շուրջը պտտվեցին դեղին, կապույտ ու նարնջագույն բյուրավոր ծաղկաթերթեր՝ պատելով նրան նոր երփներանգ թաղանթով։ Շունը շրխկոցով փլվեց Մոնթագի վրա և մի կողմ շպրտվեց հրցիրի հետ միասին։ Մոնթագն ընկավ տասը ոտնաչափ հեռու, ծառի բնի մոտ։ Մի պահ զգաց, որ շունը ճանկեց իր ոտքն ու խրեց ասեղը, բայց նույն ակնթարթին էլ բոցը օդ շպրտեց գազանին, հոդերից պլոկեց մետաղյա ոսկորները, ճեղքեց որովայնը՝ պայթող հրթիռի պես կարմիր կրակ արձակելով չորս կողմը, դուրս թափվեց նրա փորոտիքը։ Մոնթագը պառկած դիտում էր, թե ինչպես օդում պտույտ գործեց, գետին տապալվեց ու խաղաղվեց այդ մեռած և միաժամանակ կենդանի մարմինը։ Թվում էր՝ շունը դեռ պատրաստ էր նետվելու նրա վրա, ավարտելու մահացու ներարկումը, որի ներգործությունը Մոնթագն արդեն զգում էր ոտքի մկաններում։ Նրան համակեց թեթևության և սարսափի զգացումը, նման այն մարդուն, որը հասցնում է մի կողմ ցատկել կատաղի արագությամբ սլացող և միայն կողով ծնկին խփած մեքենայից։ Նա վախենում էր ոտքի կանգնել, վախենում էր, որ չի կարողանա հենվել պրոկաինից ընդարմացած ոտքին։

Ողջ մարմինն սկսել էր անզգայանալ։

Ի՞նչ անել․․․

Փողոցն ամայի է, տունը այրված՝ թատերական հին դեկորի նման, շրջակա շենքերն ընկղմված են խավարի մեջ, կողքին մեխանիկական գազանի մնացորդներն են, քիչ այն կողմ՝ Բիթին, ավելի հեռվում՝ երկու հրկիզողները ու Սալամանդրը․․․ Նա նայեց հսկա մեքենային։ Պետք է ոչնչացնել․․․

«Դե՛,– մտածեց նա,– տեսնենք շա՞տ ես վնասվել։ Փորձիր կանգնել։ Զգո՜ւյշ, զգո՜ւյշ․․․ ա՛յ, այդպե՜ս»։

Նա ոտքի ելավ, բայց ուներ միայն մեկ ոտք։ Մյուսը թեև մեռած էր, ածխացած կոճղ, բայց ստիպված էր քարշ տալ, իբրև գործած հանցանքի հատուցում։ Հենվելիս հազարավոր արծաթյա ասեղներ շամփրեցին ոտքը՝ ազդրից մինչև ծունկը։ Նա լաց եղավ։ «Ոչ, գնա՛, շարժվիր։ Դու չես կարող մնալ այստեղ»,– քաջալերեց ինքն իրեն։

Մի քանի տներում կրկին լույսեր վառվեցին։ Մարդիկ չէի՞ն կարողանում քնել կատարվածից հետո, թե՞ նրանց անհանգստացնում էր անսովոր լռությունը, Մոնթագը չգիտեր։ Կաղալով, ցատկոտելով նա դժվարությամբ անցնում էր ավերակների միջով՝ ձեռքերով բռնած քարշ եկող հիվանդ ոտքը։ Նա զրուցում էր նրա հետ, տնքտնքում, աղաղակում էր, հայհոյում, աղերսում․ «Գնա՛, գնա, դե շարժվիր, չէ՞ որ հիմա քեզանից է կախված իմ կյանքը»։ Մթության մեջ նա լսեց գոռոցներ և ճիչեր։ Վերջապես հասավ ետնաբակ, որը դուրս էր գալիս մի խուլ նրբանցք։

«Բիթի՛,– մտածեց նա,– այժմ այլևս դուք պրոբլեմ չեք, դուք միշտ ասում էիք․ «Հարկ չկա լուծել պրոբլեմը, ավելի լավ է այրել այն»։ Ահա այդպես էլ ես վարվեցի։ Մնաք բարով, հրկիզապետ»։

Գայթելով ու կաղեկաղ նա գնում էր խավար նրբանցքով։

Ամեն անգամ, երբ հենվում էր՝ սուր ցավը շամփրում էր ոտքը, և Մոնթագը մտածում էր․ «Հիմար, անիծյալ հիմար, հիմարի գլուխ, ապուշ, տխմար, անիծյալ հիմար․․․ Տես, թե ինչ արեցիր, և այժմ ինչպե՞ս ես լուծելու այս խառնաշփոթը»։ Հպարտությունը թող նզովվի, ցասումը նույնպես, չկարողացավ զսպել իրեն և ամեն ինչ փչացրեց, ամեն ինչ կործանեց հենց սկզբում։ Ճիշտ է, իրար ետևից շատ բան բարդվեց՝ Բիթին, հյուրասենյակի կանայք, Միլդրեդը, Քլարիսը, բայց դու արդարացում չունես, ոչ մի արդարացում։ Դու հիմար ես, անիծյալ հիմար։ Այդպես անխոհեմ կերպով անձնատուր լինել․․․»։

Բայց մենք դեռ կփրկենք այն, ինչ մնացել է, կանենք ինչ հնարավոր է։ Իսկ թե հարկ լինի այրվել, մի քանիսին էլ կտանենք մեզ հետ։

Այո՛։ Նա հիշեց գրքերի մասին և ետ դարձավ։ Համենայն դեպս, պետք է վերցնել։

Գրքերը պարտեզի ցանկապատի մոտ էին։ Միլդրեդը երևի բոլորը չէր նկատել։ Չորս գիրք դեռևս ընկած էր այնտեղ, որտեղ թաքցրել էր։ Մթան մեջ լսվում էին ձայներ, լույսեր էին վառվում։ Հեռվում արդեն ոռնում էին ուրիշ Սալամանդրներ, նրանց ազդանշանների դղրդյունը խառնվում էր գիշերային փողոցներով սլացող ոստիկանական մեքենաների աղմուկին։

Մոնթագը վերցրեց մնացած չորս գիրքը և կրկին ցատկտելով ու կաղեկաղ քայլեց նրբանցքով։ Հանկարծ նա ընկավ, կարծես մի հարվածով գլուխը կտրեցին՝ թողնելով սոսկ գլխատված մարմինը։ Գլխում անակնկալ առկայծած միտքը հարկադրեց կանգ առնել, շպրտեց գետին։ Ոտքերը կծկած, նա պառկել էր մանրախճի մեջ և հեկեկում էր։

'''Բիթին ուզում էր մեռնել։'''

Այժմ Մոնթագը չէր կասկածում, որ Բիթին ուզում էր մեռնել։ Չէ՞ որ նա կանգնել էր իր դիմաց ու չէր փորձում պաշտպանվել, ավելին՝ ծաղրում էր, գրգռում։ Այդ մտքից Մոնթագի շունչը կտրվեց։ Ի՞նչ տարօրինակ է, ի՞նչ տարօրինակ է մահ տենչալ այնքան, որ թույլ տաս մարդասպանը զենքը ձեռքին քայլի քո շուրջը, ու լռելու և գոնե այդ կերպ կյանքդ պահպանելու փոխարեն, գոռաս, ծաղրես, բարկացնես, մինչե որ հակառակորդդ դուրս գա հավասարակշռությունից և․․․

Հեռվից վազքի դոփյուն էր լսվում։

Մոնթագը նստեց։ Պետք է հեռանալ։ Վեր կաց, չի կարելի հապաղել։ Բայց հեծկլտոցը դեռևս ցնցում էր նրա մարմինը։ Հարկավոր էր հանգստանալ։ Ինքը ոչ մեկին չէր ուզում սպանել, նույնիսկ Բիթիին։ Նրա մարմինը ջղաձգորեն կծկվում էր, ասես թթվուտով վառված լիներ։ Ձեռքով փակեց բերանը։ Աչքերի առաջ Բիթին էր՝ անշարժ, ինչպես խոտերին նետված բոցավառ ջահ։ Մոնթագը մատները կծեց, որ չգոռա․ «Ես չէի ցանկանում։ Աստվա՜ծ իմ, ես չէի ցանկանում, չէի ցանկանում, չէի ցանկանում»։

Նա փորձեց ամեն ինչ մտաբերել, վերականգնել դեպքերի կապը, հիշողության մեջ վեր հառնել իր նախկին կյանքը, ինչպիսին որ էր մի քանի օր առաջ, մինչև այն պահը, երբ այնտեղ ներխուժեցին մաղը և ավազը, «Դենըմ» ատամի մածուկը, գիշերաթիթեռի շրշյունը՝ ականջին, հրդեհի կրակե լուսատտիկները, տագնապի ազդանշանները և այս վերջին գիշերային ուղևորությունը․ չափազանց շատ բան երկու–երեք կարճ օրվա ընթացքում, բավական շատ՝ նույնիսկ ողջ կյանքի ընթացքում։

Դոփյունը լսվում էր արդեն նրբանցքի ծայրից։

– Վե՛ր կաց,– ասաց ինքն իրեն։– Վե՛ր կաց, գրողի՜ տարած,– հրամայեց հիվանդ ոտքին ու կանգնեց։ Ցավը սուր փշերով մեխվեց ծնկոսկրի մեջ, ծակեց հազարավոր ասեղներով, հետո դարձավ բութ քորոցի ծակծկոց և, վերջապես, երբ նա ձեռքերը ճանկռելով ու երերալով՝ ոտքը քարշ տվեց փայտյա ցանկապատի երկայնքով, դաղոց զգաց, ասես սրունքին եռման ջուր լցրին։ Բայց ոտքն արդեն հնազանդվում էր։ Համենայն դեպս նա վախենում էր վազել, որ խախտված ոտքը հանկարծ դուրս չընկնի։ Բերանը լայն բացած, ագահորեն ներծծելով գիշերային օդը, նա զգում էր, թե ինչպես է մթությունը ծանրորեն կուտակվում իր մեջ, և անհավասար քայլքով, կաղալով, բայց վճռականորեն շարժվում էր առաջ։ Գրքերը պահում էր ձեռքերի մեջ։

Նա մտածում էր Ֆաբերի մասին։

Ֆաբերը մնաց այնտեղ, կուպրի չսառած թանձրուկի մեջ, որն այժմ ոչ անուն ունի, ոչ անվանում։ Չէ՞ որ ինքը այրել էր և Ֆաբերին։ Այդ միտքը այնպես շանթահարեց Մոնթագին, որ նրան թվաց, թե իբր Ֆաբերը իրականում մեռել է, տապակվել, եփվել, ինչպես ձկնիկ՝ պստլիկ կանաչ պատիճի մեջ, թաքցված և ընդմիշտ կորած մի մարդու գրպանում, որից այժմ լոկ խանձված ջլերով կապկպված ոսկորների կույտ է մնացել։

Հիշի՛ր՝ պետք է այրել նրանց, թե չէ նրանք կայրեն քեզ, մտածեց նա։ Այժմ հենց այդպես է։

Նա պրպտեց գրպանները, փողը տեղում էր։ Մյուս գրպանում դիպավ սովորական ռադիոխեցու, որի միջոցով այդ ցուրտ, մռայլ առավոտ քաղաքը զրուցում էր ինքն իր հետ։

Ուշադրություն։ Ուշադրություն։ Ոստիկանությունը փնտրում է փախստականի։ Սպանություն է գործել և կատարել մի շարք հանցագործություններ պետության դեմ։ Անուն–ազգանունը՝ Գայ Մոնթագ։ Մասնագիտությունը՝ հրկիզող։ Վերջին անգամ նրան տեսել են․․․

Վեց թաղամաս վազեց առանց դադարի։ Հետո նրբանցքը նրան դուրս բերեց սովորական փողոցից մի տասն անգամ լայն ամայի ավտոմայրուղի։ Լապտերների վառ լույսով ողողված, այն հիշեցնում էր սառած անապատային գետ։ Մոնթագը հասկանում էր, թե որքան վտանգավոր է այժմ կտրել–անցնել մայրուղին․ չափազանց լայն էր, չափազանց ամայի, նման էր մերկ, առանց դեկորների բեմի, և հրապուրում, ձգում էր այդ դատարկ տարածությունը, որտեղ լապտերների վառ լույսի ներքո այնպես հեշտ էր նկատել փախստականին, այնպես հեշտ էր բռնել, այնպես հեշտ էր նշան բռնել ու սպանել։

Խեցին բզզում էր նրա ականջում․

– ․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ Հետևեք փախչող մարդուն․․․ նա մենակ է, հետիոտն․․․ հետևեք․․․

Մոնթագը ետ–ետ գնաց դեպի ստվերը։ Ճիշտ նրա առաջ լցակայանն էր՝ ճենապակու պես փայլփլող, սպիտակ ու վիթխարի։ Երկու արծաթավուն բզեզ–ավտոմեքենա կանգնած էր այնտեղ, վառելիք էին լցնում․․․

«Ո՛չ, եթե դու ուզում ես առանց քեզ վտանգելու կտրել–անցնել այս լայն բուլվարը, ուրեմն՝ չպետք է վազես, հարկավոր է գնալ հանգիստ, անշտապ, իբր զբոսնում ես։ Բայց դրա համար պետք է կոկիկ ու վայելուչ տեսք ունենալ։ Փրկության ավելի շատ երաշխիքներ կլինեն, եթե ճանապարհդ շարունակելուց առաջ լվացվես և մազերդ սանրես։ Բայց ո՞ւր է տանում ճանապարհը։

Այո՛, մտածեց նա, ո՞ւր եմ ես վազում»։

Ոչ մի տեղ։ Նա վազելու տեղ չուներ։ Ֆաբերից բացի ընկերներ չուներ, որոնց կարողանար դիմել։ Եվ այդ ժամանակ հասկացավ, որ այդ ամբողջ ընթացքում բնազդաբար վազել է Ֆաբերի տան ուղղությամբ։ Բայց չէ՛ որ Ֆաբերը չի կարող թաքցնել իրեն, նման փորձն իսկ համազոր է ինքնասպանության։ Միևնույն է, ինքը պետք է տեսնի Ֆաբերին՝ թեկուզ մի քանի րոպեով։ Նա կամրապնդի ողջ մնալու, փրկվելու հնարավորության արագորեն սպառվող իր հավատը։ Միայն թե տեսնի, համոզվի, որ Ֆաբերը ողջ է, չի այրվել այնտեղ, մյուս ածխացած մարմնի հետ։ Բացի այդ, պետք է նրան թողնել փողի մի մասը, որպեսզի նա կարողանա օգտագործել հետագայում, երբ Մոնթագը կշարունակի իր ճանապարհը։ Գուցե հաջողվի՞ դուրս պրծնել քաղաքից, կթաքնվի արվարձաններում, կապրի գետափին, մեծ ճանապարհներին մոտիկ, դաշտերի և բլուրների միջև․․․

Օդում լսվող տագնապալի աղմուկն ստիպեց նրան՝ երկնքին նայել։

Մեկը մյուսի ետևից վեր խոյացան ոստիկանական ուղղաթիռները։ Նրանք այնքան շատ էին, որ թվում էր, թե ինչ-որ մեկը փչել է խատուտիկի չոր գլխին։ Մոտ երկու տասնյակ ուղղաթիռներ խառնաշփոթ սավառնում էին օդում, Մոնթագից երեք մղոնի վրա, անորոշ երերալով, աշնան ցրտից թորշոմած թիթեռների նման։ Հետո սկսեցին իջնել մեկն այստեղ, մեկն այնտեղ, նրանք իջնում էին փողոցում և, դառնալով բզեզ–ավտոմոբիլներ, դղրդյունով սուրում բուլվարով՝ նույնքան անակնկալ կրկին օդ բարձրանալու և որոնումները շարունակելու համար։

Նրա առջև լցակայանն էր։ Ծառայողները զբաղված էին հաճախորդներով։ Շրջանցելով շենքը՝ Մոնթագը մտավ տղամարդկանց զուգարան։ Ալյումինե միջնորմի միջով նրան էր հասնում հաղորդավարի ձայնը․ «Պատերազմը հայտարարված է»։ Դրսում վառելանյութի բաքերից պոմպով բենզին էին լցնում։ Բացօթյա ավտոմեքենաներում նստածները խոսքեր էին փոխանակում լցակայանի աշխատողների հետ՝ շարժիչների և բենզինի մասին, հարցնում էին, թե որքան պետք է վճարեն։ Մոնթագը կանգնել էր՝ փորձելով ընկալել ռադիոյով հենց նոր լսած համառոտ հաղորդագրության իմաստը, բայց չէր կարողանում։ Լավ, թող պատերազմն սպասի իր հերթին։ Նրա համար այն կսկսվի ավելի ուշ, մեկ կամ երկու ժամ հետո։

Նա լվացվեց, սրբվեց, անաղմուկ դուրս եկավ՝ խնամքով փակելով զուգարանի դուռն ու քայլեց խավարի միջով։ Մի րոպե անց նա արդեն ամայի մայրուղու եզրին էր։

Ահա այն խաղը, որ պետք է շահի։ Գնդախաղի ընդարձակ հրապարակում փչում էր վաղորդյան զովասուն քամին։ Ճեմուղին մաքուր էր, ինչպես գլադիաաորական հրապարակը՝ անհայտ զոհերի և անանուն մարդասպանների ասպարեզ ելնելուց առաջ։ Ասֆալտե ընդարձակ գետի վրա օդը դողում և թրթռում էր Մոնթագի մարմնից արձակվող ջերմությունից։ Անհավատալի էր, որ իր մարմնի ջերմությունը շրջակա աշխարհին կարող էր ստիպել՝ տարուբերվելու։ Ինքը՝ Մոնթագը, լուսատու թիրախ էր, նա գիտեր, նա զգում էր այդ։ Իսկ այժմ դեռ պետք է անցներ այդ կարճ ճանապարհը։

Մի քանի թաղամաս այն կողմ փայլատակեցին ավտոմեքենայի լուսարձակները։

Մոնթագը խոր շունչ քաշեց։ Ասես տաք խոզանակով քերծեցին թոքերը։ Կոկորդը չորացել էր վազելուց, բերանի մեջ մետաղի տհաճ համ էր զգում, ոտքերը կապարի պես ծանրացել էին։

Ավտոմեքենայի լույսերը․․․ Եթե այժմ սկսի անցնել փողոցը, ապա պետք է հաշվել, թե մեքենան երբ կհասնի այստեղ։ Որքա՞ն է հեռու հանդիպակաց մայթը։ Հավանաբար մոտ հարյուր յարդ։ Ո՛չ, ավելի քիչ, բայց միևնույն է, թող լինի հարյուր։ Եթե դանդաղ քայլի՝ տարածությունը կտրելու համար անհրաժեշտ կլինի երեսուն–քառասուն վայրկյան։ Իսկ սուրացող ավտոմեքենան։ Արագություն հավաքելով՝ այդ երեք թաղամասը նա կթռչի տասնհինգ վայրկյանում։ Իսկ եթե ճանապարհի կենտրոնից սկսի վազե՞լ․․․

Նա քայլ արեց աջ ոտքով, ապա ձախով, հետո՝ նորից աջով։ Նա անցնում էր ամայի փողոցը։

Երբ նույնիսկ փողոցը լիովին ամայի է, երբեք չի կարելի համոզված լինել, թե բարեհաջող կանցնես։ Մեքենան կարող է հանկարծակի հայտնվել զառիվերում, այստեղից մի չորս թաղամաս հեռու և աչքդ չթարթած՝ կխփի ու կշարունակի սլանալ․․․

Նա որոշեց քայլերը չհաշվել։ Շուրջը չէր նայում՝ ո՛չ աջ, ո՛չ ձախ։ Լապտերների դավադիր լույսերը նույնքան պայծառ էին շողում, որքան արևի ճառագայթները կեսօրին։

Նա ականջ դրեց սուրացող մեքենայի աղմուկին, որ լսվում էր աջից, երկու թաղամաս հեռվից։ Լուսարձակների շարժուն լույսերը մերթ պայծառանում էին, մերթ խամրում, ի վերջո լուսավորեցին Մոնթագին։

Գնա, գնա, մի՛ կանգնիր։

Մոնթագը մի ակնթարթ հապաղեց, ձեռքերի մեջ ամուր սեղմեց գրքերը և մեծ ճիգով առաջ շարժվեց։ Նրա ոտքերը բնազդաբար շտապում էին, վազում, բայց նա բարձրաձայն նախատեց իրեն և կրկին անցավ հանգիստ քայլքին։ Նա արդեն փողոցի մեջտեղում էր, շարժիչի աղմուկը հետզհետե ավելի էր մեծանում, մեքենան արագացնում էր ընթացքը։

Իհարկե, ոստիկանությունն է։ Ինձ նկատել են։ Բայց՝ ոչինչ, հանգի՜ստ, հանգիստ, մի՛ շրջվիր, շուրջդ մի՛ նայիր, մի՛ զգացրու, թե դու անհանգստանում ես։ Քայլիր, միայն քայլեր, և վերջ։

Մեքենան սլանում էր, մեքենան դղրդում էր, մեքենան մեծացնում էր արագությունը։ Ոռնում և վնգում էր, թռչում էր՝ հազիվ հպվելով գետնին, սուրում էր հրացանից արձակած անտեսանելի գնդակի պես։ Ժամում հարյուր քսան մղոն, ժամում հարյուր երեսուն մղոն։ Մոնթագը սեղմեց ատամները։ Թվաց՝ լուսարձակների լույսն այրեց նրա դեմքը, կոպերը ցնցվեցին, մարմինը պատվեց լպրծուն քրտինքով։

Մոնթագի ոտքերը անճոռնի կերպով քարշ էին գալիս, նա սկսեց ինքն իրեն խոսել, ապա հանկարծ չդիմացավ ու վազեց։ Նա ձգտում էր հնարավորին չափ հեռու գցել ոտքերը, առաջ, առաջ, ահա այդպե՜ս, այդպես։ Տե՜ր աստված։ Տե՜ր աստված։ Զեռքից մի գիրք ընկավ, կանգ առավ, քիչ մնաց՝ ետ դառնար, սակայն միտքը փոխեց և կրկին նետվեց առաջ՝ գոռալով քարե ամայության մեջ, իսկ բզեզ–ավտոմեքենան սլանում էր իր որսի ետևից, նրանց բաժանում էր երկու հարյուր ոտնաչափ, ապա՝ հարյուր, իննսուն, ութսուն, յոբանասուն․․․ Մոնթագը շնչահեղձ էր լինում, անշնորհք կերպով ճոճում էր ձեռքերը, ոտքերը վեր ու վար նետում։ Մեքենան ավելի ու ավելի էր մոտենում, շչում էր, ազդանշան տալիս։ Մոնթագը հանկարծ շրջեց գլուխը, լուսարձակների սպիտակ լույսն այրեց նրա աչքերը, մեքենան չկար, միայն լույսի կուրացուցիչ խուրձ, բոցկլտուն ջահ, որ սոսկալի թափով նետվում էր Մոնթագի վրա, դղրդյուն, բոց – հիմա, հիմա կբախվի․․․

Մոնթագը սայթաքեց և ընկավ։

«Ես կործանվեցի։ Ամեն ինչ վերջացած է»։

Բայց ընկնելը փրկեց նրան։ Մոնթագին բախվելուց ակնթարթ առաջ արագընթաց մեքենան հանկարծ կտրուկ թեքվեց, շրշանցեց նրան և անհետացավ։ Մոնթագը պառկած էր բերանքսիվայր, երեսը դեպի սալարկուղին։ Արտանետված գազերի կապույտ ծխի հետ նրան հասան ծիծաղի պատառիկներ։ Նա բարձրացրեց աջ ձեռքը, որ շատ առաջ էր ձգված։ Միջնամատի ծայրին սևին էր տալիս մի նեղ շերտ՝ սլացող մեքենայի անվահետքը։ Չհավատալով աչքերին, նա նայեց սև շերտին և դանդաղ ոտքի ելավ։

«Մի՞թե ոստիկանությանը չէր», մտածեց նա։

Մոնթագը նայեց մայրուղու երկարությամբ։ Ամայի էր։ Ոչ, ոստիկանությունը չէր, պարզապես պատանիներով լցված մեքենա էր։ Քանի՞ տարեկան կլինեին։ Տասներկու, տասնվեց․․․ Աղմկոտ, ճղճղան խումբը զբոսանքի է դուրս եկել, տեսել են քայլող մարդու,– հազվադեպ տեսարան, զարմանք բան մեր օրերում,– և որոշել են․ «Հապա խփենք գցենք»՝ նույնիսկ չկասկածելով, որ նա հենց միստր Մոնթագն է, փախստական, որին քաղաքով մեկ փնտրում է ոստիկանությունը։ Այո՛, ընդամենը պատանիների աղմկոտ ընկերախումբ, որ զբոսնում է լուսնկա գիշերով, սլանալով հինգ–վեց հարյուր մղոն արագությամբ, որի դեպքում դեմքը ընդարմանում է քամուց։ Լուսաբացին նրանք կամ կվերադառնան տուն, կամ չեն վերադառնա, կամ ողջ կլինեն, կամ ոչ․ չէ՞ որ հենց դա էր այդպիսի արկածների այրող հաճույքը։

«Նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ»,– մտածեց Մոնթագը։ Նա երերում էր։ Տարտղնված օդում կամաց–կամաց նստում էր փոշին։ Նա շոշափեց այտի կապտուկը։ «Այո՛, նրանք ցանկանում էին սպանել ինձ, հենց այնպես, առանց որևէ պատճառի, չմտածելով անգամ, թե ինչ են անում»։

Մոնթագը ուղղվեց դեպի դեռևս հեռու մայթը՝ հորդորելով ոտքերին՝ շարժվել։ Մի կերպ հավաքել էր ցրված գրքերը, բայց չէր հասկանում, թե ինչպես էր կռացել ու վերցրել դրանք։ Այժմ նա գրքերը ձեռքից ձեռք էր տեղափոխում, ինչպես խաղամոլը բարդ քայլ անելուց առաջ։

Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Նա կանգ առավ ու մտովի կրկնեց մի անգամ ևս․

– Գուցե նրա՞նք սպանեցին Քլարիսին։

Եվ նա ցանկացավ ճչալով վազել նրանց ետևից։

Նրա աչքերը արցունքոտվեցին։

Այո, նրան փրկեց սայթաքելը։ Վարորդը, տեսնելով ընկած Մոնթագին, բնազդաբար հասկացավ, որ լրիվ ընթացքով սլացող մեքենան, դիպչելով պառկած մարմնին, անխուսափելիորեն կշրջվի և բոլորին դուրս կշպրտի։ Իսկ եթե ինքը վայր չընկնե՞ր․․․

Մոնթագը հանկարծ շունչը պահեց։

Զորս թաղամաս հեռու բզեզ–մեքենան դանդաղեցրեց ընթացքը։ Կտրուկ շրջադարձ կատարեց, հենվելով ետևի անիվներին, իսկ այժմ ետ էր սլանում փողոցի նույն կողմով՝ խախտելով երթևեկության բոլոր կանոնները։

Բայց Մոնթագն արդեն վտանգից դուրս էր․ նա թաքնվել էր խավար նրբանցքում՝ իր ճանապարհորդության նպատակակետում։ Այստեղ էր նա ձգտում մեկ ժամ, գուցե և ընդամենը մեկ րոպե առաջ։ Սարսռելով գիշերային ցրտից՝ նա ետ նայեց։ Բզեզը սլացավ կողքով, դուրս եկավ մայրուղու կենտրոն և անհետացավ, ծիծաղի պոռթկումը կրկին խաթարեց գիշերային լռությունը։

Քայլելով խավար նրբանցքով՝ Մոնթագը տեսնում էր, ինչպես երկնքից իջնում էին ուղղաթիռները՝ նման ապագա երկարատև ձմռան ձյան առաջին փաթիլների․․․

Տունն ընկղմված էր լռության մեջ։

Մոնթագը մոտեցավ այգու կողմից, շնչելով նարգիզների, վարդերի և ցողաշաղախ խոտերի գիշերային արբեցնող բուրմունքը։ Նա հրեց ետնամուտքի ապակեպատ դուռը, ականջ դրեց և անաղմուկ մտավ նախասենյակ։

«Միսիս Բլաք, դուք քնա՞ծ եք»,– մտածեց նա։– Ես գիտեմ, լավ բան չէ իմ արածը, բայց ձեր ամուսինը նույն կերպ է վարվում ուրիշների հետ և երբեք իրեն հարց չի տալիս՝ լա՞վ է դա, թե՞ վատ, երբեք չի մտահոգվում և չի տանջվում։ Այժմ էլ, քանի որ դուք հրկիզողի կին եք, եկել է ձեր հերթը, այժմ կրակը կոչնչացնի ձեր տունը բոլոր այն տների փոխարեն, որ այրել է ձեր ամուսինը, այն բոլոր դժբախտությունների դիմաց, որ առանց իրեն հաշիվ տալու, նա պատճառել է մարդկանց»։

Տունը լուռ էր։

Մոնթագը գրքերը թաքցրեց խոհանոցում և վերադարձավ նրբանցք։ Նա շրջվեց, խավարի ու լռության մեջ թաղված տունը քնած էր։

Նա նորից քայլում էր գիշերային փողոցներով։ Քամուց քշված թղթի կտորների նման ուղղաթիռները պտտվում էին քաղաքի վրա։ ճանապարհին նա մտավ փակ խանութի մոտ տեղադրված մենավոր հեռախոսախցիկը և զանգահարեց։ Նա երկար կանգնեց՝ ցրտից սրսփալով սպասեց այնքան, մինչև որ հեռվում սկսեցին ոռնալ հրակայանի ազդականչերը․ Սալամանդրները դղրդյունով սլացան՝ այրելու միստր Բլաքի տունը։ Միստր Բլաքն աշխատանքի մեջ է, բայց նրա կինը, դողդողալով առավոտյան ցրտից, կկանգնի և կնայի՝ ինչպես է վառվում ու փլվում իր տան տանիքը։ Իսկ այժմ նա դեռ խոր քնած է։

Բարի գիշեր, միսիս Բլաք։

– Ֆաբեր։

Դռան թակոց։ Մի անգամ ևս։ Շշուկով ասված անուն։ Սպասում։ Վերջապես, մի րոպե անց, Ֆաբերի տնակում աղոտ լույս նշմարվեց։ Սպասումի մեկ րոպե ևս, և ետնադուռը բացվեց։

Նրանք՝ Մոնթագը և Ֆաբերը, լուռ նայում էին իրար կիսախավարում, ասես չհավատալով իրենց աչքերին։ Հետո Ֆաբերը, սթափվելով, ճանկեց նրա ձեոքը, ներս քաշեց, նստեցրեց և կրկին վերադարձավ դռների մոտ, ականջ դրեց։ Լուսադեմի լռության մեջ ոռնում էին ազդականչերը։ Ֆաբերը ներս մտավ և ծածկեց դուոը։

– Ես ինձ կատարյալ ապուշի պես պահեցի, սկզբից մինչև վերջ հիմարություններ արեցի։ Չեմ կարող երկար մնալ այստեղ։ Ես գնում եմ, աստված գիտե, թե ուր,– ասաց Մոնթագը։

– Համենայն դեպս, դուք հիմարություններ արեցիք արժանավոր գործի համար,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես կարծում էի՝ դուք այլևս ողջ չեք։ Սարքը, որ տվեցի ձեզ․․․

– Այրվեց։

– Ես լսեցի, թե հրկիզապետն ինչպես էր խոսում ձեզ հետ, իսկ հետո հանկարծ ամեն ինչ լռեց։ Մտադիր էի դուրս գալ ձեզ որոնելու։

– Հրկիզապետը մեռավ։ Նա հայտնաբերեց պարկուճը և լսեց ձեր ձայնը․ ուզում էր հետամտել, գտնել ձեզ։ Ես հրցիրով այրեցի նրան։

Ֆաբերը նստեց աթոռին։ Նրանք երկար ժամանակ լուռ էին։

– Աստվա՜ծ իմ, ինչպե՞ս պատահեց,– կրկին խոսեց Մոնթագը։– Դեռ երեկ ամեն ինչ կարգին էր, իսկ այսօր զգում եմ, որ շնչահեղձ եմ լինում։ Մարդը քանի՞ անգամ կարող է կործանվել և, այնուամենայնիվ, ողջ մնալ։ Ես դժվարությամբ եմ շնչում։ Բիթին մեռած է, բայց մի ժամանակ նա իմ ընկերն էր։ Միլլին հեռացավ, ես կարծում էի, նա իմ կինն է, իսկ հիմա՞․․․ այլևս ոչ տուն ունեմ, ոչ աշխատանք և ստիպված պիտի թաքնվեմ։ Այստեղ գալու ճանապարհին ես ծածուկ գիրք դրի մի հրկիզողի տանը։ Աստվա՜ծ իմ, որքան բան արեցի մեկ շաբաթվա ընթացքում։

– Դուք արել եք լոկ այն, ինչ չէիք կարող չանել։ Այդպես էլ պետք է լիներ։

–Հավատում եմ։ Գոնե դրան հավատում եմ։ Գիտեի, որ այդպես կլինի։ Վաղուց էի զգում, որ մեջս ինչ-որ բան է կուտակվում։ Ես մի բան էի անում, բայց բոլորովին այլ բան էի մտածում։ Զարմանում եմ՝ ինչպես արտաքուստ չէր երևում։ Եվ ահա այժմ եկել եմ ձեզ մոտ, որպեսզի ձեր կյանքն էլ խորտակեմ; Չէ՞ որ նրանք կարող են այստեղ գալ։

– Երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ ես կարկին ապրում եմ,– պատասխանեց Ֆաբերը։– Ես զգում Եմ, որ անում եմ այն, ինչ վաղուց պետք է անեի։ Առայժմ չեմ վախենում։ Հավանաբար պատճառն այն է, որ վերջապես անում եմ այն, ինչ անհրաժեշտ է։ Կամ՝ թերևս այն, որ մի անգամ համարձակ արարք գործելով, արդեն չեմ ուզում ձեր առջև վախկոտ երևալ։ Հնարավոր է, որ հետագայում ևս գործեմ ավելի խիզախ արարքներ, ավելի մեծ վտանգի ենթարկեմ ինձ, որ դեպի ետ այլևս ճանապարհ չունենամ, որ չվախենամ, թույլ չտամ, որ սարսափը կրկին կաշկանդի ինձ։ Ի՞նչ եք այժմ մտադիր անել։

– Փախչել; Թաքնվել։

– Դուք գիտե՞ք, որ պատերազմ է հայտարարված։

– Այո, լսեցի։

– Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ տարօրինակ է,– բացականչեց ծերուկը։– Պատերազմը թվում է հեռավոր մի բան, որովհետև մենք մեր հոգսերն ունենք։

– Ես այդ մասին մտածելու ժամանակ չունեի։– Մոնթագը գրպանից հանեց հարյուր դոլարանոց թղթադրամը։– Վերցրեք։ Թող ձեզ մոտ լինի։ Երբ ես գնամ, տնօրինեք, ինչպես հարմար կգտնեք։

– Սակայն․․․

– Գուցե կեսօրին այլևս ողջ չլինեմ։ ծախսեք գործի համար։

Ֆաբերը գլխով արեց;

– Փորձեք դուրս գալ գետի մոտ, ապա գնացեք ափի երկայնքով, այնտեղ հին երկաթգիծ կա, որ քաղաքից ձգվում է դեպի երկրի խորքը։ Գտեք ու շարժվեք նրա ուղղությամբ։ Հաղորդակցությունը այժմ տարվում է օդով, երկաթգծերի մեծ մասը վաղուց ի վեր լքված է, բայց այդ մեկը դեռ պահպանվում է։ Ես լսել եմ, որ երկրի որոշ անկյուններում թափառաշրջիկների ճամբարներ են մնացել։ Նրանց քայլող թափառախումբ են կոչում։ Հարկավոր է միայն շատ հեռանալ քաղաքից, մեկ էլ սրատես աչք ունենալ։ Ասում են, որ Լոս–Անջելեսի երկաթգծի շրջանում կարելի է հանդիպել Հարվարդի համալսարանի նախկին դասախոսներից շատերին։ Նրանք ոստիկանությունից թաքնվող փախստականներ են, որոնց համենայն դեպս հաջողվել է փրկվել։ Նրանք շատ չեն, և, ինչպես երևում է, կառավարությունն այնքան վտանգավոր չի համարում, որ շարունակի որոնումները։ Որոշ ժամանակ կարող եք թաքնվել նրանց մոտ, իսկ հետո ջանացեք փնտրել–գտնել ինձ Սեն–Լուիսում։ Ես այնտեղ կմեկնեմ այսօր առավոտյան, ժամը հինգի ավտոբուսով, ուզում եմ հանդիպել ծեր տպագրիչին։ Տեսնո՞ւմ եք, ես էլ վերջապես գործի եմ անցնում։ Ձեր փողերը բարի գործի կծառայեն։ Շնորհակալ եմ, Մոնթագ, և աստված ձեզ պահապան։ Գուցե կուզենայի՞ք մի քանի րոպե պառկել։

– Ո՛չ,– ավելի լավ է շտապեմ։

– Հիմա տեսնենք, թե ինչպես են զարգանում իրադարձությունները։

Ֆաբերը Մոնթագին տարավ ննջարան և մի կողմ քաշեց պատից կախված նկարը։ Նրա տակ փոստային բացիկի մեծության հեռուստաէկրան կար։

– Ես միշտ ցանկանում էի փոքրիկ մի էկրան ունենալ, որ հարկ եղած դեպքում հնարավոր լիներ ձեռքի ափով ծածկել, թե չէ ո՞ւմ են պետք գոռում–գոչյունով ականջ խլացնող վիթխարի պատերը։ Ահա՛, նայե՛ք։

Նա միացրեց էկրանը։

– Մոնթագ,– արտասանեց հեռուստացույցը, և էկրանը լուսավորվեց։– Մ–Ո–Ն–Թ–Ա֊Գ․ տառ առ տառ կարդաց հաղորդավարը։– Գայ Մոնթագ։ Դեռևս փնտրվում է։ Որոնումները կատարում են ոստիկանական ուղղաթիռները։ Հարևան շրջանից բերվել է նոր մեխանիկական շուն։

Մոնթագը և Ֆաբերը անխոս իրար նայեցին։

– Մեխանիկական շունը երբեք չի վրիպում։ Դա հրաշալի գյուտ է և օգտագործվելու առաջին իսկ օրից մինչև հիմա ոչ մի անգամ չի սխալվել։ Մեր հեռուստատեսային ընկերությանը հպարտ է, որ իրեն է հնարավորություն ընձեռված՝ ուղղաթիռի վրա տեղակայված հեռուստախցիկով ամենուրեք հետևելու մեխանիկական շանը՝ հանցագործի հետքերով գնալիս։

Ֆաբերը վիսկի լցրեց բաժակները։

– Մեզ չէր խանգարի։

Նրանք խմեցին։

– ․․․ Մեխանիկական շան հոտառությունն այնքան կատարյալ է, որ կարող է տասը հազար անհատական հոտ տարբերել և, առանց նորից լարվելու, գտնել այդ տասը հազար մարդուց ցանկացածի հետքը։

Ֆաբերի մարմնով թեթև դող անցավ։ Նա հայացք գցեց սենյակին, պատերին, դռանը, բռնակին, աթոռին, որի վրա նստած էր Մոնթագը։ Մոնթագը նկատեց այդ հայացքը։ Այժմ նրանք երկուսով արագ զննեցին սենյակը։ Մոնթագը հանկարծ զգաց, թե ինչպես դողդողացին իր ռունգերը, ասես ինքը մեկնել է իր հետքով, ասես իր հոտառությունն այնքան է սրվել, որ ի վիճակի է օդի մեջ տարածված հոտով գտնելու հետքը, ասես հանկարծ տեսանելի դարձան քրտինքի շատ մանր կաթիլները դռան բռնակի վրա, այնտեղ, որտեղից նա ձեռքով բռնել էր, դրանք բազմաթիվ էին և փայլփլում էին, ինչպես պստլիկ ջահի բյուրեղապակյա կախազարդեր։ Ամեն ինչի վրա մնացել էին նրա էության մասնիկները։ Ինքը՝ Մոնթագը, ամենուր էր՝ և՛ տանը, և՛ դրսում, նա լուսատու ամպ էր, օդի մեջ տարրալուծված ուրվական։ Եվ դրանից դժվարանում էր շնչելը։ Նա տեսավ, թե ինչպես էր Ֆաբերը շունչը պահել, ասես վախենում էր օդի հետ ներշնչել փախստականի ստվերը։

– Այժմ մեխանիկական շունը ուղղաթիռից կիջեցվի հրդեհի վայրը։

Փոքրիկ էկրանին հայտնվեց այրված տունը, ամբոխը, սավանով ծածկված ինչ-որ բան և երկնքից իջնող ուղղաթիռը, որը նման էր անճոռնի ծաղկի։

«Այսպես, ուրեմն, նրանք որոշել են խաղը մինչև վերջ հասցնել»,– մտածեց Մոնթագը։ Ներկայացումը կկայանա, չնայած որ ընդամենը մեկ ժամ հետո կարող է պատերազմ սկսվել․․․

Կախարդվածի նման, վախենալով շարժվել, Մոնթագը հետևում էր անցուդարձին։ Այդ ամենը թվում էր այնքան հեռավոր, իր հետ որևէ կապ չունեցող, կարծես թե ինքը նստած է թատրոնում և դրամա է դիտում, ինչ-որ ուրիշ մեկի դրաման, նայում է ոչ առանց հետաքրքրության, նույնիսկ ինչ-որ առանձնահատուկ հաճույքով։ «Բայց չէ՞ որ այս ամենը ի՛մ մասին է»։

Եթե նա ցանկանար, կարող էր մնալ այստեղ, հարմարավետ սենյակում և մինչև վերջ հետևել ողջ հետապնդմանը՝ քայլ առ քայլ, նրբանցքներով ու փողոցներով, ընդարձակ, ամայի բուլվարով, մարգագետիններով և խաղահրապարակներով, հաղորդավարի հետ մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ՝ անհրաժեշտ բացատրությունների համար դադար տալով, հետո կրկին անցնել նրբանցքներով, հասնել միստր ու միսիս Բլաքների այրվող տանը և վերջապես դուրս գալ այստեղ, այս տնակի մոտ, որտեղ նրանք Ֆաբերի հետ նստել ու վիսկի են խմում, իսկ էլեկտրական հրեշը, ինչպես մահն ինքը, այդ ընթացքում արդեն հոտոտում է իր թարմ հետքը։ Ահա, նա արդեն պատուհանի տակ է։ Այժմ, եթե Մոնթագը ցանկանա, կարող է ոտքի կանգնել և աչքը չկտրելով հեռուստացույցից, մոտենալ լուսամատին, բացել ու դուրս կախվել մեխանիկական գազանին ընդառաջ։ Եվ այդ ժամանակ վառ լուսավորված փոքրիկ էկրանին նա կարող է զննել իրեն, ինչպես դրամայի գլխավոր հերոսի, հռչակավոր մարդու, որի մասին բոլորը խոսում են, որին գամված են բոլոր հայացքները, ուրիշ հյուրասենյակներում այդ րոպեին բոլորը կտեսնեն իրեն բնական մեծությամբ, գունավոր։ Եվ եթե նա ուշադիր եղավ այդ վերջին պահին, նա դեռ կարող է անէություն մեկնելուց մի վայրկյան առաջ տեսնել, թե ինչպես է իրեն խոցում պրոկաինե ասեղը՝ ի խաղաղումն անհամար մարդկանց, որոնք մի քանի րոպե առաջ ազդանշանների աղեկտուր վայնասունից արթնացել են քնից և շտապել հյուրասենյակները, որպեսզի հուզմունքով հետևեն այդ հազվագյուտ տեսարանին՝ գազանորսին, հանցագործի հետապնդմանը, մի գործող անձով դրամային։

Կհասցնի՞ արդյոք ասել իր վերջին խոսքը։ Եթե միլիոնավոր հեռուստադիտողների առաջ շունը բռնի իրեն, չպե՞տք է արդյոք ինքը՝ Մոնթագը, մեն մի արտահայտությամբ կամ գոնե մի խոսքով ամփոփի այս վերջին շաբաթվա իր կյանքի հանրագումարը, այնպես, որ իր ասածը դեռ երկար գոյատևի իրենից հետո, երբ շունը, բացուխուփ անելով իր մետաղյա ծնոտները, ետ կցատկի ու կվազի հեռուն, դեպի խավարը։ Հեռուստախցիկները, տեղում քարացած, կհետևեն հեռացող և հետզհետե փոքրացող գազանին, տպավորիչ ավարտ։ Որտե՞ղ նա գտնի այնպիսի խոսք, այնպիսի մի բառ, որով այրի մարդկանց դեմքերը, արթնացնի քնից։

– Նայեցեք,– շշնջաց Ֆաբերը։

Ուղղաթիռից սահուն կերպով ինչ-որ բան իջավ, որը նման չէր ոչ մեքենայի, ոչ գազանի, ոչ մեռած էր, ոչ կենդանի, աղոտ կանաչ լույս էր արձակում։ Մի ակնթարթ հետո այդ հրեշն արդեն կանգնած էր Մոնթագի տան ծխացող փլատակների մոտ։ Ոստիկանները վերցրին նրա շպրտած հրցիրը և մոտեցրին մեխանիկական շան դնչին։ Լսվեց դզզոց, չխկչխկոց, գվվոց։

Սթափվելով՝ Մոնթագը գլուխն օրորեց և վեր կացավ։ Խմեց վիսկիի մնացորդը։

– Ժամանակն է։ Շատ եմ ցավում, որ այսպես եղավ։

– Ցավո՞ւմ։ Ինչի՞։ Որ վտա՞նգ է սպառնում ինձ, իմ տանը։ Ես պատրաստ եմ դիմագրավել։ Գնացե՛ք, ի սեր աստծո, գնացեք։ Թերևս ինձ հաջողվի նրանց ուշացնել․․․

– Սպասեք։ Ի՞նչ օգուտ, եթե դուք ևս բռնվեք։ Երբ ես գնամ, այրեք անկողնու ծածկոցը, ես կպել եմ նրան։ Վառարան նետեք հյուրասենյակի աթոռը, որին նստած էի։ Սպիրտով մաքրեք կահույքը, բոլոր դռների բռնակները։ Այրեք ուղեգորգը, բոլոր սենյակներում ողջ հզորությամբ միացրեք օդափոխիչները, ամենուր նավթալին ցանեք, եթե ունեք։ Ապա մինչև վերջ բացեք ձեր այգու ոռոգման ցանցը, լվացեք մայթերը։ Գուցե ձեզ հաջողվի կորցնել հետքը․․․

Ֆաբերը սեղմեց նրա ձեռքը։

– Ես կհոգամ այդ մասին։ Բարի ճանապարհ։ Եթե երկուսս էլ ողջ մնանք, հաջորդ շաբաթ կամ մի քանի շաբաթ հետո ձեր մասին լուր հաղորդեք։ Գրեք ինի Սենթ–Լուիս, գլխավոր փոստատուն, ցպահանջ։ Ափսոս, չեմ կարող ամբողջ ժամանակ ձեզ հետ կապ պահպանել, դա շատ լավ կլիներ և՛ ձեզ, և՛ ինձ համար, բայց ես չունեմ երկրորդ լսող սարքը։ Հասկանո՞ւմ եք, երբեք չեմ մտածել, որ պետք կգա։ Ա՜խ, ի՜նչ ծեր հիմարն եմ եղել։ Չեմ կանխատեսել, չեմ մտածել․․․ Հիմար եմ, ապուշի մեկը։ Եվ ահա, այժմ, երբ սարքն անհրաժեշտ է, չունեմ, որ դնեք ձեր ականջին։ Ի՞նչ արած։ Գնացե՜ք։

– Եվս մի խնդրանք։ Շտապ ինձ մի ճամպրուկ տվեք, նրա մեջ դրեք ձեր հնամաշ հագուստներից՝ հին կոստյում, որքան մաշված, այնքան լավ, վերնաշապիկ, հին չստեր ու գուլպաներ․․․

Ֆաբերը դուրս եկավ և անմիջապես վերադարձավ։ Նրանք ստվարաթղթե ճամպրուկը սոսնձեցին կպչուն ժապավենով։

– Որպեսզի չցնդի միստեր Ֆաբերի հին հոտը,– ասաց քրտինքի մեջ կորած Ֆաբերը։

Մոնթագը վիսկի շաղ տվեց ճամպրուկի վրա։

– Ամենևին պետք չէ, որ շունը միանգամից երկու հոտն էլ առնի։ Կարելի՞ է՝ հետս վերցնեմ վիսկիի մնացորդը։ Ինձ դեռ պետք կգա; Օ՜, տեր աստված, հույս ունեմ, որ մեր ջանքերն ապարդյուն չեն․․․

Նրանք կրկին միմյանց ձեռք սեղմեցին և, արդեն դեպի դուռն ուղղվելով, մի անգամ էլ նայեցին հեռուստացույցին։ Շունը հետքով շարժվում էր դանդաղ, անաղմուկ, հոտոտելով գիշերային քամին։ Հեռուստախցիկներով ուղղաթիռները պտտվում էին նրա վերևում։ Շունը մտավ առաջին նրբանցքը։

– Մնաք բարով։

Մոնթագը դուրս սահեց տնից ու վազեց՝ ձեռքի մեջ սեղմած կիսադատարկ ճամպրուկը։ Նա լսեց, թե ինչպես իր ետևից սկսեցին բանել ջրող սարքերը, լուսաբացի օդը լցնելով թափվող անձրևի աղմուկով, սկզբում մեղմ, ապա ավելի ուժգին ու համաչափ։ Ջուրը լվանում էր մարգագետնի շավիղները և առվակներով ցած հոսում փողոց։ Մի քանի կաթիլ ընկավ Մոնթագի դեմքին։ Ծերուկը հրաժեշտի խոսքեր գոռաց կամ գուցե նրան թվա՞ց միայն։

Նա արագ հեռանում էր տնից՝ շարժվելով դեպի գետը։

Մոնթագը վազում էր։

Նա զգում էր, թե ինչպես է մոտենում մեխանիկական շունը, աշնան շնչառության պես պաղ, թեթև ու չոր, թույլ քամու պես, որից նույնիսկ խոտը չի շարժվում, չեն շրխկում պատուհանների փեղկերը, մայթի սպիտակ սալաքարերի վրա չի օրորվում ճյուղերի ստվերը։ Իր վազքով շանը չէր խաթարել շրջակա աշխարհի անշարժությունը։ Իր հետ նա բերել էր լռություն, և Մոնթագը, անընդհատ զգալով այդ լռության ճնշումը, որը դառնում էր անտանելի, վազում էր։

Նա վազում էր դեպի գետը։ Շունչ առնելու համար մերթ ընդ մերթ կանգնելով՝ նայում էր արթնացող տների թույլ լուսավորված պատուհաններին, տեսնում էր մարդկանց ուրվապատկերները, որոնք իրենց հյուրասենյակներում նայում էին հեոուստապատերին, որոնց վրա նեոնային գոլորշու ամպիկի պես իր փափուկ սարդանման թաթերի վրա ճոճվելով, մերթ երևում, մերթ անհետանում էր մեխանիկական շունը։ Ահա նա Էլմտերասում է, Լինկոլնի փողոցում, Կաղնիների զբոսայգու ծառուղիներում, Ֆաբերի տուն տանող նրբանցքում։

«Փախիր,– ինքն իրեն հորդորում էր Մոնթագը,– մի՛ կանգնիր, մի՛ հապաղիր»։

Էկրանն արդեն ցույց էր տալիս Ֆաբերի տունը, ջրող սարքերը ողջ թափով բանում էին՝ անձրևի շիթեր մաղելով գիշերային օդի մեջ։

Շունը կանգ առավ, ցնցվեց։

Ո՜չ։ Մոնթագը ջղաձգորեն կառչեց լուսամուտագոգից։ Միայն թե ոչ այնտեղ։

Պրոկաինե ասեղը դուրս եկավ և ետ քաշվեց, կրկին դուրս եկավ ու ետ քաշվեց։ Նրա ծայրից պոկվեց–ընկավ թմրադեղի թափանցիկ կաթիլը, այն քուն է բերում, որից արթնացում չկա։ Ասեղն անհետացավ շան մռութի մեջ։

Մոնթագի կուրծքը սեղմվեց, ասես նրա մեջ բռունցք խոթեցին։

Մեխանիկական շունը շրջվեց ու նետվեց դեպի նրբանցքը՝ հեռանալով Ֆաբերի տնից։

Մոնթագը հայացքը կտրեց էկրանից և նայեց երկնքին, ուղղաթիռները մոտերքում էին, թռչում և վերադառնում էին նույն կետը, ինչպես լույսի շուրջը պտտվող մժեղներ։

Մոնթագը ճիգով ստիպեց իրեն հիշել, որ դա ինչ-որ մտացածին տեսարան չէ, որը դիպվածաբար գրավել է իր ուշադրությունը գետ տանող ճանապարհին, այլ այդ ինքն է հետևում, թե ինչպես քայլ առ քայլ խաղարկվում է սեփական շախմատային պարտիան։

Նա բղավեց, որպեսզի դուրս գա թմբիրից, որպեսզի կտրվի այդ փողոցի վերջին տան պատուհանից և այն ամենից, ինչ ինքը տեսնում էր այնտեղ։ Գրողի ծո՜ցը։ Գրողի ծո՜ցը։ Կարծես թե օգնեց։ Նա նորից վազեց։ Նրբանցք, փողոց, նրբանցք, փողոց և գետից փչող յուրահատուկ հոտը։ Աջ, ձախ, աջ, ձախ։ Նա վազում էր։ Եթե հեռուստախցիկներն իրենց օբյեկտիվների մեջ առնեն նրան, ապա մեկ րոպե անց հեռուստադիտողներն էկրաններին կտեսնեն քսան միլիոն վազող մոնթագների, ինչպես հազար անգամ իր տեսած հին անհամ կինոկատակերգությունում՝ ոստիկանների ու հանցագործների, հետապնդվողների ու հետապնդողների, որսորդների ու որսի մասին։ Այժմ նրա ետևից են ընկել քսան միլիոն ստվերի պես համր շներ, որոնք հյուրասենյակներում անդրադարձ թռիչքով պատեպատ են զարկվում, որպեսզի անհետանան և ապա հայտնվեն աջ պատին, անցնեն միջնապատին, ապա ձախ պատին, և այդպես անվերջ։

Մոնթագը խեցին մտցրեց ականջը։

– Ոստիկանությունն առաջարկում է Էլմտերասի բնակիչներից յուրաքանչյուրին բացել իր տան դուռը կամ դուրս նայել պատուհանից։ Դա պետք է բոլորը կատարեն միաժամանակ։ Փախստականին չի հաջողվի թաքնվել, եթե բոլորը միասին դուրս նայեն իրենց տներից։ Եվ այսպես, պատրաստվե՜ք։

Իհարկե։ Ինչո՞ւ այդ բանը նրանք շուտ չեն հասկացել, Ինչո՞ւ մինչև այժմ երբեք այդպես չեն վարվել։ Թող բոլորը պատրաստվեն, բոլորը միանգամից դուրս նայեն։ Փախստականը 142 չի կարող թաքնվել։ Նա միակ մարդն է, որ այդ պահին վազում է փողոցով, միակը, որ համարձակվել է հանկարծ ստուգել իր ոտքերի շարժվելու, վազելու կարողությունը։

– Դուրս նայել տասը հաշվին։ Սկսում ենք։ Մե՜կ։ Երկո՜ւ։

Նա զգաց, թե ինչպես ամբողջ քաղաքը ոտքի ելավ։

– Երե՜ք։

Արագ։ Ձախ, աջ։

Ամբողջ քաղաքը շրջվեց հազարավոր դռների կողմը։

– Չո՜րս։

Բոլորը լուսնոտների նման շարժվեցին դեպի ելքը։

– Հինգ։

Նրանց ձեռքերը կպան դռների բռնակներին։ Գետի կողմից զով էր փչում, ինչպես տեղատարափից հետո։ Մոնթագի կոկորդը չորացել էր։ Աչքերը բորբոքվել էին վազքից, հանկարծ նա բղավեց, ասես այդ բղավոցը կարող էր նրան առաջ հրել, օգնել հաղթահարելու վերջին հարյուր յարդը։

– Վեց, յոթ, ո՜ւթ։

Հազարավոր դռների վրա պտտվեցին դռան բռնակները։

– Ի՜Նը։

Նա վազեց անցավ տների վերջին շարքի մոտով, ապա լանջն ի վար, դեպի ջրի շարժվող մուգ զանգվածը։

– Տա՜սը։

Դռները լայնորեն բացվեցին։

Նա պատկերացրեց հազարավոր դեմքեր, որոնք ակնդետ նայում էին փողոցների, բակերի, գիշերային երկնքի խավարի մեջ․ գունատ, ահաբեկված դեմքեր, որոնք թաքնվում էին վարագույրների ետևում, ինչպես գորշ գազանիկներ։ Նրանք դուրս են նայում իրենց էլեկտրական բներից գորշ, անգույն աչքերով, գորշ շրթունքներով ու դեմքերով, գորշ մտքերով։

Բայց Մոնթագն արդեն գետափին էր։

Նա ձեռքը մտցրեց ջրի մեջ՝ համոզվելու համար, որ պատրանք չէ։ Մտավ գետը, խավարում մերկացավ, ջուր ցայեց մարմնին, ձեռքերը և գլուխը մտցրեց գինու պես արբեցնող զովության մեջ, խմեց այն, շնչեց նրա բույրը։

Հագնելով Ֆաբերի հին զգեստներն ու չստերը՝ նա գետը նետեց իր հագուստը և նայեց, թե ջուրն ինչպես է տանում։

Իսկ հետո, ձեռքում պահած ճամպրուկը, գետի միջով ոտքերը քարշ տալով, հեռացավ ափից, մինչև որ ոտքերը կտրվեցին հատակից, և հոսանքը խլեց, քշեց նրան խավարի մեջ։

Նա արդեն հասցրել էր հոսանքի ուղղությամբ լողալով անցնել երեք հարյուր յարդ, երբ շունը հասավ գետին։ Գլխավերևում գվվում էին սավառնող ուղղաթիռների պրոպելլերները։ Լույսի խրձերը թափվեցին գետի վրա, և Մոնթադը սուզվեց, փրկվելով այդ հրավառությունից, որը նման էր ամպերը ճեղքող արևին։ Նա զգաց, թե ինչպես է գետը մեղմորեն քաշում–տանում իրեն խավարի մեջ։ Հանկարծ լուսարձակների ճառագայթներն ուղղվեցին դեպի ափը, ուղղաթիռները կրկին շրջվեցին դեպի քաղաք, ասես նոր հետքի վրա ընկան։ Մի ակնթարթ ևս, ու նրանք անհետացան։ Անհետացավ և շունը։ Մնացին սոսկ սառը դետը և Մոնթագը, որ լողում էր անսպասելի իջած լռության մեջ, ավելի ու ավելի հեռանալով քաղաքից, հետապնդումից, ամեն ինչից։

Նրան թվաց, թե ինքը հենց նոր է իջել թատրոնի բեմահարթակից, որտեղ աղմկում էր դերասանների խումբը կամ թե դուրս է եկել ոգեկոչության վիթխարի սեանսից, որին մասնակցում էր շաղակրատող ուրվականների մի հոծ բազմություն։ Անիրական, սարսափելի աշխարհից Մոնթագը հայտնվել էր իրական աշխարհում, բայց չէր կարողանում դեռևս լիովին զգալ նրա որոշակիությունը, քանի որ այն չափազանց նոր էր նրա համար։

Մթին ափերը սահեցին կողքով, գետը այժմ նրան տանում էր բլուրների միջով։ Բազում տարիների ընթացքում առաջին անդամ իր գլխավերևում նա աստղեր տեսավ, իրենց կանխագծված պտույտը կատարող լուսատուների երթը։ Աստղային վիթխարի կառքը սահում էր երկնքով՝ սպառնալով ցած գլորվել ու ճզմել նրան։

Երբ ճամպրուկը լցվեց ջրով և ընկղմվեց, Մոնթագը շրջվեց մեջքի վրա։ Գետի ալիքները մեղմ ու հանդարտ ծփում էին՝ ավելի ու ավելի հեռանալով մարդկանցից, որոնք նախաճաշին ստվեր են ուտում, ճաշին՝ ծուխ, ընթրիքին՝ մառախուղ։ Իրոք որ, գետն իրական էր․ նա իր գրկում հոգատարությամբ պահում էր Մոնթագին, չէր շտապեցնում, ժամանակ էր տալիս հանդարտ մտորելու այդ ամսվա, այդ տարվա, ողջ կյանքի ընթացքում իր հետ կատարվածի մասին։ Նա ականջ դրեց իր սրտի զարկերին, այն բաբախում էր հանգիստ ու համաչափ։ Եվ մտքերն էլ արդեն չէին եռում կատաղի շրջապտույտի մեջ, նրանք նույնքան հանգիստ էին, որքան արյան հոսքը իր երակներում։

Լուսինը կախված էր երկնքում։ Լուսին և Լուսնի լույս։ Որտեղի՞ց է այն։ Հասկանալի է՝ արևից։ Իսկ արևը որտեղի՞ց է վերցնում իր լույսը։ Օր–օրի, անընդմեջ այրվում է նա սեփական կրակով։ Արեգակ և ժամանակ։ Արեգակ, ժամանակ և կրակ։ Այրող կրակ։ Գետը մեղմ օրորում էր Մոնթագին իր ալիքների վրա։ Այրող կրակ։ Երկնքում արևն է, երկրի վրա՝ ժամանակ չափող ժամացույցները։ Հանկարծ այդ ամենը միաձուլվեց Մոնթագի գիտակցության մեջ և դարձավ միասնական։ Եվ երկրի վրա ապրած շատ տարիներից ու այդ գետի վրա անցկացրած մի քանի րոպեներից հետո նա վերջապես հասկացավ, թե ինչու ինքն այլևս երբեք չպետք է այրի։

Արևն այրում է ամեն օր։ Նա այրում է ժամանակը։ Տիեզերքը շարժվում է շրջագծով և պտտվում է իր աոանցքի շուրջը։ Ժամանակն այրում է տարիները և մարդկանց, այրում է ինքը, առանց Մոնթագի օգնության։ Իսկ եթե ինքը՝ Մոնթագը, մյուս հրկիզողների հետ այրի մարդկանց ստեղծածը, իսկ արևն այրի ժամանակը, ապա ոչինչ չի մնա։ Ամեն ինչ կայրվի։

Նրանցից մեկը պետք է թողնի այրելը։ Անշուշտ, ոչ արևը։ Նշանակում է՝ պարտավոր է թողնել ինքը՝ Մոնթագը, և նրանք, ում հետ կողք–կողքի աշխատում էր ընդամենը մի քանի ժամ առաջ։ Ինչ–որ տեղ վերստին պետք է սկսվի արժեքների պահպանման ընթացքը, ինչ֊որ մեկը պետք է կրկին հավաքի ու պահպանի այն, ինչ ստեղծել է մարդը, պահպանի գրքերում, գրամաֆոնային ձայնապնակներում, մարդկանց գլուխների մեջ, ամեն գնով փրկի ցեցից, բորբոսից, ժանգից, նեխումից և լուցկի ունեցող մարդկանցից։ Աշխարհը լի է մեծ ու փոքր հրդեհներով։ Շուտով նոր արհեստ կծնվի՝ կբացվեն հրակայուն զգեստների արհեստանոցներ։

Նա զգաց, որ կրունկները դիպան պինդ գետնին, կոշիկների ներբաններն սկսեցին ճռճռալ գետաքարերի և ավազի վրա։ Գետը նրան քշել հանել էր ափ։

Նա նայեց շուրջը։ Նրա առջև, ինչպես վիթխարի անաչք, անդեմ ու տձև էակ, հազարավոր մղոններով փռված էր մթին հարթավայրը՝ սոսկ որպես տարածություն, ավելի հեռվում անսահման կանաչ բլուրներ ու անտառներ էին, որոնք Մոնթագին կանչում էին իրենց գիրկը։

Նա չէր ցանկանում հեռանալ գետի խաղաղ ջրերից։ Նա վախենում էր, որ այնտեղ կրկին կհանդիպի մեխանիկական շանը, որ ծառերի սաղարթները հանկարծ կխշշան ուղղաթիռների հանած քամուց։

Բայց հարթավայրով սահում էր սոսկ աշնանային սովորական քամին, Նույնքան խաղաղ ու հանգիստ, ինչպես կողքով հոսող գետը։ Ինչո՞ւ շունն այլևս չի հետապնդում իրեն։ Ինչո՞ւ հետապնդումը տեղափոխվեց ետ, քաղաք։ Մոնթագը ականջ դրեց։ Լռություն։ Ոչ ոք։ Ոչինչ։

«Միլլի»– մտածեց նա։– Հապա շուրջդ նայիր։ Ականջ դիր։ Ոչ մի ձայն։ Լռություն։ Որքա՜ն խաղաղ է, Միլլի։ Չգիտեմ, դրան ինչպես կվերաբերվեիր։ Թերևս ճչայիր․ «Լռի՛ր։ Լռի՛ր»։ Մի՛լլի, Մի՜լլի»։ Նա տխրեց։

Միլլին չկար, չկար և մեխանիկական շունը։ Հեռավոր դաշտերից փչող չոր խոտի բուրմունքը հանկարծ Մոնթագի հիշողության մեջ վերակենդանացրեց վաղուց մոռացված մի պատկեր։ Մի անգամ, երբ դեռ փոքր երեխա էր, նրան ագարակ տարան։ Հազվագյուտ օր էր իր կյանքում, երջանիկ օր, երբ վիճակվեց սեփական աչքերով տեսնել, որ անիրականության յոթ շղարշի ետևում, հյուրասենյակների հեռուստապատերից և քաղաքի թիթեղյա պարսպից այն կողմ, կա ուրիշ աշխարհ ևս, որտեղ կովերն արածում են կանաչ մարգագետնում, խոզերը կեսօրին չփչփում են լճակի տաք տիղմի մեջ, իսկ բլուրների վրա շները հաչոցով վազվզում են ճերմակ ոչխարների ետևից։

Այժմ չոր խոտի բուրմունքն ու ջրի ճողփյունը հիշեցրին նրան, թե ինչ հաճույքով էր քնել թարմ խոտի վրա մենավոր ագարակի դատարկ մարագում, հեռու աղմկոտ ճանապարհներից, հինավուրց հողմաղացի ստվերում, որի թևերը մեղմորեն ճռռում էին գլխավերևում, ասես հաշվելով անցնող տարիները։ Եթե հնար լիներ, ինչպես այն ժամանակ, ողջ գիշերը պառկել հարդանոցում՝ ականջ դնելով գազանիկների ու միջատների խշտխշտոցին, տերևների շրշյունին, գիշերային անորսալի շշուկներին․․․

Ուշ երեկոյան, մտածեց նա, ինքը գուցե և քայլերի ձայն լսելով՝ ելնի տեղից և նստի։ Երբ քայլերը կհեռանան, կրկին կպառկի ու դուրս կնայի մարագի լուսամուտից։ Եվ կտեսնի, թե ինչպես են մեկը մյուսի ետևից մարում ֆերմերի տնակի լույսերը, ինչպես է դեռատի ու գեղեցիկ կինը նստում մութ պատուհանի մոտ և սանրում մազերը։ Նա պարզորոշ չի տեսնի, բայց այդ դեմքը կհիշեցնի իրեն այն աղջկան, որին ճանաչում էր երբևէ, հեռավոր և անդառնալի անցյալում, որն ունակ էր ուրախանալ անձրևից ու չխոցվել կրակե լուսատտիկներից։ Աղջիկ, որ գիտեր, թե ինչ է պատմում խատուտիկը, երբ դրանով շփում են կզակը։ Կինը կհեռանա պատուհանից, հետո կրկին կհայտնվի վերևում, լուսնի լույսով ողողված իր սենյակում։ Եվ ունկնդրելով մահվան ձայնին՝ երկինքը մինչև բուն հորիզոնը երկու սև մասի ճեղքող հրթիռային ինքնաթիռների դղրդյունի տակ, ինքը՝ Մոնթագը, կսպասի մարագի իր հուսալի թաքստոցում ու կնայի, թե ինչպես զարմանալի, իրեն անծանոթ աստղերը հուշիկ սահում են դեպի երկնակամարի եզրը՝ նահանջելով այգաբացի մեղմ լույսի առաջ։

Առավոտյան նա հոգնություն չի զգա, թեև աչք չի փակել, և ամբողջ գիշեր շուրթերին ժպիտ է խաղացել, խոտի տաք բույրը և գիշերային անդորրի մեջ տեսածն ու լսածը նրա համար եղել են լավագույն հանգիստը։

Իսկ ներքևում, սանդուղքի մոտ, նրան կսպասի արտակարգ մի ուրախություն ևս։ Նա զգուշորեն կիջնի ցայգալույսով ողողված մարագից, երկրային կյանքի գեղեցկության զգացումով տոգորված և հանկարծ կքարանա տեղում՝ տեսնելով այդ փոքրիկ հրաշքը։ Ապա կխոնարհվի և, վերջապես, ձեռքը կհպի նրան։

Նա կտեսնի մի բաժակ թարմ, սառը կաթ, մի քանի խնձոր և տանձ։

Դա այն ամենն է, ինչ հարկավոր է իրեն, երաշխիքը այն բանի, որ անծայրածիր աշխարհը պատրաստ է ընդունել իրեն և ժամանակ տալ խորհելու։

Մի բաժակ կաթ, խնձոր, տանձ։

Նա դուրս եկավ գետից։

Ափը գրոհեց նրա վրա, ինչպես Ալեբախության վիթխարի ալիք։ Խավարը և անծանոթ տեղանքը ու միլիոնավոր անծանոթ բույրեր, որ բերում էր թաց մարմինը սառեցնող զովասուն քամին, միանգամից թափվեցին Մոնթագի վրա։ Նա ետ ցատկեց խավարից, հոտերից, ձայներից։ Ականջները դժժում էին, գլուխը՝ պտտվում։ Աստղերը կրակե ասուպների պես թռչում էին նրան ընդառաջ։ Նա ցանկացավ կրկին նետվել գետը, թող ալիքները հանգիստ ու ապահով տանեն նրան, միևնույն է, թե ուր։ Ափի մթին զանգվածը հիշեցրեց մանկական տարիների այն դեպքը, երբ լողանալիս հսկա ալիքը (ամենամեծը, որ երբևէ տեսել էր) տապալեց, շշմեցրեց ու նետեց նրան դատարկ կանաչավուն մթության մեջ, բերանը, քիթը, ներսը լցրեց այրող աղի ջրով, չափազանց շատ ջրով։

Իսկ այստեղ չափազանց շատ հող կար։

Սև պատի պես նրա առջև հառած խավարում խշշոց լսվեց։ Ինչ–որ մեկի ստվերը, զույգ աչք։ Ասես գիշերն ինքը հանկարծ Նայեց նրան։ Ասես անտառը նայեց նրան։

Մեխանիկական շունն է։

Այդքան վազել, շտապել, տառապել, այդքան հեռանալ, այդքան համբերել, և երբ քեզ համարում ես անվտանգության մեջ ու թեթևացած շունչ քաշելով վերջապես ափ ես ելնում, հանկարծ քո առջև․․․

Մեխանիկական շունը։

Մոնթագի կոկորդից տանջալի աղաղակ թռավ։ Ո՜չ, այդ արդեն շատ–շատ է։ Չափազանց շատ՝ մի մարդու համար։

Ստվերը մի կողմ նետվեց։ Աչքերն անհետացան։ Չոր անձրևի պես ցած թափվեցին աշնանային տերևները։

Մոնթագը մեն–մենակ էր ամայության մեջ։

Եղջերու էր։ Մոնթագը զգաց մուշկի սուր բույր՝ խառնված արյան հոտին և գազանի շնչառությանը, հիլի, մամուռի և խաչխոտի բուրմունք։ Խոր գիշերվա մեջ ծառերը կարծես ընդառաջ էին լողում նրան ու կրկին ետ քաշվում, լողում ու ետ քաշվում՝ քունքի զարկերակի ռիթմով։

Գետինը ծածկված էր տերևների շեղջերով։ Մոնթագի ոտքերը թաղվում էին դրանց մեջ, ասես նա անցնում էր չոր խշխշացող գետահունով, որը բուրում էր մեխակ և տաք փոշի։ Որքա՜ն տարբեր բուրմունքներ կան։ Ահա կարծես հում կարտոֆիլի հոտն է․ այդպես է բուրում, երբ կտրատում ես սպիտակ, ամբողջ գիշերը բաց օդում, լուսնի լույսի տակ մնացած մեծ կարտոֆիլը։ Ահա և թթու դրած վարունգի հոտը, ահա խոհանոցի սեղանին դրված մաղադանոսի բույրը, կիսաբաց տուփից փչող դեղին մանանեխի թույլ հոտը, հարևան այգուց եկող բազմաթերթ մեխակների բուրմունքը։ Մոնթագը ձեռքն իջեցրեց, և խոտի բարալիկ ցողունիկը դիպավ նրա ափին, ասես թե մի երեխա մեղմորեն բռնեց նրա ձեռքը։ Մոնթագը մատները մոտեցրեց դեմքին․ նրանցից մատուտակի հոտ էր գալիս։

Նա կանգ առավ՝ շնչելով երկրի բույրերը։ Եվ որքան ավելի խորն էր շնչում, այնքան նրա համար շոշափելի էր դառնում շրջապատող աշխարհը՝ իր ողջ բազմազանությամբ։ Մոնթագն այլևս չուներ ամայության նախկին զգացումը՝ ամայությունը լցնելու շատ բան կար։ Եվ այդուհետև միշտ այդպես էր լինելու։

Նա սայթաքելով քայլում էր խշխշացող խաշամի վրայով։ Եվ հանկարծ այդ նոր արտասովոր աշխարհում՝ ինչ-որ ծանոթ բան։

Նրա ոտքը դիպավ խուլ զնգոց արձակող առարկայի։

Նա շոշափեց խոտերը։

Երկաթգծեր են։

Քաղաքից դուրս տանող գծեր, որոնք անցնում էին պուրակների ու անտառների միջով, լքված երկաթուղային ճանապարհ․․․

Ճանապարհ, որով ինքը պետք է գնա։ Իր միակ ծանոթը անհայտության մեջ, կախարդական այն թալիսմանը, որին պետք է ապավինի սկզբնական շրջանում, որին կարող է հպվել, զգալ ոտքերի տակ, քանի դեռ կգնա գետնամոշի թփուտների միջով, բույրերի և զգայությունների ծովի միջով, անտառի շրշյունի և սոսափի միջով։

Նա առաջ շարժվեց փայտակոճերի վրայով։

Եվ ի զարմանս իրեն, հանկարծ զգաց, որ հաստատ գիտի մի բան, որը, սակայն, չէր կարող ապացուցել․ երբևէ Քլարիսն էլ է անցել այստեղով։

Կես ժամ անց, մրսած, երկաթգծերի վրայով զգուշորեն քայլելիս, երբ սրությամբ զգում էր՝ ինչպես է մթությունը ներծծվում իր մարմնի մեջ, սողոսկում աչքերը, բերանը, իսկ ականջներում անտառային հնչյունների աղմուկն էր, և ոտքերը ծակռտված էին մացառներից ու դաղված եղինջից, հանկարծ առջևում կրակ տեսավ։

Կրակը փայլատակեց մի ակնթարթ, անհետացավ, կրկին հայտնվեց, ասես թարթող աչք լիներ։ Մոնթագը քարացավ տեղում, թվում էր՝ հենց որ փչես, կհանգչի։ Բայց կրակը վառվում էր, և Մոնթագը գաղտագողի առաջ շարժվեց։ Անցավ ամբողջ տասնհինգ րոպե, մինչև նրան հաջողվեց մոտենալ, նա կանգ առավ և, թաքնվելով ծառի ետևում, նայեց կրակին։ Մեղմ թրթռացող, սպիտակ և վառ կարմիր բոց։ Տարօրինակ թվաց Մոնթագին այդ կրակը, քանի որ այժմ նրա համար այլևս նախկին իմաստը չուներ։

Այդ կրակը չէր այրում, տաքացնում էր։

Մոնթագը տեսավ նրան պարզված ձեռքեր, միայն ձեռքեր, խարույկի շուրջը նստածների մարմինները խավարի մեջ էին։ Ձեռքերից վերև անշարժ դեմքեր էին՝ բոցի ցոլքերից կենդանացած։ Նա չէր էլ իմացել, որ կրակը կարող է այդպիսին լինել։ Նա չէր էլ կասկածում, որ կրակը կարող է ոչ միայն խլել, այլև տալ։ Նույնիսկ այդ կրակի հոտն էր բոլորովին այլ։

Աստված գիտե, թե նա այդպես կանգնած ինչքան մնաց՝ անձնատուր լինելով անհեթեթ, բայց հաճելի երևակայությանը, ասես ինքը գազան էր, որին խարույկի լույսը դուրս էր կանչել անտառի թավուտից։ Նա ուներ խիտ թարթիչներով խոնավ աչքեր, բուրդ, քիթ, կճղակներ, եղջյուրներ, և եթե նրա արյունը թափվեր գետնին, աշնան հոտ կգար։ Նա երկար կանգնել էր՝ ունկնդրելով կրակի տաք ճարճատյունին։

Խարույկի շուրջը լռություն էր, և լռություն կար մարդկանց դեմքերին, և բավական ժամանակ կար՝ նստելու ծառերի տակ, լքված երկաթգծերի մոտ ու կողքից նայելու աշխարհին, ընդգրկելու հայացքով, ասես այն կենտրոնացել է այստեղ, այս խարույկի մոտ, ասես աշխարհը կրակի մեջ ընկած պողպատի կտոր է, որն այս մարդիկ պետք է վերստին կռեին։ Եվ ոչ միայն կրակն էր թվում այդքան տարբեր։ Լռությունը նույնպես այլ էր։ Մոնթագը շարժվեց դեպի այդ առանձնահատուկ լռությունը, որից ասես կախված էր աշխարհի բախտը։

Այնուհետև նա լսեց ձայները, մարդիկ զրուցում էին, բայց նա դեռևս չէր կարող ըմբռնել՝ ինչի մասին։ Նրանք խոսում էին հանդարտ, մերթ բարձր, մերթ ցածր, նրանց առջև բովանդակ աշխարհն էր, և նրանք անշտապ դիտում էին այն։ Նրանք գիտեին հողը, գիտեին անտառը, գիտեին քաղաքը, որ փռված էր գետից այն կողմ, լքված երկաթուղու ծայրին։ Նրանք խոսում էին ամեն ինչի մասին, և չկար մի բան, որի մասին նրանք չկարողանային խոսել։ Մոնթագն այդ զգում էր նրանց ձայներից, հետաքրքրասիրություն ու զարմանք արտահայտող հնչերանգներից։

Իսկ հետո խոսողներից մեկը վեր նայեց ու տեսավ Մոնթագին, տեսավ առաջին, գուցե և յոթերորդ անգամ ու ձայն տվեց․

– Է՜յ, այժմ կարող եք դուրս գալ։

Մոնթագը ետ քաշվեց դեպի խավարը։

– Դե լավ, արդեն մի՛ վախեցեք,– կրկին հնչեց նայն ձայնը։– Համեցեք մեզ մոտ, բարով եք եկել։

Մոնթագը դանդաղ մոտեցավ։ Խարույկի շուրջը նստած էին հինգ ծերունիներ, որոնք հագել էին կոշտ քաբանե կտորից մուգ կապույտ շալվարներ ու բաճկոններ և նույնպիսի մուգ կապույտ վերնաշապիկներ։ Նա չգիտեր՝ ինչ պատասխաներ։

– Նստեք,– ասաց մարդը, որն ըստ երևույթին այդ փոքր խմբի գլխավորն էր,– սուրճ ուզո՞ւմ եք։

Մոնթագը լուռ հետևում էր, թե ինչպես է մուգ, գոլորշի արձակող հեղուկը լցվում ծալովի թիթեղյա գավաթի մեջ, հետո ինչ-որ մեկը նրան մեկնեց այդ գավաթը։ Զգուշությամբ կում արեց՝ իր վրա զգալով հետաքրքրասեր հայացքներ։ Տաք սուրճն այրեց շուրթերը, բայց հաճելի էր։ Նրա շուրջը մորուքավոր մարդիկ էին՝ մորուքները կոկիկ ու խնամքով խուզված։ Նրանց ձեռքերը նույնպես մաքուր էին ու խնամված։ Երբ մոտեցավ խարույկին, բոլորը վեր կացան, ողջունելով հյուրին, իսկ հիմա նորից նստել էին։ Մոնթագը կում–կում վայելում էր սուրճը։

– Շնորհակալություն,– ասաց նա։– Շատ շնորհակալ եմ ձեզնից։

– Բարի գալուստ, Մոնթագ։ Իմ անունը Գրենջըր է։– Եվ նրան մեկնեց անգույն հեղուկով լցված փոքրիկ սրվակը։ Սա ևս խմեք, կփոխի ձեր քրտինքի քիմիական բաղադրությունը։ Մի կես ժամից ձեզնից ոչ թե ձեր մարմնի հոտը կգա, այլ երկու բոլորովին ուրիշ մարդկանց։ Քանի որ ձեզ հետապնդում է մեխանիկական շունը, ապա չէր խանգարի՝ այս սրվակը մինչև վերջ դատարկեիք։

Մոնթագը խմեց դառնավուն հեղուկը։

– Ձեզնից այծի հոտ կփչի, բայց դա կարևոր չէ,– ասաց Գրենջըրը։

– Դուք գիտե՞ք իմ անունը,– զարմացած հարցրեց Մոնթագը։

Գրենջըրը գլխի շարժումով ցույց տվեց խարույկի մոտ դրված շարժական հեռուստացույցը։

– Մենք հետևում էինք հետապնդմանը։ Մենք այդպես էլ ենթադրեցինք, որ դուք գետի ընթացքով հարավ կիջնեք, և երբ հետո լսեցինք՝ ինչպես եք խրտնած որմզդեղնի պես մխրճվում անտառի թավուտը, չթաքնվեցինք, ինչպես սովորաբար անում ենք։ Երբ հանկարծ ուղղաթիռները շրջվեցին դեպի քաղաք, հասկացանք, որ դուք սուզվել եք գետը։ Իսկ քաղաքում ինչ-որ տարօրինակ բան է կատարվում։ Հետապնդումը շարունակվում է, բայց այլ ուղղությամբ։

– Ա՞յլ ուղղությամբ։

– Եկեք ստուգենք։

Գրենջըրը միացրեց դյուրակիր հեռուստացույցը։ Փոքրիկ էկրանին առկայծեցին գույները, դզզոցով ցատկոտեցին ստվերները, ասես այդ փոքրիկ արկղիկում փակված էր ինչ-որ մղձավանջային երազ, և տարօրինակ էր, որ այստեղ, անտառում կարելի էր այն ձեռքն առնել, փոխանցել ուրիշի։ Հաղորդավարը բղավում էր․

– Հետապնդումը շարունակվում է քաղաքի հյուսիսային մասում։ Ոստիկանական ուղղաթիռները կենտրոնացվում են ութսունյոթերորդ փողոցի և Էլմ Գրոուվ զբոսայգու շրջանում։

Գրենջըրը գլխով արեց․

– Դե, ահա, այժմ պարզապես հետապնդում են ներկայացնում։ Ձեզ հաջողվեց նրանց մոլորեցնել դեռևս գետի մոտ, սակայն չեն ուզում հաշտվել։ Նրանք գիտեն, որ չի կարելի չափազանց երկար լարված պահել հեռուստադիտողին։ Հարկավոր է շտապ հանգուցալուծել։ Եթե սկսեն խուզարկել գետը, թեկուզ մինչև առավոտ, էլի չեն ավարտի։ Ահա թե ինչու նրանք զոհ են փնտրում, որ ցուցադրական շուքով վերջացնեն այս կատակերգությունը։ Հինգ րոպե էլ չի անցնի, և նրանք կբռնեն «Մոնթագին»։

– Բայց ինչպե՞ս․․․

– Հիմա կտեսնենք։

Ուղղաթիռի որովայնում թաքնված հեռուստախցիկն այժմ ուղղված էր ամայի փողոցին։

– Տեսնո՞ւմ եք,– շշնջաց Գրենջըրը։– Այժմ կհայտնվեք «դոլք», ա՛յ այնտեղ, փողոցի ծայրում։ Բայց դա կլինի կանխորոշված զոհը։ Տեսեք, թե ինչպես է խցիկը վարում նկարահանումը։ Տպավորիչ տեսարան է։ Տագնապալի սպասում։ Հեռանկարում փողոցն է։ Այժմ մի խեղճ մարդ դուրս կգա զբոսայգի։ Որևէ տարօրինակ, հազվագյուտ մարդ։ Չկարծեք, թե ոստիկանությունը չգիտի այդպիսիների սովորությունները, որոնք սիրում են զբոսնել լուսաբացին, հենց այնպես, առանց պատճառի կամ էլ՝ տառապում են անքնությամբ։ Ոստիկանությունը ամիսներ, տարիներ շարունակ հետևում է նրանց։ Երբեք չես իմանա՝ երբ և ինչպես կարող են պետք գալ։ Իսկ այսօր, պարզվում է, շատ տեղին է։ Այսօր պարզապես փրկում է վիճակը։ Օ՜, տեր աստված։ Նայեցեք։

Խարույկի մոտ նստած մարդիկ քիչ առաջ թեքվեցին;

Էկրանին հայտնվեց փողոցի անկյունից շրջվող մի մարդ։ Հանկարծ օբյեկտիվի մեջ ներխուժեց մեխանիկական շունը։ Ուղղաթիռներից փողոցը լուսավորեցին տասնյակ լուսարձակներով ու մարդուն առան լույսի պայծառ սյուներից կազմված վանդակի մեջ։

Հադորդավարն ազդարարեց․

– Ահա դուք տեսնում եք Մոնթագին։ Հետապնդումն ավարտված է։

Անմեղ անցորդը կանգնել էր շվարած, ձեռքում՝ ծխացող սիգարետ։ Նա նայեց շանը՝ չհասկանալով, թե ինչ է։ Հավանաբար մինչև վերջ էլ չհասկացավ։ Նա նայեց երկնքին՝ ականջ դնելով շչակների ոռնոցին։ Այժմ հեռուստախցիկները նկարահանում էին ներքևից։ Շունը ոստնեց, նրա շարժումների ռիթմն ու ճշգրտությունն իրոք հոյակապ էին։ Ասեղը փայլատակեց։

Մի ակնթարթ ամեն ինչ քարացավ էկրանին, որպեսզի դիտողները կարողանան ավելի լավ տեսնել ողջ տեսարանը՝ զոհի շվար տեսքը, ամայի փողոցը, պողպատե հրեշը՝ թիրախի վրա թռչելու պահին, վիթխարի փամփուշտը։

– Մոնթագ, չշարժվեք,– հնչեց երկնքից։

Նայն պահին շունը և հեռուստախցիկի օբյեկտիվը փլվեցին մարդու վրա։ Ե՛վ խցիկը, և՛ շունը միաժամանակ ճանկեցին նրան։ Զոհը ճչաց։ Նա ճչում էր, ծղրտում, աղաղակում․․․

Մթնեցված պատկեր։

Լռության։

Խավար։

Մոնթագը ճչաց ու շրջվեց։

Լոություն։

Խարույկի շուրջը մարդիկ նստած էին լուռ, սառած դեմքերով, մինչև որ մութ էկրանից հնչեց հաղորդավարի ձայնը․

– Որոնումները ավարտվեցին։ Մոնթագը մեռած է։ Հասարակության դեմ գործած հանցանքը պատժված է։

Խավար։

– Այժմ ձեզ փոխադրում ենք «Լյուքս» հյուրանոցի Երկնամերձ սրահը՝ դիտելու «Լուսաբացից առաջ» կեսժամանոց հաղորդումը։ Մեր ծրագրում․․․

Գրենջըրն անջատեց հեռուստացույցը։

– Իսկ նկատեցի՞ք, որ զոհի դեմքը մնաց ֆոկուսից դուրս։ Նույնիսկ ձեր մտերիմ ընկերները չէին կարող վստահությամբ ասել՝ դո՞ւք էիք, թե ոչ։ Սոսկ ակնարկ, մնացյալը կլրացնի հանդիսատեսի երևակայությունը։ Գրո՜ղը տանի,– շշնջաց նա։

Մոնթագը լուռ էր, շրջվելով հեռուստացույցի կողմը՝ ողջ մարմնով դողալով, հայացքը չէր կտրում դատարկ էկրանից։

Գրենջըրը թեթևակի կպավ նրա ասին։

– Ողջունում ենք մեռյալներից հարություն առածին։

Մոնթագը գլխով արեց։

– Այժմ վատ չէր լինի ծանոթանալ մեզ հետ,– շարունակեց Գրենջըրը։ Սա Ֆրեդ Քլեմենտն է, որը մի ժամանակ ղեկավարում էր Քեմբրիջի համալսարանի Թոմաս Հարդիի անվան ամբիոնը, դրանք այն տարիներն էին, երթ Քեմբրիջը դեռևս չէր վերանվանվել ատոմաինժեներային ուսումնարան։ Իսկ սա դոկտոր Սիմընզն է՝ Կալիֆոոնիայի համալսարանից, Օրտեգա–ի–Գասետի ստեղծագործության գիտակ։ Ահա պրոֆեսոր Ուեսթը՝ Կոլումբիայի համալսարանից, որը նշանակալի ավանդ է ներդրել այժմ արդեն մոռացության տրված էթիկայի տեսության բնագավառում։ Սուրբ հայր Փադովըրը, որը երեսուն տարի առաջ մի քանի քարոզ կարդաց և աշխարհայացքի պատճառով մեկ շաբաթվա ընթացքում կորցրեց հոտը։ Վաղուց նա թափառում է մեզ մոտ։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես գիրք եմ գրել՝ «Մատները ձեռնոցի մեջ։ Անհատի և հասարակության միջև ճիշտ հարաբերությունները» վերնագրով։ Եվ ահա այստեղ եմ։ Բարի գալուստ, Մոնթագ։

– Ո՛չ, ես տեղ չունեմ ձեր մեջ,– վերջապես դժվարությամբ խոսեց Մոնթագը։– Ողջ կյանքում ես միայն հիմարություններ եմ արել։

– Մեզ համար նորություն չէ դա։ Մենք բոլորս էլ սխալներ ենք գործել, այլապես այստեղ չէինք լինի։ Քանի դեռ գործում էինք անջատ–անջատ, մեր միակ զենքը ցասումն էր։ Ես խփեցի հրկիզողին, երբ տարիներ առաջ նա եկավ իմ գրադարանն այրելու։ Այդ օրվանից ստիպված եմ թաքնվել։ Ուզո՞ւմ եք միանալ մեզ, Մոնթագ։

– Այո՛։

– Ի՞նչ կարող եք առաջարկել մեզ։

– Ոչինչ։ Կարծում էի, թե ինձ մոտ է Գիրք Ժողովողիի մի մասը և մեկ էլ մի հատված Հովհաննես Առաքյալի Հայտնությունից, բայց այժմ նույնիսկ այդ չունեմ։

– Գիրք Ժողովողին հիանալի կլիներ։ Որտե՞ղ եք թաքցրել։

– Այստեղ,– Մոնթագը ձեռքով ցույց տվեց ճակատը։

– Ա՜,– ժպտաց Գրենջըրը և գլխով արեց։

– Ի՞նչ է, մի՞թե վատ է,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, շատ լավ է։ Հրաշալի՜ է։– Գրենջըրը շրջվեց քահանայի կողմը։– Մենք Գիրք Ժողովողի ունեիք։

– Այո՛։ Հարրիս անունով մարդը, որ ապրում է Յանգսթաունում։

– Մոնթագ,– Գրենջըրը ամուր բռնեց Նրա ուսից։– Զգույշ Եղեք։ Պահպանեցեք ձեզ։ Եթե Հարրիսի հետ որևէ բան պատահի, դո՛ւք կլինեք Ժողովողի Գիրքը։ Տեսնո՞ւմ եք, վերջին պահին ինչպիսի կարևոր մարդ հասցրիք դառնալ։

– Բայց ես լրիվ մոռացել եմ։

– Ոչինչ անհետ չի կորչում։ Մենք ձեր հիշողությանը թափ տալու միջոց ունենք։

– Բայց ես արդեն փորձել եմ հիշել։

– Մի՛ փորձեք։ Դա ինքնաբերաբար կլինի, երթ կարիքն զգաք։ Մարդկային հիշողությունը նման է լուսանկարչական զգայուն ժապավենի, և ողջ կյանքում մեր արածը լոկ այն է, որ ջանում ենք ջնջել նրա վրայի դրոշմը։ Սիմընզը մշակել է մի մեթոդ, որը հնարավորություն է ընձեռում հիշողության մեջ վերակենդանացնելու երբևէ կարդացած ամեն ինչ։ Դրա համար նա տքնել է քսան աարի։ Մոնթագ, կուզենայի՞ք կարդալ Պլատոնի «Հանրապետությունը»։

– Այո՛, իհարկե՜։

– Դե, ահա ես Պլատոնի «Հանրապետությունն» եմ։ Իսկ Մարկ Ավրելիուս ուզո՞ւմ եք կարդալ։ Միստր Աիմընզը Մարկ Ավրելիուսն է։

– Ողջո՜ւյն,– ասաց միստր Աիմընզը։

– Ողջո՜ւյն,– պատասխանեց Մոնթագը։

– Թույլ տվեք ինձ ծանոթացնել Ջոնաբան Սվիֆտի՝ «Գուլիվերի ճանապարհորդությունները» քաղաքական սուր սատիրայի հեղինակի հետ։ Ահա և Չարլզ Դարվինը, ահա Շոպենհաուերը, Էյնշտեյնը, իսկ իմ կողքինը միստր Ալբերտ Շվեյցերն է՝ բարի փիլիսոփան։ Ահա մենք բոլորս քո առջև ենք, Մոնթագ, Արիստոֆանը և Մահաթմա Գանդին, Գաութամա Բուդդան և Կոնֆուցիոսը, Թոմաս Լավ Փիքոքը , Թոմաս Ջեֆերսոնը և Լինկոլնը՝ ձեր խոնարհ ծառան։ Մենք նաև Մատթեոսն ենք, Մարկոսը, Ղուկասը և Հովհաննեսը։

Նրանք ցածրաձայն ծիծաղեցին։

– Չի՜ կարող պատահել,– գոչեց Մոնթագը։

– Ո՛չ, այդպես է,– ժպտալով պատասխանեց Գրենջըրը։– Մենք ևս գրքեր ենք հրկիզում։ Գիրքը կարդում ենք, հետո այրում, որ մեզ մոտ չգտնեն։ Միկրոֆիլմերն իրենց չարդարացրին։ Մենք մշտապես թափառում ենք, տեղափոխվում, հարկադրված կլինենք ինչ-որ տեղ թաղել ժապավենը, հետո վերադառնալ դրա ետևից, իսկ դա վտանգավոր է։ Ավելի լավ է ամեն ինչ պահել գլխի մեջ, որտեղ ոչ ոք ոչինչ չի տեսնի, ոչինչ չի կասկածի։ Մենք բոլորս պատմության, գրականության, միջազգային իրավունքի հատվածներ և պատառիկներ ենք։ Բայրոն, Թոմաս Փեյն, Մաքիավելի, Քրիստոս, բոլորն այստեղ են՝ մեր գլխում։ Բայց արդեն ուշ է։ Եվ պատերազմ է հայտարարված։ Մենք այստեղ ենք, իսկ քաղաքն այնտեղ է, հեռվում, իր գունագեղ հանդերձանքի մեջ։ Ի՞նչ եք մտածում, Մոնթագ։

– Ես մտածում եմ, թե ի՜նչ հիմարն էի, երբ փորձում էի պայքարել սեփական ուժերով։ Հրկիզողների տները ծածուկ գրքեր էի նետում և ահազանգում։

– Դուք արել եք այն, ինչ կարողացել եք։ Ողջ երկրի մասշտաբով դա հիանալի արդյունք կտար։ Բայց մեր պայքարի ուղին ավելի հասարակ է և, ինչպես մեզ է թվում, գերադասելի։ Մեր խնդիրն է՝ պահպանել գիտելիքները, որոնք դեռ մեզ պետք են գալու, պահպանել անխաթար վիճակում։ Առայժմ մենք չենք ցանկանում որևէ մեկին գրգռել կամ զայրացնել։ Չէ՞ որ եթե մեզ ոչնչացնեն, կկործանվեն և մեր պահպանած գիտելիքները, կկործանվեն գուցե և ընդմիշտ։ Որոշ իմաստով մենք ամենախաղաղ քաղաքացիներն ենք․ թափառում ենք լքված երկաթգծերով, գիշերում ենք լեռներում։ Եվ քաղաքի բնակիչները մեզ հանգիստ են թողել։ Երբեմն մեզ կանգնեցնում են ու խուզարկում, բայց երբեք որևէ բան չեն գտնում, որ առիթ տա ձերբակալելու։ Մենք ունենք շատ ճկուն, անորսալի, երկրի բոլոր անկյուններում ցրված կազմակերպություն։ Մեզնից ոմանք ենթարկվել են պլաստիկ վիրահատության, փոխել են իրենց արտաքինը և մատնահետքերը։ Այժմ մեր վիճակը սոսկալի դժվար է․ սպասում ենք, որ հնարավորին չափ շուտ սկսվի և ավարտվի պատերազմը։ Սարսափելի է, բայց ոչինչ չենք կարող անել։ Մե՛նք չէ, որ ղեկավարում ենք երկիրը, մենք սոսկ չնչին փոքրամասնություն ենք, ձայն բարբառո հանապատի։ Երբ պատերազմն ավարտվի, այդ ժամանակ, թերևս, մեր կարիքն զգացվի։

– Կարծում եք՝ ձեզ կլսե՞ն։

– Եթե ոչ, ստիպված կլինենք էլի սպասել։ Մեր գրքերը կփոխանցենք մեր երեխաներին, նրանք էլ իրենց հերթին՝ ուրիշներին։ Շատ բան, իհարկե, կկորչի, բայց չի կարելի մարդկանց բռնությամբ ստիպել, որ լսեն։ Նրանք պետք է իրենք հասկանան և իրենք մտորեն, թե ինչո՞ւ այսպես եղավ, ինչո՞ւ պայթեց աշխարհը իրենց ոտքերի տակ։ Այսպես չի կարող հավերժ շարունակվել։

– Եվ շա՞տ եք դուք։

– Ճանապարհներին, լքված երկաթգծերի մատույցներում մենք հազարներ ենք։ Արտաքուստ թափառաշրջիկ ենք, ներքուստ՝ գրապահոց։ Սկզբում ամեն ինչ տարերային էր։ Ամեն մեկն ուներ որևէ գիրք, որն ուզում էր մտապահել, բայց մենք հանդիպեցինք միմյանց, ու այս քսան կամ ավելի տարիների ընթացքում ստեղծեցինք կազմակերպության նման մի բան, ուրվագծեցինք գործողության ծրագիր։ Ամենագլխավորը, որ պետք է ըմբռնեինք, այն էր, որ ինքներս մեն–մենակ ոչինչ ենք, որ չպետք է լինենք մանրախնդիր և զգանք մեր գերազանցությունը մյուս մարդկանց հանդեպ։ Մենք ընդամենը սոսկ գրքերի շապիկներ ենք, որ թերթերը պահպանում են վնասվելուց ու փոշուց, ո՛չ ավելին։ Մեզնից ոմանք ապրում են փոքր քաղաքներում։ Թորոյի «Ուոլդեն» գրքի առաջին գլուխն ապրում է Գրին Ռիվերում, երկրորդը՝ Մեն նահանգի Ուիլլոու ագարակում։ Մերիլենդ նահանգում փոքրիկ մի քաղաք կա՝ ընդամենը քսանյոթ հազար բնակչությամբ, այնպես որ, հազիվ թե այնտեղ ռումբեր նետեն, այդ քաղաքում է պահպանվում Բերտրան Ռասելի Երկերի լիակատար ժողովածուն։ Այդ քաղաքը գրքի պես կարելի է ձեռքն առնել, թերթել էջերը, ամեն բնակչի գլխում որոշակի էջեր կան։ Երբ պատերազմն ավարտվի, մի գեղեցիկ օր, մի գեղեցիկ տարի գրքերը կրկին կարելի կլինի գրել, կհրավիրենք բոլոր այդ մարդկանց, նրանք անգիր կասեն ինչ գիտեն, իսկ մենք կտպենք թղթի վրա։ Հետո, հավանաբար կբացվի խավարի նոր դարաշրջան, և ստիպված կլինենք ամեն ինչ սկսել սկզբից։ Բայց մարդն ունի մի հրաշալի հատկություն․ եթե հարկ է լինում ամեն ինչ սկզբից սկսել, նա չի հուսալքվում և չի կորցնում արիությունը, քանզի գիտի, որ դա կարևոր է, որ դրա համար ջանք չպիտի խնայել։

– Իսկ հիմա մենք ի՞նչ պետք է անենք,– հարցրեց Մոնթագը։

– Սպասենք,– պատասխանեց Գրենջըրը։– Եվ, համենայն դեպս, գետի հոսանքով ցած իջնենք։

Նա սկսեց խարույկի վրա հող լցնել։

Մյուսներն օգնում էին նրան, օգնում էր և Մոնթագը։ Կուսական անտառում մարդիկ լուռ հանգցնում էին կրակը։

Աստղալույսի տակ նրանք կանգնել էին գետափին։

Մոնթագը նայեց իր ժամացույցի լուսավորվող թվացույցին։ Առավոտյան ժամը հինգն էր։ Ընդամենը մեկ ժամ էր անցել, բայց տարուց երկար էր թվում։ Հանդիպակաց հեռավոր ափի կողմից բացվում էր այգը։

– Ինչո՞ւ եք վստահում ինձ,– հարցրեց նա։

Մարդը շարժվեց մթության մեջ։

– Բավական է հայացք ձգել ձեզ վրա։ Վաղուց ի վեր դուք ձեզ չեք նայել հայելու մեջ, Մոնթագ։ Բացի այդ, քաղաքը երբեք մեզ չի արժանացրել նման պատվի և մեր ետևից չի կազմակերպել այդպիսի խնամքով մշակված հետապնդում։ Գլուխները պոեզիայով լի մի տասնյակ տարօրինակ մարդիկ նրանց համար վտանգավոր չեն։ Նրանք այդ գիտեն, գիտենք և մենք, բոլորը գիտեն։ Քանի դեռ ժողովրդական լայն զանգվածները չեն վկայակոչում Ազատությունների խարտիան և սահմանադրությունը, անհանգստանալու հիմք չկա։ Բավական է, որ հրկիզողները ժամանակ առ ժամանակ հետևեն կարգ ու կանոնին։ Ո՛չ, քաղաքաբնակները մեզ չեն նեղում։ Իսկ ձեզ, Մոնթագ, լավ դաս տվին։

Նրանք գնում էին գետի երկայնքով՝ դեպի հարավ։ Մոնթագը փորձում էր զննել իր ուղեկիցների դեմքերը։ Ծեր, կնճռապատ, հոգնատանջ դեմքեր, որոնք նա տեսել էր խարույկի լույսի տակ։ Նա փնտրում էր նրանց վրա ուրախության, վճռականության, ապագայի հանդեպ հաղբանակի արտահայտություն։ Հավանաբար նա սպասում էր, որ գիտելիքները նրանց դեմքերը պետք է լուսավորեին, ինչպես լապտերն է վառվում գիշերային խավարում։ Բայց ոչ մի նման բան նա չտեսավ։ Այնտեղ, խարույկի մոտ, նրանց լուսավորում էին խարույկի ցոլքերը, իսկ հիմա ոչնչով չէին տարբերվում ուրիշ այդպիսի մարդկանցից, որոնք թափառում են ճանապարհներին, իրենց կյանքն անցկացնում որոնումների մեջ, որոնք տեսել են, թե ինչպես է կործանվում գեղեցիկը, և ահա, վերջապես, արդեն ծերացած, հավաքվել են մեկտեղ, որպեսզի նայեն, թե ինչպես է իջնում վարագույրը և մարում լույսերը։ Նրանք ամենևին համոզված չէին, որ այն ամենը, ինչ պահպանվում է իրենց հիշողության մեջ, կստիպի գալիքի այգաբացին շառագունելու ավելի անբիծ, նրանք ոչնչում համոզված չէին, բացի մի բանից։ Նրանք տեսել էին գրադարակներում շարված՝ դեռևս չթղթատված էջերով գրքեր, ընթերցողներին սպասող գրքեր։ Մի օր կգան ու կվերցնեն գրքերը, որը՝ մաքուր, որը՝ կեղտոտ ձեռքերով։

Մոնթագը գաղտագողի զննում էր իր ուղեկիցների դեմքերը։

– Գրքերի մասին մի՛ դատեք կազմերով,– ասաց նրանցից մեկը։ Բոլորը կամացուկ ծիծաղեցին՝ շարունակելով խորանալ գետի հոսանքն ի վար։

Լսվեց խլացուցիչ հռնդյուն, և քաղաքից հրթիռային ինքնաթիռները սլացան երկինք։ Նրանք անհետացան ավելի շուտ, քան ճամփորդները կհասցնեին վեր նայել։ Մոնթագը շրջվեց ու նայեց գետի հանդիպակաց ափին փռված քաղաքին, որտեղ երևում էր միայն արշալույսի աղոտ հրացոլքը։

– Այնտեղ մնացել է իմ կինը։

– Ցավում եմ։ Առաջիկա մի քանի օրում քաղաքներին ոչ մի լավ բան չի սպասվում,– ասաց Գրենջըրը։

– Տարօրինակ է, որ չեմ կարոտում նրան։ Տարօրինակ է, բայց կարծես որևէ բան զգալու անընդունակ եմ,– ասաց Մոնթագը։– Քիչ առաջ նույնիսկ մտածեցի, որ եթե նա մեռնի, ես չեմ վշտանա։ Վատ է։ Ինչ–որ արտառոց բան է կատարվում ինձ հետ։

– Լսեք, թե ինչ կասեմ,– պատասխանեց Գրենջըրը, բռնելով նրա թևից, այժմ նա քայլում էր նրա կողքով, օգնելով, որ Մոնթագն անցնի թփուտների միջով։– Փոքր տղա էի, երբ պապս մահացավ, նա քանդակագործ էր։ Նա չափազանց բարի էր, շատ էր սիրում մարդկանց։ Նրա օգնությամբ են մեր քաղաքը մաքրել ետնախորշերից։ Խաղալիքներ էր պատրաստում մեզ՝ երեխաներիս համար, իր ողջ կյանքի ընթացքում հավանաբար միլիոնավոր իրեր է պատրաստել։ Նրա ձեռքերը միշտ ինչ-որ բանով զբաղված էին։ Եվ ահա, երբ նա մահացավ, հանկարծ հասկացա, որ լաց եմ լինում ոչ թե պապիս, այլ այն իրերի համար, որ նա դեռ պետք է ստեղծեր։ Ես արտասվում էի, որովհետև գիտեի, որ նա այլևս իրեր չէր պատրաստելու, այլևս երբեք չէր կարողանա փայտից քանդակներ անել, և կամ էլ մեզ հետ ետնաբակում աղավնիներ չէր թռցնի, ջութակ չէր նվագի, զվարճալի պատմություններ չէր անի, իսկ պապիս նման ոչ ոք չէր կարող պատմել։ Նա մեր մի մասնիկն էր, և երբ մահացավ, շատ բան վերացավ մեր կյանքից։ Չկար մեկը, որ փոխարիներ նրան։ Պապս անհատականություն էր, պիտանի մարդ։ Ես այդպես էլ չհաշտվեցի նրա մահվան հետ։ Այժմ էլ հաճախ եմ մտածում, թե ինչ հիանալի զարդաքանդակներ լույս աշխարհ կգային, եթե չմեռներ։ Որքա՜ն զվարճալի պատմություններ չիմացանք և որքա՜ն աղավնիներ տուն վերադառնալով՝ այլևս չզգացին նրա ձեռքերի քնքուշ հպումը։ Նա վերափոխում էր աշխարհը, նորություն էր պարգևում աշխարհին։ Նրա մահվան գիշերը աշխարհն աղքատացավ տասը միլիոն հիասքանչ գործերով։

Մոնթագը լուռ քայլում էր։

– Միլլի, Միլլի,– շշնջաց նա,–֊ Միլլի։

– Ի՞նչ ասացիք։

– Կինս, Միլլին․․․ Խե՜ղճ, խե՜ղճ Միլլի։ Ես ոչինչ չեմ կարողանում հիշել։ Ես մտածում եմ նրա ձեռքերի մասին, բայց չեմ տեսնում, որ դրանք ինչ-որ բան անեն։ Նրա ձեռքերը պարզապես կախված են կողքերից կամ էլ ընկած են ծնկներին և կամ էլ ծխախոտ են բռնել։ Ահա այն ամենը, ինչ կարող էին անել։

Մոնթագը շրջվեց և ետ նայեց։

Իսկ դու ի՞նչ ես տվել քաղաքին, Մոնթագ։

Մոխիր։

Իսկ ուրիշներն ի՞նչ են տվել միմյանց։

Ոչինչ։

Գրենջըրը կանգնել էր Մոնթագի կողքին և նայում էր քաղաքի կողմը։

– Պապս ասում էր, որ ամեն ոք իրենից հետո պետք է ինչ-որ բան թողնի։ Զավակ կամ գիրք, Նկար կամ տուն, կամ թեկուզ աղյուսաշեն մի պատ, իր կարած մի զույգ կոշիկ, իր ձեռքով տնկած այգի։ Ինչ–որ բան, որին երբևէ դիպել է ձեռքդ և որտեղ հոգիդ ապաստան կգտնի քո մահից հետո։ Երբ մարդիկ կնայեն քո աճեցրած ծառին կամ ծաղկին, այդ պահին դու ողջ կլինես նրանց մեջ։ Պապս ասում էր՝ կարևոր չէ ինչ ես անում, կարևոր է, որ այն ամենը, ինչին ձեռք ես զարնում՝ ձևափոխվի, նախկինից տարբեր ձև ստանա, որ նրա մեջ քեզանից մի մասնիկ մնա։ Գործի հանդեպ վերաբերմունքն է տարբերում սիզամարգեր հարդարողին իսկական պարտիզպանից։ Առաջինը կանցնի, կարծես չի էլ եղել, բայց պարտիզպանը կապրի սերնդեսերունդ։

Գրենջըրը սեղմեց Մոնթագի թևը։

– Մի անգամ, հիսուն տարի առաջ էր, պապս ինձ կինոնկարներ ցույց տվեց հրթիռային արկերի մասին։ Դուք երբևէ առիթ ունեցե՞լ եք երկու հարյուր մղոն հեռավորությունից տեսնել ատոմային ռումբի պայթյունից առաջացած սնկաձև ամպը։ Դա ոչինչ է, դատարկ բան։ Նրան ջրջապատող վայրի անապատի համար դա նույնն է, ինչ գնդասեղի ծակոցը։ Պապս այդ ժապավենը ցույց տվեց տասնյակ անգամներ և ասաց, որ ինքը հույս ունի, թե կգա մի օր, երբ մեր քաղաքները կընդարձակվեն և իրենց մեջ կառնեն անտառները, դաշտերը և վայրի բնությունը։ Մարդիկ չպետք է մոռանան, ասաց նա, որ հողագնդի վրա նրանց տրված է շատ փոքր տարածություն, որ նրանք ապրում են բնության գրկում, որը կարող է իր պարգևածը հեշտությամբ ետ վերցնել։ Նրա համար իր շնչառությամբ մեզ երկրի երեսից ջնջելը կամ օվկիանոսի ջրերում խեղդելը խաղուպար է, կանի թեկուզև, որ մի անգամ էլ հիշենք ու չմոռանանք՝ այնքան զորեղ չենք, որքան կարծում ենք։ Պապս ասում էր նաև, որ եթե մենք մշտապես նրան գիշերվա պահին մեր կողքին չզգանք՝ կմոռանանք, թե որքան ահեղ ու հզոր կարող է լինել։ Եվ այդ ժամանակ մի գեղեցիկ օր նա կգա և կուլ կտա մեզ։ Հասկանո՞ւմ եք։

Գրենջըրը շրջվեց Մոնթագի կողմը։

– Պապս մահացել է շատ տարիներ առաջ։ Բայց եթե բացեք գանգս և նայեք ուղեղիս ծալքերին, այնտեղ կգտնեք նրա մատների հետքերը։ Նա հպվել է ինձ։ Ինչպես արդեն ասացի, նա քանդակագործ էր։– «Ատում եմ Ստատուս Քվո անունով հռոմեացուն,– մի անգամ նա ինձ ասաց,– աչքերդ լայն բաց արա, ապրիր այնպես անհագորեն, ասես տասը վայրկյանից պետք է մահանաս։ Ձգտիր ընկալել աշխարհը։ Այն հրաշալի է ուզածդ երազանքից, որը ստեղծվում է գործարանում և հատուցվում դրամով։ Երբեք երաշխիք մի՛ խնդրիր, անդորր մի՛ փնտրիր, այն գոյություն չունի։ Իսկ եթե կա, ուրեմն նման է օրնիբուն ծառից գլխիվայր կախված և իր ողջ կյանքը քնած անցկացնող ծույլ կապիկի։ Գրողի ծոցը,– ասում էր նա,– ուժեղ թափահարիր ծառը, թող այդ ծույլ անասունը հետույքի վրա գետնին շրխկա»։

– Նայեցեք,– հանկարծ գոռաց Մոնթագը։

Այդ ակնթարթում սկսվեց և ավարտվեց պատերազմը։

Հետագայում Մոնթագի կողքին կանգնած մարդկանցից ոչ մեկը չէր կարող ասել, թե ինքն ինչ է տեսել և արդյո՞ք որևէ բան տեսել է։ Լույսի վայրկենական բռնկում սև երկնքում, հազիվ նկատելի շարժում։ Այդ կարճատև ակնթարթում այնտեղ վերևում՝ տասը, հինգ, երեք մղոն բարձրության վրա, սուրացին–անցան հավանաբար հրթիռային ինքնաթիռներ, ինչպես սերմնացանի վիթխարի ձեռքով նետված մի բուռ ցորեն, և անմիջապես էլ ահավոր արագությամբ ու միաժամանակ այնքան դանդաղ ռումբերն սկսեցին թափվել քնից արթնացող քաղաքի վրա։ Ըստ էության ռմբակոծությունն ավարտվեց՝ հենց որ ժամում հինգ հագար մղոն թռչող ինքնաթիռները մոտեցան նպատակակետին, և սարքերը նախազգուշացրին այդ մասին։ Նույնքան արագ, ինչպես զարկում է գերանդին՝ պատերազմն ավարտվեց։ Ճիշտ այն պահին, երբ օդաչուները սեղմեցին ռմբանետիչների կոճակները։ Իսկ հաջորդ երեք վայրկյանին, քանի դեռ ռումբերը չէին հասել նպատակին, թշնամու ինքնաթիռները անցան ողջ տեսանելի տարածքը և անհետացան հորիզոնի ետևում, ինչպես շաչող գնդակ։ Հրազենին անծանոթ վայրենին չի հավատա դրան, որովհետև չի տեսնում, բայց սիրտը խոցված, մարմինը թուլացած կընկնի հողին, արյունը կհորդի երակներից, ուղեղը համառությամբ կձգտի պահել հարազատ հիշողությունների վերջին պատառիկները և չհասկանալով ինչ է կատարվել՝ կմեռնի։

Այո՛, դժվար էր հավատալ։ Դա ձեռքի մեն–միակ ակնթարթային շարժում էր։ Բայց Մոնթագը տեսավ մետաղե բռունցքի այդ թեթև շարժումը, որն իջավ հեռվում երևացող քաղաքի վրա։ Նա գիտեր, որ այժմ կհաջորդի ինքնաթիռների հռնդյունը, որը, երբ արդեն ամեն ինչ ավարտվել է, կգուժի՝ ավերիր, քարը քարին մի թող, կործանվիր, մեռիր։

Մի ակնթարթ Մոնթագը ռումբերը մտովի պահեց օդում, պահեց իր բանականության բողոքով, ձեռքերն անօգնական վեր պարզած։

«Փախե՛ք»,– ճչաց նա Ֆաբերին։

«Փախե՛ք»,– գոռաց նա Քլարիսին։

«Փախի՛ր, փախի՛ր»,– աղերսեց Միլդրեդին։

Եվ անմիջապես հիշեց, որ Քլարիսը մեռած է։ Իսկ Ֆաբերը հեռացել է քաղաքից, ինչ-որ տեղ հովտում, սարերի միջով, մի ամայի վայրից մյուսն է սլանում ժամը հինգի ավտոբուսը։ Չնայած ավերածությունը դեռ չի սկսվել, բայց կախված է օդում և անխուսափելի է։ Մինչև ավտոբուսը հիսուն յարդ ճանապարհ կտրի՝ վերջնակետն այլևս չի լինի։ Եվ մեկնակետը՝ հսկա մայրաքաղաքը, կդառնա վիթխարի աղբակույտ։

Իսկ Միլդրեդը․․․

Փախի՛ր, փախի՛ր։

Ակնթարթի ընթացքում, քանի դեռ ռումբերը օդում էին, հյուրանոցի տանիքից մի յարդ, ոտնաչափ, մատնաչափ տարածության վրա, սենյակներից մեկում տեսավ Միլդրեդին։ Կինը փոքր–ինչ առաջ հակված՝ ուշադիր զննում էր առկայծող պատերը, որտեղից դադար չտալով խոսում էին «ազգականները»։ Նրանք բլբլացնում էին, շատախոսում, նրա անունն էին տալիս, ժպտում էին, բայց ոչինչ չէին ասում ռումբի մասին, որ կախված էր նրա գլխավերևում, ընդամենը մի ոտնաչափ հեռու․․․ կես ոտնաչափ հեռու․․․ ահա արդեն քառորդ ոտնաչափ է բաժանում մահաբեր արկը հյուրանոցի տանիքից։ Միլդրեդը հայացքը սևեռել էր պատերին, ասես այնտեղ էր իր անքուն տագնապալի գիշերների առեղծվածի լուծումը։

Նա ողջ էությամբ ձգտում էր նրանց մոտ, ասես ուզում էր նետվել գույների ու շարժումների այդ ջրապտույտը, սուզվել, մխրճվել նրա խաբուսիկ զվարճության մեջ։

Պայթեց առաջին ռումբը։

«Միլդրեդ»։

Գուցե թե,– բայց արդյո՞ք որևէ մեկը կիմանա այդ մասին,– գուցե թե վիթխարի ռադիո–հեռուստատեսային կայաններն իրենց գույների, լույսերի ու շաղակրատանքի հեղեղով առաջինն անհետացան երկրի երեսից։

Բերանքսիվայր ընկնելով, Մոնթագը տեսավ, զգաց կամ նրան թվաց, թե տեսնում կամ զգում է՝ ինչպես Միլդրեդի սենյակում հանկարծ մարեցին պատերը, ինչպես նրանք կախարդական ոսպնյակից վերածվեցին հասարակ հայելիների։ Նա լսեց Միլդրեդի ճիչը, բայց վայրկյանի միլիոներորդ մասում, որ մնացել էր ապրելու, կինը պատերին տեսավ իր դեմքը։ Դեմք, որ սարսռեցնող էր իր դատարկությամբ և որը մենակ մնալով դատարկ սենյակում՝ աչքերով լափում–ուտում էր ինքն իրեն։ Միլդրեդը վերջապես հասկացավ, որ դա իր սեփական դեմքն է, որ դա ինքն է և արագ հայացք նետեց առաստաղին։ Նույն ակնթարթում հյուրանոցի ամբողջ շենքը փլվեց նրա վրա ու հարյուրավոր տոննա աղյուսի, մետաղի, ծեփի, փայտի հետ նրան ճզմեց ուրիշ մարդկանց գլխներին և հետո ավելի ու ավելի ցած՝ հարկերով մինչև նկուղ, որտեղ անիմաստ ու անհեթեթ հզոր պայթյունը կնքեց նրանց մահկանացուն։

– Հիշեցի,– Մոնթագը կառչեց հողին։– Հիշեցի։ Չիկագոյում էր, շատ տարիներ առաջ։ Միլլին և ես։ Ահա թե որտեղ ենք հանդիպել։ Ես այժմ հիշում եմ։ Չիկագոյում։ Շատ տարիներ առաջ։

Ուժեղ պայթյունը ցնցեց օդը։ Նրա ալիքը դոմինոյի քարերի պես վայր գցեց մարդկանց, թաթառի նման անցավ գետով, փոշու սև սյուն նետեց ու հեծեծելով՝ ծառերի միջով սուրաց դեպի հարավ։ Մոնթագն ամուր սեղմվեց հողին, ասես ուզում էր աչքերը պինդ փակած՝ մտնել նրա մեջ։ Միայն մի պահ աչքերը կիսաբաց արեց ու իսկույն էլ տեսավ, որ քաղաքը օդ էր բարձրացել։ Թվում էր՝ ռումբերն ու քաղաքը փոխել էին իրենց տեղերը։ Եվս մի անհավանական ակնթարթ՝ անճանաչելի նոր, խելացնոր բարձր շենքերով, որպիսիք չէր երազել ոչ մի ճարտարապետ, խառնիճաղանջ, փշրված ցեմենտի և բզկտված մետաղի բեկորներով, դուռ ու պատուհան, տանիք ու հիմնապատ տեղաշարժված, ներքև գլորվելու փոխարեն վեր նետված փայլփլուն ձնահյուսի երանգներով, ինչպես ֆանտաստիկ որմնանկար՝ քաղաքը քարացել էր օդում։ Հետո թափվեց ու անհետացավ։

Մի քանի վայրկյան հետո հեռավոր պայթյունի դղրդոցը Մոնթագին հասցրեց քաղաքի կործանման լուրը։

Մոնթագը պառկած էր գետնին, մանր ավազափոշին լցվել էր աչքերը, սեղմած շրթունքների միջով՝ նաև բերանը։ Նա շնչասպառ էր լինում, արտասվում․․․ Հանկարծ հիշեց․․․ այո, հիշեց ինչ-որ բան։ Բայց ի՞նչ։ Այո, մի գլուխ «Ժողովողից» և «Հայտնությունից»։ Արագ,արագ, քանի դեռ չի մոռացել, քանի դեռ չի անցել ցնցումը, քանի դեռ չի հանդարտվել քամին։ «Ժողովողը»․ ահավասիկ։ Ծեփված դեռևս պայթյունից դողացող գետնին, նա մտովի բառերը կրկնում էր, կրկնում էր նորից ու նորից, դրանք հիանալի էին և կատարյալ։ Եվ այժմ «Դենըմ» ատամի մածուկը չէր խանգարում։ Ինքը՝ Քարոզիչը, կանգնած էր նրա աոջև ու նայում էր նրան։

– Վերջացավ,– ասաց ինչ-որ մեկը։

Մարդիկ պառկել և ափ նետված ձկների նման ջղածգորեն կուլ էին տալիս օդը։ Նրանք կառչել էին հողից, ինչպես երեխան է բնազդաբար կառչում ծանոթ իրերից։ Հոգ չէ, թե որքան սառը և մեռած էր այն, հոգ չէ, թե ինչ էր պատահել կամ ինչ էր լինելու հետո։ Մատները մխրճած հողի մեջ, լայն բացված բերաններով՝ մարդիկ գոռում էին, որպեսզի պայթյունների դղրդյունից պաշտպանեն թմբկաթաղանթները, որպեսզի չթողնեն մթագնվի բանականությունը։ Մոնթագը նույնպես գոռում էր նրանց հետ, ողջ ուժով դիմադրում դեմքին խփող քամուն, որ ծվատում էր նրանց շրթունքները և արյուն հանում քթերից։

Մոնթագը պառկած տեսնում էր, թե ինչպես կամաց–կամաց նստում էր փոշու թանձր ամպը, միաժամանակ մեծ լռություն էր իջնում երկրին։ Եվ նրան թվում էր, թե ինքը տեսնում է փոշու ամեն մի հատիկը, խոտի ամեն մի ցողունը, լսում է ամեն մի շրշյունը, ճիչ ու շշունջ, որը ծնվում էին այդ նոր աշխարհում։ Փոշու հետ լռություն էր իջնում հողին, նաև հանդարտություն՝ այնքան հարկավոր նրանց, որպեսզի իրենց շուրջը նայեին, ուշադիր լսեին, խորհեին, մտքով ու զգացմունքով ըմբռնեին նոր օրվա իրականությունը։ Մոնթագը նայեց գետին։ Գուցե մենք շարժվենք ափի՞ երկայնքով։ Նայեց հին երկաթգծին։ Կամ այս ճանապարհով։ Իսկ Եթե գնանք մայրուղիներով, թերևս ժամանակ ունենանք զննելու մեր շրջապատն ու մտապահելու, հիշելու։ Եվ երբևէ, ավելի ուշ, երբ մեր տեսածը կմնա մեր մեջ, այն նորից կերևա մեր խոսքերում և գործերում։ Շատ բան խեղաթյուրված կլինի, բայց զգալի մասը կլինի այնպիսին, ինչպես իրականում։ Իսկ հիմա մենք սկսում ենք մեր ճանապարհը։ Կքայլենք և կդիտենք աշխարհը։ Կտեսնենք՝ ինչպես է ապրում, խոսում, գործում, ինչ տեսք ունի։ Եվ թեպետ ինչ որ տեսնում եմ, չի լինի իմը, բայց երբևէ կձուլվի ինձ և կդառնա իմ եսը։ Նայիր շուրջդ, նայիր աշխարհին, որ փռված է քո առջև։ Միայն այն ժամանակ կարող ես դիպչել նրան, երբ նա կթափանցի քո ներսը, կմտնի արյանդ մեջ և օրվա ընթացքում հազար անգամ շրջանառություն կկատարի քո երակներում։ Ես այնքան ամուր կբռնեմ նրան, որ այլևս չի փախչի ինձանից։ Երբևէ ամբողջովին կլինի իմ ձեռքերում։ Առայժմ մի կերպ հպվել եմ նրան մատով։ Եվ դա լոկ սկիզբն է։

Քամին հանդարտվեց։

Որոշ ժամանակ Մոնթագը և մյուսները պառկել էին անզգայացած՝ դեռևս ուժ չունենալով ընդառաջ գնալ օրվան՝ լի հազար ու մի հոգսերով ու պարտականություններով, խարույկ վառել, սնունդ հայթայթել, շարժվել, քայլել, ապրել։ Նրանք թարթում էին աչքերը և արտևանունքներից թափ տալիս փոշին։ Լսվում էր նրանց շնչառությունը, որ սկզբում անկանոն էր, բայց հետզհետե դառնում էր համաչափ ու հանգիստ։

Մոնթագը տեղից վեր կացավ ու նստեց։

Սակայն ոտքի կանգնելու փորձ չարեց։ Նրա ուղեկիցները նույնպես տեղաշարժվեցին։ Մութ հորիզոնի վրա կարմրին էր աալիս այգաբացի աղոտ շերտը։ Սառը քամի էր փչում, որ նշան էր մոտալուտ անձրևի։

Քթի տակ անեծք մռթմռթալով, Գրենջըրը վեր կացսվ, շոշափեց իր ձեռքերն ու ոտքերը, արցունքները հոսում էին այտերով։ Դժվարությամբ քարշ տալով ոտքերը, հասավ գետափ և նայեց հոսանքն ի վեր։

– Քաղաքը չի երևում,– ասաց նա երկար լռությունից հետո։– Ոչինչ չի երևում։ Ընդամենը մի բուռ մոխիր։ Քաղաքը չքացել է։– Նա նորից լռեց և ապա ավելացրեց,– հետաքրքիր է, շատե՞րն էին հասկանում, որ այսպես է լինելու։ Արդյո՞ք, շատերն անակնկալի եկան։

Մոնթագը մտածում էր․ որքա՞ն քաղաքներ են կործանվել աշխարհի տարբեր մասերում։ Իսկ այստեղ, մեր երկրում քանի՞սն են կործանվել։ Հարյո՞ւրը, հազա՞րը։

Ինչ–որ մեկը գրպանից թղթի կտոր հանեց, վառեց լուցկին, կրակի վրա դրեցին մի փունջ խոտ և մի բուռ չոր տերև։ Ապա սկսեցին ճյուղեր ավելացնել։ Խոնավ ճյուղերը թշշում էին ու ճրթճրթում։ Վերջապես կրակը բռնկվեց, ապա կամաց–կամաց թեժացավ։ Արևը ծագեց։ Մարդիկ լուռ ու դանդաղ հեռացան գետից, մոտեցան խարույկին և խոնարհվեցին կրակին։ Արևի ճառագայթները դիպան նրանց ծոծրակներին։

Գրենջըրը բացեց յուղաթերթը և մի կտոր խոզապուխտ հանեց․

– Այժմ կնախաճաշենք, ապա ետ կդառնանք և կշարժվենք գետի հոսանքն ի վեր։ Մենք այնտեղ հարկավոր կլինենք։

Ինչ֊որ մեկը փոքրիկ թավա տվեց, դրեցին կրակին։ Մի րոպե հետո թավայի մեջ տժտժում էին մսի կտորները՝ առավոտյան օդի մեջ ախորժալի բուրմունք տարածելով։ Մարդիկ լուռ նստած հետևում էին այդ արարողությանը։

Գրենջըրը նայում էր կրակին։

– Փյունիկ, – հանկարծ ասաց նա։

– Ի՞նչ։

– Հնում, ինչ֊որ ժամանակ ապրում էր փյունիկ կոչվող հիմար թռչունը։ Ամեն հինգ հարյուր տարին մեկ նա իրեն այրում էր խարույկի վրա։ Գուցե նա մարդու ամենամոտ ցեղակի՞ցն էր։ Սակայն ամեն անգամ այրվելով, նորից հառնում էր մոխրից: Մենք՝ մարդիկս, նման ենք այդ թռչունին, բայց մի առավելություն ունենք նրա նկատմամբ։ Մենք գիտենք, թե ինչ հիմարության ենք արել, մենք գիտենք հազարավոր տարիների ընթացքում կատարած մեր բոլոր հիմարությունները։ Ու քանի որ գիտենք այդ ամենը, քանի որ գրառված են այդ բոլորը, ուստի կարող ենք ետ նայել, տեսնել մեր անցած ճանապարհը և հուսալ, որ երբևէ վերջ կտանք թաղման հիմար խարույկներին ու ինքնակիզվելուն։ Ամեն մի սերնդի հետ ծնվում են անհատներ, ովքեր հիշում և հիշեցնում են մարդկության սխալների մասին։

Նա վերցրեց թավան, թողեց, որ մի քիչ պաղի, հետո նրանք լուռ, ամեն մեկն իր մտքերով տարված, սկսեցին ուտել։

– Այժմ կգնանք հոսանք ի վեր,– ասաց Գրենջըրը։– Հիշեցեք մի բան․ մենք մեզնից ոչինչ չենք ներկայացնում, ոչ թե մենք ենք կարևոր, այլ այն ամենը, ինչ կրում ենք մեր մեջ։ Երբևէ դրանք անպայման պետք կգան մարդկանց։ Հիշեցեք, նույնիսկ այն հեռավոր ժամանակներում, երբ, ազատորեն կարդում էինք գրքերը, չէինք օգտվում նրանց տվածից։ Մենք շարունակում էինք անարգել մեռածների հիշատակը, թքում էինք այն անձանց գերեզմանների վրա, ովքեր ապրել էին մեզնից առաջ։ Գալիք շաբաթվա, ամսվա, տարվա ընթացքում ամենուր հանդիպելու ենք բազմաթիվ միայնակ մարդկանց։ Եվ երբ նրանք հարցնեն՝ ինչո՞վ ենք զբաղված, կպատասխանենք՝ մենք հիշում ենք։ Այո, մենք մարդկության հիշողությունն ենք և այդ պատճառով էլ ի վերջո անպայման կհաղթենք։ Երևի այնքան բան կհիշենք, որ կկառուցենք պատմության մեջ ամենամեծ հողաթափ մեքենան, կփորենք երբևէ եղած ամենախոր գերեզմանը և այնտեղ մեկընդմիշտ կթաղենք պատերազմը։ Իսկ այժմ գնանք։ Ամենից առաջ հայելու գործարան պետք է կառուցենք և առաջիկայում հայելիներ արտադրենք, միմիայն հայելիներ, որ նրանց մեջ մարդկությունը կարողանա մի լավ զննել իրեն։

Վերջացնելով նախաճաշը՝ նրանք հանգցրին կրակը։ Օրը հետզհետե պայծառանում էր։ Ասես ինչ-որ մեկը բարձրացնում էր վիթխարի, վարդագույն լուսամփոփի խոշոր պատրույգը։ Ձվելու պատրաստվող թռչունները նորից վերադարձել և ծլվլում էին ծառերի ճյուղերին։

Մոնթագը ճանապարհ ընկավ։ Նա գնում էր դեպի հյուսիս։ Ետ շրջվելով տեսավ, որ բոլորը հետևում են իրեն։ Զարմացած մի կողմ քաշվեց, որ Գրենջըրը առաջ անցնի։ Բայց սա նայեց նրան և լուռ գլխով արեց։ Մոնթագը շարունակեց ուղին։ Նա նայեց գետին, երկնքին, ամայի երկաթգծին, որ իջնում էր դեպի ագարակներն ու խոտով լի մարագները, ուր գիշերը հանգրվանում էին քաղաքը լքած մարդիկ։ Հետո երբևէ, մեկ ամիս կամ տարի անց, բայց մեկ տարուց ոչ ուշ, արդեն մենակ նա նորից կանցնի այս վայրերով և կգնա այնքան ժամանակ, մինչև կհասնի նրանց, ովքեր անցել են իրենից առաջ։

Իսկ այժմ նրանք երկար ճանապարհ են կտրելու։ Նրանք քայլելու են առավոտից մինչև կեսօր և եթե առայժմ լուռ էին, ապա լոկ այն պատճառով, որ յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ էր։ Երբ արևը կծագի ու կջերմացնի, նրանք կսկսեն զրուցել կամ գուցե թե ամեն մեկը պարզապես կպատմի իր հիշածը, որպեսզի համոզվի, որպեսզի իսկապես վստահ լինի, որ այդ ամենը մնացել է իր հիշողության մեջ։ Մոնթագը զգում էր, որ իր մեջ ևս արթնանում և հետզհետե կենդանանում են բառերը։ Ի՞նչ է ասելու ինքը, երբ իր հերթը գա։ Ի՞նչ կարող է ասել այդպիսի մի օր, որպեսզի ինչ-որ չափով թեթևացնի, կարճի նրանց ծանր ու երկար ճանապարհը։ Ամեն բան իր ժամանակն ունի՝ ավերելու ժամանակը և կառուցելու ժամանակը։ Լռելու ժամանակը և խոսելու ժամանակը։ Այո, այդպես է, բայց ուրիշ էլ ի՞նչ։ Կա ինչ-որ բան, ինչ-որ բան, որ պետք է ասել․․․

«Գետի եզերքին, մեկ և մյուս կողմում, կար կենաց ծառ, որ տալիս էր տասներկու տեսակ պտուղ, ամեն ամիս՝ իր պտուղը, և ծառի տերևը հեթանոսների բուժման համար էր» ։

Այո, մտածեց Մոնթագը, ահա ինչ կասեմ նրանց կեսօրին։ Կեսօրին․․․ երբ կմոտենանք քաղաքին։

[[Կատեգորիա:Ռեյ Բրեդբերիի ստեղծագործությունները]]
[[Կատեգորիա:1986-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>491</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7973</id>
      <sha1>jo1ibohhx3lt8wlumr4yepbloypk3m2</sha1>
    <revision>
      <id>17439</id>
      <timestamp>2013-09-18T06:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհաննես Մալալաս]], բյուզանդական ժամանակագիր (մահ. [[578]]):  [[Կատեգորիա:491]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհաննես Մալալաս]], բյուզանդական ժամանակագիր (մահ. [[578]]):

[[Կատեգորիա:491]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5. Գրականության էսթետիկական բնույթը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3330</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6951</id>
      <timestamp>2011-11-30T06:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21041">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «5. Գրականության էսթետիկական բնույթը» բաժինը:

== 5. Գրականության էսթետիկական բնույթը  (Գեղագիտական իդեալ)==

Ժամանակակից Արևմատքի գրականության տեսաբանները սկզբունքորեն շրջանցում են էսթետիկականի խնդիրը, համարելով այն՝ արվեստաբանական։ Ավելին՝ նրանց ստեղծած ուսումնական ձեռնարկներում չենք կարող հանդիպել մեզանում հանրահայտ համարվող էսթետիկական կատեգորիաներին՝ գեղեցիկը, վեհը, ողբերգականը, կոմիկականը։ Այս դեպքում նրանք որոշ իմաստով իրավացի են։ Նախ այն պատճառով, որ ողբերգականի և կոմիկականի ըմբռնումը տրվում է համապատասխան ժանրերի տեսության մեջ. ուրեմն՝ ավելորդ կրկնություն է, իսկ գեղեցիկն ու վեհը համարժեքված հասկացություններ են, որոնց արվեստաբանական մեկնաբանություններն ու սահմանումները պարզապես վերջ չունեն; Ըստ [[Գյոթե]]ի, նման փորձերը արվեստագետներին հանգեցնում են կամ ըմբռնումի անվերջության, կամ աբսուրդի, կամ էլ մանկամտության։ Հեռու չգնանք, ակադեմիկոս [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանի]] «Գրականության տեսություն» ձեռնարկի մի շարք վերահրատարակություններում Չապաևի կերպարը դիտվում է իբրև վեհության չափանիշ։

Գեղագիտական իդեալի խնդիրը փոքր-ինչ այլ է։ Այն արվեստաբանության ու [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] մեջ, առանձին նրբերանգներով հանդերձ, կապված վերջիններիս ուսումնասիրության առարկայի յուրահատկությունների հետ, ընդհանրական է։ Առանց [[գեղագիտական իդեալ]]ի ([[հունարեն]]ում՝ տեսակ, պատկեր) հնարավոր չէ պատկերացնեւ արվեստագետի, գրողի ստեղծագործական նպատակը։ Ընդհանրապես իդեալը յուրաքանչյուր մարդու պատկերացումն է կատարյալի մասին։ Իսկ կատարյալը, ինչպես գեղեցիկը, իր մեջ ունի հարաբերականության պահ։ Իդեալի ըմբռնման անվերջությունը պայմանավորված է նրա խորքային հակասությամբ՝ մի կողմից իրականության արտացոլման սուբյեկտիվ մոտեցումը, մյուս կողմից այդ նույն իրականության օբյեկտիվ գոյությունը։ Գեղագիտական իդեալի տեսությունն իր պատմությունն ունի։ Ըստ [[Պլատոն]]ի իդեալը մտքով իրերի էությունը տեսնելն է։ [[Արիստոտել]]ի «Պոետիկաում» իդեայի մեկնության երոկետը հանգեցվում է իրականության արտացոլման տեսությանը։ «Մարդկանց կարելի է ներկայացնել կամ վատ, կամ լավ, կամ այնպես ինչպես որ մենք ենք»&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;: Խոսելով նկարիչ Պոլիգնոտեսի մասին, Արիստոտելը գրում է. «Նկարում է ամենալավ մարդկանց, Պավսոնը՝ ամենավատերին, Դիոնիսիոսը՝ մեզ նմաններին»&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;։ Նրա պատկերացմամբ իդեալը անմիջապես կապված, պայմանավորված է արտացոլման առարկայով՝ լավագույն, վատագույն, սովորական։ Սակայն, թե ինչպես է պատկերացնում այս չափանիշները, նա այդ մասին չի խոսում։ Գեղագիտական իդեալի մասին Արիստոտելը այսպիսի մի ուշագրավ միտք է արտահայտում։ Ըստ նրա արվեստի գերխնդիրը առարկայի «լավ ընդօրինակությունն է», քանի որ «լավ ընդօրինակությունը ընդհանուր բավականություն է պատճառում»&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;։ Ինչպես տեսնում ենք, իդեալի գաղափարը կապում է գեղագիտական հաճույքի հետ։ «Ինչին մենք իրականության մեջ գգվանքով ենք նայում,- գրում է նա, - վերջինիս ճիշտ ընդօրինակությունը մեր մեջ ուրախության է առաջ բերում»&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;։ Մնացած դեպքերում իդեալի, գեղեցիկի խնդիրը նա կապում է գրականության և արվեստի գործերի արտացոլման բանարվեստային (պոետիկական) հատկանիշների հետ։ Նրանք պետք է «Գրված լինեն արվեստի բոլոր կանոնների համաձայն»&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;։ Ըստ նրա այդ կանոնների և պահանջների մեջ մտնում են '''«բնականությանը», «ներդաշնակությունը», «համամասնությանը», «լեզվի պարզությունը, բայց ոչ պարզունակությունը», «հարուստ կյանքով և շարժումներով լի ֆաբուլա», «պատշաճ անցքեր»,  «իրերի  արտացոլման կարգավորություն»։   Ավելացնամ է. «Կարևորը ոչ միայն մասերի դասավորությունը, համամասնությունն է, այլև մասերը պետք է հարակցված չինեն այնպես, որ նրանցից որևէ մեկի տեղափոխման կամ բացառման դեպքում փոփոխվի նաև ինքը ամբողջը»'''&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;։ Միջնադարյան մետաֆիզիկական փիլիսոփայության մեջ իդեալը անջատվում էր իրականությունից, իդեալը բացարձակ հասկացողության է, ինչը գալիս էր Պլատոնից։ Վերածնության շրջանում արվեստի և գրականության մեջ գեղագիտական իդեալը հողեղեն տեսք ունի, իդեալը ինքը՝ կատարյալ մարդն է իր հոգու հարստությամբ ու ներդաշնակությամբ։

Գեղեցիկի, ինչպես նաև գեղագիտական իդեայի ուսւսմնւսսիրաթյանր համապարփակ քննության ւպւժանացւսվ Հեգելի կողմից նրա «էսթետիկա» կոթողային ոաումնասիրության մեջ։ Ըստ նրա արվեսայւ՝ ինքը իդեալ չի ստեղծում, քանի որ այն ինքն իրենով վերջինիս դրսեարամն է։ Իդեայյւ ղրսեարվամ է այն ժամանակ, երբ գաղափարը, իբրեւ իրականություն, ստանամ է իր համապատասխան ձեւը։ Այսինքն՝ ձեւի եւ բովանդակության ներդաշնակությունը հենց արվեստի եւ գրականության իղեւպն է ՚5։
Ի.Հ. Վինկեյմանյւ տեսական սահմանումներր մի կողմ դնելով, մատնացույց է անում նրա առարկայական դրսեւորման արդյունքը։ Անտիկ Հունաստանի ու Հռոմի գրականությունն ու արվեստր նա համայաւմ է գեղագիտական իդեալի դրսեւորման այն չափանիշը, որին պիտի եետեւեյ, օրինակ դարձ նեյ։
Նոր ժամանակներում գեղագիտական իդեալի մասին շատ է գրվել &quot;՚։ Գեղագիտական իդեալի քննությանը անդրադառնալիս խնդրո առարկա է դառնում ավանդականի եւ արդիականի փոխկապակցվւսծաթյան հարցը։ Ընդհանրապես չի մերժվում այն գաղափարը, որ ավանդականի կենսական նվաճումները որոշակիորեն ներմուծվում են արդիականի մեջ, բայց եւ բոլորովին նոր տեսքով, նոր մեկնաբանությամբ։ Իդեւպր կդատապարտվի անշարժության, եթե ամեն անգամ ավանդականը դառնա մերկ ընդօրինակման օրինակ։ Արտացոլվող կենսական իրականությանը զուգընթաց շարունակ փոխվում են նաեւ գեղագիտական իդեայի պատկերացումր, չաւիանիշները, քանի որ արվեստի ու գրականության զարգացման շարժիչ ուժյւ ինքը՝ գեղագիտական իդեալն է։ Հենվելով կենսական իրականության վրա կամ բխելով նրանից (հեռանալու կամ մոտենալու իմաստով), այն կարող I. դրսեւորվել միայն արվեստագետի պատկերացրած «երկրորդ աշխարհում», որպես երազանք, ձգտում։
Լինե՜ր հեռու մի անկյուն, Լինե՜ր մանկան արդար քուն, Երազի մեջ երջանիկ, Հաշտ ու խաղաղ մանկության։
Քառյակում Թումանյանր նեյւկայացնում է իր հասարակական իդեալը հենց այդ երկրորդ աշխարհի տեսքով։ Գեղագիտականը նաեւ արտացոլման պատկերավւղաւթյան, պարզության ու խորության մեջ է։ Դ. Դեմիր– ճյւսնի կարծիքով Թ՜ումանյանր խլեալականացնում է կյանքը։ Սա էր նրագեղագիտական իդեալի դրսեւորմւսն սկզբունքը, ջւսնամ է մարդկանց բարձրացնել իր աչքում, այսի՛նքն՝ իլւ ճաշակով է ստեղծում աշխարհը։
« Դրականությռւնր հայելի չէ լոկ, - գրել I. Թումանյանը, - եթե հայելի է սա, նա ոչ միայն արտացոլում I։ ժամանակդ եւ իր դեպքերն ա դեմքերը, ւսյ– |եւ տա||ա է իր բււյսն ու ջերմությունը կյանքին եւ ձգտում I; կյանքում ստեղծել մաբւբո էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անարատ պատկերը, որ տվել է նրան աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքար տարրերից» &quot;։ Ուրեմն՝ բանաստեղծի ներկայացրած գեղարվեստական իրականությունը ոչ միայն կյանքն է, այլեւ ձգտումը դեպի կյանքի կատարելությանը, ինչպես ինքը՝ բանւսսւոեղծն է ասում՝ թռիչք դեււլի լավագույն աշխարհները եւ ավե|ի ջինջ ու մաքուր մթնոլորտները։ Այս համւսմւսրդկային հասարակական խլեալը Թուման յանր կոնկրետացնում է իր ժաըւվրդի փորձից, ճակատագրից ելնելով՝ նաեւ հենվելով նրա պատմության եւ իմւսստնու– թյւսն ւ|լսս։
Թումւսնյւսնի խլեալ-հերոսները, որպես օրենք, ձուլվում են բնությանը՝ եավերժանարւվ նրա մեջ։ Իււեալի ւիիփսոփայական եւ գեղւսգ1ւտական գո– յաձեւի հիմքում րնկւսծ է ձգտումի եւ անհասանելիության հակասությունը։ Սա արվեստի հիմնային գաղտնիքներից է։ Գրողը, ւսրվեստագետր իբրու գաղւսփարական եւ գեղւսգիտական ծրագիր, ձգտում է հասնել կատարյայ ձեւի մեջ դրվւսծ կաւուսրյւս| կենսական իրականությա՛նը։ Ձգտման ել ւսն– հասանելիության հակասությունը մշտապես ուղեկցել եւ ուղեկցում է ճշմարիտ արվեստագետներին, գրողներին։ Գրողի ստեղծագործական սոսռա– պանքը, որի մասին շատ են խոսում արվեստի հոգեբանները, հենց ւսյս կատարյալին հասնելու մտահոգաթյան տաասւղանքն է։ Այս ւսռումով ւսնբա– վաբարվածության կոմպլեքսով տառապելու հոգեվիճւսկր («հիվանւբււթյսւ– նր») հւստակ է միւսյն մեծ գրողներին ու ւսրվեստագետներին։ «Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, - գրել է Թումանյանը, - բւսյց տանջանքր նա է, երբ ստեղծւսգոըծողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրւսկանության եւ բարձր ստեղծագործաթյւսն» |Տ։
Գրողը, նախապես անենւսլով իր գեղւսգիտւսկան խլեւսյի տեսւսկւսն մոդելը, շարունակ ձգտում է մտահղացումներր մաբմնւսվորեւ գեղւսրվեստո– րեն անթերի։ Ինքնագրերի վրա հեղինակի կատարւսծ ոպւտւմները, վեըւս– կանգնումներր, բոլոր տիպի վերանայումները, միեւնայն գեղարվեստական երկի բացում տարբերակների գոյությունը խոսում են հենց գեղագիտական իդեալին հասնելու ձգտման մասին։ Մշւսկել,վտխել, վերանայել երկը, նշա– նւսկում է ապահովել նրւս եըկարւսկեցությունլսլերծ սլահելւսյն ժւսմանւս– կի բծախնղիր անալոքությունից: «Երբեմն երբ ետ եմ նայում ու հիշում հին
ձեռագրերս, ոււլղւսկի ւսմաչամ եմ, ֊ ցրեւ 1; քժււէմանյանը, - բոլորը պիտի ւսյ– րևմ, նորից պիտի գրեմ, ինչ ւսնում է ժամանակը–, ես եմ անում» ՚&quot;։ Խոսքը այստեղ գեղարւ|եստական ձեւի կատարելությանը հասնելու մասին է, որ ինչպես տեսնամ ենք, գրողի համար մեծագույն հոգս է։ Այղ հոգսը հավա– սարւսսլես տարածվում է նւսեւ նրւս հւսսարակւսկւսն, փիլիսոփայական 1տ– գեւոր իդեալին հասնելու ձգտմւսն վըւս։ «Մատյան ողբերգության» մեջ Նա– րեկւսցու իդեալը Աստծո օրինակով մարդուն կւստւսրերսգործհըււ ձգտումն է։ Իդեալի անհւսսւսնելիությւսն ւլլււսման է րնկւսծ նրւս հանճւսբեղ ստեղ՛ծւս– գործության հիմքում։ Հոգեբանւսկան այս «միստիցիզմր» չւսւիվում է տւս– րածաժամանակային անսահմւսնությամբ։ Մեծ ւսրվեստւսգետների գործե֊ բը մեզ համար դառնում են իղեաւի չաւիանիշ հենց այն պատճւսռով, որ նրւսնք ավելի հեռուն են տեսնում, կալաղւսնում են բոլորից առաջ ւսնցնել, ընդլայնել խնդրի գոյակերպի սահմանները տարածա՛ժամանակային մեծ շղթայի մեջ, բայց եւ ւսյնպես՝ չհասնելով բւսցարձւսկին։ Իդեւսլր, այաւլի– սով, մնում է միշտ անհասանելի, իդեսղի «վերջնական» իրացումը արվեստի մահն է։ Դա է պատճառը, որ մեծ արվեստագետները խորշում են արվեստը վերից թելադրվող գաղափարական ավարտուն սահմանների մեջ դնելուց։ Ստեղծագործակւսն տարւսբնայթ մոտեցումները, ուղղությունները, ոճերը ինքնահնար իրողությունները չեն, դրանք գեղագիտւսկան իդեա– 1ի որոնման ուղիներն են՝ պւսյմանավորված ժւսմանակների ււլւսհանջնե– բով։ Այստեղից էլ գրւսկանության եւ արվեստի ւսրդիակւսնությւսն խնդիրր, որ |պեալի չափւսնիշներից է։ Արդիականությանը գեղարվեստի աչքով երե– ւայթնեբը իրենց զարգացման մեջ տեսնելն է։ Նոր ժամւսնւսկները գրւսկւս– նության առջեւ դնում են նոր խնդիրներ՝ թե՛ ձեւի եւ թե՝ բովանդակության ի– մաստով։ ժամանակներր իրենց հետ բերում են կյանքային նոր բարւտւյթ– ներ։ Ատոմային պատերազմի հավւսնականաթյունը, երկրւսգնդի կենսամթ– նոլորտի աղետալի վիճակը, ոչ միւսյն րնդւայնամ են գրալի տեսադաշտդ, այլեւ դրւս հետ կւսււլված մեծագույն անհւսնգստությունը, հույսը։ Սուրբ գրքի՝ աշխարհի կործանման մետւսֆիզիկւսկւսն ըմբռնումը նոր ժամանակներում դարձել է հւսվանական։ Գիտւստեխնիկական ւսռւսջընթացը, կապի միջոցների հզոր գւսրգացումը որակւսւզես ւիոխել է գրողի, ուստի եւ նրա ստեղծագործության աեդեկատվւսկան շերտերի տարողությունն ու հարստությունը։ Անհեթեթ կլիներ մտածել, թե գեղարվեստական ւգատկերի, կամ ժանրային ծավալի րնդլւսյնման միջոցով կարելի է ընդգրկել տեղեկատվական այս նոր դրսեւ.ոթումները, մինչդեռ տեղի է ունենամ ճիշտ հակառակ գործըաթաց։ Փոքր ծավալի մեջ հարուստ տեղեկության դնելու անհրաժեշ– տությունր գբակւսնաթյւսն մեջ հանգեցրել է գեղւսրվեստւսկան վերւսցարկ–ման ուժեղացմանը, պայմանական միջոցների կխսսոման ակտիփսցմանր, այսինքն՝ գԽ|ագիաական միջոցների վերանայմանը, պւն ինքնին գեղագիտական իդեա|ի խնդիր է։ Գրողը հաշվի I, առնում այն հանգամանքը, որ «անմշակ», տեղեկատվական փա՛ս՛տերի անհարկի հագեցվածաթյոէնը ազդում է գրական երկի գեղարվեստականության վրա՛, զրկում ընթերցողին գե– ւրսգիտական եաճւսյք ստանարոց։ Գ|տւըւ այդ պատճառով է| աշխատում է գրական երկը բեռնաթաւիել այդ բնույթի տեղեկատվական շերտերից՝ ներծծել դրանք գեղարվեստական պատկերի վերացարկիր որւրտների մեջ։ Այստեղ կարեարվոա՝ է «ենթաաեքստային տարածության իւնդիրը»։ Այդ «ազատ» տարածաթյունր ստեղծելու կարողությանը նույնպես գեղագիտական իդեափ խնդիր է։ Գ-լսւդը, արվեստագետր ամեն ինչ չէ, որ պիտի գրանցի, նա պարտավոր է «տեղ թողնել» ընթերցողի երեւակայության համար։
Դեղագիտական խլեալի հատկանշային կողմերից մեկն կ գրական երկի մետ) ազգային զենեսւիկական կոդի ներկայությունն է, որին մենք կանդրադառնանք առանձին։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6952</id>
      <timestamp>2011-11-30T11:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20988">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «5. Գրականության էսթետիկական բնույթը» բաժինը:

== 5. Գրականության էսթետիկական բնույթը  (Գեղագիտական իդեալ)==

Ժամանակակից Արևմատքի գրականության տեսաբանները սկզբունքորեն շրջանցում են էսթետիկականի խնդիրը, համարելով այն՝ արվեստաբանական։ Ավելին՝ նրանց ստեղծած ուսումնական ձեռնարկներում չենք կարող հանդիպել մեզանում հանրահայտ համարվող էսթետիկական կատեգորիաներին՝ գեղեցիկը, վեհը, ողբերգականը, կոմիկականը։ Այս դեպքում նրանք որոշ իմաստով իրավացի են։ Նախ այն պատճառով, որ ողբերգականի և կոմիկականի ըմբռնումը տրվում է համապատասխան ժանրերի տեսության մեջ. ուրեմն՝ ավելորդ կրկնություն է, իսկ գեղեցիկն ու վեհը համարժեքված հասկացություններ են, որոնց արվեստաբանական մեկնաբանություններն ու սահմանումները պարզապես վերջ չունեն; Ըստ [[Գյոթե]]ի, նման փորձերը արվեստագետներին հանգեցնում են կամ ըմբռնումի անվերջության, կամ աբսուրդի, կամ էլ մանկամտության։ Հեռու չգնանք, ակադեմիկոս [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանի]] «Գրականության տեսություն» ձեռնարկի մի շարք վերահրատարակություններում Չապաևի կերպարը դիտվում է իբրև վեհության չափանիշ։

Գեղագիտական իդեալի խնդիրը փոքր-ինչ այլ է։ Այն արվեստաբանության ու [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] մեջ, առանձին նրբերանգներով հանդերձ, կապված վերջիններիս ուսումնասիրության առարկայի յուրահատկությունների հետ, ընդհանրական է։ Առանց [[գեղագիտական իդեալ]]ի ([[հունարեն]]ում՝ տեսակ, պատկեր) հնարավոր չէ պատկերացնեւ արվեստագետի, գրողի ստեղծագործական նպատակը։ Ընդհանրապես իդեալը յուրաքանչյուր մարդու պատկերացումն է կատարյալի մասին։ Իսկ կատարյալը, ինչպես գեղեցիկը, իր մեջ ունի հարաբերականության պահ։ Իդեալի ըմբռնման անվերջությունը պայմանավորված է նրա խորքային հակասությամբ՝ մի կողմից իրականության արտացոլման սուբյեկտիվ մոտեցումը, մյուս կողմից այդ նույն իրականության օբյեկտիվ գոյությունը։ Գեղագիտական իդեալի տեսությունն իր պատմությունն ունի։ Ըստ [[Պլատոն]]ի իդեալը մտքով իրերի էությունը տեսնելն է։ [[Արիստոտել]]ի «Պոետիկաում» իդեայի մեկնության երոկետը հանգեցվում է իրականության արտացոլման տեսությանը։ «Մարդկանց կարելի է ներկայացնել կամ վատ, կամ լավ, կամ այնպես ինչպես որ մենք ենք»&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;: Խոսելով նկարիչ Պոլիգնոտեսի մասին, Արիստոտելը գրում է. «Նկարում է ամենալավ մարդկանց, Պավսոնը՝ ամենավատերին, Դիոնիսիոսը՝ մեզ նմաններին»&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;։ Նրա պատկերացմամբ իդեալը անմիջապես կապված, պայմանավորված է արտացոլման առարկայով՝ լավագույն, վատագույն, սովորական։ Սակայն, թե ինչպես է պատկերացնում այս չափանիշները, նա այդ մասին չի խոսում։ Գեղագիտական իդեալի մասին Արիստոտելը այսպիսի մի ուշագրավ միտք է արտահայտում։ Ըստ նրա արվեստի գերխնդիրը առարկայի «լավ ընդօրինակությունն է», քանի որ «լավ ընդօրինակությունը ընդհանուր բավականություն է պատճառում»&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;։ Ինչպես տեսնում ենք, իդեալի գաղափարը կապում է գեղագիտական հաճույքի հետ։ «Ինչին մենք իրականության մեջ գգվանքով ենք նայում,- գրում է նա, - վերջինիս ճիշտ ընդօրինակությունը մեր մեջ ուրախության է առաջ բերում»&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;։ Մնացած դեպքերում իդեալի, գեղեցիկի խնդիրը նա կապում է գրականության և արվեստի գործերի արտացոլման բանարվեստային (պոետիկական) հատկանիշների հետ։ Նրանք պետք է «Գրված լինեն արվեստի բոլոր կանոնների համաձայն»&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;։ Ըստ նրա այդ կանոնների և պահանջների մեջ մտնում են '''«բնականությանը», «ներդաշնակությունը», «համամասնությանը», «լեզվի պարզությունը, բայց ոչ պարզունակությունը», «հարուստ կյանքով և շարժումներով լի ֆաբուլա», «պատշաճ անցքեր»,  «իրերի  արտացոլման կարգավորություն»։   Ավելացնամ է. «Կարևորը ոչ միայն մասերի դասավորությունը, համամասնությունն է, այլև մասերը պետք է հարակցված չինեն այնպես, որ նրանցից որևէ մեկի տեղափոխման կամ բացառման դեպքում փոփոխվի նաև ինքը ամբողջը»'''&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;։ Միջնադարյան մետաֆիզիկական փիլիսոփայության մեջ իդեալը անջատվում էր իրականությունից, իդեալը բացարձակ հասկացողության է, ինչը գալիս էր Պլատոնից։ Վերածնության շրջանում արվեստի և գրականության մեջ գեղագիտական իդեալը հողեղեն տեսք ունի, իդեալը ինքը՝ կատարյալ մարդն է իր հոգու հարստությամբ ու ներդաշնակությամբ։

Գեղեցիկի, ինչպես նաև գեղագիտական իդեալի ուսումնասիրաթյունը համապարփակ քննության արժանացավ [[Հեգել]]ի կողմից նրա «էսթետիկա» կոթողային ոաումնասիրության մեջ։ Ըստ նրա արվեստը՝ ինքը իդեալ չի ստեղծում, քանի որ այն ինքն իրենով վերջինիս դրսևորումն է։ Իդեալը դրսևորվում է այն ժամանակ, երբ գաղափարը, իբրև իրականություն, ստանամ է իր համապատասխան ձևը։ Այսինքն՝ ձևի եւ բովանդակության ներդաշնակությունը հենց արվեստի և գրականության իդեալն է &lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;։

Ի.Հ. Վինկելմանը տեսական սահմանումները մի կողմ դնելով, մատնացույց է անում նրա առարկայական դրսևորման արդյունքը։ Անտիկ Հունաստանի ու Հռոմի գրականությունն ու արվեստը նա համարում է գեղագիտական իդեալի դրսևորման այն չափանիշը, որին պիտի հետևել, օրինակ դարձնել։

Նոր ժամանակներում գեղագիտական իդեալի մասին շատ է գրվել&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;։ Գեղագիտական իդեալի քննությանը անդրադառնալիս խնդրո առարկա է դառնում ավանդականի և արդիականի փոխկապակցվածաթյան հարցը։ Ընդհանրապես չի մերժվում այն գաղափարը, որ ավանդականի կենսական նվաճումները որոշակիորեն ներմուծվում են արդիականի մեջ, բայց և բոլորովին նոր տեսքով, նոր մեկնաբանությամբ։ Իդեալը կդատապարտվի անշարժության, եթե ամեն անգամ ավանդականը դառնա մերկ ընդօրինակման օրինակ։ Արտացոլվող կենսական իրականությանը զուգընթաց շարունակ փոխվում են նաև գեղագիտական իդեալի պատկերացումը, չափանիշները, քանի որ արվեստի ու գրականության զարգացման շարժիչ ուժը ինքը՝ գեղագիտական իդեալն է։ Հենվելով կենսական իրականության վրա կամ բխելով նրանից (հեռանալու կամ մոտենալու իմաստով), այն կարող է դրսևորվել միայն արվեստագետի պատկերացրած «երկրորդ աշխարհում», որպես երազանք, ձգտում։

Լինե՜ր հեռու մի անկյուն, &lt;br&gt;
Լինե՜ր մանկան արդար քուն, &lt;br&gt;
Երազի մեջ երջանիկ, &lt;br&gt;
Հաշտ ու խաղաղ մանկության։

[[Քառյակ]]ում [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] ներկայացնում է իր հասարակական իդեալը հենց այդ երկրորդ աշխարհի տեսքով։ Գեղագիտականը նաև արտացոլման պատկերավորության, պարզության ու խորության մեջ է։ [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] կարծիքով Թումանյանը իդեալականացնում է կյանքը։ Սա էր նրագեղագիտական իդեալի դրսևորման սկզբունքը, ջանամ է մարդկանց բարձրացնել իր աչքում, այսինքն՝ իր ճաշակով է ստեղծում աշխարհը։

«Գրականությռւնր հայելի չէ լոկ, - գրել է Թումանյանը, - եթե հայելի է սա, նա ոչ միայն արտացոլում է ժամանակդ և իր դեպքերն ու դեմքերը, այլև տալիս է իր լույսն ու ջերմությունը կյանքին և ձգտում է կյանքում ստեղծել մարդու էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անարատ պատկերը, որ տվել է նրան աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքուր տարրերից»&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;։ Ուրեմն՝ բանաստեղծի ներկայացրած գեղարվեստական իրականությունը ոչ միայն կյանքն է, այլև ձգտումը դեպի կյանքի կատարելությանը, ինչպես ինքը՝ բանաստեղծն է ասում՝ թռիչք դեպի լավագույն աշխարհները և ավելի ջինջ ու մաքուր մթնոլորտները։ Այս համամարդկային հասարակական իդեալը Թուման յանը կոնկրետացնում է իր ժողովրդի փորձից, ճակատագրից ելնելով՝ նաև հենվելով նրա պատմության և իմաստնության վրա։

Թումանյանի իդեալ-հերոսները, որպես օրենք, ձուլվում են բնությանը՝ հավերժանալով նրա մեջ։ Իդեալի փիլիսոփայական եւ գեղագիտական գոյաձևի հիմքում ընկած է ձգտումի և անհասանելիության հակասությունը։ Սա արվեստի հիմնային գաղտնիքներից է։ Գրողը, արվեստագետը իբրև գաղափարական և գեղագիտական ծրագիր, ձգտում է հասնել կատարյայ ձևի մեջ դրված կատարյալ կենսական իրականությանը։ Ձգտման և անհասանելիության հակասությունը մշտապես ուղեկցել և ուղեկցում է ճշմարիտ արվեստագետներին, գրողներին։ Գրողի ստեղծագործական տառապանքը, որի մասին շատ են խոսում արվեստի հոգեբանները, հենց այս կատարյալին հասնելու մտահոգաթյան տառապանքն է։ Այս առումով անբավարարվածության կոմպլեքսով տառապելու հոգեվիճակը («հիվանդությունը») հատուկ է միայն մեծ գրողներին ու արվեստագետներին։ «Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, - գրել է Թումանյանը, - բայց տանջանքը նա է, երբ ստեղծագործողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրականության և բարձր ստեղծագործաթյան»&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;։

Գրողը, նախապես ունենալով իր գեղագիտական իդլեալի տեսական մոդելը, շարունակ ձգտում է մտահղացումները մարմնավորել գեղարվեստորեն անթերի։ Ինքնագրերի վրա հեղինակի կատարած ոպւտւմները, վեըւս– կանգնումներր, բոլոր տիպի վերանայումները, միեւնայն գեղարվեստական երկի բացում տարբերակների գոյությունը խոսում են հենց գեղագիտական իդեալին հասնելու ձգտման մասին։ Մշւսկել,վտխել, վերանայել երկը, նշա– նւսկում է ապահովել նրւս եըկարւսկեցությունլսլերծ սլահելւսյն ժւսմանւս– կի բծախնղիր անալոքությունից: «Երբեմն երբ ետ եմ նայում ու հիշում հին
ձեռագրերս, ոււլղւսկի ւսմաչամ եմ, ֊ ցրեւ 1; քժււէմանյանը, - բոլորը պիտի ւսյ– րևմ, նորից պիտի գրեմ, ինչ ւսնում է ժամանակը–, ես եմ անում» ՚&quot;։ Խոսքը այստեղ գեղարւ|եստական ձեւի կատարելությանը հասնելու մասին է, որ ինչպես տեսնամ ենք, գրողի համար մեծագույն հոգս է։ Այղ հոգսը հավա– սարւսսլես տարածվում է նւսեւ նրւս հւսսարակւսկւսն, փիլիսոփայական 1տ– գեւոր իդեալին հասնելու ձգտմւսն վըւս։ «Մատյան ողբերգության» մեջ Նա– րեկւսցու իդեալը Աստծո օրինակով մարդուն կւստւսրերսգործհըււ ձգտումն է։ Իդեալի անհւսսւսնելիությւսն ւլլււսման է րնկւսծ նրւս հանճւսբեղ ստեղ՛ծւս– գործության հիմքում։ Հոգեբանւսկան այս «միստիցիզմր» չւսւիվում է տւս– րածաժամանակային անսահմւսնությամբ։ Մեծ ւսրվեստւսգետների գործե֊ բը մեզ համար դառնում են իղեաւի չաւիանիշ հենց այն պատճւսռով, որ նրւսնք ավելի հեռուն են տեսնում, կալաղւսնում են բոլորից առաջ ւսնցնել, ընդլայնել խնդրի գոյակերպի սահմանները տարածա՛ժամանակային մեծ շղթայի մեջ, բայց եւ ւսյնպես՝ չհասնելով բւսցարձւսկին։ Իդեւսլր, այաւլի– սով, մնում է միշտ անհասանելի, իդեսղի «վերջնական» իրացումը արվեստի մահն է։ Դա է պատճառը, որ մեծ արվեստագետները խորշում են արվեստը վերից թելադրվող գաղափարական ավարտուն սահմանների մեջ դնելուց։ Ստեղծագործակւսն տարւսբնայթ մոտեցումները, ուղղությունները, ոճերը ինքնահնար իրողությունները չեն, դրանք գեղագիտւսկան իդեա– 1ի որոնման ուղիներն են՝ պւսյմանավորված ժւսմանակների ււլւսհանջնե– բով։ Այստեղից էլ գրւսկանության եւ արվեստի ւսրդիակւսնությւսն խնդիրր, որ |պեալի չափւսնիշներից է։ Արդիականությանը գեղարվեստի աչքով երե– ւայթնեբը իրենց զարգացման մեջ տեսնելն է։ Նոր ժամւսնւսկները գրւսկւս– նության առջեւ դնում են նոր խնդիրներ՝ թե՛ ձեւի եւ թե՝ բովանդակության ի– մաստով։ ժամանակներր իրենց հետ բերում են կյանքային նոր բարւտւյթ– ներ։ Ատոմային պատերազմի հավւսնականաթյունը, երկրւսգնդի կենսամթ– նոլորտի աղետալի վիճակը, ոչ միւսյն րնդւայնամ են գրալի տեսադաշտդ, այլեւ դրւս հետ կւսււլված մեծագույն անհւսնգստությունը, հույսը։ Սուրբ գրքի՝ աշխարհի կործանման մետւսֆիզիկւսկւսն ըմբռնումը նոր ժամանակներում դարձել է հւսվանական։ Գիտւստեխնիկական ւսռւսջընթացը, կապի միջոցների հզոր գւսրգացումը որակւսւզես ւիոխել է գրողի, ուստի եւ նրա ստեղծագործության աեդեկատվւսկան շերտերի տարողությունն ու հարստությունը։ Անհեթեթ կլիներ մտածել, թե գեղարվեստական ւգատկերի, կամ ժանրային ծավալի րնդլւսյնման միջոցով կարելի է ընդգրկել տեղեկատվական այս նոր դրսեւ.ոթումները, մինչդեռ տեղի է ունենամ ճիշտ հակառակ գործըաթաց։ Փոքր ծավալի մեջ հարուստ տեղեկության դնելու անհրաժեշ– տությունր գբակւսնաթյւսն մեջ հանգեցրել է գեղւսրվեստւսկան վերւսցարկ–ման ուժեղացմանը, պայմանական միջոցների կխսսոման ակտիփսցմանր, այսինքն՝ գԽ|ագիաական միջոցների վերանայմանը, պւն ինքնին գեղագիտական իդեա|ի խնդիր է։ Գրողը հաշվի I, առնում այն հանգամանքը, որ «անմշակ», տեղեկատվական փա՛ս՛տերի անհարկի հագեցվածաթյոէնը ազդում է գրական երկի գեղարվեստականության վրա՛, զրկում ընթերցողին գե– ւրսգիտական եաճւսյք ստանարոց։ Գ|տւըւ այդ պատճառով է| աշխատում է գրական երկը բեռնաթաւիել այդ բնույթի տեղեկատվական շերտերից՝ ներծծել դրանք գեղարվեստական պատկերի վերացարկիր որւրտների մեջ։ Այստեղ կարեարվոա՝ է «ենթաաեքստային տարածության իւնդիրը»։ Այդ «ազատ» տարածաթյունր ստեղծելու կարողությանը նույնպես գեղագիտական իդեափ խնդիր է։ Գ-լսւդը, արվեստագետր ամեն ինչ չէ, որ պիտի գրանցի, նա պարտավոր է «տեղ թողնել» ընթերցողի երեւակայության համար։
Դեղագիտական խլեալի հատկանշային կողմերից մեկն կ գրական երկի մետ) ազգային զենեսւիկական կոդի ներկայությունն է, որին մենք կանդրադառնանք առանձին։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6953</id>
      <timestamp>2011-11-30T12:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20725">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «5. Գրականության էսթետիկական բնույթը» բաժինը:

== 5. Գրականության էսթետիկական բնույթը  (Գեղագիտական իդեալ)==

Ժամանակակից Արևմատքի գրականության տեսաբանները սկզբունքորեն շրջանցում են էսթետիկականի խնդիրը, համարելով այն՝ արվեստաբանական։ Ավելին՝ նրանց ստեղծած ուսումնական ձեռնարկներում չենք կարող հանդիպել մեզանում հանրահայտ համարվող էսթետիկական կատեգորիաներին՝ գեղեցիկը, վեհը, ողբերգականը, կոմիկականը։ Այս դեպքում նրանք որոշ իմաստով իրավացի են։ Նախ այն պատճառով, որ ողբերգականի և կոմիկականի ըմբռնումը տրվում է համապատասխան ժանրերի տեսության մեջ. ուրեմն՝ ավելորդ կրկնություն է, իսկ գեղեցիկն ու վեհը համարժեքված հասկացություններ են, որոնց արվեստաբանական մեկնաբանություններն ու սահմանումները պարզապես վերջ չունեն; Ըստ [[Գյոթե]]ի, նման փորձերը արվեստագետներին հանգեցնում են կամ ըմբռնումի անվերջության, կամ աբսուրդի, կամ էլ մանկամտության։ Հեռու չգնանք, ակադեմիկոս [[Էդվարդ Ջրբաշյան|Էդ. Ջրբաշյանի]] «Գրականության տեսություն» ձեռնարկի մի շարք վերահրատարակություններում Չապաևի կերպարը դիտվում է իբրև վեհության չափանիշ։

Գեղագիտական իդեալի խնդիրը փոքր-ինչ այլ է։ Այն արվեստաբանության ու [[գրականագիտություն|գրականագիտության]] մեջ, առանձին նրբերանգներով հանդերձ, կապված վերջիններիս ուսումնասիրության առարկայի յուրահատկությունների հետ, ընդհանրական է։ Առանց [[գեղագիտական իդեալ]]ի ([[հունարեն]]ում՝ տեսակ, պատկեր) հնարավոր չէ պատկերացնեւ արվեստագետի, գրողի ստեղծագործական նպատակը։ Ընդհանրապես իդեալը յուրաքանչյուր մարդու պատկերացումն է կատարյալի մասին։ Իսկ կատարյալը, ինչպես գեղեցիկը, իր մեջ ունի հարաբերականության պահ։ Իդեալի ըմբռնման անվերջությունը պայմանավորված է նրա խորքային հակասությամբ՝ մի կողմից իրականության արտացոլման սուբյեկտիվ մոտեցումը, մյուս կողմից այդ նույն իրականության օբյեկտիվ գոյությունը։ Գեղագիտական իդեալի տեսությունն իր պատմությունն ունի։ Ըստ [[Պլատոն]]ի իդեալը մտքով իրերի էությունը տեսնելն է։ [[Արիստոտել]]ի «Պոետիկաում» իդեայի մեկնության երոկետը հանգեցվում է իրականության արտացոլման տեսությանը։ «Մարդկանց կարելի է ներկայացնել կամ վատ, կամ լավ, կամ այնպես ինչպես որ մենք ենք»&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;: Խոսելով նկարիչ Պոլիգնոտեսի մասին, Արիստոտելը գրում է. «Նկարում է ամենալավ մարդկանց, Պավսոնը՝ ամենավատերին, Դիոնիսիոսը՝ մեզ նմաններին»&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;։ Նրա պատկերացմամբ իդեալը անմիջապես կապված, պայմանավորված է արտացոլման առարկայով՝ լավագույն, վատագույն, սովորական։ Սակայն, թե ինչպես է պատկերացնում այս չափանիշները, նա այդ մասին չի խոսում։ Գեղագիտական իդեալի մասին Արիստոտելը այսպիսի մի ուշագրավ միտք է արտահայտում։ Ըստ նրա արվեստի գերխնդիրը առարկայի «լավ ընդօրինակությունն է», քանի որ «լավ ընդօրինակությունը ընդհանուր բավականություն է պատճառում»&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;։ Ինչպես տեսնում ենք, իդեալի գաղափարը կապում է գեղագիտական հաճույքի հետ։ «Ինչին մենք իրականության մեջ գգվանքով ենք նայում,- գրում է նա, - վերջինիս ճիշտ ընդօրինակությունը մեր մեջ ուրախության է առաջ բերում»&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;։ Մնացած դեպքերում իդեալի, գեղեցիկի խնդիրը նա կապում է գրականության և արվեստի գործերի արտացոլման բանարվեստային (պոետիկական) հատկանիշների հետ։ Նրանք պետք է «Գրված լինեն արվեստի բոլոր կանոնների համաձայն»&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;։ Ըստ նրա այդ կանոնների և պահանջների մեջ մտնում են '''«բնականությանը», «ներդաշնակությունը», «համամասնությանը», «լեզվի պարզությունը, բայց ոչ պարզունակությունը», «հարուստ կյանքով և շարժումներով լի ֆաբուլա», «պատշաճ անցքեր»,  «իրերի  արտացոլման կարգավորություն»։   Ավելացնամ է. «Կարևորը ոչ միայն մասերի դասավորությունը, համամասնությունն է, այլև մասերը պետք է հարակցված չինեն այնպես, որ նրանցից որևէ մեկի տեղափոխման կամ բացառման դեպքում փոփոխվի նաև ինքը ամբողջը»'''&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;։ Միջնադարյան մետաֆիզիկական փիլիսոփայության մեջ իդեալը անջատվում էր իրականությունից, իդեալը բացարձակ հասկացողության է, ինչը գալիս էր Պլատոնից։ Վերածնության շրջանում արվեստի և գրականության մեջ գեղագիտական իդեալը հողեղեն տեսք ունի, իդեալը ինքը՝ կատարյալ մարդն է իր հոգու հարստությամբ ու ներդաշնակությամբ։

Գեղեցիկի, ինչպես նաև գեղագիտական իդեալի ուսումնասիրաթյունը համապարփակ քննության արժանացավ [[Հեգել]]ի կողմից նրա «էսթետիկա» կոթողային ոաումնասիրության մեջ։ Ըստ նրա արվեստը՝ ինքը իդեալ չի ստեղծում, քանի որ այն ինքն իրենով վերջինիս դրսևորումն է։ Իդեալը դրսևորվում է այն ժամանակ, երբ գաղափարը, իբրև իրականություն, ստանամ է իր համապատասխան ձևը։ Այսինքն՝ ձևի եւ բովանդակության ներդաշնակությունը հենց արվեստի և գրականության իդեալն է &lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;։

Ի.Հ. Վինկելմանը տեսական սահմանումները մի կողմ դնելով, մատնացույց է անում նրա առարկայական դրսևորման արդյունքը։ Անտիկ Հունաստանի ու Հռոմի գրականությունն ու արվեստը նա համարում է գեղագիտական իդեալի դրսևորման այն չափանիշը, որին պիտի հետևել, օրինակ դարձնել։

Նոր ժամանակներում գեղագիտական իդեալի մասին շատ է գրվել&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;։ Գեղագիտական իդեալի քննությանը անդրադառնալիս խնդրո առարկա է դառնում ավանդականի և արդիականի փոխկապակցվածաթյան հարցը։ Ընդհանրապես չի մերժվում այն գաղափարը, որ ավանդականի կենսական նվաճումները որոշակիորեն ներմուծվում են արդիականի մեջ, բայց և բոլորովին նոր տեսքով, նոր մեկնաբանությամբ։ Իդեալը կդատապարտվի անշարժության, եթե ամեն անգամ ավանդականը դառնա մերկ ընդօրինակման օրինակ։ Արտացոլվող կենսական իրականությանը զուգընթաց շարունակ փոխվում են նաև գեղագիտական իդեալի պատկերացումը, չափանիշները, քանի որ արվեստի ու գրականության զարգացման շարժիչ ուժը ինքը՝ գեղագիտական իդեալն է։ Հենվելով կենսական իրականության վրա կամ բխելով նրանից (հեռանալու կամ մոտենալու իմաստով), այն կարող է դրսևորվել միայն արվեստագետի պատկերացրած «երկրորդ աշխարհում», որպես երազանք, ձգտում։

Լինե՜ր հեռու մի անկյուն, &lt;br&gt;
Լինե՜ր մանկան արդար քուն, &lt;br&gt;
Երազի մեջ երջանիկ, &lt;br&gt;
Հաշտ ու խաղաղ մանկության։

[[Քառյակ]]ում [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] ներկայացնում է իր հասարակական իդեալը հենց այդ երկրորդ աշխարհի տեսքով։ Գեղագիտականը նաև արտացոլման պատկերավորության, պարզության ու խորության մեջ է։ [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] կարծիքով Թումանյանը իդեալականացնում է կյանքը։ Սա էր նրագեղագիտական իդեալի դրսևորման սկզբունքը, ջանամ է մարդկանց բարձրացնել իր աչքում, այսինքն՝ իր ճաշակով է ստեղծում աշխարհը։

«Գրականությռւնր հայելի չէ լոկ, - գրել է Թումանյանը, - եթե հայելի է սա, նա ոչ միայն արտացոլում է ժամանակդ և իր դեպքերն ու դեմքերը, այլև տալիս է իր լույսն ու ջերմությունը կյանքին և ձգտում է կյանքում ստեղծել մարդու էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անարատ պատկերը, որ տվել է նրան աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքուր տարրերից»&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;։ Ուրեմն՝ բանաստեղծի ներկայացրած գեղարվեստական իրականությունը ոչ միայն կյանքն է, այլև ձգտումը դեպի կյանքի կատարելությանը, ինչպես ինքը՝ բանաստեղծն է ասում՝ թռիչք դեպի լավագույն աշխարհները և ավելի ջինջ ու մաքուր մթնոլորտները։ Այս համամարդկային հասարակական իդեալը Թուման յանը կոնկրետացնում է իր ժողովրդի փորձից, ճակատագրից ելնելով՝ նաև հենվելով նրա պատմության և իմաստնության վրա։

Թումանյանի իդեալ-հերոսները, որպես օրենք, ձուլվում են բնությանը՝ հավերժանալով նրա մեջ։ Իդեալի փիլիսոփայական եւ գեղագիտական գոյաձևի հիմքում ընկած է ձգտումի և անհասանելիության հակասությունը։ Սա արվեստի հիմնային գաղտնիքներից է։ Գրողը, արվեստագետը իբրև գաղափարական և գեղագիտական ծրագիր, ձգտում է հասնել կատարյայ ձևի մեջ դրված կատարյալ կենսական իրականությանը։ Ձգտման և անհասանելիության հակասությունը մշտապես ուղեկցել և ուղեկցում է ճշմարիտ արվեստագետներին, գրողներին։ Գրողի ստեղծագործական տառապանքը, որի մասին շատ են խոսում արվեստի հոգեբանները, հենց այս կատարյալին հասնելու մտահոգաթյան տառապանքն է։ Այս առումով անբավարարվածության կոմպլեքսով տառապելու հոգեվիճակը («հիվանդությունը») հատուկ է միայն մեծ գրողներին ու արվեստագետներին։ «Ստեղծագործությունը ինքը մեծ հաճույք է, - գրել է Թումանյանը, - բայց տանջանքը նա է, երբ ստեղծագործողը մնում է երկու քարի արանքում՝ իրականության և բարձր ստեղծագործաթյան»&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;։

Գրողը, նախապես ունենալով իր գեղագիտական իդլեալի տեսական մոդելը, շարունակ ձգտում է մտահղացումները մարմնավորել գեղարվեստորեն անթերի։ Ինքնագրերի վրա հեղինակի կատարած ուղղումները, վերականգնումները, բոլոր տիպի վերանայումները, միևնույն գեղարվեստական երկի բազում տարբերակների գոյությունը խոսում են հենց գեղագիտական իդեալին հասնելու ձգտման մասին։ Մշակել, փոխել, վերանայել երկը, նշանակում է ապահովել նրա երկարակեցությունը, զերծ պահել այն ժամանակի բծախնդիր անաղոքությունից: «Երբեմն երբ ետ եմ նայում ու հիշում հին ձեռագրերս, ուղղակի ամաչամ եմ, – գրել է Թումանյանը, - բոլորը պիտի այրեմ, նորից պիտի գրեմ, ինչ անում է ժամանակը, ես եմ անում»&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;։ [[Խոսք]] այստեղ գեղարվեստական ձևի կատարելությանը հասնելու մասին է, որ ինչպես տեսնում ենք, գրողի համար մեծագույն հոգս է։ Այդ հոգսը հավասարապես տարածվում է նաև նրա հասարակական, փիլիսոփայական հոգևոր իդեալին հասնելու ձգտման վրա։ «Մատյան ողբերգության» մեջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացու]] իդեալը Աստծո օրինակով մարդուն կատարելագործելու ձգտումն է։ Իդեալի անհասանելիության դրաման է ընկած նրա հանճարեղ ստեղծագործության հիմքում։ Հոգեբանական այս «միստիցիզմը» չափվում է տարածաժամանակային անսահմանությամբ։ Մեծ արվեստագետների գործերը մեզ համար դառնում են իդեալի չափանիշ հենց այն պատճառով, որ նրանք ավելի հեռուն են տեսնում, կարողանում են բոլորից առաջ անցնել, ընդլայնել խնդրի գոյակերպի սահմանները տարածաժամանակային մեծ շղթայի մեջ, բայց և այնպես՝ չհասնելով բացարձակին։ Իդեալը, այսպիսով, մնում է միշտ անհասանելի, իդեալի «վերջնական» իրացումը արվեստի մահն է։ Դա է պատճառը, որ մեծ արվեստագետները խորշում են արվեստը վերից թելադրվող գաղափարական ավարտուն սահմանների մեջ դնելուց։ Ստեղծագործական տարաբնայթ մոտեցումները, ուղղությունները, ոճերը ինքնահնար իրողությունները չեն, դրանք գեղագիտական իդեալի որոնման ուղիներն են՝ պայմանավորված ժամանակների պահանջներով։ Այստեղից էլ գրականության և արվեստի արդիականության խնդիրը, որ իդեալի չափանիշներից է։ Արդիականությանը գեղարվեստի աչքով երևույթները իրենց զարգացման մեջ տեսնելն է։ Նոր ժամանակները գրականության առջև դնում են նոր խնդիրներ՝ թե՛ ձևի և թե՝ բովանդակության իմաստով։ Ժամանակները իրենց հետ բերում են կյանքային նոր բարդույթներ։ Ատոմային պատերազմի հավանականաթյունը, երկրագնդի կենսամթնոլորտի աղետալի վիճակը, ոչ միայն ընդլայնում են գրողի տեսադաշտը, այլև դրա հետ կապված մեծագույն անհանգստությունը, հույսը։ Սուրբ գրքի՝ աշխարհի կործանման մետաֆիզիկական ըմբռնումը նոր ժամանակներում դարձել է հավանական։ Գիտատեխնիկական առաջընթացը, կապի միջոցների հզոր զարգացումը որակապես փոխել է գրողի, ուստի և նրա ստեղծագործության տեղեկատվական շերտերի տարողությունն ու հարստությունը։ Անհեթեթ կլիներ մտածել, թե գեղարվեստական պատկերի, կամ ժանրային ծավալի րնդլայնման միջոցով կարելի է ընդգրկել տեղեկատվական այս նոր դրսևորումները, մինչդեռ տեղի է ունենում ճիշտ հակառակ գործընթաց։ Փոքր ծավալի մեջ հարուստ տեղեկության դնելու անհրաժեշտությունը գբականաթյան մեջ հանգեցրել է գեղարվեստական վերացարկման ուժեղացմանը, պայմանական միջոցների կիրառման ակտիվացմանը, այսինքն՝ գեղագիաական միջոցների վերանայմանը, այն ինքնին գեղագիտական իդեալի խնդիր է։ Գրողը հաշվի է առնում այն հանգամանքը, որ «անմշակ», տեղեկատվական փաստերի անհարկի հագեցվածաթյունը ազդում է գրական երկի գեղարվեստականության վրա, զրկում ընթերցողին գեղագիտական հաճույք ստանալոց։ Գրողը այդ պատճառով էլ աշխատում է գրական երկը բեռնաթափել այդ բնույթի տեղեկատվական շերտերից՝ ներծծել դրանք գեղարվեստական պատկերի վերացարկիչ ոլորտների մեջ։ Այստեղ կարևորվում է «ենթատեքստային տարածության խնդիրը»։ Այդ «ազատ» տարածաթյունր ստեղծելու կարողությունը նույնպես գեղագիտական իդեալի խնդիր է։ Գրողը, արվեստագետը ամեն ինչ չէ, որ պիտի գրանցի, նա պարտավոր է «տեղ թողնել» ընթերցողի երևակայության համար։

Գեղագիտական իդեալի հատկանշային կողմերից մեկն էլ գրական երկի մեջ ազգային գենետիկական կոդի ներկայությունն է, որին մենք կանդրադառնանք առանձին։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>507</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7884</id>
      <sha1>qaaoch4euzplm5j962obinmz8vkr0ev</sha1>
    <revision>
      <id>17301</id>
      <timestamp>2013-09-09T18:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հովհան Եփեսացի]], ասորի մատենագիր (մահ. [[586]]):  [[Կատեգորիա:507]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="135">== Ծնվածներ ==

* [[Հովհան Եփեսացի]], ասորի մատենագիր (մահ. [[586]]):

[[Կատեգորիա:507]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>521</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7494</id>
      <sha1>8pdub6yeuu5t5ovaefs47snquj9qsul</sha1>
    <revision>
      <id>16492</id>
      <timestamp>2013-08-13T06:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Հակոբ Սարուգեցի]], ասորի մատենագիր, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[451]]):  [[Կատեգ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="192">== Ծնվածներ ==

* [[Հակոբ Սարուգեցի]], ասորի մատենագիր, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ (ծնվ. [[451]]):

[[Կատեգորիա:521]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>578</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7974</id>
      <sha1>k5u7zlmxoavhhwiwxytnpuiwidjsgyy</sha1>
    <revision>
      <id>17440</id>
      <timestamp>2013-09-18T06:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Մալալաս]], բյուզանդական ժամանակագիր (ծնվ. [[491]]):  [[Կատեգորիա:578]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="163">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Մալալաս]], բյուզանդական ժամանակագիր (ծնվ. [[491]]):

[[Կատեգորիա:578]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>586</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7885</id>
      <sha1>inyswbeaig020xtt4wbdnkkjy1ycgys</sha1>
    <revision>
      <id>17302</id>
      <timestamp>2013-09-09T18:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհան Եփեսացի]], ասորի մատենագիր (մահ. [[507]]):  [[Կատեգորիա:586]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="139">== Մահացածներ ==

* [[Հովհան Եփեսացի]], ասորի մատենագիր (մահ. [[507]]):

[[Կատեգորիա:586]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3331</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6955</id>
      <timestamp>2011-11-30T14:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="84558">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, եւ ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա երբ։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին սատկածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի միֆի մեջ էնիկին եւ Նիմախը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն (Աստվածաշունչ)։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝
Երբ աստված ները չէին փայլում խոսքով,
Անուններ չունեին էս չանեին, ճակատագրեր,
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։
Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաեւ հնդկական ռիգվեդանեբում:Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. Որտեղի&quot;՝ց հայտնվեց այս ստեղծագործությանը, Թե՞ ինքն Է իրեն ստեղծել եւ կամ թե ոչ, Միայն, նա գիտի դա, կամ Էլ չգիւրի։
Այս համադրական նշանների առկայությանը առավել ցայտուն է երելում Մերձավոր Արեւ ելքի, մասնավորապես՛ Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, ւսքքադացիներ, խեթեր, խուրիւսցիներ եւ այլն) դիցաբանության մեջ։ Սանսկրիտով պահպանված հնագույն հնդկական հիմներգա– թյուններում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսետրումներր, դրանց արտացոլման ձեւհրր, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմո– գենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, ա– ռանձին– իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ կինոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրեւ հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական ցարգացման նախաշրջաններամ նույնը կհանդիսանա ա– մենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հա– բեւան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, վախել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» 2&quot;։
Մովսես Խորանացու «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ եւ ցրում երկբով մեկ։ (Արտեմիս, Հերակլ, Ապոլոն, Աֆրոդիտե, Դիոս, Աթա– նաս, Հեփեստոս եւ այլն)։ Մանուկ Աբեւլյանր, հենվելով Փիլոն Եբրայացա «Վասն տասնաբանեան օրի նաց» գրքի տվյալների վրա, Վահագնին համեմատում է պարսից Վերեթրագնայի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաեւ հնդկական Ագնիի եւ հայկական Վահագնի միջեւ։
ժ՜ողովուրդնեբի հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսեւորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ վախանցելով նաեւ գրականությանն ու արվեստին։ Մայորս գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստա– կան շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհր, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասաթյւււններու| ւսպե– ւ|Ո1 ն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գւտւավսսրւսբանաթյան, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամբապնղեը &lt;*դերժավան», որ ւլարձե| էր աշխւսրհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաւրսքակրթաթյանը դժվար կլիներ պատկերացներ երե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ մքւասնաթյան էր բերված Արեւկքի եւ Արևւմատքի մտածողությունը, որից է| սկիզբ էին առնում ժւս– մանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ վւի||աւսիայական ոււրրււ– թյունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ ցգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխւսրհւստարածքային, դավանաբանական տ|ւււ1ւումներ|ւ հեռահար փուսնգր։ Այս իւնւլրում իրափսմբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկաւ աշխւսրհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկներ|ւ։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաւրսւիարր առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիցիպր), որ ծագումով արեւելցի էր, եւ ապա զարգացվում է Զենռնի կողմից, որ Արեւմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն թե– սսւխր խոսքր, թե չ|իներ Խրխլիպր, չէին լինի ստւվւկներր։ Ստոիցիզմի աշ– խարհւսքւսղւսքւսցիությւսն (կոսմոպո|իտիցմի) գաղափաբարանությտնը, որ տեւլ է գտե| Դիոգենի՝ ես բորտ տեղերից եմ եւ Պլատարքոսի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաւլարացիներն են» արտահայտւսրյունների մեջ ՚՚, ի– րևնց նստվածքներն են տւ|ևյ նաեւ հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ Պրոերեսիոսի (Պարույր Հայկազն) փիլիսոփայական դատողություններում։
Այս շրջանում ձեւավորւ|եցին նաեւ ւիիլիսովւայւսկան այլ ուղղություններ, որոնք արդեն ւսնջատալական, ւալանղավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի րնդւփմությտններր։։էսլի– կուրյաննեըն ւսլսլեն մւսրւբոն օտարում էին աստվածներից՝ ապա1տվելով նրւս լիակւստար ազատաթյանր։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն վւիլիսոփա– յաթյտնը, որր չի մտահոգփսմ մարդու ւսնձնւսկւսն երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր հալ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գւսղւսվւարական միւսսնության հւսմւսր՝ առաջաւլրելով փիլիաւփայա– կան սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստւսկան շրջանի ստոիկների, աստվածային նախւսսկզբի գոյությանը մալսրււ եւ բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի եետեւեն այդ անթեքելի իմաս– տասիրությանր։ Սա արդեն քադւսքւսկւսն ենթւստեքստ ուներ, որն, րստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գազափարաբանության հետ–նպւդնեբը։
Իյւ Էթնիկական խայտւսբդետաթյւսն պատճառով Մերձավոյւ Արեւ ե| քո, հատկապես Միջագետքր, չավասրսնց աԱ1սսնգ|ատ Էր, ներքին հակասություններով ւ(ւ, տեղի սսսւա| տւպյւսծաշրջանի մտածողության միասնության սղահման|ւ, ինչր ւսռավե| է|գւս||ւ ւյարձաւ| Ա|եքսանդրյւսն կայսրության կործանումից հետո։ Ր-այց ա1ւա անգամ հե|ենիգմի ավարտից հետո Էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին Էր նոր պլասանականությանր, որ նրբորեն համադրում Էր ստոիցիգմն ա Էպի– կուրիզմր։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք Դիոնիս Արեոպագացու. գործերում։
Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի Ալեքսանդրյան դպրոցը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիս– տոնեությունր արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։
Քրիստոնեության համադրական գադավադւաբանությւսն հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյւս ժողովուրդները մշակայթների զարգւսցմւսն հւսմւսր, սերում էին մի կողմից հրեական՝ բա– նւսհյուսաթյունից եկող խրււիզմի-փիւիսռվւայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արեւելքի ժալովուրդներր ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդոփգմի վփլիսուիայության հիմքում րնկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո եւ մարդու միջել, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծււ խորհուրդները եւ գործում երկրի վրա, իսկ ւսստվւսծ երկնքից հանդես էր գափս պահապանի եւ վերահսկողի դերում։ Մետաֆի– զ|ւկակւսն միասնության այս գադւսվւարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների եւ այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվեւով Պլատոնի դատողությաննե– րում։ Նա հիշատակում է Հւսյաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լարեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխար– հատարածության էթնիկական ւււ կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնւսրավոր ապոկալիպսիսի գադափւսրը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կոքերր՜ կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաեւ անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր
նորմերի մեջ  պահելու նւգատակով  քրիստոնեությունը  ընւբււնեց   նաեւ
դժոխքի եւ դրախտի գոյությանը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշ–   յ
խարհի ճակատագրի ավարտը, իբրեւ չարի եւ բարու վերջին հւսնդիպում։   շ
Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսեւ որումները գտան   Հ
աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջ–   հ
նադաբյան շրջանի գրականությունների եւ արվեստների բազում Խլացում–   ^
ների աղբյուր՝ պահպանելով եւ շարունակելով նախնադարյան հորիգսնա–   5
կան սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգեւոբ, դավանա–   ;
բանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկ–   ՝
րետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արեւելյան, կոնկրետ՝ իրա–   ֊
նական էսխոտոլոգ|ււսկան ւաւալիզմը (չարի եւ բարու գաղափարը), մյուս   &lt;
կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ւսմ–   |
րակայելով այն հունական իդեալիստական վւիփսուիայության տրամաբա–   -
նության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական   
համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։                                                           ;
Քրիստոնեության աստվածաբանական այւլ կողմնորոշումը հնարավո–   ՚
րություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ
Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանեի տարբեր լեզուներով։
Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաւլա– փարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6956</id>
      <timestamp>2011-11-30T15:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84758">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստա– կան շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհր, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասաթյւււններու| ւսպե– ւ|Ո1 ն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գւտւավսսրւսբանաթյան, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամբապնղեը &lt;*դերժավան», որ ւլարձե| էր աշխւսրհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաւրսքակրթաթյանը դժվար կլիներ պատկերացներ երե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ մքւասնաթյան էր բերված Արեւկքի եւ Արևւմատքի մտածողությունը, որից է| սկիզբ էին առնում ժւս– մանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ վւի||աւսիայական ոււրրււ– թյունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ ցգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխւսրհւստարածքային, դավանաբանական տ|ւււ1ւումներ|ւ հեռահար փուսնգր։ Այս իւնւլրում իրափսմբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկաւ աշխւսրհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկներ|ւ։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաւրսւիարր առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիցիպր), որ ծագումով արեւելցի էր, եւ ապա զարգացվում է Զենռնի կողմից, որ Արեւմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն թե– սսւխր խոսքր, թե չ|իներ Խրխլիպր, չէին լինի ստւվւկներր։ Ստոիցիզմի աշ– խարհւսքւսղւսքւսցիությւսն (կոսմոպո|իտիցմի) գաղափաբարանությտնը, որ տեւլ է գտե| Դիոգենի՝ ես բորտ տեղերից եմ եւ Պլատարքոսի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաւլարացիներն են» արտահայտւսրյունների մեջ ՚՚, ի– րևնց նստվածքներն են տւ|ևյ նաեւ հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ Պրոերեսիոսի (Պարույր Հայկազն) փիլիսոփայական դատողություններում։
Այս շրջանում ձեւավորւ|եցին նաեւ ւիիլիսովւայւսկան այլ ուղղություններ, որոնք արդեն ւսնջատալական, ւալանղավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի րնդւփմությտններր։։էսլի– կուրյաննեըն ւսլսլեն մւսրւբոն օտարում էին աստվածներից՝ ապա1տվելով նրւս լիակւստար ազատաթյանր։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն վւիլիսոփա– յաթյտնը, որր չի մտահոգփսմ մարդու ւսնձնւսկւսն երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր հալ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գւսղւսվւարական միւսսնության հւսմւսր՝ առաջաւլրելով փիլիաւփայա– կան սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստւսկան շրջանի ստոիկների, աստվածային նախւսսկզբի գոյությանը մալսրււ եւ բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի եետեւեն այդ անթեքելի իմաս– տասիրությանր։ Սա արդեն քադւսքւսկւսն ենթւստեքստ ուներ, որն, րստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գազափարաբանության հետ–նպւդնեբը։
Իյւ Էթնիկական խայտւսբդետաթյւսն պատճառով Մերձավոյւ Արեւ ե| քո, հատկապես Միջագետքր, չավասրսնց աԱ1սսնգ|ատ Էր, ներքին հակասություններով ւ(ւ, տեղի սսսւա| տւպյւսծաշրջանի մտածողության միասնության սղահման|ւ, ինչր ւսռավե| է|գւս||ւ ւյարձաւ| Ա|եքսանդրյւսն կայսրության կործանումից հետո։ Ր-այց ա1ւա անգամ հե|ենիգմի ավարտից հետո Էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին Էր նոր պլասանականությանր, որ նրբորեն համադրում Էր ստոիցիգմն ա Էպի– կուրիզմր։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք Դիոնիս Արեոպագացու. գործերում։
Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի Ալեքսանդրյան դպրոցը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիս– տոնեությունր արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։
Քրիստոնեության համադրական գադավադւաբանությւսն հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյւս ժողովուրդները մշակայթների զարգւսցմւսն հւսմւսր, սերում էին մի կողմից հրեական՝ բա– նւսհյուսաթյունից եկող խրււիզմի-փիւիսռվւայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արեւելքի ժալովուրդներր ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդոփգմի վփլիսուիայության հիմքում րնկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո եւ մարդու միջել, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծււ խորհուրդները եւ գործում երկրի վրա, իսկ ւսստվւսծ երկնքից հանդես էր գափս պահապանի եւ վերահսկողի դերում։ Մետաֆի– զ|ւկակւսն միասնության այս գադւսվւարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների եւ այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվեւով Պլատոնի դատողությաննե– րում։ Նա հիշատակում է Հւսյաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լարեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխար– հատարածության էթնիկական ւււ կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնւսրավոր ապոկալիպսիսի գադափւսրը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կոքերր՜ կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաեւ անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր
նորմերի մեջ  պահելու նւգատակով  քրիստոնեությունը  ընւբււնեց   նաեւ
դժոխքի եւ դրախտի գոյությանը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշ–   յ
խարհի ճակատագրի ավարտը, իբրեւ չարի եւ բարու վերջին հւսնդիպում։   շ
Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսեւ որումները գտան   Հ
աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջ–   հ
նադաբյան շրջանի գրականությունների եւ արվեստների բազում Խլացում–   ^
ների աղբյուր՝ պահպանելով եւ շարունակելով նախնադարյան հորիգսնա–   5
կան սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգեւոբ, դավանա–   ;
բանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկ–   ՝
րետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արեւելյան, կոնկրետ՝ իրա–   ֊
նական էսխոտոլոգ|ււսկան ւաւալիզմը (չարի եւ բարու գաղափարը), մյուս   &lt;
կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ւսմ–   |
րակայելով այն հունական իդեալիստական վւիփսուիայության տրամաբա–   -
նության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական   
համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։                                                           ;
Քրիստոնեության աստվածաբանական այւլ կողմնորոշումը հնարավո–   ՚
րություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ
Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանեի տարբեր լեզուներով։
Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաւլա– փարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6957</id>
      <timestamp>2011-11-30T15:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84703">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձեւավորւ|եցին նաեւ ւիիլիսովւայւսկան այլ ուղղություններ, որոնք արդեն ւսնջատալական, ւալանղավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի րնդւփմությտններր։։էսլի– կուրյաննեըն ւսլսլեն մւսրւբոն օտարում էին աստվածներից՝ ապա1տվելով նրւս լիակւստար ազատաթյանր։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն վւիլիսոփա– յաթյտնը, որր չի մտահոգփսմ մարդու ւսնձնւսկւսն երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր հալ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գւսղւսվւարական միւսսնության հւսմւսր՝ առաջաւլրելով փիլիաւփայա– կան սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստւսկան շրջանի ստոիկների, աստվածային նախւսսկզբի գոյությանը մալսրււ եւ բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի եետեւեն այդ անթեքելի իմաս– տասիրությանր։ Սա արդեն քադւսքւսկւսն ենթւստեքստ ուներ, որն, րստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գազափարաբանության հետ–նպւդնեբը։
Իյւ Էթնիկական խայտւսբդետաթյւսն պատճառով Մերձավոյւ Արեւ ե| քո, հատկապես Միջագետքր, չավասրսնց աԱ1սսնգ|ատ Էր, ներքին հակասություններով ւ(ւ, տեղի սսսւա| տւպյւսծաշրջանի մտածողության միասնության սղահման|ւ, ինչր ւսռավե| է|գւս||ւ ւյարձաւ| Ա|եքսանդրյւսն կայսրության կործանումից հետո։ Ր-այց ա1ւա անգամ հե|ենիգմի ավարտից հետո Էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին Էր նոր պլասանականությանր, որ նրբորեն համադրում Էր ստոիցիգմն ա Էպի– կուրիզմր։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք Դիոնիս Արեոպագացու. գործերում։
Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի Ալեքսանդրյան դպրոցը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիս– տոնեությունր արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։
Քրիստոնեության համադրական գադավադւաբանությւսն հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյւս ժողովուրդները մշակայթների զարգւսցմւսն հւսմւսր, սերում էին մի կողմից հրեական՝ բա– նւսհյուսաթյունից եկող խրււիզմի-փիւիսռվւայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արեւելքի ժալովուրդներր ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդոփգմի վփլիսուիայության հիմքում րնկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո եւ մարդու միջել, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծււ խորհուրդները եւ գործում երկրի վրա, իսկ ւսստվւսծ երկնքից հանդես էր գափս պահապանի եւ վերահսկողի դերում։ Մետաֆի– զ|ւկակւսն միասնության այս գադւսվւարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների եւ այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվեւով Պլատոնի դատողությաննե– րում։ Նա հիշատակում է Հւսյաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լարեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխար– հատարածության էթնիկական ւււ կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնւսրավոր ապոկալիպսիսի գադափւսրը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կոքերր՜ կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաեւ անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր
նորմերի մեջ  պահելու նւգատակով  քրիստոնեությունը  ընւբււնեց   նաեւ
դժոխքի եւ դրախտի գոյությանը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշ–   յ
խարհի ճակատագրի ավարտը, իբրեւ չարի եւ բարու վերջին հւսնդիպում։   շ
Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսեւ որումները գտան   Հ
աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջ–   հ
նադաբյան շրջանի գրականությունների եւ արվեստների բազում Խլացում–   ^
ների աղբյուր՝ պահպանելով եւ շարունակելով նախնադարյան հորիգսնա–   5
կան սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգեւոբ, դավանա–   ;
բանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկ–   ՝
րետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արեւելյան, կոնկրետ՝ իրա–   ֊
նական էսխոտոլոգ|ււսկան ւաւալիզմը (չարի եւ բարու գաղափարը), մյուս   &lt;
կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ւսմ–   |
րակայելով այն հունական իդեալիստական վւիփսուիայության տրամաբա–   -
նության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական   
համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։                                                           ;
Քրիստոնեության աստվածաբանական այւլ կողմնորոշումը հնարավո–   ՚
րություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ
Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանեի տարբեր լեզուներով։
Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաւլա– փարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6958</id>
      <timestamp>2011-11-30T15:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84630">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր Էթնիկական խայտւսբդետաթյւսն պատճառով Մերձավոյւ Արեւ ե| քո, հատկապես Միջագետքր, չավասրսնց աԱ1սսնգ|ատ Էր, ներքին հակասություններով ւ(ւ, տեղի սսսւա| տւպյւսծաշրջանի մտածողության միասնության սղահման|ւ, ինչր ւսռավե| է|գւս||ւ ւյարձաւ| Ա|եքսանդրյւսն կայսրության կործանումից հետո։ Ր-այց ա1ւա անգամ հե|ենիգմի ավարտից հետո Էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին Էր նոր պլասանականությանր, որ նրբորեն համադրում Էր ստոիցիգմն ա Էպի– կուրիզմր։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք Դիոնիս Արեոպագացու. գործերում։
Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի Ալեքսանդրյան դպրոցը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիս– տոնեությունր արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։
Քրիստոնեության համադրական գադավադւաբանությւսն հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյւս ժողովուրդները մշակայթների զարգւսցմւսն հւսմւսր, սերում էին մի կողմից հրեական՝ բա– նւսհյուսաթյունից եկող խրււիզմի-փիւիսռվւայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արեւելքի ժալովուրդներր ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդոփգմի վփլիսուիայության հիմքում րնկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո եւ մարդու միջել, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծււ խորհուրդները եւ գործում երկրի վրա, իսկ ւսստվւսծ երկնքից հանդես էր գափս պահապանի եւ վերահսկողի դերում։ Մետաֆի– զ|ւկակւսն միասնության այս գադւսվւարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների եւ այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվեւով Պլատոնի դատողությաննե– րում։ Նա հիշատակում է Հւսյաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լարեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխար– հատարածության էթնիկական ւււ կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնւսրավոր ապոկալիպսիսի գադափւսրը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կոքերր՜ կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաեւ անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր
նորմերի մեջ  պահելու նւգատակով  քրիստոնեությունը  ընւբււնեց   նաեւ
դժոխքի եւ դրախտի գոյությանը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշ–   յ
խարհի ճակատագրի ավարտը, իբրեւ չարի եւ բարու վերջին հւսնդիպում։   շ
Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսեւ որումները գտան   Հ
աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջ–   հ
նադաբյան շրջանի գրականությունների եւ արվեստների բազում Խլացում–   ^
ների աղբյուր՝ պահպանելով եւ շարունակելով նախնադարյան հորիգսնա–   5
կան սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգեւոբ, դավանա–   ;
բանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկ–   ՝
րետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արեւելյան, կոնկրետ՝ իրա–   ֊
նական էսխոտոլոգ|ււսկան ւաւալիզմը (չարի եւ բարու գաղափարը), մյուս   &lt;
կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ւսմ–   |
րակայելով այն հունական իդեալիստական վւիփսուիայության տրամաբա–   -
նության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական   
համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։                                                           ;
Քրիստոնեության աստվածաբանական այւլ կողմնորոշումը հնարավո–   ՚
րություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ
Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանեի տարբեր լեզուներով։
Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաւլա– փարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6973</id>
      <timestamp>2011-12-01T08:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84721">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։
[[Մասնակից:Admin|Admin]] 08:41, 1 Դեկտեմբերի 2011 (UTC)
Քրիստոնեության համադրական գադավադւաբանությւսն հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյւս ժողովուրդները մշակայթների զարգւսցմւսն հւսմւսր, սերում էին մի կողմից հրեական՝ բա– նւսհյուսաթյունից եկող խրււիզմի-փիւիսռվւայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արեւելքի ժալովուրդներր ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդոփգմի վփլիսուիայության հիմքում րնկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո եւ մարդու միջել, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծււ խորհուրդները եւ գործում երկրի վրա, իսկ ւսստվւսծ երկնքից հանդես էր գափս պահապանի եւ վերահսկողի դերում։ Մետաֆի– զ|ւկակւսն միասնության այս գադւսվւարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների եւ այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվեւով Պլատոնի դատողությաննե– րում։ Նա հիշատակում է Հւսյաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լարեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխար– հատարածության էթնիկական ւււ կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնւսրավոր ապոկալիպսիսի գադափւսրը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կոքերր՜ կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաեւ անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր
նորմերի մեջ  պահելու նւգատակով  քրիստոնեությունը  ընւբււնեց   նաեւ
դժոխքի եւ դրախտի գոյությանը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշ–   յ
խարհի ճակատագրի ավարտը, իբրեւ չարի եւ բարու վերջին հւսնդիպում։   շ
Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսեւ որումները գտան   Հ
աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջ–   հ
նադաբյան շրջանի գրականությունների եւ արվեստների բազում Խլացում–   ^
ների աղբյուր՝ պահպանելով եւ շարունակելով նախնադարյան հորիգսնա–   5
կան սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգեւոբ, դավանա–   ;
բանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկ–   ՝
րետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արեւելյան, կոնկրետ՝ իրա–   ֊
նական էսխոտոլոգ|ււսկան ւաւալիզմը (չարի եւ բարու գաղափարը), մյուս   &lt;
կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ւսմ–   |
րակայելով այն հունական իդեալիստական վւիփսուիայության տրամաբա–   -
նության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական   
համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։                                                           ;
Քրիստոնեության աստվածաբանական այւլ կողմնորոշումը հնարավո–   ՚
րություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ
Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանեի տարբեր լեզուներով։
Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաւլա– փարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6974</id>
      <timestamp>2011-12-01T08:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84388">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվե– լով, դառնամ է մի հոգեւոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգեւոբ հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արւբսնավետ մեթոդի վրա։ ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, եւ որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձեւավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության որսետրումնե– բից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բւալդիզմի մասին, որը, ձեւավոբվելով Հնդկաստանում իր բաբոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիւս, ճապոնիա եւ այլուր։ Այն ներմուծվեց նաեւ Միջին Ասրա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեւլ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արեւելյան Թուրքմենս– տանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ Դոամմապսոլի ամբողջական բնագիր։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադւսրյան անջւստվածա թյուն) գնալով հեռացւսն իրարից՝ տալով որակապես նոբդբ–«սեաբումնեբ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումնեբի կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ ււրսետրՈւմներ։ Մշակույթների զարգաց՛մա՛՛ն հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքա– կան հանգամանքների եւ աշխարհագրական դետերմինիզմի ս|ատճաոու| արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական րեւեռացումների, րնղդիմաթյուննե– րի պատճառով ավելի թուլացան։ Դրականության եւ արվեստների զարգացման ամրությունը հորիցոնականից անցավ ոպղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակներր։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արեւելքն ու Արեւմուտքր անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ։ Այս պայմաններում Արեւել– քը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արեւմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկվւեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն եւ եվրռկե՚նտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսեւորումների ձեւա– վորման գործում ցգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժալովուբդների բնավորա– թյւսն ձեւավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերր։ Այստեղից էլ ամեն մի ժոդովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» 22։
Եվըակենտլտն եւ ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետեւյալն է՝
ա) Արեւմուտքի մշակույթը գափս է միայն եւ միայն 1տւնա1տոմեական մշակույթից եւ մերժում Արեւելքի մասնակցությունը։
բ) Ընդգծելով Արեւելքի մշակույթի առավելությունը, (շճ օոշոէշ 1աճ) ա– սիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արեւմուտքի դերը արեւեւյան մշակույթի զարգացման գործում։
Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխաբհամտածողության զարգաց– ման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երեաւյթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաեւ տարբերություններ, որոնցով Էլ բնորոշվում Է այս կամ այն ժողովրդի գրականության եւ արվեստի ազգային դիմագիծր։ Հովհաննես Թումանյանր, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միեւնույն  ժամանակ
նկատե| Է. «Ասիա եւ Եվրոպա, կամ արիշ խոսքով՝ Արեւելքն ու Արեւմուտքր լոկ աշխարհւսգրաթյան սպերմիններ չեն, ար տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այղ աշխարհներից ամեն մինը հանդես I; բերել իր Էս կամ Էն գերազանց աժը՝ իբրեւ իրենց ներկայությանը մյուսի հանդեպ» ։՝՝։
Ազգայինի եւ համամարդկայինի սանչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեգ անհրաժեշտ Է նաեւ անւաադառնալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գրականության ամենաընդհանուր ււրսեարումնե– րին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնսլտշված են ղեսփ ազգային ո– գու ւտսեարումլւ։
Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկոդ եգիպտական մշակույթն Է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում Է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում Է իբրեւ այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։
Հին Արեւելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաննելաւմ մտածողության կարեւոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն Է։ Դրականության պատմության սկիզբր ներկայացվում Է աստվածն երի անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, ո՜ րոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «Մեռյալների գիրք» խորագիրը։ Այս տեքստերում ներկայացվում Է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի խոր1տղանիշներով։  Նրանց  Երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն Է», որը որոշակիորեն աղերսվում Է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս Է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գր% քի», դրախտը գտնվում Է Արեւմուտքում։ Խոսվում Է նաեւ այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ Է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն Է։ Եգիպտական գրականության մեջ կարետր տեղ Է գրավում ի– ՚րենց աստվածներին՝ Հապին, Ռւսնին, Հաթոբին նվիրված հիմնեոգություն– ների ժաԹրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  Ջեդեֆհորին, Պթահոթեպին, Իմհոթեպին եւ ուրիշներ։ Արանք բանաստեղծ փնելով հանդերձ, հանդես Էին գափս նաեւ իբրեւ ւիարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանւրսյթր հետագայում լայն տւսրածամ գտավ ողջ Արեւ ելքում։ Ընդհանուր աոմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան Է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բւսցի վերոհիշյալից, Հովսեփ Դեդեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Ի– մաստանի առակները գափս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հա– շարձաններից։
Ամենից ուշագրավը, որ թերեւս շատ ավելի մոտ Է գեղարվեստականգրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արեւելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6975</id>
      <timestamp>2011-12-01T12:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84317">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդա համար իըական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տափս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են Պտախխոտեպի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նասւ զուտ դիցաբանական բնույթի թղթեր, որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկա– մերոնը»։
Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաեւ Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքւսդացի– ներ, խեթեր, խորիտներ)։
Եգիպտականին զուգընթաց այս ժատվուբդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաեւ ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված առավածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսհարումներով (աղոթքներ, միֆեր, հիմներ, է– պիկական պատմություններ, սիրպհարսանեկան, մահվան ու թաղման ող– բեր եւ այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։
Ասորական թեւը եւ ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պաըսկւսբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձեւավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական եւ համաշխարհային գրականության մեջ կարեւռր դեմքերն են Բարդեսան,
Հարմոնին, Եփրեմ Խարին, հւսնճւսրեւյ բանաստեղծ Բար էբրեքլը։
Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական ղեր է խաղացել շումերական գրականությամբ, նրանում հայտնի «Գիլգամեշ» էպոսը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնւսկի նշանակություն ունեն նաեւ շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մւպւդա լայս աշխարհ գալու մասին։ Աքքաղաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աք– քւսղական Շամաշը համարյա չի տարբերվում շումերական Ուտու եւ կամ Իշկուրի աստվւսծներից։ Միակ առաձնւսցողը այս տարածքում թերեւս Բա– բերւնյան Բեյն է, որը մեգ ծանոթ է Խորենւսցու «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաւսքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («էնումա էլրշ») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին ւսստվւսծների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է ւսքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստր պահպանվել է եւ ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդնեյւր սկսել են խոսել ւսքքաղերեն։
Եգիպտականից ածանցվող մյուս ղրսեւորումր խեթախւււյվւտական գրականությանն է (սկզբնավււրվեյ է մ.թ. լա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է սեպագիր արձանագրությունների ձեւով։ Առւսնձնանամ է խեթւսխորիտւսկան Ալալու աստծուն նվիրված պոեմը (Սլալուն համարյա չի տարբերվում շումերների էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերեւս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ Խանական դիցաբանությունից հայտնի Օվկիանոս աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված Անու՝ երկնքի աստծուն, Տեշուբին՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական Զեւսին, հայկական Վահւսգ֊ նին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ եւ միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «Ավեստան», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գաաին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեսդ իրականը եւ այն կողմ նյա երեււսկայակւս– նր։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխւսրհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցա– ղւսյին մանրամասներով, ուր հանդես են գսղիս քոչվորներ, անասնւսգողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բւսըիեւ չար ոգիներ, որոնք, ոստ էության, կազմում են Զրաղաշտի հիմքր։ Բարին ներկայացնում 1; աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեսսփայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային ա– ղերսներ անեն հնդկական վեդաների հետ։ «Ավևստան» վերագրվում է Հին Արեւելքի ամենախորհրղավոր առասպե|ւսկան դեմքերից մեկին՝ Զրադւսշ– սփն. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ա– վանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբտնությտն դեմ, եւ որոնք ո– րոշակի ղրսետրամներ տվեցին նաեւ քրիստոնեական թեփ մեջ։ Մշակու– թաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6976</id>
      <timestamp>2011-12-01T13:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84337">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդու համար իրական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են [[Պտախխոտեպ]]ի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նաև զուտ դիցաբանական բնույթի [[թուղթ|թղթեր]], որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկամերոնը»։

Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաև Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքադացիներ, խեթեր, խորիտներ)։

Եգիպտականին զուգընթաց այս ժողովուրդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաև ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված աստվածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսևորումներով ([[աղոթք]]ներ, միֆեր, [[հիմն]]եր, էպիկական պատմություններ, սիրո, հարսանեկան, մահվան ու թաղման [[ողբ]]եր և այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։

Ասորական թևը և ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պարսկաբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձևավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական և համաշխարհային գրականության մեջ կարևոր դեմքերն են [[Բարդեսա]]ն, [[Հարմոնի]]ն, [[Եփրեմ Խարի]]ն, հւսնանճարեղ բանաստեղծ [[Բար Էբրեքլ]]ը։

Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական դեր է խաղացել [[շումերական գրականություն]]ը, նրանում հայտնի «[[Գիլգամեշ]]» [[էպոս]]ը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնակի նշանակություն ունեն նաև շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մարդու լույս աշխարհ գալու մասին։ Աքքադաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աքքադական [[Շամաշ]]ը համարյա չի տարբերվում շումերական [[Ուտու]] և կամ [[Իշկուրի]] աստվածներից։ Միակ առաձնացողը այս տարածքում թերեւս Բաբելոնյան Բելն է, որը մեզ ծանոթ է [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («[[Էնումա Էլիշ]]») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին աստվածների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է աքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստը պահպանվել է և ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդները սկսել են խոսել աքքադերեն։

Եգիպտականից ածանցվող մյուս դրսևորումը [[խեթախուրիտական գրականություն]]ն է (սկզբնավորվել է մ.թ. ա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է [[սեպագիր արձանագրություն]]ների ձևով։ Առանձնանամ է խեթախորիտական [[Ալալու]] աստծուն նվիրված պոեմը (Ալալուն համարյա չի տարբերվում շումերների Էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերևս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ հունական դիցաբանությունից հայտնի [[Օվկիանոս]] աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված [[Անու]]՝ երկնքի աստծուն, [[Տեշուբին]]՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական [[Զևս]]ին, հայկական [[Վահագն]]ին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ և միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «[[Ավեստա]]ն», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գատին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեալ իրականը և այն կողմնյա երևակայականը։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխարհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցաղային մանրամասներով, ուր հանդես են գալիս քոչվորներ, անասնագողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բարի եւև չար ոգիներ, որոնք, ըստ էության, կազմում են [[Զրադաշտ]]ի հիմքը։ Բարին ներկայացնում է աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեստայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային աղերսներ ունեն հնդկական [[վեդա]]ների հետ։ «Ավեստան» վերագրվում է Հին Արևելքի ամենախորհրդավոր առասպելական դեմքերից մեկին՝ Զրադաշտին. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ավանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբանության դեմ, և որոնք որոշակի դրսևորամներ տվեցին նաև քրիստոնեական թևի մեջ։ Մշակութաբանական բնույթի այս հարակցական դրսեսդաւմների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հագ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն եւ բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, տասնյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  I; գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավսղով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտլտպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆանկցիաներր։ Սարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան ել հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գա– ւըսփարր սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար եւ աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) եւ բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաեւ հունական Զեաի եւ Տիֆոնի պայքարը (Ինդյւա֊Վրի– թա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրեւ կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վլւա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թեբեւս, այստեղից է գափս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպտնիշնեբի» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարւրււ բարոյական աշխարհն է, մարդկային բտրոյաաենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհա նրա թյուն -
ներրշատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբւիական կա– նոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոաըայս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ա նոր կտակարաններում, թերեա որոշ շեղումներ են տալիս «Սարւմււն իմաստանի պատմությունները», «Երգ եր– գոցը», «Հիսասի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյափ դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ աստում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվերւվ, հայտնի դարձան իբրեւ «Ծննւաց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասււ պատվիրանները», «Հեսա նավեն», «Դաաավռրաց», «Թագավո– րւսց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված եւ վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարեւոր դեր անի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Օննդոց», «Եղից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «՛Երկրորդ օրի– նացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բա– րոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվըոս|ական գրականությունը, որ ընդգրկում 1։ Ճ-1Ճ ղ. մ.թ.ա. եւ մեր թվարկության IV–V ղղ., հունական եւ հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Ի– փականն» ու «Ոդիսականն» են (Հոմերոս)։ Սինչեւ այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապե|ների Ժանրը, ւղւը նվիրված է տարբեր սատկածների, բուսական ու կենդանական աշխար՛հների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արհւմտաեվրո– պւսկան գիտության կողմից դիտվում է իբրեւ վււսկ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկլարդ շրջանում իր դռներր բացում Ւ. հռոմեակա՛ն մշակույթի առջեւ՝ փոխանցվեւով նաեւ հարեւան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտոււտ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արեւմատքի, այնպես է| Արեւելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտներր բազմացան են՝ գեղարվեստական գրականության, ւիիւիսւսիայաթյուն, քաղաքականության, գիտության ար ուղղություններ։
Արեւելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգտփ եղավ Ալեքսանդր Ս\սկեաւնացու արշավանքներից հետո, երբ Ալւեւեյքի 1ււ Արեւմատքի մշա֊ կա թային աղերսները ավեփ ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III II ւ|1|. ս՚.թ.ա. Հռոմի հաստատմւսն ա զորացման շրջանում՛ բւսւԱ՚ւ զաըգա–ցամ ապրեցին գրականությունն ու. արւ|եստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային 1տգետր ուժր գափս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը ա– ռաջինն է բացում նույների հոգեւոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի եւ Արեւմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջեւ։ Այս փոխւսնցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6977</id>
      <timestamp>2011-12-01T13:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84220">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևայթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդու համար իրական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են [[Պտախխոտեպ]]ի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նաև զուտ դիցաբանական բնույթի [[թուղթ|թղթեր]], որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկամերոնը»։

Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաև Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքադացիներ, խեթեր, խորիտներ)։

Եգիպտականին զուգընթաց այս ժողովուրդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաև ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված աստվածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսևորումներով ([[աղոթք]]ներ, միֆեր, [[հիմն]]եր, էպիկական պատմություններ, սիրո, հարսանեկան, մահվան ու թաղման [[ողբ]]եր և այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։

Ասորական թևը և ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պարսկաբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձևավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական և համաշխարհային գրականության մեջ կարևոր դեմքերն են [[Բարդեսա]]ն, [[Հարմոնի]]ն, [[Եփրեմ Խարի]]ն, հւսնանճարեղ բանաստեղծ [[Բար Էբրեքլ]]ը։

Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական դեր է խաղացել [[շումերական գրականություն]]ը, նրանում հայտնի «[[Գիլգամեշ]]» [[էպոս]]ը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնակի նշանակություն ունեն նաև շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մարդու լույս աշխարհ գալու մասին։ Աքքադաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աքքադական [[Շամաշ]]ը համարյա չի տարբերվում շումերական [[Ուտու]] և կամ [[Իշկուրի]] աստվածներից։ Միակ առաձնացողը այս տարածքում թերեւս Բաբելոնյան Բելն է, որը մեզ ծանոթ է [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («[[Էնումա Էլիշ]]») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին աստվածների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է աքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստը պահպանվել է և ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդները սկսել են խոսել աքքադերեն։

Եգիպտականից ածանցվող մյուս դրսևորումը [[խեթախուրիտական գրականություն]]ն է (սկզբնավորվել է մ.թ. ա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է [[սեպագիր արձանագրություն]]ների ձևով։ Առանձնանամ է խեթախորիտական [[Ալալու]] աստծուն նվիրված պոեմը (Ալալուն համարյա չի տարբերվում շումերների Էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերևս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ հունական դիցաբանությունից հայտնի [[Օվկիանոս]] աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված [[Անու]]՝ երկնքի աստծուն, [[Տեշուբին]]՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական [[Զևս]]ին, հայկական [[Վահագն]]ին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ և միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «[[Ավեստա]]ն», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գատին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեալ իրականը և այն կողմնյա երևակայականը։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխարհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցաղային մանրամասներով, ուր հանդես են գալիս քոչվորներ, անասնագողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բարի եւև չար ոգիներ, որոնք, ըստ էության, կազմում են [[Զրադաշտ]]ի հիմքը։ Բարին ներկայացնում է աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեստայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային աղերսներ ունեն հնդկական [[վեդա]]ների հետ։ «Ավեստան» վերագրվում է Հին Արևելքի ամենախորհրդավոր առասպելական դեմքերից մեկին՝ Զրադաշտին. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ավանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբանության դեմ, և որոնք որոշակի դրսևորամներ տվեցին նաև քրիստոնեական թևի մեջ։ Մշակութաբանական բնույթի այս հարակցական դրսևորումների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հազ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն և բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, արանյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  է գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավալով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտրոպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆունկցիաները։ Մարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան և հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գաղափարը սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար և աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) և բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաև հունական Զևսի և Տիֆոնի պայքարը (Ինդրա-Վրիթա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրև կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վրա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թերևս, այստեղից է գալիս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպանիշների» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարդու բարոյական աշխարհն է, մարդկային բարոյատենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհանրությունները շատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբլիական կանոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոլոր այս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ու նոր կտակարաններում, թերևս որոշ շեղումներ են տալիս «Սողոմոն իմաստանի պատմությունները», «Երգ երգոցը», «Հիսուսի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյալի դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ ապրում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվելով, հայտնի դարձան իբրև «Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասը պատվիրանները», «Հեսու նավեն», «Դատավորաց», «Թագավորաց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված և վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարևոր դեր ունի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «Երկրորդ օրինացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բարոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվրոպական գրականությունը, որ ընդգրկում է X-IX դ. մ.թ.ա. և մեր թվարկության IV–V դդ., հունական և հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» են ([[Հոմերոս]])։ Սինչև այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապելների ժանրը, որը նվիրված է տարբեր աստվածների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արևմտաեվրոպական գիտության կողմից դիտվում է իբրև փակ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկրորդ շրջանում իր դռներր բացում է հռոմեական մշակույթի առջև՝ փոխանցվելով նաև հարևան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտուալ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ Արևելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտները բազմազան են՝ գեղարվեստական գրականություն, փիլիսոփայաթյուն, քաղաքականության, գիտության այլ ուղղություններ։

Արևելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավեփ զգալի եղավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո, երբ Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային աղերսները ավելի ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III-II դդ. մ.թ.ա. Հռոմի հաստատման ու զորացման շրջանում բուռն զարգացում ապրեցին գրականությունն ու արվեստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային հոգևոր ուժը գալիս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը առաջինն է բացում հույների հոգևոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի և Արևմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջև։ Այս փոխանցումը կատարվում էր ոչ թե տւրրսկի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձեւով։ Նշանակալից եղավ Ցիցելտնի ղերը Հռոմեական գրականության մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի եւ բարու սահմանների մասին», «Ա– կաւլեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլեւ պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանւււմ անգնահատելի դեր խաղացին բյուգանդական գրականությանը, արվեստը, վվղիսոփայաթյու– նը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. 1–՝՝/ դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն\քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլեւ մշակութային առնչություններում։ Փլավդրոս Հուլիանոսը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ Աֆանասի Ալեքսանդրացին պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիփոս) Կեսարացին եւ իր եղբայր Գրիգոր եպիսկոպոս Նիսը, Գրիգոր Նազիանցացին, հատկապես իր հոգետր միստիկական պոեզիայով, որի նշանները զգալի են Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին Նոննան, Պալլադր։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացա ազդե– ցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթոուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընւլհանրությունների եւ ուղղահայաց տարբերաթյուն– ների մասին, որ –.գոյություն է ունեցել Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատա– րածքնեբի գրականությունների կեըպը։
Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնեյ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի աշխարհամտածալության տարբերությունները։
Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արեւմուտքի պոզե– տիվիզմր եւ արեւելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արեւեյքը շւստ ավեփ ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գա– ղափարախոսությամբ։ Արեւելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արեւմուտքին։ Արե֊
ւեյքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ւսմեն ինչ տափս է պատրաստի ձևով։ Արեւմուտքամ այդամենր նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձեւով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ Դոստոեւսկու, Արեւմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռւս– նալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արեւեյքր իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակր եւ տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արեւմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկար այ նությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթ– ման ընթացքի նշան է։ Արեւեաամ որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձեւերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասներս ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Ա– րեւմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամհանաթյունր հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ Նիցշեի «Ծննւլաբանության», սա ա– ռաջխւալացման կարեւոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար ՛հրեաները շարունակ ժխտում են ի– րենց իսկ ստեղծած գազափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արեւմուտքամ։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձեւով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արեւմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, ա– րեւելքր շարունակում է կառչեյ իր միստիկական ռացիոնափզմին։ Արեւմ֊ տյան գրականության մեջ, ի տարբերություն. Արեւելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տաբանջւս– ւոում պատմությունր։ Արեւելքում հոգսը աշխարհինն է, Արեւմուտքամ՝ մար– դանը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանւսմ է, գնում ինք– նահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Աբեւեյքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուբի գաղափարի կլաղն է, տաբուի պաշտպանը։ Արեւելքի մեթոդը նկարագլտւթյունն է՛, Արեւմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արեւեւքր պոեցիա– յի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Ա– րեւմուտքում շուտ է սկսվում եւ շուտ էլ ավարտվում։ Արեւելքում ճիշտ հակառակն է։ Արեւելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականության է (հա–վեբժական ռոմանտիզմ), Արեւմուտքինը՛ ռեափգմի՝ իր բազում տարատեսակ ներու|, դրսեարւււմնեբով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արեւմատքր մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահետ՛ները կամ սխւպ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լ|ւնի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով եւ կամ րնւլհակառակը։
Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արեւելքի եւ Ա– րեւմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի եւ Ասիւսյի պատմական «կամուրջը» (Րւսֆֆի)24։
Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6978</id>
      <timestamp>2011-12-01T16:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84220">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևույթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդու համար իրական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են [[Պտախխոտեպ]]ի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նաև զուտ դիցաբանական բնույթի [[թուղթ|թղթեր]], որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկամերոնը»։

Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաև Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքադացիներ, խեթեր, խորիտներ)։

Եգիպտականին զուգընթաց այս ժողովուրդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաև ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված աստվածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսևորումներով ([[աղոթք]]ներ, միֆեր, [[հիմն]]եր, էպիկական պատմություններ, սիրո, հարսանեկան, մահվան ու թաղման [[ողբ]]եր և այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։

Ասորական թևը և ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պարսկաբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձևավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական և համաշխարհային գրականության մեջ կարևոր դեմքերն են [[Բարդեսա]]ն, [[Հարմոնի]]ն, [[Եփրեմ Խարի]]ն, հւսնանճարեղ բանաստեղծ [[Բար Էբրեքլ]]ը։

Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական դեր է խաղացել [[շումերական գրականություն]]ը, նրանում հայտնի «[[Գիլգամեշ]]» [[էպոս]]ը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնակի նշանակություն ունեն նաև շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մարդու լույս աշխարհ գալու մասին։ Աքքադաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աքքադական [[Շամաշ]]ը համարյա չի տարբերվում շումերական [[Ուտու]] և կամ [[Իշկուրի]] աստվածներից։ Միակ առաձնացողը այս տարածքում թերեւս Բաբելոնյան Բելն է, որը մեզ ծանոթ է [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («[[Էնումա Էլիշ]]») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին աստվածների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է աքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստը պահպանվել է և ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդները սկսել են խոսել աքքադերեն։

Եգիպտականից ածանցվող մյուս դրսևորումը [[խեթախուրիտական գրականություն]]ն է (սկզբնավորվել է մ.թ. ա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է [[սեպագիր արձանագրություն]]ների ձևով։ Առանձնանամ է խեթախորիտական [[Ալալու]] աստծուն նվիրված պոեմը (Ալալուն համարյա չի տարբերվում շումերների Էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերևս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ հունական դիցաբանությունից հայտնի [[Օվկիանոս]] աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված [[Անու]]՝ երկնքի աստծուն, [[Տեշուբին]]՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական [[Զևս]]ին, հայկական [[Վահագն]]ին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ և միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «[[Ավեստա]]ն», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գատին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեալ իրականը և այն կողմնյա երևակայականը։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխարհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցաղային մանրամասներով, ուր հանդես են գալիս քոչվորներ, անասնագողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բարի եւև չար ոգիներ, որոնք, ըստ էության, կազմում են [[Զրադաշտ]]ի հիմքը։ Բարին ներկայացնում է աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեստայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային աղերսներ ունեն հնդկական [[վեդա]]ների հետ։ «Ավեստան» վերագրվում է Հին Արևելքի ամենախորհրդավոր առասպելական դեմքերից մեկին՝ Զրադաշտին. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ավանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբանության դեմ, և որոնք որոշակի դրսևորամներ տվեցին նաև քրիստոնեական թևի մեջ։ Մշակութաբանական բնույթի այս հարակցական դրսևորումների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հազ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն և բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, արանյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  է գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավալով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտրոպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆունկցիաները։ Մարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան և հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գաղափարը սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար և աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) և բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաև հունական Զևսի և Տիֆոնի պայքարը (Ինդրա-Վրիթա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրև կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վրա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թերևս, այստեղից է գալիս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպանիշների» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարդու բարոյական աշխարհն է, մարդկային բարոյատենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհանրությունները շատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբլիական կանոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոլոր այս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ու նոր կտակարաններում, թերևս որոշ շեղումներ են տալիս «Սողոմոն իմաստանի պատմությունները», «Երգ երգոցը», «Հիսուսի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյալի դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ ապրում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվելով, հայտնի դարձան իբրև «Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասը պատվիրանները», «Հեսու նավեն», «Դատավորաց», «Թագավորաց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված և վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարևոր դեր ունի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «Երկրորդ օրինացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բարոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվրոպական գրականությունը, որ ընդգրկում է X-IX դ. մ.թ.ա. և մեր թվարկության IV–V դդ., հունական և հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» են ([[Հոմերոս]])։ Սինչև այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապելների ժանրը, որը նվիրված է տարբեր աստվածների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արևմտաեվրոպական գիտության կողմից դիտվում է իբրև փակ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկրորդ շրջանում իր դռներր բացում է հռոմեական մշակույթի առջև՝ փոխանցվելով նաև հարևան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտուալ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ Արևելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտները բազմազան են՝ գեղարվեստական գրականություն, փիլիսոփայաթյուն, քաղաքականության, գիտության այլ ուղղություններ։

Արևելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավելի զգալի եղավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո, երբ Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային աղերսները ավելի ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III-II դդ. մ.թ.ա. Հռոմի հաստատման ու զորացման շրջանում բուռն զարգացում ապրեցին գրականությունն ու արվեստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային հոգևոր ուժը գալիս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը առաջինն է բացում հույների հոգևոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի և Արևմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջև։ Այս փոխանցումը կատարվում էր ոչ թե ուղղակի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձևով։ Նշանակալից եղավ [[Ցիցերոն]]ի դերը [[Հռոմեական գրականություն|Հռոմեական գրականության]] մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի և բարու սահմանների մասին», «Ակադեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլև պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանում անգնահատելի դեր խաղացին [[բյուզանդական գրականություն]]ը, արվեստը,փիլիսոփայաթյունը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. I-V դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլև մշակութային առնչություններում։ [[Փլավդիոս Հուլիանոս]]ը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ [[Աֆանասի Ալեքսանդրացի]]ն պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիլիոս) Կեսարացին և իր եղբայր [[Գրիգոր եպիսկոպոս Նիս]]ը, [[Գրիգոր Նազիանզացի]]ն, հատկապես իր հոգևոր միստիկական [[պոեզիա]]յով, որի նշանները զգալի են [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին [[Նոննա]]ն, [[Պալլադ]]ը։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացու ազդեցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթռուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընդհանրությունների և ուղղահայաց տարբերաթյունների մասին, որ գոյություն է ունեցել Արևելքի և Արևմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատարածքների գրականությունների կերպը։

Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնել Արևելքի և Արևմուտքի աշխարհամտածողության տարբերությունները։

Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արևմուտքի պոզետիվիզմը և արևելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արևելքը շատ ավելի ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գաղափարախոսությամբ։ Արևելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արևմուտքին։ Արևելքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ամեն ինչ տալիս է պատրաստի ձևով։ Արևմուտքում այդ ամենը նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձևով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]], Արևմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռանալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արևելքը իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակը և տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արևմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկարայնությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթման ընթացքի նշան է։ Արևելքում որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձևերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասնելու ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Արևմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամիասնաթյունը հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշե]]ի «Ծննդաբանության», սա առաջխաղացման կարևոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար հրեաները շարունակ ժխտում են իրենց իսկ ստեղծած գաղափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արևմուտքում։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձևով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արևմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, արևելքը շարունակում է կառչել իր միստիկական ռացիոնալիզմին։ Արևմտյան գրականության մեջ, ի տարբերություն Արևելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տարանջատում պատմությունը։ Արևելքում հոգսը աշխարհինն է, Արևմուտքում՝ մարդունը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանում է, գնում ինքնահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Արևելքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուրի գաղափարի կրողն է, տաբուի պաշտպանը։ Արևելքի մեթոդը նկարագրությունն է, Արևմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արևելքը պոեզիայի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Արևմուտքում շուտ է սկսվում և շուտ էլ ավարտվում։ Արևելքում ճիշտ հակառակն է։ Արևելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականություն է (հավերժական ռոմանտիզմ), Արևմուտքինը ռեալիզմի՝ իր բազում տարատեսակներով, դրսևորումներով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արևմուտքը մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահեռները կամ սխալ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լինի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով և կամ ընդհակառակը։

Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արևելքի և Արևմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի և Ասիայի պատմական «կամուրջը» ([[Րաֆֆի]])&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;։

Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդն երից ենք, անցեյ ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի եւ մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլհո– գեւոր խմորումների տեւական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենեւին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլեւ երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինր շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները եւ անկրկնելի անհատականությունը;
Հայկական մշակույթը արիշ ժողովուրդն երի մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլեւ ստեղծել հրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Աւըւնցի բնոլաշմամբ հայ ժողովրդի հոգեւոր արժեքների ւսմբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլեւ հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։
Արեւեւքի եւ Արեւմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մւսսնւսվորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն ա– ղերսնեբի վրա, որոնք առնչվում են շումերական ՛հնագռւյն էպոսին՝ «Գ-իլ– գամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր
խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «Սասունցի Դա վիթ» էպոսում Սա– նւսսարի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաեւ «Դիլգամեշում»։ Գ-իւգամեշր նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սազվելուց ա զորանալաց հետո է միւսյն կարողանում անցնել մւսհվւսն ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանե|ու ւիւսստր համարյա նույնությամբ կլւկնփսմ I. «Սասանցի Դւսվթում»։
Իր հաւվւսծներից մեկում Հովհաննես Թամանյւսնր, անդրադւսռնւսւով «Արտաշես եւ Սրտավազդ» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տալերի վրա՝
Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտւսխուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։
Բանաստեղծր գրում է. «Երբ ա ներելու յթ ուժերի հետ մարդը կւսխար– դւսնքնհլավ էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավւսնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլեւայլ զորություններ, պահպանում եւ ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները եւ նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։
Սիրահարված Սաթենիկր տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտաիտր խավարը եւ տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը» &quot;։ Թամա– նյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպ1ւ այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին. ասում է.
ես կբացեմ Գիլգամհշ խոսքը ԱվիրակաԱ, երբ ծաղկի գաղտս՝իքը, ևս կպատմեմ քեզ.
երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասԱի, Դու երիտասարդ միշտ կլիմես։
Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաեւ «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու եւ երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար վարձում է Շամիրամից փախցնեւ զորավոր ծաղիկը։
ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողո– վուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբա– նւսկան բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, վախեց իր զարգացման հորիզո–նական ւալղությա.նը եւ գնաց ինքն իր մեջ խորանսյրս եւ իրենր հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձեւու| ղրսեւորվէւց Արեւելք-Արեւմուտք մշակութային բե– ւեռների հակասությունը, գնալով ւսվեփ ընդգծվեց հւսյկականի ազգւսյին ո– րւսկը։ Գտնվելով երկու բեւեռների ւսրանքում, այս ւսնցման շրջանում եւ հետագայում էլ, հւսյությունը, ենթւսրկվելով երկկալմյա քաղաքական ու դա– վանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ րնւրլիմանալ ե՛ւ մեկին, ե՛լ մյուսին։ Աոանձին դեպքերում էլ հարել ոյււսնց, կամ էլ բււնեյ յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արեւեւքում պաշտոնապես ւսռաջինր ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հւսյտնվեց յուրահատակ վիճակում։Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ա– մյւս խաղաղության պատեհ ւսռիթր օգտագործելով, վարձում էր հայությանը ներքաշեւ իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դւսվանաբանա– կան պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանւսլ Ջրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական (325) եւ Եփեսոսի աստվածաբանական (432) ժողով ների պա– հւսնջներին։ Այս ամենը քաղաքական, ւլավանաբւսնւսկան դրսեւորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաեւ իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Աբ– տաշատում գումարված հայոց կրոնական՛ ժողովր վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնոլտշվելու հարցում։ Հայությունը դրսեւորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, ււրով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արեւմուտք՝ ունենալով իր տզզային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգեւոր այս յուրահատուկ թեքվա– ծությունը ճակատագրական նշւսնակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդււցի» հայերեն թարգմանության ա– ռաջաբանում մեջ է բերվում արեւելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման եւ տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբեւեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քւալաքական, դւսվանւսբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրեւ հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հա– յաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ա– սորի կուլտուբտրեգները, այնպես էլ հույն հոգեւորականներր երկուստեք ջանում էին հոգեւոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրե) հայերին, ինչը ոպղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տա–
րածմանր։ Դավւսնաբանւսկւսն ւսյս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմւսնվեց Սուրբ գիււքր եւ սկիզբ դրվեց ւսզգւս– յին գրավււր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնւսկան ընդւլի– մությունը շարունակվում էր։ Հւսյ իմաստասիրւսկան, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կւսնխելու զրւսդաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր Եղիշեն, - ոչ էյ մի արարւսծր երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխւսրհր կվւչանւս...» 2&quot;։
V դարը հայերիս համար դարձավ ազգւսյին դիմագծի վերջնական ճշտման ժւսմանակաշրջան, որի րնթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գափս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզւսնդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլեւ քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմությւսն» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ եւ անհանճար 27։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլեւս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» ո։ Ապւս շւպտւնակում. «Բաներ կային, որ ընալիմացանք նրանց, բայց էլա– վելի շւստ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետեւ րնւրլիմանալ» 2՚՛։ Եզ– նիկը «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկակւսն զրւսդաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող ա– ղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճւսռ հյուլեին եւ նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագռրիանեբի եւ պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր րնղունւււմ նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային ւսնմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկնեբին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքականենթաւոեքստ ունեցար գաղափարւսխոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց եւ. ոետագւսյում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարոդ չընդունել նաեւ մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստր։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևարվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձեւավորման, ինչպես նաեւ գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ Ղազար Փաըպեցին հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրեւ թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաեւ հա նաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում աււաջադիմելու համար եւ մինչեւ այսօր առավել 1արդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» 3–°։
Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բալաեղի եւ Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը աց– գայիս մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսետրումներր տվեց հետագա շրջանի էւայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչեւ 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգեւոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Սխիթարյան միաբանությունից եւ ապա փոխանցվում երկրի եւ արտերկըի մշակութային մյուս օջախներին։ ժամանակի պահանջով հայ կըսսիցիսսւնեըը կանխե– ցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արեւ ել) ան, հատկապես՝ պւսըսկական մտածողության հոգեար քաոսը եւ նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Սխիթարյան միաբանությունն իբրեւ հոգեւոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երեւույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պւսրցորոշ ե– րեւում էր նաեւ այն խորքային ընդդիմությունը, որ ադղվւսծ էր արեւմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետեւհլով ֆրանսիական կլասիցիզմի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ եղելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահւսնջնհրից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընւլգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանամ էր դրամատիցմով հագեցած
հայոց պատմությանը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց Աբովյանի, Պեշիկթաշլյւսնի, Դու– րյւսնի, Պատկանյանի, Րաֆֆա ստեղծագործություններում։ Իբրեւ հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկւսպես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արեւելըսնից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքն էտը, բանարվեսւոային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երեւում Է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։
Աբովյանը զգամ Էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրո– պա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տափս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր Է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը եւ ասրականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում Էր հայկականի ւտսեւորման ձեւը։ ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն Է անում. «Որովհետեւ որոշ չավավ իսկ հայտնի Է իմ արեւելյան հայրենակիցների՝ հայերի եւ ուրիշների մտածելակերպը եւ կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ եւ արագ իսկական կրթության եւ լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բաճասաեղծաթյան, ե– րաժշտության եւ նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով եւ զգացի նրանց ներգործությունը նախ եւ առաջ եվրոպացիների եւ հետո Էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին եւ ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» 31։
Աբովյանի, ինչպես նաեւ մինչաբսվյանական շրջանի հայ գրականության եւ արվեստի հակվածությունը դեպի արեւմտյանը, դրսեւորվում Է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձեւով։
«Վերք Հայաստանի« ողմնաշարը արեւելյան վիպասանությւււնն Է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եւխոպական ռոմանի Էլեմենտները» 32 - գրել Է Դ. Դեմիրճյանը։ Սի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի Է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» վեպը չէր տեղավորի այսքւսն մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցնեբ հեղինակի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արեւելյան վիպասանությանը ձեւը՝ ազատ ու անավւ ծովի նման» &quot;։
Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման ւիաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձեւի, այլ ոչ վերջինիս բովանդա–կայնացման ւ|րա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում աբեւե–
լ|ւսն եւ արեւմտյան ձեւերի դրսեարամներր պարզ երեաւմ են, գսպտնիքր մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորարավւանց Դեմիր– ճյանր րնդհւոպ մոտենամ Ւ. բարդույթին. «Իբրեւ, եվրոպական ռոման, Աբո– վյանի այս երկր շատ է ծանրաբհռնւ|ած ւրրիկական տարրերով, իսկ իբրեւ արեւելյան վիպասանություն, րնդհակսաակր՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Սնկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրեւ ժանրային սպեցիֆիկում» 34։ Ինչպես երեւում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երետւյթր դիտել նաեւ երաժշտության ոլորտումՊ։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» Խորվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսր պետք է հենվի արեւելյանի վրա, կառուցվածքր՝ արեւմտյանի։ Կտրուկ րացարձակացումր կյւկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնամ, որ րնդունեփ էր, ինչր եւ ինքր զտււմ է իբրեւ դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի եւ Արեւելյանի րնդդիմացումր, որով եւ դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արեւելյան» եւ «Արեւմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին եւ ժամանակներին» &quot;։
Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրր։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անոյապառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բեւեռացումները պարզ ե– րետւմ են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արեւմուտք), Սպենդրարյան (Արեւեւք)։ ճարտարապետության մեջ Հւպաբյանի եվյտպական կոնստրուկտիվ1ւզմր, որի մասին խոսում է նաեւ Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական եւ ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծազործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսր իր մեջ ունի արեւելյանի եւ արեւմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արեւել|անր, այլ արեւելյանի ավելորղաբանու– թյունը, որ հետագայում էր նեըմուծվեյ ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաեւ այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բեւեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձեւը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամայւդկայինն 1;։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6979</id>
      <timestamp>2011-12-01T17:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84063">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևույթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդու համար իրական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են [[Պտախխոտեպ]]ի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նաև զուտ դիցաբանական բնույթի [[թուղթ|թղթեր]], որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկամերոնը»։

Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաև Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքադացիներ, խեթեր, խորիտներ)։

Եգիպտականին զուգընթաց այս ժողովուրդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաև ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված աստվածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսևորումներով ([[աղոթք]]ներ, միֆեր, [[հիմն]]եր, էպիկական պատմություններ, սիրո, հարսանեկան, մահվան ու թաղման [[ողբ]]եր և այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։

Ասորական թևը և ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պարսկաբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձևավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական և համաշխարհային գրականության մեջ կարևոր դեմքերն են [[Բարդեսա]]ն, [[Հարմոնի]]ն, [[Եփրեմ Խարի]]ն, հւսնանճարեղ բանաստեղծ [[Բար Էբրեքլ]]ը։

Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական դեր է խաղացել [[շումերական գրականություն]]ը, նրանում հայտնի «[[Գիլգամեշ]]» [[էպոս]]ը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնակի նշանակություն ունեն նաև շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մարդու լույս աշխարհ գալու մասին։ Աքքադաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աքքադական [[Շամաշ]]ը համարյա չի տարբերվում շումերական [[Ուտու]] և կամ [[Իշկուրի]] աստվածներից։ Միակ առաձնացողը այս տարածքում թերեւս Բաբելոնյան Բելն է, որը մեզ ծանոթ է [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («[[Էնումա Էլիշ]]») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին աստվածների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է աքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստը պահպանվել է և ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդները սկսել են խոսել աքքադերեն։

Եգիպտականից ածանցվող մյուս դրսևորումը [[խեթախուրիտական գրականություն]]ն է (սկզբնավորվել է մ.թ. ա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է [[սեպագիր արձանագրություն]]ների ձևով։ Առանձնանամ է խեթախորիտական [[Ալալու]] աստծուն նվիրված պոեմը (Ալալուն համարյա չի տարբերվում շումերների Էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերևս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ հունական դիցաբանությունից հայտնի [[Օվկիանոս]] աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված [[Անու]]՝ երկնքի աստծուն, [[Տեշուբին]]՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական [[Զևս]]ին, հայկական [[Վահագն]]ին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ և միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «[[Ավեստա]]ն», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գատին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեալ իրականը և այն կողմնյա երևակայականը։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխարհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցաղային մանրամասներով, ուր հանդես են գալիս քոչվորներ, անասնագողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բարի եւև չար ոգիներ, որոնք, ըստ էության, կազմում են [[Զրադաշտ]]ի հիմքը։ Բարին ներկայացնում է աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեստայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային աղերսներ ունեն հնդկական [[վեդա]]ների հետ։ «Ավեստան» վերագրվում է Հին Արևելքի ամենախորհրդավոր առասպելական դեմքերից մեկին՝ Զրադաշտին. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ավանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբանության դեմ, և որոնք որոշակի դրսևորամներ տվեցին նաև քրիստոնեական թևի մեջ։ Մշակութաբանական բնույթի այս հարակցական դրսևորումների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հազ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն և բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, արանյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  է գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավալով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտրոպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆունկցիաները։ Մարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան և հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գաղափարը սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար և աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) և բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաև հունական Զևսի և Տիֆոնի պայքարը (Ինդրա-Վրիթա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրև կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վրա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թերևս, այստեղից է գալիս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպանիշների» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարդու բարոյական աշխարհն է, մարդկային բարոյատենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհանրությունները շատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբլիական կանոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոլոր այս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ու նոր կտակարաններում, թերևս որոշ շեղումներ են տալիս «Սողոմոն իմաստանի պատմությունները», «Երգ երգոցը», «Հիսուսի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյալի դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ ապրում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվելով, հայտնի դարձան իբրև «Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասը պատվիրանները», «Հեսու նավեն», «Դատավորաց», «Թագավորաց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված և վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարևոր դեր ունի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «Երկրորդ օրինացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բարոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվրոպական գրականությունը, որ ընդգրկում է X-IX դ. մ.թ.ա. և մեր թվարկության IV–V դդ., հունական և հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» են ([[Հոմերոս]])։ Սինչև այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապելների ժանրը, որը նվիրված է տարբեր աստվածների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արևմտաեվրոպական գիտության կողմից դիտվում է իբրև փակ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկրորդ շրջանում իր դռներր բացում է հռոմեական մշակույթի առջև՝ փոխանցվելով նաև հարևան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտուալ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ Արևելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտները բազմազան են՝ գեղարվեստական գրականություն, փիլիսոփայաթյուն, քաղաքականության, գիտության այլ ուղղություններ։

Արևելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավելի զգալի եղավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո, երբ Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային աղերսները ավելի ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III-II դդ. մ.թ.ա. Հռոմի հաստատման ու զորացման շրջանում բուռն զարգացում ապրեցին գրականությունն ու արվեստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային հոգևոր ուժը գալիս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը առաջինն է բացում հույների հոգևոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի և Արևմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջև։ Այս փոխանցումը կատարվում էր ոչ թե ուղղակի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձևով։ Նշանակալից եղավ [[Ցիցերոն]]ի դերը [[Հռոմեական գրականություն|Հռոմեական գրականության]] մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի և բարու սահմանների մասին», «Ակադեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլև պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանում անգնահատելի դեր խաղացին [[բյուզանդական գրականություն]]ը, արվեստը,փիլիսոփայաթյունը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. I-V դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլև մշակութային առնչություններում։ [[Փլավդիոս Հուլիանոս]]ը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ [[Աֆանասի Ալեքսանդրացի]]ն պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիլիոս) Կեսարացին և իր եղբայր [[Գրիգոր եպիսկոպոս Նիս]]ը, [[Գրիգոր Նազիանզացի]]ն, հատկապես իր հոգևոր միստիկական [[պոեզիա]]յով, որի նշանները զգալի են [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին [[Նոննա]]ն, [[Պալլադ]]ը։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացու ազդեցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթռուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընդհանրությունների և ուղղահայաց տարբերաթյունների մասին, որ գոյություն է ունեցել Արևելքի և Արևմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատարածքների գրականությունների կերպը։

Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնել Արևելքի և Արևմուտքի աշխարհամտածողության տարբերությունները։

Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արևմուտքի պոզետիվիզմը և արևելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արևելքը շատ ավելի ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գաղափարախոսությամբ։ Արևելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արևմուտքին։ Արևելքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ամեն ինչ տալիս է պատրաստի ձևով։ Արևմուտքում այդ ամենը նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձևով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]], Արևմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռանալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արևելքը իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակը և տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արևմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկարայնությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթման ընթացքի նշան է։ Արևելքում որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձևերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասնելու ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Արևմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամիասնաթյունը հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշե]]ի «Ծննդաբանության», սա առաջխաղացման կարևոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար հրեաները շարունակ ժխտում են իրենց իսկ ստեղծած գաղափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արևմուտքում։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձևով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արևմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, արևելքը շարունակում է կառչել իր միստիկական ռացիոնալիզմին։ Արևմտյան գրականության մեջ, ի տարբերություն Արևելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տարանջատում պատմությունը։ Արևելքում հոգսը աշխարհինն է, Արևմուտքում՝ մարդունը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանում է, գնում ինքնահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Արևելքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուրի գաղափարի կրողն է, տաբուի պաշտպանը։ Արևելքի մեթոդը նկարագրությունն է, Արևմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արևելքը պոեզիայի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Արևմուտքում շուտ է սկսվում և շուտ էլ ավարտվում։ Արևելքում ճիշտ հակառակն է։ Արևելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականություն է (հավերժական ռոմանտիզմ), Արևմուտքինը ռեալիզմի՝ իր բազում տարատեսակներով, դրսևորումներով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արևմուտքը մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահեռները կամ սխալ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լինի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով և կամ ընդհակառակը։

Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արևելքի և Արևմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի և Ասիայի պատմական «կամուրջը» ([[Րաֆֆի]])&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;։

Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդներից ենք, անցել ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արևելքի և Արևմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի և մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլ հոգևոր խմորումների տևական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենևին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլև երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինը շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները և անկրկնելի անհատականությունը:

Հայկական մշակույթը ուրիշ ժողովուրդների մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլև ստեղծել իրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Ադոնցի բնորոշմամբ հայ ժողովրդի հոգևոր արժեքների ամբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլև հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։

Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մասնավորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն աղերսների վրա, որոնք առնչվում են շումերական հնագռւյն էպոսին՝ «Գիլգամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «[[Սասունցի Դավիթ]]» էպոսում [[Սանասար]]ի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաև «Գիլգամեշում»։ Գիլգամեշը նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սուզվելուց ու զորանալաց հետո է միայն կարողանում անցնել մահվան ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանելու փաստը համարյա նույնությամբ կրկնվում է «Սասանցի Դավթում»։

Իր հոդվածներից մեկում Հովհաննես Թամանյանր, անդրադառնալով «[[Արտաշես և Արտավազդ]]» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տողերի վրա՝

Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտախուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։

Բանաստեղծր գրում է. «Երբ աներևույթ ուժերի հետ մարդը կախարդանքներով էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավասնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլևայլ զորություններ, պահպանում և ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները և նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։

Սիրահարված Սաթենիկը տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտախոր խավարը և տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը»&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;։ Թումանյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպի այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին, ասում է.

Ես կբացեմ Գիլգամեշ խոսքը նվիրական, &lt;br&gt;
Երբ ծաղկի գաղտնիքը, ևս կպատմեմ քեզ.&lt;br&gt;
..........................................&lt;br&gt;
Երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասնի, &lt;br&gt;
Դու երիտասարդ միշտ կլինես։

Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաև «[[Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ]]» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու և երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար փորձում է Շամիրամից փախցնել զորավոր ծաղիկը։

Ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողովուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբանական բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, փոխեց իր զարգացման հորիզոնական ուղղությունը և գնաց ինքն իր մեջ խորանալու և իրենը հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձևով դրսևորվեց Արևելք-Արևմուտք մշակութային բևեռների հակասությունը, գնալով ավելի ընդգծվեց հայկականի ազգային որակը։ Գտնվելով երկու բևեռների արանքում, այս անցման շրջանում և հետագայում էլ, հայությունը, ենթարկվելով երկկողմյա քաղաքական ու դավանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ ընդիմանալ և՛ մեկին, և՛ մյուսին։ Առանձին դեպքերում էլ հարել դրանց, կամ էլ բռնել յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արևելքում պաշտոնապես առաջինը ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հայտնվեց յուրահատակ վիճակում։ Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ամյա խաղաղության պատեհ առիթը օգտագործելով, փորձում էր հայությանը ներքաշել իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դավանաբանական պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանալ Զրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական ([[325]]) և Եփեսոսի աստվածաբանական ([[432]]) ժողովների պահանջներին։ Այս ամենը քաղաքական, դավանաբանական դրսևորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաև իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Արտաշատում գումարված հայոց կրոնական ժողովը վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնորոշվելու հարցում։ Հայությունը դրսևորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, որով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արևմուտք՝ ունենալով իր ազգային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգևոր այս յուրահատուկ թեքվածությունը ճակատագրական նշանակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդոցի» [[հայերեն]] թարգմանության առաջաբանում մեջ է բերվում արևելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման և տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբևեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քաղաքական, դավանաբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրև հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ասորի կուլտուրտրեգները, այնպես էլ հույն հոգևորականները երկուստեք ջանում էին հոգևոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրել հայերին, ինչը ուղղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տարածմանը։ Դավանաբանական այս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմանվեց Սուրբ գիրքր և սկիզբ դրվեց ազգաին գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնական ընդդիմությունը շարունակվում էր։ Հայ իմաստասիրական, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կանխելու զրադաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր [[Եղիշե]]ն, - ոչ էլ մի արարածը երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխարհը կփչանա...» &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;։

V դարը հայերիս համար դարձավ ազգային դիմագծի վերջնական ճշտման ժամանակաշրջան, որի ընթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գալիս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ Ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլև քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ և անհանճար &lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլևս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» &lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;։ Ապա շարունակում. «Բաներ կային, որ ընդդիմացանք նրանց, բայց էլ ավելի շատ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետև ընդդիմանալ» &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;։ [[Եզնիկ Կողբացի|Եզնիկը]] «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկական զրադաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող աղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճառ հյուլեին և նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագորիաների և պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր ընդունում նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային անմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկներին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքական ենթատեքստ ունեցար գաղափարախոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց և հետագայում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարող չընդունել նաև մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստը։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևորվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձևավորման, ինչպես նաև գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ [[Ղազար Փարպեցի]]ն հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրև թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաև հունաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում առաջադիմելու համար և մինչև այսօր առավել հորդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;։

Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բարսեղի և Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը ազգային մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսևորումները տվեց հետագա շրջանի հայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչև 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգևոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունից և ապա փոխանցվում երկրի և արտերկրի մշակութային մյուս օջախներին։ Ժամանակի պահանջով հայ կլասիցիստները կանխեցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արևելյան, հատկապես՝ պարսկական մտածողության հոգևոր քաոսը և նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Մխիթարյան միաբանությունն իբրև հոգևոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երևույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պարզորոշ երևում էր նաև այն խորքային ընդդիմությունը, որ ուղղված էր արևմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետևելով ֆրանսիական [[կլասիցիզմ]]ի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ ելնելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահանջներից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընդգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանում էր դրամատիզմով հագեցած հայոց պատմությունը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանի]], [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան|Պեշիկթաշլյանի]], [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյանի]], Րաֆֆու ստեղծագործություններում։ Իբրև հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկապես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արևելյանից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքները, բանարվեստային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երևում է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։

Աբովյանը զգամ էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրոպա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տալիս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը և ասիականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում էր հայկականի դրսևորման ձևը։ Ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն է անում. «Որովհետև որոշ չավավ իսկ հայտնի է իմ արևելյան հայրենակիցների՝ հայերի և ուրիշների մտածելակերպը և կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ և արագ իսկական կրթության և լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բանասաեղծաթյան, երաժշտության և նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով և զգացի նրանց ներգործությունը նախ և առաջ եվրոպացիների և հետո էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին և ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» &lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt;։

Աբովյանի, ինչպես նաև մինչաբովյանական շրջանի հայ գրականության և արվեստի հակվածությունը դեպի արևմտյանը, դրսևորվում է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձևով։

«Վերք Հայաստանի» ողմնաշարը արևելյան վիպասանությունն է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եվրոպական ռոմանի էլեմենտները» &lt;sup&gt;32&lt;/sup&gt; - գրել է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանը]]։ Մի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» [[վեպ]]ը չէր տեղավորի այսքան մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցներ [[հեղինակ]]ի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արևելյան վիպասանությանը ձևը՝ ազատ ու անափ ծովի նման»&lt;sup&gt;33&lt;/sup&gt;։

Երկու դեպքում էլԴ. Դեմիրճյանը համադրման փաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձևի, այլ ոչ վերջինիս բովանդակայնացման վրա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում արևելյան և արևմտյան ձևերի դրսևորամները պարզ երևում են, գաղտնիքը մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորաթափանց Դեմիրճյանը ընդհուպ մոտենում է բարդույթին. «Իբրև, եվրոպական ռոման, Աբովյանի այս երկը շատ է ծանրաբեռնված լիրիկական տարրերով, իսկ իբրև արևելյան [[վիպասանություն]], ընդհակսաակը՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Մեկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրև ժանրային սպեցիֆիկում» &lt;sup&gt;34&lt;/sup&gt;։ Ինչպես երևում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երևույթը դիտել նաև երաժշտության ոլորտում։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» հոդվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսը պետք է հենվի արևելյանի վրա, կառուցվածքը՝ արևմտյանի։ Կտրուկ բացարձակացումր կրկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնում, որ ընդունելի էր, ինչը և ինքը զգում է իբրև դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի և Արևելյանի ընդդիմացումը, որով և դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արևելյան» և «Արևմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին և ժամանակներին»&lt;sup&gt;35&lt;/sup&gt;։

Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրը։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անդրադառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բևեռացումները պարզ երևում են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արևմուտք), Սպենդիարյան (Արևելք)։ Ճարտարապետության մեջ Հալաբյանի եվրոպական կոնստրուկտիվիզմը, որի մասին խոսում է նաև Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական և ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծագործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսը իր մեջ ունի արևելյանի և արևմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արևելյանր, այլ արևելյանի ավելորդաբանությունը, որ հետագայում էր ներմուծվեց ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաև այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բևեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձևը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամարդկայինն է։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6980</id>
      <timestamp>2011-12-01T17:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="84064">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» բաժինը:

== 6. Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը ==

Խնդիրը մշակութաբանական բնույթի է, ուստի միայն գեղարվեստական գրականության փորձի վրա հիմնվելը կարող է հանգեցնել միակողմանիության։

Գրականագիտական, արվեստաբանական աշխատություններում, [[գրականության տեսություն|գրականության տեսության]] ձեռնարկներում հաճախ ենք հանդիպում մշակութաբանական սեղմ ընդհանրացումների, որոնք մեզ համար դառնում են աքսիոմատիկ ճշմարտություններ ու այլևս չենք փորձում մտածել դրանց հիմնավորվածության մասին։ Այդպիսին է նաև այն միտքը, թե [[գրականություն]]ը, արվեստը որքան ագգային, այնքան համամարդկային է։ Սեղմ ու հեշտ է ասված, բայց որքան դժվար է խորանալ երևււյթի համապարփակ տիրույթների մեջ, որոնք որքան սահմանագծված, նույնքան փոխներթափանցված են։ Խնդրի բարդույթին ուղղված առաջին իսկ մտասևեռումը դեմ է առնում մասի և ամբողջի փիլիսոփայական հետևությանը, որն իր վերացարկվածության մեջ անժխտելի է, հատկապես երբ այն վերաբերում է ֆիզիկական երևույթների փոխկապվածության, մաթեմատիկական գումարելիների համարժեքմանը։ Երևույթը մի այլ կերպ է դրսևորվում մարդու հոգեբանության, ուստի նաև գրականության ու արվեստի մեջ։ Ազգայինի և համամարդկայինի (միջազգայինի) հակադրամիասնաթյունը իր ընդդիմության և սերտաճման յուրահատուկ օրենքներն ունի։

Որո՞նք են դրանք։ Պարզելու համար մեզ անհրաժեշտ է ուշադրություն ղարձնել մշակույթների խորքային հարաբերությունները ներկայացնող հետևյալ հարցադրումներին։ Ի՞նչ է մշակույթների նախնադարյան համադրականությունը՝ հորիզոնական և ուղղահայաց կտրվածքներով, մշակույթների եվրոկենտրոն եւ ասիակենտրոն բևեռացումը, ազգայինի տարանջատումը իբրև այդ բևեռացումների արգասիք։ Սրանք գիտության համար նորություններ չեն, սակայն ամեն անգամ կոնկրետ ազգային մշակույթի հատկանշային համակարգը ուսումնասիրելիս կրկնելին և անկրկնելին խառնվում են իրար, ստիպում դիմել մարդկային քաղաքակրթության զարգացման գոնե մոտավոր պատմությանը։

Մ.թ.ա. III,II հազարամյակներին շումերներն արդեն որոշակի պատկերացում ունեին տիեզերական տարածական երկհարկ կաոուցվածքի տիրույթների մասին՝ հասանելի երկիր, անհասանելի երկինք, հասանելի ներքև, անհասանելի վերև, ինչպես նաև աշխարհի հնարավոր ապոկալիպսիսի մասին, որոնք հետագայում տեղ գտան կրոնների գիտակցության մեջ՝ ներմուծվելով ժողովուրդների գրականության և արվեստների ոլորտները։

Ի սկզբանե հնագույն մարդու գիտակցության մեջ անշրջանցելի խնդիր է եղել մարդկային հիշողության սկիզբը ճշտելը, և ամենուրեք եզրահանգումը նույնն է՝ '''երբ երկինքը հեռացավ երկրից, ահա` երբ'''։ Տարածաժամանակային ըմբռնման այս որոշյալ անորոշությունը, համենայն դեպս, դիցաբանական մտածողության մեջ համատարած է։ Ըստ դրա, առաջին աստվածների ծնունդը մարդկային աշխարհի սկիզբն է։ Շումերական հայտնի [[միֆ]]ի մեջ [[Էնիկի]]ն և [[Նիմախ]]ը մտածում էին կավից ստեղծել առաջին մարդուն ([[Աստվածաշունչ]])։ Ուշագրավ է առաջին աստվածների բնութագիրը այդ աղբյուրներում՝

Երբ աստվածները չէին փայլում խոսքով,&lt;br&gt;
Անուններ չունեին և չունեին, ճակատագրեր,&lt;br&gt;
Այդ ժամանակ քաոսի միջից հայտնվում են աստվածները։

Աստվածային նախասկզբի նշաններին մենք հանդիպում ենք նաև հնդկական [[ռիգվեդա]]ներում: 

Չկար ոչինչ ուրիշ նրանցից բացի. &lt;br&gt;
Որտեղի՞ց հայտնվեց այս ստեղծագործությունը, &lt;br&gt;
Թե՞ ինքն է իրեն ստեղծել և կամ թե ոչ, &lt;br&gt;
Միայն, նա գիտի դա, կամ էլ չգիտի։

Այս համադրական նշանների առկայությունը առավել ցայտուն է երևում Մերձավոր Արևելքի, մասնավորապես` Միջագետքի ժոդովարդների (եգիպտացիներ, աքքադացիներ, խեթեր, խուրիացիներ և այլն) դիցաբանության մեջ։ [[Սանսկրիտ]]ով պահպանված հնագույն հնդկական [[հիմներգաթյուն]]ներում խոսվում է այն մասին, որ աստվածներր քամիների նման սլանում են դեպի աշխարհի տարբեր ծայրերը։ Նրանք շարժվում են ցանկացած ուղղությամբ, իսկ դա նշան է այն բանի, որ աստվածներր հավասարապես բոլորինն էին։ Մտածողության թեմատիկ դրսևորումները, դրանց արտացոլման ձևերը, եղանակները այնքան նույնացված են, այնպիսի կոսմոգենիկ բնույթ ունեն, որ դժվար է ուղղահայաց կտրվածքով (աոանձին, առանձին իրար տակ) տարբերակել ինչ-ինչ էթնոմտածողության առանձնահատկություններ։ Հայերս, իբրև հնագույն ժողովուրդներից մեկը, նույնպես դուրս չէինք այս օրինաչափությունից։ «Ագգերի հոգեբանությունը նույն կուլտուրական զարգացման նախաշրջաններում նույնը կհանդիսանա ամենուրեք։ Հայ ժողովուրդը գնացել է նույն շավղով, որ անցել էին նույն հարևան ազգերը, որի անվան հետ կապված էր նախնյաց առաջին գալստյան հիշատակը ի հույս, նա նույնիսկ երկրային աստվածների շարքին դասելով, փոխել է նրա պայծառագույն աստվածատունը, որ Հայք կկոչեին» &lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;։

[[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորանացու]] «Հայոց պատմությունից» հայտնի է, որ Տիգրան II հայոց թագավորը Միջագետքից Հայաստան է բերում կուռքերի արձաններ և ցրում երկրով մեկ։ ([[Արտեմիս]], [[Հերակլ]], [[Ապոլոն]], [[Աֆրոդիտե]], [[Դիոս]], [[Աթանաս]], [[Հեփեստոս]] և այլն)։ [[Մանուկ Աբեղյան]]ը, հենվելով [[Փիլոն Եբրայացու (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)|Փիլոն Եբրայացու]] «Վասն տասնաբանեան օրինաց» գրքի տվյալների վրա, [[Վահագն]]ին համեմատում է պարսից [[Վերեթրագնա]]յի հետ՝ ընդհանրություններ տեսնելով նաև հնդկական [[Ագնի]]ի և հայկական Վահագնի միջև։

Ժողովուրդների հնագույն դիցաբանության այս համընդհանուր ըմբռնումներն իրենց որոշակի դրսևորումներն են գտել համեմատաբար ավելի նոր շրջանների ժողովրդական բանահյուսության մեջ՝ փոխանցելով նաև գրականությանն ու արվեստին։ Մարդու գիտակցության մեջ աշխարհի միասնական օրգանիզմ լինելը իր փիլիսոփայական մեկնաբանությունն է գտել անտիկ շրջանի մտածողների գործերում, հատկապես հելենիստական շրջանի փիլիսոփայության մեջ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճած
աշխարհը, որ խայտաբղետ էր իր գույներով, հակասություններով առլեցուն, անպայման պիտի ստեղծեր այնպիսի գաղափարաբանություն, որ միացներ, համախմբեր ժողովուրդներին, ամրապնդեր «դերժավան», որ դարձել էր աշխարհի կենտրոնը։ Համաշխարհային քաղաքակրթությունը դժվար կլիներ պատկերացներ եթե հաշվի չառնվեր այս տարածաշրջանի մշակութային գոյաբանությունը, ուր ներդաշնակ միասնաթյան էր բերված Արևելքի և Արևմուտքի մտածողությունը, որից էլ սկիզբ էին առնում ժամանակների գիտական ըմբռնածները խտացնալ փիլիսոփայական ուղղությունները։ Հատկապես այն անցումային ժամանակներում, երբ զգացվամ էր աշխարհի վարչական, աշխարհատարածքային, դավանաբանական տրոհումների հեռահար վտանգը։ Այս խնդրում իրավամբ զգալի դեր ունեցավ փիլիսոփայությունը, որի հիմնական հայեցակարգը ժամանակների հեռուներից եկող աշխարհամիասնաթյունն էր։ Այս առումով լուրջ դեր խաղացին ստոիկները։ Ընդ որում՝ աշխարհամիասնության գաղափարը առաջ է քաշում այնպիսի մի մարդ (Խրիզիպը), որ ծագումով արևելցի էր, և ապա զարգացվում է [[Զենոն]]ի կողմից, որ Արևմուտքից էր։ Հանրահայտ է այն [[թևավոր խոսք]]ը, թե չլիներ Խրիզիպր, չէին լինի ստոիկներր։ Ստոիցիզմի աշխարհաքաղաքացիության (կոսմոպոլիտիցմի) գաղափաբարանությունը, որ տեղ է գտել Դիոգենի՝ ես բոլոր տեղերից եմ և [[Պլուտարքոս]]ի «բոլոր մարդիկ աշխարհի քաղաքացիներն են» արտահայտությունների մեջ&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;, իրենց նստվածքներն են տվել նաև հայազգի մտածողների, մասնավորապես՝ [[Պրոերեսիոս]]ի ([[Պարույր Հայկազն]]) փիլիսոփայական դատողություններում։

Այս շրջանում ձևավորվեցին նաև փիլիսոփայական այլ ուղղություններ, որոնք արդեն անջատողական, աղանդավորական էին, որոնցից էլ սկիզբ էին առնում մշակութային ուղղահայացի ընդդիմությունները։ Էպիկուրյաններն արդեն մարդուն օտարում էին աստվածներից՝ ապահովելով նրա լիակատար ազատաթյանը։ Ըստ նրանց, դատարկ է այն փիլիսոփայությունը, որր չի մտահոգվում մարդու անձնական երջանկության համար։ Հռոմի քաղաքական դրվածքը այդ շրջանում այնպիսին էր, որ ամեն կերպ ջանում էր ամուր կապ ստեղծել ժողովարդների, էթնիկական խմբավորումների գաղափարական միասնության համար՝ առաջադրելով փիլիսոփայական սինկրետիզմի տեսությանը։ Ըստ հելլենիստական շրջանի ստոիկների, աստվածային նախասկզբի գոյությունը մարդու և բնության համերաշխության պահանջն է եղել, ուստի բոլորը պիտի հետևեն այդ անթեքելի իմաստասիրությանը։ Սա արդեն քաղաքական [[ենթատեքստ]] ուներ, որն, ըստ էության, ստոիկներին ստիպեց դառնալ այդ գաղափարաբանության հետնորդները։

Իր էթնիկական խայտաբղետության պատճառով Մերձավոր Արևելքը, հատկապես Միջագետքը, չափազանց անհանգիստ էր, ներքին հակասություններով լի, տեղի տալով տարածաշրջանի մտածողության միասնության տրոհմանը, ինչը առավել զգալի դարձավ Ալեքսանդրյան կայսրության կործանումից հետո։ Բայց ահա անգամ հելենիզմի ավարտից հետո էլ, նրա իմաստասիրության առանձին հայեցակարգերը նորովի իմաստավորումներ գտան հետագա ժամանակի մտածողության մեջ։ Այդպիսին էր նոր պլասանականությունը, որ նրբորեն համադրում էր ստոիցիզմն ու էպիկուրիզմը։ Սա, ըստ էության, համապատասխանում էր ճորտատիրական հասարակության բարձր խավերի գաղափարական պահանջներին, ինչի արձագանքները մենք տեսնում ենք [[Դիոնիսոս Արեոպագացի|Դիոնիս Արեոպագացու]] գործերում։

Այս ժամանակներում էր, որ ստեղծվեց հայտնի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]ը, որին հարում էին շատ հայ մտածողներ, անգամ այն ժամանակ, երբ քրիստոնեությունը արդեն պաշտոնապես ընդունվել էր Հայաստանում։

Քրիստոնեության համադրական գաղափարաբանության հիմնական դրույթները, որոնք ամուր հիմք հանդիսացան քրիստոնյա ժողովուրդները մշակայթների զարգացման համար, սերում էին մի կողմից [[հրեական բանահյուսաթյուն]]ից եկող իդուիզմի-փիլիսոփայությանից, մյուս կոդմից՝ Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների ու անտիկ Հունաստանի դիցաբանությունից։ Իդուիզմի փիլիսոփայության հիմքում ընկած էր «միության», «փոխհամաձայնության» գաղափարը աստծո և մարդու միջև, ըստ որի մարդը ընդունում էր աստծո խորհուրդները և գործում երկրի վրա, իսկ աստված երկնքից հանդես էր գալիս պահապանի և վերահսկողի դերում։ Մետաֆիզիկական միասնության այս գաղափարին զուգահեռվեց անդրաշխարհային կյանքի գոյության միտքը, որ առկա էր հույների և այլ ժողովուրդների դիցաբանաթյան մեջ՝ վերաիմաստավորվելով Պլատոնի դատողությաններում։ Նա հիշատակում է Հայաստանի որդու գոյության միֆը, որն իր մահից հետո ապրել է անդրաշխարհում՝ լուրեր բերելով այնտեղից, իրար կապել աշխարհի երկու հարկերը։ Քրիստոնեությունը, որ արդյունք է այս աշխարհատարածության էթնիկական ու կրոնական բարդույթների, նպատակ ուներ վերստին համերաշխության բերել մարդկանց՝ պահպանելու համար աշխարհի հավասարակշռությունը։ Սուրբ գիրքը ընդունելով հանդերձ աշխարհի տրոհման վտանգը, հնարավոր ապոկալիպսիսի գադափարը փորձում էր դրանով հավասարակշռել մարդկային կրքերը` կապված մահվան վախի հետ, առաջադրելով նաև անդրշիրիմյան կյանքի գոյության լավատեսական գաղափարը։ Մարդուն այս կյանքում բարոյականության բարձր նորմերի մեջ  պահելու նպատակով  քրիստոնեությունը  ընդունեց նաև դժոխքի և դրախտի գոյությունը։ Ապոկալիպսիսով ի ցույց է արվում աշխարհի ճակատագրի ավարտը, իբրև չարի և բարու վերջին հանդիպում։ Հիմնարար այս գաղափարները իրենց խորքային դրսևորումները գտան աշխարհի ժողովուրդների մտածողության մեջ՝ դառնալով հատկապես միջնադարյան շրջանի գրականությունների և արվեստների բազում հղացումների աղբյուր՝ պահպանելով և շարունակելով նախնադարյան հորիզոնական սինկրետիզմի ավանդույթները։ Քրիստոնեության հոգևոր, դավանաբանական հայեցակարգը բխում է հենց այս համադրականությունից (սինկրետիզմից)։ Այն իրար է մոտեցնում մի կողմից արևելյան, կոնկրետ՝ իրանական էսխոտոլոգիական դուալիզմը (չարի և բարու գաղափարը), մյուս կողմից՝ իդուիստական «միասնությունը», «փոխհամաձայնությունը»՝ ամրակայելով այն հունական իդեալիստական փիլիսոփայության տրամաբանության օրենքներով։ Կրոններն, այսպիսով, իրենց ծագումնաբանական համադրությամբ հանգում են համամարդկայինին։      

Քրիստոնեության աստվածաբանական այդ կողմնորոշումը հնարավորություն տվեց նրա արագ տարածմանը, հատկապես այն շրջանում, երբ Սուրբ գիրքը սկսեցին թարգմանել տարբեր լեզուներով։

Անտիկ շրջանի այլաշխարհային միստիցիզմը քրիստոնեության գաղափարաբանության մեջ նպատակադիր համակարգվածության ենթարկվելով, դառնամ է մի հոգևոր ուսմունք, որը պիտի ունենար իր քարոզչական ինստիտուտը՝ եկեղեցին, իր հոգևոր հայրերով հանդերձ՝ հենվելով ոչ թե ստիպելու, այլ համոզելու արդյունավետ մեթոդի վրա։ Ժամանակներն, այսպիսով, պահպանում էին մարդկային բարոյակրթության սկզբունքների միասնությանը, որը ուներ ազդեցության զորեղ կռվաններ, և որոնք շարունակ ներմուծվում էին ձևավորվող նոր կրոնների ու փիլիսոփայական ուսմունքների մեջ։ Մանիկենիականությունը այդ գոյակցության դրսևորումներից էր։ Նույն բանը կարելի է ասել բուդդիզմի մասին, որը, ձևավորվելով Հնդկաստանում իր բարոյաէթիկական սկզբունքների ճկունության պատճառով, կարողացավ ընդլայնել ազդեցության աշխարհագրական սահմանները՝ Չինաստան, Մոնղոլիա, Ճապոնիա և այլուր։ Այն ներմուծվեց նաև Միջին Ասիա, սակայն պատմական հանգամանքների բերումով այստեղ չդիմացավ։ Հնագիտական պեղումների ընթացքում արևելյան Թուրքմենստանում հայտնաբերվել է բուդդայական կանոնների՝ [[Դոամմապադ]]ի ամբողջական [[բնագիր]]։ Դավանաբանական այս ճյուղավորումները ավատատիրական հասարակության յուրահատուկ պայմաններում (միջնադարյան անջատվածություն) գնալով հեռացան իրարից՝ տալով որակապես նոբ դրսևորումներ՝ մշակելով կոնկրետ ազգային, էթնիկական խմբավոոումների կեցությանը, կացությանն ու հոգեբանությանը հատակ դրսևորումներ։ Մշակույթների զարգացման հորիզոնական կապերը, որ պատմաքաղաքական հանգամանքների և աշխարհագրական դետերմինիզմի պատճառով արդեն ճեղքվածք էին տվել, կրոնական բևեռացումների, ընըդիմաթյունների պատճառով ավելի թուլացան։ Գրականության և արվեստների զարգացման ամրությունը հորիզոնականից անցավ ուղղահայացի՝ պայմանավորելով ազգային գեղարվեստական մտածողության որակները։ Իսկ XI– XIV դդ. թուրքական արշավանքների պատճառով Արևելքն ու Արեւմուտքը անջրպետվեցին, զգալիորեն թուլացան մշակութային այն կապերը, որ գոյություն ունեին Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Այս պայմաններում Արևելքը, առավել ներփակվելով ինքն իր մեջ, զգալիորեն ետ մնաց Արևմուտքից։ Աշխարհի մշակույթների զարգացման բնականոն ընթացքը երկփեղկվեց՝ արվեստում ստեղծելով, այսպես կոչված, ասիակենտրոն և եվրոկենտրոն որակները։ Անկախ այս ամենից, որակական այս դրսևորումների ձևավորման գործում զգալի դեր է խաղացել աշխարհագրական միջավայրը։ «Ֆիզիկական աշխարհը ամենուրեք բնորոշիչ է ժողովուրդների բնավորաթյան ձևավորման ու զարգացման գործում, - գրել է Հ. Հերդերը։ Այստեղից էլ ամեն մի ժողովրդի դիցաբանություն, ընդհանրություններ ունենալով, տարբերվում է նրանով, թե նրանցից յուրաքանչյուրը ինչպես է նայել բնությանը, իր աշխարհագրական միջավայրի, կլիմայի առանձնահատկություններից ելնելով, ինչպես է բնորոշել չարն ու բարին, բացատրել իրեն մյուսների միջոցով» &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;։

Եվրակենտրոն և ասիակենտրոն մշակույթների ընդդիմության բնորոշիչ ըմբռնումը հետևյալն է՝

'''ա)''' Արևմուտքի մշակույթը գափս է միայն և միայն հունահռոմեական մշակույթից և մերժում Արևելքի մասնակցությունը։

'''բ)''' Ընդգծելով Արևելքի մշակույթի առավելությունը, (ex oriente lux) ասիացենտրիստները արմատապես մերժում են Արևմուտքի դերը արևել
յան մշակույթի զարգացման գործում։

Ինչպես վերը նկատվեց, մարդու աշխարհամտածողության զարգացման պատմությունը այդպիսի անվերապահ անջրպետումներ չի ունեցել։ Մշակույթներն իրենց խորքային երևույթներով շատ ընդհանրություններ ունեն, բայց նաև տարբերություններ, որոնցով էլ բնորոշվում է այս կամ այն ժողովրդի գրականության և արվեստի ազգային դիմագիծը։ [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, ընդունելով այս երկու աշխարհատարածքների մշակութային կապերի, ընդհանրությունների գոյությունը, միևնույն  ժամանակ նկատել է. «Ասիա և Եվրոպա, կամ ուրիշ խոսքով՝ Արևելքն ու Արևմուտքը լոկ աշխարհագրության տերմիններ չեն, այլ տարբեր քաղաքակրթություններ։ Հազարավոր տարիներ շարունակ այդ աշխարհներից ամեն մինը հանդես է բերել իր էս կամ էն գերազանց ուժը՝ իբրև իրենց ներկայությունը մյուսի հանդեպ» &lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;։

Ազգայինի և համամարդկայինի առնչակցական կապերը մոտավոր գծերով պատկերացնելու համար, մեզ անհրաժեշտ է նաև անդրադառնալ Արևելքի և Արևմուտքի գրականության ամենաընդհանուր դրսևորումներին, որոնք ուղղահայաց կտրվածքով կողմնորոշված են դեպի ազգային ոգու դրսևորումը։

Հնագույնն, ինչ խոսք, շուրջ 35 դար ընդգրկող եգիպտական մշակույթն է։ Նրանց գրականության պատմությունը բաժանվում է 3 շրջանի։ Միջինը ներկայանում է իբրև այդ գրականության ամենածաղկուն շրջանը։

Հին Արևելքի, մասնավորապես՝ Եգիպտոսի գրավոր հաշարձաններում մտածողության կարևոր շարժիչ ուժը մահվան պաշտամունքն է։ Գրականության պատմության սկիզբը ներկայացվում է աստվածների անմահությանը նվիրված դավանաբանական բնայթի արձանագրություններով, որոնցրց կազմված ժողովածուն կրում Է «[[Մեռյալների գիրք]]» խորագիրը։ Այս [[տեքստ]]երում ներկայացվում է անդրշիրիմյան կյանքն իր դժվար մեկնելի [[խորհրդանիշ]]ներով։ Նրանց երկրորդ գրավոր հուշարձանը  «Բուրգերի գիրքն է», որը որոշակիորեն աղերսվում է նախորդին։ «Աստվածաշնչում» տեղ գտած դրախտի գաղափարը գալիս է այստեղից։ Ըստ «Բուրգերի գրքի», դրախտը գտնվում Է Արևմուտքում։ Խոսվում է նաև այն մասին, որ մարդկային հոգին անմահ է, իսկ անմահներից անմահը բարձր բարոյականությունն է։ [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտական գրականության]] մեջ կարևոր տեղ է գրավում իրենց աստվածներին՝ [[Հապ]]ին, [[Ռան]]ին, [[Հաթոր]]ին նվիրված հիմներգությունների ժանրը.։ Լայն տարածում ունի դիդակտիկ պոեզիան (ուսուցողական, բարոյախրատական)։ Այս  ժանրերով ստեդծագործել են  [[Ջեդեֆհոր]]ին, [[Պթահոթեպ]]ին, [[Իմհոթեպ]]ին և ուրիշներ։ Սրանք բանաստեղծ լինելով հանդերձ, հանդես էին գալիս նաև իբրև փարավոնների խորհրդատուներ, պալատական երգիչներ։ Այս ավանդույթր հետագայում լայն տարածամ գտավ ողջ Արևելքում։ Ընդհանուր առմամբ եգիպտական գրւսկանությանից շատ բան է անցել «Աստվածաշնչին»։ Բացի վերոհիշյալից, Հովսեփ Գեղեցիկի պատմությունը, Մովսեսին վերաբերվող առանձին դրվագները, Սորոմոն Իմաստունի [[առակ]]ները գալիս են եգիպտական այդ հնագույն գրավոր հաշարձաններից։

Ամենից ուշագրավը, որ թերևս շատ ավելի մոտ է գեղարվեստական գրականությանը, «Հիսաթափվածը վեճը իր հոգու հետ» երկն է, որ հետագայում լայն տարածում է գտնում Արևելքի ժողովուրդների գրականության մեջ։ Ընդհանուր բովանդակությունը մարդու հիասթափությունն է կյանքից։ Մարդու համար իրական աշխարհը անտանելի է իր դառնություններով ու անաչառություններով, ուստի նրա փրկության միակ ճանապարհը մահն է։ Մահն է փրկարար երջանկությունը, քանի որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս ապրելու անդրաշխարհի կարգավորված կյանքում։ Մարդկային աշխարհը կարգավորված տեսնելու խնդիրն էլ հենց դառնում է այդ գրականության հիմնարար գաղափարը։ Քննության առնվող գրականությունը իր բնույթով բարոյախրատական է։ Այդպիսիք են [[Պտախխոտեպ]]ի «Իմաստասիրությունները», Ամենեմհատ I «Խրատները» ուղղված իր որդուն։ Կան, իհարկե, նաև զուտ դիցաբանական բնույթի [[թուղթ|թղթեր]], որպիսին է ասենք «Պատմություններ ոգիների մասին» գիրքը, նաեւ «Սիրային երգերը»՝ իրենց սյուժետավորված արկածային պատմություններով, որոնք հետագայում իրացման առումով հիմք են դառնում այնպիսի հանրահայտ գրական հուշարձանների, որպիսիք են «Հազար ու մի գիշերները», «Դեկամերոնը»։

Հնագույն շրջանի գրականության պատմության մեջ մեծ ներդրում են ունեցել նաև Միջագետքի մյուս ժողովուրդները (շումերներ, աքքադացիներ, խեթեր, խորիտներ)։

Եգիպտականին զուգընթաց այս ժողովուրդների գրականությունը, որ սկիզբ էր առել IV հազարամյակին, ունենալով շատ ընդհանրություններ՝ հորիզոնական կտրվածքով, նաև ձեռք էր բերել իր «տեղայնական նշանները»։ Նրանցում կրկին, գերակշռողը հիմներգություններն են՝ նվիրված աստվածներին, նշանակալից ճարտարապետական կառույցներին, պատմական անձանց։ Պահպանվել է շուրջ 150 գրավոր աղբյուր՝ ժանրային ու բովանդակային տարբեր դրսևորումներով ([[աղոթք]]ներ, միֆեր, [[հիմն]]եր, էպիկական պատմություններ, սիրո, հարսանեկան, մահվան ու թաղման [[ողբ]]եր և այլն)։ Գրականության այս խայտաբղետ ժանրերի դասակարգումը գիտության մեջ որոշակի դժվարություններ են ներկայացնում գործառական անզուսպ ներթափանցումների պատճառով։

Ասորական թևը և ընդհանրապես նրանց ողջ մշակույթը, որ իր ծաղկմանն էր հասել մ.թ. III դարում, պարսկաբյուզանդական գրականության նուրբ համադրության արգասիք է։ Երկկողմյան ազդեցությունները այնքան զգալի են եղել, որ այս գրականությունը հնարավորություն չի ունեցել վերջնականապես ձևավորել սեփական ազգային դիմագիծը։ Ասորական և համաշխարհային գրականության մեջ կարևոր դեմքերն են [[Բարդեսա]]ն, [[Հարմոնի]]ն, [[Եփրեմ Խարի]]ն, հւսնանճարեղ բանաստեղծ [[Բար Էբրեքլ]]ը։

Այս տարածաշրջանի մշակաթային կյանքում հսկայական դեր է խաղացել [[շումերական գրականություն]]ը, նրանում հայտնի «[[Գիլգամեշ]]» [[էպոս]]ը, որ սկիզբն է բոլոր էպոսների։ Առանձնակի նշանակություն ունեն նաև շումերական կոսմոգոնիկ միֆերը աշխարհի երկհարկայնության, երկնային մարմինների, մարդու լույս աշխարհ գալու մասին։ Աքքադաասորական մշակութային համադրության մեջ աստվածները տեղայնացված չեն։ Աքքադական [[Շամաշ]]ը համարյա չի տարբերվում շումերական [[Ուտու]] և կամ [[Իշկուրի]] աստվածներից։ Միակ առաձնացողը այս տարածքում թերեւս Բաբելոնյան Բելն է, որը մեզ ծանոթ է [[Մովսես Խորենացի|Խորենացու]] «Հայոց պատմությունից»։ Առանձնակի տեղ է գրավում ասորաաքքադական «Պոեմ աշխարհի արարման մասին («[[Էնումա Էլիշ]]») էպիկական ստեղծագործությունը, որն, ըստ էության, «Գիլգամեշից» հետո երկրորդն է էպոսների պատմության մեջ։ Այստեղ պատմվում է առաջին աստվածների մասին, որ հայտնվում են քաոսից։ Հայտնի է աքքադական «Գիլգամեշը», որի տեքստը պահպանվել է և ըստ գիտական նոր վարկածի այն վերստեղծվել է այն ժամանակ, երբ Միջագետքի ժողովուրդները սկսել են խոսել աքքադերեն։

Եգիպտականից ածանցվող մյուս դրսևորումը [[խեթախուրիտական գրականություն]]ն է (սկզբնավորվել է մ.թ. ա. XVIII դ)։ Այն պահպանվել է [[սեպագիր արձանագրություն]]ների ձևով։ Առանձնանամ է խեթախորիտական [[Ալալու]] աստծուն նվիրված պոեմը (Ալալուն համարյա չի տարբերվում շումերների Էլիշից)։ Սա իր թշնամուց խույս տալով հայտնվում է անդրաշխարհում։ Թերևս ներքին կապ կարելի է տեսնեյ հունական դիցաբանությունից հայտնի [[Օվկիանոս]] աստծո հետ։ Մեծարժեք գործեր են նվիրված [[Անու]]՝ երկնքի աստծուն, [[Տեշուբին]]՝ կայծակի ու պատերազմի աստծուն։ Վերջինս իր հերթին հիշեցնում է հունական [[Զևս]]ին, հայկական [[Վահագն]]ին։ Համաշխարհային մշակույթի պատմության մեջ իր որոշակի տեղն ունի իրանական անտիկ և միջնադարյան գրականությունը, որը հսկայական դեր է խաղացել Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Հնդկաստանի, Խորեզմի գրականությունների լինելիության գործում։ Առանձնանում է իրանական սուրբ գիրքը՝ «[[Ավեստա]]ն», հատկապես նրա ամենահին մասը՝ «Գատին» («Երգ երգոցը»), որը 17 երգերի ժողովածու է։ Սրանցում կրկին աշխարհը բաժանված է երկու մասի՝ ռեալ իրականը և այն կողմնյա երևակայականը։ Սրանք աղոթք-խնդրանքներ են՝ ուղղված այդ երկու աշխարհներին, որ սատարեն մարդուն։ Առաջին մասում մարդու հողեղեն կյւսնքն է՝ իր կենցաղային մանրամասներով, ուր հանդես են գալիս քոչվորներ, անասնագողեր, տարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ։ Սրանց անընդհատ ուղեկցում են բարի եւև չար ոգիներ, որոնք, ըստ էության, կազմում են [[Զրադաշտ]]ի հիմքը։ Բարին ներկայացնում է աշխարհային կյանքի ներդաշնակությունը, չարը ճիշտ հակառակ դերամ է. «Ավեստայի» մեջ կանոնակարգված են դիցաբանական կրոնական հիմներ, աղոթքներ, առասպելներ, որոնք խորքային աղերսներ ունեն հնդկական [[վեդա]]ների հետ։ «Ավեստան» վերագրվում է Հին Արևելքի ամենախորհրդավոր առասպելական դեմքերից մեկին՝ Զրադաշտին. այստեղից էլ զրադաշտականությունը։ Ինչպես տեսնում ենք, իրանական հին գրականությունը շարունակում է մշակութային համադրության ավանդական սկզբունքը։ Սասանյանների շրջանում ծայր են առնում կրոնական, մշակութային ընդդիմությունների գործընթացներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին հելենիստական գաղափարաբանության դեմ, և որոնք որոշակի դրսևորամներ տվեցին նաև քրիստոնեական թևի մեջ։ Մշակութաբանական բնույթի այս հարակցական դրսևորումների ոլորտում իր որոշակի դերն է ունեցել հին հնդկական գրավոր մշակույթը (II հազ. մ.թ.ա.)։ Հին հնդկական վեդաները ժանրային իմաստով բարդ կառուցվածք ունեն և բաժանված են չորս խմբավորումների՝ սամհիթներ, բրահմաններ, արանյակներ, ուպանիշադներ։  Վեդա նշանակում  է գիտելիք, իմացություն։ Սրանցից ծավալով ամենափոքրը «Ռիգվեդան» է, որ բաղկացած է 1028 տողից։ Վեդաներում աստվածները շարունակ կերպարանափոխվում են՝ (անտրոպոմորֆիկա) մարմնավորելով բնության ու մարդու ներաշխարհի ֆունկցիաները։ Մարդն ու բնությունը սրանցում անընդհատ իրար հետ են, իրար մեջ՝ մահվան և հարության հավերժական շղթայում։ Հիմնական գաղափարը սրանցում այն է, որ մարդը աստվածայինը կարող է ընդունել միայն զոհաբերության միջոցով։ Մարդը զոհվում է մարդկանց համար և աստվածանում։ Սա հավերժական պայքարն է չարի դեմ (վրիթա) և բարության հաղթանակը։ Վերջինս Սուրբ գրքի գաղափարական պահանջից բացի, հիշեցնում է նաև հունական Զևսի և Տիֆոնի պայքարը (Ինդրա-Վրիթա)։ Հնդկական հնագայն շրջանի պոետական մտածողությանը չափազանց վերացական ու բարդ է։ Խոսքը, բառը ներկայանամ են իբրև կեցության ընդհանրացված փոխանորդ՝ ձեռք բերելով բացարձակ իշխանություն իրերի, ճակատագրերի վրա։ Իռացիոնալով ռացիոնալին հասնելու միստիկական սկզբունքն է։ Քրիստոնեական միստիկական պոեզիան, թերևս, այստեղից է գալիս։ Սրանում չափազանց զորեղ է բանաստեղծական ներշնչանքը։ «Ուպանիշների» առանցքը մարդն է, մարդու խնդիրը, բացարձակապես օտարված է հավերժականի  մետաֆիզիկայից։  Ուշադրության կենտրոնում մարդու բարոյական աշխարհն է, մարդկային բարոյատենչ հոգու տառապանքները։ Արվեստների համամարդկային ընդհանրությունները շատ բաներով պայմանավորված են հին եբրայական բիբլիական կանոններււվ (XII դ.մ.թ.ա.)։ Բոլոր այս կանոններ, պատմությանները ներդաշնակ համադրության են բերված հին ու նոր կտակարաններում, թերևս որոշ շեղումներ են տալիս «Սողոմոն իմաստանի պատմությունները», «Երգ երգոցը», «Հիսուսի պատմությունը»։ «Մարգարեները» տոհմական անցյալի դասերն են ուղղված գյուղական արիստոկրատիայի դեմ, որ ապրում էր ուրիշների հաշվին։ Այս քարոզները, հետագայում գրի առնվելով, հայտնի դարձան իբրև «Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» գրքեր։ Հայտնի են «Տասը պատվիրանները», «Հեսու նավեն», «Դատավորաց», «Թագավորաց» պատմական գրքերը։ Բաբելոնյան գերիշխանության շրջանին է վերաբերում Եըասաղեմի կործանման «Ոդբր»։ Այս ամենից է կազմված և վերջնական տեսքի բերված «Բիբլիան»։ Կարևոր դեր ունի «Մովսեսի հնգամատյանը» («Ծննդոց», «Ելից», «Ղեւտոց», «Թվոց» եւ «Երկրորդ օրինացը»։ Սրանք սոսկ պաշտամունքային գործեր չեն, գործառական նշանակությամբ խայտաբղետ են՝ սոցիալական, պատմական, քաղաքական, բարոյակրթական, մարդկային առօրեական, կենցաղային փոխհարաբերությունների վերարտադրության առումով։ Անտիկ եվրոպական գրականությունը, որ ընդգրկում է X-IX դ. մ.թ.ա. և մեր թվարկության IV–V դդ., հունական և հռոմեական գրականությունների յուրահատուկ համադրումն է։ Ինչպես հայտնի է, անտիկ Հունաստանի առաջին գրավոր հուշարձանները «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» են ([[Հոմերոս]])։ Սինչև այդ, գրականությունը ապրել էր իր անտիկ կամ «արխայիկ» բանահյուսական շրջանը։ Սրանցում լայն տարածում է գտել առսապելների ժանրը, որը նվիրված է տարբեր աստվածների, բուսական ու կենդանական աշխարհների մահվանն ու հարությանը։ Հունական դիցաբանության արխայիկ շրջանը արևմտաեվրոպական գիտության կողմից դիտվում է իբրև փակ մշակույթ, որը զարգացման, տեղատվության երկրորդ շրջանում իր դռներր բացում է հռոմեական մշակույթի առջև՝ փոխանցվելով նաև հարևան ժողովուրդներին։ Հունական գրականության ինտելեկտուալ շրջանը զորեղ հիմք հանդիսացավ ինչպես Արևմուտքի, այնպես էլ Արևելքի մշակույթների զարգացման գործում, այդ մշակույթների «երկրորդ շնչառության» համար։ Ընդ որում՝ ազդեցությունների ոլորտները բազմազան են՝ գեղարվեստական գրականություն, փիլիսոփայաթյուն, քաղաքականության, գիտության այլ ուղղություններ։

Արևելքի վրա այս ազդեցությունը շատ ավելի զգալի եղավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո, երբ Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային աղերսները ավելի ակտիվացան հելենիզմի տարածման շնորհիվ։ III-II դդ. մ.թ.ա. Հռոմի հաստատման ու զորացման շրջանում բուռն զարգացում ապրեցին գրականությունն ու արվեստի մյուս տեսակները։ Հռոմի մշակութային հոգևոր ուժը գալիս էր Հունաստանից։ Փաստորեն Հռոմը առաջինն է բացում հույների հոգևոր հարստությունը՝ դառնալով միջնորդ Հունական մշակույթի և Արևմուտքի շատ ժողովուրդների մշակույթների միջև։ Այս փոխանցումը կատարվում էր ոչ թե ուղղակի, այլ հռոմեական «խմբագրումների» ձևով։ Նշանակալից եղավ [[Ցիցերոն]]ի դերը [[Հռոմեական գրականություն|Հռոմեական գրականության]] մեջ։ «Պետության մասին», «Օրենքների մասին», «Պարտականությունների մասին», «Չարի և բարու սահմանների մասին», «Ակադեմիկա» գործերը ինքնին խոսում են ոչ միայն մշակութային խնդիրների ընղգրկունության, այլև պետական ամուր կառուցվածքներ ունեցող Հռոմի մասին։ Մշակութային այս աարածաշրջանում անգնահատելի դեր խաղացին [[բյուզանդական գրականություն]]ը, արվեստը,փիլիսոփայաթյունը։ Ազդեցության այդ ոլորտներն առավել շատ ընդլայնվեցին մ.թ.ա. I-V դդ.։ Քրիստոնեության մուտքը Բյուզանդիա լուրջ հակասություններ առաջ բերեց ոչ միայն քաղաքականության մեջ, պետական կառուցվածքներում, այլև մշակութային առնչություններում։ [[Փլավդիոս Հուլիանոս]]ը իր «Նահանջ» գրքում պաշտպանում էր քրիստոնեության գաղափարախոսությունը, իսկ [[Աֆանասի Ալեքսանդրացի]]ն պայքարում էր հեթանոսության վերականգնման համար։ Նոր հավատքի ջերմ պաշտպաններ դարձան Վասիլ (Բարսիլիոս) Կեսարացին և իր եղբայր [[Գրիգոր եպիսկոպոս Նիս]]ը, [[Գրիգոր Նազիանզացի]]ն, հատկապես իր հոգևոր միստիկական [[պոեզիա]]յով, որի նշանները զգալի են [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] «Մատյանում»։ Փայլուն գործեր ստեղծեցին [[Նոննա]]ն, [[Պալլադ]]ը։ Մեծ եղավ Պրոկոպիոս Կեսարացու ազդեցությունը ողջ քրիստոնեական մշակույթի վրա։ Այսպիսով, հիշյալ գրականություններին վերաբերող ամենաթռուցիկ անդրադարձն անգամ խոսում է այն հորիզոնական ընդհանրությունների և ուղղահայաց տարբերաթյունների մասին, որ գոյություն է ունեցել Արևելքի և Արևմուտքի մշակույթների մեջ։ Սրանք մեզ հնարավորություն են տայիս զգալ երկու աշխարհատարածքների գրականությունների կերպը։

Մեզ հարկավոր է տիպաբանական ամենասեղմ զուգահեռների ձեւով ներկայացնել Արևելքի և Արևմուտքի աշխարհամտածողության տարբերությունները։

Փիփսոփայական պլանով իրարից տարբերվում են Արևմուտքի պոզետիվիզմը և արևելյան միստիկական ռեալիզմը։ Արևելքը շատ ավելի ուժեղ է ընդհանրական կեցաթյան, քան պատմական փիլիսոփայության գաղափարախոսությամբ։ Արևելյան մտքի թռիչքը շատ ավելի հեռահար է հորիզոնական պլանով, քան ուղղահայաց, որ հատուկ է Արևմուտքին։ Արևելքում բնությունը մարդուս՝ համարյա ամեն ինչ տալիս է պատրաստի ձևով։ Արևմուտքում այդ ամենը նվաճվում է բնությունից «խլելու» բնությանը «ստիպելու» ձևով, որ հնարավոր է դառնում նույն այդ բնությունը վերլուծելու ու հասկանալու ճանապարհով։ Մարդը այստեղ մտնում է իրերի էության մեջ, վերլուծում, հայտնաբերում այն, ինչ բնությունը թաքցնում է նրանից։ Ըստ [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]], Արևմուտքի կայուն հատկանիշը իդեալից հեռանալն է, նա անընդհատ վերանորոգում է այդ իդեալը, կամ էլ մերժում է այլ օպտիմալ ուղի գտնելու նպատակով։ Արևելքը իդեալի հավերժական պահապանն է, այստեղ ժամանակը և տարածությունը մի տեսակ «կանգնեցված է», կտրած ծառի տեսք ունի։ Արևմուտքին հատուկ է մշակույթի խճանկարայնությունը, բազմազանությունը։ Սա ինտենսիվ քաոաքակրթման ընթացքի նշան է։ Արևելքում որքան բնությունը բազմազան է իր գույներով, ձևերով ու տեսակներով, այնքան գաղափարները սահմանափակ են, բայց խորը, հավերժականին հասնելու ռոմանտիկ ակնկալիքներով։ Արևմտյան մտքի զարգացումը կապված է մի կողմից հունական փիփսոփայական ֆորմալ տրամաբանության հետ, մյուս կողմից՝ փորձի։ Այս դիալեկտիկական հակադրամիասնաթյունը հակված է դեպի հնի ժխտումը՝ նորի հաստատման ճանապարհով։ Ըստ [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշե]]ի «Ծննդաբանության», սա առաջխաղացման կարևոր միջոց է, որ հատուկ է հրեական մտածողության գենետիկային։ Առաջ գնալու համար հրեաները շարունակ ժխտում են իրենց իսկ ստեղծած գաղափարաբանությունը։ Մտավոր դեկադենտը այստեղ շարունակվում է։ Կառուցվածքային տեսությունը կարող էր ծնվել միայն Արևմուտքում։ Սա նրա մտքի կենսաոճի արգասիքն է։ Առաջնայինը փիփսոփայական ռացիոնալիզմն է՝ արտահայտված կոնկրետ մեթոդների, ուղղությունների ձևով, որոնցով էլ ստեղծում է իր դեմոգրաֆիկ տարածքը։ Արևմուտքամ շարունակ խորը մասնագիտացման գործընթաց է գնում, արևելքը շարունակում է կառչել իր միստիկական ռացիոնալիզմին։ Արևմտյան գրականության մեջ, ի տարբերություն Արևելքի, որ մնում է միֆի սահմաններում, միֆը մոտեցվում է պատմությանը, նրանից տարանջատում պատմությունը։ Արևելքում հոգսը աշխարհինն է, Արևմուտքում՝ մարդունը։ Այս գիտակցությամբ գնալով մարդը անհանգստանում է, գնում ինքնահաստատման, պոկվելով մյուսներից։ Արևելքում սա մեծ հանդգնություն է։ Նա հանուրի գաղափարի կրողն է, տաբուի պաշտպանը։ Արևելքի մեթոդը նկարագրությունն է, Արևմուտքինը՝ վերլուծությունը։ Արևելքը պոեզիայի երկիր է, անգամ արձակի մեջ։ Ազգային հատկանիշների ձեւավորումը Արևմուտքում շուտ է սկսվում և շուտ էլ ավարտվում։ Արևելքում ճիշտ հակառակն է։ Արևելքի գրականությունը ռոմանտիզմի գրականություն է (հավերժական ռոմանտիզմ), Արևմուտքինը ռեալիզմի՝ իր բազում տարատեսակներով, դրսևորումներով, էքսպերիմենտներով։ Որքան Արևմուտքը մաքուր է նյութապես, նույնքան այլանդակ է հոգեպես։ Ընդունված է ասել, որ բոլոր տեսակի ընդդիմական զուգահեռները կամ սխալ են, կամ վիճելի։ Բայց սկզբունքը այն պետք է լինի, որ չի կարելի հորիզոնական չափանիշները կիրառել ուղղահայաց պլանով և կամ ընդհակառակը։

Որոնք են հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները, չէ որ Հայաստանն իր աշխարհագրական տարածքով ընկած է Արևելքի և Արևմուտքի խաչմերուկում։ «Հայաստանը՝ այդ Եվրոպայի և Ասիայի պատմական «կամուրջը» ([[Րաֆֆի]])&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;։

Հայերս աշխարհի հնագռւյն ժողովուրդներից ենք, անցել ենք պատմության դժվարին ճանապարհներով։ Ապրելով Արևելքի և Արևմուտքի սահմանագծում, համադրել ենք երկու ինքնատիպ քաղաքակրթությունների կենսունակ ավիշը, ստեղծելով կենսաոճի և մշակույթի մի որակ, որ հատուկ է միայն մեզ։ Դա մեխանիկական միանշանակ համադրում չի եղել, այլ հոգևոր խմորումների տևական ու բարդագույն մի գործընթաց, որ թելադրվել է ազգի պատմությամբ։ Եվ ամենևին էլ պատահական չէ, որ մեր ազգային հատկանիշը որոնելիս դեմ ենք առնում պատմությանը։ Բայց այն ոչ միայն պատմության, ոչ միայն աշխարհագրական դետերմինիզմի արգասիք է, այլև երկու աշխարհատարածքների, մշակութային երկու գեղագիտական յուրահատուկ սերտաճման արգասիք։ Ուստի, ազգայինը շոշափելու համար մեզ հարկավոր է տեսնել հայկականի մեջ առկա կայուն կրկնությունները և անկրկնելի անհատականությունը:

Հայկական մշակույթը ուրիշ ժողովուրդների մշակութային շղթայում յուրահատուկ դերում է։ Այն ոչ միայն վերցրել է, այլև ստեղծել իրենը, ավելին՝ հանդես եկել միջնորդի դերում։ Նիկողայոս Ադոնցի բնորոշմամբ հայ ժողովրդի հոգևոր արժեքների ամբողջականությունը մի հսկայածավալ գետ է, որի ջրերը ոռոգում են ոչ միայն հարազատ հողն ու անտառներր, այլև հուժկու թավալվում են դեպի ընդհանուր քաղաքակրթության օվկիանոսը։

Արևելքի և Արևմուտքի մշակութային տիպաբանությանն անդրադառնալիս նկատեցինք, թե նրա համադրության շղթայում ինչ ներկայություն է ունեցել հայ ժողովրդի մտածողությունը։ Կուլտուր-պատմական, դիցաբանական, պատմահամեմատական, մասնավորապես՝ կոմպարատիվ դպրոցի գիտնականները այս համադրականության խնդիրներին անդրադառնալիս հատկապես հենվում են հնագռւյն առասպելների, էպոսների, այն աղերսների վրա, որոնք առնչվում են շումերական հնագռւյն էպոսին՝ «Գիլգամեշին»։ Ի լրումն այս զուգահեռների՝ համառոտակի կանգ առնենք մեր խնդրից բխող երկու օրինակների վրա։ «[[Սասունցի Դավիթ]]» էպոսում [[Սանասար]]ի ջրի մեջ լողանալու, ջրով զորանալու փաստին մենք հանդիպում ենք նաև «Գիլգամեշում»։ Գիլգամեշը նույնպես ջրավազանի ջրի մեջ սուզվելուց ու զորանալաց հետո է միայն կարողանում անցնել մահվան ջրերի տարածքը։ Նրա առյուծին սպանելու փաստը համարյա նույնությամբ կրկնվում է «Սասանցի Դավթում»։

Իր հոդվածներից մեկում Հովհաննես Թամանյանր, անդրադառնալով «[[Արտաշես և Արտավազդ]]» առասպելին, ուշադրություն է դարձնում վերջինիս այս տողերի վրա՝

Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտախուր Խավար եւ զորից խավարածի ի բարձիցն։

Բանաստեղծր գրում է. «Երբ աներևույթ ուժերի հետ մարդը կախարդանքներով էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, Արգավասնն էլ իր իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին այլևայլ զորություններ, պահպանում և ներկայացնում էին իշխանի զանազան զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները և նրանց գողանալը նույնն էր, թե գողանալ նրանց զորությունը»։

Սիրահարված Սաթենիկը տենչում էր ձեռք բերել Արգավանի բարձերից արտախոր խավարը և տից խավարծին, այսինքն՝ նորա սերը»&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;։ Թումանյանը, իհարկե, չի հիշատակում «Գիլգամեշի» զուգահեռը, բայց ահա փաստը մեզ տանում է դեպի այս ուշագրավ համեմատությունը։ Շումերական էպոսում Ուտնապիշտին դիմելով Գիլգամեշին, ասում է.

Ես կբացեմ Գիլգամեշ խոսքը նվիրական, &lt;br&gt;
Երբ ծաղկի գաղտնիքը, ևս կպատմեմ քեզ.&lt;br&gt;
..........................................&lt;br&gt;
Երբ այդ ծաղիկը քո ձեռքը հասնի, &lt;br&gt;
Դու երիտասարդ միշտ կլինես։

Սաթենիկը հենց այս խորհրդավոր ծաղիկն էր տենչում։ Ի դեպ, այս խորհրդավոր ծաղկի մասին խոսվում է նաև «[[Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ]]» առասպելի մի տարբերակում, ուր վերջինս բուժելու և երիտասարդացնելու հատկությունը ունի։ Այդ պատճառով էլ Արան իր հիվանդ հորը բուժելու համար փորձում է Շամիրամից փախցնել զորավոր ծաղիկը։

Ժամանակների նորացման հետ միասին, ինչպես մյուս հնագռւյն ժողովուրդների մշակույթը, հայկականը նույնպես պատմական ու մշակութաբանական բազմաթիվ ազդակների շնորհիվ, փոխեց իր զարգացման հորիզոնական ուղղությունը և գնաց ինքն իր մեջ խորանալու և իրենը հայտնաբերելու ճանապարհով։ Հատկապես քրիստոնեության առաջացումից հետո, երբ առավել սուր ձևով դրսևորվեց Արևելք-Արևմուտք մշակութային բևեռների հակասությունը, գնալով ավելի ընդգծվեց հայկականի ազգային որակը։ Գտնվելով երկու բևեռների արանքում, այս անցման շրջանում և հետագայում էլ, հայությունը, ենթարկվելով երկկողմյա քաղաքական ու դավանաբանական ճնշումների, ստիպված եղավ ընդիմանալ և՛ մեկին, և՛ մյուսին։ Առանձին դեպքերում էլ հարել դրանց, կամ էլ բռնել յուրահատուկ սինթեզի ուղին։ Արևելքում պաշտոնապես առաջինը ընդունելով քրիստոնեական կրոնը, հայությունը հայտնվեց յուրահատակ վիճակում։ Բյուզանդիայի դեմ հաղթական պատերազմ մղելուց հետո, Պարսկաստանը, 50-ամյա խաղաղության պատեհ առիթը օգտագործելով, փորձում էր հայությանը ներքաշել իր ազդեցության ոլորտները։ Քաղաքական ու դավանաբանական պայքարի այս խստագույն ժամանակներում հայերը ստիպված էին մի կողմից ընդդիմանալ Զրադաշտին, մյուս կողմից՝ Նիկիայի ընդհանուր եկեղեցական ([[325]]) և Եփեսոսի աստվածաբանական ([[432]]) ժողովների պահանջներին։ Այս ամենը քաղաքական, դավանաբանական դրսևորումներ լինելով հանդերձ, ուներ նաև իր մշակութաբանական ենթատեքստը։ Արտաշատում գումարված հայոց կրոնական ժողովը վճռական եղավ այս տարուբերումների մեջ կողմնորոշվելու հարցում։ Հայությունը դրսևորեց քրիսստնեական կրոնի իր ուղղությունը, որով պայմանավորված մշակույթը միտված էր դեպի Արևմուտք՝ ունենալով իր ազգային դիմագիծը։ Դարերի փորձը հետագայում ցույց տվեց, որ մեր հոգևոր այս յուրահատուկ թեքվածությունը ճակատագրական նշանակաթյուն ունեցավ՝ ազգային ինքնապահպանության առումով։ «Գիրք ծննդոցի» [[հայերեն]] թարգմանության առաջաբանում մեջ է բերվում արևելագետ Ա. Վեոբուսի այն կարծիքը, թե հայերի կյանքր անվերջ մաքառման և տառապանքի պատմություն է։ Այս տարածքում քիչ ժողովուրդներ կարողացան դիմանալ երկբևեռայնության հարվածներին։ Քրիստոնեության տարածման առաջին տարիներից սկսած հայերս շարունակ ապրել ենք քաղաքական, դավանաբանական ու մշակութային երկվության սուր վիճակներում։ Հայ մարդը մի ծայրահեղությունից միտվում էր մի այլ ծայրահեղության, իբրև հավատացյալ ստիպված էր հանդես գալ ոչ այնքան աստծո ծառա, որքան աստծո զենք։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման առաջին տարիներին, ինչպես ասորի կուլտուրտրեգները, այնպես էլ հույն հոգևորականները երկուստեք ջանում էին հոգևոր արարողության իրենց ազգային լեզուն պարտադրել հայերին, ինչը ուղղակիորեն խանգարում էր քրիստոնեության արագ տարածմանը։ Դավանաբանական այս ճեղքվածքը վերացվեց հայ գրերի ստեղծումից հետո, երբ թարգմանվեց Սուրբ գիրքր և սկիզբ դրվեց ազգաին գրավոր մշակույթի զարգացմանը։ Սակայն հայերի կրոնական ընդդիմությունը շարունակվում էր։ Հայ իմաստասիրական, դավանաբանական միտքը ամեն ինչ անում էր կանխելու զրադաշտի վտանգը։ «Մի աշխարհը երկու իշխող չի ունենա, - գրամ էր [[Եղիշե]]ն, - ոչ էլ մի արարածը երկու աստված։ Եթե մի աշխարհին հանդգնեն իշխել երկու թագավորներ, աշխարհը կփչանա...» &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;։

V դարը հայերիս համար դարձավ ազգային դիմագծի վերջնական ճշտման ժամանակաշրջան, որի ընթացքում մեծ դեր խաղաց բուռն զարգացում ապրող հայ մշակույթը՝ պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, աստվածաբանությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ուներ իր կոնկրետ խնդիրը։ Պատմագրությունը պարզաբանում էր, թե ովքեր են հայերը, որտեղից են գալիս, աստվածաբանությունը՝ քրիստոնեական կրոնի էությունը, փիլիսոփայությունը՝ գոյերի տեսությունը։ Ժամանակաշրջանի հայ մատենագրությունը իրավամբ ընդդիմական կեցվածք ուներ։ Հայ մատենագիրները մերժում էին ոչ միայն Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի պարտադրվող քաղաքականությունը, այլև քաղաքական ենթատեքստ ունեցող փիլիսոփայությունն ու դավանաբանությունը։ Մշակութային ընդդիմությունը այս շրջանում մեզ համար կենսական նշանակություն ուներ։ Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ պարսկական առասպելները համարում էր՝ սուտ, անիմաստ և անհանճար &lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;։ Եղիշեն գրում էր, որ մենք «այլևս առասպելներին չենք հավատում, այլ աշակերտ ենք մեծ Մովսեսի Մարգարեին» &lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;։ Ապա շարունակում. «Բաներ կային, որ ընդդիմացանք նրանց, բայց էլ ավելի շատ բան կա, որ պատրաստվել ենք այսուհետև ընդդիմանալ» &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;։ [[Եզնիկ Կողբացի|Եզնիկը]] «Եղծ աղանդոցում» մի կողմից մերժում էր պարսկական զրադաշտը, մյուս կողմից՝ անտիկ Հունաստանի փիլիսոփայությունից ածանցվող աղանդները, քանի որ վերջիններս, ընդունելով աստծո գոյությունը, մյուս կողմից հանգում էին գոյերի սկգբնապատճառ հյուլեին և նախախնամությանը։ Հատկապես բանավիճում էր պիթագորիաների և պերիպատետիկյանների դեմ, որոնք նորից ամեն ինչի սկիզբը բխեցնում էին նախախնամությունից։ Չէր ընդունում նոր պլատոնականներին այն բանի համար, որ վերջիններս, աստծո գոյությունը չմերժելով, տեսանելի աշխարհը աստված էին համարում, էպիկուրյաններին, որոնք պնդում էին, թե սկզբնապես կային անմասնատելի ու անբաժանելի մարմիններ, ստոիկներին մեղադրում նյութապաշտության մեջ։ Սա մի տեսակ պայքար էր հելենիզմի վերջին մնացուկների դեմ, որոնք իշխող խավերի համար դարձել էին քաղաքական ենթատեքստ ունեցար գաղափարախոսության ստեղծողները։ Այս ընդդիմությանը շարունակվեց և հետագայում՝ հայ միջնադարյան արձակում, տաղերգության մեջ։ Այսուհանդերձ չենք կարող չընդունել նաև մշակութային այն բարերար ազդեցությանը, որ կրել է հայ միջնադարյան գրականությունն ու արվեստը։ Հատկապես այդ ազդեցությունը դրսևորվեց ազգային գրականության ու արվեստի ժանրերի ձևավորման, ինչպես նաև գիտության նոր ուղղությունների ներմուծման գործում։ [[Ղազար Փարպեցի]]ն հատկապես բարձր է գնահատել Բյուզանդիայի անգնահատելի դերը հայ մտավորականների կրթության գործում։ «Եվ այսքանից հետո, - գրել է նա, - գիտության վտակները հորդացած բխում են այս քաղաքից, իբրև թագավորանիստ վայրից, ինչպես նաև հունաց աշխարհի բոլոր կողմերից քաջ ուսանողներն այստեղ են շտապում առաջադիմելու համար և մինչև այսօր առավել հորդանալով՝ նրա իմացության վտակները տարածվում են դեպի ամեն կողմ» &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;։

Հենց այս նոր սերունդն էր թարգմանում Բարսեղի և Ոսկեբերանի պատարագամատույցները, իմաստասիրական ու ճարտասանական գործերը։ Բավական է հիշել, թե որքան մեծ դեր է ունեցել հայ հունաբան դպրոցը ազգային մշակույթի զարգացման պատմության մեջ։ Ազդեցության ու փոխազդեցության այս գործընթացը իր ուշագրավ դրսևորումները տվեց հետագա շրջանի հայ միջնադարյան գրականության պատմության մեջ՝ մինչև 18-րդ դարը։
Նոր ժամանակներում հայոց հոգևոր կյանքի, եվրոպական իմաստով, համակարգված զարգացումը սկիզբ է առնում Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունից և ապա փոխանցվում երկրի և արտերկրի մշակութային մյուս օջախներին։ Ժամանակի պահանջով հայ կլասիցիստները կանխեցին իրենցից շուրջ երկու դար առաջ սկիզբ առած արևելյան, հատկապես՝ պարսկական մտածողության հոգևոր քաոսը և նախանշեցին այն ուղիները, որոնցով պիտի ընթանար գրականության զարգացումը։ Ինչ խոսք, Մխիթարյան միաբանությունն իբրև հոգևոր, մշակութային ինստիտուտ, տիպիկ եվրոպական երևույթ էր, պատմության ստացվածք։ Այսուհանդերձ, միաբանության հայերի ստեղծագործությունների մեջ պարզորոշ երևում էր նաև այն խորքային ընդդիմությունը, որ ուղղված էր արևմտյան որակի ծայրահեղ բացարձակացման դեմ։ Հետևելով ֆրանսիական [[կլասիցիզմ]]ի կանոններին, նրանք, այնուամենայնիվ, վերանայեցին դրանք՝ ելնելով ազգային կյանքի ու արվեստի պահանջներից։ Եվրոպական կլասիցիզմի ընդգծված ռացիոնալիզմը նրանց ստեղծագործությունների մեջ քննություն չբռնեց։ Այն անմիջապես չեզոքանում էր դրամատիզմով հագեցած հայոց պատմությունը դիմելիս։ Հայկական կլասիցիզմը ռոմանտիզացված էր հենց այս պատճառով։ Հայոց նոր գրականության ազգային ոգեղենությունը հատկապես ցայտուն դրսեարվեց [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանի]], [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան|Պեշիկթաշլյանի]], [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյանի]], Րաֆֆու ստեղծագործություններում։ Իբրև հայ նոր գրականության հիմնադիր, առանձնակի է հատկապես Խաչատուր Աբովյանի դերը։ Արևելյանից բացի նա յուրացրել էր եվրոպական մշակույթի նվաճումները, գրական ուսմունքները, բանարվեստային օրենքները։ Աբովյանի երկերում, մասնավորապես՝ «Վերքում», պարզորոշ երևում է այս յուրահատուկ համադրությունը, որը ուղենիշ հանդիսացավ հայ հետագա շրջանի գրականության համար։

Աբովյանը զգամ էր այդ համադրության անհրաժեշտությունը։ «Եվրոպա թե Ասիա՝ ինձ անդադար ձեն են տալիս, թե հայկազյան եմ ես, ուստի հարկավոր է բացել Հայոց միջի հունարը»։ Ինչպես տեսնում ենք, եվրոպականը և ասիականը խորապես զգացող Աբովյանը որոնում էր հայկականի դրսևորման ձևը։ Ժուկովսկուն գրած նամակում նա այսպիսի մի խոստովանություն է անում. «Որովհետև որոշ չավավ իսկ հայտնի է իմ արևելյան հայրենակիցների՝ հայերի և ուրիշների մտածելակերպը և կյանքը, ուստի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ և արագ իսկական կրթության և լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստների՝ բանասաեղծաթյան, երաժշտության և նկարչության միջոցով։ Եվ երբ Եվրոպայում աոաջին անգամ տեսա այդ արվեստները իրենց իսկական լույսով և զգացի նրանց ներգործությունը նախ և առաջ եվրոպացիների և հետո էլ ինձ վրա, ապա իմ առաջին և ամենագեղեցիկ ցանկությանը այն եղավ, ո՜ր ես աշխատեմ տարածել այդ արվեստները իմ հայրենի երկրռւմ» &lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt;։

Աբովյանի, ինչպես նաև մինչաբովյանական շրջանի հայ գրականության և արվեստի հակվածությունը դեպի արևմտյանը, դրսևորվում է հայկականի յուրահատուկ վերաճման ձևով։

«Վերք Հայաստանի» ողմնաշարը արևելյան վիպասանությունն է, որի կառուցվածքի բովանդակության մեջ մտել են եվրոպական ռոմանի էլեմենտները» &lt;sup&gt;32&lt;/sup&gt; - գրել է [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանը]]։ Մի ուրիշ կարծիքի մեջ նա ավելի է նրբերանգում հարցը. «Եվրոպական կուլտուրական» [[վեպ]]ը չէր տեղավորի այսքան մեծ մտքերի ու զգացմունքների հորդումը։ Նա կճնշեր, կմեռցներ [[հեղինակ]]ի կրակե ապրումները։ Եվ եվրոպական վեպին քաջ տեղյակ Աբովյանը ընտրեց արևելյան վիպասանությանը ձևը՝ ազատ ու անափ ծովի նման»&lt;sup&gt;33&lt;/sup&gt;։

Երկու դեպքում էլ Դ. Դեմիրճյանը համադրման փաստը ճիշտ նկատելով, սակայն շեշտը հատկապես դնում է ձևի, այլ ոչ վերջինիս բովանդակայնացման վրա։ Գաղտնիքը հենց սրա մեջ է։ Աբովյանի վեպում արևելյան և արևմտյան ձևերի դրսևորամները պարզ երևում են, գաղտնիքը մինչդեռ նրանց բովանդակայնացման ճանապարհով համադրելու մեջ է։ Այս կարծիքի մեջ, սակայն, արվեստի խնդիրներին խորաթափանց Դեմիրճյանը ընդհուպ մոտենում է բարդույթին. «Իբրև, եվրոպական ռոման, Աբովյանի այս երկը շատ է ծանրաբեռնված լիրիկական տարրերով, իսկ իբրև արևելյան [[վիպասանություն]], ընդհակսաակը՝ նույնքան ծանրաբեռնված է դիդակտիկական լուսավորական խնդիրների լուսաբանությաններով։ Մեկի շեղումր մյուսի հիմնական տարրն է, իբրև ժանրային սպեցիֆիկում» &lt;sup&gt;34&lt;/sup&gt;։ Ինչպես երևում է. խնդիրր լայն պլանով շատ է հետաքրքրել Դեմիրճյանին։ Նա վարձել է երևույթը դիտել նաև երաժշտության ոլորտում։ «Կոնսերվատորիայի առաջին կոնցերտի առիթով» հոդվածում նա այն կարծիքն է հայտնում, որ հայ ազգային օպերայի մելոսը պետք է հենվի արևելյանի վրա, կառուցվածքը՝ արևմտյանի։ Կտրուկ բացարձակացումր կրկին ակնառու է։ Մելոսի մեջ նա միայն բովանդակային հատկանիշ է տեսնում, որ ընդունելի էր, ինչը և ինքը զգում է իբրև դժվար լուծելի խնդիր. «Եվրոպայի և Արևելյանի ընդդիմացումը, որով և դառնում է միանգամայն պրոբլեմատիկ՝ «Արևելյան» և «Արևմտյան» ուղղություններ։ Սա թողնում ենք մասնագետներին և ժամանակներին»&lt;sup&gt;35&lt;/sup&gt;։

Իսկ գնալով ժամանակն ավելի է նրբացնում խնդիրը։ Նկատենք, որ այս զուգահեռներին անդրադառնալիս Դեմիրճյանը ընտրում է այնպիսի արվեստագետների, որոնց գործերում մշակութային բևեռացումները պարզ երևում են, ասենք՝ Չուխաջյան (Արևմուտք), Սպենդիարյան (Արևելք)։ Ճարտարապետության մեջ Հալաբյանի եվրոպական կոնստրուկտիվիզմը, որի մասին խոսում է նաև Դեմիրճյանը, այնուամենայնիվ, քննություն չբռնեց, չկար արվեստի հորիզոնական և ուղղահայաց չափումների սինթեզը, որ կայացել էր Թամանյանի ստեղծագործաթյունների մեջ։ Նույն մեթոդն ունի Կոմիտասը։ Հայկական ազգային մելոսը իր մեջ ունի արևելյանի և արևմտյանի համադրությունը։ Կոմիտասը իր մշակումներում խմբագրում էր ոչ թե խորքային արևելյանր, այլ արևելյանի ավելորդաբանությունը, որ հետագայում էր ներմուծվեց ժողովրդական երգարվեստի մեջ։ Ազգային արվեստի մեծերը մեծ են նաև այն բանի համար, որ կարողանում են հաղթահարել այս բևեռացումները, գտնել սեփական աշխարհի գույների համադրման ազգային ձևը՝ հաստատելով այն գաղափարր, որ ճշմարիտ ազգայինը նույնքան համամարդկայինն է։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>633</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7477</id>
      <sha1>nmvj0gy51wi7ieez1tuf3ay1uk4i7fa</sha1>
    <revision>
      <id>16472</id>
      <timestamp>2013-08-12T22:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * Մոտ 633 - [[Հակոբ Եդեսացի]], ասորի պատմագիր, մեկնիչ, փիլիսոփա (մահ. [[708]]):  [[Կատեգորիա:633]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="176">== Ծնվածներ ==

* Մոտ 633 - [[Հակոբ Եդեսացի]], ասորի պատմագիր, մեկնիչ, փիլիսոփա (մահ. [[708]]):

[[Կատեգորիա:633]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>650</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7890</id>
      <sha1>iewksvtkeropyjkqo13xx9iw5s527jt</sha1>
    <revision>
      <id>17307</id>
      <timestamp>2013-09-10T05:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհան Մայրավանեցի]], հայ եկեղեցական գործիչ, փիլիսոփա (մահ. մոտ 572):  [[Կատեգորիա:650]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">== Մահացածներ ==

* [[Հովհան Մայրավանեցի]], հայ եկեղեցական գործիչ, փիլիսոփա (մահ. մոտ 572):

[[Կատեգորիա:650]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>652</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2514</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4926</id>
      <timestamp>2011-08-30T15:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Մաթուսաղա]], հայ փիլիսոփա, հոգևոր գործիչ (ծննդ. թիվն անհայտ):  [[Կատեգորիա:652]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Մաթուսաղա]], հայ փիլիսոփա, հոգևոր գործիչ (ծննդ. թիվն անհայտ):

[[Կատեգորիա:652]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>665</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3229</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6709</id>
      <timestamp>2011-11-12T13:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Օտոմո Տաբիտո]], ճապոնացի բանաստեղծ (մահ. [[731]]):  [[Կատեգորիա:665]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="137">== Ծնվածներ ==

* [[Օտոմո Տաբիտո]], ճապոնացի բանաստեղծ (մահ. [[731]]):

[[Կատեգորիա:665]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>698</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8399</id>
      <sha1>5iwmx5zbgiyoq82zhaw1ds2rs8y6ys6</sha1>
    <revision>
      <id>18608</id>
      <timestamp>2013-12-22T19:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Ծնվածներ ==  * [[Աբե-նո Նակամարո]] - Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ (մահ. [[770]]):  [[Կատ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="195">== Ծնվածներ ==

* [[Աբե-նո Նակամարո]] - Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ (մահ. [[770]]):

[[Կատեգորիա:698]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7. Գրականության տեսություն, պատմություն, քննադատություն (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3362</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7052</id>
      <timestamp>2011-12-05T18:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22651">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «7. Գրականության տեսություն, պատմություն, քննադատություն» բաժինը:

== 7. Գրականության տեսություն, պատմություն, քննադատություն ==

Ընդհանուր պատկերացում կազմելով գեղարվեստական գրականության բնույթի և նշանակության մասին, մեզ անհրաժեշտ է անդրադառնալ նաև [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], նրա բաժինների գործառնական խնդիրներին։ Գրականագետները «գրականագիտություն», «բանասիրություն» (ֆիլոլոգիա) [[տերմին]]ները շատ հաճախ ըմբռնում են իբրև համարժեք հասկացություններ, մինչդեռ բանասիրության ընդգրկման սահմանները շատ ավելի լայն են, քանի որ վերջինս կիրառվում է նաև [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] մեջ։ [[Բանասիրություն]] տերմինի ակադեմիական գործառնությանը մենք կանդրադառնանք ուրիշ առիթով, հաշվի առնելով այն իրողությունը, որ վերջին տասնամյակներին գրականագիտության մեջ այն քիչ է օգտագործվում։

Նորության չէ, որ տերմինների ստույգ կիրառությունը գիտության մեջ պարտադիր պայման է, սակայն գրականագիտությանը միշտ չէ որ հաջողվում է հետևել այդ սկզբունքին, քանի որ այն իր բնույթով համադրական է (պատմություն, փիլիսոփայություն, գեղագիտություն, լեզվաբանության, հոգեբանություն և այլն), ուստի և ստիպված է լինում դիմել տերմինների համագործակցությանը։ Ժամանակակից ռուս և արևմտյան գրականագետներն իրենց տեսական ձեռնարկներում մտահոգություն են հայտնում ևս մի «անհուսալի» համարվող «ուսումնասիրություն» հասկացողության մասին, որը ստույգ չի ենթադրում ոչ գիտության առարկան, ոչ էլ նրա մեթոդական ուղղվածությունը։

Ուսումնասիրության կոնկրետ առարկա ունեցող ցանկացած գիտություն ունի իր բաժինները, առարկան տարբեր կողմերից բացահայտող «բաժնետիրական» ուղղվածությունները։ Գրականագիտությունը, իբրև գրանցեց մեկը, նույնպես ունի իր առանձնացված բաժինները, և նրանցից յուրաքանչյուրի ուսումնասիրության խնդիրները տրամաբանորեն պատճառաբանված են։

Գրականագիտության առարկան պատմականորեն, ժամանակագրորեն իրար հետ կապված գրական երկերի ամբողջություն է, գեղարվեստական գիտակցության պատմական զարգացման գործընթացի արգասիքը։ Ուստի, ենթադրվում է, որ այն կարելի է ուսումնասիրել և՛ իր ամբողջության մեջ՝ իբրև զարգացման պատմական գործընթաց, և՛ իբրև կոնկրետ երկ, որ այդ ամբոոջաթյան մասն է։ Այս դեպքում արդեն իսկ առանձնանում է գրականություն երևույթի ուսումնասիրման երկու մոտեցում՝ դիտարկման իրենց սկզբունքներով հանդերձ։ Այսինքն՝ գրական ստեղծագործությունը կարելի է ուսումնասիրել և՛ իբրև ինքնանկախ միավոր, որով զբաղվում է քննադատությունը, և՛ իբրև այդ միավորների պատմական շղթա ([[գրականության պատմություն]]), և՛ իբրև այս երկուսի համագործակցության ընդհանուր օրինաչափություններ ([[գրականության տեսություն]])։

Գրականության պատմությունը, տեսությունր, [[քննադատություն]]ը գործառնական առումով առանձնանալով հանդերձ, փոխպայմանավորված են, հնարավոր չէ մեկի գոյությունը պատկերացնել առանց մյուսի։ Այստեղ էլ մենք նորից կանգ ենք առնում գրականագիտությանը հատուկ մեթոդական մի ուրիշ բարդույթի առջև՝ որքանով են դրանք ինքնուրույն և, իբրև փոխադարձ կապի դրսևորում, որքանով են միջամտում միմյանց խնդիրներին։

Չենք կարող չընդունել, որ ինչպես գրականության պատմությունը, այնպես էլ քննադատությունը հիմնվում են ուսումնասիրվելիք առարկան մասնավորելու մեթոդի վրա։ Գրականության պատմաբանը միշտ գործ ունի կոնկրետ ժողովրդի ընդհանուր կամ էլ առանձին շրջափուլերի գրականության շղթայի հետ, քննադատը՝ կոնկրետ հեղինակի կոնկրետ ստեղծագործության։ Տեսության խնդիրը շատ ավելի ընդհանուր է գրականագետները վերջինիս կատակով «մեղադրում են» կոսմոպոլիտիզմի մեջ։ Ինչպես տեսնում ենք, այս առումով նրանց տարբերությունները ակնառու են։ Բայց, ահա, մյուս կողմից տեսությունը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց գրականության պատմության կամ քննադատության։ Պատմությունն ու քննադատությունը իրենց հերթին մեթոդական արմատներով կապված են գրականության տեսությանը։ Ընդ որում՝ այս կապը գրական գործընթացին զուգընթաց շարունակ վերանայվում, վերակառուցվում է։ Ինչպես հասարակական կյանքում, այնպես էլ այստեղ բացարձակ անկախությունը քննություն չի բռնում։ Ամեն ստեղծագործություն չէ, որ կարող է հանդես գալ իբրև գրականության պատմության շղթայի մի օղակ, կամ դառնալ քննադատի ուշադրության առարկա։ Իր հերթին գրականության տեսությունը չի կարող ընդհանրացումներ անել՝ հաշվի չառնելով գրականության պատմության կամ քննադատության առարկայական հասցեագրումներ ունեցող փորձը։ Գրականության պատմաբանը կողք կողքի է դնում և՛ կոնկրետ գրական ստեղծագործությունը, և՛ նրա մասին ստեղծված քննադատական կարծիքները՝ դիտելով դրանք պատմական ժամանակաշրջանի ընդհանուր շղթայի մեջ։ Ինչպիսի՞ն կլիներ [[Րաֆֆի|Րաֆֆռւ]] ստեղծագործությունների մասին պատմաբանի կարծիքը, եթե սահմանափակվեր միայն այդ ստեղծագործություններով և հաշվի չառներ, ասենք, Հայկունու թեկուզ մերժողական կարծիքները այդ գործերի մասին, կամ Րաֆֆու պատասխան հոդվածները, ուր ամենուրեք նա օգտագործում է Բելինսկու տեսական դրույթները։ Կամ ինչպիսի՞ն կլիներ այն քննադատությունը նոր լույս տեսած այս կամ այն ստեղծագործության մասին, եթե տիպաբանական տեսանկյունից հաշվի չառնվեր անցյալի կամ էլ հենց ներկայի գեղարվեստական փորձը և սահմանափակվեր միայն զգացմունքային գնահատականներով։ Եթե քննադատը հաշվի չի առնում տեսության, պատմության փորձը և բավարարվում է սոսկ իր սուբյեկտիվ, հաճախ կողմնակալ ընկալումներով, նրա քննադատությունը սիրողական է և գիտական որևէ արժեք չի կարող ներկայացնել։

Հարկավոր է նկատի ունենալ մի կարևոր հանգամանք ևս։ Գրականության պատմության մեջ քիչ չեն այն փաստերը, երբ լայն ճանաչում գտած գրողները, արվեստագետները մերժելեն և իրենց մեծ նախորդների գործերը։ Հիշենք կլասիցիստների կամ թեկուզ [[Լև Տոլստոյ]]ի վերաբերմունքը [[Շեքսպիր]]ի ստեղծած արժեքների նկատմամբ, [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանինը]]՝ Րաֆֆու, [[Հակոբ Օշական]]ինը՝ արևելահայ առանձին գրողների ստեղծագործությունների նկատմամբ։ Այս ամենը գրականության պատմաբանի համար չեն կարոդ վճռորոշ լինել, բայց դրանք գրականության պատմության փաստեր են։ Սրանցից յուրաքանչյուրը իր հիմնավորվածությունն ունի, թեև հիմքում ժամանակների, մեթոդների, ոճերի ընդդիմությունն է, որը շարունակ ուղեկցում է գրականության պատմությանը։ Սա կոնկրետ ժամանակների, կոնկրետ արվեստագետների աշխարհայեցողություններից բխող գեղագիտական հատկանիշների ընդդիմություն է, որի հետ չի կարող հաշվի չնստել գրականության պատմաբանը, քննադատը, տեսաբանը։ Մի ուրիշ երևույթ է գաղափարական հանգամանքներով պայմանավորված ձախությունը։

Հիշենք, թե գրականության և արվեստի ինչպիսի մեծություններ են մերժվել խորհրդային տարիներին։ Սա, իհարկե, արտագրական խնդիր է, բայց դուրս չէ գրականության պատմության շրջանակներից, որքան էլ մերժվում են արժեքայնության պահանջները։ Արժեքայնության չափանիշները ժամանակների մեծ շղթայի մեջ շարունակ վերանայվում են, բայց սա այդ օրինաչափությունից դուրս է։ Ակադեմիական գրականագիտությունը, գրականության պատմությունը, ելնելով գրականության զարգացման տարբեր շրջափուլերի գեղագիտական ըմբռնումներից, ձգտել է մշակել չափանիշների ընդհանրական սանդղակներ՝ կանխելու համար արժեքների գնահատման պատահականությունը։ Թե դա որքանով է հաջողվել, ուրիշ խնդիր է, բայց այն հանգամանքը, որ չափանշային մոդելի մշակման գործին հավասարապես մասնակցում, համագործակցում են գրականագիտության բոլոր բաժինները, անժխտելի է։ Այդ չափանիշները երկարակյաց և միանշանակ չեն, դա մենք անմիջապես կնկատենք, եթե համեմատենք միևնույն շրջանի գրականության մասին գրված գիտական տարբեր աշխատությունները։

Այստեղ «խանգարիչ» դեր է խաղում ոչ միայն դրանց հեղինակների անհատականությունը, այլև հատկապես նրանց ապրած ժամանակների պահանջներր։ Ժամանակակից գրականագիտությունը, այսուամենայնիվ, ի վիճակի չէ անցյալի գրականությունը մինչև վերջ ընկալել այսօրվա մարդու՝ արվեստագետի, գրողի հայացքով։ Այստեղ գործում է հարաբերականության օրենքը։ Այդ հարաբերականությունը ինչ-որ չափով հաղթահարվում է բացարձակ արժեքների միջոցով, որոնք հաղթահարում են ժամանակների դիմադրությունը և համառորեն մոտենում մեզ։ Սրանք են ապահովում ավանդականի և արդիականի խորքային կապը։ Այս խնդրում լուրջ դեր է խաղում նույն այդ անցյալի քննադատությունը, հիմք դառնում ակադեմիական գրականագիտության համար։ Ճիշտ է նկատված, որ գրականության պաամաբանր պետք է լինի նաև քննադատ, թեկուզ նրա համար, որ կարողանա մնալ պատմաբան։ Գրական երևույթները պատմություն են դառնում միայն նոր ժամանակների հայացքի առջև։ Չկա այդ հայացքը, չկա և պատմությունը։ Նույնը կարելի է ասել արդի քննադատության մասին։ Եթե վերջինս չիմանա անցյալի գրականության պատմությունը, չընկալի անցյալի արժեքների գեղագիտական չափանիշները, չի կարող որոշել նրանց արդիականությունը։ Ինքնատիպ դեր ունի գրականության տեսությունը, որ մշտապես հիմնվում է համաշխարհային գրականության պատմության ու գեղագիտական փորձի վրա։ Տեսությունր մշտապես համագործակցում է համեմատական գրականագիտությանը և ազգային գրականությունների պատմությանը։

Այս հարցին մենք որոշ իմաստով արդեն անդրադարձանք «Գրականության ազգային և համամարդկային բնույթը» գլխում, կանդրադառնանք նաև «Գրականության պատմության մեթոդական բարդույթը» ենթավերնագրի տակ։
Այժմ համառոտակի պատկերացում կազմենք համեմատական գրականագիտության մասին:

«Համեմատություն», «համեմատական» տերմին-հասկացությունները վաղուց ի վեր կիրառվում են գրականագիտական, քննադատական վերլուծությունների մեջ, և ոչ միայն իբրև բնորոշում, այլև մեթոդական սկզբունք։ Համեմատական գրականագիտությունը գիտության մեջ ներկայանում է իբրև առանձին ուղղություն։ Կոմպարատիվիստական կոչվող այս ուղղությունը ձեւավորվել է անցյալ դարի 40-ական թվականներին ֆրանսիական գրականության պատմաբան [[Ժան-Ժակ Ամպեր]]ի շնորհիվ։ Նախահեղափոխական շրջանի ռուս գրականագիտության մեջ այս ուղղության կարևոր դեմքերից են` Ա.Ի. Կիրպիչնիկովը, Վ.Ֆ. Կրոշր, Ա.Ն. Վեսելովսկին։ Խորհրդային տարիներին այդ ուղղության զարգացումը կապվում է Գորկու անվան Համաշխարհային գրականության ինստիտուտի գիտական նվաճումների, հատկապես այստեղ ստեղծված «Համաշխարհային գրականության պատմություն» բազմահատորյակի հետ։ Գրականագիտական այս ուղղությունը ուսումնասիրում է աշխարհի ժողովուրդների գրականությունների կապը, նրանց ազդեցության ու փոխազդեցության ոլորտները և այդ ամենի պատմական պայմանավորվածությունը։ Այս ուղղության հիմքում ընկած է պատմահամեմատական մեթոդը։ Ըստ Վ. Ժրրմունսկու ուղղությունը «Հնարավորություն է տալիս հայտնաբերելու գրականությունների զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները, նրանց խորքային պայմանավորվածությունը, միևնույն ժամանակ համեմատության առարկա հանդիսացող ազգային առանձնահատկությունները» &lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;։

Համեմատական գրականագիտությունը, իբրև սկզբունք, նախ և առաջ հենվում է ժողովուրդների բանահյուսական կապերի վրա՝ հատուկ տեղ տալով [[էպոս]]ներին։ Ժիրմունսկին իր մի ուրիշ աշխատության մեջ&lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt; էպոսների համեմատական շղթայում քննության նյութ է դարձնում նաև հայկական «[[Սասունցի Դավիթ]]» էպոսը։ Այս ուղղության մասնագետները կարևորում են աշխարհի ժողովուրդների գրականությունների մեջ առկա ժանրային ընդհանրությունները։

Ժողովուրդների գրական կապերի ուղղությամբ զգալի աշխատանքներ են ստեղծել նաև հայ գրականագետները։ Մեզանում լույս են տեսել բազմաթիվ մենագրություններ, կոլեկտիվ ժողովածուներ՝ նվիրված հայ–ռուսական, հայ-ֆրանսիական, հայ-բուլղարական, հայ-լեհական, հայ-անգլիական և այլ ժողովուրդների գրական կապերին։ Քննության առնվող ուղղությունը, անշուշտ, շոշափելի նվաճումների է հասել, թեև ունի նաև իր թերացումները։ Նրանում կիրառվող տիպաբանական զուգահեռները հիմնականում ուղղված են համեմատվող գրական երկերի վերին շերտերին, բանարվեստային նմանություններին, սյուժետային հանգուցալուծումներին, որոնք իհարկե համատարած են։ Հաճախ օրինակ են բերվում երկրորդական հեղինակների գործերը, որոնց նմանությունները գալիս են թարգմանական կապերի հաճախականությունից, ուստի և խորքային չեն։ Դա մի առանձին ձևով է արտահայտվել խորհրդային ժողովուրդների գրականության մեջ, ուր մեծ ուշադրության հր դարձվում «ժողովուրդների ինտերնացիոնալ կապերին»։ Այս գրականությունը ծայրահեղորեն գաղափարայնացված էր և պատահական չէ, որ Արևմուտքում անվանել են «միջոցառումային գրականություն»։ Կեղևային նման դիտարկումներից խուսափելու ուղին Ժիրմունսկին տեսնում է Ի. Հ. Հերդերի փիլիսոփայական կոնցեպցիաները ստեղծագործաբար օգտագործելու մեջ&lt;sup&gt;38&lt;/sup&gt;։ Աշխարհի ժողովուրդների գրական կապերի ուսումնասիրության խնդիրր գրականագիտության մեջ առաջնային նշանակություն ունի։ Դժբախտաբար միշտ չէ, որ գրականագետներին հաջողվում է բացահայտել այդ խորքային երևույթր, ստույգորեն ճշտել ազդեցության ու փոխազդեցության պատմական պատճառաբանությամբ։

Մի ուրիշ դժվարություն է ներկայացնում գրականության ազգային հատկանիշների ուսումնասիրության և դրա հետ կապված գիտական լուրջ քննություն բռնող ազգային գրականության պատմություն ստեղծելու խնդիրը։

Գրականության պատմաբաններին դեռևս չի հաջողվում հաղթահարել մեթոդական խայտաբղետությունը։ Նրանք հաճախ ընկնում են ծայրահեղությունների մեջ՝ համընդհանուրը ազգային դիտելով, ազգայինը ազգայնամոլության վերածելով։

Աշխարհի ժողովարդների գրականությունները շատ րնդհանրություններ ունեն, բայց դրանք ամեն անգամ դրսևորվում են յուրովի։ Շեշտը պիտի դրվի հենց այս վերջինիս վրա։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>701</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3978</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8523</id>
      <timestamp>2012-05-13T19:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Լի Բո]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[762]]):  [[Կատեգորիա:701]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="143">== Ծնվածներ ==

* [[Լի Բո]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[762]]):

[[Կատեգորիա:701]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>708</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7478</id>
      <sha1>jad095hct6l4uc4fpd8q4037l96d5go</sha1>
    <revision>
      <id>16473</id>
      <timestamp>2013-08-12T22:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հակոբ Եդեսացի]], ասորի պատմագիր, մեկնիչ, փիլիսոփա (ծնվ. [[633]]):  [[Կատեգորիա:708]]»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Հակոբ Եդեսացի]], ասորի պատմագիր, մեկնիչ, փիլիսոփա (ծնվ. [[633]]):

[[Կատեգորիա:708]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>712</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3992</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8541</id>
      <timestamp>2012-05-15T04:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Դու Ֆու]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[770]]):  [[Կատեգորիա:712]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="147">== Ծնվածներ ==

* [[Դու Ֆու]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[770]]):

[[Կատեգորիա:712]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>731</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3230</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6710</id>
      <timestamp>2011-11-12T13:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Օգոստոսի 31]] - [[Օտոմո Տաբիտո]], ճապոնացի բանաստեղծ (ծնվ. [[665]]):  [[Կատեգորիա:731]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="167">== Մահացածներ ==

* [[Օգոստոսի 31]] - [[Օտոմո Տաբիտո]], ճապոնացի բանաստեղծ (ծնվ. [[665]]):

[[Կատեգորիա:731]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>750</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7943</id>
      <sha1>t5tswivlt67j9zl7vldofyvvcvrx63v</sha1>
    <revision>
      <id>17390</id>
      <timestamp>2013-09-15T08:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «== Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Դամասկացի]],  բյուզանդական աստվածաբան և փիլիսոփա, արևելյան քրիստոնեակ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="466">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Դամասկացի]],  բյուզանդական աստվածաբան և փիլիսոփա, արևելյան քրիստոնեական եկեղեցու նշանավոր հայրերից, պատկերապաշտների գաղափարախոս, պատրիստիկայի եզրափակիչ շրջանի ներկայացուցիչ և սխոլաստիկայի սկզբնավորող (մոտ 675):

[[Կատեգորիա:750]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>762</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3979</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8524</id>
      <timestamp>2012-05-13T19:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Լի Բո]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[701]]):  [[Կատեգորիա:762]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="147">== Մահացածներ ==

* [[Լի Բո]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[701]]):

[[Կատեգորիա:762]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>770</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3993</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8542</id>
      <timestamp>2012-05-15T04:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Դու Ֆու]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[712]]):  [[Կատեգորիա:770]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="151">== Մահացածներ ==

* [[Դու Ֆու]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[712]]):

[[Կատեգորիա:770]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18610</id>
      <timestamp>2013-12-22T19:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="295">== Մահացածներ ==

* [[Աբե-նո Նակամարո]] - Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ (ծնվ. [[698]]):
* [[Դու Ֆու]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[712]]):

[[Կատեգորիա:770]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>772</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4024</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8614</id>
      <timestamp>2012-05-18T19:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Բո Ցզյույ Ի]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[846]]):  [[Կատեգորիա:772]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="154">== Ծնվածներ ==

* [[Բո Ցզյույ Ի]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (մահ. [[846]]):

[[Կատեգորիա:772]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8. Գրականության պատմության մեթոդական բարդույթը (Զավեն Ավետիսյան, Գրականության տեսություն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3363</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7054</id>
      <timestamp>2011-12-05T20:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]] Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="27734">[[Պատկեր:Grakanutyan tesutyun.jpg|thumb|250px]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զավեն Ավետիսյան]]ի [[Գրականության տեսություն (Զավեն Ավետիսյան, գիրք, 1998)|«Գրականության տեսություն»]] գրքի «8. Գրականության պատմության մեթոդական բարդույթը» բաժինը:

== 8. Գրականության պատմության մեթոդական բարդույթը ==

Գրականության ժամանակակից տեսաբանները, հատկապես Արևմուտքում, այն կարծիքին են, որ հնարավոր չէ ստեղծել մեկընդմիշտ գիտական քննություն բռնող [[գրականության պատմություն]]։ Լուրջ բանավեճերի տեղիք տված այս կարծիքն իր մեջ ճշմարտության ունի։ Համենայնդեպս, [[գրականագիտություն|գրականագիտությանը]], գոնե մինչև այսօր, հայտնի չէ գրականության պատմության այնպիսի մի օրինակ, որ անխոցելի լինի իր մեթոդական սկզբունքների հիմնավորվածությամբ։ Համոզվելու համար հիմնվենք միայն հայ գրականության պատմաբանների փորձի վրա, որ մեկ դարից ավելի պատմություն ունի։

Հայ գրականագետները, սկսած անցյալ դարի սկզբներից մինչև այսօր, ստեոծել են մեկ տասնյակից անցնող գրականության պատմություններ&lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;։ Այս պատմությունների մեթոդական խայտաբղետությունն արդեն իսկ խոսում է այն մասին, որ ակնկալվող հայ գրականության գիտական պատմությունը տեղի չի ունեցել։ Նրանց հեղինակներից շատերը, որ հայ մշակույթի ճանաչված դեմքերից են, մեր գրավոր մշակույթի բոլոր նյութերը, առանց տարբերություն դնելու, դիտում են իբրեւ ազգի հոգևոր պատմություն։ Հիմնավորված չէ նաև այն, որ հայ գրականաթյան ամբռղջական պատմությունը տրոհում են աշխարհագրական երկու թևի՝ ռուսահայոց, թուրքահայոց, խախտելով հայ բազմադարյան գրականաթյան գեղարվեստական մտածողության համընդհանուր սկզբունքների պահանջը։ [[Լեո]]ն իր «Ռուսահայոց գրականության» մեջ գնում է մի այլ ծայրահեղություն՝ պատմությունը շարադրում է ժանրային սկզբունքով՝ խախտելով գրականության զարգացման պատմականության սկզբունքը։

Իր հերթին [[Հրաչյա Աճառյան]]ը «Պատմություն հայոց նոր գրականության» մեջ հայ գրականության պատմությունը բաժանում է երկու չհիմնավորված մասերի՝ կեղծ դասական շրջան (XVIII-XIX դդ.) և [[աշխարհաբար]] գրականության շրջան (սկսվում է անցյալ դարի 60-ական թվականներից)՝ արևմտահայ աշխարհաբար գրականաթյան համար սահմանելով չորս, արևելահայ գրականության համար՝ երկու փուլ։ Հայ գրականության պատմաբանները մեկ դիմում են պատմահամեմատական մեթոդին, մեկ էլ տալիս գրականության պատմության քննական տեսությունը։ Որոշ պատմաբանների գործերում հայ գրականությունը դարձել է հասարակական կյանքի պատմություն՝ մեծ տեղ տալով արտադրական երևույթներին, բուն գրականությունը թողնելով ուշադրությունից դուրս։ Նման մոտեցման դեպքում, որպես օրենք, գրականության պատմությունը դառնում է պաշտոնական փաստագրություն։ Նկատելի է նաև հակառակ իրողությունը։ Շրջանցելով հասարակական կյանքի միջավայրային շերտերը, գրականության պատմությունը հանդես է բերվում իբրև գրական դիմանկարների մի շղթա։ Հայ գրականության պատմության փորձը, այսպիսով մեզ ցույց է տալիս, որ խնդիրը այնքան էլ դյուրին չէ։ Չունենալով մեթոդական «վերջնականապես ճշտված» ուղղության, գրականության պատմաբանները գրականության կենսագրությունը ներկայացնում կամ մեկնաբանում են իրենց սուբյեկտիվ ըմբռնումների տեսանկյունից։ Համենայնդեպս, առայսօր, ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային գրականագիտությունը դեռևս չի մշակել մեթոդական այնպիսի մի համակարգ, որն ի վիճակի լինի հարցին վերջնական պատասխան տալ։ Առաջին հայացքից մեզ կարող է թվալ, թե ճիշտ կլինի մոտեցման դիտակետը, եթե հայ գրականության պատմությունը գրելիս շեշտը դրվի գրականության լեզվական շերտերի վրա՝ [[գրաբար]], [[միջին հայերեն]], աշխարհաբար և այլն։ Սա, իհարկե, իր մեջ ունի նաև գրականության պատմության պարբերացման հանգամանքը, բայց այստեղ խանգարիչ դեր են խաղում հայ գրականությանը հատուկ լեզվական մյուս դրսևորումները` արևելահայ, արևմտահայ, [[բարբառ]]ային, օտարալեզու գրականություն, հայատառ թուրքերեն և այլն։ Այս առումով գրականության պատմության համապատկերը նորից դառնում է խայտաբղետ, սկսվում է չափանշային շփոթը։ Դրանցից բացի, հայ գրականությունը ժամանակ առ ժամանակ զարգացել է այս [[լեզու]]ների զուգահեռության օրենքով՝ գրաբար-միջին հայերեն, միջին հայերեն-աշխարհաբար, [[արևելահայերեն]] - [[արևմտահայերեն]], անցյալ դարի սկզբից՝ նորից գրաբար (հայկական կլասիցիզմը), որին զուգահեռ զարգանում էր աշխարհաբար գրականությունը։ Մի ուրիշ բարդույթ է գրականության պատմության պերիոդիզացիայի խնդիրը, որ գրականության պատմաբաններին մշտապես կանգնեցրել է լուրջ դժվարությունների առջև։ Նոր գրականության պատմաբանները փորձել են գրականության պատմությունը կառուցել գրական մեթոդների հաջորդականության ձևով՝ [[կլասիցիզմ]], [[սենտիմենտալիզմ]], [[ռոմանտիզմ]], [[ռեալիզմ]] և այլն։ Սակայն այս դեպքում էլ մոտեցումը կրկին չէր կարող քննություն բռնել մեզանում զուգահեռվող մեթոդների գոյության պատճառով։ Եթե ռուս կամ արևմտաեվրոպական գրականության մեջ մեթոդների ժամանակագրական հաջորդականությունը պահպանվում է, ապա հայ գրականության մեջ դա իսպառ խախտված է։ Պատմական հանգամանքների պատճառով մեզանում ռոմանտիզմը շարունակ ուղեկցում է բոլոր մյուս մեթոդներին, այն չի ավարտվել նաև այսօր։ Խնդրի հստակեցման առումով խանգարիչ հանգամանք է նաև մեթոդական սինկրետիզմը (համադրականությունը), որ տեղի է ունենում մեթոդից մեթոդի անցման շրջանում՝ սենտիմենտալ ռոմանտիզմ, ռոմանտիկական ռեալիզմ, նեոռոմանտիզմ, նեոռեալիզմ և այլ և այլն։ Խնդիրն ավելի է բարդանում, երբ գրականության պատմաբանները ստիպված են լինում գործ ունենալ հին գրականության երևույթի հետ, որտեղ մեթոդների հնարովի տեսությանը ոչ մի կերպ չի անցնում։ Այս գրականությունը կարծես ստեղծվել է մեթոդներից դուրս։ Գրականության պատմաբանները հաջողությամբ, առանց գլխացավանքի կիրառում են ժամանակագրական («օրացուցային») սկզբունքր։ Այստեղ էլ մի ուրիշ դժվարություն կա, որ համարյա անհաղթահարելի է։ Հնագույն շրջաններից մեզ հասած այնպիսի գրական հուշարձաններ կան, որոնց ստեղծման ստույգ ժամանակագրությունը հայտնի չէ և հնարավոր չէ այն վերականգնել։ Այսպիսի գործերը հայտնվում են ժամանակից, ուստի և պատմությունից դուրս, թեև շատ դեպքերում ջանում են դրանք տեղավորել հավանական կամ մոտավոր ժամանակների մեջ, որ
մեթոդական հստակություն չունեցող պատմությունը հանդուրժում է։ Գրականության պատմության օբյեկտիվությունը պահպանելու նպատակով արևմտյան գրականագիտությունը առաջ է քաշում ժանրի կենսաբանության ուսումնասիրության մեթոդը։ Գրականագետներ [[Ֆերնան Բրյունտեր]]ը և [[Ջոն Ադդինգտոն Սայդմոնս]]ը այն կարծիքն են հայտնում, որ ժանրի ծագումնաբանությունը, զարգացումը և ավարտը ենթակա է բիոլոգիզմի օրենքներին՝ օրինակ բերելով ֆրանսիական [[ողբերգություն|ողբերգության]] ճակատագիրը, մասնավորապես [[Ռասսին]]ի «Ֆեդրան»՝ համարելով այն ողբերգության ժանրի անկման ցայտուն դրսևորում։ Այս առիթով տեսաբաններ Ուէլլեկը և Ուորրենը իրավացիորեն նկատում են, թե գրականության պատմության ընթացքը անկռահելի է, քանի որ ժամանակներ անց կարող է պարզվել, որ ֆրանսիական գրականության մեջ նորից է հայտնվել ողբերգության ժանրը, գուցե թերևս ավելի կատարյալ, քան կլասիցիզմի շրջանում էր։ Զարգացման էվոլյուցիայի սկզբունքը գրականության պատմաթյան վրա տարածելը անհիմն է, քանի որ զարգացման թռիչքային ձևը խորթ չէ գրականության և արվեստի համար։ Արևելքի և Արևմուտքի շատ ժողովուրդների գրականության պատմության մեջ նման փաստերը քիչ չեն։ Ինչ խոսք, ժանրերին հատուկ է պահպանողականությունը։ Փաստ է նաև այն, որ գրականության շատ ժանրեր դուրս են եկել գործառությունից, առանձին ժանրերի պահպանողականությունն էլ ինչ-որ տեղ թվացյալ է, քանի որ այն զարգանում է ներսից, ինչին մենք դեռ պիտի անդրադառնանք։ «Ճշգրիտ» մեթոդի որոնման խնդիրը, ինչպես տեսնում ենք, նորից կանգնեցնում է փակուղու առջևւ։ Գրական շրջափուլերի խորքային կապերի հայտնաբերման ընթացքում գրականության պատմաբանները շատ հաճախ հիմնվում են երևայթների դիալեկտիկական զարգացման դեռևս վերջնականապես չճշտված օրենքների վրա։ Իհարկե, հնարավոր չէ մերժել այդ կապերի գոյությունը։ Գրական գործընթացում դրանք այլ որակի դրսևորումներ են տալիս։ «Զարգացում» և «գործընթաց» փիլիսոփայական հասկացություններն այս դեպքում չեն համարժեքվում։ Գրականության պատմաբաններր վերջին տասնամյակներին իրավացիորեն աշխատում են խուսափել «զարգացում» տերմինից՝ օգտագործելով «գործընթացը», քանի որ գրականության պատմությունը շատ հաճախ ներկայանում է խայտաբղետ փոփոխությունների հերթագայության ձևով և միշտ չէ, որ գրական նոր դրսևորումները իրենց արժեքայնությամբ գերազանցում են նախորդներին՝ չապահովելով «զարգացում» ըմբռնման պայմանը։ Գրականության պատմությունը գործընթաց է, որ կարող է ունենալ հետընթացներ։ Այդ պատճառով էլ իրողությունը, իբրև զարգացում ընդունողները «հիմնավորում են» ոչ այնքան գրական, որքան արտագրական փաստարկների միջոցով։ Կամ էլ պարգապես հիմնվում են նախորդների և հետնորդների, անգամ սերնդակից գրողների [[տեքստ]]ային, սյաժետային, բանարվեստային կցկտուր նմանությանների վրա, որ գիտական քննություն չի բռնում։ Այսպես՝ մենք կարոդ ենք շատ նմանաթյուններ տեսնել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Ոսկի աքաղաղի», [[Շիրվանզադե]]ի «Գործակատարի հիշատակարանի» և [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանի]] «Գիքորի» միջև, մինչդեռ այդ «բաց» նմանությունը անմիջապես չեզոքանամ է, երբ խորանում ենք դրանց ենթատեքստային երևույթների մեջ։ Այս դեպքում իսպառ մերժվում է գրականության պատմաբանների պոզիտիվիստական պարբերացման մեթոդը։ Սովորաբար գրական շրջափուլերի պարբերացումը իրականացվում է ոչ թե բան գեղարվեստական գրականության հատկանշային, այլ ժամանակաշրջանի հասարակական, քաղաքական կյանքի կտրուկ փոփոխությունները նշելով՝ հեղափոխություններ, պատերազմներ, պաշտոնական ռեֆորմներ և այլն՝ գրական իրողությունները ենթակայելով արտագրականին։ Այս դեպքում, որպես օրենք, գրականության պատմաբանները՝ գրականությունից հրաժարվելով, շեշտը դնում են հասարակական կյանքի պատմության վրա՝ աղավաղելով մի կողմից գեղագետի, մյուս կողմից՝ պատմաբանի առարկայական, մասնագիտական հայացքը։ Հիշենք, որ անգամ հեղափոխության կամ Հայրենական պատերազմի մասին ստեղծված գրականության առաջնային հատկանիշը պայմանավորված է ոչ միայն նրա պատմական կենսահիմքով, այլև հատկապես նրա գեղարվեստական մտածողությամբ, որին առանձնակի ուշադրություն է դարձնում Ա. Վեսելովսկին իր «Պատմական պոետիկա» աշխատության մեջ &lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;։ Ռուսական հեղափոխությունից հետո ստեղծված գրականության մեջ, որ ներկայացվում է իբրև սոց. ռեալիզմի գրականություն, նույն այդ «մեթոդի» հետ «անմիջական կապ ունեն» այն ստեղծագործությունները, որոնցում գաղափարայնացված պատմությունը տիրաբար իշխում է գեղարվեստական գիտակցության վրա։ Հիշենք, որ կան հավերժական կամ ուղեկից [[թեմա]]ներ, որ շարունակ ուղեկցում են գրականությանն ու արվեստին, և նրանք կարող են ստեղծվել գրականության պատմության այն փուլում, երբ հղանում է գործը, երբ ավարտվում է նրա կենսանյութի, գաղափարի, գեղարվեստական չափանիշների որոնման փուլը և սկսվում դրանց գեղարվեստական իրացման գործընթացը։ Մի պահ մոռանանք Հայրենական պատերազմը և կարդանք [[Նաիրի Զարյան]]ի «Արա Գեղեցիկ» ողբերգությունը։ Ընթերցելիս մենք ամենևին էլ չենք հիշում այդ պատերազմը, որ միայն առիթ է եղել գործի հղացման համար։ Նույնը կարելի է ասել [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դ. Դեմիրճյանի]] «Վարդանանքի» մասին, որի նյութերի կուտակումը հիմնականում ավարտել էր դեռևս 20-ական թվականներին «Վասակ» դրաման ստեղծելուց հետո, ինչը վկայում են նրա արխիվում կուտակված նյութերը։ Առանց ծանոթ լինելու հեղինակի ստեղծագործական ծրագրերին, արխիվային նյութերի հսկայական և երկարատեւև կուտակումներին, դա կարելի է նկատել՝ հաշվի առնելով այդ մոնումենտալ երկի պատմագեղարվեստական զորեղ միջոցների ընդգրկումները, որոնք պահանջում են մեծ ջանքեր, ուստի և մեծ ժամանակաշրջան։ Անկախ այդ պատերազմից, «Վարդանանքը» կարող էր ստեղծվել ավելի շուտ, կամ ավելի ուշ։ Գրականության պատմաբանը այս դեպքում պիտի հաշվի առնի միայն ժամանակների քաղաքական ենթատեքստը, որ շատ լավ նկատել է սովորական ընթերցողը, բայց ոչ գրականության պատմաբանը&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;։ Ինչ խոսք, գրականության պատմաբանը պիտի հաշվի առնի ժամանակների գրականությանը ներկայացվող սոցիալական պատվերը, վերջինս չդարձնելով միակ կամ առաջնային չափանիշ։ Այս իմաստով ցայտուն օրինակ է Գորկու անվան Համաշխարհային գրականության ինստիտուտի հրատարակած բազմահատոր «Համաշխարհային գրականության պատմությունը», որտեղ գրականության պատմության քաղաքականացումը նրա հեղինակներին կանգնեցրել է անհեթեթության առջև։ Այդ պատմությունը, որ «ներկայացնում է աշխարհի գրականության օբյեկտիվ վիճակը» &lt;sup&gt;42&lt;/sup&gt;, առաջին հերթին հակված է ապահովել խորհրդային ժողովուրդների հավասարության կամ ինտերնացիոնալիզմի գաղափարը, քան գեղարվեստական մտքի զարգացման օբյեկտիվ պատմությունը։ Այդ պատճառով էլ նրանում Ադրբեջանի գրականությունը իր ծագումնաբանության ժամանակներով ոչ միայն հավասարվում է հայկականին, այլև անցնում է նրանից։ Ահա թե ինչ է տեղի ունենում գրականության պատմության հետ, երբ արտագրական գաղափարաբանությունը ներխուժում է գեղարվեստի օրենքների, այդ օրենքներով կողմնորոշվալ գիտական մեթոդների մեջ, որից չկարողացան խույս տալ հայ գրականագիտության այնպիսի խոշոր դեմքերը, որպիսիք էին [[Մանուկ Աբեղյան|Մ. Աբեղյանը]], [[Լեո]]ն, Մալխասյանը, [[Արսեն Տերտերյան|Ա. Տերտերյանը]]։ Հեղափոխությունից հետո նրանք ստիպված փոխեցին գրականության պատմաբանի իրենց վաղուց ճշտված հայացքը և ընդունեցին մարքսիստական «ամենազոր» հայեցակարգը։ Նման դեպքերում գրականության պատմությունդ դադարում է այդպիսին լինելուց՝ դառնալով քմահաճ։ Այդ քմահաճությունը հատկապես դրսևորվում է հասարակական կյանքի կտրուկ փոփոխման, անցման շրջաններում։ Մեզանում ցայտուն օրինակ է [[Ավետիք Իսահակյան|Ավ. Իսահակյանի]], Դ. Դեմիրճյանի, Ստ. Զորյանի գրականության պատմության մեջ տեղավորվելու փաստը։ Ավ. Իսահակյանի գրական ստեղծագործական կյանքը տեղ է գտել «Հայ նոր գրականության պատմության» V հատորում, ապա երկար լռությունից հետո հայտնվել «Սովետահայ գրականության պատմության» ոչ թե առաջին, այլ երկրորդ հատորում։ Դ. Դեմիրճյանի և [[Ստեփան Զորյան|Ստ. Զորյանի]] հեատ հակառակն է կատարվել՝ նոր շրջանի գրականության պատմությունից նրանց ամբողջովին տեղափոխել են «Սովետահայ գրականության պատմություն»։ «Ամենագրաական» գաղափարաբանությունը հայ գրականության պատմաբաններին ստիպել է խախտել ոչ միայն պատմականության, այլև արժեքայնության օրենքները։ Այդ պատճառով էլ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանը]], [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան|Պեշիկթաշլյնը]], [[Լևոն Շանթ|Շանթը]] և շատ ու շատ ուրիշ հեղինակներ խորհրդային գրականության պատմության էջերում ավելի քիչ տեղ են գրավում, քան «հեղափոխության գրական մարտիկները»։ Այս պատմության մեջ մեր անցյալի գրականության պատմության բոլոր մեծերը պիտակավորված են՝ պահպանողական, լիբերալ, դեմոկրատ, ազգայնական, անհատապաշտ և այլն և այլն։ Ակնհայտ է նաև մեթոդական խտրականությունը՝ կլասիցիզմը մեղադրվում է պահպանողականության, ռոմանտիզմը՝ սուբյեկտիվիզմի, սիմվոլիզմը՝ անհատապաշտության մեջ։ Առաջնային տեղը հատկացվում է քննադատական և հատկապես սոց. ռեալիզմին։ Շատ դեպքերում ակնհայտ մեծերին «փրկելու» համար տեղափոխում են այս անվտանգ մեթոդների ոլորտը, քանի որ դրանք «ամենից լայն և ամենից արդյունավետ գրական ուղղություններն են»։ Հասարակական ու մշակութային կյանքի օբյեկտիվ պատկերը, ինչպես տեսնում ենք, մեթոդական սուբյեկտիվիզմը պատճառով գրականության պատմության մեջ ներկայացվում է աղավաղված ձևով, ինչն էլ գիտությանը ստիպում է մտածել այս ուղղությամբ, մշակել այնպիսի մեթոդներ, որոնք կարող են բացառել «գիտական» կամայականությունը։ Իրողությանը հաճախ հանգեցնում է մյուս ծայրահեղությանը։ Գրականության տեսաբաններից ոմանք չեն ընդունում գրականության պատմության գոյությունը որպես այդպիսին։ Նրանց կարծիքով գեղարվեստական երկը իր ստեղծման պահից գոյություն ունի մեկ և ընդմիշտ, ու այնուհետեւ հավերժական է։ Ուստի, չկա գրականության պատմություն, այլ կա գրող մարդկանց կյանքի պատմություն, որ ներկայացվում է ծննդյան և մահվան տարածաժամանակային հատույթում, մնացածը վերաբերում է գրական ստեղծագործության պատմագործառնության ոլորտին, որ գրականագիտության այլ ասպարեզ է։ Գրականության պատմության այս մեթոդական որոնումների խայտաբղետությունը, հակասականությունը մեզ չպիտի հանգեցնի գրականության օբյեկտիվ պատմության ստեղծման անհնարինության գաղափարին, այլ պիտի հիմք դառնան հայտնաբերելու համար գիտական այն մոտեցումները, որոնք ի վիճակի են կանխելու վերագրողականությունը, պատմաշինարարությունը։ Գրականության և իրականության կապի գոյությունը անմերժելի է. խնդիրը արտացոլման տեսության խորքային օրենքների հայտնաբերման մեջ է։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>846</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4025</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8615</id>
      <timestamp>2012-05-18T19:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Բո Ցզյույ Ի]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[772]]):  [[Կատեգորիա:846]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158">== Մահացածներ ==

* [[Բո Ցզյույ Ի]], Թանի դարաշրջանի չին բանաստեղծ (ծնվ. [[772]]):

[[Կատեգորիա:846]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>860</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3740</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8000</id>
      <timestamp>2012-04-12T16:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Ռուդաքի]], տաջիկական և իրանական բանաստեղծ (մահ. [[941]]):  [[Կատեգորիա:860]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="150">== Ծնվածներ ==

* [[Ռուդաքի]], տաջիկական և իրանական բանաստեղծ (մահ. [[941]]):

[[Կատեգորիա:860]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>929</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1868</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3664</id>
      <timestamp>2011-07-08T22:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]], հայ պատմիչ, միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական և մշակութա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">== Մահացածներ ==

* [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]], հայ պատմիչ, միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական և մշակութային կյանքի նշանավոր դեմքերից։

[[Կատեգորիա:929]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>941</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3741</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8001</id>
      <timestamp>2012-04-12T16:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Մահացածներ ==  * [[Ռուդաքի]], տաջիկական և իրանական բանաստեղծ (մահ. [[941]]):  [[Կատեգորիա:941]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="154">== Մահացածներ ==

* [[Ռուդաքի]], տաջիկական և իրանական բանաստեղծ (մահ. [[941]]):

[[Կատեգորիա:941]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8003</id>
      <timestamp>2012-04-12T16:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="161">== Մահացածներ ==

* [[Ռուդաքի]], տաջիկական և իրանական բանաստեղծ (ծնվ. մոտ [[860]]):

[[Կատեգորիա:941]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>951</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3305</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6889</id>
      <timestamp>2011-11-23T18:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Գրիգոր Նարեկացի]], հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա (մահ. [[1003]]):  [[Կատեգորիա:951]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="152">== Ծնվածներ ==

* [[Գրիգոր Նարեկացի]], հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա (մահ. [[1003]]):

[[Կատեգորիա:951]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>973</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4822</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10584</id>
      <timestamp>2012-08-31T05:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի]], արաբ բանաստեղծ, փիլիսոփա (մոտ 1057):  [[Կատեգորիա:973]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="156">== Ծնվածներ ==

* [[Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի]], արաբ բանաստեղծ, փիլիսոփա (մոտ 1057):

[[Կատեգորիա:973]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>990</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2084</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4128</id>
      <timestamp>2011-08-17T08:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. == Ծնվածներ ==  * [[Գրիգոր Մագիստրոս]], հայ ականավոր գիտնական, փիլիսոփա և գրող (մահ. [[1058]])։  [[Կատեգորիա:990]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="182">== Ծնվածներ ==

* [[Գրիգոր Մագիստրոս]], հայ ականավոր գիտնական, փիլիսոփա և գրող (մահ. [[1058]])։

[[Կատեգորիա:990]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Creation (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2899</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5901</id>
      <timestamp>2011-10-03T15:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Creation» ստեղծագործությունը:  == Creation (Ըստ Ջոն Քոլթրեյնի համանու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5829">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Creation» ստեղծագործությունը:

== Creation (Ըստ Ջոն Քոլթրեյնի համանուն երաժշտության) ==

Եվ ահա գոյանում է խորհրդավոր մութ Կետը, գոյանում է Կետը` գերխիտ, գերնուրբ, այլանյութ: Կետը գոյանում, լուռ նստում է պատին, երբ ակնդետ, տևական ես նայում: Պատը չէ պարտադիր պայման. Կետը կգոյանա ուրիշ տեղում, եթե ակնդետ ու տևական նայես, եթե ինքդ քո մեջ ես` ներփակ, և բաց է թողնված միայն փողդ Վեցերորդ` գաղտնիքին զգոն: Արդյո՞ք քո միջից չի ուրվագծվում այլանյութ Կետը, որն անշուշտ ուրվագծվում է Դրսից, և որպես հետևություն` ինքդ էլ Դրսից չե՞ս ուրվագծված արդյոք...

Սևեռուն չէ բնավ, շարժուն է Կետը. ահա, թրթռում, ուռչում, ծավալվում, երերում է ջղամփոփ, ցցում շոշափուկներ, ձգում, ետ քաշում, դարձյալ ցցում. աչքը թարթում` թեքվում է ձախ, գալիս է աջ, վեր, վար, կլորում է աչքը, դարձյալ թարթում, կուլ գնում-կորչում, վերստին գոյանում ու կրկին կորչում: Կուզես նայիր, կուզես մի նայիր` վրա բեր կոպերդ, սեղմիր, մեկ է, այստեղ է Նա, վաղուց կալանել է քեզ, նրանն ես այլևս, այլանյութ Կետի մեջ ես դու, ինքը` քո մեջ, քո միջից է ուրվագծվում, իր միջից է ուրվագծում քեզ, և զգոն է Հսկիչը Դրսի: Կետը թրթռում է, երերում, թարթում է աչքը, սպասում անհամբեր: Եվ զգացումների զուգաբախման  երջանիկ դիպվածով, որ հաճախ նաև պատվերով է հնարավոր, գերխիտ այլանյութն անզուսպ ուռչում է քո ներսում: Աչքերդ վառվում են դիվային բոսորով, շնչահատ ես հիացմունքից անսահման, և ելնում են նյարդերդ մաշկիդ դավաճանած, ձգվում են հեռու` արհամարհած ժամանակ ու տարածք, գտնելու համար սկիզբն ու շարունակությունն իրենց ու էլի բաներ, որոնց անունն անհայտ է իսպառ, բայց գոյությունը զգալի, մասնակցությունը նույնպես: Ձեռքերդ բազմաթիվ են, ունկերդ բյուրավոր, աչքերդ` ամենատես, ձայնալարերդ` հուժկու, եռանդդ` անչափելի: Եվ քեզ մերձակա տարածության մեջ սուրում են տողեր, թռչում ներկ-վրձին-մաստեխին, պտտվում հնչյուններ ներդաշնակ, որովհետև չեն կարող աններդաշնակ լինել հնչյունները, որ Դրվել են կողք-կողքի, երբ գերխիտ այլանյութն է ներսում ու դրսում, երբ դիվային շողշողում է կերպափոխ Աչքն այնտեղ, հեռավոր այն տարածքում, որ պարուրված է առեղծվածի շղարշով կիսաթափանց: Եվ դարձյալ շուրջդ, նաև քո մեջ, հնչյուն է ու չափ, ներկ ու կավ, ու ինքդ էլ նույն նյութից ես, ու տարզատել հնարավոր չէ այս կառույցը միաձույլ-հիասքանչ:

Ու զսպել անկարելի է` ինքդ քո անոթը չես արդեն, այլանյութ մրրիկն է գալարում ներսդ, կուրծքդ պոկում-պատռում-պայթեցնում, եռցնում-դուրս բերում արյանդ գաղտնագիրը, և մրրիկ ես ինքդ էլ` գերխիտ-գերնուրբ այլանյութի կերպափոխություն, ու տեղ չկա քեզ այլևս սովոր իրերի սովոր տարածքում, նրանք ձանձրույթն էին քո, զսպաշապիկը, թշնամին, դու այժմ` անտարբեր տերը նրանց, ուստի` դեպի դուրս, դուրս, դուրս...

Սլանում է Մրրիկն արդեն` պատերից դուրս, իրերից դուրս, դուրս պատվիրաններից, չարչրկվածից այն կողմ: Թեքորեն սուրում է վեր` հատելով կատարները սաղարթների, շենքերի, իջնում է վար` սրբելով հրապարակ ու փողոց, դաշտ ու անտառ, հանկարծահորդ  հուժկու կրքով լցնում-ցնցում մարմիններ հոգնած-սմքած: Ապա դարձյալ սլանում անզուսպ` ավերում տանիքներ, տապալում գմբեթներ, օդ հանում ավազներն անապատների, փրփրադեզ ալիքներն օվկիանոսների ուռցնում-տանում ցամաքների վրա, ժեռ քարեր թափում աղի ջրերի մեջ, խառնում ամեն բան, փշրում-աղում-տրորում-հունցում... 

Ապա դառնում, լիզում է Կավագունդը վիթխարի, տաք, ճշտում պտույտն ու ընթացքը նրա, վերսլաց թռիչքով մխրճվում երկինք, ճախրում ինքնաբավ, ձայնում դիվային. «Ողջու՛յն, ողջու՛յն քեզ, ի՛մ աշխարհ»:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13038</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5928">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Creation» ստեղծագործությունը:

== Creation (Ըստ Ջոն Քոլթրեյնի համանուն երաժշտության) ==

Եվ ահա գոյանում է խորհրդավոր մութ Կետը, գոյանում է Կետը` գերխիտ, գերնուրբ, այլանյութ: Կետը գոյանում, լուռ նստում է պատին, երբ ակնդետ, տևական ես նայում: Պատը չէ պարտադիր պայման. Կետը կգոյանա ուրիշ տեղում, եթե ակնդետ ու տևական նայես, եթե ինքդ քո մեջ ես` ներփակ, և բաց է թողնված միայն փողդ Վեցերորդ` գաղտնիքին զգոն: Արդյո՞ք քո միջից չի ուրվագծվում այլանյութ Կետը, որն անշուշտ ուրվագծվում է Դրսից, և որպես հետևություն` ինքդ էլ Դրսից չե՞ս ուրվագծված արդյոք...

Սևեռուն չէ բնավ, շարժուն է Կետը. ահա, թրթռում, ուռչում, ծավալվում, երերում է ջղամփոփ, ցցում շոշափուկներ, ձգում, ետ քաշում, դարձյալ ցցում. աչքը թարթում` թեքվում է ձախ, գալիս է աջ, վեր, վար, կլորում է աչքը, դարձյալ թարթում, կուլ գնում-կորչում, վերստին գոյանում ու կրկին կորչում: Կուզես նայիր, կուզես մի նայիր` վրա բեր կոպերդ, սեղմիր, մեկ է, այստեղ է Նա, վաղուց կալանել է քեզ, նրանն ես այլևս, այլանյութ Կետի մեջ ես դու, ինքը` քո մեջ, քո միջից է ուրվագծվում, իր միջից է ուրվագծում քեզ, և զգոն է Հսկիչը Դրսի: Կետը թրթռում է, երերում, թարթում է աչքը, սպասում անհամբեր: Եվ զգացումների զուգաբախման  երջանիկ դիպվածով, որ հաճախ նաև պատվերով է հնարավոր, գերխիտ այլանյութն անզուսպ ուռչում է քո ներսում: Աչքերդ վառվում են դիվային բոսորով, շնչահատ ես հիացմունքից անսահման, և ելնում են նյարդերդ մաշկիդ դավաճանած, ձգվում են հեռու` արհամարհած ժամանակ ու տարածք, գտնելու համար սկիզբն ու շարունակությունն իրենց ու էլի բաներ, որոնց անունն անհայտ է իսպառ, բայց գոյությունը զգալի, մասնակցությունը նույնպես: Ձեռքերդ բազմաթիվ են, ունկերդ բյուրավոր, աչքերդ` ամենատես, ձայնալարերդ` հուժկու, եռանդդ` անչափելի: Եվ քեզ մերձակա տարածության մեջ սուրում են տողեր, թռչում ներկ-վրձին-մաստեխին, պտտվում հնչյուններ ներդաշնակ, որովհետև չեն կարող աններդաշնակ լինել հնչյունները, որ Դրվել են կողք-կողքի, երբ գերխիտ այլանյութն է ներսում ու դրսում, երբ դիվային շողշողում է կերպափոխ Աչքն այնտեղ, հեռավոր այն տարածքում, որ պարուրված է առեղծվածի շղարշով կիսաթափանց: Եվ դարձյալ շուրջդ, նաև քո մեջ, հնչյուն է ու չափ, ներկ ու կավ, ու ինքդ էլ նույն նյութից ես, ու տարզատել հնարավոր չէ այս կառույցը միաձույլ-հիասքանչ:

Ու զսպել անկարելի է` ինքդ քո անոթը չես արդեն, այլանյութ մրրիկն է գալարում ներսդ, կուրծքդ պոկում-պատռում-պայթեցնում, եռցնում-դուրս բերում արյանդ գաղտնագիրը, և մրրիկ ես ինքդ էլ` գերխիտ-գերնուրբ այլանյութի կերպափոխություն, ու տեղ չկա քեզ այլևս սովոր իրերի սովոր տարածքում, նրանք ձանձրույթն էին քո, զսպաշապիկը, թշնամին, դու այժմ` անտարբեր տերը նրանց, ուստի` դեպի դուրս, դուրս, դուրս...

Սլանում է Մրրիկն արդեն` պատերից դուրս, իրերից դուրս, դուրս պատվիրաններից, չարչրկվածից այն կողմ: Թեքորեն սուրում է վեր` հատելով կատարները սաղարթների, շենքերի, իջնում է վար` սրբելով հրապարակ ու փողոց, դաշտ ու անտառ, հանկարծահորդ  հուժկու կրքով լցնում-ցնցում մարմիններ հոգնած-սմքած: Ապա դարձյալ սլանում անզուսպ` ավերում տանիքներ, տապալում գմբեթներ, օդ հանում ավազներն անապատների, փրփրադեզ ալիքներն օվկիանոսների ուռցնում-տանում ցամաքների վրա, ժեռ քարեր թափում աղի ջրերի մեջ, խառնում ամեն բան, փշրում-աղում-տրորում-հունցում... 

Ապա դառնում, լիզում է Կավագունդը վիթխարի, տաք, ճշտում պտույտն ու ընթացքը նրա, վերսլաց թռիչքով մխրճվում երկինք, ճախրում ինքնաբավ, ձայնում դիվային. «Ողջու՛յն, ողջու՛յն քեզ, ի՛մ աշխարհ»:

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edittools</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3333</id>
    <redirect title="MediaWiki:Edittools" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6962</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Edittools]]» վերանվանված է «[[MediaWiki:Edittools]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="43">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[MediaWiki:Edittools]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ (Յոհան Հայզինգա, գիրք, 2007)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4846</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10629</id>
      <timestamp>2012-09-02T08:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:HomoLudens.jpg|250px|thumb|Գրքի կրկնաշապիկի առաջին էջը]] '''Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ'...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1734">[[Պատկեր:HomoLudens.jpg|250px|thumb|Գրքի կրկնաշապիկի առաջին էջը]]
'''Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ''', 2007-ին «Սարգիս Խաչենց» և «Փրինթինֆո» հրատարակչության կողմից «Իմացություն» գրադարան» մատենաշարով տպագրված [[Յոհան Հայզինգա]]յի աշխատությունը: [[Հոլանդերեն]]ից թարգմանեց` [[Սամվել Ղռաթյան]], առաջաբանը և «Խաղը` բեմական ներկայության ձևային հիմք» հոդվածը` [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]]: IX+374 էջ: Գիրքն ունի անվանացանկ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Հայ ընթերցողի ուշադրությանն է ներկայացվում XX դարի հոլանդացի մտածող, մշակույթի տեսաբան Յոհան Հայզինգայի (1872-1945) մշակութաբանական գլխավոր աշխատությունը` «Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ» [[տրակտատ]]ը: Խաղը դիտվում է որպես մշակույթի կարևորագույն սկզբունք և գործոն, հանգամանորեն քննվում է արվեստի, գիտության, կենցաղի, արդարադատության, հասարակական հարաբերությունների խաղային տարրը:

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Փրինթինֆո» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10630</id>
      <timestamp>2012-09-02T08:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1896">[[Պատկեր:HomoLudens.jpg|250px|thumb|Գրքի կրկնաշապիկի առաջին էջը]]
'''Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ''', 2007-ին «Սարգիս Խաչենց» և «Փրինթինֆո» հրատարակչության կողմից «Իմացություն» գրադարան» մատենաշարով տպագրված [[Յոհան Հայզինգա]]յի աշխատությունը: [[Հոլանդերեն]]ից թարգմանեց` [[Սամվել Ղռաթյան]], առաջաբանը և «Խաղը` բեմական ներկայության ձևային հիմք» հոդվածը` [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]], խմբագիր` Հենրիկ Հովհաննիսյան: IX+374 էջ: Գիրքն ունի անվանացանկ: Գիրքը տպագրվել է պրն. Վահան Հ. Հովհաննիսյանի աջակցությամբ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Հայ ընթերցողի ուշադրությանն է ներկայացվում XX դարի հոլանդացի մտածող, մշակույթի տեսաբան Յոհան Հայզինգայի (1872-1945) մշակութաբանական գլխավոր աշխատությունը` «Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ» [[տրակտատ]]ը: Խաղը դիտվում է որպես մշակույթի կարևորագույն սկզբունք և գործոն, հանգամանորեն քննվում է արվեստի, գիտության, կենցաղի, արդարադատության, հասարակական հարաբերությունների խաղային տարրը:

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Փրինթինֆո» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15415</id>
      <timestamp>2013-05-18T17:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2261">[[Պատկեր:HomoLudens.jpg|250px|thumb|Գրքի կրկնաշապիկի առաջին էջը]]
'''Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ''', 2007-ին «Սարգիս Խաչենց» և «Փրինթինֆո» հրատարակչության կողմից «Իմացություն» գրադարան» մատենաշարով տպագրված [[Յոհան Հայզինգա]]յի աշխատությունը: [[Հոլանդերեն]]ից թարգմանեց` [[Սամվել Ղռաթյան]], առաջաբանը և «Խաղը` բեմական ներկայության ձևային հիմք» հոդվածը` [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]], խմբագիր` Հենրիկ Հովհաննիսյան: IX+374 էջ: Գիրքն ունի անվանացանկ: Գիրքը տպագրվել է պրն. Վահան Հ. Հովհաննիսյանի աջակցությամբ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Հայ ընթերցողի ուշադրությանն է ներկայացվում XX դարի հոլանդացի մտածող, մշակույթի տեսաբան Յոհան Հայզինգայի (1872-1945) մշակութաբանական գլխավոր աշխատությունը` «Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ» [[տրակտատ]]ը: Խաղը դիտվում է որպես մշակույթի կարևորագույն սկզբունք և գործոն, հանգամանորեն քննվում է արվեստի, գիտության, կենցաղի, արդարադատության, հասարակական հարաբերությունների խաղային տարրը:

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Փրինթինֆո» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20298</id>
      <timestamp>2014-06-27T18:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1896">[[Պատկեր:HomoLudens.jpg|250px|thumb|Գրքի կրկնաշապիկի առաջին էջը]]
'''Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ''', 2007-ին «Սարգիս Խաչենց» և «Փրինթինֆո» հրատարակչության կողմից «Իմացություն» գրադարան» մատենաշարով տպագրված [[Յոհան Հայզինգա]]յի աշխատությունը: [[Հոլանդերեն]]ից թարգմանեց` [[Սամվել Ղռաթյան]], առաջաբանը և «Խաղը` բեմական ներկայության ձևային հիմք» հոդվածը` [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]], խմբագիր` Հենրիկ Հովհաննիսյան: IX+374 էջ: Գիրքն ունի անվանացանկ: Գիրքը տպագրվել է պրն. Վահան Հ. Հովհաննիսյանի աջակցությամբ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Հայ ընթերցողի ուշադրությանն է ներկայացվում XX դարի հոլանդացի մտածող, մշակույթի տեսաբան Յոհան Հայզինգայի (1872-1945) մշակութաբանական գլխավոր աշխատությունը` «Homo Ludens. Մշակույթի խաղային տարրի սահմանման փորձ» [[տրակտատ]]ը: Խաղը դիտվում է որպես մշակույթի կարևորագույն սկզբունք և գործոն, հանգամանորեն քննվում է արվեստի, գիտության, կենցաղի, արդարադատության, հասարակական հարաբերությունների խաղային տարրը:

[[Կատեգորիա:2007-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Սարգիս Խաչենց» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Փրինթինֆո» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2620</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5221</id>
      <timestamp>2011-09-09T05:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8078">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]

==I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները  ==

*1. Բառարանը պարունակում է ժամանակակից գրական հայերենի ընդհանուր գործածական բառապաշարը, մասնագիտական բառապաշարի (տերմինների) մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ թվով հնացած և բարբառային-գավառական բառեր։
*2. Հատուկ անուններր բառարան չեն մտցվում։ Հատուկ անուններից առաջացած հասարակ անունների համանունությունը բացատրելու համար երբեմն փակագծում հիշատակվում է հատուկ անունը որպես տվյալ հասարակ անվան ստուգաբանություն, այսպես, օրինակ՝ բաղդադի,— դու (Բաղդադ քաղաքի անունից՝ մետաքսյա գլխաշոր), բայրոնիզմ (գրկն.) (Բայրոն բանաստեղծի անունից), վոլտ (ֆիզ., էլեկ.) (Վոլտ ֆիզիկոսի անունիցի   և այլն։
*3. Իբրև առանձին գլխաբառ են վերցվում պատճառական բայերը և վ ածանց ունեցող այն կրավորականները, որոնք հավասարապես գործածվում են չեզոք սեռի նշանակությամբ։
*4. Բառարանում տեղ են գտել լայն գործածություն ունեցող հապավումները, միացման գծիկով գրվող բաղադրյալ գոյականներն ու ածականները՝ (բանգյուղտեսչություն, բուհ, Կենտկոմ, ՍԱՀՄ, խնայդրամարկղ, ժողովրդա-ազատագրական, գեներալ-դիրեկտոր, դդմաճ-ապուր, դեղին-կանաչագույն, եկեղեցա-սլավոնաբանություն և այլն)։
*5. Առանձին գլխաբառով են ներկայացվում բառի տարբեր գրություն ունեցող արտասանական, բառակազմական և բառային տարբերակները։ Այսպես, օրինակ, բառարան են մտցված ինը-ինն, արյունանման-արնանման, քարահանք-քարհանք, քարահատ–քարհատ, արջաորս-արջորս և այլ զուգահեռները։
Եթե այս զուգահեռ ձևերը իմաստային տարբերակում չունեն և կարող են իրար փոխարեն գործածվել, բառարանում առավել գործածական ու հանձնարարելի ձևը բերվում է առանց մյուս ձևի, իսկ ոչ հանձնարարելի ձևի մոտ դրվում է գործածականը։
Օրինակ՝ արյունաքամ, աստղային, երեսակալել, դարիվեր, մանուշակ, գարնանաբեր, երիկամաբորբ, բայց՝ արնաքամ, արյունաքամ, աստեղային, աստղային, երեսկալել, երեսակալել. դարվեր, դարիվեր, մանիշակ, մանուշակ, գարունաբեր, գարնանաբեր, երիկամնաբորբ, երիկամաբորբ և այլն։
*6. Ուղղագրական, արտասանական կամ տերմինաբանական անհրաժեշտությամբ բառարան են մտցվում առանձին կայուն բառակապակցություններ, որոնց այբբենական կարգը սահմանվում է ըստ կապակցության առաջին բաղադրիչի, որի տակ էլ բերվում  է  տվյալ կապակցությունը։
Օրինակ՝ բարդուղիմեոսյան գիշեր (քղք., պատմ., գաբրիելյան փող (կրոն.), գասսերյան հանգույց (բժշկ.), գավառական, գ. բառարան (լեզվբ.), ծծմբական, ծ. թթու (քիմ.), գեներատիվ, գ. օրգաններ (բսբ.) և այլն։
*7. Բառարանում տեղ չեն գտել՝ 
*ա) հարադիրներն ու մեկ բառի նշանակություն ունեցող կայուն բառակապակցությունները, որոնք ուղղագրական դժվարություններ չեն հարուցում,  ինչպես՝ դուրս անել, դուրս գնալ, աչքի ընկնել, ժողովրդական  դատարան,  վաստակավոր արտիստ, հարյուր քսանչորս, հազար երկու հարյուր ութ և այլն.
*բ) բնակավայրերի անուններից կազմված անձի տեղացիությունը որոշող բառեր, ինչպես՝ աշնակցի, բռնակոթցի, հոկտեմբերյանցի, արմավիրցի և այլն.
*գ) ածականների ամենա-ածանցով կազմված գերադրական աստիճանի քիչ գործածվող ձևերը, ինչպես՝ ամենաախտալից, ամենաակնբախ, ամենաանմիտ, ամենաերանելի, ամենակործանարար, ամենակիզելի, ամենահաղթանդամ, ամենահրաշակերտ և այլն.
*դ) ան– ժխտական ածանցով կազմված լոկ ժխտում արտահայտող և քիչ գործածական բառերը, ինչպես, օրինակ՝ անգրիչ, անմատիտ, անպատ, անդպրոց,  անխոհանոց, անակնոց և այլն.
ե) բայերի դերբայական ձևերը, բացի անորոշ դերբայից, որ բերվում է իբրև բայի ուղիղ ձև և գործողության անուն։
*8. Բառարանում գլխաբառերը իրար հաջորդում են խիստ այբբենական կարգով։
*9. Բառարանի բոլոր գլխաբառերը, իրենց շարքում չունենալով հատուկ անուններ, գրվում են մեծատառով։
*10. Բառերը չեն բացատրվում։ Բացատրություն են ունենում համանուն բառերը, հոմանիշների կամ համարժեք բառի նշում են ունենում այդ անհրաժեշտությունն ունեցող տերմինները, մասամբ էլ հնացած  ու բարբառային բառերը։
*11. Բառարանում բառերը ըստ անհրաժեշտության ունենում են տերմինաբանական, ոճական և գործածության    սահմանները    որոշող  նշումներ  (տե'ս  կետ 26-31)։
*12. Բառերը, կապված սրանց գրության և արտասանության դժվարությունների, բառակազմական և ձևակազմական դերի հետագա որոշման ու ճիշտ գործածության հետ, ունենում են անհրաժեշտ քերականական նշումներ (տե՛ս կետ 18-25)։                                          
*13. Բառերի վերջնավանկի կայուն շեշտը չի դրվում։ Շեշտ ունենում են այս կանոնից շեղվող բառերը. բացականչական նշան կամ շեշտ ունենում են նաև ձայնարկությունները (տե'ս կետ 18)։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5222</id>
      <timestamp>2011-09-09T06:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8415">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]

==I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները  ==

*1. [[Բառարան]]ը պարունակում է ժամանակակից գրական [[հայերեն]]ի ընդհանուր գործածական [[բառապաշար]]ը, մասնագիտական [[բառապաշար]]ի ([[տերմին]]ների) մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ թվով հնացած և բարբառային-գավառական [[բառ]]եր։

*2. [[Հատուկ անուն]]ները բառարան չեն մտցվում։ Հատուկ անուններից առաջացած հասարակ անունների համանունությունը բացատրելու համար երբեմն փակագծում հիշատակվում է հատուկ անունը որպես տվյալ հասարակ անվան ստուգաբանություն, այսպես, օրինակ՝ '''բաղդադի,— դու (Բաղդադ քաղաքի անունից՝ մետաքսյա գլխաշոր), բայրոնիզմ (գրկն.) (Բայրոն բանաստեղծի անունից), վոլտ (ֆիզ., էլեկ.) (Վոլտ ֆիզիկոսի անունից)'''   և այլն։

*3. Իբրև առանձին [[գլխաբառ]] են վերցվում [[պատճառական բայեր]]ը և '''վ''' [[ածանց]] ունեցող այն կրավորականները, որոնք հավասարապես գործածվում են [[չեզոք սեռ]]ի նշանակությամբ։

*4. Բառարանում տեղ են գտել լայն գործածություն ունեցող [[հապավում]]ները, [[միացման գծիկ]]ով գրվող բաղադրյալ [[գոյական]]ներն ու [[ածական]]ները՝ ('''բանգյուղտեսչություն, բուհ, Կենտկոմ, ՍԱՀՄ, խնայդրամարկղ, ժողովրդա-ազատագրական, գեներալ-դիրեկտոր, դդմաճ-ապուր, դեղին-կանաչագույն, եկեղեցա-սլավոնաբանություն''' և այլն)։

*5. Առանձին գլխաբառով են ներկայացվում բառի տարբեր գրություն ունեցող արտասանական, բառակազմական և բառային տարբերակները։ Այսպես, օրինակ, բառարան են մտցված '''ինը-ինն, արյունանման-արնանման, քարահանք-քարհանք, քարահատ–քարհատ, արջաորս-արջորս''' և այլ զուգահեռները։

Եթե այս զուգահեռ ձևերը իմաստային տարբերակում չունեն և կարող են իրար փոխարեն գործածվել, բառարանում առավել գործածական ու հանձնարարելի ձևը բերվում է առանց մյուս ձևի, իսկ ոչ հանձնարարելի ձևի մոտ դրվում է գործածականը։

Օրինակ՝ '''արյունաքամ, աստղային, երեսակալել, դարիվեր, մանուշակ, գարնանաբեր, երիկամաբորբ''', բայց՝ '''արնաքամ''', արյունաքամ, '''աստեղային''', աստղային, '''երեսկալել''', երեսակալել. '''դարվեր''', դարիվեր, '''մանիշակ''', մանուշակ, '''գարունաբեր''', գարնանաբեր, '''երիկամնաբորբ''', երիկամաբորբ և այլն։

*6. [[Ուղղագրություն|Ուղղագրական]], [[արտասանություն|արտասանական]] կամ [[տերմինաբանություն|տերմինաբանական]] անհրաժեշտությամբ բառարան են մտցվում առանձին [[կայուն բառակապակցություններ]], որոնց [[այբբենական կարգ]]ը սահմանվում է ըստ կապակցության առաջին բաղադրիչի, որի տակ էլ բերվում է տվյալ կապակցությունը։

Օրինակ՝ '''բարդուղիմեոսյան գիշեր (քղք., պատմ., գաբրիելյան փող (կրոն.), գասսերյան հանգույց (բժշկ.), գավառական, գ. բառարան (լեզվբ.), ծծմբական, ծ. թթու (քիմ.), գեներատիվ, գ. օրգաններ (բսբ.)''' և այլն։

*7. Բառարանում տեղ չեն գտել՝ 

*ա) հարադիրներն ու մեկ բառի նշանակություն ունեցող կայուն բառակապակցությունները, որոնք ուղղագրական դժվարություններ չեն հարուցում,  ինչպես՝ '''դուրս անել, դուրս գնալ, աչքի ընկնել, ժողովրդական  դատարան,  վաստակավոր արտիստ, հարյուր քսանչորս, հազար երկու հարյուր ութ''' և այլն.

*բ) բնակավայրերի անուններից կազմված անձի տեղացիությունը որոշող բառեր, ինչպես՝ '''աշնակցի, բռնակոթցի, հոկտեմբերյանցի, արմավիրցի''' և այլն.

*գ) ածականների '''ամենա'''-ածանցով կազմված գերադրական աստիճանի քիչ գործածվող ձևերը, ինչպես՝ '''ամենաախտալից, ամենաակնբախ, ամենաանմիտ, ամենաերանելի, ամենակործանարար, ամենակիզելի, ամենահաղթանդամ, ամենահրաշակերտ''' և այլն.

*դ) '''ան–''' [[ժխտական ածանց]]ով կազմված լոկ ժխտում արտահայտող և քիչ գործածական բառերը, ինչպես, օրինակ՝ '''անգրիչ, անմատիտ, անպատ, անդպրոց,  անխոհանոց, անակնոց''' և այլն.

ե) բայերի [[դերբայ]]ական ձևերը, բացի [[անորոշ դերբայ]]ից, որ բերվում է իբրև բայի ուղիղ ձև և գործողության անուն։

*8. Բառարանում գլխաբառերը իրար հաջորդում են խիստ այբբենական կարգով։

*9. Բառարանի բոլոր գլխաբառերը, իրենց շարքում չունենալով հատուկ անուններ, գրվում են [[մեծատառ]]ով։

*10. Բառերը չեն բացատրվում։ Բացատրություն են ունենում [[համանուն բառեր]]ը, [[հոմանիշ]]ների կամ համարժեք բառի նշում են ունենում այդ անհրաժեշտությունն ունեցող տերմինները, մասամբ էլ հնացած  ու [[բարբառ]]ային բառերը։

*11. Բառարանում բառերը ըստ անհրաժեշտության ունենում են տերմինաբանական, ոճական և գործածության սահմանները որոշող նշումներ  (տե'ս  կետ 26-31)։

*12. Բառերը, կապված սրանց գրության և արտասանության դժվարությունների, բառակազմական և ձևակազմական դերի հետագա որոշման ու ճիշտ գործածության հետ, ունենում են անհրաժեշտ քերականական նշումներ (տե՛ս կետ 18-25)։ 
                                         
*13. Բառերի վերջնավանկի կայուն [[շեշտ]]ը չի դրվում։ Շեշտ ունենում են այս կանոնից շեղվող բառերը. [[բացականչական նշան]] կամ շեշտ ունենում են նաև [[ձայնարկություն]]ները (տե'ս կետ 18)։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5457</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8662">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]

==I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները  ==

*1. [[Բառարան]]ը պարունակում է ժամանակակից գրական [[հայերեն]]ի ընդհանուր գործածական [[բառապաշար]]ը, մասնագիտական [[բառապաշար]]ի ([[տերմին]]ների) մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ թվով հնացած և բարբառային-գավառական [[բառ]]եր։

*2. [[Հատուկ անուն]]ները բառարան չեն մտցվում։ Հատուկ անուններից առաջացած հասարակ անունների համանունությունը բացատրելու համար երբեմն փակագծում հիշատակվում է հատուկ անունը որպես տվյալ հասարակ անվան ստուգաբանություն, այսպես, օրինակ՝ '''բաղդադի,— դու (Բաղդադ քաղաքի անունից՝ մետաքսյա գլխաշոր), բայրոնիզմ (գրկն.) (Բայրոն բանաստեղծի անունից), վոլտ (ֆիզ., էլեկ.) (Վոլտ ֆիզիկոսի անունից)'''   և այլն։

*3. Իբրև առանձին [[գլխաբառ]] են վերցվում [[պատճառական բայեր]]ը և '''վ''' [[ածանց]] ունեցող այն կրավորականները, որոնք հավասարապես գործածվում են [[չեզոք սեռ]]ի նշանակությամբ։

*4. Բառարանում տեղ են գտել լայն գործածություն ունեցող [[հապավում]]ները, [[միացման գծիկ]]ով գրվող բաղադրյալ [[գոյական]]ներն ու [[ածական]]ները՝ ('''բանգյուղտեսչություն, բուհ, Կենտկոմ, ՍԱՀՄ, խնայդրամարկղ, ժողովրդա-ազատագրական, գեներալ-դիրեկտոր, դդմաճ-ապուր, դեղին-կանաչագույն, եկեղեցա-սլավոնաբանություն''' և այլն)։

*5. Առանձին գլխաբառով են ներկայացվում բառի տարբեր գրություն ունեցող արտասանական, բառակազմական և բառային տարբերակները։ Այսպես, օրինակ, բառարան են մտցված '''ինը-ինն, արյունանման-արնանման, քարահանք-քարհանք, քարահատ–քարհատ, արջաորս-արջորս''' և այլ զուգահեռները։

Եթե այս զուգահեռ ձևերը իմաստային տարբերակում չունեն և կարող են իրար փոխարեն գործածվել, բառարանում առավել գործածական ու հանձնարարելի ձևը բերվում է առանց մյուս ձևի, իսկ ոչ հանձնարարելի ձևի մոտ դրվում է գործածականը։

Օրինակ՝ '''արյունաքամ, աստղային, երեսակալել, դարիվեր, մանուշակ, գարնանաբեր, երիկամաբորբ''', բայց՝ '''արնաքամ''', արյունաքամ, '''աստեղային''', աստղային, '''երեսկալել''', երեսակալել. '''դարվեր''', դարիվեր, '''մանիշակ''', մանուշակ, '''գարունաբեր''', գարնանաբեր, '''երիկամնաբորբ''', երիկամաբորբ և այլն։

*6. [[Ուղղագրություն|Ուղղագրական]], [[արտասանություն|արտասանական]] կամ [[տերմինաբանություն|տերմինաբանական]] անհրաժեշտությամբ բառարան են մտցվում առանձին [[կայուն բառակապակցություններ]], որոնց [[այբբենական կարգ]]ը սահմանվում է ըստ կապակցության առաջին բաղադրիչի, որի տակ էլ բերվում է տվյալ կապակցությունը։

Օրինակ՝ '''բարդուղիմեոսյան գիշեր (քղք., պատմ., գաբրիելյան փող (կրոն.), գասսերյան հանգույց (բժշկ.), գավառական, գ. բառարան (լեզվբ.), ծծմբական, ծ. թթու (քիմ.), գեներատիվ, գ. օրգաններ (բսբ.)''' և այլն։

*7. Բառարանում տեղ չեն գտել՝ 

*ա) հարադիրներն ու մեկ բառի նշանակություն ունեցող կայուն բառակապակցությունները, որոնք ուղղագրական դժվարություններ չեն հարուցում,  ինչպես՝ '''դուրս անել, դուրս գնալ, աչքի ընկնել, ժողովրդական  դատարան,  վաստակավոր արտիստ, հարյուր քսանչորս, հազար երկու հարյուր ութ''' և այլն.

*բ) բնակավայրերի անուններից կազմված անձի տեղացիությունը որոշող բառեր, ինչպես՝ '''աշնակցի, բռնակոթցի, հոկտեմբերյանցի, արմավիրցի''' և այլն.

*գ) ածականների '''ամենա'''-ածանցով կազմված գերադրական աստիճանի քիչ գործածվող ձևերը, ինչպես՝ '''ամենաախտալից, ամենաակնբախ, ամենաանմիտ, ամենաերանելի, ամենակործանարար, ամենակիզելի, ամենահաղթանդամ, ամենահրաշակերտ''' և այլն.

*դ) '''ան–''' [[ժխտական ածանց]]ով կազմված լոկ ժխտում արտահայտող և քիչ գործածական բառերը, ինչպես, օրինակ՝ '''անգրիչ, անմատիտ, անպատ, անդպրոց,  անխոհանոց, անակնոց''' և այլն.

ե) բայերի [[դերբայ]]ական ձևերը, բացի [[անորոշ դերբայ]]ից, որ բերվում է իբրև բայի ուղիղ ձև և գործողության անուն։

*8. Բառարանում գլխաբառերը իրար հաջորդում են խիստ այբբենական կարգով։

*9. Բառարանի բոլոր գլխաբառերը, իրենց շարքում չունենալով հատուկ անուններ, գրվում են [[մեծատառ]]ով։

*10. Բառերը չեն բացատրվում։ Բացատրություն են ունենում [[համանուն բառեր]]ը, [[հոմանիշ]]ների կամ համարժեք բառի նշում են ունենում այդ անհրաժեշտությունն ունեցող տերմինները, մասամբ էլ հնացած  ու [[բարբառ]]ային բառերը։

*11. Բառարանում բառերը ըստ անհրաժեշտության ունենում են տերմինաբանական, ոճական և գործածության սահմանները որոշող նշումներ  (տե'ս  կետ 26-31)։

*12. Բառերը, կապված սրանց գրության և արտասանության դժվարությունների, բառակազմական և ձևակազմական դերի հետագա որոշման ու ճիշտ գործածության հետ, ունենում են անհրաժեշտ քերականական նշումներ (տե՛ս կետ 18-25)։ 
                                         
*13. Բառերի վերջնավանկի կայուն [[շեշտ]]ը չի դրվում։ Շեշտ ունենում են այս կանոնից շեղվող բառերը. [[բացականչական նշան]] կամ շեշտ ունենում են նաև [[ձայնարկություն]]ները (տե'ս կետ 18)։

* [[II.Բառարանի կառուցվածքը (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|II.Բառարանի կառուցվածքը]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5591</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8743">[[Պատկեր:Uxxagrakan, uxxaxosakan terminabanakan bararan.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]

==I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները  ==

*1. [[Բառարան]]ը պարունակում է ժամանակակից գրական [[հայերեն]]ի ընդհանուր գործածական [[բառապաշար]]ը, մասնագիտական [[բառապաշար]]ի ([[տերմին]]ների) մեծ մասը, ինչպես նաև որոշ թվով հնացած և բարբառային-գավառական [[բառ]]եր։

*2. [[Հատուկ անուն]]ները բառարան չեն մտցվում։ Հատուկ անուններից առաջացած հասարակ անունների համանունությունը բացատրելու համար երբեմն փակագծում հիշատակվում է հատուկ անունը որպես տվյալ հասարակ անվան ստուգաբանություն, այսպես, օրինակ՝ '''բաղդադի,— դու (Բաղդադ քաղաքի անունից՝ մետաքսյա գլխաշոր), բայրոնիզմ (գրկն.) (Բայրոն բանաստեղծի անունից), վոլտ (ֆիզ., էլեկ.) (Վոլտ ֆիզիկոսի անունից)'''   և այլն։

*3. Իբրև առանձին [[գլխաբառ]] են վերցվում [[պատճառական բայեր]]ը և '''վ''' [[ածանց]] ունեցող այն կրավորականները, որոնք հավասարապես գործածվում են [[չեզոք սեռ]]ի նշանակությամբ։

*4. Բառարանում տեղ են գտել լայն գործածություն ունեցող [[հապավում]]ները, [[միացման գծիկ]]ով գրվող բաղադրյալ [[գոյական]]ներն ու [[ածական]]ները՝ ('''բանգյուղտեսչություն, բուհ, Կենտկոմ, ՍԱՀՄ, խնայդրամարկղ, ժողովրդա-ազատագրական, գեներալ-դիրեկտոր, դդմաճ-ապուր, դեղին-կանաչագույն, եկեղեցա-սլավոնաբանություն''' և այլն)։

*5. Առանձին գլխաբառով են ներկայացվում բառի տարբեր գրություն ունեցող արտասանական, բառակազմական և բառային տարբերակները։ Այսպես, օրինակ, բառարան են մտցված '''ինը-ինն, արյունանման-արնանման, քարահանք-քարհանք, քարահատ–քարհատ, արջաորս-արջորս''' և այլ զուգահեռները։

Եթե այս զուգահեռ ձևերը իմաստային տարբերակում չունեն և կարող են իրար փոխարեն գործածվել, բառարանում առավել գործածական ու հանձնարարելի ձևը բերվում է առանց մյուս ձևի, իսկ ոչ հանձնարարելի ձևի մոտ դրվում է գործածականը։

Օրինակ՝ '''արյունաքամ, աստղային, երեսակալել, դարիվեր, մանուշակ, գարնանաբեր, երիկամաբորբ''', բայց՝ '''արնաքամ''', արյունաքամ, '''աստեղային''', աստղային, '''երեսկալել''', երեսակալել. '''դարվեր''', դարիվեր, '''մանիշակ''', մանուշակ, '''գարունաբեր''', գարնանաբեր, '''երիկամնաբորբ''', երիկամաբորբ և այլն։

*6. [[Ուղղագրություն|Ուղղագրական]], [[արտասանություն|արտասանական]] կամ [[տերմինաբանություն|տերմինաբանական]] անհրաժեշտությամբ բառարան են մտցվում առանձին [[կայուն բառակապակցություններ]], որոնց [[այբբենական կարգ]]ը սահմանվում է ըստ կապակցության առաջին բաղադրիչի, որի տակ էլ բերվում է տվյալ կապակցությունը։

Օրինակ՝ '''բարդուղիմեոսյան գիշեր (քղք., պատմ., գաբրիելյան փող (կրոն.), գասսերյան հանգույց (բժշկ.), գավառական, գ. բառարան (լեզվբ.), ծծմբական, ծ. թթու (քիմ.), գեներատիվ, գ. օրգաններ (բսբ.)''' և այլն։

*7. Բառարանում տեղ չեն գտել՝ 

*ա) հարադիրներն ու մեկ բառի նշանակություն ունեցող կայուն բառակապակցությունները, որոնք ուղղագրական դժվարություններ չեն հարուցում,  ինչպես՝ '''դուրս անել, դուրս գնալ, աչքի ընկնել, ժողովրդական  դատարան,  վաստակավոր արտիստ, հարյուր քսանչորս, հազար երկու հարյուր ութ''' և այլն.

*բ) բնակավայրերի անուններից կազմված անձի տեղացիությունը որոշող բառեր, ինչպես՝ '''աշնակցի, բռնակոթցի, հոկտեմբերյանցի, արմավիրցի''' և այլն.

*գ) ածականների '''ամենա'''-ածանցով կազմված գերադրական աստիճանի քիչ գործածվող ձևերը, ինչպես՝ '''ամենաախտալից, ամենաակնբախ, ամենաանմիտ, ամենաերանելի, ամենակործանարար, ամենակիզելի, ամենահաղթանդամ, ամենահրաշակերտ''' և այլն.

*դ) '''ան–''' [[ժխտական ածանց]]ով կազմված լոկ ժխտում արտահայտող և քիչ գործածական բառերը, ինչպես, օրինակ՝ '''անգրիչ, անմատիտ, անպատ, անդպրոց,  անխոհանոց, անակնոց''' և այլն.

ե) բայերի [[դերբայ]]ական ձևերը, բացի [[անորոշ դերբայ]]ից, որ բերվում է իբրև բայի ուղիղ ձև և գործողության անուն։

*8. Բառարանում գլխաբառերը իրար հաջորդում են խիստ այբբենական կարգով։

*9. Բառարանի բոլոր գլխաբառերը, իրենց շարքում չունենալով հատուկ անուններ, գրվում են [[մեծատառ]]ով։

*10. Բառերը չեն բացատրվում։ Բացատրություն են ունենում [[համանուն բառեր]]ը, [[հոմանիշ]]ների կամ համարժեք բառի նշում են ունենում այդ անհրաժեշտությունն ունեցող տերմինները, մասամբ էլ հնացած  ու [[բարբառ]]ային բառերը։

*11. Բառարանում բառերը ըստ անհրաժեշտության ունենում են տերմինաբանական, ոճական և գործածության սահմանները որոշող նշումներ  (տե'ս  կետ 26-31)։

*12. Բառերը, կապված սրանց գրության և արտասանության դժվարությունների, բառակազմական և ձևակազմական դերի հետագա որոշման ու ճիշտ գործածության հետ, ունենում են անհրաժեշտ քերականական նշումներ (տե՛ս կետ 18-25)։ 
                                         
*13. Բառերի վերջնավանկի կայուն [[շեշտ]]ը չի դրվում։ Շեշտ ունենում են այս կանոնից շեղվող բառերը. [[բացականչական նշան]] կամ շեշտ ունենում են նաև [[ձայնարկություն]]ները (տե'ս կետ 18)։

* [[II.Բառարանի կառուցվածքը (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|II.Բառարանի կառուցվածքը]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II.Բառարանի կառուցվածքը (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2764</id>
    <redirect title="II.Բառարանի կառուցվածքը (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5582</id>
      <timestamp>2011-09-20T17:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[II.Բառարանի կառուցվածքը (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)]]» վերանվանված է «[[II.Բառարա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="112">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[II.Բառարանի կառուցվածքը (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II.Բառարանի կառուցվածքը (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2736</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5453</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13758">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ արմատից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող բառակազմական, հնչյունափոխական երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են ը գաղտնավանկի արտասանական   նշումները։
16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ կարդալ (–րթ-), դժվարարձակ (դըժ-րց–), պրոլետարիատ (-յատ), արձակուրդ  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ մեջ  (մեչ), փորձ (փորց) և այլն։
17.  Բառը   շեշտվում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին վանկի վրա չի ընկած, ինչպես մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես և այլն։
Ձայնարկություններն ունենում են կոչական նշան կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն:                                                                                        .                                                                                        

Բ. Քերականական նշումներ
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է բառերի խոսքիմասային պատկանելության, գոյականների և գոյական-դերանունների հոգնակիի և առանձին հոլովաձևերի կազմության, որոշ բայերի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։
19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած բառահիմքի այն տառից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ քաջություն,-թյան. մատանի, –նու. ծառա, –յի. ընկեր, –ոջ. մոտենալ, –եցա, բայց նաև՝ ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք և այլն։                                                                                                      
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի ուղղական հոլովով, այսինքն ուղիղ ձևով։
Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի հոլովիչը, որպես ուղղագրական և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։
Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի սեռական-տրական հոլովաձևը (հոլովական վերջավորությունը կամ թեքույթը)։
Այսպես, օրինակ՝ ընկեր, –ոջ. մատանի, –նու. օր, –վա. հայր, հոր. քաջություն, -թյան. ուսում, -ման. արքա, –յի. անձրևաջուր, -ջրի– ածխաթթա, –թթվի. գին, գնի, բայց՝ ազգ, պատ, ծով, դասարան, առանց նշումների։
21. Ա և -ան հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց գործիականը կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ արյուն, -յան, յամբ (-ով), քաջություն, -թյան, -յամբ (-ով),  ուսում,  -ման, մամբ (-ով) և այլն։
22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝
ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,
բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.
գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ դուո, դասն, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ. կամ՝ դասագիրք, –գրքի, –գրքեր. ձեղնահարկ, -հարկեր, մատենագիր, –գրի, -գրեր, -գիրներ. գավառագիր, -գրի, -գիրնեը, կամ՝ կին, –կնոջ, -կանայք. գյուղացի, –ցու, –ցիներ (–ցիք), պատանի, –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։
Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ բակտերոիդ(ներ), հոգն. (կենսբ.), դդմագգիներ, հոգն. (բսբ.), իմիդներ, հոգն. (քիմ.), իմիններ, հոգն. (քիմ.), դափնագգիներ, հոգն. (բսբ.), դեկրետիսներ, հոգն. (պատմ.), դիամիդներ, հոգն. (բժշկ.) և այլն։
23. Դերանվանական հոլովման առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ ես, իմ, ինձ. դու, քո, քեզ. ինքը, ինքն, իր, իրեն և այլն։
Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ մենք, մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. իրենք, իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։
24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է անորոշ դերբայը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի եզակի առաջին դեմքը (եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ և այլն)։
Ներգործական բայերի մոտ տրվում է կրավորականի կազմությունը (գրել, գրվել, մոտեցնել, -ցվել, զգալ, -ցվել և այլն)։
Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են անցյալ կատարյալի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը (բերել, -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. Ասել, ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.
գալ, եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.
ուտել, ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.
մոտեցնել, -ցվել, -ցրի և այլն։
25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող համանուն բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն ծնող, խորոված բայերի), ինչպես նաև ձայնարկությունները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ

26. Տերմինաբանական, ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, տերմինների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։                                                               
27. Տերմինաբանական նշումները (աստղգ. -աստղագիտական, բսբ.  –բուսաբանական, գյուղտնտ. –գյուղատնտեսական, մաթ. -մաթեմատիկական, փիլ. -փիլիսոփայական, ֆիզ. -ֆիզիկա, տեխ. -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։
Ոճաբանական և բառագործածության նշումները (բրբ. -բարբառային, գրք. –գրքային, խսկց. -խոսակցական, հնց. -հնացած, պաշտ. -պաշտոնական, հեգն. -հեգնական, արհմրհ. -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։
28. Գրական լեզվի միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը (օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։
29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ բալնեոլոգիա (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն, բարելիեֆ (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, գանգրենա (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, գենեալոգիա (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։
30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5454</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13894">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   շեշտվում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին վանկի վրա չի ընկած, ինչպես մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես և այլն։
Ձայնարկություններն ունենում են կոչական նշան կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն:                                                                                        .                                                                                        

Բ. Քերականական նշումներ
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է բառերի խոսքիմասային պատկանելության, գոյականների և գոյական-դերանունների հոգնակիի և առանձին հոլովաձևերի կազմության, որոշ բայերի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։
19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած բառահիմքի այն տառից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ քաջություն,-թյան. մատանի, –նու. ծառա, –յի. ընկեր, –ոջ. մոտենալ, –եցա, բայց նաև՝ ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք և այլն։                                                                                                      
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի ուղղական հոլովով, այսինքն ուղիղ ձևով։
Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի հոլովիչը, որպես ուղղագրական և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։
Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի սեռական-տրական հոլովաձևը (հոլովական վերջավորությունը կամ թեքույթը)։
Այսպես, օրինակ՝ ընկեր, –ոջ. մատանի, –նու. օր, –վա. հայր, հոր. քաջություն, -թյան. ուսում, -ման. արքա, –յի. անձրևաջուր, -ջրի– ածխաթթա, –թթվի. գին, գնի, բայց՝ ազգ, պատ, ծով, դասարան, առանց նշումների։
21. Ա և -ան հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց գործիականը կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ արյուն, -յան, յամբ (-ով), քաջություն, -թյան, -յամբ (-ով),  ուսում,  -ման, մամբ (-ով) և այլն։
22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝
ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,
բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.
գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ դուո, դասն, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ. կամ՝ դասագիրք, –գրքի, –գրքեր. ձեղնահարկ, -հարկեր, մատենագիր, –գրի, -գրեր, -գիրներ. գավառագիր, -գրի, -գիրնեը, կամ՝ կին, –կնոջ, -կանայք. գյուղացի, –ցու, –ցիներ (–ցիք), պատանի, –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։
Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ բակտերոիդ(ներ), հոգն. (կենսբ.), դդմագգիներ, հոգն. (բսբ.), իմիդներ, հոգն. (քիմ.), իմիններ, հոգն. (քիմ.), դափնագգիներ, հոգն. (բսբ.), դեկրետիսներ, հոգն. (պատմ.), դիամիդներ, հոգն. (բժշկ.) և այլն։
23. Դերանվանական հոլովման առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ ես, իմ, ինձ. դու, քո, քեզ. ինքը, ինքն, իր, իրեն և այլն։
Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ մենք, մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. իրենք, իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։
24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է անորոշ դերբայը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի եզակի առաջին դեմքը (եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ և այլն)։
Ներգործական բայերի մոտ տրվում է կրավորականի կազմությունը (գրել, գրվել, մոտեցնել, -ցվել, զգալ, -ցվել և այլն)։
Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են անցյալ կատարյալի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը (բերել, -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. Ասել, ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.
գալ, եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.
ուտել, ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.
մոտեցնել, -ցվել, -ցրի և այլն։
25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող համանուն բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն ծնող, խորոված բայերի), ինչպես նաև ձայնարկությունները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ

26. Տերմինաբանական, ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, տերմինների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։                                                               
27. Տերմինաբանական նշումները (աստղգ. -աստղագիտական, բսբ.  –բուսաբանական, գյուղտնտ. –գյուղատնտեսական, մաթ. -մաթեմատիկական, փիլ. -փիլիսոփայական, ֆիզ. -ֆիզիկա, տեխ. -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։
Ոճաբանական և բառագործածության նշումները (բրբ. -բարբառային, գրք. –գրքային, խսկց. -խոսակցական, հնց. -հնացած, պաշտ. -պաշտոնական, հեգն. -հեգնական, արհմրհ. -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։
28. Գրական լեզվի միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը (օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։
29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ բալնեոլոգիա (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն, բարելիեֆ (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, գանգրենա (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, գենեալոգիա (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։
30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5455</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* II.Բառարանի կառուցվածքը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="14775">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի '''ուղղական հոլով'''ով, այսինքն '''ուղիղ ձև'''ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5458</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15272">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի '''ուղղական հոլով'''ով, այսինքն '''ուղիղ ձև'''ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5459</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15272">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի '''ուղղական հոլով'''ով, այսինքն '''ուղիղ ձև'''ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5460</id>
      <timestamp>2011-09-13T17:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* II.Բառարանի կառուցվածքը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15268">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի [[ուղղական հոլով]]ով, այսինքն [[ուղիղ ձև]]ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերր, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5574</id>
      <timestamp>2011-09-20T14:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* II.Բառարանի կառուցվածքը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15268">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի [[ուղղական հոլով]]ով, այսինքն [[ուղիղ ձև]]ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերը, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5581</id>
      <timestamp>2011-09-20T17:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[II.Բառարանի կառուցվածքը (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)]]» վերանվանված է «[[II.Բառարա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15268">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի [[ուղղական հոլով]]ով, այսինքն [[ուղիղ ձև]]ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերը, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5592</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15349">[[Պատկեր:Uxxagrakan, uxxaxosakan terminabanakan bararan.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի «II.Բառարանի կառուցվածքը» բաժինը:

* [[Առաջաբան (Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան, Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|Առաջաբան]]
* [[I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|I.Բառարանի բառացանկի ընտրության և կազմության հիմնական սկզբունքները]]

== II.Բառարանի կառուցվածքը ==

'''Ա. ուղղախոսական նշումներ'''

14. Գրության և [[արտասանություն|արտասանության]] տարբերություններ ունեցող [[բառ]]երի մոտ [[գլխաբառ]]ից հետո անկյունավոր [[փակագիծ|փակագծերի]] մեջ բերվում է բառի ընդունված գրական արտասանությունը, այսպես` '''օձ''' \օց\, '''վարդ''' \վարթ\, '''ռադիո''' \–յո\ և այլն։

15. [[Բառարան]]ի ծավալի ավելորդ ընդարձակումը, նրա [[տպագրություն|տպագրական]] ու հետագա օգտագործման դժվարությունները նկատի ունենալով, [[ուղղախոսություն|ուղղախոսական]] նշումները խիստ կրճատված են։ Արտասանական տարբերությունը նշվում է բառարանում առաջին անգամ հանդիպող գլխաբառի մոտ։ Այդ բառից կամ [[արմատ]]ից կազմված հետագա բառերում ուղղախոսական նշումը կրկնվում է, միայն այն դեպքում, եթե հետագա բաղադրված բառերում կան արտասանական փոփոխություններ առաջացնող [[բառակազմություն|բառակազմական]], [[հնչյունափոխություն|հնչյունափոխական]] երևույթներ։ Նույն նկատառումով սահմանափակված են '''[[ը]]''' [[գաղտնավանկ]]ի '''արտասանական''' նշումները։

16. Բառի արտասանական տարբերակը, մանավանդ բազմավանկ ու երկար բառերի մոտ, չի բերվում ամբողջությամբ։ Փակագծերում նշվում է գրությունից արտասանությամբ տարբերվող հնչյունակապակցությունը միայն, ինչպես՝ '''կարդալ''' (–րթ-), '''դժվարարձակ''' (դըժ-րց–), '''պրոլետարիատ''' (-յատ), '''արձակուրդ'''  (–րց-րթ), բայց  նաև՝ '''մեջ'''  (մեչ), '''փորձ''' (փորց) և այլն։

17.  Բառը   [[շեշտ]]վում է, եթե իբրև բացառություն շեշտը վերջին [[վանկ]]ի վրա չի ընկած, ինչպես '''մա՛նավանդ, մի՛թե, ո՛րերորդ, նո՛ւյնպես''' և այլն։

[[Ձայնարկություն]]ներն ունենում են [[կոչական նշան]] կամ շեշտ  (վա՜յ,  ա՜խ, փի՛շտ, դե՛,  ըհը՜ և այլն):                                                                                        .                                                                                        

'''Բ. Քերականական նշումներ'''
                                                                                                                                                                                                                                     
18.  Բառին, իսկ եթե այն ունի գրության և արտասանության տարբերություն, ապա բառից հետո փակագծերում բերված արտասանական տարբերակին հաջորդում են քերականական նշումները, այն է` բառերի [[խոսքի մաս|խոսքիմասային]] պատկանելության, [[գոյական]]ների և գոյական-դերանունների [[հոգնակի]]ի և առանձին [[հոլովաձև]]երի կազմության, որոշ [[բայ]]երի կատարյալի հիմքի կամ սրանից կազմված առանձին ձևերի նշումներ։

19. Բառաձևերը բերվում են ոչ ամբողջությամբ, այլ կրճատված, կա՛մ սկսած [[բառահիմք]]ի այն [[տառ]]ից, որից հետո բառը հնչյունափոխված է, կա՛մ էլ միայն վերջավորությամբ, օրինակ՝ '''քաջություն''', -թյան. '''մատանի''', –նու. '''ծառա''', –յի. '''ընկեր''', –ոջ. '''մոտենալ''', –եցա, բայց նաև՝ '''ջուր, ջրի, ջրեր. տուն, տան, տներ. կին, կնոջ, կանայք''' և այլն։   
                                                                                                   
20. Գոյականները բառարանում տրված են եզակի [[ուղղական հոլով]]ով, այսինքն [[ուղիղ ձև]]ով։

Եթե հոլովվելիս գոյականի վերջնավանկում հնչյունափոխություն չի կատարվում, -ի [[հոլովիչ]]ը, որպես [[ուղղագրական|ուղղագրական]] և արտասանական դժվարություն չհարուցող վերջավորություն, չի բերվում։

Մնացած բոլոր դեպքերում արտասանական տարբերությանը վերաբերող նշումից հետո բերվում է գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տրական|տրական]] հոլովաձևը ([[հոլովական վերջավորություն]]ը կամ [[թեքույթ]]ը)։

Այսպես, օրինակ՝ '''ընկեր''', –ոջ. '''մատանի''', –նու. '''օր''', –վա. '''հայր''', հոր. '''քաջություն''', -թյան. '''ուսում''', -ման. '''արքա''', –յի. '''անձրևաջուր''', -ջրի. '''ածխաթթու''', –թթվի. '''գին''', գնի, բայց՝ '''ազգ, պատ, ծով, դասարան''', առանց նշումների։

21. '''Ա''' և '''-ան''' հոլովման պատկանող այն բառերը, որոնց [[գործիական հոլով|գործիականը]] կազմվում է սեռական-տրականից -բ վերջավորությամբ, ունեն նաև այդ ձևի նշումը, այսպես՝ '''արյուն''', -յան, յամբ (-ով), '''քաջություն''', -թյան, -յամբ (-ով),  '''ուսում''',  -ման, մամբ (-ով) և այլն։

22.  Գոյականների հոգնակի թվի կազմության մասին նշում տրվում է՝

ա) եթե այդ կազմությունը շեղվում է ընդհանուր կանոնից,

բ) եթե  նրան նախորդում  է գոյականի վերջնավանկի հնչյունափոխություն.

գ) եթե, վերջապես, գոյականն ունի հոգնակիի զուգահեռ ձևեր, ինչպես, օրինակ՝ '''դուռ, դռան, դռներ, գառ, գառի, գառան, գառներ. ձուկ, ձկան, ձկներ'''. կամ՝ '''դասագիրք''', –գրքի, –գրքեր. '''ձեղնահարկ''', -հարկեր, '''մատենագիր''', –գրի, -գրեր, -գիրներ. '''գավառագիր''', -գրի, -գիրներ, կամ՝ '''կին''', –կնոջ, -կանայք. '''գյուղացի''', –ցու, –ցիներ (–ցիք), '''պատանի''', –նու,   -նիներ (–նիք) և այլն։

Կան առանձին բառեր, որոնց եզակին համարյա չի գործածվում։ Դրանք բերվում են հոգնակի ձևով՝ հոգն. նշումով, այսպես՝ '''բակտերոիդ'''(ներ), հոգն. (կենսբ.), '''դդմագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''իմիդներ''', հոգն. (քիմ.), '''իմիններ''', հոգն. (քիմ.), '''դափնագգիներ''', հոգն. (բսբ.), '''դեկրետիսներ''', հոգն. (պատմ.), '''դիամիդներ''', հոգն. (բժշկ.) և այլն։

23. [[Դերանվանական հոլովում|Դերանվանական հոլովման]] առանձնահատկություններ պահպանած և հոլովաձևերի այլազանություն ունեցող դերանունների մոտ նշվում են ուղղականից տարբեր այդ թեք ձևերը, օրինակ՝ '''ես''', իմ, ինձ. '''դու''', քո, քեզ. '''ինքը, ինքն''', իր, իրեն և այլն։

Եթե դերանվան հոգնակին կամ թեք հոլովաձևը առանձին բառ է, բերվում է որպես գլխաբառ, օրինակ՝ '''մենք''', մեր, մեզ, ես դերանվան հոգնակին. '''իրենք''', իրենց, իմ, ես դերանվան սեռականը. ինձ, ես դերանվան տրականը և այլն։

24. Բայաձևերից իբրև գլխաբառ բերվում է [[անորոշ դերբայ]]ը, իսկ եթե անորոշի ձևը չկա կամ գործածական չէ, բերվում է [[սահմանական եղանակ]]ի [[ներկա ժամանակ]]ի եզակի [[առաջին դեմք]]ը ('''եմ, կամ, ունեմ, գիտեմ''' և այլն)։

[[Ներգործական սեռ|Ներգործական]] [[բայ]]երի մոտ տրվում է [[կրավորական սեռ|կրավորականի]] կազմությունը ('''գրել, գրվել, մոտեցնել''', -ցվել, '''զգալ''', -ցվել և այլն)։

Անցյալ կատարյալի հիմքում և նրանից կազմված ձևերում ընդհանուր կանոններից շեղումներ և ուղղագրական ու արտասանական դժվարություններ ունեցող բայերի մոտ տրվում են [[անցյալ կատարյալ]]ի եզակի առաջին դեմքի, երբեմն էլ հրամայականի ձևերը ('''բերել''', -րվել, բերեցի (բերի), բե՛ր, բերե'ք. '''ասել''', ասվել, ասացի, ասա', ասացե՛ք.

'''գալ''', եկա, ե՛կ, արի՛, եկել, եկած, մի՛ գա, մի՛ գաք.

'''ուտել''', ուտվել, կերա, կե՛ր, կերե՛ք.

'''մոտեցնել''', -ցվել, -ցրի և այլն։

25. Բառարանում բառերր խոսքի մասային պատկանելության վերաբերյալ նշումներ չունեն։ Այդպիսի նշում ունենում են տարբեր խոսքի մասերի պատկանող [[համանուն]] բառերը (1. բաժանելի, գ. (մաթ.), 2. բաժանելի, ա., 1. բազմանդամ \-նթ\, ա., 2. բազմանդամ \-նթ\, գ. (մաթ.), ծնող, գ., խորոված, գ., ի տարբերություն '''ծնող, խորոված''' բայերի), ինչպես նաև [[ձայնարկություն]]ները (ա՜խ, ձ., հե՜յ, ձ., հա՜յ-հա՜յ, ձ.)։

'''Դ. Տերմինաբանական,  ոճական և բառագործածության  նշումներ'''

26. [[Տերմինաբանություն|Տերմինաբանական]], ոճաբանական և բառագործածության նշումները տրվում են կլոր փակագծերում ուղղախոսական և քերականական բոլոր նշումներից հետո, [[տերմին]]ների  ու այդ կարգի նշոոմների անհրաժեշտություն ունեցող բառերի մոտ։ 
                                                             
27. Տերմինաբանական նշումները ('''աստղգ.''' -աստղագիտական, '''բսբ.'''  –բուսաբանական, '''գյուղտնտ.''' –գյուղատնտեսական, '''մաթ.''' -մաթեմատիկական, '''փիլ.''' -փիլիսոփայական, '''ֆիզ.''' -ֆիզիկա, '''տեխ.''' -տեխնիկա և այլն) որոշում են տերմինի գործածության բնագավառը ըստ գիտության, տեխնիկայի և ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի։

Ոճաբանական և բառագործածության նշումները ('''բրբ'''. -բարբառային, '''գրք.''' –գրքային, '''խսկց.''' -խոսակցական, '''հնց.''' -հնացած, '''պաշտ.''' -պաշտոնական, '''հեգն.''' -հեգնական, '''արհմրհ.''' -արհամարհական և այլև) որոշում են բառի կիրառության բնագավառը կամ վերաբերմունքային, հուզա-արտահայտչական երանգը։

28. [[Գրական լեզու|Գրական լեզվի]] միաժամանակ որպես տերմին ճանաչված ընդհանուր գործածության բառերը ('''օդ, ջուր, գետ, լին, աղ, ոսկի, լույս, ճառագայթ, միտք, դատողություն, ազգ, ժողովուրդ, միքտ, աչք, արծիվ, վագր, ցորեն, բրինձ''' և այլն) տերմինաբանական նշում չեն  ունենում։

29. Եթե օտար տերմինն ունի մեկից ավելի հայերեն համարժեքներ, սրանք բերվում են ըստ իրենց գործածության տարածվածության ու պիտանիության հերթականության, այսպես՝ '''բալնեոլոգիա''' (բժշկ.) ջերմուկաբանություն, ջերմուկաբուժություն,''' բարելիեֆ''' (արվ.) խորաքանդակ, ցածրաքանդակ, '''գանգրենա''' (բժշկ.) փտախտ, կերցավ, մեռուկ, '''գենեալոգիա''' (գիտ.), ծննդաբանություն, ծագումնաբանություն, տոհմաբանություն, ցեղաբանություն և այլն։

30. Բառարանում երբեմն գործածվող հնձ. (հանձնարարելի) նշումը դրվում է գործածության չհանձնարարվող բառերի ու տերմինների մոտ, որին հաջորդում է դրանց փոխարեն գործածության հանձնարարվող բառը կամ տերմինը, ինչպես՝ '''բաժնեգրություն, հնձ. բաժանորդագրություն, բազմոցակ, հնձ. բազմոցիկ, բազումողորմ, հնձ. բազմողորմ, դարևանդ,. հնձ. դարավանդ, դարվիշ, հնձ. դերվիշ,   զինվորակոչությունն, հնձ. զորակոչություն''' և այլն։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LADY S.D.F. и армянский кинематограф (Карен Калантар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6283</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13982</id>
      <timestamp>2013-03-11T11:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]] '''LADY S.D.F. и армянский кинематограф''', [[Կարեն Քալանթար]]ի հրապարակումը 1998-ին տ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11317">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''LADY S.D.F. и армянский кинематограф''', [[Կարեն Քալանթար]]ի հրապարակումը 1998-ին տպագրված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|«Lady S. D. F.»]] մասին, որը տպագրվել է «Новое время»-ի 1999-ի փետրվարի 9-ի համարում:

== LADY S.D.F. и армянский кинематограф ==

Существует мнение, что армянское кино состояло лишь наполовину. Вот и совсем недавно такое суждение высказал мне один наш соотечественник, весьма умный и знающий человек.

Хотя я отдал нашему кинематографу почти всю свою жизнь – работал в нем, писал о нем, но аргументы моего собеседника показались мне столь убедительными, что я не смог не признать его правоту. В самом деле, кино – это синтез разных искусств. Традиции, достижения армянского национального духа в области, скажем, актерского и изобразительного искусства, музыки так богаты и внушительны, что нашему кинематографу до них далеко, как бы мы его ни любили и им не гордились.

…”Цвет граната” Сергея Параджанова – это, бесспорно, вершина армянского игрового кино. Произошло чудо! Параджановский гений сумел совместить в себе уникальные традиции армянской культуры, армянского национального духа – высочайшие достижения и армянской поэзии, и армянской живописи, и музыки. Но вершина эта осталась одинокой, неи сложилась та горная цепь, к которой взывали по отдельности разные области национального искусства. Эту цепь могли бы сотворить следующие фильмы Параджанова, если б они были созданы: “Ара Прекрасный и Шамирам”, “Давид Сасунский”, наконец, автобиографическая “Исповедь”. Последнюю из этих несостоявшихся картин великий маэстро начал снимать на ”Арменфильме”, но смерть помешала ему ее закончить. В этом фильме, как я сравнительно недавно узнал, в роли своей матери он мечтал занять замечательно одаренную женщину, к тому же красавицу, драматическую актрису Анаит Топчиян. К этой обворожительной женщине Параджанов, умевший как никто ценить и восхищаться красотой, относился по-особому. Не сомневаюсь, сними он названные фильмы, он счел бы за честь дать ей роли и в “Давиде Сасунском” и в “Ара Прекрасном и Шамирам”. Я живо представляю ее в образе властной и своенравной зеленоглазой ассирийской повелительницы. 

Скоро уже восемь лет, как нет с нами Параджанова, волею обстоятельств Анаит Топчиян переехала во Францию, в Париж. И там она написала прекрасную книгу рассказов и монодрам “LADY S.D.F.” , /что по французски означает: леди без определенного места жительства/, изданную в этом году в Ереване сразу на двух языках – русском и армянском /благодаря этой книге она была немедленно принята в Союз писателей Армении/.

Прежде чем оказаться во Франции, Анаит Топчиян долго была ведущей актрисой Ереванского драматического театра, носящего ныне имя его основателя режиссера Рачья Капланяна, много и успешно снималась в кино. Помню ее Гертруду в ”Гамлете”, иные роли. Всюду она была пленительно красива, всюду угадывалось, что-то не до конца высказанное в созданных ею образах. Несколько лет назад я видел одну пьесу, исполненную некой молодой актрисой. Это был трагический монолог армянской царицы, которую ждет неминуемая гибель. Было объявлено, что текст его написан Александром Топчияном, нашим талантливым критиком, журналистом и писателем, кстати, мужем Анаит Топчиян, (чудесная пара!). Я, вероятно, не без основания предположил, что пьеса эта была им написана в расчете на исполнение Анаит. Ей Богу, было в ней что-то шекспировское. И признаюсь, говорю это не в упрек той молодой актрисе – я все время представлял на ее месте Анаит Топчиян и думал: как бы прекрасно она сыграла эту пьесу, написанную как будто специально для нее. 
 
С тех пор много воды утекло, жизнь совершенно изменилась. Да и армянское кино как постоянное систематическое фильмопроизводство перестало существовать. Что же касается Анаит Топчиян, то беру на себя смелость утверждать, что ее книга, изобилующая впечатлениями от новой для нее жизни на чужбине, проникнута пронзительной ностальгией по вынужденно покинутой родине, явилась как бы кульминацией самораскрытия ее творческой личности, тех незаурядных эмоциональных, интеллектуальных, художественных, просто душевных потенций, которые лишь отчасти довелось ей выразить на родной земле. Странным образом армянское кино, армянский театр, тоже переживающий ныне кризис, духовная жизнь нашего оказавшегося на перепутье народа ярко продолжились в этой утонченной книжке. Рассказы Анаит Топчиян удивительно кинематографичны, удивительно сценичны. Они словно сыграны этой актрисой- писательницей, причем она не только сочиняет, не только играет самое себя, исполняя не только изначально присущую ей жизненную роль красивой женщины, она играет также роли старых, больных женщин, даже мужские и детские роли. Более того, она искусно режиссирует эти свои истории, становится сценографом, кинохудожником, композитором, оформителем шумов, звукооператором, даже осветителем. Она делает все и делает отменно, с завидной выдумкой и изобретательностью, потому что свободна и талантлива. Полны глубокого смысла  ее слова, вынесенные на последнюю страницу обложки: ”Актер счастлив на сцене, так как освобождается от самого себя, он свободен говорить и чувствовать что хочет. То, что не осмеливается сделать сам, от своего имени, он делает от имени персонажа. Он счастлив на сцене, так как свободен... 
Писатель не имеет этой привилегии – освободиться от самого себя. Хотя нет, он тоже свободен, когда говорит устами своих персонажей. Однако ему нужно больше мужества, так как он сам создает своих героев. Сам творит свою свободу, свое счастье и несчастье…”.

Анаит Топчиян сполна проявила это мужество. В книге она главным образом, если не целиком, сосредоточена на себе. Она действует, чувствует, переживает, размышляет. Описаний в книге почти нет. И так богат ее внутренний мир, так щедро она одарена от природы, что страницы ее книги действительно воспринимаются как жизнь нашего кинематографа в иной, неожиданной ипостаси. Словно наше кино наверстывает то, что осталось неосуществленным на протяжении его предыдущей истории, наверстывает на другой почве и в другой стране, но прозрениями деятеля нашей армянской культуры.

:::Карен Калантар
::“Новое время”, 9 февраля 1999г

[[Կատեգորիա:Կարեն Քալանթարի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6255</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13844</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1700">'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13845</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1747">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13846</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1960">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

== Հրապարակումներ գրքի մասին ==
* [[Սերգեյ Գալոյան]], [[Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)|Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ]]


[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13939</id>
      <timestamp>2013-03-07T09:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2160">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

== Հրապարակումներ գրքի մասին ==
* [[Սերգեյ Գալոյան]], [[Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)|Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ]]
* [[Սարգիս Վահագն]], [[Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար (Սարգիս Վահագն)|Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար]]

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13948</id>
      <timestamp>2013-03-07T13:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2353">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

== Հրապարակումներ գրքի մասին ==
* [[Սերգեյ Գալոյան]], [[Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)|Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ]]
* [[Սարգիս Վահագն]], [[Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար (Սարգիս Վահագն)|Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար]]
* [[Վահրամ Թաթիկյան]], [[Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը...|Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը... (Վահրամ Թաթիկյան)]]

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13949</id>
      <timestamp>2013-03-07T13:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հրապարակումներ գրքի մասին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2353">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

== Հրապարակումներ գրքի մասին ==
* [[Սերգեյ Գալոյան]], [[Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)|Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ]]
* [[Սարգիս Վահագն]], [[Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար (Սարգիս Վահագն)|Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար]]
* [[Վահրամ Թաթիկյան]], [[Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը... (Վահրամ Թաթիկյան)|Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը...]]

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13981</id>
      <timestamp>2013-03-11T10:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2568">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''«Lady S. D. F.»''', 1998-ին «Նաիրի» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: 189 էջ, գեղարվեստական ձևավորումը՝ հեղինակի: Գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրվել է նույն հրատարակչությունում 1999-ին:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Lady S.D.F.» պատմվածքների ժողովածուն հանրաճանաչ դերասանուհի Անահիտ Թոփչյանի գրական դեբյուտն է առանձին գրքով, որը յուրահատուկ ստեղծագործական հանրագումարն է Փարիզում անցկացրած նրա յոթ-ութ տարիների: Պատմվածքների հիմնական հերոսը տարբեր ժամանակներում տարբեր երկրներից, ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, տեղահանված մարդն է՝ տվյալ դեպքում առանց կայուն հասցեի Լեդի Բոմժը, որն ընկած է երկու դաժան աշխարհների միջև: Դա մի առկախ վիճակ է՝ լեցուն ոչ միայն դրամատիկ ու ողբերգական, ոչ միայն ծիծաղաշարժ ու անհեթեթ իրադրություններով, այլև իր արժանապատվությունը և մարդկային դիմագիծը պահպանելու տևական, հուսահատ, բայց անզիջում պայքարով:  

== Հրապարակումներ գրքի մասին ==
* [[Սերգեյ Գալոյան]], [[Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)|Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ]]
* [[Սարգիս Վահագն]], [[Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար (Սարգիս Վահագն)|Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար]]
* [[Վահրամ Թաթիկյան]], [[Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը... (Վահրամ Թաթիկյան)|Քանզի իրոք դա է ճշմարտությունը...]]
* [[Կարեն Քալանթար|Карен Калантар]], [[LADY S.D.F. и армянский кинематограф (Карен Калантар)|LADY S.D.F. и армянский кинематограф]]

[[Կատեգորիա:1998-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Նաիրի» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LitoPedia:Էությունը</title>
    <ns>4</ns>
    <id>638</id>
    <redirect title="Լիտոպեդիա:Էությունը" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1371</id>
      <timestamp>2011-03-04T10:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[LitoPedia:Էությունը]]» վերանվանված է «[[Լիտոպեդիա:Էությունը]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="61">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Լիտոպեդիա:Էությունը]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LitoPedia:Խորհրդարան</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1208</id>
    <redirect title="Լիտոպեդիա:Խորհրդարան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2541</id>
      <timestamp>2011-04-28T06:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[LitoPedia:Խորհրդարան]]» վերանվանված է «[[Լիտոպեդիա:Խորհրդարան]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="63">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Լիտոպեդիա:Խորհրդարան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LitoPedia:Հեղինակային իրավունքներ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6975</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15425</id>
      <timestamp>2013-05-18T19:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Կայքում տեղադրված բոլոր նյութերը (տեղեկատվությունը, հղումները, նկարները, ֆայլերը և այլն) ներկայացված...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1130">Կայքում տեղադրված բոլոր նյութերը (տեղեկատվությունը, հղումները, նկարները, ֆայլերը և այլն) ներկայացված են բացառապես ճանաչողական նկատառումներով: Կայքի հեղինակը որևէ պատասխանատվություն չի կրում ցանկացած (այդ թվում նաև անօրինական) գործողությունների համար, որոնք կատարվել են կայքի նյութերի ուղղակի կամ անուղղակի օգտագործումից: Շարունակելով կայքի դիտումը Դուք ինքնաբերաբար ընդունում եք վերը նշված պայմանները: Կայքում ներկայացված նյութերի հեղինակային իրավունքը պատկանում է իրենց օրինական տերերին: Խստիվ արգելվում է առանց կայքի ադմինիստրացիայի համաձայնության և թույլտվության օգտագործել կայքում ներկայացված նյութերը:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3335</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6964</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. /** Այստեղ տեղադրված CSS կոդը կկիրառվի բոլոր տեսքերի վրա */ /* This is the CSS for all skins (for all users) on MediaWiki.org.    SECTIONS: 1. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="18096">/** Այստեղ տեղադրված CSS կոդը կկիրառվի բոլոր տեսքերի վրա */
/*
This is the CSS for all skins (for all users) on MediaWiki.org. 
 
SECTIONS:
1. Indication of namespaces
2. Color classes for content
3. Special pages
4. Main page styling
5. Sidebar external links
6. Extension:Matrix stuff
7. Wikitables, infobox templates, warnings, and other such stylings
8. Some other small things
*/
 
/** 1. INDICATION OF NAMESPACES **/
 
/* Pseudo NS Special (light grey) */
.ns--2 #content { background-color: #f4f4f4; }
.ns--2 div.thumb { border-color: #f4f4f4; } 
 
/* NS Project + Project_talk (light sky blue) */
.ns-4 #content, .ns-5 #content { background-color: #f8fcff; }
.ns-4 div.thumb, .ns-5 div.thumb { border-color: #f8fcff; } 
 
/* NS MediaWiki + MediaWiki_talk (light grey) */
.ns-8 #content, .ns-9 #content { background-color: #f4f4f4; }
.ns-8 div.thumb, .ns-9 div.thumb { border-color: #f4f4f4; } 
 
/* NS Manual + Manual_talk (light bluish violet) */
.ns-100 #content, .ns-101 #content { background-color: #f3f3ff; }
.ns-100 div.thumb, .ns-101 div.thumb { border-color: #f3f3ff; } 
 
/* NS Help (but NOT Help_talk) (blue border and Public Domain icon) */
.ns-12 #content {
	border: 2px solid #0000cc;
	border-right: none;
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/mediawiki/b/b8/PD-banner.png);
	background-repeat: no-repeat;
	background-position: right top;
}
.ns-12 #bodyContent {
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/mediawiki/6/67/PD-icon-faded.png);
	background-repeat: no-repeat;
	background-position: right 5em;
}
 
/***** 2. COLOR CLASSES FOR CONTENT  *****/
 
/* Border colors */
.borderc1 { border-color: #e9e9e9; border-width: thin; }
.borderc2 { border-color: #aaaaaa; border-width: thin; }
.borderc3 { border-color: #777777; border-width: thin; }
.borderc4 { border-color: #000000; border-width: thin; }
.borderc5 { border-color: #c00000; border-width: thin; }
.borderc6 { border-color: #025e9d; border-width: thin; }
.borderc7 { border-color: #008040; border-width: thin; }
.borderc8 { border-color: #ffcc00; border-width: thin; } /* Used by: [[Template:Welcome]]. */
 
/* Background colors */
.backgroundc1 { background-color: #ffffff; } /* Used by: [[Template:Welcome]]. */
.backgroundc2 { background-color: #f9f9f9; }
.backgroundc3 { background-color: #eeeeee; }
.backgroundc4 { background-color: #e0e0e0; }
.backgroundc5 { background-color: #d2d2d2; }
.backgroundc6 { background-color: #b7b7b7; }
.backgroundc7 { background-color: #a3a3a3; }
.backgroundc8 { background-color: #444455; }
 
/** 3. SPECIAL PAGES **/
 
/* Consistent special page navigation */
.SpecialPageInfo {
	background-color: #f9f9f9;
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Exquisite-khelpcenter.png/35px-Exquisite-khelpcenter.png);
	background-position: 0.8em 0.5em;
	background-repeat: no-repeat;
	padding: 0.3em 0.5em 0.3em 5.0em;
	border-color: #025e9d; 
	border-width: 1px; 
	border-style: solid;
	border-bottom-width: medium;
	margin-bottom: 1em;
}
 
.mw-viewprevnext {
	display: block;
	border: 1px solid #cccccc;
	background-color: #f9f9f2;
	padding: 0.2em 0.4em;
}
 
/** 4. MAIN PAGE STYLING **/
 
#mainpage_topbox {
	background: #f9f9f9;
	padding: 0px;
	border: 1px solid #aaaaaa;
	margin: 0.2em 10px 10px;
}
.mainpage_boxtitle, .mainpage_hubtitle, #mainpage_pagetitle {
	font-size: 105%;
	padding: 0.4em;
	background-color: #eeeeee;
	border-bottom: 1px solid #aaaaaa;
}
.mainpage_boxtitle {
	line-height: 120%;
}
#mainpage_pagetitle {
	color: #cf7606;
	font-size: 200% !important;
}
#mainpage_sitelinks {
	padding: 0.2em;
	text-align: center;
	background-color: white;
}
.mainpage_hubtitle {
	text-align: center;
}
.mainpage_boxcontents, .mainpage_boxcontents_small {
	background: #ffffff;
	padding: 0.2em 0.4em;
}
.mainpage_boxcontents_small {
	font-size: 95%;
}
.mainpage_hubbox, #mainpage_newscell, #mainpage_downloadcell {
	padding: 0;
	border: 1px solid #aaaaaa;
}
.mainpage_hubbox {
	margin-bottom: 0;
}
#mainpage_newscell {
	margin-bottom: 15px;
	margin-top: 0 !important;
}
#mainpage_newscell .mainpage_boxtitle {
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Exquisite-khelpcenter.png/20px-Exquisite-khelpcenter.png);
	background-repeat: no-repeat;
	background-position: 99% 0.3em;
	padding-right: 25px;
}
#mainpage_downloadcell {
	width: 17em;
	margin-bottom: 5px;
}
#mainpage_downloadcell .mainpage_boxtitle {
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Crystal_Clear_action_build.png/18px-Crystal_Clear_action_build.png);
	background-repeat: no-repeat;
	background-position: 96% 0.33em;
	padding-right: 25px;
}
#mainpage_mwtitle { color: #005288; } /* The words 'MediaWiki.org' in the title. */
 
/* The &quot;mainpage&quot; class is added to the body with JavaScript for the main page in all */
/* languages, so we can style things that apppear on the main page and also elsewhere. */
.mainpage #lastmod, 
.mainpage #siteSub, 
.mainpage h1.firstHeading {
	display: none !important;
} 
.mainpage #content {
	padding-top: 1em;
}
 
.mainpage_boxcontents ul li:first-child {
    list-style: none;
    border-bottom: 1px solid #AAA;
    margin-bottom: 0.5em;
    margin-left: -1.5em;
    text-align: center;
}
 
/** 5. SIDEBAR EXTERNAL LINKS **/
 
#n-blog-text a, #n-browse-svn a, #n-Statistics-for-SVN a, #n-phpdoc a, #n-svn-statistics a {
	background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/64/Icon_External_Link.png) center right no-repeat;
	padding-right: 13px;
	color: #3366bb;
}
 
/** 7. WIKITABLES, INFOBOX TEMPLATES, WARNINGS AND OTHER SUCH STYLINGS **/
 
/* Give wikitables blue headings */
.wikitable th, .wikitable td.hl3, .wikitable th.hl3 {
	background-color: #8da7d6;
}
.wikitable td.hl1, .wikitable th.hl1 {
	background: #c5d8fc;
}
.wikitable td.hl2, .wikitable th.hl2 {
	background: #a7c1f2;
}
 
/**
 * Make entire table valign=top,
 * To replace the |valign=top| on every cell.
 */
.vatop tr, tr.vatop, .vatop td, .vatop th {
	vertical-align: top;
}
 
/* General purpose &quot;pretty (data) tables&quot; */
table.datatable {
	background-color: transparent;
}
 
table.datatable th, table.datatable td {
	padding: 4px;
}
 
table.datatable th {
	text-align: left;
	background-color: #999999;
}
 
table.datatable tr {
	background-color: #cccccc;
}
 
table.datatable tr:hover {
	background-color: #ffffcc;
}
 
/* SideBox styling */
div.sideBox {
	position: relative;
	float: right;
	background: white;
	margin-left: 1em;
	border: 1px solid gray;
	padding: 0.3em;
	width: 200px;
	overflow: hidden; 
	clear: right;
}
div.sideBox dl {
	padding: 0;
	margin: 0 0 0.3em 0;
	font-size: 96%;
}
div.sideBox dl dt {
	background: none;
	margin: 0.4em 0 0 0;
}
div.sideBox dl dd {
	margin: 0.1em 0 0 1.1em;
	background-color: #f3f3f3;
}
 
/* Extension infobox styling */
.ext-infobox {
	border: 2px solid #aaaaaa;
	width: 272px;
	float: right;
	margin: 0 0 0.5em 0.5em;
	border-collapse: collapse;
	background-color: white;
}
.ext-infobox td {
	border: 2px none #aaaaaa;
	padding: 0.2em 0.5em;
	border-bottom: 1px solid #f0f0f0 !important;
}
.ext-header {
	background-color: #aaaaaa;
	color: white;
	text-align: left;
}
.ext-header td { padding-top: 0.5em; }
.ext-header img { padding: 0 0.2em 0 0.5em; }
.ext-status-unstable, .ext-status-unstable td { border-color: #990000; }
.ext-status-unstable .ext-header { background-color: #990000; color: #ffff00; }
.ext-status-experimental, .ext-status-experimental td { border-color: #ff4500; }
.ext-status-experimental .ext-header { background-color: #ff4500; }
.ext-status-beta, .ext-status-beta td { border-color: #ffba01; }
.ext-status-beta .ext-header { background-color: #ffba01; }
.ext-status-stable, .ext-status-stable td { border-color: #32cd32; }
.ext-status-stable .ext-header { background-color: #32cd32; }
 
/* Version box on [[Manual:Downloading MediaWiki]] */
#DownloadVersionBox {
	border: 2px solid black;
	border-collapse: collapse; 
	margin: auto;
	width: 50%;
	color: black;
}
#DownloadVersionBox td {
	border: 2px solid black;
	padding: 20px;
}
 
/* Major warning - used on the main page template to warn against editing carelessly, but can be used elsewhere as well */
.majorwarning {
	background: yellow; 
	padding: 0.3em; 
	text-align: center; 
	font-size: 125%; 
	border: 2px solid red;
}
 
/* Page headings used throughout the wiki (though not very much at the time of writing…) */ 
.page-notice, .page-warning {
	border-width: 1px; 
	border-style: solid;
	padding: 0.3em 0.5em;
	margin-bottom: 1em;
	width: 95%; 
	margin-left: auto; 
	margin-right: auto; 
	text-align: center;
}
 
/* Informative notices at the top of pages (blue) */
.page-notice {
	background-color: #f9f9f9;
	border-color: #025e9d; 
	text-align: left;
}
 
/* Warning information at the top of pages (red) */
.page-warning {
	background-color: #ffffff;
	border-color: #c51919;
	border-width: 2px;
}
.pw-head {
	color: #c51919;
	font-weight: bold;
}
 
/* Used in Template:Notice */
.block-note {
	background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Bulbgraph.png/18px-Bulbgraph.png);
	background-position: top left;
	background-repeat: no-repeat;
}
/*
   Using block-contents in the hope that it can apply to all block-level warning templates, 
   with different images applied as backgrounds to the wrapping DIV.
*/
.block-contents {
	display: block;
	padding-left: 20px;
}
 
/* Template documentation ([[Template:Documentation]]) */
.template-documentation {
	clear: both;
	margin: 1em 0 0 0;
	border: 1px solid #aaa; 
	background-color: #ecfcf4; 
	padding: 5px;
}
 
/** 8. SOME OTHER SMALL THINGS **/
 
/* Give a bit of space to the TOC */
#toc { margin: 1em 0; }
 
/* Allow limiting of which header levels are shown in a TOC;
   &lt;div class=&quot;toclimit-3&quot;&gt;, for instance, will limit to
   showing ==headings== and ===headings=== but no further.
   Used in [[Template:TOCright]]
 */
.toclimit-2 .toclevel-1 ul,
.toclimit-3 .toclevel-2 ul,
.toclimit-4 .toclevel-3 ul,
.toclimit-5 .toclevel-4 ul,
.toclimit-6 .toclevel-5 ul,
.toclimit-7 .toclevel-6 ul {
	display: none;
}
 
/* make the list of references look smaller and highlight clicked reference in blue */
ol.references { font-size: 100%; }
.references-small { font-size: 90%; }
ol.references &gt; li:target { background-color: #ddeeff; }
sup.reference:target { background-color: #ddeeff; }
 
/* extra buttons for edit dialog (from commons:MediaWiki:Common.css) */
.my-buttons {
	padding: .5em;
}
.my-buttons a {
	color: black;
	background-color: #cde !important;
	font-weight: bold;
	font-size: .9em;
	text-decoration: none;
	border: thin #069 outset;
	padding: 0 .1em .1em;
}
.my-buttons a:hover, .my-buttons a:active {
	background-color: #bcd;
	border-style: inset;
}
 
/* from [[User:Splarka/Help:Linked images]] */
.imagelink_wikilogo a {
	width: 135px;
	height: 135px;
	display: block;
	text-decoration: none;
	background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/mediawiki/b/bc/Wiki.png&quot;);
}
 
/** reduced subset of the mbox styles from enwiki, mainly for the nice boxflow **/
table.mbox {
	margin: 4px 10%;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #aaa; /* Default &quot;notice&quot; gray */
	background: #f9f9f9;
}
table.mbox-wide {
	margin: 4px 0;
}
 
th.mbox-text, td.mbox-text {     /* The message body cell(s) */
	border: none;
	padding: 0.25em 0.9em;       /* 0.9em left/right */
	width: 100%;    /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image {                  /* The left image cell */
	border: none;
	padding: 2px 0 2px 0.9em;    /* 0.9em left, 0px right */
	text-align: center;
}
td.mbox-imageright {             /* The right image cell */
	border: none;
	padding: 2px 0.9em 2px 0;    /* 0px left, 0.9em right */
	text-align: center;
}
td.mbox-empty-cell {         /* An empty narrow cell */
	border: none;
	padding: 0px;
	width: 1px;
}
 
/* These mbox-small classes must be placed after all other 
   ambox/tmbox/ombox etc classes. &quot;body.mediawiki&quot; is so 
   they override &quot;table.ambox + table.ambox&quot; above. */
body.mediawiki table.mbox-small {   /* For the &quot;small=yes&quot; option. */
	clear: right;
	float: right;
	margin: 4px 0 4px 1em;
	width: 238px;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}
body.mediawiki table.mbox-small-left {   /* For the &quot;small=left&quot; option. */
	margin: 4px 1em 4px 0;
	width: 238px;
	border-collapse: collapse;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}
 
/* These are the same colours as the enwiki
   'cmbox' styles; just with different names. */
table.mbox-critical {
	border: 4px solid #b22222;    /* Red */
	background: #FFDBDB;          /* Pink */
}
table.mbox-important {
	background: #FFDBDB;    /* Red */
}
table.mbox-warning {
	background: #FFE7CE;    /* Orange */
}
table.mbox-caution {
	background: #FFF9DB;    /* Yellow */
}
table.mbox-notice {
	background: #D8E8FF;    /* Blue */
}
table.mbox-move {
	background: #E4D8FF;    /* Purple */
}
table.mbox-protection {
	background: #EFEFE1;    /* Gray-gold */
}
 
/**
 * Infoboxes
 */
.infobox {
	float: right;
	clear: right;
	margin-bottom: 0.5em;
	margin-left: 1em;
	padding: 0.2em;
	border: 1px solid #AAA;
	background: #F9F9F9;
	color: black;
}
 
.infobox td,
.infobox th {
	vertical-align: top;
}
 
.infobox caption {
	margin-left: inherit;
	font-size: larger;
}
 
.infobox.bordered {
	border-collapse: collapse;
}
 
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
	border: 1px solid #AAA;
}
 
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
	border: 0;
}
 
/* Apparently the namespaces parameter
  for inputbox forces a checkbox.
  Let's hide it in the API sidebar */
.mw-inputbox-hideapicheck label[for=mw-inputbox-ns104],
#mw-inputbox-ns104 {
	display: none;
}
 
/** Testing for code review **/
div.mw-wordcloud { 
	width: 100%;
	text-align: justify;
}
 
.mw-wordcloud-size-1 {
	color: #222;
	font-size: 2.4em;
}
.mw-wordcloud-size-2 {
	color: #333;
	font-size:2.2em;
}
.mw-wordcloud-size-3 {
	color: #444;
	font-size: 2.0em;
}
.mw-wordcloud-size-4 {
	color: #555;
	font-size: 1.8em;
}
.mw-wordcloud-size-5 {
	color: #666;
	font-size: 1.6em;
}
.mw-wordcloud-size-6 {
	color: #777;
	font-size: 1.4em;
}
.mw-wordcloud-size-7 {
	color: #888;
	font-size: 1.2em;
}
.mw-wordcloud-size-8 {
	color: #999;
	font-size: 1em;
}
.mw-wordcloud-size-9 {
	color: #aaa;
	font-size: 0.8em;
	letter-spacing: 3px;
}
.mw-wordcloud-size-10, .mw-wordcloud-size-0 {
	color: #bbb;
	font-size: 0.8em;
}
 
/* Styling for related links and disambiguation links */
.rellink, .dablink {
	font-style: italic;
	margin-bottom: 0.5em;
	padding-left: 2em;
}
 
/* @todo FIXME: document me :) */
#signuptopbox li {
	float: left;
	list-style: none;
	font-family: sans-serif;
}
#signuptopbox li {
	color: #3ca7d4;
	background: #c2e1f9;
	line-height: 2.8em;
	margin-right: .25em;
	padding-right: .5em;
}
#signuptopbox li.pr-active, #signuptopbox li.pr-active div {
	color: #67ca36;
	background: #d4f9c2;
	border-color: #fff #fff #fff #67ca36;
}
#signuptopbox li div{
	width: 0;
	height: 0;
	border-color: #fff #fff #fff #3CA7D4;
	border-style: solid;
	border-width: 1.4em .3em 1.4em 1.4em;
	float: left;
}
#signuptopbox li span.pr-number{
	display: block;
	width: 1.8em;
	line-height: 1.8em;
	background: #3ca7d4;
	color: #c2e1f9;
	text-align: center;
	margin: .5em;
	-webkit-border-radius: 50%;
	-moz-border-radius: 50%;
	-ms-border-radius: 50%;
	-o-border-radius: 50%;
	border-radius: 50%;
	font-weight: 600;
	float: left;
}
#signuptopbox li.pr-active span.pr-number {
	background: #67ca36;
	color: #d4f9c2;
}
#signuptopbox li span {
	float: left;
}
#signuptopbox li.pr-spacer {
	padding: 0;
}
 
/* BREADCRUMB CODE */
 
.breadcrumb {
        list-style: none;
        overflow: hidden;
        font: 14px Helvetica, Arial, Sans-Serif;
}
.breadcrumb li {
        float: left;
        margin-bottom: 0;
}
.breadcrumb li a {
        color: white;
        text-decoration: none;
        padding: 10px 0 10px 45px;
        position: relative;
        display: block;
        float: left;
}
 
.breadcrumb li a:after {
        content: &quot; &quot;;
        display: block;
        width: 0;
        height: 0;
        border-top: 50px solid transparent;           /* Go big on the size, and let overflow hide */
        border-bottom: 50px solid transparent;
        position: absolute;
        top: 50%;
        margin-top: -50px;
        left: 100%;
        z-index: 2;
}
 
.breadcrumb li a:before {
        content: &quot; &quot;;
        display: block;
        width: 0;
        height: 0;
        border-top: 50px solid transparent;
        border-bottom: 50px solid transparent;
        border-left: 31px solid white;
        position: absolute;
        top: 50%;
        margin-top: -50px;
        margin-left: 1px;
        left: 100%;
        z-index: 1;
}
 
.breadcrumb li:first-child a {
        padding-left: 20px;
}
 
.currentcrumb a {
        background: #069;
}
 
.currentcrumb a:after {
        border-left: 30px solid #069;
}
 
.currentcrumb a:hover, .prevcrumb a:hover, .nextcrumb a:hover {
        background: #002d44;
}
 
.currentcrumb a:hover:after, .prevcrumb a:hover:after, .nextcrumb a:hover:after { border-left-color: #002d44 !important; }
 
.prevcrumb a {
        background: #396;
}
 
.prevcrumb a:after {
        border-left: 30px solid #396;
}
 
.nextcrumb a {
        background: #999;
}
 
.nextcrumb a:after {
        border-left: 30px solid #999;
}
 
/* bug 27375, To go in ext.codereview */
.mw-codereview-diff ins {
	background: #EDFFED;
}
.mw-codereview-diff del {
	background: #FFEDED;
}
/* bug 29307, awaiting deployment */
pre {
	line-height: 1.3em;
}
 
/* To facilitate rtl translations */
#bodyContent .table-RTL a{
    background: none;
    padding-right: 0;
}
 
#bodyContent .table-RTL UL{
    margin-right: 10px;
    display: table;
}
 
/* Fix annoying bug where the &quot;date&quot; column in the LQT sometimes
 * is two rows because of the date being too long even through there is
 * enough space (otherwise the browser makes it's own decision on where to cut)
 */
.lqt_toc th:nth-child(3),
.lqt_toc td:nth-child(3) {
    white-space: nowrap;
}
 
.persian {
    font-family: Tahoma;
}</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Common.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3336</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6965</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. /* Այստեղ տեղադրված JavaScript կոդը կբեռնվի բոլոր մասնակիցների համար էջերի բոլոր դիմումների ժամանակ */ functio...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="604">/* Այստեղ տեղադրված JavaScript կոդը կբեռնվի բոլոր մասնակիցների համար էջերի բոլոր դիմումների ժամանակ */
function includePage( name )
{
 document.write('&lt;script type=&quot;text/javascript&quot; src=&quot;' + wgScript + '?title='
  + name 
  + '&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;&gt;&lt;\/script&gt;' 
 );
}
/* End of includePage */
/* Including extra .js pages */ 
 
// switches for scripts
// var load_extratabs = true;
var load_edittools = true;
 
// extra drop down menu on editing for adding special characters
includePage( 'MediaWiki:Edittools.js' );</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Edittools</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3332</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6959</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. &lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; style=&quot;margin-top:1px;border:1px solid #aaa;padding:2px&quot;&gt; &lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:help&quot; title=&quot;Эти ссылки служа...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5438">&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; style=&quot;margin-top:1px;border:1px solid #aaa;padding:2px&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:help&quot; title=&quot;Эти ссылки служат для быстрой вставки разметки в окно редактирования&quot;&gt;&lt;small&gt;Быстрая вставка&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;: &lt;span style=&quot;font-size:1.3em&quot;&gt;&lt;charinsert&gt; «+» „+“ — … |&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;charinsert&gt;&amp;#123;{+}} [[+]] [+] &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;|+]] &amp;#123;{+|}} &lt;nowiki&gt; &lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;/charinsert&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[&lt;/nowiki&gt;+]]&lt;/charinsert&gt; 
&amp;nbsp;&lt;charinsert&gt;[[Категория:+]] &amp;#123;{DEFAULTSORT:+}} [[Участник:+]] &amp;#123;{u|+}} [[Special:Contributions/+]]&lt;/charinsert&gt;&lt;/small&gt;

&lt;div style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;__NOTOC__ __TOC__ __FORCETOC__&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+&lt;nowiki&gt; ()|]]&lt;/nowiki&gt; [[+&lt;nowiki&gt; (фильм)|]]&lt;/nowiki&gt; &amp;#123;{commonscat|+}} [[wikt:+]] [[en:+]] &lt;/charinsert&gt;

Теги:
&lt;charinsert&gt;&lt;&gt;+&lt;/&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;!-- +--&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;u&gt;+&lt;/u&gt; &lt;s&gt;+&lt;/s&gt; &lt;small&gt;+&lt;/small&gt; &lt;big&gt;+&lt;/big&gt; &lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; &lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt; &lt;poem&gt;+&lt;/poem&gt; &lt;math&gt;+&lt;/math&gt; &lt;gallery&gt;+&lt;/gallery&gt; &lt;tt&gt;+&lt;/tt&gt; &lt;code&gt;+&lt;/code&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;source lang=&quot;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;/source&gt; &lt;pre&gt;+&lt;/pre&gt; &amp;lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt; &lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt; &lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt;

Разделы:
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;== + ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;=== + ===&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;=== Итог ===&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{подст:Служебные разделы}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;== См. также ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;== Примечания ==&amp;#10;&amp;#123;{примечания}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;== Литература ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp; &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;== Ссылки ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;

Шаблоны:
&lt;charinsert&gt;&amp;#123;{tl|+}} &amp;#123;{cl|+}} &amp;#123;{lang-en|+}} &amp;#123;{ref-en}} &amp;#123;{unicode|+}} &amp;#123;{заготовка}} &amp;#123;{неоднозначность}} &amp;#123;{викифицировать}} &amp;#123;{чистить}} &amp;#123;{достоверность}} &amp;#123;{rq|+}}&lt;/charinsert&gt; 
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{нет категорий}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{нет интервики}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{нет иллюстраций}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{Нарушение авторских прав|url=&lt;/nowiki&gt;+}}&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{подст:Предложение к удалению}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{подст:Короткая статья}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{подст:Перелить|+}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{закрыто}}+&amp;#123;{закрыто-конец}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;#123;{начало цитаты}}+&amp;#123;{конец цитаты|источник=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;

Источники:
&lt;charinsert&gt; &lt;ref&gt;+&lt;/ref&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;/ref&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;+&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt; &amp;#123;{подст:АИ}} &lt;nowiki&gt;&amp;#123;{нет источников}}&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;&amp;#123;{нет источников в разделе}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;small&gt;Символы:&lt;/small&gt;
&lt;charinsert&gt;‘ “ ’ ” ~ # @ § ¶ № • · ← ↖ ↑ ↗ → ↘ ↓ ↙ ↔ ↕ ¡ ¿ \ ½ ¼ ¾ ≈ ≠ ±  − × ÷ ° ^ ¹ ² ³ € £ ¥ $ ¢ † © ® ™&lt;/charinsert&gt;
&lt;span title=&quot;Знак ударения, ставится после ударной гласной&quot;&gt;&lt;charinsert&gt; &amp;#123;{подст:ударение}}&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;

&lt;small&gt;Греческий алфавит:&lt;/small&gt;
&lt;charinsert&gt; Α α Β β Γ γ Δ δ Ε ε Ζ ζ Η η Θ θ Ι Ϊ ι ϊ Κ κ Λ λ Μ μ Ν ν Ξ ξ Ο ο Π π Ρ ρ Σ σ ς Τ τ Υ Ϋ υ ϋ Φ φ Χ χ Ψ ψ Ω ω &lt;/charinsert&gt;
&lt;/div&gt;
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}
|&lt;div style=&quot;padding:3px; border:1px solid #c00; background:#fff0f0; margin-top:1px&quot; id=&quot;editpage-copywarn2&quot;&gt;Не копируйте тексты с других сайтов ([[ВП:Авторское право#Использование сторонних текстов при написании статей|исключения]]). Материалы, нарушающие [[ВП:Авторское право|авторские права]], будут удалены. Убедитесь, что ваши правки основаны на данных, [[ВП:Проверяемость|поддающихся проверке]], и [[ВП:Ссылки на источники|ссылайтесь на источники]]. [[ВП:Правьте смело|Правьте смело]], но для тестирования, пожалуйста, используйте [[ВП:Песочница|«песочницу»]].&lt;/div&gt;}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6960</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9495">&lt;!-- Text here will be shown below edit and upload forms. --&gt;
&lt;!-- Please don't translate this page with sub pages (it will render support of that menu for your language very likely unmaintainable) --&gt;
&lt;div id=&quot;specialchars&quot; class=&quot;my-buttons&quot; style=&quot;margin-top:10px; border:1px solid #aaaaaa; padding:1px; text-align:center; font-size:110%;&quot; title=&quot;Click on the wanted special character.&quot;&gt;
&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Standard&quot;&gt;&amp;nbsp;  
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[+|+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;{{+}}&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;– —&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;“+” ‘+’ «+» ‹+› „+“ ‚+‘&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;… ~ | ° &amp;nbsp;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → ² ³ ½ · §&lt;/charinsert&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;charinsert&gt;[[Category:+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[:Image:+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;#REDIRECT[[+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&amp;#123;&amp;#123;DEFAULTSORT:+&amp;#125;&amp;#125;&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Latin&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Ć ć É é Í í Ó ó Ś ś Ú ú Ý ý Ǿ ǿ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô ŝ Ŝ Û û &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü ÿ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ã ã Ñ ñ Õ õ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Å å &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ç ç &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Č č Š š ŭ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ł ł &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ø ø &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ß &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Æ æ Œ œ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;Ð ð Þ þ |&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Greek&quot; style=&quot;display:none&quot; &gt;
&lt;charinsert&gt;Α Ά Β Γ Δ Ε Έ Ζ Η Ή Θ Ι Ί Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Ό Π Ρ Σ Τ Υ Ύ Φ Χ Ψ Ω Ώ&lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;α ά β γ δ ε έ ζ η ή θ ι ί κ λ μ ν ξ ο ό π ρ σ ς τ υ ύ φ χ ψ ω ώ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Cyrillic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;А Б В Г Д Ђ Е Ё Ж З Ѕ И Й Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;а б в г д ђ е ё ж з ѕ и й ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш щ ъ ы ь э ю я &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;IPA&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɚ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Arabic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;span dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:120%;&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن ه و ي&lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;ﺍ ﺑ ﺗ ﺛ ﺟ ﺣ ﺧ ﺩ ﺫ ﺭ ﺯ ﺳ ﺷ ﺻ ﺿ ﻃ ﻇ ﻋ ﻏ ﻓ ﻗ ﻛ ﻟ ﻣ ﻧ ﻫ ﻭ ﻳ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ﺍ ﺒ ﺘ ﺜ ﺠ ﺤ ﺨ ﺪ ﺬ ﺮ ﺰ ﺴ ﺸ ﺼ ﻀ ﻄ ﻈ ﻌ ﻐ ﻔ ﻘ ﻜ ﻠ ﻤ ﻨ ﻬ ﻮ ﻴ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ﺎ ﺐ ﺖ ﺚ ﺞ ﺢ ﺦ ﺪ ﺬ ﺮ ﺰ ﺲ ﺶ ﺺ ﺾ ﻂ ﻆ ﻊ ﻎ ﻒ ﻖ ﻚ ﻞ ﻢ ﻦ ﻪ ﻮ ﻲ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ء- ّ- ْ- ً- ِ- آ أ إ ة ؤ ئ ى&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;پ چ ژ گ ﭪ &amp;#1696; ۰ ۱ ۲ ۳ ٤ ٥ ٦ ٧ ۸ ۹&lt;/charinsert&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Catalan&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Ç ç É é È è Ë ë Í í Ï ï Ó ó Ò ò Ö ö Ú ú Ù ù&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Czech&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Č č Ď ď É é Ě ě Í í Ň ň Ó ó Ř ř Š š Ť ť Ú ú Ů ů Ý ý Ž ž&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Devanāgarī&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ँ ं ः अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऌ ऍ ऎ ए ऐ ऑ ऒ ओ औ क क़ ख ख़ ग ग़ घ ङ च छ ज ज़ झ ञ ट ठ ड ड़ द ढ ढ़ ण त थ ध न ऩ प फ फ़ ब भ म य य़ र ऱ ल ळ ऴ व श ष स ह ़ ऽ ा ि ॊ ो ौ ् ी ु ू ृ ॄ ॅ ॆ े ै ॉ ॐ ॑ ॒ ॓ ॔ ॠ ॡ ॢ ॣ । ॥ ॰&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Esperanto&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Estonian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Č č Š š Ž ž Õ õ Ä ä Ö ö Ü ü&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;French&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à Â â Ç ç É é È è Ê ê Ë ë Î î Ï ï Ô ô Œ œ Ù ù Û û Ü ü Ÿ ÿ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;German&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ä ä Ö ö Ü ü ß&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hawaiian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū ʻ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hebrew&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ ך ל מ ם נ ן ס ע פ ף צ ץ ק ר ש ת ־ ״ ׳&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hungarian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ő ő Ű ű&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Icelandic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Ð ð É é Í í Ó ó Ú ú Ý ý Þ þ Æ æ Ö ö&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Italian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à É é È è Í í Ì ì Ó ó Ò ò Ú ú Ù ù&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Latvian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Č č Ē ē Ģ ģ Ī ī Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Š š Ū ū Ž ž&lt;/charinsert&gt; 
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Lithuanian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ą ą Č č Ę ę Ė ė Į į Š š Ų ų Ū ū Ž ž&lt;/charinsert&gt; 
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Maltese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ċ ċ Ġ ġ Ħ ħ Ż ż&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Old English&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Æ æ Ǣ ǣ Ǽ ǽ Ċ ċ Ð ð Ē ē Ġ ġ Ī ī Ō ō Ū ū Ƿ ƿ Ȳ ȳ Þ þ Ȝ ȝ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Pinyin&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Ǎ ǎ Ā ā É é È è Ě ě Ē ē Í í Ì ì Ǐ ǐ Ī ī Ó ó Ò ò Ǒ ǒ Ō ō Ú ú Ù ù Ü ü Ǔ ǔ Ū ū Ǘ ǘ Ǜ ǜ Ǚ ǚ Ǖ ǖ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Polish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ą Ą ć Ć ę Ę ł Ł ń Ń ó Ó ś Ś ź Ź ż Ż&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Portuguese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Â â Ã ã Ç ç É é Ê ê Í í Ó ó Ô ô Õ õ Ú ú Ü ü&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Romaji&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Romanian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ă ă Â â Î î Ş ş Ţ ţ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Scandinavian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à É é Å å Æ æ Ä ä Ø ø Ö ö&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Serbian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;А а Б б В в Г г Д д Ђ ђ Е е Ж ж З з И и Ј ј К к Л л Љ љ М м Н н Њ њ О о П п Р р С с Т т Ћ ћ У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Spanish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á É é Í í Ñ ñ Ó ó Ú ú Ü ü ¡ ¿&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Turkish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ç ç Ğ ğ İ ı Ö ö Ş ş Ü ü Â â Î î Û û&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Vietnamese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à Ả ả Á á Ạ ạ Ã ã Ă ă Ằ ằ Ẳ ẳ Ẵ ẵ Ắ ắ Ặ ặ Â â Ầ ầ Ẩ ẩ Ẫ ẫ Ấ ấ Ậ ậ Đ đ È è Ẻ ẻ Ẽ ẽ É é Ẹ ẹ Ê ê Ề ề Ể ể Ễ ễ Ế ế Ệ ệ Ỉ ỉ Ĩ ĩ Í í Ị ị Ì ì Ỏ ỏ Ó ó Ọ ọ Ò ò Õ õ Ô ô Ồ ồ Ổ ổ Ỗ ỗ Ố ố Ộ ộ Ơ ơ Ờ ờ Ở ở Ỡ ỡ Ớ ớ Ợ ợ Ù ù Ủ ủ Ũ ũ Ú ú Ụ ụ Ư ư Ừ ừ Ử ử Ữ ữ Ứ ứ Ự ự Ỳ ỳ Ỷ ỷ Ỹ ỹ Ỵ ỵ Ý ý&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Welsh&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Â â Ä ä É é È è Ê ê Ë ë Ì ì Î î Ï ï Ó ó Ò ò Ô ô Ö ö Ù ù Û û Ẁ ẁ Ŵ ŵ Ẅ ẅ Ý ý Ỳ ỳ Ŷ ŷ Ÿ ÿ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Yiddish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; א אַ אָ ב בֿ ג ד ה ו וּ װ ױ ז זש ח ט י יִ ײ ײַ כ ך כּ ל ל+ מ ם נ ן ס ע ע+ פ פּ פֿ ף צ ץ ק ר ש שׂ תּ ת ׳ ״ ־ &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6961</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Edittools]]» վերանվանված է «[[MediaWiki:Edittools]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9495">&lt;!-- Text here will be shown below edit and upload forms. --&gt;
&lt;!-- Please don't translate this page with sub pages (it will render support of that menu for your language very likely unmaintainable) --&gt;
&lt;div id=&quot;specialchars&quot; class=&quot;my-buttons&quot; style=&quot;margin-top:10px; border:1px solid #aaaaaa; padding:1px; text-align:center; font-size:110%;&quot; title=&quot;Click on the wanted special character.&quot;&gt;
&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Standard&quot;&gt;&amp;nbsp;  
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[+|+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;{{+}}&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;– —&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;“+” ‘+’ «+» ‹+› „+“ ‚+‘&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;… ~ | ° &amp;nbsp;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → ² ³ ½ · §&lt;/charinsert&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;charinsert&gt;[[Category:+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;[[:Image:+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;#REDIRECT[[+]]&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;&amp;#123;&amp;#123;DEFAULTSORT:+&amp;#125;&amp;#125;&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Latin&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Ć ć É é Í í Ó ó Ś ś Ú ú Ý ý Ǿ ǿ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô ŝ Ŝ Û û &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü ÿ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ã ã Ñ ñ Õ õ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Å å &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ç ç &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Č č Š š ŭ &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ł ł &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ø ø &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ß &lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;Æ æ Œ œ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;Ð ð Þ þ |&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Greek&quot; style=&quot;display:none&quot; &gt;
&lt;charinsert&gt;Α Ά Β Γ Δ Ε Έ Ζ Η Ή Θ Ι Ί Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Ό Π Ρ Σ Τ Υ Ύ Φ Χ Ψ Ω Ώ&lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;α ά β γ δ ε έ ζ η ή θ ι ί κ λ μ ν ξ ο ό π ρ σ ς τ υ ύ φ χ ψ ω ώ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Cyrillic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;А Б В Г Д Ђ Е Ё Ж З Ѕ И Й Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;а б в г д ђ е ё ж з ѕ и й ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш щ ъ ы ь э ю я &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;IPA&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɚ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Arabic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;span dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;font-size:120%;&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن ه و ي&lt;/charinsert&gt; · 
&lt;charinsert&gt;ﺍ ﺑ ﺗ ﺛ ﺟ ﺣ ﺧ ﺩ ﺫ ﺭ ﺯ ﺳ ﺷ ﺻ ﺿ ﻃ ﻇ ﻋ ﻏ ﻓ ﻗ ﻛ ﻟ ﻣ ﻧ ﻫ ﻭ ﻳ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ﺍ ﺒ ﺘ ﺜ ﺠ ﺤ ﺨ ﺪ ﺬ ﺮ ﺰ ﺴ ﺸ ﺼ ﻀ ﻄ ﻈ ﻌ ﻐ ﻔ ﻘ ﻜ ﻠ ﻤ ﻨ ﻬ ﻮ ﻴ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ﺎ ﺐ ﺖ ﺚ ﺞ ﺢ ﺦ ﺪ ﺬ ﺮ ﺰ ﺲ ﺶ ﺺ ﺾ ﻂ ﻆ ﻊ ﻎ ﻒ ﻖ ﻚ ﻞ ﻢ ﻦ ﻪ ﻮ ﻲ&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;ء- ّ- ْ- ً- ِ- آ أ إ ة ؤ ئ ى&lt;/charinsert&gt; ·
&lt;charinsert&gt;پ چ ژ گ ﭪ &amp;#1696; ۰ ۱ ۲ ۳ ٤ ٥ ٦ ٧ ۸ ۹&lt;/charinsert&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Catalan&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Ç ç É é È è Ë ë Í í Ï ï Ó ó Ò ò Ö ö Ú ú Ù ù&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Czech&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Č č Ď ď É é Ě ě Í í Ň ň Ó ó Ř ř Š š Ť ť Ú ú Ů ů Ý ý Ž ž&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Devanāgarī&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ँ ं ः अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऌ ऍ ऎ ए ऐ ऑ ऒ ओ औ क क़ ख ख़ ग ग़ घ ङ च छ ज ज़ झ ञ ट ठ ड ड़ द ढ ढ़ ण त थ ध न ऩ प फ फ़ ब भ म य य़ र ऱ ल ळ ऴ व श ष स ह ़ ऽ ा ि ॊ ो ौ ् ी ु ू ृ ॄ ॅ ॆ े ै ॉ ॐ ॑ ॒ ॓ ॔ ॠ ॡ ॢ ॣ । ॥ ॰&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Esperanto&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Estonian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Č č Š š Ž ž Õ õ Ä ä Ö ö Ü ü&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;French&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à Â â Ç ç É é È è Ê ê Ë ë Î î Ï ï Ô ô Œ œ Ù ù Û û Ü ü Ÿ ÿ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;German&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ä ä Ö ö Ü ü ß&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hawaiian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū ʻ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hebrew&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ ך ל מ ם נ ן ס ע פ ף צ ץ ק ר ש ת ־ ״ ׳&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Hungarian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ő ő Ű ű&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Icelandic&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á Ð ð É é Í í Ó ó Ú ú Ý ý Þ þ Æ æ Ö ö&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Italian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à É é È è Í í Ì ì Ó ó Ò ò Ú ú Ù ù&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Latvian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Č č Ē ē Ģ ģ Ī ī Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Š š Ū ū Ž ž&lt;/charinsert&gt; 
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Lithuanian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ą ą Č č Ę ę Ė ė Į į Š š Ų ų Ū ū Ž ž&lt;/charinsert&gt; 
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Maltese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ċ ċ Ġ ġ Ħ ħ Ż ż&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Old English&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Æ æ Ǣ ǣ Ǽ ǽ Ċ ċ Ð ð Ē ē Ġ ġ Ī ī Ō ō Ū ū Ƿ ƿ Ȳ ȳ Þ þ Ȝ ȝ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Pinyin&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Ǎ ǎ Ā ā É é È è Ě ě Ē ē Í í Ì ì Ǐ ǐ Ī ī Ó ó Ò ò Ǒ ǒ Ō ō Ú ú Ù ù Ü ü Ǔ ǔ Ū ū Ǘ ǘ Ǜ ǜ Ǚ ǚ Ǖ ǖ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Polish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;ą Ą ć Ć ę Ę ł Ł ń Ń ó Ó ś Ś ź Ź ż Ż&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Portuguese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Â â Ã ã Ç ç É é Ê ê Í í Ó ó Ô ô Õ õ Ú ú Ü ü&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Romaji&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Romanian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ă ă Â â Î î Ş ş Ţ ţ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Scandinavian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à É é Å å Æ æ Ä ä Ø ø Ö ö&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Serbian&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;А а Б б В в Г г Д д Ђ ђ Е е Ж ж З з И и Ј ј К к Л л Љ љ М м Н н Њ њ О о П п Р р С с Т т Ћ ћ У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Spanish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á É é Í í Ñ ñ Ó ó Ú ú Ü ü ¡ ¿&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Turkish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Ç ç Ğ ğ İ ı Ö ö Ş ş Ü ü Â â Î î Û û&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Vietnamese&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;À à Ả ả Á á Ạ ạ Ã ã Ă ă Ằ ằ Ẳ ẳ Ẵ ẵ Ắ ắ Ặ ặ Â â Ầ ầ Ẩ ẩ Ẫ ẫ Ấ ấ Ậ ậ Đ đ È è Ẻ ẻ Ẽ ẽ É é Ẹ ẹ Ê ê Ề ề Ể ể Ễ ễ Ế ế Ệ ệ Ỉ ỉ Ĩ ĩ Í í Ị ị Ì ì Ỏ ỏ Ó ó Ọ ọ Ò ò Õ õ Ô ô Ồ ồ Ổ ổ Ỗ ỗ Ố ố Ộ ộ Ơ ơ Ờ ờ Ở ở Ỡ ỡ Ớ ớ Ợ ợ Ù ù Ủ ủ Ũ ũ Ú ú Ụ ụ Ư ư Ừ ừ Ử ử Ữ ữ Ứ ứ Ự ự Ỳ ỳ Ỷ ỷ Ỹ ỹ Ỵ ỵ Ý ý&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Welsh&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt;Á á À à Â â Ä ä É é È è Ê ê Ë ë Ì ì Î î Ï ï Ó ó Ò ò Ô ô Ö ö Ù ù Û û Ẁ ẁ Ŵ ŵ Ẅ ẅ Ý ý Ỳ ỳ Ŷ ŷ Ÿ ÿ&lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;

&lt;p class=&quot;specialbasic&quot; id=&quot;Yiddish&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; א אַ אָ ב בֿ ג ד ה ו וּ װ ױ ז זש ח ט י יִ ײ ײַ כ ך כּ ל ל+ מ ם נ ן ס ע ע+ פ פּ פֿ ף צ ץ ק ר ש שׂ תּ ת ׳ ״ ־ &lt;/charinsert&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6966</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10821">&lt;!-- Text here will be shown below edit and upload forms. --&gt;
&lt;!--&lt;div id=&quot;editpage-copywarn3&quot; style=&quot;font-weight: bold; font-size: 120%; padding-top: 10px&quot;&gt;Do not copy {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|images|text}} from other websites without a [[GNU Free Documentation License|GFDL]]-compatible license. {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|They|It}} will be deleted.&lt;/div&gt;--&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_main&quot;&gt;'''Մուտքագրել․''' &lt;charinsert&gt;– — … ° ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · § &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Ստորագրել (քննարկման էջում)՝''' &lt;charinsert&gt;~~&amp;#126;~&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Նշել (աղբյուրը)՝''' &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; + &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
----
&lt;small&gt;&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Վիքի գծանշում․'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[|+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Կատեգորիա:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[+]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;ref&gt;+&lt;/ref&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Ծանցանկ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;references/&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;DEFAULTSORT:+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&amp;lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- &lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt; --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;անավարտ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Հայերեն կետադրական նշաններ․'''
&lt;charinsert&gt; «+» &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; (+) &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ։ ՝ ․ ՞ ՜ ՛&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_symbols&quot;&gt;'''Հատուկ նշաններ․''' &lt;charinsert&gt; # ¹ ² ³ ½ ⅓ ⅔ ¼ ¾ ⅛ ⅜ ⅝ ⅞ ∞ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ‘ “ ’ ” &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ♠ ♣ ♥ ♦ &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Տառանիշներ․'''
&lt;span class=&quot;latinx&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; Á á Ć ć É é Í í Ĺ ĺ Ń ń Ó ó Ŕ ŕ Ś ś Ú ú Ý ý Ź ź &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô Ŝ ŝ Û û Ŵ ŵ Ŷ ŷ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü Ÿ ÿ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ß &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ã ã Ẽ ẽ Ĩ ĩ Ñ ñ Õ õ Ũ ũ Ỹ ỹ&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ç ç Ģ ģ Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Ŗ ŗ Ş ş Ţ ţ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Đ đ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ů ů &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ǎ ǎ Č č Ď ď Ě ě Ǐ ǐ Ľ ľ Ň ň Ǒ ǒ Ř ř Š š Ť ť Ǔ ǔ Ž ž &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū Ȳ ȳ Ǣ ǣ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ǖ ǘ ǚ ǜ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ă ă Ĕ ĕ Ğ ğ Ĭ ĭ Ŏ ŏ Ŭ ŭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ċ ċ Ė ė Ġ ġ İ ı Ż ż &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ą ą Ę ę Į į Ǫ ǫ Ų ų &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ḍ ḍ Ḥ ḥ Ḷ ḷ Ḹ ḹ Ṃ ṃ Ṇ ṇ Ṛ ṛ Ṝ ṝ Ṣ ṣ Ṭ ṭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ł ł &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ŀ ŀ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ħ ħ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ð ð Þ þ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Œ œ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Æ æ Ø ø Å å &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ə ə &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_latinx_template&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;Unicode|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_greek&quot;&gt;'''Հունարեն․'''
&lt;charinsert&gt; Ά ά Έ έ Ή ή Ί ί Ό ό Ύ ύ Ώ ώ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; 
&lt;charinsert&gt; Α α Β β Γ γ Δ δ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ε ε Ζ ζ Η η Θ θ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ι ι Κ κ Λ λ Μ μ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ν ν Ξ ξ Ο ο Π π &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ρ ρ Σ σ ς Τ τ Υ υ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Φ φ Χ χ Ψ ψ Ω ω &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_greek_template&quot;&gt;•&amp;nbsp;&lt;br/&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_cyrillic&quot;&gt;'''Կիրիլիկ․''' &lt;charinsert&gt; А а Б б В в Г г &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ґ ґ Ѓ ѓ Д д Ђ ђ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Е е Ё ё Є є Ж ж &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; З з Ѕ ѕ И и І і &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ї ї Й й Ј ј К к &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ќ ќ Л л Љ љ М м &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Н н Њ њ О о П п &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Р р С с Т т Ћ ћ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; У у Ў ў Ф ф Х х &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Э э Ю ю Я я &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_ipa&quot;&gt;'''[[ՄՀԱ]].''' &lt;span title=&quot;Արտասանությունը ՄՀԱ-ում&quot; class=&quot;IPA&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;t̪ d̪ ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ə ɚ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ  ̪ &lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;IPA|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top: 1em;&quot; id=&quot;editpage-copywarn2&quot;&gt;
&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Ուշադրություն&lt;/strong&gt;
&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;&lt;/strong&gt;
* Ձեր փոփոխությունները կերևան ''ամնիջապես''։ Փորձարկումների համար խնդրում ենք օգտագործել ''[[Վիքիփեդիա:Ավազարկղ|ավազարկղը]]''։
* Ավելացրեք միայն ''հանրագիտարանային'' պարունակություն, որը հնարավոր է վավերացնել, ''[[Վիքիփեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի աղբյուրներում]]''։ Պահպանեք անկողմնակալ և ''[[Վիքիփեդիա:Չեզոք տեսակետ|չեզոք տեսակետ]]''։
* ''[[Վիքիփեդիա:Քննարկման էջ|Քննարկման էջերում]]'' խմդրում ենք անպայման ''[[Վիքիփեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]'' ձեր մեկնաբանությունները 4 թիլդաներից (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) կազմված նշանագրով։ Հոդվածները երբեք չեն ստորագրվում։
* Համարձակ եղեք։ Այստեղ ցանկացած սխալ հեշտ է ուղղել՝ դուք ոչ մի բան չեք վնասի։ Միաժամանակ ուշադիր եղեք այլ մասնակցիների խմբագրման ոճին։
* Հարցերի, կասկածների և անհամաձայնությունների դեպքում՝ ''[[{{TALKPAGENAME}}|քննարկեք]]''։

----

&lt;div style=&quot;background-color:#FFEEEE; border-width:1px; border-style: solid; border-color:#FF6363;&quot;&gt;&lt;table align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Մի պատճենեք տեքստեր այլ կայքերից կամ աղբյուրներից առանց հեղինակ(ներ)ի հատուկ թույլտվության։&lt;br/&gt;
Մի ավելացրեք հեղինակային իրավունքներով պաշտպանված նյութեր։&lt;br/&gt;
Բոլոր այս տիպի ավելացումները հեռացվելու են անհապաղ։&lt;/strong&gt;&lt;br/&gt;Նման գործողությունները վնասում են թե՛ Վիքիփեդիային, թե՛ այն ռեսուրսին, որից պատճենվում է նյութը, և կարող են հանգեցնել ձեր արգելափակման։ &lt;br/&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Պատկեր:Commons-emblem-no-copyright.svg|64px]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!--&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Please note:&lt;/strong&gt;
*By submitting content, you agree to release your contributions under the [[Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]].
* If you don't want your writing to be edited mercilessly or redistributed by others, '''do not submit it'''.
* Only [[Wikipedia:public domain|public domain]] resources can be copied without permission&amp;mdash;this '''does not include''' most web pages or images.
* See our [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies and guidelines]] for more information on editing.


&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;ol class=&quot;references&quot; style=&quot;list-style-type: none&quot;&gt;&lt;li id=&quot;copyright&quot;&gt;&lt;b&gt;[[#ref-copyright|^]]&lt;/b&gt; [[Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]], Version 1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, with no Front-Cover Texts, and with no Back-Cover Texts.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;&lt;/div&gt;
--&gt;&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6967</id>
      <timestamp>2011-11-30T17:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10830">&lt;!-- Text here will be shown below edit and upload forms. --&gt;
&lt;!--&lt;div id=&quot;editpage-copywarn3&quot; style=&quot;font-weight: bold; font-size: 120%; padding-top: 10px&quot;&gt;Do not copy {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|images|text}} from other websites without a [[GNU Free Documentation License|GFDL]]-compatible license. {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|They|It}} will be deleted.&lt;/div&gt;--&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_main&quot;&gt;'''Մուտքագրել․''' &lt;charinsert&gt;– — … ° ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · § &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Ստորագրել (քննարկման էջում)՝''' &lt;charinsert&gt;~~&amp;#126;~&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Նշել (աղբյուրը)՝''' &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; + &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
----
&lt;small&gt;&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Վիքի գծանշում․'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[|+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Կատեգորիա:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[+]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;ref&gt;+&lt;/ref&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Ծանցանկ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;references/&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;DEFAULTSORT:+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&amp;lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- &lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt; --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;անավարտ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Հայերեն կետադրական նշաններ․'''
&lt;charinsert&gt; «+» &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; (+) &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ։ ՝ ․ ՞ ՜ ՛&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_symbols&quot;&gt;'''Հատուկ նշաններ․''' &lt;charinsert&gt; # ¹ ² ³ ½ ⅓ ⅔ ¼ ¾ ⅛ ⅜ ⅝ ⅞ ∞ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ‘ “ ’ ” &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ♠ ♣ ♥ ♦ &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Տառանիշներ․'''
&lt;span class=&quot;latinx&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; Á á Ć ć É é Í í Ĺ ĺ Ń ń Ó ó Ŕ ŕ Ś ś Ú ú Ý ý Ź ź &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô Ŝ ŝ Û û Ŵ ŵ Ŷ ŷ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü Ÿ ÿ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ß &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ã ã Ẽ ẽ Ĩ ĩ Ñ ñ Õ õ Ũ ũ Ỹ ỹ&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ç ç Ģ ģ Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Ŗ ŗ Ş ş Ţ ţ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Đ đ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ů ů &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ǎ ǎ Č č Ď ď Ě ě Ǐ ǐ Ľ ľ Ň ň Ǒ ǒ Ř ř Š š Ť ť Ǔ ǔ Ž ž &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū Ȳ ȳ Ǣ ǣ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ǖ ǘ ǚ ǜ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ă ă Ĕ ĕ Ğ ğ Ĭ ĭ Ŏ ŏ Ŭ ŭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ċ ċ Ė ė Ġ ġ İ ı Ż ż &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ą ą Ę ę Į į Ǫ ǫ Ų ų &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ḍ ḍ Ḥ ḥ Ḷ ḷ Ḹ ḹ Ṃ ṃ Ṇ ṇ Ṛ ṛ Ṝ ṝ Ṣ ṣ Ṭ ṭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ł ł &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ŀ ŀ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ħ ħ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ð ð Þ þ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Œ œ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Æ æ Ø ø Å å &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ə ə &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_latinx_template&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;Unicode|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_greek&quot;&gt;'''Հունարեն․'''
&lt;charinsert&gt; Ά ά Έ έ Ή ή Ί ί Ό ό Ύ ύ Ώ ώ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; 
&lt;charinsert&gt; Α α Β β Γ γ Δ δ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ε ε Ζ ζ Η η Θ θ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ι ι Κ κ Λ λ Μ μ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ν ν Ξ ξ Ο ο Π π &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ρ ρ Σ σ ς Τ τ Υ υ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Φ φ Χ χ Ψ ψ Ω ω &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_greek_template&quot;&gt;•&amp;nbsp;&lt;br/&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_cyrillic&quot;&gt;'''Կիրիլիկ․''' &lt;charinsert&gt; А а Б б В в Г г &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ґ ґ Ѓ ѓ Д д Ђ ђ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Е е Ё ё Є є Ж ж &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; З з Ѕ ѕ И и І і &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ї ї Й й Ј ј К к &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ќ ќ Л л Љ љ М м &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Н н Њ њ О о П п &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Р р С с Т т Ћ ћ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; У у Ў ў Ф ф Х х &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Э э Ю ю Я я &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_ipa&quot;&gt;'''[[ՄՀԱ]].''' &lt;span title=&quot;Արտասանությունը ՄՀԱ-ում&quot; class=&quot;IPA&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;t̪ d̪ ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ə ɚ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ  ̪ &lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;IPA|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;!--
&lt;div style=&quot;margin-top: 1em;&quot; id=&quot;editpage-copywarn2&quot;&gt;
&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Ուշադրություն&lt;/strong&gt;
&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;&lt;/strong&gt;
* Ձեր փոփոխությունները կերևան ''ամնիջապես''։ Փորձարկումների համար խնդրում ենք օգտագործել ''[[Վիքիփեդիա:Ավազարկղ|ավազարկղը]]''։
* Ավելացրեք միայն ''հանրագիտարանային'' պարունակություն, որը հնարավոր է վավերացնել, ''[[Վիքիփեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի աղբյուրներում]]''։ Պահպանեք անկողմնակալ և ''[[Վիքիփեդիա:Չեզոք տեսակետ|չեզոք տեսակետ]]''։
* ''[[Վիքիփեդիա:Քննարկման էջ|Քննարկման էջերում]]'' խմդրում ենք անպայման ''[[Վիքիփեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]'' ձեր մեկնաբանությունները 4 թիլդաներից (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) կազմված նշանագրով։ Հոդվածները երբեք չեն ստորագրվում։
* Համարձակ եղեք։ Այստեղ ցանկացած սխալ հեշտ է ուղղել՝ դուք ոչ մի բան չեք վնասի։ Միաժամանակ ուշադիր եղեք այլ մասնակցիների խմբագրման ոճին։
* Հարցերի, կասկածների և անհամաձայնությունների դեպքում՝ ''[[{{TALKPAGENAME}}|քննարկեք]]''։

----

&lt;div style=&quot;background-color:#FFEEEE; border-width:1px; border-style: solid; border-color:#FF6363;&quot;&gt;&lt;table align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Մի պատճենեք տեքստեր այլ կայքերից կամ աղբյուրներից առանց հեղինակ(ներ)ի հատուկ թույլտվության։&lt;br/&gt;
Մի ավելացրեք հեղինակային իրավունքներով պաշտպանված նյութեր։&lt;br/&gt;
Բոլոր այս տիպի ավելացումները հեռացվելու են անհապաղ։&lt;/strong&gt;&lt;br/&gt;Նման գործողությունները վնասում են թե՛ Վիքիփեդիային, թե՛ այն ռեսուրսին, որից պատճենվում է նյութը, և կարող են հանգեցնել ձեր արգելափակման։ &lt;br/&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Պատկեր:Commons-emblem-no-copyright.svg|64px]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!--&lt;strong style=&quot;font-size: 120%;&quot;&gt;Please note:&lt;/strong&gt;
*By submitting content, you agree to release your contributions under the [[Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]].
* If you don't want your writing to be edited mercilessly or redistributed by others, '''do not submit it'''.
* Only [[Wikipedia:public domain|public domain]] resources can be copied without permission&amp;mdash;this '''does not include''' most web pages or images.
* See our [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies and guidelines]] for more information on editing.


&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;ol class=&quot;references&quot; style=&quot;list-style-type: none&quot;&gt;&lt;li id=&quot;copyright&quot;&gt;&lt;b&gt;[[#ref-copyright|^]]&lt;/b&gt; [[Wikipedia:Text of the GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]], Version 1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, with no Front-Cover Texts, and with no Back-Cover Texts.&lt;/li&gt;&lt;/ol&gt;&lt;/div&gt;
--&gt;&lt;/div&gt;
--&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6968</id>
      <timestamp>2011-11-30T17:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7235">&lt;!-- Text here will be shown below edit and upload forms. --&gt;
&lt;!--&lt;div id=&quot;editpage-copywarn3&quot; style=&quot;font-weight: bold; font-size: 120%; padding-top: 10px&quot;&gt;Do not copy {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|images|text}} from other websites without a [[GNU Free Documentation License|GFDL]]-compatible license. {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|They|It}} will be deleted.&lt;/div&gt;--&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_main&quot;&gt;'''Մուտքագրել․''' &lt;charinsert&gt;– — … ° ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · § &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Ստորագրել (քննարկման էջում)՝''' &lt;charinsert&gt;~~&amp;#126;~&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Նշել (աղբյուրը)՝''' &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; + &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
----
&lt;small&gt;&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Վիքի գծանշում․'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[|+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Կատեգորիա:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[+]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;ref&gt;+&lt;/ref&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Ծանցանկ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;references/&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;DEFAULTSORT:+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&amp;lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- &lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt; --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;անավարտ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Հայերեն կետադրական նշաններ․'''
&lt;charinsert&gt; «+» &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; (+) &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ։ ՝ ․ ՞ ՜ ՛&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_symbols&quot;&gt;'''Հատուկ նշաններ․''' &lt;charinsert&gt; # ¹ ² ³ ½ ⅓ ⅔ ¼ ¾ ⅛ ⅜ ⅝ ⅞ ∞ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ‘ “ ’ ” &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ♠ ♣ ♥ ♦ &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Տառանիշներ․'''
&lt;span class=&quot;latinx&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; Á á Ć ć É é Í í Ĺ ĺ Ń ń Ó ó Ŕ ŕ Ś ś Ú ú Ý ý Ź ź &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô Ŝ ŝ Û û Ŵ ŵ Ŷ ŷ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü Ÿ ÿ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ß &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ã ã Ẽ ẽ Ĩ ĩ Ñ ñ Õ õ Ũ ũ Ỹ ỹ&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ç ç Ģ ģ Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Ŗ ŗ Ş ş Ţ ţ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Đ đ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ů ů &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ǎ ǎ Č č Ď ď Ě ě Ǐ ǐ Ľ ľ Ň ň Ǒ ǒ Ř ř Š š Ť ť Ǔ ǔ Ž ž &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū Ȳ ȳ Ǣ ǣ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ǖ ǘ ǚ ǜ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ă ă Ĕ ĕ Ğ ğ Ĭ ĭ Ŏ ŏ Ŭ ŭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ċ ċ Ė ė Ġ ġ İ ı Ż ż &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ą ą Ę ę Į į Ǫ ǫ Ų ų &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ḍ ḍ Ḥ ḥ Ḷ ḷ Ḹ ḹ Ṃ ṃ Ṇ ṇ Ṛ ṛ Ṝ ṝ Ṣ ṣ Ṭ ṭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ł ł &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ŀ ŀ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ħ ħ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ð ð Þ þ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Œ œ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Æ æ Ø ø Å å &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ə ə &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_latinx_template&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;Unicode|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_greek&quot;&gt;'''Հունարեն․'''
&lt;charinsert&gt; Ά ά Έ έ Ή ή Ί ί Ό ό Ύ ύ Ώ ώ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; 
&lt;charinsert&gt; Α α Β β Γ γ Δ δ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ε ε Ζ ζ Η η Θ θ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ι ι Κ κ Λ λ Μ μ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ν ν Ξ ξ Ο ο Π π &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ρ ρ Σ σ ς Τ τ Υ υ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Φ φ Χ χ Ψ ψ Ω ω &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_greek_template&quot;&gt;•&amp;nbsp;&lt;br/&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_cyrillic&quot;&gt;'''Կիրիլիկ․''' &lt;charinsert&gt; А а Б б В в Г г &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ґ ґ Ѓ ѓ Д д Ђ ђ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Е е Ё ё Є є Ж ж &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; З з Ѕ ѕ И и І і &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ї ї Й й Ј ј К к &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ќ ќ Л л Љ љ М м &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Н н Њ њ О о П п &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Р р С с Т т Ћ ћ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; У у Ў ў Ф ф Х х &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Э э Ю ю Я я &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_ipa&quot;&gt;'''[[ՄՀԱ]].''' &lt;span title=&quot;Արտասանությունը ՄՀԱ-ում&quot; class=&quot;IPA&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;t̪ d̪ ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ə ɚ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ  ̪ &lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;IPA|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;

&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6969</id>
      <timestamp>2011-11-30T17:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7173">&lt;!--&lt;div id=&quot;editpage-copywarn3&quot; style=&quot;font-weight: bold; font-size: 120%; padding-top: 10px&quot;&gt;Do not copy {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|images|text}} from other websites without a [[GNU Free Documentation License|GFDL]]-compatible license. {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Special:Upload|They|It}} will be deleted.&lt;/div&gt;--&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_main&quot;&gt;'''Մուտքագրել․''' &lt;charinsert&gt;– — … ° ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · § &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Ստորագրել (քննարկման էջում)՝''' &lt;charinsert&gt;~~&amp;#126;~&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Նշել (աղբյուրը)՝''' &lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; + &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
----
&lt;small&gt;&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Վիքի գծանշում․'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[|+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Կատեգորիա:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[+]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;ref&gt;+&lt;/ref&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Ծանցանկ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;references/&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;DEFAULTSORT:+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&amp;lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- &lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt; --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;անավարտ&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Հայերեն կետադրական նշաններ․'''
&lt;charinsert&gt; «+» &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; (+) &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ։ ՝ ․ ՞ ՜ ՛&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_symbols&quot;&gt;'''Հատուկ նշաններ․''' &lt;charinsert&gt; # ¹ ² ³ ½ ⅓ ⅔ ¼ ¾ ⅛ ⅜ ⅝ ⅞ ∞ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ‘ “ ’ ” &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ♠ ♣ ♥ ♦ &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_characters&quot;&gt;'''Տառանիշներ․'''
&lt;span class=&quot;latinx&quot;&gt;
&lt;charinsert&gt; Á á Ć ć É é Í í Ĺ ĺ Ń ń Ó ó Ŕ ŕ Ś ś Ú ú Ý ý Ź ź &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; À à È è Ì ì Ò ò Ù ù &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Â â Ĉ ĉ Ê ê Ĝ ĝ Ĥ ĥ Î î Ĵ ĵ Ô ô Ŝ ŝ Û û Ŵ ŵ Ŷ ŷ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ä ä Ë ë Ï ï Ö ö Ü ü Ÿ ÿ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ß &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ã ã Ẽ ẽ Ĩ ĩ Ñ ñ Õ õ Ũ ũ Ỹ ỹ&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ç ç Ģ ģ Ķ ķ Ļ ļ Ņ ņ Ŗ ŗ Ş ş Ţ ţ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Đ đ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ů ů &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ǎ ǎ Č č Ď ď Ě ě Ǐ ǐ Ľ ľ Ň ň Ǒ ǒ Ř ř Š š Ť ť Ǔ ǔ Ž ž &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū Ȳ ȳ Ǣ ǣ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ǖ ǘ ǚ ǜ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ă ă Ĕ ĕ Ğ ğ Ĭ ĭ Ŏ ŏ Ŭ ŭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ċ ċ Ė ė Ġ ġ İ ı Ż ż &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ą ą Ę ę Į į Ǫ ǫ Ų ų &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ḍ ḍ Ḥ ḥ Ḷ ḷ Ḹ ḹ Ṃ ṃ Ṇ ṇ Ṛ ṛ Ṝ ṝ Ṣ ṣ Ṭ ṭ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ł ł &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ő ő Ű ű &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ŀ ŀ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ħ ħ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ð ð Þ þ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Œ œ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Æ æ Ø ø Å å &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ə ə &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_latinx_template&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;Unicode|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_greek&quot;&gt;'''Հունարեն․'''
&lt;charinsert&gt; Ά ά Έ έ Ή ή Ί ί Ό ό Ύ ύ Ώ ώ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp; 
&lt;charinsert&gt; Α α Β β Γ γ Δ δ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ε ε Ζ ζ Η η Θ θ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ι ι Κ κ Λ λ Μ μ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ν ν Ξ ξ Ο ο Π π &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ρ ρ Σ σ ς Τ τ Υ υ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Φ φ Χ χ Ψ ψ Ω ω &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;span id=&quot;edittools_greek_template&quot;&gt;•&amp;nbsp;&lt;br/&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_cyrillic&quot;&gt;'''Կիրիլիկ․''' &lt;charinsert&gt; А а Б б В в Г г &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ґ ґ Ѓ ѓ Д д Ђ ђ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Е е Ё ё Є є Ж ж &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; З з Ѕ ѕ И и І і &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ї ї Й й Ј ј К к &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ќ ќ Л л Љ љ М м &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Н н Њ њ О о П п &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Р р С с Т т Ћ ћ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; У у Ў ў Ф ф Х х &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Ц ц Ч ч Џ џ Ш ш &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; Э э Ю ю Я я &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_ipa&quot;&gt;'''[[ՄՀԱ]].''' &lt;span title=&quot;Արտասանությունը ՄՀԱ-ում&quot; class=&quot;IPA&quot;&gt;&lt;charinsert&gt;t̪ d̪ ʈ ɖ ɟ ɡ ɢ ʡ ʔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɸ ʃ ʒ ɕ ʑ ʂ ʐ ʝ ɣ ʁ ʕ ʜ ʢ ɦ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɱ ɳ ɲ ŋ ɴ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʋ ɹ ɻ ɰ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʙ ʀ ɾ ɽ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɫ ɬ ɮ ɺ ɭ ʎ ʟ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɥ ʍ ɧ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɨ ʉ ɯ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɪ ʏ ʊ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɘ ɵ ɤ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ə ɚ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɛ ɜ ɝ ɞ ʌ ɔ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ɐ ɶ ɑ ɒ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ʰ ʷ ʲ ˠ ˤ ⁿ ˡ &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ˈ ˌ ː ˑ  ̪ &lt;/charinsert&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;bull;&amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;IPA|&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;

&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Edittools.js</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3334</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6963</id>
      <timestamp>2011-11-30T16:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. // &lt;source lang=&quot;javascript&quot;&gt;   /* 	EditTools support: add a selector, change into true buttons, enable for all text input fields 	The special characters to insert are defined at [[Medi...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10345">// &lt;source lang=&quot;javascript&quot;&gt;
 
/*
	EditTools support: add a selector, change into true buttons, enable for all text input fields
	The special characters to insert are defined at [[MediaWiki:Edittools]].
*/
 
// Globals: getElementsByClassName, hookEvent, addEvent (from wikibits.js)
 
if ( load_edittools == true ) { // Legacy. Do we really need this?
	if ( typeof( EditTools_set_focus ) == 'undefined' ) {
		var EditTools_set_focus = true;
	}
 
	if ( typeof( EditTools_set_focus_initially ) == 'undefined' ) {
		var EditTools_set_focus_initially = EditTools_set_focus;
	}
 
	if ( typeof( EditTools_initial_subset ) == 'undefined' ) {
		var EditTools_initial_subset = 0;
	}
 
	var EditTools = {
		createSelector: function() {
			var spec = document.getElementById( 'specialchars' );
			if ( !spec ) {
				return;
			}
			var sb = getElementsByClassName( spec, 'p', 'specialbasic' );
			if ( sb.length &lt;= 1 ) {
				return; // Only care if there is more than one
			}
 
			var sel = document.createElement( 'select' );
			sel.style.display = 'inline';
			// sel.setAttribute( 'onchange', 'EditTools.chooseCharSubset( selectedIndex, true );' );
			// Apparently, this doesn't work on IE6. Use an explicit event handling function instead:
			sel.onchange = EditTools.handleOnchange;
 
			var initial = EditTools_initial_subset;
			if ( isNaN( initial ) || initial &lt; 0 || initial &gt;= sb.length ) {
				initial = 0;
			}
 
			for ( var i = 0; i &lt; sb.length; i++ ) {
				var o = document.createElement( 'option' );
				// Ugh. We have encoded Unicode characters in the names...
				var id = sb[i].id.replace( /.([0-9A-F][0-9A-F])/g, '%$1' ).replace( /_/g, ' ' );
				if ( i == initial ) {
					o.selected = 'selected';
				}
				o.appendChild( document.createTextNode( decodeURIComponent( id ) ) );
				sel.appendChild( o );
			}
 
			spec.insertBefore( sel, spec.firstChild );
 
			EditTools.chooseCharSubset(
				initial,
				( wgAction != 'submit' ) &amp;&amp;
				EditTools_set_focus_initially &amp;&amp;
				( wgCanonicalNamespace != 'Special' || wgCanonicalSpecialPageName != 'Upload' )
			);
		},
 
		handleOnchange: function( evt ) {
			var e    = evt || window.event;      // W3C, IE
			var node = e.target || e.srcElement; // W3C, IE
 
			EditTools.chooseCharSubset( node.selectedIndex, true );
			return true;
		},
 
		chooseCharSubset: function( selected, set_focus ) {
			var sb = getElementsByClassName( document.getElementById( 'specialchars' ), 'p', 'specialbasic' );
			EditTools.makeButtons( sb[selected] );
			for ( var i = 0; i &lt; sb.length; i++ ) {
				sb[i].style.display = i == selected ? 'inline' : 'none';
			}
			if ( set_focus &amp;&amp; EditTools_set_focus ) {
				var txtarea = EditTools.getTextArea();
				if ( txtarea ) {
					txtarea.focus();
				}
			}
		},
 
		fixateWidth: function() {
			var edit_bar = document.getElementById( 'specialchars' );
			if ( !edit_bar ) {
				return;
			}
			// Try to fixate the width of that bar, otherwise IE6 may make it wider, which will lead to
			// a table re-layout on the upload form resulting in the right column extending beyond the
			// right edge of the window.
			edit_bar.setAttribute( 'width', '' + ( edit_bar.clientWidth || edit_bar.offsetWidth ) );
			edit_bar.style.maxWidth = '' + ( edit_bar.clientWidth || edit_bar.offsetWidth ) + 'px';
			// If we're inside a table, fixate the containing table cell, too.
			var parent = edit_bar.parentNode;
			while ( parent &amp;&amp; parent != document.body &amp;&amp; parent.nodeName.toLowerCase() != 'td' ) {
				parent = parent.parentNode;
			}
			if ( parent &amp;&amp; parent != document.body ) {
				parent.setAttribute( 'width', '' + ( parent.clientWidth || parent.offsetWidth ) );
				parent.style.maxWidth = '' + ( parent.clientWidth || parent.offsetWidth ) + 'px';
			}
		},
 
		makeButtons: function( section ) {
			var edit_bar = section || document.getElementById( 'specialchars' );
			if ( !edit_bar ) {
				return;
			}
			var links = edit_bar.getElementsByTagName( 'a' );
			// 'links' is a *live* collection!
			var b = null;
			while ( links.length ) {
				b = document.createElement( 'input' );
				b.type = 'button';
				b.style.fontSize = '0.9em';
				b.style.paddingLeft = '1px';
				b.style.paddingRight = '1px';
				b.style.marginLeft = '1px';
				b.onclick = links[0].onclick;
				b.value = links[0].firstChild.data;
				var parent = links[0].parentNode;
				parent.replaceChild( b, links[0] ); // This removes links[0] from links!
				b.blur(); // IE6 insists on marking some buttons as having the focus...
				var margin_added = false;
				// Remove text nodes (nodeType == Node.TEXT_NODE, but IE6 doesn't know that...)
				// Insert some spacing where desired.
				while ( b.nextSibling &amp;&amp; b.nextSibling.nodeType == 3 ) {
					if ( !margin_added &amp;&amp; b.nextSibling.data.search( /\S/ ) &gt;= 0 ) {
						b.style.marginRight = '4px';
						margin_added = true;
					}
					parent.removeChild( b.nextSibling );
				}
			}
		},
 
		enableForAllFields: function() {
			if ( typeof( insertTags ) != 'function' ) {
				return;
			}
			// insertTags from the site-wide /skins-1.5/common/edit.js just inserts in the first
			// textarea in the document. Evidently, that's not good if we have multiple textareas.
			// My first idea was to simply add a hidden textarea as the first one, and redefine
			// insertTags such that it copied first the last active textareas contents over to that hidden
			// field, set the cursor or selection there, let the standard insertTags do its thing, and
			// then copy the hidden field's text, cursor position and selection back to the currently
			// active field. Unfortunately, that is just as complex as simply copying the whole code
			// from wikibits to here and let it work on the right text field in the first place.
			var texts = document.getElementsByTagName( 'textarea' );
			for ( var i = 0; i &lt; texts.length; i++ ) {
				$( texts[i] ).focus( EditTools.registerTextField );
			}
			// While we're at it, also enable it for input fields
			texts = document.getElementsByTagName( 'input' );
			for ( var i = 0; i &lt; texts.length; i++ ) {
				if ( texts[i].type == 'text' ) {
					$( texts[i] ).focus( EditTools.registerTextField );
				}
			}
			insertTags = EditTools.insertTags; // Redefine the global insertTags
		},
 
		last_active_textfield: null,
 
		registerTextField: function( evt ) {
			var e = evt || window.event;
			var node = e.target || e.srcElement;
			if ( !node ) {
				return;
			}
			EditTools.last_active_textfield = node.id;
			return true;
		},
 
		getTextArea: function() {
			var txtarea = null;
			if ( EditTools.last_active_textfield &amp;&amp; EditTools.last_active_textfield != '' )
				txtarea = document.getElementById( EditTools.last_active_textfield );
				if ( !txtarea ) {
					// Fallback option: old behaviour
					if ( document.editform ) {
						txtarea = document.editform.wpTextbox1;
					} else {
						// Some alternate form? Take the first one we can find
						txtarea = document.getElementsByTagName( 'textarea' );
						if ( txtarea.length &gt; 0 ) {
							txtarea = txtarea[0];
						} else {
							txtarea = null;
						}
					}
			}
			return txtarea;
		},
 
		insertTags: function( tagOpen, tagClose, sampleText ) {
			/* Usability initiative compatibility */
			if ( typeof $j != 'undefined' &amp;&amp; typeof $j.fn.textSelection != 'undefined' ) {
				$j( '#wpTextbox1' ).textSelection(
					'encapsulateSelection', { 'pre': tagOpen, 'peri': sampleText, 'post': tagClose }
				);
				return;
			}
			var txtarea = EditTools.getTextArea ();
			if ( !txtarea ) {
				return;
			}
			var selText, isSample = false;
 
			function checkSelectedText() {
				if ( !selText ) {
					selText = sampleText;
					isSample = true;
				} else if ( selText.charAt( selText.length - 1 ) == ' ' ) { // Exclude ending space char
					selText = selText.substring( 0, selText.length - 1 );
					tagClose += ' ';
				}
			}
 
			if ( document.selection &amp;&amp; document.selection.createRange ) { // IE/Opera
				// Save window scroll position
				var winScroll = 0;
				if ( document.documentElement &amp;&amp; document.documentElement.scrollTop ) {
					winScroll = document.documentElement.scrollTop;
				} else if ( document.body ) {
					winScroll = document.body.scrollTop;
				}
				// Get current selection
				txtarea.focus();
				var range = document.selection.createRange();
				selText = range.text;
				// Insert tags
				checkSelectedText ();
				range.text = tagOpen + selText + tagClose;
				// Mark sample text as selected
				if ( isSample &amp;&amp; range.moveStart ) {
					if ( window.opera ) {
						tagClose = tagClose.replace( /\n/g, '' );
					}
					range.moveStart( 'character', - tagClose.length - selText.length );
					range.moveEnd( 'character', - tagClose.length );
				}
				range.select();
				// Restore window scroll position
				if ( document.documentElement &amp;&amp; document.documentElement.scrollTop ) {
					document.documentElement.scrollTop = winScroll;
				} else if ( document.body ) {
					document.body.scrollTop = winScroll;
				}
			} else if ( txtarea.selectionStart || txtarea.selectionStart == '0' ) { // Mozilla
				// Save textarea scroll position
				var textScroll = txtarea.scrollTop;
				// Get current selection
				txtarea.focus();
				var startPos = txtarea.selectionStart;
				var endPos   = txtarea.selectionEnd;
				selText = txtarea.value.substring( startPos, endPos );
				// Insert tags
				checkSelectedText();
				txtarea.value = txtarea.value.substring( 0, startPos ) +
						tagOpen + selText + tagClose +
						txtarea.value.substring( endPos );
				// Set new selection
				if ( isSample ) {
					txtarea.selectionStart = startPos + tagOpen.length;
					txtarea.selectionEnd = startPos + tagOpen.length + selText.length;
				} else {
					txtarea.selectionStart = startPos + tagOpen.length + selText.length + tagClose.length;
					txtarea.selectionEnd = txtarea.selectionStart;
				}
				// Restore textarea scroll position
				txtarea.scrollTop = textScroll;
			}
		}, // end insertTags
 
		setup: function() {
			EditTools.fixateWidth();
			EditTools.createSelector();
			EditTools.enableForAllFields();
		}
 
	} // end EditTools
 
	// Do not use addOnloadHook; it runs *before* the onload event fires. At that time, onclick or
	// onfocus handlers may not yet be set up properly.
	hookEvent( 'load', EditTools.setup );
 
} // end if
 
// &lt;/source&gt;</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8558</id>
      <sha1>slvcuph58tor54yjxx4bb1wvxp6hjzb</sha1>
    <revision>
      <id>19070</id>
      <timestamp>2014-02-05T18:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմել է 1999-ին Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22604">'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմել է 1999-ին Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որ է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17 000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;standard sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Заглавие / Титул / Название
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Писатель / Автор
! scope=col | Год
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| ''[[Посторонний]]''
| [[Камю, Альбер|Альбер Камю]]
| [[1942 год в литературе|1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| ''[[В поисках утраченного времени]]''
| [[Пруст, Марсель|Марсель Пруст]]
| [[1913 год в литературе|1913]]—[[1927 год в литературе|1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| ''[[Процесс (роман)|Процесс]]''
| [[Кафка, Франц|Франц Кафка]]
| [[1925 год в литературе|1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| ''[[Маленький принц]]''
| [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Антуан де Сент-Экзюпери]]
| [[1943 год в литературе|1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| ''[[Удел человеческий]]''
| [[Мальро, Андре|Андре Мальро]]
| [[1933 год в литературе|1933]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| ''[[Путешествие на край ночи]]''
| [[Селин, Луи-Фердинанд|Луи-Фердинанд Селин]]
| [[1932 год в литературе|1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| ''[[Гроздья гнева]]''
| [[Стейнбек, Джон|Джон Стейнбек]]
| [[1939 год в литературе|1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| ''[[По ком звонит колокол]]''
| [[Хемингуэй, Эрнест|Эрнест Хемингуэй]]
| [[1940 год в литературе|1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| ''[[Большой Мольн]]''
| [[Ален-Фурнье]]
| [[1913 год в литературе|1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| ''[[Пена дней]]''
| [[Виан, Борис|Борис Виан]]
| [[1947 год в литературе|1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| ''[[Второй пол]]''
| [[Бовуар, Симона де|Симона де Бовуар]]
| [[1949 год в литературе|1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| ''[[В ожидании Годо]]''
| [[Беккет, Сэмюэл|Сэмюэль Беккет]]
| [[1952 год в литературе|1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| ''[[Бытие и ничто]]''
| [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]]
| [[1943 год в литературе|1943]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| ''[[Имя розы]]''
| [[Эко, Умберто|Умберто Эко]]
| [[1980 год в литературе|1980]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| ''[[Архипелаг ГУЛАГ]]''
| [[Солженицын, Александр Исаевич|Александр Солженицын]]
| [[1973 год в литературе|1973]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| ''[[Слова (поэма)|Слова]]''
| [[Превер, Жак|Жак Превер]]
| [[1946 год в литературе|1946]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| ''[[Алкоголи (поэма)|Алкоголи]]''
| [[Гийом Аполлинер]]
| [[1913 год в литературе|1913]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| ''[[Голубой лотос (Тинтин)|Голубой лотос]]''
| [[Эрже]]
| [[1936 год в литературе|1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| ''[[Дневник Анны Франк]]''
| [[Франк, Анна|Анна Франк]]
| [[1947 год в литературе|1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| ''[[Печальные тропики]]''
| [[Леви-Стросс, Клод|Клод Леви-Стросс]]
| [[1955 год в литературе|1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| ''[[О дивный новый мир]]''
| [[Хаксли, Олдос Леонард|Олдос Хаксли]]
| [[1932 год в литературе|1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| ''[[1984 (роман)|1984]]''
| [[Джордж Оруэлл]]
| [[1949 год в литературе|1949]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| ''[[Астерикс из Галлии]]''
| [[Госинни, Рене|Рене Госинни]] и [[Удерзо, Альбер|Альбер Удерзо]]
| [[1959 год в литературе|1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| ''[[Лысая певица]]''
| [[Ионеско, Эжен|Эжен Ионеско]]
| [[1952 год в литературе|1952]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| ''[[Три очерка по теории сексуальности]]''
| [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]]
| [[1905 год в литературе|1905]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| ''[[Философский камень (роман)|Философский камень]]''
| [[Юрсенар, Маргерит|Маргерит Юрсенар]]
| [[1968 год в литературе|1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| ''[[Лолита (роман)|Лолита]]''
| [[Набоков, Владимир Владимирович|Владимир Набоков]]
| [[1955 год в литературе|1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| ''[[Улисс (роман)|Улисс]]''
| [[Джойс, Джеймс|Джеймс Джойс]]
| [[1922 год в литературе|1922]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| ''[[Татарская пустыня]]''
| [[Буццати, Дино|Дино Буццати]]
| [[1929 год в литературе|1940]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| ''[[Фальшивомонетчики (роман)|Фальшивомонетчики]]''
| [[Жид, Андре|Андре Жид]]
| [[1925 год в литературе|1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| ''[[Всадник на крыше]]''
| [[Жионо, Жан|Жан Жионо]]
| [[1951 год в литературе|1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| ''[[Прекрасная дама (роман)|Прекрасная дама]]''
| [[Коэн, Альбер|Альбер Коэн]]
| [[1968 год в литературе|1968]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| ''[[Сто лет одиночества]]''
| [[Гарсиа Маркес, Габриэль|Габриэль Гарсия Маркес]]
| [[1967 год в литературе|1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| ''[[Шум и ярость]]''
| [[Фолкнер, Уильям|Уильям Фолкнер]]
| [[1929 год в литературе|1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| ''[[Тереза Дескейру]]''
| [[Мориак, Франсуа|Франсуа Мориак]]
| [[1927 год в литературе|1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| ''[[Зази в метро]]''
| [[Кено, Раймон|Раймон Кено]]
| [[1959 год в литературе|1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| ''[[Смятение чувств (новелла)|Смятение чувств]]''
| [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]]
| [[1927 год в литературе|1927]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| ''[[Унесённые ветром]]''
| [[Митчелл, Маргарет|Маргарет Митчелл]]
| [[1936 год в литературе|1936]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| ''[[Любовник леди Чаттерлей]]''
| [[Лоуренс, Дэвид Герберт|Дэвид Герберт Лоуренс]]
| [[1928 год в литературе|1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| ''[[Волшебная гора]]''
| [[Манн, Томас|Томас Манн]]
| [[1924 год в литературе|1924]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| ''[[Здравствуй, грусть!]]''
| [[Саган, Франсуаза|Франсуаза Саган]]
| [[1954 год в литературе|1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| ''[[Молчание моря]]''
| [[Веркор (писатель)|Веркор]]
| [[1942 год в литературе|1942]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| ''[[Жизнь, способ употребления]]''
| [[Перек, Жорж|Жорж Перек]]
| [[1978 год в литературе|1978]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| ''[[Собака Баскервилей]]''
| [[Дойль, Артур Конан|Артур Конан Дойль]]
| [[1901 год в литературе|1901]]—[[1902 год в литературе|1902]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| ''[[Под солнцем Сатаны]]''
| [[Бернанос, Жорж|Жорж Бернанос]]
| [[1926 год в литературе|1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| ''[[Великий Гэтсби]]''
| [[Фицджеральд, Фрэнсис Скотт|Фрэнсис Скотт Фицджеральд]]
| [[1925 год в литературе|1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| ''[[Шутка (роман)|Шутка]]''
| [[Кундера, Милан|Милан Кундера]]
| [[1967 год в литературе|1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| ''[[Призрак полудня]]''&lt;br /&gt;''Презрение''
| [[Моравиа, Альберто|Альберто Моравиа]]
| [[1954 год в литературе|1954]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| ''[[Убийство Роджера Экройда]]''
| [[Кристи, Агата|Агата Кристи]]
| [[1926 год в литературе|1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| ''[[Надя (роман)|Надя]]''
| [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]
| [[1928 год в литературе|1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| ''[[Орельен]]''
| [[Луи Арагон]]
| [[1944 год в литературе|1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| ''[[Атласный башмачок]]''
| [[Клодель, Поль|Поль Клодель]]
| [[1929 год в литературе|1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| ''[[Шесть персонажей в поисках автора]]''
| [[Пиранделло, Луиджи|Луиджи Пиранделло]]
| [[1921 год в литературе|1921]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| ''[[Карьера гангстера Артуро Уи, которой могло и не быть]]''
| [[Брехт, Бертольт|Бертольт Брехт]]
| [[1959 год в литературе|1959]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| ''[[Пятница, или Тихоокеанский лимб]]''
| [[Турнье, Мишель|Мишель Турнье]]
| [[1967 год в литературе|1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| ''[[Война миров]]''
| [[Уэллс, Герберт Джордж|Герберт Уэллс]]
| [[1898 год в литературе|1898]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| ''[[Человек ли это?]]''
| [[Леви, Примо|Примо Леви]]
| [[1947 год в литературе|1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| ''[[Властелин колец]]''
| [[Толкин, Джон Рональд Руэл|Дж. Р. Р. Толкин]]
| [[1954 год в литературе|1954]]—[[1955 год в литературе|1955]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| ''[[Усики виноградной лозы]]''
| [[Колетт]]
| [[1908 год в литературе|1908]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| ''[[Град скорби]]''
| [[Элюар, Поль|Поль Элюар]]
| [[1926 год в литературе|1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| ''[[Мартин Иден]]''
| [[Джек Лондон]]
| [[1909 год в литературе|1909]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| ''[[Корто Мальтезе]]''&lt;br /&gt;''La ballade de la mer salée'' {{fr icon}}
| [[Пратт, Уго|Уго Пратт]]
| [[1967 год в литературе|1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| ''[[Нулевая степень письма]]''
| [[Барт, Ролан|Ролан Барт]]
| [[1953 год в литературе|1953]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| ''[[Потерянная честь Катарины Блюм]]''
| [[Бёлль, Генрих Теодор|Генрих Бёлль]]
| [[1974 год в литературе|1974]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| ''[[Побережье Сирта]]''
| [[Грак, Жюльен|Жюльен Грак]]
| [[1951 год в литературе|1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| ''[[Слова и вещи. Археология гуманитарных наук]]''
| [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]]
| [[1966 год в литературе|1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| ''[[В дороге (роман)|На дороге]]''
| [[Керуак, Джек|Джек Керуак]]
| [[1957 год в литературе|1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68
| ''[[Чудесное путешествие Нильса с дикими гусями]]''
| [[Лагерлёф, Сельма|Сельма Лагерлёф]]
| [[1906 год в литературе|1906]]—[[1907 год в литературе|1907]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| ''[[Своя комната]]''
| [[Вулф, Вирджиния|Вирджиния Вульф]]
| [[1929 год в литературе|1929]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| ''[[Марсианские хроники]]''
| [[Брэдбери, Рэй|Рэй Брэдбери]]
| [[1950 год в литературе|1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| ''[[Восхищение Лол Стайн]]''
| [[Дюрас, Маргерит|Маргерит Дюрас]]
| [[1964 год в литературе|1964]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| ''[[Протокол (роман)|Протокол]]''
| [[Леклезио, Жан-Мари Гюстав|Жан-Мари Гюстав Леклезио]]
| [[1963 год в литературе|1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| ''[[Тропизмы (книга)|Тропизмы]]''
| [[Саррот, Натали|Натали Саррот]]
| [[1939 год в литературе|1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| ''[[Дневник (Ренар)|Дневник]]''
| [[Ренар, Жюль|Жюль Ренар]]
| [[1925 год в литературе|1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| ''[[Лорд Джим]]''
| [[Конрад, Джозеф|Джозеф Конрад]]
| [[1900 год в литературе|1900]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| ''Сочинения''
| [[Лакан, Жак|Жак Лакан]]
| [[1966 год в литературе|1966]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| ''[[Театр и его двойник]]''
| [[Арто, Антонен|Антонен Арто]]
| [[1938 год в литературе|1938]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| ''[[Манхэттен (роман)|Манхэттен]]''
| [[Дос Пассос, Джон Родериго|Джон Дос Пассос]]
| [[1925 год в литературе|1925]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| ''[[Вымыслы]]''
| [[Борхес, Хорхе Луис|Хорхе Луис Борхес]]
| [[1944 год в литературе|1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| ''[[Мораважин]]''
| [[Блез Сандрар]]
| [[1926 год в литературе|1926]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| ''[[Генерал мёртвой армии]]''
| [[Кадаре, Исмаил|Исмаиль Кадаре]]
| [[1963 год в литературе|1963]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| ''[[Выбор Софи (роман)|Выбор Софи]]''
| [[Стайрон, Уильям|Уильям Стайрон]]
| [[1979 год в литературе|1979]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| ''[[Цыганское романсеро]]''
| [[Гарсиа Лорка, Федерико|Федерико Гарсиа Лорка]]
| [[1928 год в литературе|1928]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| ''[[Петерс Латыш]]''
| [[Сименон, Жорж|Жорж Сименон]]
| [[1931 год в литературе|1931]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| ''[[Богоматерь цветов]]''
| [[Жене, Жан|Жан Жене]]
| [[1944 год в литературе|1944]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| ''[[Человек без свойств]]''
| [[Музиль, Роберт|Роберт Музиль]]
| [[1930 год в литературе|1930]]—[[1932 год в литературе|1932]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| ''[[Ярость и тайна]]''
| [[Шар, Рене|Рене Шар]]
| [[1948 год в литературе|1948]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| ''[[Над пропастью во ржи]]''
| [[Сэлинджер, Джером Дэвид|Дж. Д. Сэлинджер]]
| [[1951 год в литературе|1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| ''[[Нет орхидей для мисс Блэндиш]]''
| [[Джеймс Хедли Чейз]]
| [[1939 год в литературе|1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| [[Блейк и Мортимер]]
| {{не переведено 3|Жакоб, Эдгар Феликс Пьер|Эдгар П. Жакоб|fr|Edgar P. Jacobs}}
| [[1950 год в литературе|1950]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| ''[[Записки Мальте Лауридса Бригге]]''
| [[Рильке, Райнер Мария|Райнер Мария Рильке]]
| [[1910 год в литературе|1910]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| ''[[Изменение (роман)|Изменение]]''
| [[Бютор, Мишель|Мишель Бютор]]
| [[1957 год в литературе|1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| ''[[Истоки тоталитаризма]]''
| [[Арендт, Ханна|Ханна Арендт]]
| [[1951 год в литературе|1951]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| ''[[Мастер и Маргарита]]''
| [[Булгаков, Михаил Афанасьевич|Михаил Булгаков]]
| [[1967 год в литературе|1967]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95
| [[Роза распятия|''Сексус'', ''Плексус'', ''Нексус'']]
| [[Миллер, Генри|Генри Миллер]]
| [[1949 год в литературе|1949]]—[[1960 год в литературе|1960]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| ''[[Глубокий сон (роман)|Глубокий сон]]''
| [[Чандлер, Рэймонд|Раймонд Чандлер]]
| [[1939 год в литературе|1939]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| ''[[Створы (поэма)|Створы]]''
| [[Сен-Жон Перс]]
| [[1957 год в литературе|1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98
| ''[[Гастон (комикс)|Гастон]]''
| {{не переведено 3|Франкин, Андре|Андре Франкин|fr|André Franquin}}
| [[1957 год в литературе|1957]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| ''[[У подножия вулкана]]''
| [[Лаури, Малькольм|Малькольм Лаури]]
| [[1947 год в литературе|1947]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| ''[[Дети полуночи]]''
| [[Рушди, Салман|Салман Рушди]]
| [[1981 год в литературе|1981]]
|}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19071</id>
      <timestamp>2014-02-05T19:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14668">'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմել է 1999-ին Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որ է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17 000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Քամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| [[1943|1943 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| Անդրե Մալրո
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| [[1932|1932 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| Ալեն-Ֆուրնիե
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| [[1947|1947 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| [[1968|1968 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| [[1959|1959 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| [[1954|1954 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| [[1925|1925 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| [[1967|1967 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| Ալբերտո Մորավիա
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| [[1928|1928 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| [[1929|1929 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| [[1921|1921 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| [[1967|1967 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| Պրիմո Լևի
| [[1947|1947 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «[[Մատանիների տիրակալը]]»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| [[1954]]—[[1955|1955 թթ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| [[1908|1908 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| [[1909|1909 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «Corto Maltese-La Ballade de la mer salée»
| Hugo Pratt
| [[1967|1967 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| [[1953|1953 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը» ([[Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը (ֆիլմ)|ֆիլմ]])
| Հենրիխ Բյոլ
| [[1974|1974 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| Julien Gracq
| [[1951|1951 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| [[1966|1966 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| Ջեկ Կերուակ
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| [[1906]]—[[1907|1907 թթ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| Վիրջինիա Վուլֆ
| [[1929|1929 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| [[1950|1950 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| [[1964|1964 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Le Procès-verbal»
| J. M. G. Le Clézio
| [[1963|1963 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Tropismes»
| Նատալի Սարոտ
| [[1939|1939 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Journal, 1887-1910»
| Ժյուլ Ռենար
| [[1925|1925 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| Ջոզեֆ Կոնրադ
| [[1900|1900 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Écrits»
| Ժակ Լական
| [[1966|1966 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Le Théâtre et son double»
| Անտոնեն Արտո
| [[1938|1938 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| [[1925|1925 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| [[1944|1944 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Blaise Cendrars
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Le Général de l'armée morte»
| Իսմայիլ Կադարե
| [[1963|1963 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| [[1979|1979 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| [[1928|1928 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| [[1931|1931 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Notre-Dame-des-Fleurs»
| Jean Genet
| [[1944|1944 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| [[1930]]—[[1932|1932 թթ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| René Char
| [[1948|1948 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| [[1951|1951 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| [[1939|1939 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Blake և Mortimer»
| Edgar P. Jacobs
| [[1950|1950 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| [[1910|1910 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «La Modification»
| Michel Butor
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «The Origins of Totalitarianism»
| Hannah Arendt
| [[1951|1951 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «[[Վարպետը և Մարգարիտան]]»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| [[1967|1967 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| Հենրի Միլեր
| [[1949]]—[[1960|1960 թթ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «The Big Sleep»
| Raymond Chandler
| [[1939|1939 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Amers»
| Saint-John Perse
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Gaston»
| André Franquin
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Malcolm Lowry
| [[1947|1947 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Midnight's Children»
| Սալման Ռուշդի
| [[1981|1981 թ.]]
|}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19072</id>
      <timestamp>2014-02-05T19:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14398">'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմել է 1999-ին Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որ է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17 000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Քամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| [[1943|1943 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| Անդրե Մալրո
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| [[1932|1932 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| [[1947|1947 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| [[1968|1968 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| [[1959|1959 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| [[1925|1925 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| [[1967|1967 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| Ալբերտո Մորավիա
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| Julien Gracq
| [[1951|1951 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| [[1966|1966 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| [[1944|1944 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Blaise Cendrars
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Notre-Dame-des-Fleurs»
| Jean Genet
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| [[Ռընե Շար]]
| [[1948|1948 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19073</id>
      <timestamp>2014-02-05T19:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14301">'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմել է 1999-ին Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որ է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17 000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Քամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| [[Անդրե Մալրո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| [[1947|1947 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| [[1925|1925 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| Ալբերտո Մորավիա
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| Julien Gracq
| [[1951|1951 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| [[1957|1957 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Blaise Cendrars
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| Ժան Ժենե
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19075</id>
      <timestamp>2014-02-05T19:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14327">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Քամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| [[Անդրե Մալրո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Blaise Cendrars
| [[1926|1926 թ.]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19076</id>
      <timestamp>2014-02-05T19:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14322">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Քամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| [[Անդրե Մալրո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19077</id>
      <timestamp>2014-02-06T05:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14322">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «La Condition humaine»
| [[Անդրե Մալրո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Voyage au bout de la nuit»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «L'Être et le Néant»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գալլիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «La Cantatrice chauve»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Belle du Seigneur»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Il disprezzo»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Les Vrilles de la vigne»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Capitale de la douleur»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Le Degré zéro de l'écriture»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Le Rivage des Syrtes»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Le Ravissement de Lol V. Stein»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Ficciones»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Moravagine»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Fureur et mystère»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19078</id>
      <timestamp>2014-02-07T19:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14541">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Մարդկային պայման»
| [[Անդրե Մալռո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Լինելություն և անէություն»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլներ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «[[Կապույտ ջրաշուշան]]» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գաղղիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Ճաղատ երգչուհին»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «[[Հարյուր տարվա մենություն]]»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «[[Շառաչ և ցասում]]»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| «Բարև, թախիծ»
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Խաղողի գալարածիլերը»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ցավի մայրաքաղաք»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «գոյության զրո մակարդակ»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Լոլ Սթայնի հափշտակությունը»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Հորինվածքներ»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Մորավաժին»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Մոլեգնություն և գաղտնիք»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19079</id>
      <timestamp>2014-02-07T19:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14602">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Մարդկային պայման»
| [[Անդրե Մալռո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Լինելություն և անէություն»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլներ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Կապույտ ջրաշուշան» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գաղղիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Ճաղատ երգչուհին»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|«Բարև, թախիծ»]]
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Խաղողի գալարածիլերը»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ցավի մայրաքաղաք»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «գոյության զրո մակարդակ»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Լոլ Սթայնի հափշտակությունը»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Հորինվածքներ»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Մորավաժին»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Մոլեգնություն և գաղտնիք»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Դավաճանություն»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19088</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14594">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Մարդկային պայման»
| [[Անդրե Մալռո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Լինելություն և անէություն»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլներ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Կապույտ ջրաշուշան» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գաղղիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Ճաղատ երգչուհին»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|«Բարև, թախիծ»]]
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Խաղողի գալարածիլերը»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ցավի մայրաքաղաք»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Գրության զրո մակարդակ»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Լոլ Սթայնի հափշտակությունը»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Հորինվածքներ»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Մորավաժին»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Մոլեգնություն և գաղտնիք»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Փոխակերպում»
| Միշել Բյուտոր
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19089</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="14598">[[Պատկեր:Le Monde logo.png|400px|thumb|]]
'''XX դարի 100 լավագույն գրքերն ըստ Le Monde-ի''', ցանկը կազմվել է 1999-ին, Le Monde թերթում: Նախապես լրագրողներն ու գրադարանավարները կազմել են 200 գրքից ցուցակ: Այնուհետև այդ ցուցակն առաջարկվել է ընթերցողին, որը պետք է պատասխաներ «Որն է այս գրքերից մնացել ձեր հիշողության մեջ» ([[ֆրանսերեն]]` Quels livres sont restés dans votre mémoire?) հարցմանը: Քվեարկությանը մասնակցել է մոտ 17.000 ֆրանսիացիներ:

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
! scope=col | Տարեթիվ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում»
| [[Մարսել Պրուստ]]
| 1913—1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Փոքրիկ իշխանը»
| [[Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Մարդկային պայման»
| [[Անդրե Մալռո]]
| 1933
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| Լուի-Ֆերդինան Սելին
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Ցասման ողկույզները»
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Ու՞մ մահն է գուժում զանգը» 
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Երկար Մոլնը»
| [[Ալեն-Ֆուրնիե]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Օրերի փրփուրը»
| [[Բորիս Վիան]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Երկրորդ սեռը»
| [[Սիմոնա դը Բովուար]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Գոդոյին սպասելիս»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Լինելություն և անէություն»
| [[Ժան Պոլ Սարտր]]
| 1943
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
| 1980
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագը»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
| 1973
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Խոսքեր»
| [[Ժակ Պրևեր]]
| 1946
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Ալկոհոլներ»
| [[Գիյոմ Ապոլիներ]]
| 1913
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Կապույտ ջրաշուշան» 
| [[Էրժե]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Աննա Ֆրանկի օրագիր»
| [[Աննա Ֆրանկ]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Տխուր արևադարձեր»
| Կլոդ Լևի-Ստրոս 
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Հմայիչ նոր տարի»
| [[Օլդոս Հաքսլի]]
| 1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «1984»
| [[Ջորջ Օրուել]]
| 1949
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Գաղղիացի Աստերիքսը»
| Ռընե Գոսկինի և Ալբեր Ուդերզո
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Ճաղատ երգչուհին»
| Էժեն Իոնեսկո
| 1952
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Սեքսուալության տեսության երեք ակնարկ»
| [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]
| 1905
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Փիլիսոփայական քար»
| [[Մարգարիտ Յուրսենար]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
| 1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
| 1940
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Դրամանանենգները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հեծյալը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
| 1968
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Թերեզ Դեսքեյրու»
| [[Ֆրանսուա Մորիակ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Զազին մետրոյում»
| [[Ռայմոն Քընո]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Verwirrung der Gefühle»
| [[Ստեֆան Ցվայգ]]
| 1927
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Քամուց քշվածները» 
| [[Մարգարետ Միտչել]]
| 1936
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| Դ. Հ. Լոուրենս
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Ման]]
| 1924
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|«Բարև, թախիծ»]]
| [[Ֆրանսուազ Սագան]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Ծովի լռությունը»
| Վերկոր
| 1942
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Կյանք. Օգտագործման եղանակ»
| Ժորժ Պերեկ
| 1978
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Բասկերվիլների շունը» 
| [[Արթուր Կոնան-Դոյլ]]
| 1901—1902
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Սատանայի արևի վրա»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Մեծն Գեթսբին»
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Կատակ»
| [[Միլան Կունդերա]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
| 1954
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Ռոջեր Աքրոյդի սպանությունը»
| [[Ագաթա Քրիստի]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Նադյա»
| [[Անդրե Բրետոն]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Օրելիեն»
| [[Լուի Արագոն]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Մետաքսյա մաշիկ»
| [[Պոլ Կլոդել]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «Վեց անձնավորություններ հեղինակ են փնտրում»
| [[Լուիջի Պիրանդելլո]]
| 1921
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Արթուրո Ույիի դիմադրելի վերելքը»
| [[Բերտոլդ Բրեխտ]]
| 1959
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Ուրբաթ կամ խաղաղօվկիանոսյան օղակ»
| Միշել Տուրնյե
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Աշխարհների պատերազմը»
| [[Հերբերտ Ուելս]]
| 1898
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Se questo è un uomo»
| [[Պրիմո Լևի]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Մատանիների տիրակալը»
| [[Ջոն Ռոնալդ Ռուել Թոլքին]]
| 1954—1955
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Խաղողի գալարածիլերը»
| Կոլետ
| 1908
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ցավի մայրաքաղաք»
| [[Պոլ Էլուար]]
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 61
| «Մարտին Իդեն» 
| [[Ջեկ Լոնդոն]]
| 1909
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 62
| «La Ballade de la mer salée»
| Ուգո Պրատ
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 63
| «Գրության զրո մակարդակ»
| [[Ռոլան Բարտ]]
| 1953
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 64
| «Կատարինա Բլյումի կորցրած պատիվը»
| [[Հենրիխ Բյոլ]]
| 1974
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 65
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժուլիեն Գրակք]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 66
| «Բառեր և իրեր»
| [[Միշել Ֆուկո]]
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 67
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեկ Քերուակ]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 68 
| «Նիլսի զարմանահրաշ ճանապարհորդությունը վայրի սագերի հետ»
| [[Սելմա Լագերլյոֆ]]
| 1906—1907
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 69
| «Սեփական սենյակ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]]
| 1929
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 70
| «Մարսի տարեգրությունները» 
| [[Ռեյ Բրեդբերի]]
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 71
| «Լոլ Սթայնի հափշտակությունը»
| Մարգըրիտ Դյուրաս
| 1964
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 72
| «Արձանագրություն»
| Ժան-Մարի Գյուստավ Լըկլեզիո
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 73
| «Տրոպիզմ»
| Նատալի Սարոտ
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 74
| «Օրագիր, 1887-1910»
| [[Ժյուլ Ռենար]]
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 75
| «Լորդ Ջիմ»
| [[Ջոզեֆ Քոնրադ]]
| 1900
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 76
| «Երկեր»
| Ժակ Լական
| 1966
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 77
| «Թատրոնը և նրա կրկնակը»
| Անտոնեն Արտո
| 1938
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 78
| «Մանհեթեն»
| Ջոն Դոս Պասոս
| 1925
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 79
| «Հորինվածքներ»
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 80
| «Մորավաժին»
| Բլեզ Սանդրար
| 1926
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 81
| «Մահվան բանակի գեներալը»
| Իսմայիլ Կադարե
| 1963
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 82
| «Սոֆիի ընտրությունը»
| Վիլյամ Սթայրոն
| 1979
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 83
| «Գնչուական ռոմանսերո»
| [[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]]
| 1928
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 84
| «Pietr-le-Letton»
| [[Ժորժ Սիմենոն]]
| 1931
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 85
| «Ծաղիկներով Աստվածամայրը»
| [[Ժան Ժենե]]
| 1944
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 86
| «Մարդը առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
| 1930—1932
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 87
| «Մոլեգնություն և գաղտնիք»
| [[Ռընե Շար]]
| 1948
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 88
| «Փրկիչը տարեկանի արտում» 
| [[Ջերոմ Դեյվիդ Սելինջեր]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 89
| «Միսս Բլենդիշի համար խոլորձներ չկան»
| [[Ջեյմս Հադլեյ Չեյզ]]
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 90
| «Բլեյկ և Մորտիմեր»
| Էդգար Պ. Ժակոբ
| 1950
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 91
| «Մալտե Լաուրիդ Բրիգեի նոթերը»
| [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]]
| 1910
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 92
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 93
| «Տոտալիտարիզմի ակունքները»
| [[Հաննա Արենդտ]]
| 1951
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 94
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխայիլ Բուլգակով]]
| 1967
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 95 
| «The Rosy Crucifixion»
| [[Հենրի Միլեր]]
| 1949—1960
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 96
| «Խորը երազ»
| Ռայմոնդ Չանդլեր
| 1939
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 97
| «Փեղկեր»
| [[Սեն-Ժոն Պերս]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 98 
| «Գաստոն»
| [[Անդրե Ֆրանկին]]
| 1957
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 99
| «Under the Volcano»
| Մալկոլմ Լաուրի
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 100
| «Երեխաները կեսգիշերին»
| [[Սալման Ռուշդի]]
| 1981
|}

[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XX դարի անգլիագիր արձակ թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի (գիրք, 2002)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6055</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13268</id>
      <timestamp>2013-01-31T19:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Angliagir ardzak.jpg|250px|thumb|]] '''XX դարի անգլիագիր արձակ թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի''', 2002-ին «Լուսակն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1484">[[Պատկեր:Angliagir ardzak.jpg|250px|thumb|]]
'''XX դարի անգլիագիր արձակ թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի''', 2002-ին «Լուսակն» հրատարակչության կողմից հրատարակված անգլիագիր պատմվածքների ժողովածու։ Կազմեց և անգլերենից թարգմանեց [[Լիլիթ Գալստյան]]ը: 220 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ներկայացնում է XX դարի ամերիկյան, կանադական և անգլիական արձակի տասներեք հեղինակների, որոնց ստեղծագործություններն  իրենց նշանակալի հետքն են թողել  համաշխարհային գրականության և հատկապես ժամանակակից արձակի զարգացման վրա: Հեղինակների մեծ մասը հայերեն թարգմանվում է առաջին անգամ:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* [[Մեկնում (Շերվուդ Անդերսեն)]]
* [[Նշաններ և սիմվոլներ (Վլադիմիր Նաբոկով)]]
* [[Հնդկացիների գյուղը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Զմյուռնիայի նավահանգիստը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Ուրիշ երկրում (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]] 
* [[Նայելով ու սպասելով (Մորլի Քալահան)]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13272</id>
      <timestamp>2013-01-31T19:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2368">[[Պատկեր:Angliagir ardzak.jpg|250px|thumb|]]
'''XX դարի անգլիագիր արձակ թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի''', 2002-ին «Լուսակն» հրատարակչության կողմից հրատարակված անգլիագիր պատմվածքների ժողովածու։ Կազմեց և անգլերենից թարգմանեց [[Լիլիթ Գալստյան]]ը: 220 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ներկայացնում է XX դարի ամերիկյան, կանադական և անգլիական արձակի տասներեք հեղինակների, որոնց ստեղծագործություններն  իրենց նշանակալի հետքն են թողել  համաշխարհային գրականության և հատկապես ժամանակակից արձակի զարգացման վրա: Հեղինակների մեծ մասը հայերեն թարգմանվում է առաջին անգամ:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* [[Մեկնում (Շերվուդ Անդերսեն)]]
* [[Նշաններ և սիմվոլներ (Վլադիմիր Նաբոկով)]]
* [[Հնդկացիների գյուղը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Զմյուռնիայի նավահանգիստը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Ուրիշ երկրում (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]] 
* [[Նայելով ու սպասելով (Մորլի Քալահան)]]
* [[Գնացքները (Վիլյամ Սարոյան)]]
* [[Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար (Մորդեքեյ Ռիչլեր)]]
* [[Ձմեռային քամի (Ալիս Մունրո)]]
* [[Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը (Վ. Ս. Նեյփոլ)]]
* [[Թշնամին (Վ. Ս. Նեյփոլ)]]
* [[Դեպք (Նադին Գորդիմր)]]
* [[Անձրևի թագուհին (Նադին Գորդիմր)]]
* [[Պաղ աչքերով մարդը (Օդրի Թոմաս)]]
* [[Կեցալ՝ արքայական թռչուն (Մարգրեթ Էթվուդ)]]
* [[Մորս կոշիկները (Ռոբերթ Լավ Թեյլոր)]]
* [[Պատմություն անձրևի ու ձյան մասին (Չարլզ Վիլկինսոն)]]

[[Կատեգորիա:2002-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Լուսակն» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15020</id>
      <timestamp>2013-04-24T16:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրքի բովանդակությունը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2368">[[Պատկեր:Angliagir ardzak.jpg|250px|thumb|]]
'''XX դարի անգլիագիր արձակ թարգմանությամբ Լիլիթ Գալստյանի''', 2002-ին «Լուսակն» հրատարակչության կողմից հրատարակված անգլիագիր պատմվածքների ժողովածու։ Կազմեց և անգլերենից թարգմանեց [[Լիլիթ Գալստյան]]ը: 220 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Ժողովածուն ներկայացնում է XX դարի ամերիկյան, կանադական և անգլիական արձակի տասներեք հեղինակների, որոնց ստեղծագործություններն  իրենց նշանակալի հետքն են թողել  համաշխարհային գրականության և հատկապես ժամանակակից արձակի զարգացման վրա: Հեղինակների մեծ մասը հայերեն թարգմանվում է առաջին անգամ:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* [[Մեկնում (Շերվուդ Անդերսեն)]]
* [[Նշաններ և սիմվոլներ (Վլադիմիր Նաբոկով)]]
* [[Հնդկացիների գյուղը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Չմյուռնիայի նավահանգիստը (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]]
* [[Ուրիշ երկրում (Էռնեստ Հեմինգուեյ)]] 
* [[Նայելով ու սպասելով (Մորլի Քալահան)]]
* [[Գնացքները (Վիլյամ Սարոյան)]]
* [[Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար (Մորդեքեյ Ռիչլեր)]]
* [[Ձմեռային քամի (Ալիս Մունրո)]]
* [[Գիշերային պահակի զեկուցագիրքը (Վ. Ս. Նեյփոլ)]]
* [[Թշնամին (Վ. Ս. Նեյփոլ)]]
* [[Դեպք (Նադին Գորդիմր)]]
* [[Անձրևի թագուհին (Նադին Գորդիմր)]]
* [[Պաղ աչքերով մարդը (Օդրի Թոմաս)]]
* [[Կեցալ՝ արքայական թռչուն (Մարգրեթ Էթվուդ)]]
* [[Մորս կոշիկները (Ռոբերթ Լավ Թեյլոր)]]
* [[Պատմություն անձրևի ու ձյան մասին (Չարլզ Վիլկինսոն)]]

[[Կատեգորիա:2002-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Լուսակն» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8561</id>
      <sha1>fvflgahka3nygcgtb8xlp6jf8q3prjp</sha1>
    <revision>
      <id>19081</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]] '''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', «Լառուս» (''Larousse'') հանրաgիտար...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8535">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', «Լառուս» (''Larousse'') հանրաgիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
| 1947
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոնները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
| 1922
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկյուզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ աչշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19082</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8521">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', «Լառուս» (''Larousse'') հանրաgիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոնները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| Ժան Ժիոնո
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկյուզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ աչշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19086</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8546">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրաgիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոնները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկյուզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ աչշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19087</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8547">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոնները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկյուզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ աչշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19090</id>
      <timestamp>2014-02-07T21:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8547">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոնները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկյուզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19097</id>
      <timestamp>2014-02-07T22:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8545">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Թաթարական անապատ»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկույզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19098</id>
      <timestamp>2014-02-08T06:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8543">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Մարդկային պայմանը»
| [[Անդրե Մառլո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկույզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19126</id>
      <timestamp>2014-02-09T12:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8579">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Մարդկային պայմանը»
| [[Անդրե Մառլո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկույզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19159</id>
      <timestamp>2014-02-11T16:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8579">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Մարդկային պայմանը»
| [[Անդրե Մալռո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկույզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Պոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20113</id>
      <timestamp>2014-06-03T17:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8579">[[Պատկեր:Larousse vectoriel.svg.png|300px|thumb|]]
'''XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի''', ֆրանսիական «Լառուս» (''Larousse'') հանրագիտարանը 2000 թվականի հատուկ հրատարակության մեջ զետեղել է «Քսաներորդ դարի լավագույն վեպերը» ցուցակը, որտեղ ընդգրկված են 60 [[վեպ]]եր:

== XX դարի լավագույն վեպերն ըստ Larousse-ի ==

{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
! scope=col | №
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Անվանում
! scope=col class=&quot;unsortable&quot; | Հեղինակ
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 1
| «Դեպի Սվանները»
| [[Մարսել Պրուստ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 2
| «Զենոյի ինգնագիտակցությունը»
| [[Իտալո Զվեվո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 3
| «Դատավարություն»
| [[Ֆրանց Կաֆկա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 4
| «Շառաչ և ցասում»
| [[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 5
| «Դեսպաններ»
| [[Հենրի Ջեյմս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 6
| «Վատիկանի նկուղները»
| [[Անդրե Ժիդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 7
| «Փարիզի գյուղացին»
| [[Լուի Արագոն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 8
| «Բեռլին-Ալեքսանդերպլաց» 
| [[Ալֆրեդ Դյոբլին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 9
| «Ժան-Քրիստոֆ»
| [[Ռոմեն Ռոլան]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 10
| «Կախարդական լեռը»
| [[Թոմաս Մանն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 11
| «Սատանայի արևի տակ»
| [[Ժորժ Բերնանոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 12
| «Տպավորություն Աֆրիկայից»
| [[Ռայմոն Ռուսսել]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 13
| «Ուլիսես»
| [[Ջեյմս Ջոյս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 14
| «Անցում Մանհատանով»
| [[Ջոն-Դոս Պասոս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 15
| «Տափաստանի գայլը»
| [[Հերման Հեսսե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 16
| «Մարդն առանց հատկությունների»
| [[Ռոբերտ Մուզիլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 17
| «Տիբոները»
| [[Ռոժե-Մարտեն դյու Գար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 18
| «Մեծն Գեթսբին» 
| [[Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 19
| «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը»
| [[Դեյվիդ Հերբերտ Լոուրենս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 20
| «Ալիքներ»
| [[Վիրջինիա Վուլֆ]] 
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 21
| «Ուղևորություն դեպի գիշերվա ծայրը»
| [[Լուի-Ֆերդինանդ Սելին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 22
| «Կանաչ զամբիկը»
| [[Մարսել Էմե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 23
| «Թաթարական անապատը»
| [[Դինո Բուցցատի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 24
| «Մոյրա»
| [[Ժյուլիեն Գրին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 25
| «Ծերունին և Ծովը»
| [[Էռնեստ Հեմինգուեյ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 26
| «Օտարը»
| [[Ալբեր Կամյու]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 27
| «Ճանճերի տիրակալը»
| [[Ուիլյամ Գոլդինգ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 28
| «Բարի կամքի մարդիկ»
| [[Ժյուլ Ռոմեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 29
| «Մարդկային պայմանը»
| [[Անդրե Մալռո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 30
| «Խեցգետնի արևադարձը»
| [[Հենրի Միլլեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 31
| «Հուսարը տանիքին»
| [[Ժան Ժիոնո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 32
| «Արհամարանք»
| [[Ալբերտո Մորավիա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 33
| «Սիրթի ծովափը»
| [[Ժյուլիեն Գրակք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 34
| «Մարֆի»
| [[Սեմյուել Բեքեթ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 35
| «Հրաբխից վեր»
| [[Մալքոլմ Լաուրի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 36
| «Լոլիտա»
| [[Վլադիմիր Նաբոկով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 37
| «Ադրիանի հուշը»
| [[Մարգրիտ Յուրսենար]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 38
| «Ցասումի ողկույզները» 
| [[Ջոն Սթեյնբեք]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 39
| «Մի պատնեշ Խաղաղ օվկիանոսի դեմ»
| [[Մարգրիտ Դյուրաս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 40
| «Ոսկե տաճարը»
| [[Յուկիո Միսիմա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 41
| [[Հորինվածքներ]]
| [[Խորխե Լուիս Բորխես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 42
| «Փոխակերպում»
| [[Միշել Բյուտոր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 43
| «Թմբուկը»
| [[Գյունտեր Գրասս]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 44
| «Լուսավորության դարը» 
| [[Ալեխո Կարպենտյեր]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 45
| «Խմբանկար տիկնոջ հետ»
| [[Հայնրիխ Բյոլլ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 46
| «Կռացած բարոնը»
| [[Իտալիո Կալվինո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 47
| «Մոլորակադարան»
| [[Նատալի Սարրոտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 48
| «Վարպետը և Մարգարիտան»
| [[Միխաիլ Բուլգակով]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 49
| «Վիտգենշտեյնի զարմիկը»
| [[Թոմաս Բեռնհարդտ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 50
| «Ճանապարհին»
| [[Ջեք Կերուակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 51
| «Դոկտոր Ժիվագո»
| [[Բորիս Պաստեռնակ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 52
| «Խանդ»
| [[Ալեն Ռոբ-Գրիյե]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 53
| «ԳՈՒԼԱԳ արշիպելագ»
| [[Ալեքսանդր Սոլժենիցին]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 54
| «Անտանելի թեթևություն»
| [[Միլան Կունդերա]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 55
| «Հարյուր տարվա մենություն»
| [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 56
| «Կյանքի կիրառման կերպ»
| [[Ժորժ Պերեկ]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 57
| «Տիրոջ գեղեցկուհին»
| [[Ալբեր Կոեն]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 58
| «Ծեր խենթի օրագիրը»
| [[Յունիշիրո Տամիձակի]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 59
| «Վարդի անունը»
| [[Ումբերտո Էկո]]
|----------------------------------
| align=&quot;right&quot; | 60
| «Ապակե քաղաք»
| [[Փոլ Օսթեր]]
|}

== Տե՛ս նաև ==

* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ալեքսանդր Թոփչյան, Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

[[Կատեգորիա:Վեպ]]
[[Կատեգորիա:Գիրք]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դար]]
[[Կատեգորիա:Ցանկեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XXI. (մատենաշար, Անտարես)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6984</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15445</id>
      <timestamp>2013-05-19T12:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:XXI..png|200px|thumb|]] '''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին:  = Մատենաշա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1869">[[Պատկեր:XXI..png|200px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]

----------------------------------
Գրքերը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15447</id>
      <timestamp>2013-05-19T12:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1869">[[Պատկեր:XXI..png|350px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]

----------------------------------
Գրքերը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15448</id>
      <timestamp>2013-05-19T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1869">[[Պատկեր:XXI..png|550px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]

----------------------------------
Գրքերը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15456</id>
      <timestamp>2013-05-19T13:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2049">[[Պատկեր:XXI..png|550px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին: Մատենաշարը առանձին գրքերով ներկայացնում է ժամանակակից հայ արձակագիրների ստեղծագործությունները:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]

----------------------------------
Գրքերը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15765</id>
      <timestamp>2013-06-29T15:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2244">[[Պատկեր:XXI..png|550px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին: Մատենաշարը առանձին գրքերով ներկայացնում է ժամանակակից հայ արձակագիրների ստեղծագործությունները:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]
#[[Ողորմություն Ֆրոսյային (Հովհաննես Երանյան, 2013)|Հովհաննես Երանյան, Ողորմություն Ֆրոսյային (պատմվածքներ)]]

----------------------------------
Գրքերը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող «Հայ գիրք» գրախանութում:

[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17847</id>
      <timestamp>2013-11-15T15:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1878">[[Պատկեր:XXI..png|550px|thumb|]]
'''«XXI.»''', ''«Անտարես» հրատարակչության'' մատենաշարերից: Հիմնվել է 2012-ին: Մատենաշարը առանձին գրքերով ներկայացնում է ժամանակակից հայ արձակագիրների ստեղծագործությունները:

= Մատենաշարով հրատարակվել են` =

== 2012 ==

#[[Ցտեսություն, Ծիտ (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ցտեսություն, Ծիտ (վեպ)]]
#[[Ռոբինզոն (Արամ Պաչյան, գիրք, 2012)|Արամ Պաչյան, Ռոբինզոն (պատմվածքներ)]]
#[[Փախչող քաղաքը (Հովհաննես Թեքգյոզյան, 2012, գիրք)|Հովհաննես Թեքգյոզյան, Փախչող քաղաքը (կինովիպակ)]]
#[[Ենոքի աչքը (Գուրգեն Խանջյան, գիրք, 2012)|Գուրգեն Խանջյան, Ենոքի աչքը (վեպ)]]
#[[Երկվորյակների արևը (Հրաչյա Սարիբեկյան, 2012)|Հրաչյա Սարիբեկյան, Երկվորյակների արևը (վեպ)]]

== 2013 ==

#[[Կիկոսի վերադարձը (Արմեն Օհանյան, գիրք, 2013)|Արմեն Օհանյան, Կիկոսի վերադարձը (պատմվածքներ)]]
#[[Մենախոսություն երկու ձայնով (Լիլիթ Կարապետյան, 2013, գիրք)|Լիլիթ Կարապետյան, Մենախոսություն երկու ձայնով (պատմվածքներ)]]
#[[Ողորմություն Ֆրոսյային (Հովհաննես Երանյան, 2013)|Հովհաննես Երանյան, Ողորմություն Ֆրոսյային (պատմվածքներ)]]


[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Մատենաշարեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Աբովյանշին» տրեստ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6387</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14361</id>
      <timestamp>2013-03-27T15:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աբովյանշին» տրեստ''', '''«Աբովյանի շինարարական» տրեստ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="249">'''«Աբովյանշին» տրեստ''', '''«Աբովյանի շինարարական» տրեստ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ազդարար» (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6938</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15310</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ազդարար»։''' [[Հայերեն]] առաջին պարբերականը, որ լույս է տեսել 1794 թվականին Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="313">'''«Ազդարար»։''' [[Հայերեն]] առաջին պարբերականը, որ լույս է տեսել 1794 թվականին Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ալգա» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6429</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14423</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ալգա»''' ([[կիրգիզերեն]] ալգա — առաջ)— արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Կիրգիզական ՍՍՀ-...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="734">'''«Ալգա»''' ([[կիրգիզերեն]] ալգա — առաջ)— արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Կիրգիզական ՍՍՀ-ում, որը միավորում է արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին, ինչպես նաև բարձրագույն և միջնակարգ-մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների սովորողներին ու աշխատողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14424</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="735">'''«Ալգա»''' ([[կիրգիզերեն]] ալգա — առաջ) — արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Կիրգիզական ՍՍՀ-ում, որը միավորում է արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին, ինչպես նաև բարձրագույն և միջնակարգ-մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների սովորողներին ու աշխատողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ամաթեր ատլետ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6453</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14450</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Ամաթեր ատլետ» – ԱՄՆ-ի սիրող-մարզիկների խորհրդի կողմից [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվող մարզական ամսա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="487">«Ամաթեր ատլետ» – ԱՄՆ-ի սիրող-մարզիկների խորհրդի կողմից [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվող մարզական ամսագիր, որը լուսաբանում է խորհրդի տնօրինության տակ գտնվող մարզաձևերին վերաբերող հարցերը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14451</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="493">'''«Ամաթեր ատլետ»''' – ԱՄՆ-ի սիրող-մարզիկների խորհրդի կողմից [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվող մարզական ամսագիր, որը լուսաբանում է խորհրդի տնօրինության տակ գտնվող մարզաձևերին վերաբերող հարցերը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Աշխատանք» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6478</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14477</id>
      <timestamp>2013-03-28T21:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աշխատանք»''' — արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Հայկական ՍՍՀ-ում, որը միավորում է արտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="486">'''«Աշխատանք»''' — արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Հայկական ՍՍՀ-ում, որը միավորում է արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Աշխատանքային ռեզերվներ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6479</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14478</id>
      <timestamp>2013-03-28T21:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աշխատանքային ռեզերվներ»''' – համամիութենական գերատեսչական կամավոր մարզական ընկերություն, որը միա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="466">'''«Աշխատանքային ռեզերվներ»''' – համամիութենական գերատեսչական կամավոր մարզական ընկերություն, որը միավորում է պրոֆտեխնիկական կրթության համակարգի սովորողներին և աշխատողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Աուտո-Մոտոր» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6590</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14629</id>
      <timestamp>2013-04-02T10:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աուտո-Մոտոր»''' — Հունգարական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[հունգարերեն]] լեզվով հրատարակվող ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="459">'''«Աուտո-Մոտոր»''' — Հունգարական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[հունգարերեն]] լեզվով հրատարակվող ամսագիր, որը լուսաբանում է ավտոսպորտին և մոտոսպորտին վերաբերող հարցերը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Առասպելները երբեք ավարտուն չեն...» (Տեքստ և բնագիր, Սուրեն Աբրահամյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3123</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6463</id>
      <timestamp>2011-10-30T18:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="60108">[[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բնագիր (Սուրեն Աբրահամյան, գիրք, 2010)|«Տեքստ և բնագիր»]] գրքի «Առասպելները երբեք ավարտուն չեն...» բաժինը:

== «Առասպելները երբեք ավարտուն չեն...» (Վարուժան Այվազյանի «Ճանճի ամիսը» վեպի առիթով)==

90-ականների հայ արձակը ավանդույթների պատմական փոխազդեցությունների, տիպաբանական նորագոյացման, ընկալման և պատկերումի նորույթներ է պարունակում, որը ցավոք, [[գրականագիտություն]]ը և [[քննադատություն]]ը դեռևս չի արձանագրել, նույնիսկ անհուսալիորեն ետ է մնում… Ուստի վերջին տասնամյակի գրականագիտության մեջ դեռևս չի տեղորոշվել մի այնպիսի անհատականության արձակը, ինչպիսին [[Վարուժան Այվազյան]]ի խնդիրն է այս պարագայում:

Վարուժան Այվազյանը հրապարակել է երկու [[գիրք]]` «Հին ահ» ([[1991]]) և «Ճանճի ամիսը» ([[1998]]): Տասնամյա ստեղծագործական շրջանի համար, թվում է` ծավալուն չէ, բայց ընթացքը վերլուծելու իմաստով` չափազանց բարդ, եթե նկատենք, որ «Հին ահ» [[վիպակ]]ի գրության թիվը հեղինակը նշում է 1991 թվականը, իսկ «Ճանճի ամիսը» [[վեպ]]ը` 1998-ը: Գրչի այս ժլատ ընթացքը փոխատեղվում է որոնումի խորությամբ, հավանաբար իր աշխարհի գոյավորման ինքնախստությամբ, արժևորման այվազյանական չափումներով, որ երկու այս գրքերի սևեռուն միայնության և ամբողջականության մեկնակետից է սկզբնավորվում:

90-ականների արձակը, մասնավորապես Այվազյանի պարագայում, մի դժվար պատմագրական մթնոլորտում էր ձևավորվում: Խնդիրն այս դեպքում ոչ այնքան ժամանակաշրջանի պատմական բովանդակությունն է, որքան [[պատում]]ի և ընկալման ձևի համադրության ամբողջությունը, որ կենսապրումը գեղագիտական չափումի մեջ է ընդգրկում` անհատի ապրվող ճշմարտությունը հայտնաբերելու, և դրանով էլ հանդերձ որոնում այն դրաման, որ ամբողջացնում է անհատի և մարդու ճակատագրի իմաստը:

Այվազյանը և 90-ականների արձակում այս դրույթը լուծման յուրուրույն հանգրվաններ է պարագրկում, որով տարբերվում է 60-80-ականների արձակից ինչպես ժանրային, այնպես էլ տիպաբանական առումով: Ավելի հստակ. Վ. Այվազյանի արձակը, կրելով [[Հրանտ Մաթևոսյան|Մաթևոսյանի]] ավանդույթի ներհոսքը, այն իր տաղանդի մեջ վերընձյուղելով, վերստեղծում է ավանդույթը` արդեն իբրև ուրույն ոճ, պատումի ձև, այնուհետև` իբրև դրա պատմություն… որ գրապատմական նորագույն ժամանակագրությունն է կրելու…

Գրողի երախայրիքը` «Հին ահ» (1991) վիպակը և նույնանուն գրքի [[պատմվածք]]ները, վերջինը` «Ճանճի ամիսը» (1998), ինքնահաստատման այվազյանական մեկնությամբ է բնութագրվում, որը պատումի նույնադրույթ շերտերի մեջ ներառելով, կարելի է անվանել` ընկալման ձևույթներ, որոնք պատմվածք-տրակտատի և առակ-վեպի ժանրային «նմանության միասնության» է գրողը բացատրելու իր «Ճանճի ամիսը» վեպի [[նախաբան]]ում, գրելով` «…ժանրային առումով գործը ինձ առակ է թվում` առավելապես ընդհանրացնում – խտացման, ընդգրկման ու կառույցի իմաստով» , նույնը և` «Գարունի» (6, 98, էջ 14-15) «Գրողը և ժամանակը» հարցուպատասխանի մեջ: Հետևաբար, պարզ պատումից և հանգուցալուծման ավանդական ընկալման ձևերից անցնելով իմաստային, երևույթի մեկնաբանական, գիտակցելի կենսապրումի փիլիսոփայական խորաշերտերը, առարկայական պատկերից` նրա էության և երևույթի մեջ ընկղմվելը համարելով բուն գրականության խնդիրը, Այվազյանը «համակարգում է» ժանրային կառույցի մի այլ` '''համադրականության''' սկզբունքը:

Այսպիսով, փոխհամատեղելով առարկայական պատկերը նրա իդեական կերպով, առարկայի և նրա էության միասնականությանն է ձգտում, ուստի և` առարկայաշխարհի իմաստի, նրա նշանակության, ինտենցիոնալ և պատմական-տելեոլոգիական «կառուցվածքի» ընկալման ձևին է հանգում: Ինչ խոսք, այս երևույթը ունի իր բացատրությունը Այվազյանի արձակում: Գրողին համարելով ոչ թե «ժամանակագիր» («գրողն ինքն է ժամանակ»), Այվազյանը, բուն աշխարհը (իրականությունը) ընկալում է ոչ թե իբրև «ինֆորմացիա», այլ ամբողջականություն, որն ունի նշանակություն, իմաստի եզակի և աննախադրյալ կապակցություն: Այն շարժման և ներհայաց ձգտման մեջ է, օժտված է փոփոխվելու, կրում է հավաստիություն և անվերջություն: Այսինքն` սա նման է կենդանի մի շարժանկարի, որի հավաստիությունը նրա հավատ ընծայելու մեջ է և որի շարժման ամեն մի «ակնթարթը», եթե գիտակցությունը «ճանաչում է», ապա կարող է մեկնաբանվել պատումի ձևով, որ ժանրային համակարգում կարող է հանդերձավորվել (անշարժանալ) կառույցի մի միասնական օղակ որպես («Հին ահ» և «Ճանճի ամիս» ամբողջ համակարգում): Մյուս կողմից` պատկերային համակարգում այն «ավարտուն» չէ, քանի դեռ ձգտում է իր իդեային (հոգևոր ընկալման ոլորտ): Հետևաբար, գրողը նախընտրում է '''ասույթը''', որը հանդես է գալիս ինչպես խոսքի, լեզվի «կոդային» գաղտնիք` բացահայտելու միջոցով, ինչպես նաև պատկեր` օժտված ինքնաբացահայտվելու ճանաչողական ներընթաց միջուկով: Ժանրային իմաստով սա կանխորոշում է առակ - վեպի կամ առակ-պատմվածքի և պատմվածք-տրակտատի կառուցվածքը, որը ձգտում է «անավարտության», իսկ առարկայական պատկերը կազմալուծում է պատումի մեջ և քննվում իբրև ժամանակի միասնության պրոբլեմ` հանգելով իմաստի և կենսոլորտի «աուրային» նույնության, ասույթի ճշմարտության, նրա ֆենոմենի տարրալուծման կամ` դեպի այն ընթանալու և կենսապրումի գիտակցության հոսքում և իրենով (լեզվապատկերների միջոցով) «ինքնաարտահայտվելու» եղանակով: Ընդսմին, Այվազյանը սրանով լուծում է «աուրայի» ըմբռնումի իր «մեթոդաբանությունը» և գրական [[տեքստ]]ից օտարում է կեղծ առարկայությունը, որը ճշմարիտ չէ այնքանով, որքանով չի համապատասխանում պատկերի իմաստին և նշանակությանը: Երկրորդ` ընդհանրացնելով առարկան, փոխաձևում է այն հոգևոր հասկացության, նրա էության մեջ դիտում ոչ թե «հայելային» իրականություն, այլ` ժամանակի էություն, որը պարագայական չէ, ոչ էլ կենցաղային, այլ «աուրայի» օրենիքն համապատասխանության ձգտող (ինչպես «Ճանճի ամիսը» վեպում):

Վարուժան Այվազյանը գրականության ուրույն իր դիտարկման մեջ, այսպիսով, առաջ է մղում տեքստի իմաստազրկության խնդիրը, ժանրային համակարգում այն պատկերագրում` իբրև ավանդույթ է ներբերող վեպ, վիպակ և պատմվածք, իսկ ասույթի ճանաչողության կենսահոսքի միտվածությամբ` իբրև առակ, որի իմաստը այն ապրելու և ճանաչելու, ոչ թե ապացույցներ կամ անհրաժեշտության նախադրյալներ գտնելու մեջ է: Այն «ինքնին գաղտնիք է», որը պետք է ապրել… 

Վ. Այվազյանը այս իմաստով իր նախորդների անունների մեջ է` [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] «Երկիր Նաիրիի», [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանի]] «Վերք Հայաստանիի»  , անշուշտ, Հ. Մաթևոսյանի … Թեև սրա մասին գրողն ասում է «Ճանճի ամիսը» վեպի առիթով , բայց, ավանդույթի այդ տարրերը կան և' «Հին ահ» վիպակում, և' պատմվածքներում: Ուստի, առհասարակ, խոսքի գայթակղության միջոցները չվատնելու, «չերկարաբանելու» ([[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացի]]) համար, վերադառնանք [[բնագիր]]ը մեկնաբանելու դրույթին` կառույցին, որ ` «հոգևոր, կենդանի, իմաստավոր երևույթ է» : Ըստ Այվազյանի` այն և' լեզու է, և' պատկեր, և' նրանց միասնական էությունը` ներդաշնակության ձգտող նրա մեջ տարրալուծվող: «Ճարտարապետական» կառույցի այդ կենսոլորտի մեջ է, քանզի ներսուզվում պատմությունը` ժամանակի ինքնությամբ, ապրումի այվազյանական կերտումով և առբերում իրենով մի «սրբազան զրույց», որ երբեք ավարտուն չի լինելու, ինչպես առասպելը` ներընթաց, իմաստակիր, էությանը համաձուլվող, նախնական ու անվերջության ձգտող…

II
Առհասարակ, Վ. Այվազյանի արձակը մեկնաբանական իր ինքնակա կառուցվածքն ունի, որ ժանրային համակարգում տրոհելի է` վերլուծական պատկերային ինքնուրույն «աուրան» արտահայտելիի միջոցով բացատրելու, բայց ընդհանուր կառուցվածքում` ամբողջական: Այն («առարկայի սյուժե») Այվազյանը նմանեցնում է «կենդանի օրգանիզմի»: Այս առումով, ուստի, արտահայտելի լեզուն է, լեզվական միջոցները, նրա կենսոլորտը, որ առարկայի բնութագրումից կարող է վերաճել (վերաճում է) առարկայի հասկացության: Լեզվի այս «գործողության» մեջ մասնատելի է, ուրեմն, ժամանակը, որը ընդհանուր հասկացության մեջ կրում է «ասույթը»: Դեպի այն ընթանալիս գիտակցության հոսքում պատմողը տարբերում է «գաղտնիքը», այսինքն` ներբերում այս իրականության մեջ, որ ոչ վերացական է, ոչ միստիկ, «այլ ներքին ու արտաքին այն ներդաշն ոլորտը, ինչը հեց միակ իրականությունն է» (ՃԱ 8), այլ խոսքով` «աուրան»:

Աուրայի այստիպի ընկալման մեջ, ուրեմն, իբրև միակ Պահի հասկացություն, պետք է քննել Ժամանակի «մասնատելիության» առաջին սահմանը, որը խոսքի բան-ական առեղծվածն է կրում: Փիլիսոփայական իր ինքնությամբ, սակայն, որքան Այվազյանը ներամփոփ է և ուրույն, այնուհանդերձ, ստացական որոշ եզրերով` սահմանելի, որի ակունքները մերձենում են Դեկարտի, «Նոր քննադատության», ինչպես նաև Հուսեռլի ֆենոմենոլոգիայի և էկզիստենցիալիստների որոշ դրույթների…

Ընդհանուր առմամբ այս ներքին կապը տրամաբանական է այնքանով, որ վերոնշյալ անունների ստեղծած համակարգերում ևս կան ընդհանրություններ, մասնավորապես Հուսեռլի աշխարհայեցության մեջ, որի միջոցով համաբերվում են 90-ականների արձակի որոշ կշռադրույթները, մեկնաբանվում Այվազյանի արձակի մի քանի հարցեր:

…Ընդհանրապես, եթե «գրականություն ստեղծելու համարձակությունը հակակշիռ չէ համեստությանը» ըստ Վարուժանի, ապա պատասխանատվության այս համատեքսում հավանաբար հնարավոր է Այվազյանի արձակի դժվար կշռույթը համաստեղծել իր ներքին կապակցության և ամոբղջանալու ներընթերցման ընթացքում…

Ընդսմին, վերոնշյալ համապատասխանության արժևորման համանմանությունը Այվազյանի լեզվի, ուստիև պատկերային համակարգում` արտացոլման միասնության, դիմառնության եղանակի պատումային շարքն է: Դա ոչ այլ ինչ է, քան, պայմանականորեն ասած, լեզվաարտահայտչամիջոցների «գործողություն», որն ընթանում է պատմողի ապրումի ստուգաբանությանը զուգընթաց, ներերևութաբանական կշռույթների ինքնիմաստ տրամագծության անվերջության կուտակումներով: Դրանք բացատրելու են Ժամանակի մեջ կամ այդ հասկացության ներկա կապում, տրոհելի են, սակայն անվերջ, երբ տրամաբանության «ավարտի» մեջ դիմառնում են մի այլ` '''իմաստի անվերջության, ողբերգականորեն անզոր` հավերժության ընթացքի, բանականության և Աստծո միջև''': Այվազյանը, այսպիսով, մերձենալով Ճշմարտության և Աստծո այս կենսոլորտին, կամ, ավելի ճիշտ` ընթանալով դեպի Նա, բառապատկերի էությանը հանձնառելով այդ կապը, նախընտրում է '''բացարձակի''' արժեքը, որոնք նախընդեր կուտակումներով կան լեզվի, պատմվող առասպելի մեջ: Հետևաբար, քանի որ «գրվող» նախադասությունը դեռևս «կասկածահարույց է» (իրականությանը անհամարժեք), այն ձգտում է հասնել այնպիսի «կենդանության, որն ունի բանավոր խոսքը» ` վերածվելով նախնականորեն պարզ «բանահյուսական հոսքի» (կրկին օրինակը «ճանճի ամիսը» գրքի համկարգն է): Ուստիև այդ հոսքը կրում է կոդային փոխարժեք, որ բանականության տրամագծության մեջ «ինտելեկտուալ» կենսոլորտ է ստեղծում ճանաչելի այնքանով որ կա պահի գիտակցության մեջ և ճշմարիտ է` օժտված ակնահայտության արժեքով և դրա հետևանքով «ինքն իր մեջ» պահպանում է «նշանակության միասնությունը (Հուսեռլ): Վ. Այվազյանը ասյպես էլ ասում է` «կարծում եմ, այսպես կոչված ինտելեկտուալ գրականության կողմնակից եմ, համոզված եմ, որ ամեն ինչ թաքուն իմաստ և նշանակություն ունի…» :

Խոսքի, նրա միջոցով` լեզվանշանների համակարգը առբերելով, առհասարակ, տեքստի կառուցվածքում Այվազյանի պատկերների պատումը ձգտում է համադրության, վերաճում «ձևատրամաբանական» հասկացության, պատումի մեջ կազմալուծում Պահի ամբողջությունը` իր մեջ ներկրելով իրականությունը և առասպելը (կարելի է ասել` ֆենոմենը): Կառուցվածքի այս «հոգևոր» հասկացության ոլորտում կարևորվում է '''իմաստը'''. այն իր ներքին տրամաբանությամբ կուտակված է «Առ կին և մահ» պատմվածք-տրակտատում, որից աշխարհայացքային խարիսխներ են ձգվում ինչպես դեպի «Հին ահ»ը, այնպես էլ «Ճանճի ամիսը» վեպը և դեպի այլ պատմվածքներ: Ուստի այս «մասնատումով» էլ մեկնաբանվում է բնագրի այվազյանական համակարգը:

Այսպես. բնագրի առաջին համակարգում ընդունելով «և երբեք առասպելները ավարտին չեն…» պատկերավոր «միջուկը» կառուցվածքում այն («Առ կին և մահ» պատմվածքում) ունի երկու գործառույթ: Առաջինը` իմաստային-Ժամանակային, որին զուգադրվում է «կատարելությունը էլ կատարելություն չէ` եթե անշարժ է»: (ՃԱ 252), «Իմացության ճանապարհը արյուն չի հանդուրժում» (ՃԱ, 260), «եթե կանք, ուրեմն անկատար ենք» (ՃԱ, 261) և այլ ասույթներ, որոնք իմաստի գերբեռնվածությամբ, Հուսեռլի ֆենոմենոլոգիական տեսության համաձայն, «զուտ էություններ են»: Դրանք պատումի կառուցվածքում ժամանակային իմաստով վերաճում են «տրանսցենդենտալ(անդրանցական) ֆենոմենների»: Հետևաբար, պատումի կառուցվածքում դրա նշանակության մեջ կազմավորվում է վերաբերմունքը դեպի առարկան: Այնուհետև ասույթը գործածելով պատումի իմաստին համապատասխան, ասույթի միջոցով հեղինակ-պատմողը «պատկերում է» առարկան, հարաբերում միմյանց առարկան` առարկայությանը, ես-ին` ամբողջականությունը, ինչպես «Հին ահ» վիպակում այնպես էլ»ճանճի ամիսը» վեպում:

Երկրորդը` կառուցվածքում, որ ձևի «ամրակայում է» նշանակում առասպելի «արտաքին», լեզվական համակարգում. դա լեզվական միջոցների «օտարումն է» պատումի վերջնական նպատակից: Այսինքն, լեզուն ձև է, «արտաքին» հատկանիշ, որն իր մեջ «ինֆորմացիա է» պահպանում ինչպես առասպելը, կոնկրետ «Առ կին և մահ» տրակտատում` Տանտալոսի, Էդիպի, աստվածաշնչյան և այլ առասպելներ, որոնք պատումային շերտերում լեզվական գաղտնաբնագրային իմաստներ ունեն ու այդպիսով «նրանք միշտ կանգնած են որևէ էական վիճակում» (արդեն կարելի է ասել ձևում (ՃԱ, 255)): Մյուս կողմից` լեզուն «մշակութացված իրականություն է, պատումը` «կեցության չհաղթահարված վիճակը» (այսինքն` անհամապատասխանություն է), որից «անդին անհայտն է, անհնարինը» (ՃԱ, 255):

Եթե ֆենոմենոլոգիական մեկնաբանության ենթարկենք այս պրոցեսը ապա տեքստի ընթերցումը ընթանում է հետևյալ ուղղություններով` ա) բառային, լեզվական պատյանը` բանավոր ու գրավոր խոսքի, նշանակության իմաստով, բ)հոգևոր ապրումները մտապատկերների, ընկալման բազմազան` անհատական, պատահական և այլ տեսքով, գ) ապրումի ճանաչողության «իմաստը» նախադրվող առարկայի միջոցով:

Վ. Այվազյանի պարագայում «տրամաբանական հետազոտության է» ենթարկվում '''վարկածը''', որն ընկած է «Հին ահ» վիպակի և «Ճանճի ամիսը» վեպի պատումային կաղապարում: Այնքանով, որքանով սակայն ճանաչելի է բանականությունը որպես լեզվական «գիտակարգ» և հավատ է ընծայվում նրա հանդեպ պատմողի միջոցով վիպակում և «Ճանճի ամիսը» վեպում նույնքանով էլ հանգում է ինքնամերժման, քանի որ, առաջին` «բանականությունը մարդով ու աշխարհով իրեն էր ջանում ճանաչել» (ՃԱ, 254), երկրորդ` բանականությունը «ինքն է իր իսկ հանգրվանն ու ապավենը» (ՃԱ, 253): Սրանից հետո է պարզաբանում Այվազյանը իր սկզբունքը, ասելով` «սկզբունքը մարմինն է», որից արտածվում և որի մեջ գոյավորությունը «ապացուցվում է» մարմնի «բանական» կառուցվածքով: Ֆենոմենոլոգիայում այդ դրույթը համարվում է «իդեալականացնող ֆիկցիա», քանի որ «ոչ մի ճշմարտություն փաստ չէ, այսինքն` ժամանակի մեջ որոշակի մի բան չէ… բայց ինքը ճշմարտությունը վեր է կանգնած ժամանակային կեցությունից, այսինքն` իմաստ չունի նրան վերագրել ժամանակային կեցություն, ծագում ու ոչնչացում»: 

Այսպես, քանի որ առաջնայինը ժամանակի առեղծն է, ուստի այն լեզվի գոյավորության մեջ լինելով նյութականացված աշխարհ, անկախ նրանից, թե «հետազոտության» ինչպիսի պատկեր է. Տանտալոսի առասպելը, Էդիպի («Առ կին և մահ»), Գայլի և պատանու մարտի («Հին ահ») կամ ծերունու սպանության «վարկածը» («ճանճի ամիսը»), մոր սպանության («Անառակ որդու վերադարձը») և այլն, պատումի նույնության, բայց և իմաստի մեջ դիմառնության եղանակով է վերարտադրում ժամանակը: Այսպիսով, տրամաբանությունը «ճանաչում է» ինքն իրեն, անհատի միջոցով cogito-ն (Դեկարտ) հոսուն է. հնարավոր չեն վերջնագիր տարրեր ու հարաբերություններ, որոնք կապված չլինեն անհատի հայեցությունից դուրս կամ բնական վիճակից անկախ, հետևաբար այդ հոսքի մեջ իշխում է տիպական ընկալումը, հստակորեն արտահայտված '''համընդհանուր տիպը''', որը «Հին ահ»-ում գայլն է, «Ճանճի ամիս»ը վեպում` Ազմոդևսը, ընդհանուր առմամբ` սատանան և Աստված: 

Գրականագետ [[Գրիգոր Հակոբյան|Գ. Հակոբյանը]] Վ. Այվազյանի «Ճանճի ամիսը» գրքի մասին իր հոդվածում, քննելով և ընդգծելով գոյաբանության երկու ոլորտ` հակադրում է գոյաբանությունը` ապագոյությունը, առաջինը համարելով «վերակյանքի» ոլորտ` արժեքային համակարգում, երկրորդը` որպես «ճանճաժամանակագրություն», որը (ըստ հեղինակի) «կենսաուժերի սպառում», «մոլորում» է նշանակում, իրականի հանգեցում անիրականի…  Սակայն, երևի թե` «պատմական կոնվերսիայի» այս տեսությունը ինքն իր նշանակությամբ, ավելի մոտ է «էության» գաղափարին, և «Ճանճի ամիսը» «ինքն իր ժամանակն է», որ կա` իբրև միակ պահ, ներկա` ժամանակի էության մեջ, ուստի Այվազյանը դեպի նոր «հեքիաթաստեղծանում» (Հակոբյան) չի ընթանում, այլ համադրում է, տարրալուծում ապրումի լեզվական արտահայտելի ձևում, ճանաչելիի սահմաններում գոյության փաստը` որպես առկախ, անապացուցելի մի հատկություն, որ անհատի գիտակցության կենսլորտում նախապես հայտնի է արդեն: Այսինքն, բազմոլորտ այս կենսահոսքում Ժամանակն ու մարդը նույնն են այնքանով, որքանով պատկերի-առարկայի հոգևոր սահմաններում գիտակցվում են նրանք «ձևի» սահմաններում: Դա կարող է լինել նախապես «հայտնի»-իրապատում վարկած, ինչպես «Հին ահի» պատանու «միջավայրը». ձմեռը, գյուղը` գոյության մենավոր իր ժամանակում և բնությունը` գայլի «գիտակցության» կենսոլորտում, որ պատանու և գայլի հարաբերության միակ վայր-սահմանն է, ուր նրանք «միասնական նշանակությանն» են հանգում` անկախ սյուժեակիր տարբեր վարկածների, որ պատանու երևակայության մեջ հայտնվում-առկայծում են «դպրոցի» ճանապարհին աշխարհի կծիկներից բաց թողնված անհայտ մի «արահետում», հետևաբար` անհայտ մի ժամանակում… խնդիրը, ուրեմն, ոչ թե նախադասության «կառուցվածքն է» ոչ թե` «ինչը», այլ` «ինչպեսը» (Այվազյանը բերում է «քարի օրինակը»` «քարը ճարտարապետական շարվածքի մեջ, որտեղ նա այլևս քար չէ… կառույցի օրգանիզմում նա անպայման պահանջում է իր մակդիրը` ինչպիսի քար») : Ուստի, ինչպես առասպելն է միայն ճշմարիտ, որը իմաստի մեջ է քննելի, այնպես էլ` իրականությունը, որ Ժամանակի էության մեջ է միայն արտահայտելի ու արտահայտված նրանով: 

Վ. Այվազյանը «կառուցվածքին էության մեջ, ուրեմն, պատմողի միջոցով արտահայտելով իրական-առարկայական պատմվող սյուժեն, նրան վերագրում է պարագայական դեր: Երբ պատկերները հանդես են գալիս «տիեզերական մենությամբ», մենիմաստ են, «ինքնին առարկա են, բնություն», երբ համադրվում են արդեն պատմողի հայեցումի, վերապրումի մեջ, հարաբերվում են կապերի կենսոլորտում (ձև-ից ընթանում են դեպի ձևի էություն), ապա գոյության ինքնարժեքում հայտնաբերվում է նրա «զուտ էության» գաղափարը, որը ըստ Հուսեռլի, կարող է նշանակություն ձեռք բերել պատմողի «բնական դիրքորոշման մեջ: Սրանով է բնութագրվում Այվազյանի պատումի անընդհատությունը, որ չի վերջակետվում, պատկերները նշանակություն են ձեռք բերվում նշանը (նախադասությունը օրինակ) նշանակության է ձգտում հարաբերության կապերում: Ուստի, Ժամանակը իր էությունից տարանջատ չէ, ուստի` առասպելը նշանակությամբ է միայն «նշանակելի», մշակույթ` միակ պահի գիտակցության սահմաններում: Այվազյանի յուրաքանչյուր գործ` պատմվածք, վիպակ թե վեպ, այս նշանի արտահայտությունն է, ուստի բերենք իր «նախընտրած» ծերունու օրինակը «Ճանճի ամիսը» վեպից. ծերունին երեք գառ ուներ, դեռ կաթից չկտրված` գարուն ելան ու պիտի արածեին, ծերունին նրանց տարավ գերեզմանոց, որ այնտեղ արածեն, որովհետև գառները կարող էին ուտել միայն գերեզմանի «փափուկ, մեղմ ու փայլուն խոտը», «ծերունին լուռ նստել տեսնում էր, թե ինչպես է մեռյալների մարմինը հասնում խոտին ու գառին, հետո` գուցե իրեն, և մեռյալները նորից կանգնում են, նրանք միշտ հողի վրա են» : Այսպես էլ` առարկայի պատումի մեջ միավորվում են նշանը` նշանակությանը, պահը` ժամանկի էությանը, ապրումը` ապրումի ընթացքին… (օրինակ «Ճանճի ամիսը» վեպում ծերունու սպանության վարկածը պատմվում է հինգ արարվածում անձերի տարբեր ընկալումներով):

Կառուցվածքի '''միասնության''' առումով Այվազյանի պատումի մեջ կարող ենք զուգադրել այլ օրինակներ, ինչպես` «անունը», «շունը» և այլ պատմվածքներում ու «Ճանճի ամիսը» վեպում: Այսպես. «Անունը» անդիմադրելիորեն զգլխիչ պատմվածքում` որդի-հայր-ծննդկան եռամիասնությունը «նշանների միասնության» ժառանգությամբ, մահվան և անճանաչելի գոյացության հանդեպ սարսափի գիտակցությամբ` «տրոհված» մի ամբողջություն է, որի իմաստը «անվան» կրումն է` միակ, հավաստին միակ հավատի մեջ, հետևաբար` կյանքի ու գոյության փաստարկում` հանձնառող ժամանակի էության մեջ: Մնացյալը… մնացյալը կյանքի մեջ հալածանքն է ուղղորդվում «մարմնի տանջանքի» ու ցավի լուռ զգայություններում, նրանից արտածվող գիտակցության հոսքում («Շունը») «ինքնապաշտպանության», գոյության «հավատարմության» «գործողություններ» ակնկալում, որովհետև իր` շնատիրոջ «գործառույթը», դեռևս չգիտակցված, նույն ցավն էր պատճառում` երեխայական խաղով տարված, ներքին բնազդով դեպի վարունգի թուփը երկարած երեխայի ձեռքին: Նույն անգիտակցության նախանշված «գործողությունը»` իբրև ցավի գիտակցություն և ճանաչողություն, հաղորդվում է ծերունիներին, հետևաբար` նաև շանը… Մինչ այդ` անվերջակետ պատկերները` միմյանց «ներկայությամբ, կարող են հանգել էությանը, որ փոխաբերական իմաստ չունի, այլ` «այսժամանակային», որի գոյությունը արտահայտելի է նշանի, ոչ թե` նշանի գործողության միջոցով. մի տեսակ «գոյաբանական» միջավայր, որի հիմքում ընկած է ես-ի «փորձը», որ ինքն իրեն ընկալում է իբրև օբյեկտ, «ժեստի» միջոցով (օրինակ` հնչյունային ժեստի կամ բառի) «կապվում որոշակի նշանակության». դա հակվածության գիտակցումն է, հաղորդակցումը նշանների (այս դեպքում` առարկայական) օգնությամբ (Սիդ) … Ահա, անգամ «կենցաղային»-իդեական կենսոլորտում` նախնականորեն վեհ, մաքուր երազահանգրվանի «կետում», ուր միայնակորեն սրբալուռ Տունն է` պապը, տատը, երեխայի ծնունդը («Անունը»), այնուհետև` «Շունը» պատմվածքում, ճեղքվում է իմաստի նույնությունը, որ հնչում է մեղեդու ողբերգական-ետադարձ` կյանքի և մահվան, հավերժորեն ձգողունակ հուշի-մարմնի ընդերքում` սերմնահատիկի «ժայթքման» անվերջանալի հնչյունի պես…

III
Վ. Այվազյանի արձակում «Ժամանակի էությունը» հարցին նախորդում է առարկայաշխարհի ճանաչման և դրա մեկնաբանումի ընթացքը: Մեկնաբանական (հերմենևտիկական) «կառուցվածքի» այվազյանական «մեթոդը» առանձին գործերում (օրինակ` պատմվածքներում) առկախ է, մտածողության համակարգում` միամբողջական: Հավանաբար դա է պատճառը, որ կարիք չկա «տարանջատել» «ճանճի ամիսը» գրքում: Օրինակ` «Վարդերի ոչնչացումը»` զուգաբանելով այն վեպի «մահվան և ավարտի նույնատարողությանը», միաժամանակ համարելով «Անունը» պատմվածքի «օպոզիցիան»… 

Հավանաբար այս նույն ընթացին կարելի է հավելել հետևյալը. եթե դրանք կան և այդպես են, ապա զուտ պատումի արտաքին հատկանիշների առումով. պատումի ներսում դրանք ֆենոմենոլոգիական հատկություններով զտվում են «ավելորդաբանություններից», ոչ հատկական գծերից (ռեդուկցիայի միջոցով), ձեռք են բերում այն յուրահատկությունները, ինչը տվյալ պահին համապատասխանում է ասույթի, հետևաբար` գիտակցության ոլորտի պատկերացումին` ինչպես սուբյեկտիվ մտքի արտահայտչաձևեր կամ ինտենցիոնալ առարկայություններ, որոնք գոյության իրենց կերպն ունեն և դրա ճշմարտությանը կարելի է հասնել տվյալ երևույթի մեջ «ապրումի» և «ներապրումի» (Դիլթեյ) շնորհիվ այնպես, ինչպես, ասենք դրանք ընկալվում են «Ճանճի ամսում»` ծերունու սպանության վարկածի «հետազոտությունը» բժշկի, հորաքրոջ, հոր կամ այլ` ամբոխի կողմից, կամ, անվան փոխատեղումը(«Անունը»): Սա նույնն է, ինչպես Հայդեգերի փիլիսոփայության մեջ. լեզվի և կեցության «նույնության» հարաբերությունը, բայց` իր թաքնված տեսքով:  Այվազյանի առումով այդ կապը արտահայտվում է ժանրային «կառույցի» տարբերակում` այն ճարտարապետական ամբողջություն է` Տուն, որին հոմանիշ են քաոսը, Աստված, որոնց միջոցով գրողն առաջարկում է իր «լուծումը»: Դա, ըստ նրա, «լեզուն է` նախադասության իր տեսակը, որը… գոյության ըմբռնման համակարգ (է), որի «անդամներն են» մարդը, կենսակերպը, բնությունը, Աստված»: Ուստի, ինչպես ժամանակը, այնպես էլ առարկան, «տեսանելի են» միմյանց հետ հարաբերությունների կապում, ինչպես «հարաբերական» ճշմարտության ձևերի, որոնք յուրացվելու ընթացքի մեջ են ներկայացվում:

Մտաբանական այդ «գործընթաց» կախում չունի հոգեբանական միջավայրից, և «բանականության ուժն էլ հենց այս կառույցի նմանողության մեջ է», որին նախնականորեն տրված է ճանաչելու ինքն իրեն և Աստծուն («Առ կին և մահ»): Բայց այստեղ արմատական մի «բախում» կա. միտքը ճանաչում է ինքն իրեն, - մտքի (բանականության) խնդիրը ձևի ներքին «հաղթահարումն է», որ արտահայտելիի (լեզվանշանների) միջոցով հանգում է իր նույնությանը: Լեզուն և մշակույթը մտքի հանգրվաններ են, որի ճանաչումը մեկնաբանական ներապրումի բնույթ ունի, որն ահա անհատի մահվան սահմանից այնկողմ` այլևս «ոչինչ է»: Բանականի աստվածության ձգտումը, ահա, ինքնաբավ արդյունք է, ուստի մարդը (մարդկությունը) ողբերգականորեն հակված է անճանաչելիությունը` Աստծուն յուրացնելու, որն առարկայորեն` Ժամանակից «դուրս է», բանականորեն անհնազանդ` հավատի «ապացույցներ» չունենալու առկախումով: Հակադրության այդ խարիսխները մարդու` Ոդիսևսի «ոչինչը» (Հադեսի թագավորությունը) առարկայորեն նյութականացնելն է, որը պատկեր է` երևակայությամբ լուծելի, բայց` «անմարմին թագավորությունը»: Երկրորդը` Աստծո դրախտը, ուր կնոջ և օձի պատումն է հյուսվում: Այնուհետև` Տանտալոսի առասպելը` մահվանից «այնկողմ» նրա անմարմին հածումները` կասկածի որոնումներով, որ նյութականացվում է բառում…Էդիպյան բարդույթը` վերջապես մարմին և ճակատագիր կրելու անողոք ճշմարտությամբ և նախասուզումը այդ «մարմնի բանականության» մեջ. մարդուն` մահվան սարսափի դեմ, գեղեցիկը և վսեմը` ապրելու չափ տանջալի, որի միտքը աննախադեպորեն կրում է իր ազատության, խոսքի «հեղինակության» կորուստը, երբ մարդը` իբրև պարիսպ խարսխեց իր և Աստծո միջև, Պետության և Կրոնի միջնորդությամբ: Անվերջ ապրումի իր տենչը փարատեց` կնոջ մարմնի միջով կենդանանալու, մահով ձուլվելու հողին, ինքն իրեն կրկնաբանելու մահվան հոլովույթում` որպես ծաղիկ, բույս, - մի խոսքով` մարմնակերպ… («Առ կին և մահ», «Ճանճի ամիսը»):

'''Բանականության և Աստծո արանքում` մարդը'''. ահա ողբերգության այն հագեցումը, որի կատարելության ձգտումի իմաստը` բանականության ինքնաճանաչումն է, որ հալածում է մարդուն` մերթ անաստված, մերթ` հավատավոր, որ Աստծո դրախտում նյութականացվում է միտքը-բառը-պատկերը, որ Աստծո հրեշտակի (և սատանայի) գոյությունը ճանաչում է կրկին Աստծով: Նրանց միջև տարտղնվող մարդը, սակայն, մի տուրք ունի. մատնվել է սարսափին: Նրա գոյությունը սահմանային եզրով է անցնում, բանականության և Աստծո միջև «կա» ներդաշնակության իր փնտրտուքով, հավատի իր անազատությամբ և հավերժափոխ` «նա» … կա, ինչպես ծառը, այնպես էլ դու և «գոնե այդ պահին նրա լինելու պայմանն ու միջոցն ենք», «նա միայն երկուսի(դ) մեջ է լռեցրել Իրեն` Գաղտնի՞քը, Մա՞հը, Կյա՞նքը, չգիտեմ, - միակ հավաստիությունը ուրիշ մեկի նմանօրինակ դեպք է…»,  ինչպես «Ճանճի ամիսը» վեպում…

Նախապես գաղտնիքը վարկածի կառուցվածքային «միամբողջությունն է» կրում, որ երևույթը մեկնաբանում է '''դիպվածի''' տրամաբանությամբ: Անպատճառականության բանականության այս «սկզբունքը» պատումի մեջ ուղղորդված է դեպի Աստված, դեպի կատարելության ճանաչումը: Եվ քանի որ վարկածի դիպվածը ապրումին «համընկնելու», իրական ճշմարտությանը հանգելու` Միակ պահի աննախադրյալ վիճակն է «ներկայացնում», ինչպես, օրինակ, «Հին ահում»` գայլի դեմ պատանու հայտնվելը, երբ այդ օրը կանուխ էր դուրս եկել տնից, կամ` «Անառակ որդու վերադարձը» պատմվածքում` ճանապարհի «ձմեռային վթարը», նրան զուգադիր` կնոջ մարմնի անհագ ծարավի միջով երևակայության հաղթահարումը, որ ճառագում է մահվան և ազատության ճանաչումով (թեկուզև մոր մարմնի` Էդիպյան բարդույթ):

Կերպարի նախադրյալը լուծելիս Այվազյանը ինչպես «Հին ահում», «Ճանճի ամսում» ևս ելնում է անկողմնակալ տարեգրի, նրա էության, միաձույլ ներդաշնակության «մատնումի» սկզբունքից: Յուրաքանչյուր կերպար ինքնարտահայտման և ճանաչողության հագեցումի ոլորտում տրոհված է ժամանակի «միամբողջության» մեջ: Այսինքն` տրված է ես-ի պերսոնալիստական (անձնագոյաբանական), ինքն իր էության պոտենցիալ-անկրավորական բնույթով, որ արտահայտելի է իր երևույթի ժամանակային հոլովույթում: Այսպես. կերպարը այս առումով ժամանակի մեջ ածանցելի չէ, այլ նախասկզբնական տրվածություն է, որ անձնավորում է գիտակցության «իրացման» ոլորտում: Մ. Շելլերը այն որոշարկում է «գործողության ամբողջության և հնարավորության» մեջ, ուր անձի (տիպի) բարդ միասնության մեջ «և՜ ոգին, և՜ հոգին, և՜ մարմինը» ներընդգրկում է անձի հայեցման որոշարկման-ձգտումի ճանաչողական ոլորտում, հետևաբար` պատումի վարկածը բազմհոսք է «Հին ահում» և «Ճանճի ամսում». առաջինը` պատանու փրկության մաքառումի բազմածավալ շերտերով, որոնք սկսվում են անգիտակցության և «եթե»-ի պայմանական–պատումային այն շրջաբերումներում, որոնք չեն հանգում որոշարկված ավարտի, եթե նախապես տրված չէ գիտակցության անվերացական «նմանության մեջ», երկրորդը` «Ճանճի ամսում» անձի պատումի մեջ փոխաբերվող «այլակերպության» և այն գիտակցելու բազմազան ոլորտն է, որոնք հանդես են գալիս տարբեր տիպերի «Մենակցության հաղորդակցման մեջ», երբ առաջնային է դառնում սպանության վարկածի ընկալման «փոխաբերական միասնությունը (նրանք (տիպերը) միասնության մեջ են հայտնաբերելի), հետևաբար` կերպարակերտման այվազյանական սկզբունքի մեջ ներառվում է ընդհանրապես «ոգին-մարմինը»: Անձնագոյաբանական փիլիսոփայության մեջ այն արտահայտելի է բերդյաևյան աշխարհընկալումով` ըստ որի «մարմինը մասնակից է նաև ճանաչողությանը, նա մատերիա չէ»: 

Ֆենոմենոլոգիական առումով «Ճանճի ամիսը» վեպի վերլուծական համակարգում կարելի է ասել. ամեն մի մտաբանական «գործողության» նախորդում է «ես կամ» դիրքորոշում (հորաքույրը ունի իր վարկածը, հայրը` իր, քննիչը և բժիշկը` այլ ընկալում և այլն): Բայց յուրաքանչյուրի մեջ, պարտականության գործողությունների, արարքի յուրաքանչյուր քայլ «ընձեռվում է» նրանց ժամանակի այն սևեռուն հենակետերում, երբ անգիտակից արարքը «նմանողությամբ» գիտակցվում է մի այլ արարքի մեջ, ինչը հնարավոր չէ հավաստագրել մի այնպիսի հարաբերության մեջ, որ դուրս է գիտակցության կյանքի` cogito-ի հոսուն ոլորտից, հետևաբար պատումի և կերպարընկալումի այվազյանական մեկնակետը '''համընդհանուր տիպ''' է ստեղծում, ինչպես յուրաքանչյուրի մեջ` Ազմոդևսի կերպարը:

Առանցքային այս կերպարի շուրջը «հավաքելով» պատումը, հանգում ենք ընկալման մի դրսևորույթի, որ կառուցվածքային իմաստակրությամբ հագենում է սպանության արարքում, վերաճում ճշմարտության էության հիմնակարգի: Ձգողության այս ոլորտում գիտակցության հոսքը ժամանակի «անհամապատասխան» իրադրություններում, կանխարգելով սյուժեն, «Մի» իրական «իր» դրսևորումով ընկալվում է դեռևս չգիտակցված '''ժամանակագոյություն (ճանճի ամիսը)''', իսկ իր իմաստի ճանաչողության ձգտումի մեջ` փոխաբերվում մեղքի, մահվան իմացության, որ կրում է անձը գոյաժամանակի ներընթաց շարժման մեջ, «իր» տիպի էության ընկալման գիտակցության մեջ:

Ողբերգականը, սակայն, ժամանակի ընկալման, այնուհետև` «մտահանգման» անհամապատասխանությունն է, որ ամեն մեկը, ունենալով իր '''ճանճի ամիսը''', այդ Միակ ժամանակի մեջ է ներառելու թերևս արաքի միասնությունը այնքանով, որ պետք է ներապրվի, կիզակետվի իմաստի իր էությամբ: Թերևս ապրումի «ներսում», յուրաքանչյուրի խոսքում հնչող` «հորինվածքներն են խաբում» արտահայտությունը, վեպի կառուցվածքի մեջ վերիմաստավորվում է անձի արարքից ընդհանրապես արարքի էությանը հանգելու խնդրում, ինչպես նաև ժամանակի մեջ գիտակցվելու, ողբերգական անհամապատասխանության մեջ քննելու այն աններդաշնակության իմաստը, որ կա կոնկրետ ծերունու սպանության վարկածում: Այլ խոսքով, '''Ճանճի ամիսը''' մտա-բանական «կատեգորիա է», որ «հորինվածք է» ժամանակի մեջ այնքանով, որքանով նախնական արարքի հարաբերության մեջ թերևս չգիտակցված, բայց նմանէության ներքին համապատասխանության պոտենցիալ է կրում` իբրև պատում: Վ. Այվազյանը այս երևույթը մեկնաբանում է այսպես. «այն` (վեպը) ինքնակա ու բեկբեկուն-դարձդարձիկ բաբախն ունի, որ ոչ թե որևէ տեղ է տանում, այլ ապրեցնում է «նույն տեղում…» : Հետևաբար` անձը (սպանողը) ողբերգական է ժամանակի իր անհամապատասխանության մեջ, հորաքույրը` իր, ամբոխը` իր, որոնք Աստծո ստեղծած աշխարհը վերապրում են իրենց մեջ, սպանության արարքի միջով ուզում են ճանաչել նրան, բայց կատարելության ջղաձգումի, մտքի երևակայության և մահվան ոչնչից այն կողմ չհասնելով, ողբերգականորեն տատանվում են բանականորեն ճանաչելի մեղքի, կնոջ մարմնի գայթակղության (պատանու և հորաքրոջ արնակցական բարդույթը), պետության և հասարակական պարտքի պարտադրյալ ճիրաններում, որին հանձնառել են իրենց ազատությունը-իրավունքը կրելու օտարելու, - և, առհասարակ, հավատի և աստծո անճանաչելիության ոլորտում, որտեղ անձը որոնում է իր '''բացարձակ''' ինքնությունը, որը ոլորտում հնարավոր է գտնել համապատասխանության ժամանակը` ինքնակա, հավերժ: Կարելի է ասել, որ ինչ-որ մի տեղ կա այդ անհասանելի կատարելությունը, որին ձգտում են երևակայությունը և հավատը, բայց ողբերգականությունը անձերի այն է, որ բանականությունը ծանոթ է «հարաբերական ճշմարտությանը»: Նրանք արարքի մասին վկայում են արարքի լեզվով, «որոնց տարածության - գետինը ժամանակն է… որոշ արձագանք-դեպքեր լեզվի «թիկունքում», պատմական ժամանակ են թագադրում… բայց մեկն հուշելով նկատում է. «մի բան ասելու համար` մեկ այլ բանի մասին են խոսում»:  Հետևաբար, մեղսական կեցությունը հնարավոր է դառնում «սկզբնական մեղսական կեցության հիման վրա» («Հայդեգեր»): Կեցության առաջին որոշությունը այս պարագայում կրում է Ոչինչը. բնօրրանը Ժամանակի, որ հարկավոր է ունկնդրել լեզվի միջոցով (Պլատոն): Նրանում առկա է գիտակցության ֆենոմենը, որը ապրել` նշանակում է ժամանակի մեջ համապատասխանել նրան (որին ձգտում է կասկածյալը` պատանին` մահվան և սպանության վարկածը պատումի մեջ միահյուսելով):

Ընդհանրապես այդ ներթափանցումի «հակադրությունը» «Ճանճի ամիսը» վեպում բախման մի եզր ունի, որ ետընթաց դիմառնության մի պատկեր է կրում. ամեն ինչը վկայում է Ազմոդևսին: Կասկածյալի հայրը պատմում է սարի ճանապարհի այն «անշարժության» կետի մասին, որի «հեռվում» եկեղեցին է, ու ժամանակը ճանապարհին կանգ է առել, հողի խորքից լսվում է «արյան աղաղակը» աստվածաշնչյան եղբայրասպանության կանչելով սպանվողի արյունը հողի ոլորտի միջով է վերադառնում, ուր մահվան հանգրվանն է, միայնակությունը անձի (նրան աստծո հետ հարաբերվելը վկայում է Արուսյակ Գեարյանը (գետ-հող) և այլն): Ուստի գոյության պատրանքը կասկածյալի և հորաքրոջ, Ազմոդևսի կերպարը ընկալումով ձգտում է իր Ժամանակին, որ նշանակում է '''լինել ընկալելի...''' Ընկալումը այդ ժամանակի մեջ, ընդսմին, անեզրության և հողի պատրանքն է, որի մեջ գոյի սերմնահատիկը «մեռնում է», ելնում է մեղքի գիտակցության միջով, ընթանում դեպի գոյավորի լինելության Ոչինչը, կատարելության նոր հանգրվանը, դեպի Այն, որ Տուն է կոչվում, Աստված ….

90-ականնների հայ արձակում Այվազյանը, ահավասիկ, մի հանգրվան է ստեղծում, որ արդի հայ գրականության ուղիներից մեկն է, ավանդույթի առումով` հայ և համաշխարհային գրականության ծիրով ձգվող… Բայց և «Արվեստի լավ երկը հենց նրանով է կարևոր… իր ողջ լրիվությամբ, որ «կարող է արտահայտված լինել միայն իրենով» : Այվազյանի մեջ, գրավոր խոսքը ննջելով ի սկզբանե` որպես «վստահելիության և մնայունության հավաստիք» , մահվան և «սարսափի» դեմ կերտում էիր (իմ) Տունը, որի «կրծքին շողում է Պատմության և Փորձառության հմայքը»: Հետևաբար, (փառք Աստծո), եթե «նման վեպեր (ըստ Այվազյանի) ժողովուրդները միայն մեկ հատ են ունենում» , ինչպիսին «Վերքը…» ճանապարհ բացող, մենք այդ «ծննդոց» շարքում ունենք արդեն Վարուժան Այվազյանի վեպը… որի մասին քննադատության լռությունը դատապարտված է վաղը չքմեղանալու անհույս պատրանքով… Որովհետև, ինչպես «Վերքը…», որ «պատմական վեպ» չէ ըստ Վարուժանի, այնպես էլ` Չարենցի «Երկիր Նաիրին», մեր մշտական ուղեկիցն են, «չյուրացված ունեցվածքի պես «բեռ» մեր ուսին», գեղարվեստական «կառույց» որ ունի «իր ներաշխարհը», ուստի նաև` «գոյության ըմբռնման համակարգ են, լեզվականորեն` նախադասություն, որի «անդամներն են» մարդը, կենսակերպը, բնությունը, Աստված» : Հետևապես և` գրական երազանք, որ Ֆլոբերի երազի նման` «անհնարին ու անխարիսխ երկրի նման» վերապրվում է ժամանակի և ժամանակի միասնության մեջ: Այնպես էլ Վ. Այվազյանի «Ճանճի ամիսը» վեպը, որ իր ժամանակն է կերտում արդեն… 

[[1998]]թ.</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ավանգարդ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6519</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14519</id>
      <timestamp>2013-03-29T09:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ավանգարդ»''' ([[ֆրանսերեն]] avan - առաջավոր, garde — պահապան, պահակախումբ) — արհմիութենական կամավոր մարզա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="591">'''«Ավանգարդ»''' ([[ֆրանսերեն]] avan - առաջավոր, garde — պահապան, պահակախումբ) — արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Ուկրաինական ՍՍՀ-ում, որը միավորում է արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ավտո-մոտո» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6542</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14572</id>
      <timestamp>2013-04-01T10:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ավտո-մոտո»''' — Բուլղարական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[բուլղարերեն]] լեզվով հրատարակվող ամս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">'''«Ավտո-մոտո»''' — Բուլղարական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[բուլղարերեն]] լեզվով հրատարակվող ամսագիր, որը լուսաբանում է ավտոսպորտին և մոտոսպորտին վերաբերող հարցերը:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ավտոսիրող» (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6768</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14897</id>
      <timestamp>2013-04-19T16:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ավտոսիրող»''', », ''[[գոյական]], անհոգնական, ի'', Ավաոսիրողներին՝ ոչ պրոֆեսիոնալ ավտովարորդներին միավո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="672">'''«Ավտոսիրող»''', », ''[[գոյական]], անհոգնական, ի'', Ավաոսիրողներին՝ ոչ պրոֆեսիոնալ ավտովարորդներին միավորող կամավոր ընկերություն։

«Ավտոսիրող» ընկերության անդամներին օգնելու նպատակով ավտոկայանատեղերում կազմակերպվում են մեքենաների ընթացիկ նորոգման և յուղման կետեր («Ավանգարդ», 1979, 78)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14898</id>
      <timestamp>2013-04-19T16:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="668">'''«Ավտոսիրող»''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի'', Ավաոսիրողներին՝ ոչ պրոֆեսիոնալ ավտովարորդներին միավորող կամավոր ընկերություն։

«Ավտոսիրող» ընկերության անդամներին օգնելու նպատակով ավտոկայանատեղերում կազմակերպվում են մեքենաների ընթացիկ նորոգման և յուղման կետեր («Ավանգարդ», 1979, 78)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ատլետիկ Ջորնալ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6557</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14595</id>
      <timestamp>2013-04-02T07:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ատլետիկ Ջորնալ»''' – ԱՄՆ-ում [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվող մարզական ամսագիր, որը լուսաբանում է տար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="392">'''«Ատլետիկ Ջորնալ»''' – ԱՄՆ-ում [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվող մարզական ամսագիր, որը լուսաբանում է տարբեր մարզաձևերին վերաբերող հարցեր։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ատլետիկա» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6559</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14597</id>
      <timestamp>2013-04-02T07:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ատլետիկա»''' — Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում [[չեխերեն]] լեզվով հրատարակվող ամս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="467">'''«Ատլետիկա»''' — Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետությունում [[չեխերեն]] լեզվով հրատարակվող ամսագիր, որը լուսաբանում է ֆիզիկական կուլտուրային և սպորտին վերաբերող հարցեր։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արագած» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6560</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14598</id>
      <timestamp>2013-04-02T08:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Արագած»''' – մարզական ակումբ, որը միավորում է Լենինականի մայիսյան ապստամբության անվան տեքստիլ արտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="401">'''«Արագած»''' – մարզական ակումբ, որը միավորում է Լենինականի մայիսյան ապստամբության անվան տեքստիլ արտադրական ֆաբրիկայի բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արարատ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6568</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14607</id>
      <timestamp>2013-04-02T08:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Արարատ»''' — ՍՍՀՄ ֆուտբոլի չեմպիոնատի բարձրագույն խմբում հանդես եկող «Աշխատանք» արհմիութենական կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="406">'''«Արարատ»''' — ՍՍՀՄ ֆուտբոլի չեմպիոնատի բարձրագույն խմբում հանդես եկող «Աշխատանք» արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերության ֆուտբոլի թիմ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արաքս» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6569</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14608</id>
      <timestamp>2013-04-02T08:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Արաքս»''' — մարզական ակումբ, որը միավորում է Երևանի «Հայէլեկտրամեքենա» արտադրական միավորման բանվո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="358">'''«Արաքս»''' — մարզական ակումբ, որը միավորում է Երևանի «Հայէլեկտրամեքենա» արտադրական միավորման բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արկադիա» ակադեմիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>464</id>
    <redirect title="Արկադիա ակադեմիա" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1009</id>
      <timestamp>2011-02-16T04:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[«Արկադիա» ակադեմիա]]» վերանվանված է «[[Արկադիա ակադեմիա]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="55">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Արկադիա ակադեմիա]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արհեստական երիկամ» (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6838</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15093</id>
      <timestamp>2013-05-01T15:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Արհեստական երիկամ»''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական'', Բժշկական սարք, որ մեխանիկական ձևով ժամանակավոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="680">'''«Արհեստական երիկամ»''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական'', Բժշկական սարք, որ մեխանիկական ձևով ժամանակավորապես կատարում է երիկամի դեր։

Բժշկագիտության նվաճումներից է նաև «արհեստական երիկամ» ապարատը, որի աշխատանքի համար նույնպես պահանջվում է մեծ քանակությամբ արյուն («Երեկոյան Երևան», 1979, 280)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արտելիա» (Ակսել Բակունց)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5057</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11125</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Արտելիա»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="16154">'''«Արտելիա»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը: 

Ամռան կեսօրվա կիզիչ արևը խանձում է: Մի նեղ կածանով ձին զգույշ փոխում է քայլերը, իջնում, նորից բարձրանում: 

Գյուղը դեռ չի երևում: 

Կածանը ցորենի արտերի միջով է անցնում: Բերք չկա այս տարի. ձմռան ցրտերը կտրել են, երաշտն էլ մի կողմից է այրել: Արտերում՝ լղարիկ հասկեր, հատ ու կենտ, թզաչափ բարձրության: 

Կանաչն է փրփռում միայն բազմերանգ ծաղիկներով բնական մարգերում, որ նախշուն գորգերի պես փռվում են սարալանջերին: 

Հեռվից, ասես, քաթանի կանաչ գույնի վրա մեկը վրձինով քմահաճ գծեր է քաշել՝ մի տեղ կարմիր, մյուս տեղ՝ դեղին: 

Բանուկ ճանապարհ չէ: Գնում եք ժամերով, ոչ ոքի չեք հանդիպում: Հնձի ու վարի ժամանակ միայն մի քանի օր բանում է ճամփան: Գյուղից-գյուղ երթևեկ քիչ կա: Ամեն գյուղ ինքնամփոփ է, հարևանի մոտ գնալ-գալ չունի: 

Կածանն իջնում է դեպի ձորը, անցնում սրածայր ժայռերի տակով: Վայրէջքը դժվար է, քարոտ, առապար: Ներքևն անդունդ է. մի անզգույշ քայլ` և մեծ կտորը ականջդ կմնա: 

Վերևում ժայռեր են, որոնց հիմքը հեղեղը փորել է, մաշել, և մի թեթև ցնցումի են սպասում, որ գլորվեն ներքև: 

Մի հեղեղ լինելիս՝ ավազախառն սելավը սրբում է կածանը, քար ու հողով ծածկում և տեղ-տեղ դժվար անցանելի խորխորատ կազմում: 

Քերծի տակից մեկը հերսոտ «թոշ-թոշ» է անում և հայհոյում: Հավասարվում ենք: Գյուղացի է, հանդ է գնում: Մի սրածայր մահակով բզում է իշին, զարկում զայրացած, իշատիրոջ հերն անիծում: 

Լղար քոսոտ էշ է, գութանի խոփն ու թևը բարձած: Բարակ ոտքերը զգույշ է փոխում և ամեն քայլափոխին տնքում բեռան տակ: 

Գյուղացին էլ է շալակել, և քափ-քրտնքի մեջ կորած, դժվարին վերելքով և՛ ինքն է բարձրանում շալակն ուսին, և՜ էշին բզում, հրում: 

Մի կողմ եմ կենում, որ անցնի: 

Շալակը մի քարի է դնում, մեջքը դեմ է տալիս և փափախով քրտինքը սրբում: Գեղի ճանապարհն եմ հարցնում: 
— Հենց էս կածանը գեղի վրա յա իջնում, — ասում է և հարցնում, թե ինչո՜ւ եմ գնում: 

Պատասխանում եմ. նա մի քիչ մտածում է, ասում, որ լավ գործով եմ գնում: 

— Բարի նպատակ ա... 

Եվ ոտից-գլուխ մի հայացքով չափում է ինձ, նայում ձիուս սարքուկարգին: 

— Ես էս կառավարության մի բանը գլխի չեմ ընկնում: Էդ ո՞նց ա, գյուղերը ման եք գալիս ու մի նշան չունեք, որ տեսնողն էլ իմանա, թե օրենքի մարդ ես: Առաջ է՛ , էն քյոխվեն, որ էլի անուսում մի մարդ էր, մի մեծ զինջիլ վզին կախ էր ման գալիս: Տեսնողն էլ իմանում էր, որ հա՛, սա քյոխվա յա... 

Ասաց ու քրտինքը նորից սրբեց: 

Այնքան չարքաշ դեմք ուներ, խեղճ արտաքին: Տեղով մի միտք էր, թե` 

— Ես հեչ, հա՛, քո ասածն ա... 

Էշը բավական հեռացել էր: Նա մի անգամ էլ կրկնեց, թե կածանն ուղիղ գյուղի վրա է իջնում, բեռը շալակեց և ոտները ծանրության տակ կքելով սկսեց բարձրանալ սարն ի վեր: 

Քիչ հետո նորից լսվեց նրա բարկացած «թոշ-թոշը»: 

Ներքև՝ ձորի մեջ, լեռնային գետակն էր աղմկում, ճերմակ փրփուրներ բաշին ցատկոտում քարի վրայով: 

Մի պահ դժվար թվաց ինձ աշխատանքը գյուղում, որպես առապարը քարոտ, անհատակ՝ անդունդի պես և անդուլ, ինչպես հոսանքն աղմկող գետակի: 

------------------------------------------------------- 

Անսվաղ պատերով մի մեծ սենյակում տեղավորված է և՛ «խրճիթը», և՛ գյուղխորհուրդը, և՛ ՓՕԿ-ը: 

Սենյակում տաշեղների կիտուկներ են թափված հատակին, ռանդած տախտակներ և հյուսնի գործիքներ: Դպրոցի համար նստարաններ են պատրաստում: Լենինի նկարը՝ սևացած քարից խմորով փակցրած և պլակատներ՝ մի հատը թարս կախած և լոզունգներ շարեշար, իբր նախշ:

Գյուղում իսկույն իմանում են, որ քաղաքից մարդ է եկել: Եվ մեկ-մեկ հավաքվում են, անպատճառ մոտենում, ձեռք տալիս, քեֆ-հալ հարցնում և հեռվից, կեռ ու մեռ ճանապարհով, մոտենում գալուդ նպատակին: 

— Տեսնում եք, ինչքան քանդված տներ կան մեր գեղում: 

— Յոթն անգամ ենք գաղթել, — ասում է մեկը: 

Ավերակ տներ շատ կան, պատերը փլված, դուռ ու պատուհան այրած, հանած տեղից: Ազգամիջյան կռիվների ընթացքում մի քանի անգամ տեղահան են եղել, թալանվել և նորից վերադարձել, գոմ ու մարագ նորոգել, տունը կարգի բերել: 

Ավերակ տնատեղերում փարթամորեն աճել են սոխ, կաղամբ, ծխախոտ: 

Տան դիմաց, ծառի շվաքում, իր աժդահա հասակով մեկ փռվել է մեկը, քնել մուշ-մուշ: 

— Ջա՛ն նրան: Աչք էլ չունի, աչքացավ էլ, — ասում է մեկը և ավելացնում, որ քնողը գեղի աղքատներից է, տանն ուտելիք չկա, գյուղում էլ՝ աշխատանք: 

Բաքվից մի բանվոր է եկել, նույն գյուղացի: Ընկերները նրան ուղարկել են գյուղի ապրուստն իմանալու, դպրոցի կառուցմանը հսկելու: Փող են հավաքել դպրոցի համար, գրքեր է բերել և մի դրոշակ, որ մի քանի օր առաջ առանձին շքով գյուղին է նվիրել: Բաքվի բանվորների վրա մեծ հույս ունեն: 

Դպրոցի կառուցման աշխատանքը նրանց վզին է ընկած: Գյուղը միայն աշխատավոր ձեռք է տալու, քար ու կիրն է բերելու: 

Մի քանի հոգի գանգատվում են, որ թերթերը կանոնավոր չեն ստացել: «Մաճկալը» երկամսյա թերթ է այդ գյուղի համար: Վեց ամսում երեք համար են ստացել: 

— Հենց միայն անունն ենք լսում, բայց իրան չենք տեսնում: 

------------------------------------------------

Նախագահը ժողովը բացում է: Հավաքվել են, նստոտել գետնին, տաշած տախտակի վրա, պատուհանին: 

— Էդ մահակները մի քիչ քաշ պահեք, — նկատում է նախագահը դռան մոտ կանգնած մի քանի հոգու, որոնց բարձր պահած մահակները ներս մտնողին խանգարում են: 

Օրակարգում խնդիրներ շատ կան: Արտել, հողային հարց, դաշտապահի ընտրություն և զանազան գործեր: 

Նախագահն ինքն է խոսում արտել կազմելու մասին, պատմում է, թե ինչքան դժվար է աղքատ գյուղացու համար մենակ աշխատել: 

Տասներկու տնտեսություն միացել են և մի գութան կազմել: Այդ գութանի հետ է կապված արտել կազմելու գաղափարը: 

— Մենք պետք ա «արտելիա» կազմենք, որպեսզի մենք էլ մարդկության շարքերում դասակարգվենք, — վերջացնում է նա իր խոսքը: 

Ոմանք դժվար են համոզվում: Մեկը, մահակին հենված, օրինակով ու առակով է իր միտքն ասում. 

— Գութանում բոլոր եզները մին չեն. ղալբ եզ կա, որ հա ծրից դուրս ա քաշում, ծուլություն անում: Նմանապես և «արտելիան»: Եթե բարկանամ՝ արնակոլոլ անեմ, տերության առաջ մեղավոր եմ, չանեմ՝ ընկերս թամբալ ա, ինձ հետ չի գալիս, բա էդ ոնց անենք: 

Շատ են խոսում, աշխատում են իրար համոզել: Մի փոքրիկ խումբ է նկատվում, աչքաբաց ջահելներ, որոնք ինչ էլ լինի, որոշել են «արտելիան» հիմք դնել: 

— Քյասիբը թող մեզ հետ գա, Մուքի ապեր: Մենք ջոկովի տղերք ունենք, մինը մինից ասլան: 

Մուքի ապերը «ղալբ» եղան պատմությունն անողն է: Դարձյալ առակով և օրինակով է խոսում, բայց վերջում ջահելները հաղթում են: Մուքի ապերը մի անկյուն է քաշվում, չիբուխին զոռ տալիս և փափախի տակից ունքերը կիտած նայում ջահելներին, որոնք իրեն հակառակ խոսեցին: 

Մի քանի սպիտակ գյուղացիք թիկն են տվել պատին, թազբեհ են քաշում, ժպտում են ծերի ժպիտով, բարի ու զարմացած են, որ իրենց կյանքի վերջում ջահելները չլսած, չտեսած բաների մասին են խոսում: 

-------------------------------------------------

Հողային վեճ կա, ավելի ճիշտը՝ մի ծառի հարց: Ծառը երկուսի սահմանում է բուսել, արտի միջնակում: Հին վեճ է. ամեն տարի նույն բանը կրկնվում է, երբ պատերը նորոգում են, փլվածը պատում: Մեկն ասում է, թե՝ ծառն իմն է, մյուսն էլ՝ իմն է: Չեն էլ ուզում ծառը կտրել, բայց այնքան պինդ են պատել ծառի շուրջը, որ ծառի բունը չի հաստանում: 

Վեճին վերջ են տալիս, ծառը համարում դպրոցի սեփականություն: Կողմերը մի պահ վարանում են, հետո համաձայնվում. 

— Թող ձեր ասածը լինի... 

Հանդում մի ոչխար է կորել, թուրք քոչվորի ոչխար: Տերը գյուղի խորհրդից խնդրել է իմանալ, թե ո՜վ է տարել: Էլի Մուքի ապերն է խոսում. 

— Էդ մի նամուս չի մեզ համար, այ ժողովուրդ. հարևան ենք, էգուց էլ մեր տավարը նրանց հանդում կարող ա կորչի: 

Եվ Մուքի ապերն առաջարկում է, ոչխարը եթե չգտնվի, գյուղի ոչխարներից մեկը նվիրել քոչվորին: 

Առաջարկներ են անում, կասկած հայտնում, թե կարող է գայլը կերած լինի: Բայց Մուքի ապերը չի համաձայնվում: 

— Գելը որ ուտի, մի հետք կմնա, — և ավելացնում է. 

— Հիմա ոչ ծեծ կա, ոչ էլ երդում տալ: Գողն էլ չի ասելու, էլ ի՞նչպես իմանանք, թե ով ա կերել էդ քյասիբի ոչխարը: — Եվ առաջարկում է կասկածավորին մի քանի ռոզգի հասցնել, ու ոչխարն իսկույն մեյդան կհանի: 

— Մուքի ապեր, հիմա թակ չկա, — ասում է Բաքվից եկած բանվորը: 

— Էդ ա փիս է՛...պիտի թակես, որ գողի աչքը վախենա, — պատասխանում է Մուքի ապերը: 

Մի քանի հոգի գլխով հավանության նշան են տալիս: 

* * * 

Ժողովը վերջանում է: Մեկը մոտենում է ինձ, հայտնում, որ առանձին ասելիք ունի: 

Թղթակից է, գյուղի ժրաջան աշխատողներից մեկը: «Արտելիայի» մասին առաջին անգամ նա է խոսել գյուղում: Մի պակաս տեսնելիս գրում է, իմաց է տալիս թերթին: 

— Թե չէ՝ մի քանի տուն կա, որ չվախենան, գեղի աղքատներին հում-հում կուտեն: 

Հոդված է գրել, որ այդ ունևորներից մեկը մի աղքատի խաբել է և հողը զավթել: Հոդվածը տպել են, լրագիրը գյուղ է հասել, կարդացել են ժողովում: Եվ հալածանքը ծայր է առել: Սպառնացել են, թե՝ 

— Խելքդ գլուխդ հավաքիր. եթե մի անգամ էլ մեզ խայտառակ անես, մեր պատվին դիպչես, գլուխդ ուսերիդ վրա չի մնա: 

Ափաշկարա չեն հալածում, ծածուկ են անում: Թղթակցի արտն են արածացնում գիշերով, տավարը նրա խոտատեղին քշում, ծառը կտրում, քաշած պատը փլցնում: 

Երկու կրակի մեջ է: Դատարանի տա, վախենում է, որ ավելի կվնասեն: Չտա, չի լինում: 

— Էսպես մտքիս հետ կռիվ եմ տալիս: 

Գյուղում մենակ է: Հուսահատության րոպեներ են եղել, տատանվել է, մտքում դրել է հրաժարվել գրելուց, հաշտվել իրեն հալածողի հետ, բայց դիմացել է: Վճռել է շարունակել: 

---------------------------------------------------------------- 

Մութ է արդեն: 

Գյուղի դիմաց ողորկ լանջով մի սար է ցցված՝ սրագագաթ ու լերկ: «Դադ-Մելիքի» սարն է: Նստել ենք տան առաջ: Ընկերս պատմում է, թե ինչու սարին «Ղադ-Մելիք» են ասում: 

— Մեր գյուղն առաջ մելիքին էր պատկանում, պապս էր պատմում, թե մելիքն ինչ ուզեր, անում էր գյուղում: Մի լավ օր չէի տեսնում նրա ձեռից: 

Ու եթե մեկը հակառակ գնար մելիքի կամքին, ուզածը չկատարեր, մարդ էր ուղարկում, բռնել տալիս, ոտ ու ձեռ կապոտում և սարի գլխից գլորում...էն օրից էլ սարի անունը մնացել է «Դադ-Մելիք»...

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11126</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="16190">'''«Արտելիա»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը: 

Ամռան կեսօրվա կիզիչ արևը խանձում է: Մի նեղ կածանով ձին զգույշ փոխում է քայլերը, իջնում, նորից բարձրանում: 

Գյուղը դեռ չի երևում: 

Կածանը ցորենի արտերի միջով է անցնում: Բերք չկա այս տարի. ձմռան ցրտերը կտրել են, երաշտն էլ մի կողմից է այրել: Արտերում՝ լղարիկ հասկեր, հատ ու կենտ, թզաչափ բարձրության: 

Կանաչն է փրփռում միայն բազմերանգ ծաղիկներով բնական մարգերում, որ նախշուն գորգերի պես փռվում են սարալանջերին: 

Հեռվից, ասես, քաթանի կանաչ գույնի վրա մեկը վրձինով քմահաճ գծեր է քաշել՝ մի տեղ կարմիր, մյուս տեղ՝ դեղին: 

Բանուկ ճանապարհ չէ: Գնում եք ժամերով, ոչ ոքի չեք հանդիպում: Հնձի ու վարի ժամանակ միայն մի քանի օր բանում է ճամփան: Գյուղից-գյուղ երթևեկ քիչ կա: Ամեն գյուղ ինքնամփոփ է, հարևանի մոտ գնալ-գալ չունի: 

Կածանն իջնում է դեպի ձորը, անցնում սրածայր ժայռերի տակով: Վայրէջքը դժվար է, քարոտ, առապար: Ներքևն անդունդ է. մի անզգույշ քայլ` և մեծ կտորը ականջդ կմնա: 

Վերևում ժայռեր են, որոնց հիմքը հեղեղը փորել է, մաշել, և մի թեթև ցնցումի են սպասում, որ գլորվեն ներքև: 

Մի հեղեղ լինելիս՝ ավազախառն սելավը սրբում է կածանը, քար ու հողով ծածկում և տեղ-տեղ դժվար անցանելի խորխորատ կազմում: 

Քերծի տակից մեկը հերսոտ «թոշ-թոշ» է անում և հայհոյում: Հավասարվում ենք: Գյուղացի է, հանդ է գնում: Մի սրածայր մահակով բզում է իշին, զարկում զայրացած, իշատիրոջ հերն անիծում: 

Լղար քոսոտ էշ է, գութանի խոփն ու թևը բարձած: Բարակ ոտքերը զգույշ է փոխում և ամեն քայլափոխին տնքում բեռան տակ: 

Գյուղացին էլ է շալակել, և քափ-քրտնքի մեջ կորած, դժվարին վերելքով և՛ ինքն է բարձրանում շալակն ուսին, և՜ էշին բզում, հրում: 

Մի կողմ եմ կենում, որ անցնի: 

Շալակը մի քարի է դնում, մեջքը դեմ է տալիս և փափախով քրտինքը սրբում: Գեղի ճանապարհն եմ հարցնում: 
— Հենց էս կածանը գեղի վրա յա իջնում, — ասում է և հարցնում, թե ինչո՜ւ եմ գնում: 

Պատասխանում եմ. նա մի քիչ մտածում է, ասում, որ լավ գործով եմ գնում: 

— Բարի նպատակ ա... 

Եվ ոտից-գլուխ մի հայացքով չափում է ինձ, նայում ձիուս սարքուկարգին: 

— Ես էս կառավարության մի բանը գլխի չեմ ընկնում: Էդ ո՞նց ա, գյուղերը ման եք գալիս ու մի նշան չունեք, որ տեսնողն էլ իմանա, թե օրենքի մարդ ես: Առաջ է՛ , էն քյոխվեն, որ էլի անուսում մի մարդ էր, մի մեծ զինջիլ վզին կախ էր ման գալիս: Տեսնողն էլ իմանում էր, որ հա՛, սա քյոխվա յա... 

Ասաց ու քրտինքը նորից սրբեց: 

Այնքան չարքաշ դեմք ուներ, խեղճ արտաքին: Տեղով մի միտք էր, թե` 

— Ես հեչ, հա՛, քո ասածն ա... 

Էշը բավական հեռացել էր: Նա մի անգամ էլ կրկնեց, թե կածանն ուղիղ գյուղի վրա է իջնում, բեռը շալակեց և ոտները ծանրության տակ կքելով սկսեց բարձրանալ սարն ի վեր: 

Քիչ հետո նորից լսվեց նրա բարկացած «թոշ-թոշը»: 

Ներքև՝ ձորի մեջ, լեռնային գետակն էր աղմկում, ճերմակ փրփուրներ բաշին ցատկոտում քարի վրայով: 

Մի պահ դժվար թվաց ինձ աշխատանքը գյուղում, որպես առապարը քարոտ, անհատակ՝ անդունդի պես և անդուլ, ինչպես հոսանքն աղմկող գետակի: 

------------------------------------------------------- 

Անսվաղ պատերով մի մեծ սենյակում տեղավորված է և՛ «խրճիթը», և՛ գյուղխորհուրդը, և՛ ՓՕԿ-ը: 

Սենյակում տաշեղների կիտուկներ են թափված հատակին, ռանդած տախտակներ և հյուսնի գործիքներ: Դպրոցի համար նստարաններ են պատրաստում: Լենինի նկարը՝ սևացած քարից խմորով փակցրած և պլակատներ՝ մի հատը թարս կախած և լոզունգներ շարեշար, իբր նախշ:

Գյուղում իսկույն իմանում են, որ քաղաքից մարդ է եկել: Եվ մեկ-մեկ հավաքվում են, անպատճառ մոտենում, ձեռք տալիս, քեֆ-հալ հարցնում և հեռվից, կեռ ու մեռ ճանապարհով, մոտենում գալուդ նպատակին: 

— Տեսնում եք, ինչքան քանդված տներ կան մեր գեղում: 

— Յոթն անգամ ենք գաղթել, — ասում է մեկը: 

Ավերակ տներ շատ կան, պատերը փլված, դուռ ու պատուհան այրած, հանած տեղից: Ազգամիջյան կռիվների ընթացքում մի քանի անգամ տեղահան են եղել, թալանվել և նորից վերադարձել, գոմ ու մարագ նորոգել, տունը կարգի բերել: 

Ավերակ տնատեղերում փարթամորեն աճել են սոխ, կաղամբ, ծխախոտ: 

Տան դիմաց, ծառի շվաքում, իր աժդահա հասակով մեկ փռվել է մեկը, քնել մուշ-մուշ: 

— Ջա՛ն նրան: Աչք էլ չունի, աչքացավ էլ, — ասում է մեկը և ավելացնում, որ քնողը գեղի աղքատներից է, տանն ուտելիք չկա, գյուղում էլ՝ աշխատանք: 

Բաքվից մի բանվոր է եկել, նույն գյուղացի: Ընկերները նրան ուղարկել են գյուղի ապրուստն իմանալու, դպրոցի կառուցմանը հսկելու: Փող են հավաքել դպրոցի համար, գրքեր է բերել և մի դրոշակ, որ մի քանի օր առաջ առանձին շքով գյուղին է նվիրել: Բաքվի բանվորների վրա մեծ հույս ունեն: 

Դպրոցի կառուցման աշխատանքը նրանց վզին է ընկած: Գյուղը միայն աշխատավոր ձեռք է տալու, քար ու կիրն է բերելու: 

Մի քանի հոգի գանգատվում են, որ թերթերը կանոնավոր չեն ստացել: «Մաճկալը» երկամսյա թերթ է այդ գյուղի համար: Վեց ամսում երեք համար են ստացել: 

— Հենց միայն անունն ենք լսում, բայց իրան չենք տեսնում: 

------------------------------------------------

Նախագահը ժողովը բացում է: Հավաքվել են, նստոտել գետնին, տաշած տախտակի վրա, պատուհանին: 

— Էդ մահակները մի քիչ քաշ պահեք, — նկատում է նախագահը դռան մոտ կանգնած մի քանի հոգու, որոնց բարձր պահած մահակները ներս մտնողին խանգարում են: 

Օրակարգում խնդիրներ շատ կան: Արտել, հողային հարց, դաշտապահի ընտրություն և զանազան գործեր: 

Նախագահն ինքն է խոսում արտել կազմելու մասին, պատմում է, թե ինչքան դժվար է աղքատ գյուղացու համար մենակ աշխատել: 

Տասներկու տնտեսություն միացել են և մի գութան կազմել: Այդ գութանի հետ է կապված արտել կազմելու գաղափարը: 

— Մենք պետք ա «արտելիա» կազմենք, որպեսզի մենք էլ մարդկության շարքերում դասակարգվենք, — վերջացնում է նա իր խոսքը: 

Ոմանք դժվար են համոզվում: Մեկը, մահակին հենված, օրինակով ու առակով է իր միտքն ասում. 

— Գութանում բոլոր եզները մին չեն. ղալբ եզ կա, որ հա ծրից դուրս ա քաշում, ծուլություն անում: Նմանապես և «արտելիան»: Եթե բարկանամ՝ արնակոլոլ անեմ, տերության առաջ մեղավոր եմ, չանեմ՝ ընկերս թամբալ ա, ինձ հետ չի գալիս, բա էդ ոնց անենք: 

Շատ են խոսում, աշխատում են իրար համոզել: Մի փոքրիկ խումբ է նկատվում, աչքաբաց ջահելներ, որոնք ինչ էլ լինի, որոշել են «արտելիան» հիմք դնել: 

— Քյասիբը թող մեզ հետ գա, Մուքի ապեր: Մենք ջոկովի տղերք ունենք, մինը մինից ասլան: 

Մուքի ապերը «ղալբ» եղան պատմությունն անողն է: Դարձյալ առակով և օրինակով է խոսում, բայց վերջում ջահելները հաղթում են: Մուքի ապերը մի անկյուն է քաշվում, չիբուխին զոռ տալիս և փափախի տակից ունքերը կիտած նայում ջահելներին, որոնք իրեն հակառակ խոսեցին: 

Մի քանի սպիտակ գյուղացիք թիկն են տվել պատին, թազբեհ են քաշում, ժպտում են ծերի ժպիտով, բարի ու զարմացած են, որ իրենց կյանքի վերջում ջահելները չլսած, չտեսած բաների մասին են խոսում: 

-------------------------------------------------

Հողային վեճ կա, ավելի ճիշտը՝ մի ծառի հարց: Ծառը երկուսի սահմանում է բուսել, արտի միջնակում: Հին վեճ է. ամեն տարի նույն բանը կրկնվում է, երբ պատերը նորոգում են, փլվածը պատում: Մեկն ասում է, թե՝ ծառն իմն է, մյուսն էլ՝ իմն է: Չեն էլ ուզում ծառը կտրել, բայց այնքան պինդ են պատել ծառի շուրջը, որ ծառի բունը չի հաստանում: 

Վեճին վերջ են տալիս, ծառը համարում դպրոցի սեփականություն: Կողմերը մի պահ վարանում են, հետո համաձայնվում. 

— Թող ձեր ասածը լինի... 

Հանդում մի ոչխար է կորել, թուրք քոչվորի ոչխար: Տերը գյուղի խորհրդից խնդրել է իմանալ, թե ո՜վ է տարել: Էլի Մուքի ապերն է խոսում. 

— Էդ մի նամուս չի մեզ համար, այ ժողովուրդ. հարևան ենք, էգուց էլ մեր տավարը նրանց հանդում կարող ա կորչի: 

Եվ Մուքի ապերն առաջարկում է, ոչխարը եթե չգտնվի, գյուղի ոչխարներից մեկը նվիրել քոչվորին: 

Առաջարկներ են անում, կասկած հայտնում, թե կարող է գայլը կերած լինի: Բայց Մուքի ապերը չի համաձայնվում: 

— Գելը որ ուտի, մի հետք կմնա, — և ավելացնում է. 

— Հիմա ոչ ծեծ կա, ոչ էլ երդում տալ: Գողն էլ չի ասելու, էլ ի՞նչպես իմանանք, թե ով ա կերել էդ քյասիբի ոչխարը: — Եվ առաջարկում է կասկածավորին մի քանի ռոզգի հասցնել, ու ոչխարն իսկույն մեյդան կհանի: 

— Մուքի ապեր, հիմա թակ չկա, — ասում է Բաքվից եկած բանվորը: 

— Էդ ա փիս է՛...պիտի թակես, որ գողի աչքը վախենա, — պատասխանում է Մուքի ապերը: 

Մի քանի հոգի գլխով հավանության նշան են տալիս: 

------------------------------------------

Ժողովը վերջանում է: Մեկը մոտենում է ինձ, հայտնում, որ առանձին ասելիք ունի: 

Թղթակից է, գյուղի ժրաջան աշխատողներից մեկը: «Արտելիայի» մասին առաջին անգամ նա է խոսել գյուղում: Մի պակաս տեսնելիս գրում է, իմաց է տալիս թերթին: 

— Թե չէ՝ մի քանի տուն կա, որ չվախենան, գեղի աղքատներին հում-հում կուտեն: 

Հոդված է գրել, որ այդ ունևորներից մեկը մի աղքատի խաբել է և հողը զավթել: Հոդվածը տպել են, լրագիրը գյուղ է հասել, կարդացել են ժողովում: Եվ հալածանքը ծայր է առել: Սպառնացել են, թե՝ 

— Խելքդ գլուխդ հավաքիր. եթե մի անգամ էլ մեզ խայտառակ անես, մեր պատվին դիպչես, գլուխդ ուսերիդ վրա չի մնա: 

Ափաշկարա չեն հալածում, ծածուկ են անում: Թղթակցի արտն են արածացնում գիշերով, տավարը նրա խոտատեղին քշում, ծառը կտրում, քաշած պատը փլցնում: 

Երկու կրակի մեջ է: Դատարանի տա, վախենում է, որ ավելի կվնասեն: Չտա, չի լինում: 

— Էսպես մտքիս հետ կռիվ եմ տալիս: 

Գյուղում մենակ է: Հուսահատության րոպեներ են եղել, տատանվել է, մտքում դրել է հրաժարվել գրելուց, հաշտվել իրեն հալածողի հետ, բայց դիմացել է: Վճռել է շարունակել: 

---------------------------------------------------------------- 

Մութ է արդեն: 

Գյուղի դիմաց ողորկ լանջով մի սար է ցցված՝ սրագագաթ ու լերկ: «Դադ-Մելիքի» սարն է: Նստել ենք տան առաջ: Ընկերս պատմում է, թե ինչու սարին «Ղադ-Մելիք» են ասում: 

— Մեր գյուղն առաջ մելիքին էր պատկանում, պապս էր պատմում, թե մելիքն ինչ ուզեր, անում էր գյուղում: Մի լավ օր չէի տեսնում նրա ձեռից: 

Ու եթե մեկը հակառակ գնար մելիքի կամքին, ուզածը չկատարեր, մարդ էր ուղարկում, բռնել տալիս, ոտ ու ձեռ կապոտում և սարի գլխից գլորում...էն օրից էլ սարի անունը մնացել է «Դադ-Մելիք»...

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Բազմավեպ»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>647</id>
      <timestamp>2011-02-05T04:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Բազմավեպ''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2248">'''Բազմավեպ''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լոիյս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>650</id>
      <timestamp>2011-02-05T04:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Բազմավեպ]]» վերանվանված է «[[«Բազմավեպ»]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2248">'''Բազմավեպ''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լոիյս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>652</id>
      <timestamp>2011-02-05T04:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2252">'''«Բազմավեպ»''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լոիյս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>653</id>
      <timestamp>2011-02-05T04:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2252">'''«Բազմավեպ»''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լույս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1624</id>
      <timestamp>2011-03-26T08:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2300">[[Պատկեր:Revue pazmaveb.jpg|thumb|250px]]
'''«Բազմավեպ»''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լույս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16366</id>
      <timestamp>2013-08-10T09:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="2336">[[Պատկեր:Revue pazmaveb.jpg|thumb|250px]]
'''«Բազմավեպ»''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լույս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազովսկի|Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16369</id>
      <timestamp>2013-08-10T12:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2380">[[Պատկեր:Revue pazmaveb.jpg|thumb|250px]]
'''«Բազմավեպ»''', հայագիտական, [[բանասիրություն|բանասիրական]], գրական հանդես: [[Մխիթարյան միաբանություն|Մխիթարյան միաբանության]] հրատարակություն: Լույս է տեսնում [[1843]]-իվ, Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում: Հանդեսը խմբագրել են [[Գաբրիել Այվազովսկի|Գաբրիել Այվազյան]]ը, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը, Ս. Երեմյանը, Մ. Պուտուրյանը, Հ. Ավգերյանը, Ք. Չրաքյանը, Մ. Ճանաշյանը, Ս. Ճեմճեմյանը և այլոք:

Ունեցել է տարբեր պարբերականություն (երկշաբաթաթերթ, ամսագիր, եռամսյա, երկամսյա): 1840-50-ականններին հիմնականում տպագրել է բնագիտական, տնտեսական և բանասիրական նյութեր, տարածել լուսավորչական գաղափարներ, ուղիներ նշել ազգային, քաղաքական և հոգևոր կյանքի վերածնման համար: 1860-80-ականներին մեծ տեղ է հատկացրել հայ և համաշխարհային գրականության լավագույն նմուշներին, պատմաբանասիրական, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]], [[մատենագիտություն|մատենագիտական]] ուսումնասիրություններին: 20-րդ դարի Եվրոպայի քաղաքական և հեղափոխական իրադարձությունները հանդեսը հիմնականում լուսաբանել է  քրիստոնեական ոգով, ձգտել համաձայնության եզրեր գտնել տարբեր դասակարգերի միջև:

1973-ից «Բազմավեպին» կից հրատարակվում է նույնանուն [[մատենաշար]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, հատոր 1, 1990, էջ 449:
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք II, հատոր 1, Ե., 2009, էջ 109:

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Բոլշևիկ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6681</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14761</id>
      <timestamp>2013-04-07T08:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Բոլշևիկ»''' — նախկին համամիութենական կամավոր մարզական ընկերություն, որը միավորում էր պետական հիմն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="385">'''«Բոլշևիկ»''' — նախկին համամիութենական կամավոր մարզական ընկերություն, որը միավորում էր պետական հիմնարկությունների աշխատողներին։ 

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Բուրեվեստնիկ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6706</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14789</id>
      <timestamp>2013-04-07T10:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Բուրեվեստնիկ»''' ([[ռուսերեն]] буревестник – մրրկահավ) – համամիութենական արհմիութենական կամավոր մա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1286">'''«Բուրեվեստնիկ»''' ([[ռուսերեն]] буревестник – մրրկահավ) – համամիութենական արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն, որը միավորում է բարձրագույն և միջնակարգ-մասնագիտական կրթության մինիստրության համակարգի բարձրագույն և միչնակարգ-մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում սովորող ուսանողներին և աշխատողներին։ Հայկական ՍՍՀ–ում այս ընկերությունը գերատեսչական–արհմիութենական է։

Մինչև 1955 թվականը «Բուրևեստնիկ» մարզաընկերությունը սպասարկում էր միայն սպառողական կոոպերացիայի և առևտրի ոլորտի աշխատողներին, այնուհետև նաև արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Բոքս» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6688</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14769</id>
      <timestamp>2013-04-07T08:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Բոքս» — Լեհական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[լեհերեն]] լեզվով հրատարակվող ամսագիր, որը լուսաբա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="397">«Բոքս» — Լեհական Ժողովրդական Հանրապետությունում [[լեհերեն]] լեզվով հրատարակվող ամսագիր, որը լուսաբանում է բռնցքամարտին վերաբերող հարցեր:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գազեթթա Դելլո Սպորտ» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6725</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14813</id>
      <timestamp>2013-04-10T15:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Գազեթթա Դելլո Սպորտ»''' – Իտալիայում [[իտալերեն]] լեզվով հրապարակվող մարզական թերթ, որը լուսաբանում...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="414">'''«Գազեթթա Դելլո Սպորտ»''' – Իտալիայում [[իտալերեն]] լեզվով հրապարակվող մարզական թերթ, որը լուսաբանում է ֆիզկուլտուրային և սպորտին վերաբերող հարցեր:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գանթիադի» (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6728</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14816</id>
      <timestamp>2013-04-10T17:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Գանթիադի»''' ([[վրացերեն]] գանթիադի — արևածագ) – արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Վրաց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="545">'''«Գանթիադի»''' ([[վրացերեն]] գանթիադի — արևածագ) – արհմիութենական կամավոր մարզական ընկերություն Վրացական ԱԱՀ-ում, որը միավորում է արտադրական ձեռնարկությունների և շինարարական կազմակերպությունների բանվոր-ծառայողներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2032</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3999</id>
      <timestamp>2011-08-10T05:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]] [[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7831">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4000</id>
      <timestamp>2011-08-10T05:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7952">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
*[[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4003</id>
      <timestamp>2011-08-10T07:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7952">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
*[[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4015</id>
      <timestamp>2011-08-12T04:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8051">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]

[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4062</id>
      <timestamp>2011-08-14T15:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8145">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]

[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4165</id>
      <timestamp>2011-08-18T16:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8326">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4819</id>
      <timestamp>2011-08-28T06:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8428">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13145</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8540">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Քրիստինե Հովհաննիսյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում: 

== «Գուշակություններ հայելիներով» ==

Այսօր տպագիր գրքի հեղինակ դառնալու ճանապարհն արդեն այնքան դյուրի է տրվում երիտասարդ գրողին, որ հերթական գրքույկը կանխակալ թերահավատությամբ ես բացում և այն հաճելի զարմանքով հազվադեպ է փոխարինվում։

[[2001]]թ. «Գրական թերթում» տպագրված «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքից հետո Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երկու [[վիպակ]]ները`   «Գուշակություններ  հայելիներով»  և «Կայենի արդարացումը»,  իսկապես անակնկալ լինելու չափ կտրուկ շրջադարձ են։ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» որքան երևան էր բերել հեղինակի ինքնատիպությանն ու օժտվածությունը, նույնքան էլ՝ գրականության՝ որպես խաղի ընկալումը։ Երկու տարի տևած լռությունը, թվում է, դա էլ հաստատում էր։ Սակայն երկու վիպակները յուրօրինակ հեղաշրջում են երևան բերում [[հեղինակ]]ի թե՛ գրողական աշխարհընկալման, թե՛ [[տաղանդ]]ի դրսևորման առումով։

Երկու վիպակներն էլ մահվան, առեղծվածայինի և ենթագիտակցության «[[թեմատիկա]]յին» են անդրադարձվում։ Այս շրջանակում երիտասարդ գրողի համար, անշուշտ, դժվար էր լինելու «հայտնագործություններ» անելը (անցյալ դարի [[գրականություն]]ը կարծես «սպառել է» դրա հնարավորությունը), և մնում էր ինքնահաստատվել [[պատկեր]]ային ու [[լեզու|լեզվական]] ուրույն մտածողությամբ, ինչն էլ բավականաչափ հաջողվել է Հրաչյա Սարիբեկյանին։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում մահվան հետ պատանու առաջին հանդիպումը կամ մահվան զգացողությունը այնքան կենդանի զգայություններով է պատկերված, որ դրանք ակամա հաղորդակցվում են ընթերցողին և գրական ստեղծագործությունը ապահովում կենսականության (լայն իմաստով) մի շեշտով, որ քիչ է հանդիպում սկսնակ գրողի գործերում։ Հետխորհրդային շրջանի մեր գրականության մեջ նույնիսկ փորձառու գրողներին հաճախ չհաջողվեց ենթագիտակցականի բացահայտումները կենսականության անհրաժեշտ շրջանակի մեջ ներառել և խույս տալ երևույթի զուտ «տեսական» գեղարվեստական իրացումներից։ Վիպակի պատանի հերոսի՝ հոր մահվան գիտակցմանը զուգահեռվող արդեն ենթագիտակցության սահմանները խախտող մղումը նրա երկրորդ կնոջ նկատմամբ գեղարվեստական կերպավորման առումով հենց դրանով է հաջողված։ «Կայենի արդարացումը» վիպակում ևս կերպարներից յուրաքանչյուրի մեջ Աբել-Կայեն արքետիպի երևակումը ուղեկցվում է նրանց զգացողությունների հոսքի «շնչող» նկարագրություններով։ Սակայն վիպակների որոշ պատկերներ երբեմն շատ են աֆորիստիկ՝ պահի կենդանի զգացողություն համարելու համար, և երբեմն-երբեմն գրող-հեղինակի խորհելու մղումը հաղթում է կերպար-հեղինակի զգացողությանը (հմմտ. «''Զգացի, որ տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է, որտեղ ֆիգարները երբեմն իրենց գտնվելու տեղով են ճանաչում: Զգացի, որ սեփական անունդ խայծ է, որ ուրիշներն արտաբերում են քեզ որսալու համար''» (էջ 25)):

Այնուամենայնիվ, Հր. Սարիբեկյանի  «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (և հատկապես նշված երկու վիպակները) հասուն գրչի վկայություն են և՛ ստեղծագործությունների  ընդհանուր կառույցով (իրականի և պայմանականի զուգակցումները, «Կայենի արդարացումը» վիպակում մի քանի կերպարների մեջ սպանելու ենթագիտակցական մղումը և ակամա սպանությունների հանգույցները միավորելը և այլն), և՛ առանձին պատկերներով: Եթե ընդունենք, որ գրողն ամենից առաջ կայանում է գեղարվեստական պատկերի տարածքում, ապա Հ, Սարիբեկյանի համար այդ քայլն արդեն իսկ կատարված է: Գրքի բազմաթիվ պատկերներ իսկապես երևան են հանում գեղարվեստական մտածողություն. «''Ժամանակը հորս ճոճաթոռի ու պատի ժամացույցի ճոճանակի տատանման միջակայքն ընկել, տարուբերվում - դուրս չէր գալիս''» (8) «''...մահն ինձ անծանոթ էր նրա մերկության պես''» (10), «''... գուցե իմ լռությամբ այդ սպանության համաձայնությունն եմ տվել, քանզի հաջորդ զոհը լինելու ահ չկար իմ ներսում''», «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրությունըդառնալ...''» (62):

Ինքնատիպ են առաջին վիպակի՝ շեղատառերով հեղինակային ընդհատումները  (վիպակի վերնագրից հետո դրանք նշվում են որպես «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ»), երկրորդ վիպակում ճանապարհային նշանների միջոցով պատկերվող նախազգուշացումները։

Հիրավի «Տոնո Տալյանից մինչև Կայեն» ճանապարհը ձեռքբերումների ճանապարհ է և խոստումնալից ճանապարհ...

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]
[[Կատեգորիա:Քրիստինե Հովհաննիսյանի ստեղծագործություններից]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2098</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4160</id>
      <timestamp>2011-08-18T16:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]] [[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8599">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Խորեն Գասպարյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «Լոռու մարզ» մարզային լրագրի 2003 թվականի 73-րդ համարում: 

==«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» ==

Հրաչյա Սարիբեկյանի գրած յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հետաքրքրությամբ է ընթերցվում։ Քանի որ ինքնատիպ է, ունի յուրօրինակ աշխարհընկալում, կարողանում է ընթերցողներին համակել իրականության երազով և երազի իրականությամբ։ Այս համոզմունքն ամրապնդվում է, երբ կարդում ես նրա առաջին՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (Երևան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2003թ.)։ «Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացումը» [[վիպակ]]ներն ու «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» [[պաամվածաշար]]ը վկայությունն են լուրջ գրական հայտ ներկայացնող արձակագրի կայացման։

Միանգամայն իրավացի է գրքի խմբագիր, արձակագիր [[Գուրգեն Խանջյան]]ը (չենք կարող մեջբերում չանել). «Հրաչն, առհասարակ, շատ անսպասելի և ուշագրավ է վարում ժամանակ կոչված երևույթը», ապա՝ «Վիպակների պատումն առաջանում է իրականի և առեղծվածայինի սահմանով», ապա՝ «Գտնված է նաև շատ ինքնատիպ, յուրահատուկ լեզվամտածողություն, ոճ, իրերի և մարդկանց, իրերի և իրերի, մարդկանց և բնության, մարդկանց և մարդկանց փոխհարաբերությունը դիտարկելու, իմաստավորելու շատ հետաքրքիր, հաճախ անակնկալ ձև...»։ Հիրավի՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի հեղինակն ստեղծում է մի տարածք, ուր առարկաներն օտարված են մարդուց ու մարդն՝ ինքն իրենից, իրականությունն անիրական ու երազային է և, բնականաբար, երազն իրականության չափ իրական է, ու գրեթե վերացած է իրականություն-երազ սահմանը։
Վիպակներում մի կողմից՝ մարդն անկարող է վերափոխելու իրականությունը, մյուս կողմից՝ վերափոխում է այդ իրականությունն իր քմայքով (հեղինակը)՝ չվերափոխելով, այլ ավելի շեշտելով օտարվածությունը։ Իրերը և՛ ճանաչելի են, և՛ անճանաչելի։ Անճանաչելի է մարդն՝ ինքն իրեն։ Եվ իրերն ու մարդը փոխադարձաբար կախված են իրարից։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ստեղծում է մի տարածք, ուր իրավունք է վաստակում խաղալու: Նա խաղում է` հավատալով իր խաղին։ Իսկ արվեստը խաղ է, և արվեստագետն այն երեխան է, որ անվերապահորեն հավատում է այդ խաղին (Մ.Վոլոշին)։ Մի տարբերությամբ՝ կանոնները թելադրում է խաղը, ո'չ «երեխան», որն այդ թելադրվող կանոնների խաղի «կանոնադիրն է» միաժամանակ։
Հրաչյա Սարիբեկյանը, պայմանականորեն ասած, ստեղծագործում է սուբյեկտիվ օբյեկտիվությամբ, այն է՝ «օբյեկտիվորեն» ներկայացնում է սուբյեկտի ներաշխարհը։
Բանականությունից դուրս ենթագիտակցություն և հոգեբանական ապրումների սյուրռեալիստական պատկերա(լեզվա)մտածողություն, ժամանակի անորոշություն ու հարաբերականություն, երազի և իրականության հաջորդականություն-փոխատեղում. այսպիսի իռացիոնալ–միստիկ դրսևորումներ են ի հայտ գալիս Հր.Սարիբեկյանի արձակում, որի ոլորաններով մեզ տանում է նրա պատումի «խաղալիք գնացքը»։
Բերգսոնյան ինտուիտիվիզմը (Բացարձակը կարող է տրվել միայն ինտուիցիայի մեջ, և արվեստն աշխարհի ինտուիտիվ ընկալման-մեկնության օրինակ է) և ժամանակի երկվություն (սուբյեկտիվ–օբյեկտիվ) հետաքրքիր արտահայտում են գտել հատկապես առաջին վիպակում. հիշողության հոսքի շրջապտույտում այլ՝ ներաշխարհային ու ներհայեցական չափումներ են։
Դարձյալ մեջբերենք Գուրգեն Խանջյանի խոսքը. «Հրաչի կրակոցները հիմնականում հենց մեր ենթագիտակցության ու բնազդների թիրախին են ուղղված։ Այս առումով անկրկնելի հմայք ունեն «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակի այն գլուխները, որ պատմում են հերոսի ճամփորդությունը խաղալիք գնացքով, հատկապես այն գլուխը, ուր մեռած հայրը վազում է գնացքի ետևից՝ անպայման հասնելու մտադրությամբ»։ Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կորսված մանկության (մաքրության, անմեղության) կարոտ ու ափսոսանք։
Հայելիները, դրանք անդրադարձնում են սուբյեկտի ներաշխարհը, միաժամանակ՝ անդրաշխարհը, մարդու այնկողմնային երկվորյակին, դրանք ամփոփում են սուբյեկտի բոլոր բարդույթները։ Նաև ակնարկում են, որ գիտակցությունը կյանքի հայելային արտացոլում չէ լոկ։
Աբել-Կայեն երկվության թեմատիկայի արծարծումը «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ սպանություն-ինքնասպանության, զոհի ու դահճի հավերժական առեղծվածն է քննում։
Վիպակներում անպայմանորեն առկա են ֆրոյդիզմի դրսևորումներ, նաև՝ աղերսներ Կաֆկայի («Դատավարություն»), Կամյուի («Օտարը», երկրորդ վիպակում պատահական չէ պայծառ արևի հիշատակումը) հետ։ Սա ոչ միայն ազդեցության, այլ նաև հեղինակի՝ էքզիստենցիալիզմի գրական ժառանգորդ լինելու մասին է վկայում։ Իսկ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքն իր ինքնահեգնանք–հումորով՝ ուղղակի առինքնող է։
Հրաչյա Սարիբեկյանի այս գիրքը, որպես ճամփորդություն դեպի ներաշխարհ, կեցության աբսուրդի հետաքրքիր երևակում, արժանի է ամենայն ուշադրության ու գնահատանքի։
Ստեղծագործական հաջողություններ ենք մաղթում մեր կրտսեր գրչեղբորը և հավատով սպասում նրա հաջորդ գրքերին։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4161</id>
      <timestamp>2011-08-18T16:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8787">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Խորեն Գասպարյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «Լոռու մարզ» մարզային լրագրի 2003 թվականի 73-րդ համարում: 

==«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» ==

Հրաչյա Սարիբեկյանի գրած յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հետաքրքրությամբ է ընթերցվում։ Քանի որ ինքնատիպ է, ունի յուրօրինակ աշխարհընկալում, կարողանում է ընթերցողներին համակել իրականության երազով և երազի իրականությամբ։ Այս համոզմունքն ամրապնդվում է, երբ կարդում ես նրա առաջին՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (Երևան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2003թ.)։ «Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացումը» [[վիպակ]]ներն ու «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» [[պաամվածաշար]]ը վկայությունն են լուրջ գրական հայտ ներկայացնող արձակագրի կայացման։

Միանգամայն իրավացի է գրքի խմբագիր, արձակագիր [[Գուրգեն Խանջյան]]ը (չենք կարող մեջբերում չանել). «''Հրաչն, առհասարակ, շատ անսպասելի և ուշագրավ է վարում ժամանակ կոչված երևույթը», ապա՝ «Վիպակների պատումն առաջանում է իրականի և առեղծվածայինի սահմանով», ապա՝ «Գտնված է նաև շատ ինքնատիպ, յուրահատուկ [[լեզվամտածողություն]], [[ոճ]], իրերի և մարդկանց, իրերի և իրերի, մարդկանց և բնության, մարդկանց և մարդկանց փոխհարաբերությունը դիտարկելու, իմաստավորելու շատ հետաքրքիր, հաճախ անակնկալ ձև...''»։ Հիրավի՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի [[հեղինակ]]ն ստեղծում է մի տարածք, ուր առարկաներն օտարված են մարդուց ու մարդն՝ ինքն իրենից, իրականությունն անիրական ու երազային է և, բնականաբար, երազն իրականության չափ իրական է, ու գրեթե վերացած է իրականություն-երազ սահմանը։
Վիպակներում մի կողմից՝ մարդն անկարող է վերափոխելու իրականությունը, մյուս կողմից՝ վերափոխում է այդ իրականությունն իր քմայքով (հեղինակը)՝ չվերափոխելով, այլ ավելի շեշտելով օտարվածությունը։ Իրերը և՛ ճանաչելի են, և՛ անճանաչելի։ Անճանաչելի է մարդն՝ ինքն իրեն։ Եվ իրերն ու մարդը փոխադարձաբար կախված են իրարից։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ստեղծում է մի տարածք, ուր իրավունք է վաստակում խաղալու: Նա խաղում է` հավատալով իր խաղին։ Իսկ արվեստը խաղ է, և արվեստագետն այն երեխան է, որ անվերապահորեն հավատում է այդ խաղին ([[Մաքսիմիլան Վոլոշին|Մ.Վոլոշին]])։ Մի տարբերությամբ՝ կանոնները թելադրում է խաղը, ո'չ «երեխան», որն այդ թելադրվող կանոնների խաղի «կանոնադիրն է» միաժամանակ։

Հրաչյա Սարիբեկյանը, պայմանականորեն ասած, ստեղծագործում է սուբյեկտիվ օբյեկտիվությամբ, այն է՝ «օբյեկտիվորեն» ներկայացնում է սուբյեկտի ներաշխարհը։
Բանականությունից դուրս ենթագիտակցություն և հոգեբանական ապրումների սյուրռեալիստական պատկերա(լեզվա)մտածողություն, ժամանակի անորոշություն ու հարաբերականություն, երազի և իրականության հաջորդականություն-փոխատեղում. այսպիսի իռացիոնալ–միստիկ դրսևորումներ են ի հայտ գալիս Հր.Սարիբեկյանի արձակում, որի ոլորաններով մեզ տանում է նրա պատումի «խաղալիք գնացքը»։

Բերգսոնյան ինտուիտիվիզմը (Բացարձակը կարող է տրվել միայն ինտուիցիայի մեջ, և արվեստն աշխարհի ինտուիտիվ ընկալման-մեկնության օրինակ է) և ժամանակի երկվություն (սուբյեկտիվ–օբյեկտիվ) հետաքրքիր արտահայտում են գտել հատկապես առաջին վիպակում. հիշողության հոսքի շրջապտույտում այլ՝ ներաշխարհային ու ներհայեցական չափումներ են։

Դարձյալ մեջբերենք Գուրգեն Խանջյանի խոսքը. «''Հրաչի կրակոցները հիմնականում հենց մեր ենթագիտակցության ու բնազդների թիրախին են ուղղված։ Այս առումով անկրկնելի հմայք ունեն «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակի այն գլուխները, որ պատմում են հերոսի ճամփորդությունը խաղալիք գնացքով, հատկապես այն գլուխը, ուր մեռած հայրը վազում է գնացքի ետևից՝ անպայման հասնելու մտադրությամբ''»։ Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կորսված մանկության (մաքրության, անմեղության) կարոտ ու ափսոսանք։
Հայելիները, դրանք անդրադարձնում են սուբյեկտի ներաշխարհը, միաժամանակ՝ անդրաշխարհը, մարդու այնկողմնային երկվորյակին, դրանք ամփոփում են սուբյեկտի բոլոր բարդույթները։ Նաև ակնարկում են, որ գիտակցությունը կյանքի հայելային արտացոլում չէ լոկ։

Աբել-Կայեն երկվության [[թեմատիկա]]յի արծարծումը «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ սպանություն-ինքնասպանության, զոհի ու դահճի հավերժական առեղծվածն է քննում։
Վիպակներում անպայմանորեն առկա են ֆրոյդիզմի դրսևորումներ, նաև՝ աղերսներ [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] («Դատավարություն»), [[Ալբեր Կամյու|Կամյուի]] («Օտարը», երկրորդ վիպակում պատահական չէ պայծառ արևի հիշատակումը) հետ։ Սա ոչ միայն ազդեցության, այլ նաև հեղինակի՝ էքզիստենցիալիզմի գրական ժառանգորդ լինելու մասին է վկայում։ Իսկ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքն իր ինքնահեգնանք–հումորով՝ ուղղակի առինքնող է։

Հրաչյա Սարիբեկյանի այս գիրքը, որպես ճամփորդություն դեպի ներաշխարհ, կեցության աբսուրդի հետաքրքիր երևակում, արժանի է ամենայն ուշադրության ու գնահատանքի։
Ստեղծագործական հաջողություններ ենք մաղթում մեր կրտսեր գրչեղբորը և հավատով սպասում նրա հաջորդ գրքերին։

[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4162</id>
      <timestamp>2011-08-18T16:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9757">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Խորեն Գասպարյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «Լոռու մարզ» մարզային լրագրի 2003 թվականի 73-րդ համարում: 

==«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» ==

Հրաչյա Սարիբեկյանի գրած յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հետաքրքրությամբ է ընթերցվում։ Քանի որ ինքնատիպ է, ունի յուրօրինակ աշխարհընկալում, կարողանում է ընթերցողներին համակել իրականության երազով և երազի իրականությամբ։ Այս համոզմունքն ամրապնդվում է, երբ կարդում ես նրա առաջին՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (Երևան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2003թ.)։ «Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացումը» [[վիպակ]]ներն ու «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» [[պաամվածաշար]]ը վկայությունն են լուրջ գրական հայտ ներկայացնող արձակագրի կայացման։

Միանգամայն իրավացի է գրքի խմբագիր, արձակագիր [[Գուրգեն Խանջյան]]ը (չենք կարող մեջբերում չանել). «''Հրաչն, առհասարակ, շատ անսպասելի և ուշագրավ է վարում ժամանակ կոչված երևույթը», ապա՝ «Վիպակների պատումն առաջանում է իրականի և առեղծվածայինի սահմանով», ապա՝ «Գտնված է նաև շատ ինքնատիպ, յուրահատուկ [[լեզվամտածողություն]], [[ոճ]], իրերի և մարդկանց, իրերի և իրերի, մարդկանց և բնության, մարդկանց և մարդկանց փոխհարաբերությունը դիտարկելու, իմաստավորելու շատ հետաքրքիր, հաճախ անակնկալ ձև...''»։ Հիրավի՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի [[հեղինակ]]ն ստեղծում է մի տարածք, ուր առարկաներն օտարված են մարդուց ու մարդն՝ ինքն իրենից, իրականությունն անիրական ու երազային է և, բնականաբար, երազն իրականության չափ իրական է, ու գրեթե վերացած է իրականություն-երազ սահմանը։
Վիպակներում մի կողմից՝ մարդն անկարող է վերափոխելու իրականությունը, մյուս կողմից՝ վերափոխում է այդ իրականությունն իր քմայքով (հեղինակը)՝ չվերափոխելով, այլ ավելի շեշտելով օտարվածությունը։ Իրերը և՛ ճանաչելի են, և՛ անճանաչելի։ Անճանաչելի է մարդն՝ ինքն իրեն։ Եվ իրերն ու մարդը փոխադարձաբար կախված են իրարից։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ստեղծում է մի տարածք, ուր իրավունք է վաստակում խաղալու: Նա խաղում է` հավատալով իր խաղին։ Իսկ արվեստը խաղ է, և արվեստագետն այն երեխան է, որ անվերապահորեն հավատում է այդ խաղին ([[Մաքսիմիլան Վոլոշին|Մ.Վոլոշին]])։ Մի տարբերությամբ՝ կանոնները թելադրում է խաղը, ո'չ «երեխան», որն այդ թելադրվող կանոնների խաղի «կանոնադիրն է» միաժամանակ։

Հրաչյա Սարիբեկյանը, պայմանականորեն ասած, ստեղծագործում է սուբյեկտիվ օբյեկտիվությամբ, այն է՝ «օբյեկտիվորեն» ներկայացնում է սուբյեկտի ներաշխարհը։
Բանականությունից դուրս ենթագիտակցություն և հոգեբանական ապրումների սյուրռեալիստական պատկերա(լեզվա)մտածողություն, ժամանակի անորոշություն ու հարաբերականություն, երազի և իրականության հաջորդականություն-փոխատեղում. այսպիսի իռացիոնալ–միստիկ դրսևորումներ են ի հայտ գալիս Հր.Սարիբեկյանի արձակում, որի ոլորաններով մեզ տանում է նրա պատումի «խաղալիք գնացքը»։

Բերգսոնյան ինտուիտիվիզմը (Բացարձակը կարող է տրվել միայն ինտուիցիայի մեջ, և արվեստն աշխարհի ինտուիտիվ ընկալման-մեկնության օրինակ է) և ժամանակի երկվություն (սուբյեկտիվ–օբյեկտիվ) հետաքրքիր արտահայտում են գտել հատկապես առաջին վիպակում. հիշողության հոսքի շրջապտույտում այլ՝ ներաշխարհային ու ներհայեցական չափումներ են։

Դարձյալ մեջբերենք Գուրգեն Խանջյանի խոսքը. «''Հրաչի կրակոցները հիմնականում հենց մեր ենթագիտակցության ու բնազդների թիրախին են ուղղված։ Այս առումով անկրկնելի հմայք ունեն «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակի այն գլուխները, որ պատմում են հերոսի ճամփորդությունը խաղալիք գնացքով, հատկապես այն գլուխը, ուր մեռած հայրը վազում է գնացքի ետևից՝ անպայման հասնելու մտադրությամբ''»։ Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կորսված մանկության (մաքրության, անմեղության) կարոտ ու ափսոսանք։
Հայելիները, դրանք անդրադարձնում են սուբյեկտի ներաշխարհը, միաժամանակ՝ անդրաշխարհը, մարդու այնկողմնային երկվորյակին, դրանք ամփոփում են սուբյեկտի բոլոր բարդույթները։ Նաև ակնարկում են, որ գիտակցությունը կյանքի հայելային արտացոլում չէ լոկ։

Աբել-Կայեն երկվության [[թեմատիկա]]յի արծարծումը «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ սպանություն-ինքնասպանության, զոհի ու դահճի հավերժական առեղծվածն է քննում։
Վիպակներում անպայմանորեն առկա են ֆրոյդիզմի դրսևորումներ, նաև՝ աղերսներ [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] («Դատավարություն»), [[Ալբեր Կամյու|Կամյուի]] («Օտարը», երկրորդ վիպակում պատահական չէ պայծառ արևի հիշատակումը) հետ։ Սա ոչ միայն ազդեցության, այլ նաև հեղինակի՝ էքզիստենցիալիզմի գրական ժառանգորդ լինելու մասին է վկայում։ Իսկ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքն իր ինքնահեգնանք–հումորով՝ ուղղակի առինքնող է։

Հրաչյա Սարիբեկյանի այս գիրքը, որպես ճամփորդություն դեպի ներաշխարհ, կեցության աբսուրդի հետաքրքիր երևակում, արժանի է ամենայն ուշադրության ու գնահատանքի։
Ստեղծագործական հաջողություններ ենք մաղթում մեր կրտսեր գրչեղբորը և հավատով սպասում նրա հաջորդ գրքերին։

== Տե'ս նաև ==

* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)|Մելանյա Բադալյան, Անվերջության հնարավորությունը, «Ազգ» օրաթերթ, 2003, թիվ 178:]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)|Քրիստինե Հովհաննիսյան, «Գուշակություններ հայելիներով», «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)|Հասմիկ Հակոբյան, Անունը նույնպես ճակատագիր ունի, «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)|Սիրանուշ Մարգարյան, Գոյության հետապնդող տագնապը, «Գրական թերթ», 2004, թիվ 25:]]

[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4822</id>
      <timestamp>2011-08-28T06:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տե'ս նաև */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9860">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Խորեն Գասպարյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «Լոռու մարզ» մարզային լրագրի 2003 թվականի 73-րդ համարում: 

==«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» ==

Հրաչյա Սարիբեկյանի գրած յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հետաքրքրությամբ է ընթերցվում։ Քանի որ ինքնատիպ է, ունի յուրօրինակ աշխարհընկալում, կարողանում է ընթերցողներին համակել իրականության երազով և երազի իրականությամբ։ Այս համոզմունքն ամրապնդվում է, երբ կարդում ես նրա առաջին՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (Երևան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2003թ.)։ «Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացումը» [[վիպակ]]ներն ու «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» [[պաամվածաշար]]ը վկայությունն են լուրջ գրական հայտ ներկայացնող արձակագրի կայացման։

Միանգամայն իրավացի է գրքի խմբագիր, արձակագիր [[Գուրգեն Խանջյան]]ը (չենք կարող մեջբերում չանել). «''Հրաչն, առհասարակ, շատ անսպասելի և ուշագրավ է վարում ժամանակ կոչված երևույթը», ապա՝ «Վիպակների պատումն առաջանում է իրականի և առեղծվածայինի սահմանով», ապա՝ «Գտնված է նաև շատ ինքնատիպ, յուրահատուկ [[լեզվամտածողություն]], [[ոճ]], իրերի և մարդկանց, իրերի և իրերի, մարդկանց և բնության, մարդկանց և մարդկանց փոխհարաբերությունը դիտարկելու, իմաստավորելու շատ հետաքրքիր, հաճախ անակնկալ ձև...''»։ Հիրավի՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի [[հեղինակ]]ն ստեղծում է մի տարածք, ուր առարկաներն օտարված են մարդուց ու մարդն՝ ինքն իրենից, իրականությունն անիրական ու երազային է և, բնականաբար, երազն իրականության չափ իրական է, ու գրեթե վերացած է իրականություն-երազ սահմանը։
Վիպակներում մի կողմից՝ մարդն անկարող է վերափոխելու իրականությունը, մյուս կողմից՝ վերափոխում է այդ իրականությունն իր քմայքով (հեղինակը)՝ չվերափոխելով, այլ ավելի շեշտելով օտարվածությունը։ Իրերը և՛ ճանաչելի են, և՛ անճանաչելի։ Անճանաչելի է մարդն՝ ինքն իրեն։ Եվ իրերն ու մարդը փոխադարձաբար կախված են իրարից։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ստեղծում է մի տարածք, ուր իրավունք է վաստակում խաղալու: Նա խաղում է` հավատալով իր խաղին։ Իսկ արվեստը խաղ է, և արվեստագետն այն երեխան է, որ անվերապահորեն հավատում է այդ խաղին ([[Մաքսիմիլան Վոլոշին|Մ.Վոլոշին]])։ Մի տարբերությամբ՝ կանոնները թելադրում է խաղը, ո'չ «երեխան», որն այդ թելադրվող կանոնների խաղի «կանոնադիրն է» միաժամանակ։

Հրաչյա Սարիբեկյանը, պայմանականորեն ասած, ստեղծագործում է սուբյեկտիվ օբյեկտիվությամբ, այն է՝ «օբյեկտիվորեն» ներկայացնում է սուբյեկտի ներաշխարհը։
Բանականությունից դուրս ենթագիտակցություն և հոգեբանական ապրումների սյուրռեալիստական պատկերա(լեզվա)մտածողություն, ժամանակի անորոշություն ու հարաբերականություն, երազի և իրականության հաջորդականություն-փոխատեղում. այսպիսի իռացիոնալ–միստիկ դրսևորումներ են ի հայտ գալիս Հր.Սարիբեկյանի արձակում, որի ոլորաններով մեզ տանում է նրա պատումի «խաղալիք գնացքը»։

Բերգսոնյան ինտուիտիվիզմը (Բացարձակը կարող է տրվել միայն ինտուիցիայի մեջ, և արվեստն աշխարհի ինտուիտիվ ընկալման-մեկնության օրինակ է) և ժամանակի երկվություն (սուբյեկտիվ–օբյեկտիվ) հետաքրքիր արտահայտում են գտել հատկապես առաջին վիպակում. հիշողության հոսքի շրջապտույտում այլ՝ ներաշխարհային ու ներհայեցական չափումներ են։

Դարձյալ մեջբերենք Գուրգեն Խանջյանի խոսքը. «''Հրաչի կրակոցները հիմնականում հենց մեր ենթագիտակցության ու բնազդների թիրախին են ուղղված։ Այս առումով անկրկնելի հմայք ունեն «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակի այն գլուխները, որ պատմում են հերոսի ճամփորդությունը խաղալիք գնացքով, հատկապես այն գլուխը, ուր մեռած հայրը վազում է գնացքի ետևից՝ անպայման հասնելու մտադրությամբ''»։ Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կորսված մանկության (մաքրության, անմեղության) կարոտ ու ափսոսանք։
Հայելիները, դրանք անդրադարձնում են սուբյեկտի ներաշխարհը, միաժամանակ՝ անդրաշխարհը, մարդու այնկողմնային երկվորյակին, դրանք ամփոփում են սուբյեկտի բոլոր բարդույթները։ Նաև ակնարկում են, որ գիտակցությունը կյանքի հայելային արտացոլում չէ լոկ։

Աբել-Կայեն երկվության [[թեմատիկա]]յի արծարծումը «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ սպանություն-ինքնասպանության, զոհի ու դահճի հավերժական առեղծվածն է քննում։
Վիպակներում անպայմանորեն առկա են ֆրոյդիզմի դրսևորումներ, նաև՝ աղերսներ [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] («Դատավարություն»), [[Ալբեր Կամյու|Կամյուի]] («Օտարը», երկրորդ վիպակում պատահական չէ պայծառ արևի հիշատակումը) հետ։ Սա ոչ միայն ազդեցության, այլ նաև հեղինակի՝ էքզիստենցիալիզմի գրական ժառանգորդ լինելու մասին է վկայում։ Իսկ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքն իր ինքնահեգնանք–հումորով՝ ուղղակի առինքնող է։

Հրաչյա Սարիբեկյանի այս գիրքը, որպես ճամփորդություն դեպի ներաշխարհ, կեցության աբսուրդի հետաքրքիր երևակում, արժանի է ամենայն ուշադրության ու գնահատանքի։
Ստեղծագործական հաջողություններ ենք մաղթում մեր կրտսեր գրչեղբորը և հավատով սպասում նրա հաջորդ գրքերին։

== Տե'ս նաև ==

* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)|Մելանյա Բադալյան, Անվերջության հնարավորությունը, «Ազգ» օրաթերթ, 2003, թիվ 178:]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)|Քրիստինե Հովհաննիսյան, «Գուշակություններ հայելիներով», «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)|Հասմիկ Հակոբյան, Անունը նույնպես ճակատագիր ունի, «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)|Սիրանուշ Մարգարյան, Գոյության հետապնդող տագնապը, «Գրական թերթ», 2004, թիվ 25:]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13140</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9960">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Խորեն Գասպարյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «Լոռու մարզ» մարզային լրագրի 2003 թվականի 73-րդ համարում: 

==«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» ==

Հրաչյա Սարիբեկյանի գրած յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հետաքրքրությամբ է ընթերցվում։ Քանի որ ինքնատիպ է, ունի յուրօրինակ աշխարհընկալում, կարողանում է ընթերցողներին համակել իրականության երազով և երազի իրականությամբ։ Այս համոզմունքն ամրապնդվում է, երբ կարդում ես նրա առաջին՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գիրքը (Երևան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2003թ.)։ «Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացումը» [[վիպակ]]ներն ու «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» [[պաամվածաշար]]ը վկայությունն են լուրջ գրական հայտ ներկայացնող արձակագրի կայացման։

Միանգամայն իրավացի է գրքի խմբագիր, արձակագիր [[Գուրգեն Խանջյան]]ը (չենք կարող մեջբերում չանել). «''Հրաչն, առհասարակ, շատ անսպասելի և ուշագրավ է վարում ժամանակ կոչված երևույթը», ապա՝ «Վիպակների պատումն առաջանում է իրականի և առեղծվածայինի սահմանով», ապա՝ «Գտնված է նաև շատ ինքնատիպ, յուրահատուկ [[լեզվամտածողություն]], [[ոճ]], իրերի և մարդկանց, իրերի և իրերի, մարդկանց և բնության, մարդկանց և մարդկանց փոխհարաբերությունը դիտարկելու, իմաստավորելու շատ հետաքրքիր, հաճախ անակնկալ ձև...''»։ Հիրավի՝ «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի [[հեղինակ]]ն ստեղծում է մի տարածք, ուր առարկաներն օտարված են մարդուց ու մարդն՝ ինքն իրենից, իրականությունն անիրական ու երազային է և, բնականաբար, երազն իրականության չափ իրական է, ու գրեթե վերացած է իրականություն-երազ սահմանը։
Վիպակներում մի կողմից՝ մարդն անկարող է վերափոխելու իրականությունը, մյուս կողմից՝ վերափոխում է այդ իրականությունն իր քմայքով (հեղինակը)՝ չվերափոխելով, այլ ավելի շեշտելով օտարվածությունը։ Իրերը և՛ ճանաչելի են, և՛ անճանաչելի։ Անճանաչելի է մարդն՝ ինքն իրեն։ Եվ իրերն ու մարդը փոխադարձաբար կախված են իրարից։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ստեղծում է մի տարածք, ուր իրավունք է վաստակում խաղալու: Նա խաղում է` հավատալով իր խաղին։ Իսկ արվեստը խաղ է, և արվեստագետն այն երեխան է, որ անվերապահորեն հավատում է այդ խաղին ([[Մաքսիմիլան Վոլոշին|Մ.Վոլոշին]])։ Մի տարբերությամբ՝ կանոնները թելադրում է խաղը, ո'չ «երեխան», որն այդ թելադրվող կանոնների խաղի «կանոնադիրն է» միաժամանակ։

Հրաչյա Սարիբեկյանը, պայմանականորեն ասած, ստեղծագործում է սուբյեկտիվ օբյեկտիվությամբ, այն է՝ «օբյեկտիվորեն» ներկայացնում է սուբյեկտի ներաշխարհը։
Բանականությունից դուրս ենթագիտակցություն և հոգեբանական ապրումների սյուրռեալիստական պատկերա(լեզվա)մտածողություն, ժամանակի անորոշություն ու հարաբերականություն, երազի և իրականության հաջորդականություն-փոխատեղում. այսպիսի իռացիոնալ–միստիկ դրսևորումներ են ի հայտ գալիս Հր.Սարիբեկյանի արձակում, որի ոլորաններով մեզ տանում է նրա պատումի «խաղալիք գնացքը»։

Բերգսոնյան ինտուիտիվիզմը (Բացարձակը կարող է տրվել միայն ինտուիցիայի մեջ, և արվեստն աշխարհի ինտուիտիվ ընկալման-մեկնության օրինակ է) և ժամանակի երկվություն (սուբյեկտիվ–օբյեկտիվ) հետաքրքիր արտահայտում են գտել հատկապես առաջին վիպակում. հիշողության հոսքի շրջապտույտում այլ՝ ներաշխարհային ու ներհայեցական չափումներ են։

Դարձյալ մեջբերենք Գուրգեն Խանջյանի խոսքը. «''Հրաչի կրակոցները հիմնականում հենց մեր ենթագիտակցության ու բնազդների թիրախին են ուղղված։ Այս առումով անկրկնելի հմայք ունեն «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակի այն գլուխները, որ պատմում են հերոսի ճամփորդությունը խաղալիք գնացքով, հատկապես այն գլուխը, ուր մեռած հայրը վազում է գնացքի ետևից՝ անպայման հասնելու մտադրությամբ''»։ Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կորսված մանկության (մաքրության, անմեղության) կարոտ ու ափսոսանք։
Հայելիները, դրանք անդրադարձնում են սուբյեկտի ներաշխարհը, միաժամանակ՝ անդրաշխարհը, մարդու այնկողմնային երկվորյակին, դրանք ամփոփում են սուբյեկտի բոլոր բարդույթները։ Նաև ակնարկում են, որ գիտակցությունը կյանքի հայելային արտացոլում չէ լոկ։

Աբել-Կայեն երկվության [[թեմատիկա]]յի արծարծումը «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ սպանություն-ինքնասպանության, զոհի ու դահճի հավերժական առեղծվածն է քննում։
Վիպակներում անպայմանորեն առկա են ֆրոյդիզմի դրսևորումներ, նաև՝ աղերսներ [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] («Դատավարություն»), [[Ալբեր Կամյու|Կամյուի]] («Օտարը», երկրորդ վիպակում պատահական չէ պայծառ արևի հիշատակումը) հետ։ Սա ոչ միայն ազդեցության, այլ նաև հեղինակի՝ էքզիստենցիալիզմի գրական ժառանգորդ լինելու մասին է վկայում։ Իսկ «Կեցությունը և Տոնո Տալյանը» շարքն իր ինքնահեգնանք–հումորով՝ ուղղակի առինքնող է։

Հրաչյա Սարիբեկյանի այս գիրքը, որպես ճամփորդություն դեպի ներաշխարհ, կեցության աբսուրդի հետաքրքիր երևակում, արժանի է ամենայն ուշադրության ու գնահատանքի։
Ստեղծագործական հաջողություններ ենք մաղթում մեր կրտսեր գրչեղբորը և հավատով սպասում նրա հաջորդ գրքերին։

== Տե'ս նաև ==

* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)|Մելանյա Բադալյան, Անվերջության հնարավորությունը, «Ազգ» օրաթերթ, 2003, թիվ 178:]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)|Քրիստինե Հովհաննիսյան, «Գուշակություններ հայելիներով», «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)|Հասմիկ Հակոբյան, Անունը նույնպես ճակատագիր ունի, «Գրական թերթ», 2003, թիվ 36:]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)|Սիրանուշ Մարգարյան, Գոյության հետապնդող տագնապը, «Գրական թերթ», 2004, թիվ 25:]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]
[[Կատեգորիա:Խորեն Գասպարյանի ստեղծագործություններից]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրական ամսաթերթ»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>137</id>
      <timestamp>2011-01-30T04:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Գրական ամսաթերթ»''', ամսագիր, լույս է տեսել 1961-62-ը, Փարիզում:  Աջակցել է հայապահպանմանը սփյուռքում, վ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">'''«Գրական ամսաթերթ»''', ամսագիր, լույս է տեսել 1961-62-ը, Փարիզում:

Աջակցել է հայապահպանմանը սփյուռքում, վերջինիս կապի ամրապնդմանը հայրենիքի հետ: Տպագրել է սփյուռքահայ և հայ խորհրդային գրողների գործեր, գրախոսականներ, հոդվածներ արվեստի  և [[գրականություն|գրականության]] վերաբերյալ: Ներկայացրել [[ֆրանսիական գրականություն]]ից: Աշխատակցել են Ա. Ալեքսանյանը, Պ. Զարոյանը, [[Բյուզանդ Թոփալյան]]ը, Զ. Որբունին, Գ. Քերեսթեճյանը:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 699: 

[[Կատեգորիա:Փարիզի հայկական պարբերականներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>380</id>
      <timestamp>2011-02-01T12:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Գրական ամսաթերթ]]» վերանվանված է «[[«Գրական ամսաթերթ»]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">'''«Գրական ամսաթերթ»''', ամսագիր, լույս է տեսել 1961-62-ը, Փարիզում:

Աջակցել է հայապահպանմանը սփյուռքում, վերջինիս կապի ամրապնդմանը հայրենիքի հետ: Տպագրել է սփյուռքահայ և հայ խորհրդային գրողների գործեր, գրախոսականներ, հոդվածներ արվեստի  և [[գրականություն|գրականության]] վերաբերյալ: Ներկայացրել [[ֆրանսիական գրականություն]]ից: Աշխատակցել են Ա. Ալեքսանյանը, Պ. Զարոյանը, [[Բյուզանդ Թոփալյան]]ը, Զ. Որբունին, Գ. Քերեսթեճյանը:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 699: 

[[Կատեգորիա:Փարիզի հայկական պարբերականներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3891</id>
      <timestamp>2011-07-26T03:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1044">'''«Գրական ամսաթերթ»''', ամսագիր, լույս է տեսել 1961-62-ը, Փարիզում:

Աջակցել է հայապահպանմանը սփյուռքում, վերջինիս կապի ամրապնդմանը հայրենիքի հետ: Տպագրել է սփյուռքահայ և խորհրդահայ գրողների գործեր, գրախոսականներ, հոդվածներ արվեստի  և [[գրականություն|գրականության]] վերաբերյալ: Ներկայացրել [[ֆրանսիական գրականություն]]ից: Աշխատակցել են Ա. Ալեքսանյանը, Պ. Զարոյանը, [[Բյուզանդ Թոփալյան]]ը, Զ. Որբունին, Գ. Քերեսթեճյանը:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 699: 

[[Կատեգորիա:Փարիզի հայկական պարբերականներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5521</id>
      <timestamp>2011-09-17T18:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1055">'''«Գրական ամսաթերթ»''', ամսագիր, լույս է տեսել 1961-62-ը, Փարիզում:

Աջակցել է հայապահպանմանը սփյուռքում, վերջինիս կապի ամրապնդմանը հայրենիքի հետ: Տպագրել է սփյուռքահայ և խորհրդահայ գրողների գործեր, գրախոսականներ, հոդվածներ արվեստի  և [[գրականություն|գրականության]] վերաբերյալ: Ներկայացրել [[ֆրանսիական գրականություն]]ից: Աշխատակցել են Ա. Ալեքսանյանը, Պ. Զարոյանը, [[Բյուզանդ Թոփալյան]]ը, [[Զարեհ Որբունի]]ն, Գ. Քերեսթեճյանը:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 699: 

[[Կատեգորիա:Փարիզի հայկական պարբերականներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական ակումբ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610</id>
    <redirect title="«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1277</id>
      <timestamp>2011-03-03T12:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="72">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական ամսագիր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3276</id>
    <redirect title="«Գրանիշ» գրական հանդես" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6825</id>
      <timestamp>2011-11-19T19:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]]» վերանվանված է «[[«Գրանիշ» գրական հանդես]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="66">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[«Գրանիշ» գրական հանդես]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական հանդես</title>
    <ns>0</ns>
    <id>606</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1259</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:granish-cover.jpg]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="34">[[Պատկեր:granish-cover.jpg]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1260</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="128">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1262</id>
      <timestamp>2011-03-03T09:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="294">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

== Մտահղացումը ==

== Խմբագրական խորհուրդը ==

==Գործընկերները ==

== Համարները ==

== Հեղինակները ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1271</id>
      <timestamp>2011-03-03T12:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1215">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է Գրանիշ գրական ակումբի կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: Հանդեսի առաջին համարը նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին և կոչվում է '''Գրանիշ Լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:''

== Խմբագրական խորհուրդը ==

==Գործընկերները ==

== Համարները ==

== Հեղինակները ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1272</id>
      <timestamp>2011-03-03T12:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1223">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի կողմից [[2011]] թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: Հանդեսի առաջին համարը նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին և կոչվում է '''Գրանիշ Լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:''

== Խմբագրական խորհուրդը ==

==Գործընկերները ==

== Համարները ==

== Հեղինակները ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1274</id>
      <timestamp>2011-03-03T12:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1530">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ | «Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' 
Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1275</id>
      <timestamp>2011-03-03T12:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Համարները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1529">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ | «Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1278</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հեղինակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2202">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ | «Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==

Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`


Ալբեր Ժաքար
Աննա Դավթյան
Արամ Պաչյան
Գուրգեն Խանջյան
Գրիգոր Պըլտեան
Դալար Շահինյան
Կարեն Անտաշյան 
Կլաուդիո Մագրիս
Հակոբ Մովսես
Հասմիկ Հակոբյան
ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ
Հրանտ Մաթևոսյան
Հրաչյա Սարիբեկյան
Մարինե Պետրոսյան
Ռոլան Բարթ
Ռուբոկո Սյո
Սերժ Մեզոնիե
Վ. Ս. Նայփոլ
Վարուժան Այվազյան
Տիգրան Մանսուրյան
Տիգրան Պասկևիչյան</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1279</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հեղինակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2331">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանի գրական հանդեսի առաջին համարի շպիկը]]

Հայալեզու գրական անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ | «Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1284</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2334">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսի բովանդակությունը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1288</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2301">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1322</id>
      <timestamp>2011-03-03T20:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.65.46</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Համարները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2303">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==
«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ: 

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1337</id>
      <timestamp>2011-03-04T07:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մտահղացումը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2583">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ու արտասահմանյան հեղինակների ստեղծագործությունների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1338</id>
      <timestamp>2011-03-04T07:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մտահղացումը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2581">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1500</id>
      <timestamp>2011-03-15T13:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6719">[[Պատկեր:granish-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1502</id>
      <timestamp>2011-03-15T13:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6722">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1511</id>
      <timestamp>2011-03-15T13:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6846">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրակազմը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1513</id>
      <timestamp>2011-03-15T13:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6861">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* [[Տիգրան Մանսուրյան]]
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1515</id>
      <timestamp>2011-03-15T21:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.67.75</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Հեղինակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6857">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2804</id>
      <timestamp>2011-05-14T08:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>142.22.16.51</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¤Õ«Ö Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÖÕ« Õ¡Õ¼Õ¡Õ»Õ¡Õ¢Õ¡Õ¶Õ¨ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2768">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

Glad I've fialnly found something I agree with!

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2816</id>
      <timestamp>2011-05-14T08:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/142.22.16.51|142.22.16.51]] ([[User talk:142.22.16.51|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:46.130.67.75|46.130.67.75]] մասնակցի վերջին տարբերակին�</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6857">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2818</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>62.3.32.28</ip>
      </contributor>
      <comment>NyBSuwtnbMhHB</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33">Wow! That's a rellay neat answer!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2820</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/62.3.32.28|62.3.32.28]] ([[User talk:62.3.32.28|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6857">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2822</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6857">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2877</id>
      <timestamp>2011-05-14T13:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Փոխվեց պաշտպանման մակարդակը «[[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]]» էջի համար ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6857">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`
''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6823</id>
      <timestamp>2011-11-19T19:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հեղինակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6937">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]

== Տե'ս նաև ==
* [[«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 2]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6824</id>
      <timestamp>2011-11-19T19:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]]» վերանվանված է «[[«Գրանիշ» գրական հանդես]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6937">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]

== Տե'ս նաև ==
* [[«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 2]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12329</id>
      <timestamp>2012-12-16T11:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6981">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]

== Տե'ս նաև ==
* [[«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 2]]

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12965</id>
      <timestamp>2013-01-22T18:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տե'ս նաև */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7041">[[Պատկեր:granish-01-cover.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի առաջին համարի շապիկը]]

Հայալեզու գրական, անկախ հանդես, հրատարակվում է [[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ|«Գրանիշ» գրական ակումբի]] կողմից 2011 թվականից: Հանդեսը կազմվում և հրատարակության է պատրաստվում խմբագրական խորհրդի կողմից: Նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակի համար, վաճառքի գինը` 1500 դրամ (4.5$):

[[Պատկեր:granish-editorial.jpg|200px|thumb|right|Գրանիշ գրական հանդեսի խմբագրական խորհուրդը]]

== Մտահղացումը ==

«Գրանիշ» գրական ամսագիրը հրատարակում է թեմատիկ համարներ` մեկ թեմատիկ ամբողջացման մեջ ընդգրկելով հայ ժամանակակից և դասական հեղինակաների ստեղծագործություններ ու արտասահմանյան հեղինակների թարգմանություններ:

== Խմբագրական խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]


==Գործընկերները ==

Ամսագրի հրատարակման գլխավոր գործընկերը [[Անտարես հրատարակչություն]]ն է:

== Համարները ==
# '''Գրանիշ լեզվանի''' - ''թե ինչպես լեզուն ստեղծեց գրականությունը և գրականությունը ստեղծեց լեզու:'' Նվիրված է գրականության մեջ լեզվաշերտերի իրացման խնդիրներին:

== Հիմնադիր համարի առաջաբանը ==
Գրականության պատմությունը բազմաթիվ օրինաչափություններ է արձանագրել, որոնց հետ  ուղղակի հնարավոր չէ հաշվի չնստել: Այդպես` յուրաքանչյուր նոր սերունդ իր հաստատման ընթացքը սկսել է նախորդ սերնդի հետ պատերազմելու, նրան հակադրվելու և ժխտելու մարտավարությամբ: Մյուս կողմից` յուրաքանչյուր սերունդ կայացել ու հաստատվել է անպայման որևէ ամսագրի կամ հանդեսի շուրջ:1850-ականների «Հյուսիսափայլը», 20-րդ դարասկզբի «Մեհյանն» ու «Նավասարդը»,1920-ականների «Ստանդարտը», 1930-ականների «Մենքը»,1960-ականների «Գարունը», 1990-ականների «Նոր-Դարը» դրա լավագույն վկայություններն են, որոնց շուրջ համախմբված տաղանդավոր գրողների ստեղծածն այսօր հայ գրականության ու մշակույթի հարստությունն է: Այս համատեքստում` «Գրանիշի» հրատարակության նախաձեռնումը նույնպես ավանդույթների համածիրում է: Բայց և այնպես`
«Գրանիշը» չի եկել պատերազմելու, նրա առաքելությունը արդի հայ գրական դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավարությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն` այն հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, որոնք այսօր արդիական են և ճիշտ թիավարման դեպքում հեռագնա հնարավորություններ են ընձեռում հայ գրականությանը:
Այդ մարտահրավերներից ամենակարևորը, թերևս, ընթերցանության հանդեպ գրեթե անտարբեր վերաբերմունք ունեցող համացանցային սերնդի, իբրև հայալեզու նոր ընթերցողի, պատրաստումն է և գրաշրջանառության նոր համակարգի հիմքերի ստեղծումը:
Գրական ընթացքի վերաիմաստավորման այս հանգրվանում խմբագրակազմի կողմից հանդեսի համար ընտրված թեմատիկ ձևաչափը ռազմավարական նշանակություն ունի: Մենք համոզված ենք, որ գրական դաշտում բազմաթիվ իրողություններ կան, որոնց շուրջ չկան համակարգված ու համակարգային պատկերացումներ, քանզի չկան ձեռնարկներ ու նախաձեռնություններ, որոնք մեր ժամանակներում ստեղծված ու ստեղծվող գրանյութը ներկայացնեն ընդհանուր հարցադրումների գիտակցումով: Յուրաքանչյուր համարի, կամ որ նույնն է` յուրաքանչյուր թեմատիկ մասնավորության տարածքում «Գրանիշը» ձգտելու է համակարգված պատկերացումներ ձևավորել տվյալ խնդրի ու երևույթի հանդեպ, բնականաբար, գրականության տիրույթի մեջ: 
Այդկերպ փորձելու ենք ինչ-որ չափով ազատագրել արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից ու նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության:

== Հեղինակները ==

''Գրանիշ ամսագրում հրատարակված հեղինակների ցանկը`''

* [[Ալբեր Ժաքար]]
* [[Աննա Դավթյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]]
* [[Գրիգոր Պըլտեան]]
* [[Դալար Շահինյան]]
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Կլաուդիո Մագրիս]]
* [[Հակոբ Մովսես]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Հովիկ Չարխչյան]]
* [[Հրանտ Մաթևոսյան]]
* [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]
* [[Մարինե Պետրոսյան]]
* [[Ռոլան Բարթ]]
* [[Ռուբոկո Սյո]]
* [[Սերժ Մեզոնիե]]
* [[Վ. Ս. Նայփոլ]]
* [[Վարուժան Այվազյան]]
* Տիգրան Մանսուրյան
* [[Տիգրան Պասկևիչյան]]

== Տե'ս նաև ==
* [[«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 2]]
* [[«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 3]]


[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3275</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6822</id>
      <timestamp>2011-11-19T19:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Cover.jpg|250px|thumb|«Գրանիշ» գրական հանդեսի 2-րդ համարը]] '''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 2''', տպագրվել է [[2011]]-ին:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2443">[[Պատկեր:Cover.jpg|250px|thumb|«Գրանիշ» գրական հանդեսի 2-րդ համարը]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 2''', տպագրվել է [[2011]]-ին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Offline''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես հայերեն անցանց գրական իրականությունը կապ չունի առցանց գրական իրականության հետ»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Համարի բովանդակությունը ==

* Գրանիշ / Առաջաբան
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Վրեժ Իսրայելյան]] / Ես, մուսան և անդունդը
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]] / Բանաստեղծության ընդդիմությունը
* [[Դանիլո Կիշ]] / Խորհուրդներ երիտասարդ գրողին
* [[Հասմիկ Սիմոնյան]] / Պատմվածքներ, վեպեր ու վիպակներ
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]] / Ջրանկար` կույր անձրևի կաթիլներով
* Գրական հեռազգացողության առեղծվածները
* [[Գյարուս Աբդոլմալեքյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սերգեյ Դովլաթով]] / Կոմպրոմիս
* [[Վարդան Հակոբյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սարգիս Հովսեփյան]] / ARMageddon
* Մերիլին Մոնրո / Բանաստեղծություններ
* [[Արթուր Միլլեր]] / Բուլդոգ
* [[Ղուկաս Սիրունյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Հովհաննես Երանյան]] / Զավակս
* [[Հուսիկ Արա]] / Առավոտ
* [[Մանասե]] / Գրառումների տետր առանց ուղղումների
* Արթուր Բալոյան / Հարցազրույց
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]], Չասվածի պոեզիան
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Նառա Վարդանյան]] / Լուսանկարելը` տիրելու կիրք
* Քաղվածք լրահուսից / Փնտրաբառը` գրանիշ
* Ո՞վ է քո սիրած ժամանակակից հայ գրողը
* Գրանիշի ոդիսականը / Ֆոտոշարք</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6826</id>
      <timestamp>2011-11-19T20:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Համարի բովանդակությունը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2441">[[Պատկեր:Cover.jpg|250px|thumb|«Գրանիշ» գրական հանդեսի 2-րդ համարը]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 2''', տպագրվել է [[2011]]-ին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Offline''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես հայերեն անցանց գրական իրականությունը կապ չունի առցանց գրական իրականության հետ»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Համարի բովանդակությունը ==

* Գրանիշ / Առաջաբան
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Վրեժ Իսրայելյան]] / Ես, մուսան և անդունդը
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]] / Բանաստեղծության ընդդիմությունը
* [[Դանիլո Կիշ]] / Խորհուրդներ երիտասարդ գրողին
* [[Հասմիկ Սիմոնյան]] / Պատմվածքներ, վեպեր ու վիպակներ
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]] / Ջրանկար` կույր անձրևի կաթիլներով
* Գրական հեռազգացողության առեղծվածները
* [[Գյարուս Աբդոլմալեքյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սերգեյ Դովլաթով]] / Կոմպրոմիս
* [[Վարդան Հակոբյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սարգիս Հովսեփյան]] / ARMageddon
* Մերիլին Մոնրո / Բանաստեղծություններ
* [[Արթուր Միլլեր]] / Բուլդոգ
* [[Ղուկաս Սիրունյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Հովհաննես Երանյան]] / Զավակս
* [[Հուսիկ Արա]] / Առավոտ
* [[Մանասե]] / Գրառումների տետր առանց ուղղումների
* Արթուր Բալոյան / Հարցազրույց
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]], Չասվածի պոեզիան
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Նառա Վարդանյան]] / Լուսանկարելը` տիրելու կիրք
* Քաղվածք լրահոսից / Փնտրաբառը` գրանիշ
* Ո՞վ է քո սիրած ժամանակակից հայ գրողը
* Գրանիշի ոդիսականը / Ֆոտոշարք</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12967</id>
      <timestamp>2013-01-22T18:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2485">[[Պատկեր:Cover.jpg|250px|thumb|«Գրանիշ» գրական հանդեսի 2-րդ համարը]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 2''', տպագրվել է [[2011]]-ին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Offline''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես հայերեն անցանց գրական իրականությունը կապ չունի առցանց գրական իրականության հետ»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Համարի բովանդակությունը ==

* Գրանիշ / Առաջաբան
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Վրեժ Իսրայելյան]] / Ես, մուսան և անդունդը
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]] / Բանաստեղծության ընդդիմությունը
* [[Դանիլո Կիշ]] / Խորհուրդներ երիտասարդ գրողին
* [[Հասմիկ Սիմոնյան]] / Պատմվածքներ, վեպեր ու վիպակներ
* [[Վարդան Ֆերեշեթյան]] / Ջրանկար` կույր անձրևի կաթիլներով
* Գրական հեռազգացողության առեղծվածները
* [[Գյարուս Աբդոլմալեքյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սերգեյ Դովլաթով]] / Կոմպրոմիս
* [[Վարդան Հակոբյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Սարգիս Հովսեփյան]] / ARMageddon
* Մերիլին Մոնրո / Բանաստեղծություններ
* [[Արթուր Միլլեր]] / Բուլդոգ
* [[Ղուկաս Սիրունյան]] / Բանաստեղծություններ
* [[Հովհաննես Երանյան]] / Զավակս
* [[Հուսիկ Արա]] / Առավոտ
* [[Մանասե]] / Գրառումների տետր առանց ուղղումների
* Արթուր Բալոյան / Հարցազրույց
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]], Չասվածի պոեզիան
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Նառա Վարդանյան]] / Լուսանկարելը` տիրելու կիրք
* Քաղվածք լրահոսից / Փնտրաբառը` գրանիշ
* Ո՞վ է քո սիրած ժամանակակից հայ գրողը
* Գրանիշի ոդիսականը / Ֆոտոշարք

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական հանդես, թիվ 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5942</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12968</id>
      <timestamp>2013-01-22T18:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Granish 3.jpg|250px|thumb|]] '''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 3''', տպագրվել է [[2013]]-ի հունվարին: Համարի անվանումը` '''Գրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3457">[[Պատկեր:Granish 3.jpg|250px|thumb|]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 3''', տպագրվել է [[2013]]-ի հունվարին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Խուժանական''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես ամեն խուժանություն դեռ խուժանական չի»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Խմբագրական խորհուրդ ==
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Լուսանկարները ==
* Կարեն Անտաշյան
* [[Անահիտ Հայրապետյան]]
* Դավիթ Գալստյան
* Հասմիկ Հակոբյան
* Գուրգեն Ջանիբեկյան
* Արտաշես Մարտիրոսյան

== Ձևավոևումը ==
* Արփինե Գուլոյան

== Տառատեսակները ==
* Ռ. Յակոբեան-Թարումեան

== Բովանդակությունը ==
* Գրանիշ / Խուժանական
* [[Վահագնի ծնունդը]]
* [[Լևոն Խեչոյան]] / Սև գիրք, ծանր բզեզ (հատված վեպից)
* [[Հայկ Համբարձումյան]] / Կին-քաղաք, կին-ամրոց՝ աննվաճած ու նվաճված
* [[Գրիգոր Զոհրապ]] / Անբարոյական գրականություն (հատվածներ հոդվածից)
* [[Դանիել Վարուժան]] / Ո՛վ Լալագե
* [[Ալա Խառատյան]] / Սեռի ազատության ֆենոմենը...
* [[Հենրի Միլեր]] / Խեցգետնի արևադարձը (հատված վեպից)
* Խուժանական հարցազրույց / [[Զավեն Բոյաջյան]] (հարցազրույց)
* [[Աշոտ Խաչատրյան]] / Ժամանակը և դիպվածը
* [[Տոնինո Գուերա]] / Պեննաբիլլի Կամասուտրան
* Խուժանական գրականությունը և խուժանությունը / [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Քրիստինե Հովհաննիսյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], [[Հասմիկ Հակոբյան]], [[Նառա Վարդանյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]] / Հայրը
* [[Վերա Պավլովա]] / Առավոտ շուտ մայրիկը շտապեց գործի
* [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]] / Մետաստազ
* [[Վաչե Եփրեմյան]] / Էրոտիկ պատմվածք գրելու մեթոդաբանություն 
* [[Անահիտ Հայրապետյան]] / Ամենավերջինը
* [[Լիլիթ Կարապետյան]] / Ֆոտոսինթեզ
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]] / Օձապար
* [[Սալման Ռուշդի]] / Ցենզուրայի մասին
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Կարեն Անտաշյան]] / 10 կարևոր գրական իրադարձություն
* [[Ավագ Եփրեմյան]] / Մարդու մեջ
* Հարց ու փորձ / Երևանը 2012 գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Ճողվածք.com
* [[Ումբերտո Էկո]] / Երկու էսսե
* [[Հրանտ Ալեքսանյան]] / Ամենայնը փոխակերպվում է լեզվի

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12969</id>
      <timestamp>2013-01-22T18:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3457">[[Պատկեր:Granish 3.jpg|350px|thumb|]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 3''', տպագրվել է [[2013]]-ի հունվարին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Խուժանական''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես ամեն խուժանություն դեռ խուժանական չի»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Խմբագրական խորհուրդ ==
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Լուսանկարները ==
* Կարեն Անտաշյան
* [[Անահիտ Հայրապետյան]]
* Դավիթ Գալստյան
* Հասմիկ Հակոբյան
* Գուրգեն Ջանիբեկյան
* Արտաշես Մարտիրոսյան

== Ձևավոևումը ==
* Արփինե Գուլոյան

== Տառատեսակները ==
* Ռ. Յակոբեան-Թարումեան

== Բովանդակությունը ==
* Գրանիշ / Խուժանական
* [[Վահագնի ծնունդը]]
* [[Լևոն Խեչոյան]] / Սև գիրք, ծանր բզեզ (հատված վեպից)
* [[Հայկ Համբարձումյան]] / Կին-քաղաք, կին-ամրոց՝ աննվաճած ու նվաճված
* [[Գրիգոր Զոհրապ]] / Անբարոյական գրականություն (հատվածներ հոդվածից)
* [[Դանիել Վարուժան]] / Ո՛վ Լալագե
* [[Ալա Խառատյան]] / Սեռի ազատության ֆենոմենը...
* [[Հենրի Միլեր]] / Խեցգետնի արևադարձը (հատված վեպից)
* Խուժանական հարցազրույց / [[Զավեն Բոյաջյան]] (հարցազրույց)
* [[Աշոտ Խաչատրյան]] / Ժամանակը և դիպվածը
* [[Տոնինո Գուերա]] / Պեննաբիլլի Կամասուտրան
* Խուժանական գրականությունը և խուժանությունը / [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Քրիստինե Հովհաննիսյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], [[Հասմիկ Հակոբյան]], [[Նառա Վարդանյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]] / Հայրը
* [[Վերա Պավլովա]] / Առավոտ շուտ մայրիկը շտապեց գործի
* [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]] / Մետաստազ
* [[Վաչե Եփրեմյան]] / Էրոտիկ պատմվածք գրելու մեթոդաբանություն 
* [[Անահիտ Հայրապետյան]] / Ամենավերջինը
* [[Լիլիթ Կարապետյան]] / Ֆոտոսինթեզ
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]] / Օձապար
* [[Սալման Ռուշդի]] / Ցենզուրայի մասին
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Կարեն Անտաշյան]] / 10 կարևոր գրական իրադարձություն
* [[Ավագ Եփրեմյան]] / Մարդու մեջ
* Հարց ու փորձ / Երևանը 2012 գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Ճողվածք.com
* [[Ումբերտո Էկո]] / Երկու էսսե
* [[Հրանտ Ալեքսանյան]] / Ամենայնը փոխակերպվում է լեզվի

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12970</id>
      <timestamp>2013-01-22T19:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3457">[[Պատկեր:Granish 3.jpg|350px|thumb|]]
'''«Գրանիշ» հանդես, թիվ 3''', տպագրվել է [[2013]]-ի հունվարին: Համարի անվանումը` '''Գրանիշ Խուժանական''', բնաբանը` ''«Թե ինչպես ամեն խուժանություն դեռ խուժանական չէ»'': Համարը տպագրվել է [[«Գրանիշ» գրական ակումբ]]ի և «Անտարես» հրատարակչության գործակցությամբ:

== Խմբագրական խորհուրդ ==
* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Լուսանկարները ==
* Կարեն Անտաշյան
* [[Անահիտ Հայրապետյան]]
* Դավիթ Գալստյան
* Հասմիկ Հակոբյան
* Գուրգեն Ջանիբեկյան
* Արտաշես Մարտիրոսյան

== Ձևավորումը ==
* Արփինե Գուլոյան

== Տառատեսակները ==
* Ռ. Յակոբեան-Թարումեան

== Բովանդակությունը ==
* Գրանիշ / Խուժանական
* [[Վահագնի ծնունդը]]
* [[Լևոն Խեչոյան]] / Սև գիրք, ծանր բզեզ (հատված վեպից)
* [[Հայկ Համբարձումյան]] / Կին-քաղաք, կին-ամրոց՝ աննվաճած ու նվաճված
* [[Գրիգոր Զոհրապ]] / Անբարոյական գրականություն (հատվածներ հոդվածից)
* [[Դանիել Վարուժան]] / Ո՛վ Լալագե
* [[Ալա Խառատյան]] / Սեռի ազատության ֆենոմենը...
* [[Հենրի Միլեր]] / Խեցգետնի արևադարձը (հատված վեպից)
* Խուժանական հարցազրույց / [[Զավեն Բոյաջյան]] (հարցազրույց)
* [[Աշոտ Խաչատրյան]] / Ժամանակը և դիպվածը
* [[Տոնինո Գուերա]] / Պեննաբիլլի Կամասուտրան
* Խուժանական գրականությունը և խուժանությունը / [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Քրիստինե Հովհաննիսյան]], [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], [[Հասմիկ Հակոբյան]], [[Նառա Վարդանյան]]
* [[Գուրգեն Խանջյան]] / Հայրը
* [[Վերա Պավլովա]] / Առավոտ շուտ մայրիկը շտապեց գործի
* [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]] / Մետաստազ
* [[Վաչե Եփրեմյան]] / Էրոտիկ պատմվածք գրելու մեթոդաբանություն 
* [[Անահիտ Հայրապետյան]] / Ամենավերջինը
* [[Լիլիթ Կարապետյան]] / Ֆոտոսինթեզ
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]] / Օձապար
* [[Սալման Ռուշդի]] / Ցենզուրայի մասին
* [[Արամ Պաչյան]] / Սուբյեկտիվ ընթերցանություն
* [[Կարեն Անտաշյան]] / 10 կարևոր գրական իրադարձություն
* [[Ավագ Եփրեմյան]] / Մարդու մեջ
* Հարց ու փորձ / Երևանը 2012 գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք
* [[Ներսես Աթաբեկյան]] / Ճողվածք.com
* [[Ումբերտո Էկո]] / Երկու էսսե
* [[Հրանտ Ալեքսանյան]] / Ամենայնը փոխակերպվում է լեզվի

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>275</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Example.jpg]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="28">[[Պատկեր:Example.jpg]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>276</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33">[[Պատկեր:granish_logo.jpg]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>277</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="165">&lt;div style=&quot;float:right; border:thin solid green;&quot;&gt;
Here comes a short paragraph that is&lt;br /&gt;
contained in a &quot;div&quot; element that is&lt;br /&gt;
floated to the right.&lt;/div&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>278</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="221">&lt;div style=&quot;float:right; border:thin solid green;&quot;&gt;
Here comes a short paragraph that is&lt;br /&gt;
contained in a &quot;div&quot; element that is&lt;br /&gt;
floated to the right.&lt;/div&gt;

{| style=&quot;your style here&quot; 
|-
|your table stuff
|-
|}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>279</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="0" />
    </revision>
    <revision>
      <id>280</id>
      <timestamp>2011-01-31T20:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2282">15.	Հիմնադրամի գործունեության հիմնական նպատակներն են`
-	նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը,
-	ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում,
-	ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում,
-	օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը,  
-	նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում, 
-	նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը, 
-	օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը,
-	աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը, 
16.	Հիմնադրամի հնարավոր շահառուներն են` 
-	բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է,
-	հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները, 
-	հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները, 
-	հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները,
-	հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>281</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5991">{{Կազմակերպություն
|название        = «Գրանիշ» գրական հիմնադրամ (ԳԳՀ)
|այլընտրանքային  = Գրանիշ 
|background_color= #FFFFFF
|логотип         = Գրանիշ լոգո.png
|ширина_логотипа = 200px
|подпись         = Русский вариант логотипа
|карта1          = IMF nations.svg
|ширина_карты1   = 250px
|легенда1        = &lt;div style=&quot;text-align:center; padding-left:1em; font-size:90%&quot;&gt;{{legend|#008000|Государства — члены МВФ}}&lt;/div&gt;
|карта2 =
|ширина_карты2 =
|легенда2 =
|членство = 187 государств-членов
|тип_центра = Штаб-квартира
|центр = {{флаг|США}} [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтон]], [[США]]
|тип = [[Специализированные учреждения ООН|Специализированное учреждение ООН]]
|языки =
|должность_руководителя1 = '''Управляющий директор'''
|имя_руководителя1 = [[Доминик Стросс-Кан]]
|основатель1 =
|событие_основания1 = '''Создание хартии МВФ'''
|дата_основания1 = [[22 июля]] [[1944]]
|основатель2 =
|событие_основания2 = '''Официальная дата создания МВФ'''
|дата_основания2 = [[27 декабря]] [[1945]]
|основатель3 =
|событие_основания3 = '''Начало деятельности'''
|дата_основания3 = [[1 марта]] [[1947]]
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = [http://www.imf.org www.imf.org]
|примечание1 =
|примечание2 =
}}
[[Файл:WhiteandKeynes.jpg|thumb|[[Гарри Декстер Уайт]] (слева) [[Джон Мейнард Кейнс]] (справа) на [[Бреттон-Вудская конференция|Бреттон-Вудской конференции]]]]
[[Файл:IMF HQ.jpg|thumb|Главное здание IMF в [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтоне]]]]
'''Международный валютный фонд''', '''МВФ''' ({{lang-en|International Monetary Fund}}, ''IMF'') — [[Специализированные учреждения ООН|специализированное учреждение ООН]], со штаб-квартирой в [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтоне]], [[США]].

На [[Бреттон-Вудская конференция|Бреттон-Вудской конференции ООН по валютно-финансовым вопросам]] [[22 июля]] [[1944 год]]а была разработана основа соглашения (''Хартия МВФ''). Наиболее существенный вклад в разработку концепции МВФ внесли [[Джон Мейнард Кейнс]], возглавлявший британскую делегацию, и [[Гарри Декстер Уайт]] — высокопоставленный сотрудник [[Министерство финансов США|Министерства финансов США]]. Окончательный вариант соглашения первые 29 государств подписали [[27 декабря]] [[1945 год]]а — официальная дата создания МВФ. МВФ начал свою деятельность [[1 марта]] [[1947 год]]а как часть [[Бреттон-вудская система|Бреттон-Вудской системы]]. В этом же году [[Франция]] взяла первый кредит.&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/about/histcoop.htm Международный валютный фонд, период кооперации и реконструкции (1944—71)] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; В настоящее время МВФ объединяет 187 государств, а в его структурах работают 2500 человек из 133 стран.

МВФ предоставляет кратко- и среднесрочные [[кредит]]ы при [[дефицит]]е [[платёжный баланс|платёжного баланса]] государства. Предоставление кредитов обычно сопровождается набором условий и рекомендаций, направленных на улучшение ситуации.

Политика и рекомендации МВФ в отношении развивающихся стран неоднократно подвергались критике, суть которой состоит в том, что выполнение рекомендаций и условий в конечном итоге направлены не на повышение самостоятельности, стабильности и развитие национальной экономики государства, а лишь привязывании её к международным финансовым потокам.

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Критика действий МВФ ==



== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>282</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Критика действий МВФ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5943">{{Կազմակերպություն
|название        = «Գրանիշ» գրական հիմնադրամ (ԳԳՀ)
|այլընտրանքային  = Գրանիշ 
|background_color= #FFFFFF
|логотип         = Գրանիշ լոգո.png
|ширина_логотипа = 200px
|подпись         = Русский вариант логотипа
|карта1          = IMF nations.svg
|ширина_карты1   = 250px
|легенда1        = &lt;div style=&quot;text-align:center; padding-left:1em; font-size:90%&quot;&gt;{{legend|#008000|Государства — члены МВФ}}&lt;/div&gt;
|карта2 =
|ширина_карты2 =
|легенда2 =
|членство = 187 государств-членов
|тип_центра = Штаб-квартира
|центр = {{флаг|США}} [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтон]], [[США]]
|тип = [[Специализированные учреждения ООН|Специализированное учреждение ООН]]
|языки =
|должность_руководителя1 = '''Управляющий директор'''
|имя_руководителя1 = [[Доминик Стросс-Кан]]
|основатель1 =
|событие_основания1 = '''Создание хартии МВФ'''
|дата_основания1 = [[22 июля]] [[1944]]
|основатель2 =
|событие_основания2 = '''Официальная дата создания МВФ'''
|дата_основания2 = [[27 декабря]] [[1945]]
|основатель3 =
|событие_основания3 = '''Начало деятельности'''
|дата_основания3 = [[1 марта]] [[1947]]
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = [http://www.imf.org www.imf.org]
|примечание1 =
|примечание2 =
}}
[[Файл:WhiteandKeynes.jpg|thumb|[[Гарри Декстер Уайт]] (слева) [[Джон Мейнард Кейнс]] (справа) на [[Бреттон-Вудская конференция|Бреттон-Вудской конференции]]]]
[[Файл:IMF HQ.jpg|thumb|Главное здание IMF в [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтоне]]]]
'''Международный валютный фонд''', '''МВФ''' ({{lang-en|International Monetary Fund}}, ''IMF'') — [[Специализированные учреждения ООН|специализированное учреждение ООН]], со штаб-квартирой в [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтоне]], [[США]].

На [[Бреттон-Вудская конференция|Бреттон-Вудской конференции ООН по валютно-финансовым вопросам]] [[22 июля]] [[1944 год]]а была разработана основа соглашения (''Хартия МВФ''). Наиболее существенный вклад в разработку концепции МВФ внесли [[Джон Мейнард Кейнс]], возглавлявший британскую делегацию, и [[Гарри Декстер Уайт]] — высокопоставленный сотрудник [[Министерство финансов США|Министерства финансов США]]. Окончательный вариант соглашения первые 29 государств подписали [[27 декабря]] [[1945 год]]а — официальная дата создания МВФ. МВФ начал свою деятельность [[1 марта]] [[1947 год]]а как часть [[Бреттон-вудская система|Бреттон-Вудской системы]]. В этом же году [[Франция]] взяла первый кредит.&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/about/histcoop.htm Международный валютный фонд, период кооперации и реконструкции (1944—71)] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; В настоящее время МВФ объединяет 187 государств, а в его структурах работают 2500 человек из 133 стран.

МВФ предоставляет кратко- и среднесрочные [[кредит]]ы при [[дефицит]]е [[платёжный баланс|платёжного баланса]] государства. Предоставление кредитов обычно сопровождается набором условий и рекомендаций, направленных на улучшение ситуации.

Политика и рекомендации МВФ в отношении развивающихся стран неоднократно подвергались критике, суть которой состоит в том, что выполнение рекомендаций и условий в конечном итоге направлены не на повышение самостоятельности, стабильности и развитие национальной экономики государства, а лишь привязывании её к международным финансовым потокам.

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>283</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="568">

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>284</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="886">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ'''` ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է:

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>285</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="887">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''` ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է:

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>286</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="887">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է:

== Հիմնադրամի նպատակները ==


== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>287</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի նպատակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2421">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է:

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը,
* ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում,
* ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում,
* օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը,  
* նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում, 
* նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը, 
* օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը,
* աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը,

== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>288</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի նպատակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2424">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է:

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>289</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2462">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Հիմնադրվել է 2009թ-ին: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուների խմբերը ==


== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>290</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի շահառուների խմբերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3032">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Հիմնադրվել է 2009թ-ին: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>291</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի շահառուները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3036">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Հիմնադրվել է 2009թ-ին: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>292</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3438">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Հիմնադրվել է 2009թ-ին: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>293</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3623">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Հիմնադրվել է 2009թ-ին: Հիմնադրամը չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>294</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3700">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==


== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>295</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հոգաբարձուների խորհուրդը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3856">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* Աշոտ Գաբրիելյան
* Արքմենիկ Նիկողոսյան
* Արամ Պաչյան
* Հասմիկ Հակոբյան
* Կարեն Անտաշան

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>296</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հոգաբարձուների խորհուրդը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3876">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>297</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3894">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* www.granish.org - Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>298</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3876">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Նշումներ ==
{{примечания}}


== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>299</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Նշումներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3826">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>300</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4291">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է`1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>301</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4292">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ
* Թուղթ ու գիր
* Գրանիշ - Ռադիոարտ
* Գրանիշ գրական ամսագիր
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>302</id>
      <timestamp>2011-01-31T21:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4507">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ
* Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլէկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>303</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4507">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:

2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 

3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 

4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:

5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ
* Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>304</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի շահառուները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4508">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Կարեն Անտաշան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ
* Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>305</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հոգաբարձուների խորհուրդը */ Այբբենական կարգը բանասիրության հանրագիտարանի համար պարտադիր է</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4508">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ
* Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>306</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4530">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>307</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4562">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>308</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4588">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>309</id>
      <timestamp>2011-02-01T02:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4618">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամը''' ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009թ-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>323</id>
      <timestamp>2011-02-01T03:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4612">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==
* [http://www.imf.org/external/russian/index.htm Официальный сайт Международного валютного фонда]


[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>347</id>
      <timestamp>2011-02-01T09:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Հղումներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4470">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>348</id>
      <timestamp>2011-02-01T09:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Հղումներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4487">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>349</id>
      <timestamp>2011-02-01T09:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4519">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

*1. Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
*2. Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
*3. Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
*4. Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
*5. Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>350</id>
      <timestamp>2011-02-01T09:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Հիմնադրամի շահառուները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4509">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>634</id>
      <timestamp>2011-02-04T12:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4542">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>931</id>
      <timestamp>2011-02-12T11:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4670">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|left|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>953</id>
      <timestamp>2011-02-13T09:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4671">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229</id>
      <timestamp>2011-03-02T17:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Հոգաբարձուների խորհուրդը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4673">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ - Ռադիոարտ - ռադիոհաղորդումների շարք
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1256</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4591">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1257</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված և ընթացիկ ծրագրերը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4601">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* Գրանիշ գրական ամսագիր - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1258</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4609">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* Լիտոպեդիա` Բանասիրության Հանրագիտարան - առցանց նախագիծ
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1423</id>
      <timestamp>2011-03-07T06:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4744">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* «Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1424</id>
      <timestamp>2011-03-07T06:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4746">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1425</id>
      <timestamp>2011-03-07T06:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4747">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2817</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>69.163.96.2</ip>
      </contributor>
      <comment>/* ÕÕ«Õ´Õ¶Õ¡Õ¤ÖÕ¡Õ´Õ« Õ·Õ¡Õ°Õ¡Õ¼Õ¸ÖÕ¶Õ¥ÖÕ¨ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4163">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

Kudos! What a neat way of thniknig about it.

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2819</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/69.163.96.2|69.163.96.2]] ([[User talk:69.163.96.2|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4747">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2823</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4747">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2971</id>
      <timestamp>2011-05-14T21:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Փոխվեց պաշտպանման մակարդակը «[[«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ]]» էջի համար ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4747">'''«Գրանիշ» գրական հիմնադրամ''', ՀՀ-ում գրանցված ոչ առևտրային կազմակերպություն, որի գլխավոր նպատակը հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությունը, զարգացումն ու տարածումն է: Չի հետապնդում քաղաքական կամ կրոնական նպատակներ և չի հարում որևէ քաղաքական կուսակցության:
Հիմնադրվել է 2009-ին մի խումբ երիտասարդ գրողների և գրականագետների կողմից: 

[[Պատկեր:granish-logo.png|200px|thumb|right|«Գրանիշ» գրական հիմնադրամի տարբերանշանը]]


== Հիմնադրամի նպատակները ==

* Նպաստել հայոց լեզվի և հայ գրականության պահպանությանը, զարգացմանն ու տարածմանը:
* Ներկայացնել և տարածել հայ գրականությունն աշխարհում:
* Ապահովել հայ դասական և ժամանակակից գրական ժառանգության թվայնացումն ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում:
* Օժանդակել համաշխարհային գրականության հայերեն թարգմանությանը:  
* Նպաստել սփյուռքահայ հայագիր և օտարագիր գրողների ներգրավմանն ընդհանուր հայ գրական գործընթացում: 
* Նպաստել ՀՀ գրական շուկայի զարգացմանը: 
* Օժանդակել ՀՀ-ում գիտելիքի և գրականության հանդեպ հասարակական վերաբերմունքի բարեշրջմանը:
* Աջակցել ՀՀ-ում ազգային փոքրամասնությունների կողմից ստեղծվող գրականության ներկայացմանը: 
* Պայքարելով ՀՀ բնակչությանն ազատ գիտելիքի հասանելիության, խոսքի ազատության միջազգային նորմերի ամրապնդման ու հեղինակային իրավունքների պաշտպանության համար` նպաստել ՀՀ-ում քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

== Հիմնադրամի շահառուները ==

# Բոլոր այն անձինք, ում համար հայերենը մայրենի լեզու է:
# Հայալեզու գրողներն ու ընթերցողները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության տեղական և միջազգային շուկայի բոլոր մասնակիցները: 
# Հայ և հայալեզու գրականության շրջանառությամբ զբաղվող անձինք և  հաստատությունները:
# Հայ գրականությամբ և մշակույթով հետաքրքրված բոլոր անձինք:

== Հոգաբարձուների խորհուրդը ==

* [[Կարեն Անտաշյան]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]]
* [[Հասմիկ Հակոբյան]]
* [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
* [[Արամ Պաչյան]]

== Խորհրդանիշը ==

Հիմնադրամի խորհրդանիշն է` 1:1.6 հարաբերությամբ ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված նաուտիլուս խխունջի ուրվանկար ներքևի մասում և մուգ ֆոնի վրա սպիտակ տառերով «գրանիշ» գրառում վերևի մասում: Խխունջի ուրվանկարի և մոխրագույն շերտի հատման հատվածում այն կարմիր է:  

== Իրականացված ծրագրերն ու ձեռնարկները ==

* [http://granish.org/ Գրանիշ գրական ակումբ - առցանց նախագիծ]
* [http://haygrak.wordpress.com/ Թուղթ ու գիր - առցանց նախագիծ]
* [[«Գրանիշ» գրական ամսագիր]] - գրական տպագիր և էլեկտրոնային պարբերական
* [[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]] - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ
* [http://japonialit.blogspot.com/ Ճապոնական գրականության բլոգ]
* [http://hakobmowses.com/ Հակոբ Մովսեսի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.arampachyan.com/ Արամ Պաչյանի պաշտոնական կայքը]
* [http://www.vardanhakobyan.com/ Վարդան Հակոբյանի պաշտոնական կայքը]

== Հղումներ ==

[[Կատեգորիա:Գրանիշ]]
[[Կատեգորիա:Հայկական մշակութային հաստատություններ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Դեմքը կորցրած մարդը», պատմվածքների շարք, Ջեկ Լոնդոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7133</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15706</id>
      <timestamp>2013-06-23T13:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:lost-face.png|250px|thumb|]]  '''Lost Face''' by ''Jack London''  ''Ջեկ Լոնդոնի'' «'''Դեմքը կորցրած մարդը'''» պատմվածքների շար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2200">[[Պատկեր:lost-face.png|250px|thumb|]]

'''Lost Face''' by ''Jack London''

''Ջեկ Լոնդոնի'' «'''Դեմքը կորցրած մարդը'''» պատմվածքների շարքը ներկայացվում է ըստ «Հայաստան» հրատարակչության 1965 թվականին հրատարակված երկերի 12 հատորյակի հինգերորդ հատորի, Էդուարդ Ավագյանի թարգմանությամբ։ 


«Դեմքը կորցրած մարդը» ժողովածուն առաջին անգամ լույս է տեսել 1910 թվականին (Նյու-Յորք: Մաքմիլանի հրատ.):

* «[[Դեմքը կորցրած մարդը (Ջեկ Լոնդոն)|Դեմքը կորցրած մարդը]]» պատմվածքը առաջին անգամ հրատարակվել է «Նյու-Յորք Հերալդ» պարբերականում, 1908 թվականի դեկտեմբերի 19-ին:

* «[[Հանձնարարություն (Ջեկ Լոնդոն)|Հանձնարարություն]]»-ը՝ «Սենչըրի մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի հունվարին:

* «[[Խալովը (Ջեկ Լոնդոն)|Խալովը]]»՝ «Սանսեթ մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի փետրվարին:

* «[[Խարույկը (Ջեկ Լոնդոն)|Խարույկը]]»՝ «Յուս քոմփանյըն» պարբերականում, 1902 թվականի մայիսին:

* «[[Ոսկյա արշալույսը (Ջեկ Լոնդոն)|Ոսկյա արշալույսը]]»՝ «Հեփթոնս Բրոդվեյ մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի հոկտեմբերին:

* «[[Թե ինչպես անհետացավ Մարկուս Օ’Բրայենը (Ջեկ Լոնդոն)|Թե ինչպես անհետացավ Մարկուս Օ’Բրայենը]]»՝ «Ռիդեր» ամսագրում, 1908 թվականի հունվարին:

* «[[Պորպորտուկի կատակը (Ջեկ Լոնդոն)|Պորպորտուկի կատակը]]»՝ «Թայմս մեգեզին» ամսագրում, 1906 թվականի դեկտեմբերին:

[[Կատեգորիա:Ջեկ Լոնդոնի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15707</id>
      <timestamp>2013-06-23T13:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2223">[[Պատկեր:lost-face.png|250px|thumb|]]

'''Lost Face''' by ''Jack London''

«'''Դեմքը կորցրած մարդը'''» պատմվածքների շարքը, ''Էդուարդ Ավագյանի'' թարգմանությամբ, ներկայացվում է ըստ ''Ջեկ Լոնդոնի'' 12 հատորով հրատարակված երկերի ժողովածուի հինգերորդ հատորի, («Հայաստան» հրատարակչություն, 1966 թվական)։


«Դեմքը կորցրած մարդը» ժողովածուն առաջին անգամ լույս է տեսել 1910 թվականին (Նյու-Յորք: Մաքմիլանի հրատ.):

* «[[Դեմքը կորցրած մարդը (Ջեկ Լոնդոն)|Դեմքը կորցրած մարդը]]» պատմվածքը առաջին անգամ հրատարակվել է «Նյու-Յորք Հերալդ» պարբերականում, 1908 թվականի դեկտեմբերի 19-ին:

* «[[Հանձնարարություն (Ջեկ Լոնդոն)|Հանձնարարություն]]»-ը՝ «Սենչըրի մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի հունվարին:

* «[[Խալովը (Ջեկ Լոնդոն)|Խալովը]]»՝ «Սանսեթ մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի փետրվարին:

* «[[Խարույկը (Ջեկ Լոնդոն)|Խարույկը]]»՝ «Յուս քոմփանյըն» պարբերականում, 1902 թվականի մայիսին:

* «[[Ոսկյա արշալույսը (Ջեկ Լոնդոն)|Ոսկյա արշալույսը]]»՝ «Հեփթոնս Բրոդվեյ մեգեզին» ամսագրում, 1908 թվականի հոկտեմբերին:

* «[[Թե ինչպես անհետացավ Մարկուս Օ’Բրայենը (Ջեկ Լոնդոն)|Թե ինչպես անհետացավ Մարկուս Օ’Բրայենը]]»՝ «Ռիդեր» ամսագրում, 1908 թվականի հունվարին:

* «[[Պորպորտուկի կատակը (Ջեկ Լոնդոն)|Պորպորտուկի կատակը]]»՝ «Թայմս մեգեզին» ամսագրում, 1906 թվականի դեկտեմբերին:

[[Կատեգորիա:Ջեկ Լոնդոնի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Դոն Կիխոտի» թաքուն դյութանքները (Խորխե Լուիս Բորխես)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6308</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14093</id>
      <timestamp>2013-03-17T15:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern.jpg|thumb|250px|Լուսանկարը` Գրետա Շտերնի, [[1951]]]] Ստորև ներկայացվում է [[Խորխե Լո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13897">[[Պատկեր:Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern.jpg|thumb|250px|Լուսանկարը` Գրետա Շտերնի, [[1951]]]]
Ստորև ներկայացվում է [[Խորխե Լուիս Բորխես]]ի ստեղծագործություններից '''«Դոն Կիխոտի» թաքուն դյութանքները»''': Իսպաներենից թարգմանությունը՝ [[Հովհաննես Բոդուկյան]]ի:

== «Դոն Կիխոտի» թաքուն դյութանքները ==

Խելքի մոտ բան է մտածել, թե այս նկատողություններն արդեն արվել են. դրանց ինքնատիպության հարցն ինձ այնքան չի հուզում, որքան դրանց հավանական ճշմարտության հարցը։

Այլ դասական գրքերի («[[Իլիական]]ի», «[[Էնեական]]ի», «[[Ֆարսալիա]]յի», դանտեական «Կատակերգության», [[Շեքսպիր]]ի ողբերգությունների և կատակերգությունների) հետ համեմատած, «Կիխոտը» իրապաշտական է. այդ իրապաշտությունը, սակայն, տարբերվում է XIX դարի իրապաշտությունից։ Կոնրադը կարող էր գրել, թե իր ստեղծագործության մեջ բացառվում է գերբնականը, քանի որ գերբնականի ընդունումը նշանակում է առօրեականի մեջ տեղ չտալ հրաշքին, չգիտեմ նրա այդ կարծիքը [[Սերվանտես]]ը կիսում էր թե ոչ, բայց գիտեմ, որ «Կիխոտի» ձևը նրան պարտադրեց երևակայական բանաստեղծական աշխարհին հակադրել իրական պրոզայիկ մի աշխարհ։ Կոնրադն ու [[Հենրի Ջեյմս]]ը իրականությունը [[վեպ]] դարձրին, քանի որ այդ իրականությունը նրանց համար բանաստեղծական էր, Սերվանտեսի համար իրականն ու բանաստեղծականը հականիշներ էին, Ամադիսի ընդարձակ և անորոշ աշխարհագրությանը նա հակադրում է Կաստիլիայի փոշեծածկ ճանապարհներն ու կեղտոտ իջևանատները. պատկերացնենք ժամանակակից մի վիպագիր, որ ծաղրելու նպատակով մանրամասնորեն նկարագրում է բենզինի լցակայանները։ Սերվանտեսը մեզ համար ստեղծել է XVII դարի Իսպանիայի բանաստեղծությունը, սակայն նրա համար ոչ այդ դարն էր բանաստեղծական, ոչ էլ այդ Իսպանիան, նա չէր հասկանա Ունամունոյի, Ասորինի, Անտոնիո Մաչադոյի պես մարդկանց, որոնց հուզում ու քնքշացնում է Լամանչի հիշատակը։ Նրա ստեղծագործության հղացքը թույլ չէր տալիս հրաշագործությունը, սակայն հրաշալին, թեև անուղղակիորեն, պետք է իր տեղն ունենար այնտեղ, ճիշտ այնպես, ինչպես ոստիկանական վեպը ծաղրող ստեղծագործության մեջ պետք է տեղ գտնեն սպանություններն ու խորհրդավորությունը։ Սերվանտեսը չէր կարող դիմել թալիսմանների և չարադյութանքների օգնությանը, ու նա շատ նրբանկատորեն առաջարկեց գերմարդկայինը, և հենց դրանից ելնելով՝ հասավ ավելի մեծ արդյունքի։ 1924 թվականին [[Պոլ Գրուսակ]]ը նկատեց. «[[Լատիներեն]]ի և [[իտալերեն]]ի որոշ վատադրոշմ գույներով ներկայացված Սերվանտեսի գրական վաստակը սերում է հովվերգական և ասպետական վեպերից՝ ալժիրյան գերիներին օրոր երգող այդ [[հեքիաթ]]ներից։ «Կիխոտը» ոչ թե այդ առակների հակաթույնն է, այլ ավելի շուտ մելամաղձոտ ու գաղտնի մի հրաժեշտ»։

Իրականության համեմատությամբ յուրաքանչյուր վեպ իդեալական կառույց է, Սերվանտեսը հաճույք է ստանում՝ շփոթելով օբյեկտիվն ու սուբյեկտիվը, դրանով խառնելով ընթերցողի ու գրքի աշխարհը։ Այդ խնդրի մասին խոսվում է այն գլուխներում, ուր վիճում են հաստատելու համար, թե վարսավիրի կաթսան արդյոք սաղավա՞րտ է, իսկ համետը՝ ասպազե՞ն. այլ մասերում, ինչպես նշեցի, խնդրի մասին միայն ակնարկվում է։ Առաջին մասի վեցերորդ գլխում քահանան ու վարսավիրն ստուգում են դոն Կիխոտի գրադարանը. զարմանալիորեն ստուգված գրքերից մեկը Սերվանտեսի «Գալաթեան» է, վարսավիրը հեղինակի ընկերն է ու նրանով ոչ այնքան հիացած, և ասում է, որ նա ավելի գիտակ է դժբախտությունների, քան ոտանավորների մեջ, և, որ նրա գիրքն ինչ-որ հնարամտություն ունի, և որ այդ գիրքն առաջարկում է ինչ-որ բան ու ոչինչ չի ավարտում։ Վարսավիրը՝ Սերվանտեսի մտահղացումը կամ Սերվանտեսի երազից ինչ-որ պատկեր, դատում է Սերվանտեսին... Զարմանալի է նաև իններորդ գլխի սկզբում իմանալ, որ ամբողջ վեպը թարգմանվել է [[արաբերեն]]ից, և որ Սերվանտեսը ձեռագիրը գնել է Տոլեդոյի շուկայում, և թարգմանել է տվել մի ծովայինի, որին մի ամիս ու կեսից ավելի հյուրընկալել է իր տանը, մինչև որ սա ավարտեր իր աշխատանքը։ Հիշենք Կարլայլի այն հնարանքը, թե իբր «Սարտոր Ռեզարտոսը»–ը դոկտոր Դիոգենես Թեուֆելսդրոքի Գերմանիայում հրատարակված ստեղծագործության մասնակի տարբերակն էր. հիշենք կաստիլացի ռաբբի Մովսես դե Լեոնին, որ շարադրեց «Զոհարը» կամ «Շքեղության Գիրք» կոչվածը և այն տարածեց որպես III դարի պաղեստինցի մի ռաբբու պատկանող ստեղծագործություն։ 

Տարօրինակ երկվություններով այս խաղն իր գագաթնակետին է հասնում վեպի երկրորդ մասում. կերպարները կարդացել են առաջին մասը, «Կիխոտի» կերպարները միևնույն ժամանակ «Կիխոտի» ընթերցողներն են։ Այստեղ չենք կարող Շեքսպիրին չհիշել, նա էլ «Համլետի» բեմում մի այլ բեմ է կառուցում, ուր ներկայացվում է մի ողբերգություն, որ որոշ չափով «Համլետինն» է. հիմնական և երկրորդական ստեղծագործությունների անկատար համապատասխանությունը նվազեցնում է այդ մեջբերման արդյունավետությունը։ Սերվանտեսի հնարանքին համանման Բորխես և նույնիսկ ավելի զարմանալի մի հնարանք է գործածված Վալմիկիի [[պոեմ]]ում՝ «Ռամայանում», որտեղ պատմվում է Ռամայի քաջագործությունների և նրա՝ դևերի դեմ մղած պատերազմի մասին։ Վերջին գրքում, Ռամայի որդիները, որ չգիտեն, թե ով է իրենց հայրը, ապաստան են որոնում անտառի խորքերում, այնտեղ մի ճգնավոր նրանց գրել-կարդալ է սովորեցնում։ Այդ ուսուցիչը զարմանալիորեն հենց ինքը Վալմիկին է, իսկ գիրքը, որտեղից կարդում են՝ «[[Ռամայանա]]ն»։ Ռաման հրամայում է ձիերի ողջակիզություն. այդ խնջույքին մասնակցում են Վալմիկին և իր աշակերտները։ Սրանք ուդի նվագակցությամբ երգում են «Ռամայանան», Ռաման լսում է իր իսկ պատմությունը, ճանաչում է որդիներին և ապա վարձատրում ուսուցչին... Դիպվածը նման դեր է կատարում նան. «Հազար ու մեկ գիշերների» մեջ։ Մտացածին հեքիաթների այս հավաքածուն մինչև գլխապտույտի աստիճան կրկնում ու վերակրկնում է կենտրոնական մի հեքիաթ, սակայն չի փորձում աստիճանավորել այդ իրականությունները, և արդյունքը (որ պետք է ավելի խոր լիներ) պարսկական գորգի նման մնում է մակերեսային։ Հայտնի է շարքի սկզբնական հեքիաթը՝ թագավորի հուսահատ որոշումը. նա ամեն գիշեր ամուսնանում է մի կույսի հետ, որին արշալույսին գլխատել է տալիս, և ապա Շահրազադեի որոշումը, որ նրան զբաղեցնում է հեքիաթներով, մինչև որ երկուսի գլխով անց են կենում հազար ու մեկ գիշերներ, և թագուհին թագավորին ցույց է տալիս նրանց առաջնեկին։ Հազար ու մեկ բաժիններ լրացնելու անհրաժեշտությունը ստեղծագործությունն ընդօրինակողներին պարտադրել է ամեն տեսակի մեջբերումներ կատարել։ Նրանցից ոչ մեկն այնքան մտահոգիչ չէ, որքան  DCII գիշերվա մեջբերումը. այդ գիշերը, բոլոր գիշերների մեջ ամենամոգական գիշերն է։ Այդ գիշեր թագավորը թագուհու շուրթերից լսում է իր իսկ պատմությունը։ Լսում է պատմության սկիզբը, որ ընդգրկում է մնացած բոլոր պատմություններն ու նաև՝ սքանչելիորեն, հենց ինքն իրեն։ Ընթերցողն արդյոք հստակորեն նախազգո՞ւմ է այդ մեջբերման անսահման հնարավորությունները, և դրա հետ կապված տարօրինակ վտանգը։ Բա որ թագուհին անվերջորեն շարունակի պատմել և անշարժ թագավորն հավերժորեն լսի «Հազար ու մեկ գիշերների» անավարտ պատմությունը, որն արդեն դառնում է անսահման ու շրջանաձև... Փիլիսոփայության հնարանքները արվեստի հնարանքներից պակաս ֆանտաստիկ չեն. Ջոսայ Ռոյսը «The World and the individual»&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; գրքի առաջին հատորում բանաձևել է հետևյալը՝ «Պատկերացնենք, որ Անգլիայի մի կտոր հողը կատարելապես ձևավորվել է և այդտեղ մի քարտեզագետ գծում է Անգլիայի քարտեզը։ Գործը կատարյալ է. Անգլիայի հողի ոչ մի մանրամասնություն՝ որքան էլ սա չնչին լինի, դուրս չի մնացել քարտեզից. ամեն ինչ այստեղ ունի իր համապատասխանությունը։ Այդ պարագայում քարտեզը պետք է պարունակի քարտեզի քարտեզը, որն իր հերթին պետք է պարունակի քարտեզի քարտեզի քարտեզը, և այդպես մինչև անվերջություն»։

Ինչու է մեզ անհանգստացնում, որ քարտեզն ընդգրկված է քարտեզի մեջ և հազար ու մեկ գիշերները՝ «Հազար ու մեկ գիշերներ» գրքում։ Ինչու է մեզ անհանգստացնում, որ Դոն Կիխոտը «Կիխոտի» ընթերցողը լինի, իսկ Համլետը՝ Համլետի հանդիսատեսը։ Կարծես հայտնաբերել եմ պատճառը. այդ փոփոխությունները նշում են, որ եթե մտացածին կերպարները կարող են ընթերցողներ կամ հանդիսատեսներ լինել, ուրեմն մենք՝ նրանց ընթերցողներն ու հանդիսատեսները, կարող ենք մտացածին լինել։ 1883 թվականին Կարլայլը գրեց, որ տիեզերքի պատմությունը աստվածային, անսահման մի գիրք է. այնտեղ գրում ու կարդում են բոլորը, և այնտեղ գրվում է բոլորի մասին։
---------------------------------------
---------------------------------------
#«Աշխարհը և անհատը» ([[անգլերեն|անգլ.]]):

[[Կատեգորիա:Խորխե Լուիս Բորխեսի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5036</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11071</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ընկեր Գալուստը»''', [[Ակսել Բակունց]] ստեղծագործություններից: Առաջին անգամ հրատարակվել է «Կոլխոզնիկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42619">'''«Ընկեր Գալուստը»''', [[Ակսել Բակունց]] ստեղծագործություններից: Առաջին անգամ հրատարակվել է «Կոլխոզնիկ» երկշաբաթաթերթի 1931-ի 10-11-րդ համարներում: Ապա տպագրվել է 1964-ի երկհատորյակում (հատոր 1):

== «Ընկեր Գալուստը» ==

Մինչև նախագահը դաշտից վերադառնար խորհրդի գրասենյակը, Էյվազանց Սահակը առաջարկեց գնալ իրենց տուն: 

— Ես Մուխանի երիշը գիտեմ… Երկու սհաթից անջախ հասնի: 

Սահակին ես վաղուց գիտեմ: Խորհրդայնացումից հետո, երբ առաջին անգամ նրանց գյուղը վիկի սերմ տարանք փորձելու, ոչ ոք չմոտեցավ: Միայն Սահակը սիրտ արեց, իր հողամասը տվեց: Սիրտ արեց և իր լայն սրտի չափ էլ առատ բերք հավաքեց: Հիմա էդ խոտը նրանց գյուղում տարածվել է. շատերը վիկ չեն ասում, այլ է Էյվազանց Սահակի խոտ: 

Նա եղել է Գերմանիայում գերի: Շատ բաներ է տեսել, շատ երկրներ ոտնատակ տվել, տեսել է, թե ուրիշ կողմերում ինչպես են ապրում գյուղացիները և հենց վերադարձել է իրենց գյուղը, հիասթափվել է: 

Բայց թողնենք, որ ինքն ասի էն խոսքերը, ինչ որ ասել է գյուղ գալու առաջին տարին: 

— Մեր հողերը ոսկի են, մենք չենք հասկանում նրանց լեզուն: Մի սոմար որ սերմում ենք, հինգը հավաքում, էդ հո հաշվում ենք առատություն, իսկ եթե բանը հաջողվեց, և վեց սոմար ստացանք, բերքը գլխակեր է, սրա մեջ փորձանք կա, կռիվ, պատերազմ պիտի լինի: Այ թե ինչ են ասում, եթե մի քիչ լավ բերք են ստանում: Ինչո՞ւ, ախպեր. ինչո՞ւ իմ տեսած տեղերը սոմարին տասն էլ են ստանում, տասնհինգ էլ… Մեր գյուղում որ մաճկալին հարցնես, կասի, թե հողի լեզուն էնպես է հասկանում, որ էլ դենը չկա: Բայց եկ տես, որ նա հողը վարում է էնպես, ինչպես իր պապերը և նրանց պապերը: 

Էսպես խոսքեր էր ասել Սահակը գյուղացիներին. որը համաձայնել էր նրան, որը կասկածել, մեծ մասն էլ ասել՝ թե Սահակի ասածը գերմանու հողում կլինի, մերում՝ ոչ: 

— Ինչո՞ւ, — բարկանում էր Սահակը: 

— Էնպես: Էդ էլ մեր երկրի շնորհքն է… Մինչև հիմա, որ չենք տեսել, այսուհետ էլ, Սահակ, տեսնենք սավետական կառավարությունը ինչ շնորհք ցույց կտա: 

Էդ տարին էլ տարել էի վիկի սերմը: Հետո երկու շարքացան ուղարկեցինք, վերջը՝ սերմզտիչը: Էս մեքենաները տեղ արին, որ տրակտոր մտնի: 

Սահակին էդ առիթով էի ճանաչել: Մենք իրար հասկանում էինք: Մի քանի անգամ նա էր եկել ինձ մոտ. էն կողմերը լինելուց ես աշխատում էի ինձ գցել էն գյուղը, Սահակին տեսնել: Երբեմն հուսահատվում էր, դառնացած գանգատվում, թե բան չի դուրս գալու, էսպես խավար ապրել են, էդպես էլ խավարի մեջ կկորչեն: 

Նրան համոզում էի, հուսադրում: Էն առաջին տարիները գյուղում դեռ բջիջ չկար: Միակ կուսակցականը Միխայելն էր, որ և՜ նախագահ էր, և՜ հողբաժին, և՜ զագսի գործերն էր տանում, և՜ սերմացու բաժանում: 

Մի տարի հետո նորերն եկան, հոտաղ, բատրակ երիտասարդներ մտան կոմսոմոլի մեջ, բջիջը մեծացավ, աշխատանքները շատացան: Էդ տարիներում մի կարգին դպրոց շինեցին, քանդված, խափան ճանապարհներ կային՝ նորոգեցին, մեծացրին: Ամեն տարի գյուղ գնալուց նկատում էի, որ մի բան էլ են ավելացրել, նոր սերունդը կամաց կամաց դուրս էր գալիս և իրեն հետ տանում գյուղի ամենալավ տարրը դեպի նոր կյանք, նոր գյուղ: 

Երեք տարի առաջ մի փոքրիկ կոլեկտիվ էին կազմել: Սահակն էլ էր մեջը: Ինչպես ասում են՝ իրար բռնելով, իրար օգնելով, դժվարություններ հաղթելով, ուժեղ աշխատանք էին տանում նոր կյանք, կոլեկտիվ կյանք ստեղծելու: 

Վերջի տարիները Սահակին չէի տեսել: Հեռվից հեռու լսում էի նրանց աշխատանքը, երբեմն էլ «Մաճկալում» պատահում էի թղթակցությունների, գրված նրանց գյուղից, նրանց կոլեկտիվից: 

Էս գարնանը գործս ընկավ նրանց կողմերը: Խորհուրդի դռան առաջ կանգնել էի, մեկ էլ տեսնեմ ներքի ճանապարհով դեպի ինձ է գալիս Սահակը: Քեֆ հալ հարցրեց և տեղեկանալով, որ կատարածուն ուղարկել եմ նախագահի ետևից, նեղացավ, որ իրենց տունը չեմ գնացել: 

— Ինչ է, կոլեկտիվ ենք մտել, գուցե կարծես, թե ղոնաղ չենք ընդունում...Արի՜, արի գնանք հիմա առաջվանից սրտաբաց կընդունեմ: 

Նրա տունը գյուղի ծայրին է: Վերջին տարիները նոր տնատեղեր այդ մասում են բաժանել: Արդեն կառուցված են 10-20 նոր տուն, պլանով, լայն փողոցի երկու կողմը: 

Մենք ներս մտանք սրահը: Գերանի վրա նրա երեխան նստել էր, գլուխը կախել գրքի վրա: Մեզ տեսնելուց նա վեր կացավ, ապա տեղը փոխեց և շարունակեց ընթերցանությունը: Սահակի կինը արևի տակ չորացնում էր մանր, դեղին սերմեր, որ փռել էր առանձին թերթերի վրա: 

— Էս ի՞նչ է, Սահակ, — զարմացած հարցրի ես: Սերմերն անծանոթ էին: 

— Սա դեղին յոնջի սերմեր են: Խալխը ցանում է, յոնջից շատ բերք ստանում, մեր տեղը սրան ասում են իշու յոնջա: Հերու սերմացու եմ հավաքել: Էս տարի ապառաժ տեղերը պիտի ցանեմ...լավ խոտ կլինի՛, — և մատների մեջ տրորեց տաքացած սերմերը: 

— Սահակ, էլի էն բաները չես մոռացե՞լ... — հարցրի ես: «Էն բաները» օտար երկրներում տեսած արդյունավետ բույսերն ու մեքենաներն էին: 

— «Էն բաների» ժամանակը հենց հիմա է...Էնպես խոտեր ցանի կոլեկտիվը: Էս ապառաժները դարձնի ծաղկած դրախտ: 

— Հա՜ , դու էդպես ասա...Մատներս տարավ էս անտերը, — դժգոհեց կինը, մեկնելով ձեռքը, որի մատները ծակծկել էր չոր ցողունը: 

— Անխե՜լք, դու էլ փալասի մեջ փաթաթած տրորի, — պատասխանեց Սահակը, — վե՜ր, վեր բան-ման շինի... 

— Սահակ, կուշանանք... 

— Մուխանի երիշը ես գիտեմ...Արևը չթեքվի, չի գալու: Էն վերի հանդում նոր հողեր են ձևում: — Եվ կոճղը տակը դնելով, շարունակեց կնոջ թերի աշխատանքը: 

— Իզուր աշխատանք է, բայց ինչ արած... 

— Ի՞նչը, — հարցրի ես: Կարծեցի, թե խոսքը սերմերի մասին է: 

— Մուխանի արածը: Կոլեկտիվը վերի հանդումն էլ հող ունի, արանքումը անհատական հողեր են...Հիմա նրանց ուրիշ տեղ են տալիս...Ասա վաղ թե ուշ մտնելու ենք կոլեկտիվ, էլ ինչո՞ւ զուր աշխատանք եք անել տալիս: 

Սահակը լռեց: Նա ճաքճքած, եղունգները ճոթռած մատներով մեկ-մեկ ջոկում, դեն էր գցում մոլախոտի փշոտ սերմերը: Ապա գլուխը բարձրացնելով նայեց ինձ. 

— Այ, էսպես է հիմա...Ջոկում ենք, խախալում...դժվար է, ինչ արած...Հեշտ բան չկա: Հազար տարվա տեսածը շուռ է գալիս, փոխվում, իհարկե, սրտները մի քիչ կպղտորվի: Բայց էդ էլ իմացիր, որ ջուրը մինչև չպղտորվի, չի պարզվի: Հիմա ջուրը զուլալվում է... 

Մեր զրույցը դարձավ կոլեկտիվի շուրջը: 

— Նոր-նոր տեսնում են կոլեկտիվի օգուտը: Քանի տեսնում են, էնքան շատ են գալիս, սիրտները տաքանում է: Էս քանի օրը տասը դիմում ընդունեցինք: Առավոտս գնացել էի Նռնաձորի բաղերը. առու էինք հանում: Վերջացրինք, գալիս էի, Չետանց Առստամ ենք ասում, հերու ձմեռը ձենը գլուխն էր գցել, գոռում էր կոլեկտիվի հակառակ, հա՛, Առստամը առաջս կտրեց, թե խոսք եմ ասելու: Ես գլխի ընկա մտքինը: 

Սահակի կինը օջախի առաջ չոքած՝ գլուխը դարձրել էր մեր կողմը: Նա տեղից կանչեց. 

— Բալքի ուզում է կոլեկտիվ մտնի... 

— Հենց քո ասածն է: 

— Չընդունեք, նրան չընդունեք: Նա որ էնքան հակառակ էր: 

— Ո՞նց չընդունենք, — հեգնեց Սահակը: — Հիսուն տարի չոբանություն արած մարդուն ո՞նց չես ընդունի: Կամքի վրա չի՞: Գյալեն էլ էր հակառակ. հիմա տեսնում ես: — Եվ դարձավ ինձ. 

— Գյալեին դու էլ պիտի ճանաչես...Էն տարին, որ շարքացանը բերել էինք, քեզ խաբեց, թե ինքը կսերմի: Հետո հարբած եկավ կռիվ քցեց: Նա էլ շատ հակառակ խոսեց, բրիգադը որ եկավ մեզ մոտ, էն օյինը դրեց մեր գլուխը: Որ ասել են աղքատ եմ, հպարտ եմ, մեր Գյալեի համար են ասել: Ներքի գյուղում, որ հարսանիք լիներ, ինքը էստեղ կտուրի վրա պար կգար...

Երեխան գիրքը թողած, ծիծաղից փռթկացրեց էս խոսքի վրա: Սահակը չնկատեց և շարունակեց: 

— Հավատ, ընկերություն, տղամարդի խոսք, — բոլորը կտար մի ստաքան արաղի: Էնքան էլ ծո՛ւյլ, որ շահի թամբալը նրա մոտ ոչինչ: Խմած որ չլիներ, պատի շվաքում կքներ...Մի առակ են ասում, թե վաղ ժամանակները, երբ փահլևանները գյուղերը ման էին գալիս, օյիններով իրենց ապրուստը հավաքում, մի մարդ է գալիս մեր գյուղը, էն ժամանակ մելիք էր նստում, էդ մարդը մելիքին ասում է՝ ինձ կամ մի բեռ ցորեն տուր, կամ գյուղից մի մարդ դուրս բեր, որ ինձ ղանիմ լինի, հետս հավասար քնի: Ո՞վ կլինի, ով չլինի ասում են Շիբանանց տնից մեկը կա, որ առավոտից մինչի իրիկուն ուռու տակը քնում է. թե հաղթեց, նա կհաղթի: Կանչում են էս մարդուն, բերում փահլևանի առաջը, մելիքն ասում է, թե քեզ ղանիմ սա կլինի: Գնում են ուռու տակը: Էս փահլևանը բոյով մի մեկնվում է, որ քնի, մեկնվում է ասում՝ «Յա իլ վադասի», այսինքն՝ թե մի տարի ժամանակով: Էդքան պիտի քնի. էս Շիբանանց թամբալը կողքը քորում է, պինդ օրոշտում, էրի մեկնվում և ասում՝ «Յա ախրի ղամանի», այսինքն՝ մինչև աշխարհի վերջը: Էս փահլևանը վեր է կենում փախչում, թե ես սրա հետ չեմ կարող քնել: 

Թեև առակ է, բայց մեր Գյալեն քեզ օրինակ: Օխտն օր, օխտը գիշեր կքներ: Այ խմելուն ինչ եմ ասել. մի կպրոն արաղ կխմի, թե էս պատը հարբեց, նա էլ կհարբի: Որ իրեն հարցնում էինք, թե դու ինչ ես՝ չքավոր ես, միջակ ես, ասում է, ես աշխատավոր պյանից եմ: 

Ինքն էլ շատախոս, ղարաչի, որ հարբեց, ինչ լեզվին գա, կասի: Բաննահենց խալխը նրան շինել էր ձեռքի ղուշ, արաղ էին տալիս, կատարը տաքացնում, բաց թողնում մեզ վրա: 

Բալշևիկը որ գալիս էր, էն առավոտը տեսնեմ Գյալեն քյանդիրով կապկպոտել էր թվանքը, ուսը քցել: Տկլո՛ր, մի ոտին տրեխ, մինը բոբիկ...Ո՞ւր Գյալե. բալշևիկը գալիս է, գնում եմ կռիվ տամ: Ասի քարեքար մի ընկնի, բալշևիկի դեմ թող Բաննահենք գնան: Եթիմներդ մեղք են, ա՛յ անխելք: Քամով են քցել, քեզ խաբել են: Մի սհաթ չէր քաշել էս խոսքից՝ տեսնեմ ներքևի ճանապարհով բալշևիկի զորքը բարձրանում է: Սարի կողմից դաշնակները կրակում էին, բայց գնդակները գյուղի տներին էլ չէին հասնում: Գյալեն քաշվեց տունը: Հետո իմանամ, որ Բաննահենք նրա խելքումը նստացրել են, թե բալշևիկները գալիս են չքավորներին կոտորեն: Հալել են լցրել գլուխը, թունդ էլ խմացրել: 

Հերու ձմեռ էլ նա էդպես արեց: Կոլեկտիվի բրիգադը որ եկավ, գյուղացիք ձագ տված մեղրաճանճի նման հավաքվեցին: Էնպես մարդ էլ եկավ, որ մի ոտը գերեզմանումն էր, քուրսու տակից չէր դուրս գա: Մեկը մեկի վրա լցվել էր, տեղ դադար չկար: 

— Ո՛ւ, էն ինչ օր էր, — ասաց կինը: 

— Մի հին ղարադամ էինք հավաքվել, էլի շատը դուրսն էր: Բաննահենց խալխը առանձին էին: Բրիգադը ընկեր Ներսեսն էր, մի ժամանակ հողբաժնի վարիչ էր: Ժողովը սկսեց, խոսեց, բացատրեց: Հարցեր էին տալիս. դե անծանոթ բան, էն էլ կոլեկտիվի պես: Մինը թե, որ կոլեկտիվ մտնեմ, էգուց իմ տանը ձավար չի լինելու, էն մինը թե՝ երեխա ունեմ, նրա դարդն եմ քաշում, թե չէ կոլեկտիվ կմտնեմ, էն մյուսն էլ թոքախտությունը պատճառ բռնեց: Մեր գեղը Բոզի անունով մի դալլաք կա. եկավ՝ լաց, աղաչանք, պաղատանք, թե կինս մի կողմից է ապստամբել դեմս, մի կողմից էլ մասսայի ձեռիցն եմ մնում կրակի մեջ, մի տեղ ցույց տվեք կորչեմ գնամ, էսքան տարի հալալ հարազատ հակված եմ եղել դեպի Խորհրդային իշխանությունը: 

Էդպես խոսում էին տատանողական դրության մեջ, սարի խոտի նման որտեղից քամին փչում էր, էն կողմն էին կռանում: Էպես էլ կար, որ դիմումը ծոցից հանում էր, որ սեղանի վրա դնի, մեկ էլ նայում էր հարևանին, դիմումը նորից ծոցը դնում: Մի քանիսն էլ թե՝ ախպեր, հերիք է ինչքան խուլ ապրեցինք, էս կառավարության փեշիցը բռնած գնալու ենք, որ ծովն էլ թափվի, կթափվենք: 

Կոլեկտիվի մասով ես խոսեցի, մեր Միխայելը խոսեց, վարկային Սմբաթը, կոմսոմոլ Սերոբ, մի Նավո անունով բատրակ ունենք, ինքն էլ մշեցի, նա խոսեց, էլ հիմա չեմ հիշում բոլորին: Մենք կողմ էինք, մի խալխը հակառակ, Բաննահենք էլ նրանց գլխավորը, մի մասն էլ արանքն էր, սպասում էր, թե որ կողմը կհաղթի: 

Մեկ էլ Գյալեն ղալմաղալը քցեց: Էն տեսանք, որ քոռ մոշահավի պես թևերն իրար տալով առաջ ընկավ, գոռաց. 

— Մի հարց, ընկերներ... 

— Հարցերը վերջացել են, Գյալե... 

— Թող ասի, թող, — կանչեց Բաննահենց խալխը: 

Ես գլխի էի, որ լակել է. արաղի հոտը փչում էր, ոնց որ կուպրից: Թիկունքին կանգնել եմ, էն է հա մի խառնակչություն աներ, տակս պիտի կոխեի: 

Գյալեն թե՝ ընկեր բրիգադ, դե որ էդպես հավասարություն է, Երևանի ինջիներները, կամիսարները բերեք թող ինձ հետ հավասար աշխատեն: Էն կռնիցը կանչեցին՝ «ա՛յ ճշմարիտ խոսքը», մենք էլ՝ «ի՛նչ էլ աշխատող ես...»: Մի քանիսը ծիծաղեցին: 

Ես ասի ընկեր բրիգադը պատասխանը լավ չի տա, համա չէ, ընկեր Ներսեսը գաղափարի կողմանից շատ զրինգ է: Նա թե՝ ընկեր, էդ ինջիները, որ էդրոկայանը շինի լա՞վ է, թե կոլեկտիվի եզինքը պահի: Գյալեն տազ արեց, ես կանչեցի. 

— Հարկե, էդրոկայանը...Հրեն մեր գետի վրա էլ են ստանցի շինում: 

— Ստանցին լուսավորություն է, — իմ հետևից կանչեց մեր Անդրեասի տղան: 

— Բա էդ խոսքն ինչո՞ւ ես ասում, ընկեր ջան: 

Գյալեն տաքացավ: 

— Բա ոնց չասեմ, ե՞ս եմ մտնում կոլեկտիվ, թե դու: Պիտի ասեմ, բա ո՞նց. հողս, բաղս ձեռիցս տամ, մեջտեղը տկլոր կանգնե՞մ: Էն վախտը տեղդ էլ չեմ իմանա, որ գամ ասեմ, ընկեր, էս ի՞նչ արիր: 

— Էդ ե՞րբ ես բաղատեր դառել, Գյալե... 

Հարցը ես իմանալով տվի: Ճանապարհի տակը Նռնաձոր ենք ասում, չեմ իմանում տեսել ես թե չէ: Էդ ձորումը էն առաջի տարիները կոկլիկ բաղ տվինք Գյալեին: Լքյալ գույք էր. առաջներումը էլի Բաննահենց ազգն էր տիրապետում: Էդ հարցը իմանալով տվի, որ էն խումբը կատաղի: 

— Էդ է, որ բաղ ես տվել, կոլեկտիվ չի մտնում է՛, — էն կռնիցը պատասխանեցին, — փորը տաքացել է, սիրտը մուլքի վրա մրմռում է: 

Էս խոսքին տեսնեմ Չետանց Առստամը «հեռի, հեռի՛» ասելով քունջիցը առաջ եկավ, չոբանավարի մահակը մեկնեց թե. 

— Ես իմ հոգիս, Գյալեն ուղիղությունը խոսեց կոլեկտիրի մասով: Այ խալխը, — և երեսը շրջեց դեպի ժողովուրդը, — էլի էն մեր հողն ու ջուրը չի՞: Որ կոլեկտիր դառանք, հողը հո ավելանալու չի՞. ծմակը հո մեզ չեն տալու: Էնքան տարի գիշեր-ցերեկ վրան արյուն քրտինք ենք թափել, օրը մի ժում հաց կերել, ի՞նչ ենք դատել, որ հիմա կոլեկտիվը դատի. էն էլ աշխատանքը սհաթով, ես ի՞նչ իմանամ կնիժկայով, չեկով... 

— Տրակտոր ենք բերում է՛ , Առստամ ապեր, տրակտորի մաշին... 

— Ընկերովի լավ կաշխատենք, — էս ու էն կողմից վրա տվինք: 

Ասացի, որ մեր գյուղում մշեցի մի բատրակ կա, անունը Նավո: Դա Առստամին էն խոսքերն ասաց, որ մի փութ մեղրով չի ուտվի: Նրա մերն էլ խոսեց, Հերքո պառավը: Արմացք բան էր. էսքան տարի ո՞վ էր տեսել, որ Հերքո պառավը ժողով գա: 

— Խազեյնի ձեռք տանջվիր եմ, ջնջվիր եմ: Իմ ջիգյար դաղուկ է: Ցամաք հաց կիտար, փշուրըմ շոռ: Մենք լե հոգի ենք, չէ՞... 

Վերջը, թե՝ էդ կուլակությունը ջնջենք, կոլեկտիվ հիմնենք: Շատ լավ խոսեց մշեցի պառավը: 

Գյալեն տակից գլխից սկսեց դուրս տալ: Ընկեր Ներսեսի հետ մի բարակ երիտասարդ էլ էր եկել: Շատ քաղցր վարվեցողություն ուներ: Գյուլեն հիմա էլ շուռ տվեց նրա վրա: 

— Անունդ դրել ես ծառայող, կալոշ հագել, փափուկ պալտո, ինձ ճանապարհ ես ցույց տալիս: Շեն մնաս, ախպեր, ինչո՞ւ ես նեղություն քաշում: Ես քեզ չեմ հասկանում. ֆրանսերեն ես խոսում, ֆարսերեն: Քո ասածը չեմ հասկանում: 

— Է՛դ Բաննահենց արաղն է խոսում, դու չես խոսողը: 

Հենց վարկային Սմբաթի ձենն իմցա: Մեկ էլ ժողովը իրար խառնվեց: Մի խումբ հուջրյում արեց ընկերների վրա. մինը գոռում է «քշեք», մինը՝ «չենք ուզում», մի ուրիշ խումբ՝ «կեցցե կոլեկտիվը». 

Ես Գյալեի յախիցը բռնեցի: 

— Էդ արաղը որ լակել ես, էլի ձեր իշխանության էրեսիցն է...թե ո՞նց: Չոռ ու ցավ ոնց: Դու Գյալեն լինես, նրանք քո Բաննահենց ազգը, սոված սատկիիր քեզ մի պատառ հաց չէին տա, քեզ մարդու տեղ չէին դնի: Մոռացե՞լ ես, որ նրանք գլավիցը քաշ մարդու հետ նստել վեր կենալ լայեղ չէին համարում: 
— Գլավան ով է, հայրիկ, — հարցրեց երեխան, որ ընթերցանությունը թողել ու նստել էր մեր կողքին: 

— Գլավա՞ն... — և Սահակը նայեց իմ երեսին, կարծես խնդրում էր, որ ես բացատրեմ: 

— Գլավան մի արնախում մարդ էր բալա ջան,— և խոսքը շարունակեց,— հիմա որ նեղն են, տեղները դառն է, արաղով են քեզ խաբում, իրենց մարդը հաշվում: 

Էս խոսքին, տեսնեմ մի փափախ թռավ, ճրագը հանգեց: 

— Էն ո՞վ էր, ով չէր... 

Որտե՛ղ...հազարի մեջ կիմացվի՞: Սերոբի ձենը լսեցի.— փափախս...բաց թողեք, թողեք ինձ... 

Կրակ արինք, բայց ուշ էր: 

Ժողովուրդի շատը ցրիվ էր եկել, որր ղալմաղալի ահից, որի զահլեն էր գնացել, որն էլ մհանա բռնեց ճրագի հանգչելը: 

— Սերոբ, էդ ո՞վ էր... 

— Չիմացա, հենց էն տեսա, որ փափախը գլխիցս առան, ճրագը հանգավ, մինն էլ բամփեց: 

— Բա ո՞վ էր կողքինդ: 

— Մերոնք էին: 

Էդպես էլ չիմացվեց, թեև մի քանիսի վրա կարծիքավոր էինք: 

Ի՞նչ երկարացնեմ: Էդ ձմեռ մեր գյուղը շատ բան տեսավ: Կոլեկտիվ էլ մտան, դուրս էլ եկան, շատ անասուն մորթեցին միսը շան փայ արին: Շատ էլ սխալ բաներ բռնեցին. ժողովուրդն իշխանությունից մի քիչ մրսեց: 

Չիտանց Առստամը որտեղ նստեր, չախչախը հա կբաներ. թե ասում է վերի ուրգանների կոմունիստներն են լավը: Էս բոլորը գյուղի կուսակցականների գործն է, ձեռ-ոտի մարդկանց արածը: 

Էլ ինչ պրավակացի, ի՛նչ տեսակ օյիններ... 

Մի հորքուր ունեմ. ինձ բռնել էր, թե՝ ասա տեսնեմ կոլեկտիվի երեխան հո՞ր անունով պիտի գրվի, թե՞ մոր: Ես գլխի չէի. ասի ո՞նց թե մոր անունով, — թե՝ բա որ իրար խառնվեն, հերը ո՞նց պիտի իմացվի: 

Սահակի կինը քթի տակ ծիծաղեց: Երևի նա էլ շատ էր լսել կուլակների տարածած լուրերը: Սահակը շարունակեց. 

— Զուր չեն ասել, թե խոսքը վախտին է գալիս: Թարսի նման էդ ժամանակները «Մաճկալն» էր, թե ո՜րը, տպել էր թե Մոսկով մեռելը էլ չեն թաղում, վառում են: Էդ էլ տարածվեց. լուն ուղտ շինեցին, թե կոլեկտիվը հիվանդներին, պառավներին պետք է վառի: 

Խոսվածքությունը տներն ընկավ: 

Էդ որ շատ ասում էին, թե կնանիքը չեն ուզում կոլեկտիվ գրվեն, չհավատաս: Մարդիկ տակից սովորացնում էին, թե էսպես կասեք: Թե չէ կնիկս ո՞րն է: Ես որ գնացի՝ կնիկս էլ կգա, երեխաս էլ: Հո բոլոր կանայք մարդաթող չպիտի մնան: 

Բայց կանայք էլ կոլեկտիվի հակառակ ագիտագցի էին անում: Մինը հրես է՛... — և խոսքն ընդհատելով` Սահակը ձեռքը մեկնեց կնոջ կողմը: 

— Կատեգորսկի կերպով ինձ տուն չէր թողնում: Ասում էր՝ դու քո գլխին, ես՝ իմ: 

Կինը գլուխն աթարի ծխի քուլաներից հեռացնելով նայեց մեզ: 

— Ինչ ճիշտ է, ախպեր, վախենում էի երեխորց մասով...Ասում էին, երեխորցը հավաքելու են տանեն ռուսացնեն: Ես էլ ասում էի՝ այ մարդ, մի՜ վռազի, կոլեկտիվ մտնողը թող մի ցամաք հաց ճարի, հետո հեշտ է: 

— Բա դու խորհրդային միջոցով չես առաջ եկե՞լ, — հարցրեց Սահակը: 

— Չեմ ուրանում: 

— Դե առաջաքաշ եղի՛ր, է՜: 

— Մենակ ես չէի հո: Մեր վարկային Սմբաթի կնիկը էն քարոզն էր տալիս կոլեկտիվի հակառակ ո՛ր...հալա մարդն էլ կուսակցական: 

— Զուռնեն մեղավոր չի, տիկն է մեղավոր: Մեզ հայտնի է ձեր քարոզիչն ով էր, — և դառնալով ինձ, զրույցը շարունակեց: — Ասենք մի կողմից էլ ժողովրդին մեղապարտել չի լինի: Տեսած բանը չէր, դժվար էր: Եկած բրիգադն էլ սխալ խոսքեր ասաց. մինը թե մսուր պիտի շինենք, էն մինը թե՝ մանկապարտեզ, քորփա երեխոցը պիտի չափով կաթ տա մանկապարտեզուհին: 

Դրանից էլ մի պատմություն դուրս եկավ: Կնանիքը թե՝ մեր երեխեքը ոնց պահ տանք խորթ մորը: Քցում ենք մի քոլի տակ, արտը քաղհանում, զարթնում է, ծիծ ենք տալիս: Մեր կաթը թողենք թափի, մսուրի կաթ տա՞նք: Մեր երեխան, որ ժամով հաց կերավ, կմեռնի: 

Տո ո՞րն ասեմ: 

Էդ օրերը Բաննահենց երկու տունը գյուղից քշեցին: Ճիշտն ասած՝ ես դրանց քշելուն հակառակ էի: Ախպեր, ասի, առեք տունը, տեղը, բաղը, հողը, իրան մի խարաբա տվեք, թող մեր աչքի առաջն ապրեն: Թող տեսնեն, սիրտը դաղվի, ոնց որ դաղել են մեր սիրտը: Թող դարդից ցնդեն: 

Չլսեցին. թե քո ասածը հակառակ է մեր ծրագրին, թե գայլը թողնում ես գառանոցում, որ մեկ-մեկ բռնի խեղդի՞: Ես էլ գնացի իմ ձեռքով նրանց քոչը բեռնեցի, ասի՝ չասեք, թե էյվազանց Սահակը կուլակի սրտիցն է խոսում: 

Քշեցինք: Համա վերջն իմ ասածը կատարվեց: Քննություն արին, տեսան, որ սխալ ենք բռնել: Գարունքվա մի առավոտ նրանց քոչը էլ ետ եկավ: Հեռու էլ չէին գնացել. էս մոտերքը իրենց ձմեռանոցում սթարվել էին: 

Էլի մեր զրույցին գանք: 

Կոլեկտիվը որ շաղ եկավ, մնացինք քսան-երեսուն տուն: Մեր Գյալեն հենց առաջին օրերը գլուխն առել էր, կորել: Խաբարն եկավ, թե գետերումը քար է ջարդում ստանցու շինության համար: 

Գարունը բացվեց: Նստեցինք, հաշիվ արինք, մեր աշխատանքի պլանը կազմեցինք, մի առավոտ էլ առաջինը մենք դուրս եկանք դաշտ: 

Մի տեսակ էինք զգում մեզ: Էլի մեր հողերը, մեր ընկեր-հարևանները, բայց մենք էլ առաջվանը չէինք: Կարծես էն հողերն էլ ուրիշ տեսակ երևացին, թեև տեսքն էն էր, ինչ տեսել էինք մեր ծնվելու օրից: 

Չեմ իմանում քեզ պատահել է, թե չէ, իմ գլխովն անցել է, որ ասում եմ: Գերությունից վերադարձա, հենց գյուղը աչքիս երևաց թե չէ, մնացի զարմացած: Ասեմ թե տուն էր քանդվել, — քանդված տուն չկար, թե տներն էին հնացել, — մի քանի տարում ինչքան պիտի հնանային հարյուր տարվա տները, որ աչքիս թվար: 

Մի օր մնացի, ման եկա տեսած տեղերս, նոր գլխի ընկա, որ ես եմ փոխվել, և աչքիս է երևում: 

Էդպես էլ առաջի գարունը: 

Մեր հողերն են, անուններով ճանաչում ենք, գիտենք, որը ումն է, ինչ ուժ ունի, բայց էլի մի տեսակ էր թվում: Տղերքն էլ էին փոխվել: 

— Ուրեմն էլ ջրի կռիվ չպիտի տա՞նք... 

— Բա էդ ո՞նց կլինի, որ հարևանիս միջնակից մի ակոս չծրեմ իմ կուռը: 

Էդպես հին սովորություն կա մեր գյուղերում: Շուտ վարոը մեկ էլ տեսար սահմանի միջնակից կեսը ցելեց. կռիվ, ղալմաղալ… Մերոնք դրա մասին էին ասում: 

Վարն սկսեցինք: Լավ էր տրակտորը հասավ, թե չէ բաներս բուրդ էր: Լծկան քիչ ունեինք: Տրակտորը հասավ, թե չէ, մենք էլ գիշերը ցերեկ արինք, էնքան ցել սևացրինք, որ մնացել էին զարմացած: 

Մենք էլ էինք զարմացել մեր արածի վրա: Եթե ջոկ-ջոկ վարեինք, դրա կիսի չափն էլ չէինք հասցնի: Ընկերովի աշխատանքն ուրիշ է, ուրիշ: 

Մեր Գյալեի սերմը մնացել էր տափին: Նրա արտն էլ մեր հողերի սահմանին կպած էր: Մերը որ վերջացրինք, ասի եկեք մի լավություն անենք, Գյալեն հեչ, բայց երեխաներն են ափսոս: Էս նեղ մաջալին ով է նրա համար վար ու ցանք անելու: 

Տրակտորը շուռ տվինք դրա հողի վրա: Մինչև կեսօր վարեցինք, ցանեցինք, հլա մի փութ սերմացու էլ մեր ձիու վրա դրած՝ ետ ուղարկեցինք տունը: 

Կինը եկավ, շա՛տ, շատ շնորհակալ եղավ: Մեկ ուզեցի հասկացնեմ նրան, որ դիմում տա, մտնի կոլեկտիվ, մեկ էլ ասի, ով գիտի ինչ պրավակացի տարածեն գյուղում, թե կոլեկտիվը զոռով կնիկը մարդուց բաժանում է: 

Չասածի: 

Արտերը կանաչեց: Մի թամաշ էր ո՛ր...Ուրիշինը ծուռտիկ, մի տեղ սեյրակ, մի տեղ՝ թանձր, կորեկի կողքին գարի, միջնակների խոտը գարուց անցել էր: Իսկ մերը՝ միատեսակ, մաքուր ցորեն, ոչ միջնակ ունի, ոչ սահման կա, միահավասար կանաչել է: 

Մի երեկո էսպես նստած խոսում էինք, տեսնեմ ըհը՜, ներս մտավ: 

— Ո՞վ,— հարցրի ես: 

— Գյալեն: Ներս մտավ, բարև տվեց: Հենց էդ էլ զարմացրեց ինձ, բարև տալը: Գյալեն որտեղ, բարև տալը որտեղ: Հարց ու փորձ արինք գործից, էդրոկայանի շինությունից: Լավ խաբարներ ասաց: Մեկ էլ թե՝ քեռու տղա, — ինձ էլ քեռու տղա է ասում, — դուրս արի, բան պիտի ասեմ: 

Դուրս եկանք բակը: 

— Ի՞նչ կա, Գյալե... 

— Հե՛չ...Ասում եմ լավ եք արել, որ արտս խափան չեք թողել... 

— Բա ոնց: 

— Ես էլ էդ եմ ասում, — մի քիչ լռեց, մեկ էլ ձեռքը դրեց ուսիս, աղաչելով ասաց: — Քեռու տղա, ինձ էլ գրիր կոլեկտիվ... 

Մնացի զարմացած: Աչքիս չէի հավատում: Էս մեր Գյալեն և էսպես խեղճացած, փոխված: Էնպես լացակումած ասեց, կարծես մի շատ դժվար, շատ ծանր բան սրտիցն ընկավ, թեթևացած: 

— Լա՛վ...էգուց արի տեսնենք: 

— Էլ տեսնել չկա: Այսուհետ էլ վերջ, — և ձեռքը թափ տվավ: 

— Ինչի՞ն վերջ, Գյալե: 

— Ամեն ինչին...Երկու ամիս է բերանս էն զահարից մի կաթ չեմ առել և չեմ առնի: Հիմա ես հասկացա, Սահակ, շատ բան իմացա...Դուռակ էի, — և ձեռքը խփեց ճակատին, — խելքս ինձանից առել էին: 

Սահակի կինն էլ էր ուշադրությամբ լսում: Երևում էր, որ նրա պատմած մանրամասնությունները կնոջ համար էլ նորություն էին: 

— Լավ, — ասացի: 

— Դուք որ իմ սերմը տափին չեք թողել, էլ ձեզանից լավ ընկեր չունեմ...Քեռու տղա, շատ բան հասկացա, շա՛տ... 

Նորից ասաց: Ի՛նչ մեղքս թաքցնեմ, մտքովս անցավ, թե էլի խմած կլինի: Ոտի վրա մի տեսակ պինդ չէր: 

— Էն մեռավ, քո տեսած Գյալեն մեռավ, թաղեցի քարի տակ: Էլ նա դուրս չի գա: Այ տե՛ս, — և նա ծոցից հանեց մի կապ թուղթ փող, — էնտեղ եմ աշխատել, հալալ քրտինքով, որ խմեի, ոչ փողն էր պակաս, ոչ խմիչքը: Բայց չեմ խմել... Եվ բոլորը տալիս եմ կոլեկտիվին: Էս էլ իմ փայը: 

— Պետք չէ, Գյալե...գնա տուն, հանգստացի: Տանը պակասը շատ է: Էգուց կգաս, կվերջացնենք: 

— Հա՜, էգուց: Անպատճառ էգուց: 

Նա գնաց, մեկ էլ հետ եկավ և բոլորովին մոտեցավ: Քիչ էր մնում ճակատը տրաքեր ճակատիս: 

— Մի բան էլ եմ ասելու, քեռու տղա... 

— Ի՞նչ, Գյալե, — համ հարցրի, համ էլ մտքումս ասացի, որ խմած չի, որովհետև բերանից հոտ չէր գալիս: 

— Էդ անունը էլ մի տուր: 

Կարծեցի գժվել է: 

— Գյալեն մեռավ, Գյալեին թաղել եմ քարի տակ… Հիմա ես Գալուստ եմ, ընկեր Գալուստ: 

Եվ կրծքին պինդ խփեց, կարծես այդ նոր անունը ամենաթանկ պարծանքն էր: 

Վերադարձա, մերոնց ասացի, որ ուզում է կոլեկտիվ մտնի: Մեկն ուրախացավ, մյուսը թե՝ չլինի սրա տակը բան կա, մի օյին, էն մեկէլը թև՝ բանվորների մեջ մի քանի ամիս մնացել է, շփվել, երևի համոզել են: 

Մյուս օրն ընդունեցինք: Անունը որ ժողովին կարդացինք, ծափահարեցինք: Շատ ուրախացավ, անչափ: Ասաց թե ինձ որ ծափահարեցիք, այսուհետև մեռնեմ էլ դարդ չունեմ: 

Նշանակեցինք բրիգադ: 

Դու աշխարհքի բանը տես, թե մարդն ինչպես է փոխվում: Էն ծույլ, ղարաչի, հարբեցնող, չքավորության մեջ խեղդված Գյալեն մեր կոլեկտիվի ամենաեռանդով բրիգադն է: Ոչ մի խոսք, ոչ մի ծպուտ չի հանի, առավոտը լույսը չբացված գործին է, ուր էլ ուղարկես՝ կգնա, մի խոսքով՝ կարծես նոր մորուց ծնված է: 

Նրա էդ փոխվելը անասելի օգնեց մեր կոլեկտիվին: Էնքան մեր օգուտի մասին չեն խոսում, ինչքան նրա մասին: Էս զարմանալի բանը պատահեց, ախպեր, մարդը դարձավ ուրիշ, բոլորովին ուրիշ: 

Սահակի կինը մեզ կանչեց թեյի: 

— Ես քեզ երեկոյան նրան ցույց կտամ...Մուխանի հետ գնացել է էն կողմի հողերի վրա: Մի խոսեցրու, խոսեցրու, տես ինչեր է ասում: 

— Ի՞նչ է ասում, Սահակ: Չի ասում, թե առաջ ինչո՞ւ էր այդպես: 

— Ասում է, որ հարցնում են, ասում է: Սիրտս նեղվում էր, ասում է, չքավորությունը խեղդում էր ինձ, ես տեսնում էի, որ էսպես գլուխ չեմ հանելու, մենակ աշխատելուց սիրտս սևանում էր: Ես էլ ինձ տալիս էի ծուլության, հարբեցողության: Ասում էի աշխարհի հերն անիծած, ինչ ուզում է թող լինի, էսօր կամ, էգուց չկամ: Հիմա ինչպես խոր քնից զարթնած: Ես եմ փոխվել, և ամեն ինչ աչքիս փոխվել է...Ես էլ փոխվեցի որ գնացի ստանցու շինության վրա, որ կոլեկտիվը հիմնվեց: Ասում է, տնից որ նամակ եկավ, թե կոլեկտիվը մեր արտը վարել է, ցանել, ջանս մի տեսակ սարսռաց, ես ինքս ինձ մտածեցի, թե ինչ ճանապարհի վրա եմ, մտածեցի և ձեռք քաշեցի ծուլությունից, հարբեցողությունից: Եվ դարձա ուրիշ մարդ: 

Բա, էսպես եղավ, էսպես զարմանալի բան եղավ մեր աչքի առաջը: Ու հիմա գնա հետը խոսի. լեզուն էլ էն չի, նստել վերկենալը: Շատ աշխատում է, լավ էլ ստանում է: 

Առաջ եթե նրան մեկը ընկեր Գալուստ ասեր, ժողովուրդը կծիծաղեր: Հիմա նրան քչերն են Գյալե ասում: Էդ քչերն էլ նրա երեսին քաշվում են ասել, իրար մեջ են էդպես կանչում: 

Հիմա նա Գալուստ է, ընկեր Գալուստ… 

Սահակի այս խոսքին կատարածուն ներքևից ձայն տվեց: Նախագահը դաշտից վերադարձել էր գրասենյակ: 

Ես շտապով վեր կացա:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11100</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="42714">'''«Ընկեր Գալուստը»''', [[Ակսել Բակունց]] ստեղծագործություններից: Առաջին անգամ հրատարակվել է «Կոլխոզնիկ» երկշաբաթաթերթի 1931-ի 10-11-րդ համարներում: Ապա տպագրվել է 1964-ի երկհատորյակում (հատոր 1):

== «Ընկեր Գալուստը» ==

Մինչև նախագահը դաշտից վերադառնար խորհրդի գրասենյակը, Էյվազանց Սահակը առաջարկեց գնալ իրենց տուն: 

— Ես Մուխանի երիշը գիտեմ… Երկու սհաթից անջախ հասնի: 

Սահակին ես վաղուց գիտեմ: Խորհրդայնացումից հետո, երբ առաջին անգամ նրանց գյուղը վիկի սերմ տարանք փորձելու, ոչ ոք չմոտեցավ: Միայն Սահակը սիրտ արեց, իր հողամասը տվեց: Սիրտ արեց և իր լայն սրտի չափ էլ առատ բերք հավաքեց: Հիմա էդ խոտը նրանց գյուղում տարածվել է. շատերը վիկ չեն ասում, այլ է Էյվազանց Սահակի խոտ: 

Նա եղել է Գերմանիայում գերի: Շատ բաներ է տեսել, շատ երկրներ ոտնատակ տվել, տեսել է, թե ուրիշ կողմերում ինչպես են ապրում գյուղացիները և հենց վերադարձել է իրենց գյուղը, հիասթափվել է: 

Բայց թողնենք, որ ինքն ասի էն խոսքերը, ինչ որ ասել է գյուղ գալու առաջին տարին: 

— Մեր հողերը ոսկի են, մենք չենք հասկանում նրանց լեզուն: Մի սոմար որ սերմում ենք, հինգը հավաքում, էդ հո հաշվում ենք առատություն, իսկ եթե բանը հաջողվեց, և վեց սոմար ստացանք, բերքը գլխակեր է, սրա մեջ փորձանք կա, կռիվ, պատերազմ պիտի լինի: Այ թե ինչ են ասում, եթե մի քիչ լավ բերք են ստանում: Ինչո՞ւ, ախպեր. ինչո՞ւ իմ տեսած տեղերը սոմարին տասն էլ են ստանում, տասնհինգ էլ… Մեր գյուղում որ մաճկալին հարցնես, կասի, թե հողի լեզուն էնպես է հասկանում, որ էլ դենը չկա: Բայց եկ տես, որ նա հողը վարում է էնպես, ինչպես իր պապերը և նրանց պապերը: 

Էսպես խոսքեր էր ասել Սահակը գյուղացիներին. որը համաձայնել էր նրան, որը կասկածել, մեծ մասն էլ ասել՝ թե Սահակի ասածը գերմանու հողում կլինի, մերում՝ ոչ: 

— Ինչո՞ւ, — բարկանում էր Սահակը: 

— Էնպես: Էդ էլ մեր երկրի շնորհքն է… Մինչև հիմա, որ չենք տեսել, այսուհետ էլ, Սահակ, տեսնենք սավետական կառավարությունը ինչ շնորհք ցույց կտա: 

Էդ տարին էլ տարել էի վիկի սերմը: Հետո երկու շարքացան ուղարկեցինք, վերջը՝ սերմզտիչը: Էս մեքենաները տեղ արին, որ տրակտոր մտնի: 

Սահակին էդ առիթով էի ճանաչել: Մենք իրար հասկանում էինք: Մի քանի անգամ նա էր եկել ինձ մոտ. էն կողմերը լինելուց ես աշխատում էի ինձ գցել էն գյուղը, Սահակին տեսնել: Երբեմն հուսահատվում էր, դառնացած գանգատվում, թե բան չի դուրս գալու, էսպես խավար ապրել են, էդպես էլ խավարի մեջ կկորչեն: 

Նրան համոզում էի, հուսադրում: Էն առաջին տարիները գյուղում դեռ բջիջ չկար: Միակ կուսակցականը Միխայելն էր, որ և՜ նախագահ էր, և՜ հողբաժին, և՜ զագսի գործերն էր տանում, և՜ սերմացու բաժանում: 

Մի տարի հետո նորերն եկան, հոտաղ, բատրակ երիտասարդներ մտան կոմսոմոլի մեջ, բջիջը մեծացավ, աշխատանքները շատացան: Էդ տարիներում մի կարգին դպրոց շինեցին, քանդված, խափան ճանապարհներ կային՝ նորոգեցին, մեծացրին: Ամեն տարի գյուղ գնալուց նկատում էի, որ մի բան էլ են ավելացրել, նոր սերունդը կամաց կամաց դուրս էր գալիս և իրեն հետ տանում գյուղի ամենալավ տարրը դեպի նոր կյանք, նոր գյուղ: 

Երեք տարի առաջ մի փոքրիկ կոլեկտիվ էին կազմել: Սահակն էլ էր մեջը: Ինչպես ասում են՝ իրար բռնելով, իրար օգնելով, դժվարություններ հաղթելով, ուժեղ աշխատանք էին տանում նոր կյանք, կոլեկտիվ կյանք ստեղծելու: 

Վերջի տարիները Սահակին չէի տեսել: Հեռվից հեռու լսում էի նրանց աշխատանքը, երբեմն էլ «Մաճկալում» պատահում էի թղթակցությունների, գրված նրանց գյուղից, նրանց կոլեկտիվից: 

Էս գարնանը գործս ընկավ նրանց կողմերը: Խորհուրդի դռան առաջ կանգնել էի, մեկ էլ տեսնեմ ներքի ճանապարհով դեպի ինձ է գալիս Սահակը: Քեֆ հալ հարցրեց և տեղեկանալով, որ կատարածուն ուղարկել եմ նախագահի ետևից, նեղացավ, որ իրենց տունը չեմ գնացել: 

— Ինչ է, կոլեկտիվ ենք մտել, գուցե կարծես, թե ղոնաղ չենք ընդունում...Արի՜, արի գնանք հիմա առաջվանից սրտաբաց կընդունեմ: 

Նրա տունը գյուղի ծայրին է: Վերջին տարիները նոր տնատեղեր այդ մասում են բաժանել: Արդեն կառուցված են 10-20 նոր տուն, պլանով, լայն փողոցի երկու կողմը: 

Մենք ներս մտանք սրահը: Գերանի վրա նրա երեխան նստել էր, գլուխը կախել գրքի վրա: Մեզ տեսնելուց նա վեր կացավ, ապա տեղը փոխեց և շարունակեց ընթերցանությունը: Սահակի կինը արևի տակ չորացնում էր մանր, դեղին սերմեր, որ փռել էր առանձին թերթերի վրա: 

— Էս ի՞նչ է, Սահակ, — զարմացած հարցրի ես: Սերմերն անծանոթ էին: 

— Սա դեղին յոնջի սերմեր են: Խալխը ցանում է, յոնջից շատ բերք ստանում, մեր տեղը սրան ասում են իշու յոնջա: Հերու սերմացու եմ հավաքել: Էս տարի ապառաժ տեղերը պիտի ցանեմ...լավ խոտ կլինի՛, — և մատների մեջ տրորեց տաքացած սերմերը: 

— Սահակ, էլի էն բաները չես մոռացե՞լ... — հարցրի ես: «Էն բաները» օտար երկրներում տեսած արդյունավետ բույսերն ու մեքենաներն էին: 

— «Էն բաների» ժամանակը հենց հիմա է...Էնպես խոտեր ցանի կոլեկտիվը: Էս ապառաժները դարձնի ծաղկած դրախտ: 

— Հա՜ , դու էդպես ասա...Մատներս տարավ էս անտերը, — դժգոհեց կինը, մեկնելով ձեռքը, որի մատները ծակծկել էր չոր ցողունը: 

— Անխե՜լք, դու էլ փալասի մեջ փաթաթած տրորի, — պատասխանեց Սահակը, — վե՜ր, վեր բան-ման շինի... 

— Սահակ, կուշանանք... 

— Մուխանի երիշը ես գիտեմ...Արևը չթեքվի, չի գալու: Էն վերի հանդում նոր հողեր են ձևում: — Եվ կոճղը տակը դնելով, շարունակեց կնոջ թերի աշխատանքը: 

— Իզուր աշխատանք է, բայց ինչ արած... 

— Ի՞նչը, — հարցրի ես: Կարծեցի, թե խոսքը սերմերի մասին է: 

— Մուխանի արածը: Կոլեկտիվը վերի հանդումն էլ հող ունի, արանքումը անհատական հողեր են...Հիմա նրանց ուրիշ տեղ են տալիս...Ասա վաղ թե ուշ մտնելու ենք կոլեկտիվ, էլ ինչո՞ւ զուր աշխատանք եք անել տալիս: 

Սահակը լռեց: Նա ճաքճքած, եղունգները ճոթռած մատներով մեկ-մեկ ջոկում, դեն էր գցում մոլախոտի փշոտ սերմերը: Ապա գլուխը բարձրացնելով նայեց ինձ. 

— Այ, էսպես է հիմա...Ջոկում ենք, խախալում...դժվար է, ինչ արած...Հեշտ բան չկա: Հազար տարվա տեսածը շուռ է գալիս, փոխվում, իհարկե, սրտները մի քիչ կպղտորվի: Բայց էդ էլ իմացիր, որ ջուրը մինչև չպղտորվի, չի պարզվի: Հիմա ջուրը զուլալվում է... 

Մեր զրույցը դարձավ կոլեկտիվի շուրջը: 

— Նոր-նոր տեսնում են կոլեկտիվի օգուտը: Քանի տեսնում են, էնքան շատ են գալիս, սիրտները տաքանում է: Էս քանի օրը տասը դիմում ընդունեցինք: Առավոտս գնացել էի Նռնաձորի բաղերը. առու էինք հանում: Վերջացրինք, գալիս էի, Չետանց Առստամ ենք ասում, հերու ձմեռը ձենը գլուխն էր գցել, գոռում էր կոլեկտիվի հակառակ, հա՛, Առստամը առաջս կտրեց, թե խոսք եմ ասելու: Ես գլխի ընկա մտքինը: 

Սահակի կինը օջախի առաջ չոքած՝ գլուխը դարձրել էր մեր կողմը: Նա տեղից կանչեց. 

— Բալքի ուզում է կոլեկտիվ մտնի... 

— Հենց քո ասածն է: 

— Չընդունեք, նրան չընդունեք: Նա որ էնքան հակառակ էր: 

— Ո՞նց չընդունենք, — հեգնեց Սահակը: — Հիսուն տարի չոբանություն արած մարդուն ո՞նց չես ընդունի: Կամքի վրա չի՞: Գյալեն էլ էր հակառակ. հիմա տեսնում ես: — Եվ դարձավ ինձ. 

— Գյալեին դու էլ պիտի ճանաչես...Էն տարին, որ շարքացանը բերել էինք, քեզ խաբեց, թե ինքը կսերմի: Հետո հարբած եկավ կռիվ քցեց: Նա էլ շատ հակառակ խոսեց, բրիգադը որ եկավ մեզ մոտ, էն օյինը դրեց մեր գլուխը: Որ ասել են աղքատ եմ, հպարտ եմ, մեր Գյալեի համար են ասել: Ներքի գյուղում, որ հարսանիք լիներ, ինքը էստեղ կտուրի վրա պար կգար...

Երեխան գիրքը թողած, ծիծաղից փռթկացրեց էս խոսքի վրա: Սահակը չնկատեց և շարունակեց: 

— Հավատ, ընկերություն, տղամարդի խոսք, — բոլորը կտար մի ստաքան արաղի: Էնքան էլ ծո՛ւյլ, որ շահի թամբալը նրա մոտ ոչինչ: Խմած որ չլիներ, պատի շվաքում կքներ...Մի առակ են ասում, թե վաղ ժամանակները, երբ փահլևանները գյուղերը ման էին գալիս, օյիններով իրենց ապրուստը հավաքում, մի մարդ է գալիս մեր գյուղը, էն ժամանակ մելիք էր նստում, էդ մարդը մելիքին ասում է՝ ինձ կամ մի բեռ ցորեն տուր, կամ գյուղից մի մարդ դուրս բեր, որ ինձ ղանիմ լինի, հետս հավասար քնի: Ո՞վ կլինի, ով չլինի ասում են Շիբանանց տնից մեկը կա, որ առավոտից մինչի իրիկուն ուռու տակը քնում է. թե հաղթեց, նա կհաղթի: Կանչում են էս մարդուն, բերում փահլևանի առաջը, մելիքն ասում է, թե քեզ ղանիմ սա կլինի: Գնում են ուռու տակը: Էս փահլևանը բոյով մի մեկնվում է, որ քնի, մեկնվում է ասում՝ «Յա իլ վադասի», այսինքն՝ թե մի տարի ժամանակով: Էդքան պիտի քնի. էս Շիբանանց թամբալը կողքը քորում է, պինդ օրոշտում, էրի մեկնվում և ասում՝ «Յա ախրի ղամանի», այսինքն՝ մինչև աշխարհի վերջը: Էս փահլևանը վեր է կենում փախչում, թե ես սրա հետ չեմ կարող քնել: 

Թեև առակ է, բայց մեր Գյալեն քեզ օրինակ: Օխտն օր, օխտը գիշեր կքներ: Այ խմելուն ինչ եմ ասել. մի կպրոն արաղ կխմի, թե էս պատը հարբեց, նա էլ կհարբի: Որ իրեն հարցնում էինք, թե դու ինչ ես՝ չքավոր ես, միջակ ես, ասում է, ես աշխատավոր պյանից եմ: 

Ինքն էլ շատախոս, ղարաչի, որ հարբեց, ինչ լեզվին գա, կասի: Բաննահենց խալխը նրան շինել էր ձեռքի ղուշ, արաղ էին տալիս, կատարը տաքացնում, բաց թողնում մեզ վրա: 

Բալշևիկը որ գալիս էր, էն առավոտը տեսնեմ Գյալեն քյանդիրով կապկպոտել էր թվանքը, ուսը քցել: Տկլո՛ր, մի ոտին տրեխ, մինը բոբիկ...Ո՞ւր Գյալե. բալշևիկը գալիս է, գնում եմ կռիվ տամ: Ասի քարեքար մի ընկնի, բալշևիկի դեմ թող Բաննահենք գնան: Եթիմներդ մեղք են, ա՛յ անխելք: Քամով են քցել, քեզ խաբել են: Մի սհաթ չէր քաշել էս խոսքից՝ տեսնեմ ներքևի ճանապարհով բալշևիկի զորքը բարձրանում է: Սարի կողմից դաշնակները կրակում էին, բայց գնդակները գյուղի տներին էլ չէին հասնում: Գյալեն քաշվեց տունը: Հետո իմանամ, որ Բաննահենք նրա խելքումը նստացրել են, թե բալշևիկները գալիս են չքավորներին կոտորեն: Հալել են լցրել գլուխը, թունդ էլ խմացրել: 

Հերու ձմեռ էլ նա էդպես արեց: Կոլեկտիվի բրիգադը որ եկավ, գյուղացիք ձագ տված մեղրաճանճի նման հավաքվեցին: Էնպես մարդ էլ եկավ, որ մի ոտը գերեզմանումն էր, քուրսու տակից չէր դուրս գա: Մեկը մեկի վրա լցվել էր, տեղ դադար չկար: 

— Ո՛ւ, էն ինչ օր էր, — ասաց կինը: 

— Մի հին ղարադամ էինք հավաքվել, էլի շատը դուրսն էր: Բաննահենց խալխը առանձին էին: Բրիգադը ընկեր Ներսեսն էր, մի ժամանակ հողբաժնի վարիչ էր: Ժողովը սկսեց, խոսեց, բացատրեց: Հարցեր էին տալիս. դե անծանոթ բան, էն էլ կոլեկտիվի պես: Մինը թե, որ կոլեկտիվ մտնեմ, էգուց իմ տանը ձավար չի լինելու, էն մինը թե՝ երեխա ունեմ, նրա դարդն եմ քաշում, թե չէ կոլեկտիվ կմտնեմ, էն մյուսն էլ թոքախտությունը պատճառ բռնեց: Մեր գեղը Բոզի անունով մի դալլաք կա. եկավ՝ լաց, աղաչանք, պաղատանք, թե կինս մի կողմից է ապստամբել դեմս, մի կողմից էլ մասսայի ձեռիցն եմ մնում կրակի մեջ, մի տեղ ցույց տվեք կորչեմ գնամ, էսքան տարի հալալ հարազատ հակված եմ եղել դեպի Խորհրդային իշխանությունը: 

Էդպես խոսում էին տատանողական դրության մեջ, սարի խոտի նման որտեղից քամին փչում էր, էն կողմն էին կռանում: Էպես էլ կար, որ դիմումը ծոցից հանում էր, որ սեղանի վրա դնի, մեկ էլ նայում էր հարևանին, դիմումը նորից ծոցը դնում: Մի քանիսն էլ թե՝ ախպեր, հերիք է ինչքան խուլ ապրեցինք, էս կառավարության փեշիցը բռնած գնալու ենք, որ ծովն էլ թափվի, կթափվենք: 

Կոլեկտիվի մասով ես խոսեցի, մեր Միխայելը խոսեց, վարկային Սմբաթը, կոմսոմոլ Սերոբ, մի Նավո անունով բատրակ ունենք, ինքն էլ մշեցի, նա խոսեց, էլ հիմա չեմ հիշում բոլորին: Մենք կողմ էինք, մի խալխը հակառակ, Բաննահենք էլ նրանց գլխավորը, մի մասն էլ արանքն էր, սպասում էր, թե որ կողմը կհաղթի: 

Մեկ էլ Գյալեն ղալմաղալը քցեց: Էն տեսանք, որ քոռ մոշահավի պես թևերն իրար տալով առաջ ընկավ, գոռաց. 

— Մի հարց, ընկերներ... 

— Հարցերը վերջացել են, Գյալե... 

— Թող ասի, թող, — կանչեց Բաննահենց խալխը: 

Ես գլխի էի, որ լակել է. արաղի հոտը փչում էր, ոնց որ կուպրից: Թիկունքին կանգնել եմ, էն է հա մի խառնակչություն աներ, տակս պիտի կոխեի: 

Գյալեն թե՝ ընկեր բրիգադ, դե որ էդպես հավասարություն է, Երևանի ինջիներները, կամիսարները բերեք թող ինձ հետ հավասար աշխատեն: Էն կռնիցը կանչեցին՝ «ա՛յ ճշմարիտ խոսքը», մենք էլ՝ «ի՛նչ էլ աշխատող ես...»: Մի քանիսը ծիծաղեցին: 

Ես ասի ընկեր բրիգադը պատասխանը լավ չի տա, համա չէ, ընկեր Ներսեսը գաղափարի կողմանից շատ զրինգ է: Նա թե՝ ընկեր, էդ ինջիները, որ էդրոկայանը շինի լա՞վ է, թե կոլեկտիվի եզինքը պահի: Գյալեն տազ արեց, ես կանչեցի. 

— Հարկե, էդրոկայանը...Հրեն մեր գետի վրա էլ են ստանցի շինում: 

— Ստանցին լուսավորություն է, — իմ հետևից կանչեց մեր Անդրեասի տղան: 

— Բա էդ խոսքն ինչո՞ւ ես ասում, ընկեր ջան: 

Գյալեն տաքացավ: 

— Բա ոնց չասեմ, ե՞ս եմ մտնում կոլեկտիվ, թե դու: Պիտի ասեմ, բա ո՞նց. հողս, բաղս ձեռիցս տամ, մեջտեղը տկլոր կանգնե՞մ: Էն վախտը տեղդ էլ չեմ իմանա, որ գամ ասեմ, ընկեր, էս ի՞նչ արիր: 

— Էդ ե՞րբ ես բաղատեր դառել, Գյալե... 

Հարցը ես իմանալով տվի: Ճանապարհի տակը Նռնաձոր ենք ասում, չեմ իմանում տեսել ես թե չէ: Էդ ձորումը էն առաջի տարիները կոկլիկ բաղ տվինք Գյալեին: Լքյալ գույք էր. առաջներումը էլի Բաննահենց ազգն էր տիրապետում: Էդ հարցը իմանալով տվի, որ էն խումբը կատաղի: 

— Էդ է, որ բաղ ես տվել, կոլեկտիվ չի մտնում է՛, — էն կռնիցը պատասխանեցին, — փորը տաքացել է, սիրտը մուլքի վրա մրմռում է: 

Էս խոսքին տեսնեմ Չետանց Առստամը «հեռի, հեռի՛» ասելով քունջիցը առաջ եկավ, չոբանավարի մահակը մեկնեց թե. 

— Ես իմ հոգիս, Գյալեն ուղիղությունը խոսեց կոլեկտիրի մասով: Այ խալխը, — և երեսը շրջեց դեպի ժողովուրդը, — էլի էն մեր հողն ու ջուրը չի՞: Որ կոլեկտիր դառանք, հողը հո ավելանալու չի՞. ծմակը հո մեզ չեն տալու: Էնքան տարի գիշեր-ցերեկ վրան արյուն քրտինք ենք թափել, օրը մի ժում հաց կերել, ի՞նչ ենք դատել, որ հիմա կոլեկտիվը դատի. էն էլ աշխատանքը սհաթով, ես ի՞նչ իմանամ կնիժկայով, չեկով... 

— Տրակտոր ենք բերում է՛ , Առստամ ապեր, տրակտորի մաշին... 

— Ընկերովի լավ կաշխատենք, — էս ու էն կողմից վրա տվինք: 

Ասացի, որ մեր գյուղում մշեցի մի բատրակ կա, անունը Նավո: Դա Առստամին էն խոսքերն ասաց, որ մի փութ մեղրով չի ուտվի: Նրա մերն էլ խոսեց, Հերքո պառավը: Արմացք բան էր. էսքան տարի ո՞վ էր տեսել, որ Հերքո պառավը ժողով գա: 

— Խազեյնի ձեռք տանջվիր եմ, ջնջվիր եմ: Իմ ջիգյար դաղուկ է: Ցամաք հաց կիտար, փշուրըմ շոռ: Մենք լե հոգի ենք, չէ՞... 

Վերջը, թե՝ էդ կուլակությունը ջնջենք, կոլեկտիվ հիմնենք: Շատ լավ խոսեց մշեցի պառավը: 

Գյալեն տակից գլխից սկսեց դուրս տալ: Ընկեր Ներսեսի հետ մի բարակ երիտասարդ էլ էր եկել: Շատ քաղցր վարվեցողություն ուներ: Գյուլեն հիմա էլ շուռ տվեց նրա վրա: 

— Անունդ դրել ես ծառայող, կալոշ հագել, փափուկ պալտո, ինձ ճանապարհ ես ցույց տալիս: Շեն մնաս, ախպեր, ինչո՞ւ ես նեղություն քաշում: Ես քեզ չեմ հասկանում. ֆրանսերեն ես խոսում, ֆարսերեն: Քո ասածը չեմ հասկանում: 

— Է՛դ Բաննահենց արաղն է խոսում, դու չես խոսողը: 

Հենց վարկային Սմբաթի ձենն իմցա: Մեկ էլ ժողովը իրար խառնվեց: Մի խումբ հուջրյում արեց ընկերների վրա. մինը գոռում է «քշեք», մինը՝ «չենք ուզում», մի ուրիշ խումբ՝ «կեցցե կոլեկտիվը». 

Ես Գյալեի յախիցը բռնեցի: 

— Էդ արաղը որ լակել ես, էլի ձեր իշխանության էրեսիցն է...թե ո՞նց: Չոռ ու ցավ ոնց: Դու Գյալեն լինես, նրանք քո Բաննահենց ազգը, սոված սատկիիր քեզ մի պատառ հաց չէին տա, քեզ մարդու տեղ չէին դնի: Մոռացե՞լ ես, որ նրանք գլավիցը քաշ մարդու հետ նստել վեր կենալ լայեղ չէին համարում: 
— Գլավան ով է, հայրիկ, — հարցրեց երեխան, որ ընթերցանությունը թողել ու նստել էր մեր կողքին: 

— Գլավա՞ն... — և Սահակը նայեց իմ երեսին, կարծես խնդրում էր, որ ես բացատրեմ: 

— Գլավան մի արնախում մարդ էր բալա ջան,— և խոսքը շարունակեց,— հիմա որ նեղն են, տեղները դառն է, արաղով են քեզ խաբում, իրենց մարդը հաշվում: 

Էս խոսքին, տեսնեմ մի փափախ թռավ, ճրագը հանգեց: 

— Էն ո՞վ էր, ով չէր... 

Որտե՛ղ...հազարի մեջ կիմացվի՞: Սերոբի ձենը լսեցի.— փափախս...բաց թողեք, թողեք ինձ... 

Կրակ արինք, բայց ուշ էր: 

Ժողովուրդի շատը ցրիվ էր եկել, որր ղալմաղալի ահից, որի զահլեն էր գնացել, որն էլ մհանա բռնեց ճրագի հանգչելը: 

— Սերոբ, էդ ո՞վ էր... 

— Չիմացա, հենց էն տեսա, որ փափախը գլխիցս առան, ճրագը հանգավ, մինն էլ բամփեց: 

— Բա ո՞վ էր կողքինդ: 

— Մերոնք էին: 

Էդպես էլ չիմացվեց, թեև մի քանիսի վրա կարծիքավոր էինք: 

Ի՞նչ երկարացնեմ: Էդ ձմեռ մեր գյուղը շատ բան տեսավ: Կոլեկտիվ էլ մտան, դուրս էլ եկան, շատ անասուն մորթեցին միսը շան փայ արին: Շատ էլ սխալ բաներ բռնեցին. ժողովուրդն իշխանությունից մի քիչ մրսեց: 

Չիտանց Առստամը որտեղ նստեր, չախչախը հա կբաներ. թե ասում է վերի ուրգանների կոմունիստներն են լավը: Էս բոլորը գյուղի կուսակցականների գործն է, ձեռ-ոտի մարդկանց արածը: 

Էլ ինչ պրավակացի, ի՛նչ տեսակ օյիններ... 

Մի հորքուր ունեմ. ինձ բռնել էր, թե՝ ասա տեսնեմ կոլեկտիվի երեխան հո՞ր անունով պիտի գրվի, թե՞ մոր: Ես գլխի չէի. ասի ո՞նց թե մոր անունով, — թե՝ բա որ իրար խառնվեն, հերը ո՞նց պիտի իմացվի: 

Սահակի կինը քթի տակ ծիծաղեց: Երևի նա էլ շատ էր լսել կուլակների տարածած լուրերը: Սահակը շարունակեց. 

— Զուր չեն ասել, թե խոսքը վախտին է գալիս: Թարսի նման էդ ժամանակները «Մաճկալն» էր, թե ո՜րը, տպել էր թե Մոսկով մեռելը էլ չեն թաղում, վառում են: Էդ էլ տարածվեց. լուն ուղտ շինեցին, թե կոլեկտիվը հիվանդներին, պառավներին պետք է վառի: 

Խոսվածքությունը տներն ընկավ: 

Էդ որ շատ ասում էին, թե կնանիքը չեն ուզում կոլեկտիվ գրվեն, չհավատաս: Մարդիկ տակից սովորացնում էին, թե էսպես կասեք: Թե չէ կնիկս ո՞րն է: Ես որ գնացի՝ կնիկս էլ կգա, երեխաս էլ: Հո բոլոր կանայք մարդաթող չպիտի մնան: 

Բայց կանայք էլ կոլեկտիվի հակառակ ագիտագցի էին անում: Մինը հրես է՛... — և խոսքն ընդհատելով` Սահակը ձեռքը մեկնեց կնոջ կողմը: 

— Կատեգորսկի կերպով ինձ տուն չէր թողնում: Ասում էր՝ դու քո գլխին, ես՝ իմ: 

Կինը գլուխն աթարի ծխի քուլաներից հեռացնելով նայեց մեզ: 

— Ինչ ճիշտ է, ախպեր, վախենում էի երեխորց մասով...Ասում էին, երեխորցը հավաքելու են տանեն ռուսացնեն: Ես էլ ասում էի՝ այ մարդ, մի՜ վռազի, կոլեկտիվ մտնողը թող մի ցամաք հաց ճարի, հետո հեշտ է: 

— Բա դու խորհրդային միջոցով չես առաջ եկե՞լ, — հարցրեց Սահակը: 

— Չեմ ուրանում: 

— Դե առաջաքաշ եղի՛ր, է՜: 

— Մենակ ես չէի հո: Մեր վարկային Սմբաթի կնիկը էն քարոզն էր տալիս կոլեկտիվի հակառակ ո՛ր...հալա մարդն էլ կուսակցական: 

— Զուռնեն մեղավոր չի, տիկն է մեղավոր: Մեզ հայտնի է ձեր քարոզիչն ով էր, — և դառնալով ինձ, զրույցը շարունակեց: — Ասենք մի կողմից էլ ժողովրդին մեղապարտել չի լինի: Տեսած բանը չէր, դժվար էր: Եկած բրիգադն էլ սխալ խոսքեր ասաց. մինը թե մսուր պիտի շինենք, էն մինը թե՝ մանկապարտեզ, քորփա երեխոցը պիտի չափով կաթ տա մանկապարտեզուհին: 

Դրանից էլ մի պատմություն դուրս եկավ: Կնանիքը թե՝ մեր երեխեքը ոնց պահ տանք խորթ մորը: Քցում ենք մի քոլի տակ, արտը քաղհանում, զարթնում է, ծիծ ենք տալիս: Մեր կաթը թողենք թափի, մսուրի կաթ տա՞նք: Մեր երեխան, որ ժամով հաց կերավ, կմեռնի: 

Տո ո՞րն ասեմ: 

Էդ օրերը Բաննահենց երկու տունը գյուղից քշեցին: Ճիշտն ասած՝ ես դրանց քշելուն հակառակ էի: Ախպեր, ասի, առեք տունը, տեղը, բաղը, հողը, իրան մի խարաբա տվեք, թող մեր աչքի առաջն ապրեն: Թող տեսնեն, սիրտը դաղվի, ոնց որ դաղել են մեր սիրտը: Թող դարդից ցնդեն: 

Չլսեցին. թե քո ասածը հակառակ է մեր ծրագրին, թե գայլը թողնում ես գառանոցում, որ մեկ-մեկ բռնի խեղդի՞: Ես էլ գնացի իմ ձեռքով նրանց քոչը բեռնեցի, ասի՝ չասեք, թե էյվազանց Սահակը կուլակի սրտիցն է խոսում: 

Քշեցինք: Համա վերջն իմ ասածը կատարվեց: Քննություն արին, տեսան, որ սխալ ենք բռնել: Գարունքվա մի առավոտ նրանց քոչը էլ ետ եկավ: Հեռու էլ չէին գնացել. էս մոտերքը իրենց ձմեռանոցում սթարվել էին: 

Էլի մեր զրույցին գանք: 

Կոլեկտիվը որ շաղ եկավ, մնացինք քսան-երեսուն տուն: Մեր Գյալեն հենց առաջին օրերը գլուխն առել էր, կորել: Խաբարն եկավ, թե գետերումը քար է ջարդում ստանցու շինության համար: 

Գարունը բացվեց: Նստեցինք, հաշիվ արինք, մեր աշխատանքի պլանը կազմեցինք, մի առավոտ էլ առաջինը մենք դուրս եկանք դաշտ: 

Մի տեսակ էինք զգում մեզ: Էլի մեր հողերը, մեր ընկեր-հարևանները, բայց մենք էլ առաջվանը չէինք: Կարծես էն հողերն էլ ուրիշ տեսակ երևացին, թեև տեսքն էն էր, ինչ տեսել էինք մեր ծնվելու օրից: 

Չեմ իմանում քեզ պատահել է, թե չէ, իմ գլխովն անցել է, որ ասում եմ: Գերությունից վերադարձա, հենց գյուղը աչքիս երևաց թե չէ, մնացի զարմացած: Ասեմ թե տուն էր քանդվել, — քանդված տուն չկար, թե տներն էին հնացել, — մի քանի տարում ինչքան պիտի հնանային հարյուր տարվա տները, որ աչքիս թվար: 

Մի օր մնացի, ման եկա տեսած տեղերս, նոր գլխի ընկա, որ ես եմ փոխվել, և աչքիս է երևում: 

Էդպես էլ առաջի գարունը: 

Մեր հողերն են, անուններով ճանաչում ենք, գիտենք, որը ումն է, ինչ ուժ ունի, բայց էլի մի տեսակ էր թվում: Տղերքն էլ էին փոխվել: 

— Ուրեմն էլ ջրի կռիվ չպիտի տա՞նք... 

— Բա էդ ո՞նց կլինի, որ հարևանիս միջնակից մի ակոս չծրեմ իմ կուռը: 

Էդպես հին սովորություն կա մեր գյուղերում: Շուտ վարոը մեկ էլ տեսար սահմանի միջնակից կեսը ցելեց. կռիվ, ղալմաղալ… Մերոնք դրա մասին էին ասում: 

Վարն սկսեցինք: Լավ էր տրակտորը հասավ, թե չէ բաներս բուրդ էր: Լծկան քիչ ունեինք: Տրակտորը հասավ, թե չէ, մենք էլ գիշերը ցերեկ արինք, էնքան ցել սևացրինք, որ մնացել էին զարմացած: 

Մենք էլ էինք զարմացել մեր արածի վրա: Եթե ջոկ-ջոկ վարեինք, դրա կիսի չափն էլ չէինք հասցնի: Ընկերովի աշխատանքն ուրիշ է, ուրիշ: 

Մեր Գյալեի սերմը մնացել էր տափին: Նրա արտն էլ մեր հողերի սահմանին կպած էր: Մերը որ վերջացրինք, ասի եկեք մի լավություն անենք, Գյալեն հեչ, բայց երեխաներն են ափսոս: Էս նեղ մաջալին ով է նրա համար վար ու ցանք անելու: 

Տրակտորը շուռ տվինք դրա հողի վրա: Մինչև կեսօր վարեցինք, ցանեցինք, հլա մի փութ սերմացու էլ մեր ձիու վրա դրած՝ ետ ուղարկեցինք տունը: 

Կինը եկավ, շա՛տ, շատ շնորհակալ եղավ: Մեկ ուզեցի հասկացնեմ նրան, որ դիմում տա, մտնի կոլեկտիվ, մեկ էլ ասի, ով գիտի ինչ պրավակացի տարածեն գյուղում, թե կոլեկտիվը զոռով կնիկը մարդուց բաժանում է: 

Չասածի: 

Արտերը կանաչեց: Մի թամաշ էր ո՛ր...Ուրիշինը ծուռտիկ, մի տեղ սեյրակ, մի տեղ՝ թանձր, կորեկի կողքին գարի, միջնակների խոտը գարուց անցել էր: Իսկ մերը՝ միատեսակ, մաքուր ցորեն, ոչ միջնակ ունի, ոչ սահման կա, միահավասար կանաչել է: 

Մի երեկո էսպես նստած խոսում էինք, տեսնեմ ըհը՜, ներս մտավ: 

— Ո՞վ,— հարցրի ես: 

— Գյալեն: Ներս մտավ, բարև տվեց: Հենց էդ էլ զարմացրեց ինձ, բարև տալը: Գյալեն որտեղ, բարև տալը որտեղ: Հարց ու փորձ արինք գործից, էդրոկայանի շինությունից: Լավ խաբարներ ասաց: Մեկ էլ թե՝ քեռու տղա, — ինձ էլ քեռու տղա է ասում, — դուրս արի, բան պիտի ասեմ: 

Դուրս եկանք բակը: 

— Ի՞նչ կա, Գյալե... 

— Հե՛չ...Ասում եմ լավ եք արել, որ արտս խափան չեք թողել... 

— Բա ոնց: 

— Ես էլ էդ եմ ասում, — մի քիչ լռեց, մեկ էլ ձեռքը դրեց ուսիս, աղաչելով ասաց: — Քեռու տղա, ինձ էլ գրիր կոլեկտիվ... 

Մնացի զարմացած: Աչքիս չէի հավատում: Էս մեր Գյալեն և էսպես խեղճացած, փոխված: Էնպես լացակումած ասեց, կարծես մի շատ դժվար, շատ ծանր բան սրտիցն ընկավ, թեթևացած: 

— Լա՛վ...էգուց արի տեսնենք: 

— Էլ տեսնել չկա: Այսուհետ էլ վերջ, — և ձեռքը թափ տվավ: 

— Ինչի՞ն վերջ, Գյալե: 

— Ամեն ինչին...Երկու ամիս է բերանս էն զահարից մի կաթ չեմ առել և չեմ առնի: Հիմա ես հասկացա, Սահակ, շատ բան իմացա...Դուռակ էի, — և ձեռքը խփեց ճակատին, — խելքս ինձանից առել էին: 

Սահակի կինն էլ էր ուշադրությամբ լսում: Երևում էր, որ նրա պատմած մանրամասնությունները կնոջ համար էլ նորություն էին: 

— Լավ, — ասացի: 

— Դուք որ իմ սերմը տափին չեք թողել, էլ ձեզանից լավ ընկեր չունեմ...Քեռու տղա, շատ բան հասկացա, շա՛տ... 

Նորից ասաց: Ի՛նչ մեղքս թաքցնեմ, մտքովս անցավ, թե էլի խմած կլինի: Ոտի վրա մի տեսակ պինդ չէր: 

— Էն մեռավ, քո տեսած Գյալեն մեռավ, թաղեցի քարի տակ: Էլ նա դուրս չի գա: Այ տե՛ս, — և նա ծոցից հանեց մի կապ թուղթ փող, — էնտեղ եմ աշխատել, հալալ քրտինքով, որ խմեի, ոչ փողն էր պակաս, ոչ խմիչքը: Բայց չեմ խմել... Եվ բոլորը տալիս եմ կոլեկտիվին: Էս էլ իմ փայը: 

— Պետք չէ, Գյալե...գնա տուն, հանգստացի: Տանը պակասը շատ է: Էգուց կգաս, կվերջացնենք: 

— Հա՜, էգուց: Անպատճառ էգուց: 

Նա գնաց, մեկ էլ հետ եկավ և բոլորովին մոտեցավ: Քիչ էր մնում ճակատը տրաքեր ճակատիս: 

— Մի բան էլ եմ ասելու, քեռու տղա... 

— Ի՞նչ, Գյալե, — համ հարցրի, համ էլ մտքումս ասացի, որ խմած չի, որովհետև բերանից հոտ չէր գալիս: 

— Էդ անունը էլ մի տուր: 

Կարծեցի գժվել է: 

— Գյալեն մեռավ, Գյալեին թաղել եմ քարի տակ… Հիմա ես Գալուստ եմ, ընկեր Գալուստ: 

Եվ կրծքին պինդ խփեց, կարծես այդ նոր անունը ամենաթանկ պարծանքն էր: 

Վերադարձա, մերոնց ասացի, որ ուզում է կոլեկտիվ մտնի: Մեկն ուրախացավ, մյուսը թե՝ չլինի սրա տակը բան կա, մի օյին, էն մեկէլը թև՝ բանվորների մեջ մի քանի ամիս մնացել է, շփվել, երևի համոզել են: 

Մյուս օրն ընդունեցինք: Անունը որ ժողովին կարդացինք, ծափահարեցինք: Շատ ուրախացավ, անչափ: Ասաց թե ինձ որ ծափահարեցիք, այսուհետև մեռնեմ էլ դարդ չունեմ: 

Նշանակեցինք բրիգադ: 

Դու աշխարհքի բանը տես, թե մարդն ինչպես է փոխվում: Էն ծույլ, ղարաչի, հարբեցնող, չքավորության մեջ խեղդված Գյալեն մեր կոլեկտիվի ամենաեռանդով բրիգադն է: Ոչ մի խոսք, ոչ մի ծպուտ չի հանի, առավոտը լույսը չբացված գործին է, ուր էլ ուղարկես՝ կգնա, մի խոսքով՝ կարծես նոր մորուց ծնված է: 

Նրա էդ փոխվելը անասելի օգնեց մեր կոլեկտիվին: Էնքան մեր օգուտի մասին չեն խոսում, ինչքան նրա մասին: Էս զարմանալի բանը պատահեց, ախպեր, մարդը դարձավ ուրիշ, բոլորովին ուրիշ: 

Սահակի կինը մեզ կանչեց թեյի: 

— Ես քեզ երեկոյան նրան ցույց կտամ...Մուխանի հետ գնացել է էն կողմի հողերի վրա: Մի խոսեցրու, խոսեցրու, տես ինչեր է ասում: 

— Ի՞նչ է ասում, Սահակ: Չի ասում, թե առաջ ինչո՞ւ էր այդպես: 

— Ասում է, որ հարցնում են, ասում է: Սիրտս նեղվում էր, ասում է, չքավորությունը խեղդում էր ինձ, ես տեսնում էի, որ էսպես գլուխ չեմ հանելու, մենակ աշխատելուց սիրտս սևանում էր: Ես էլ ինձ տալիս էի ծուլության, հարբեցողության: Ասում էի աշխարհի հերն անիծած, ինչ ուզում է թող լինի, էսօր կամ, էգուց չկամ: Հիմա ինչպես խոր քնից զարթնած: Ես եմ փոխվել, և ամեն ինչ աչքիս փոխվել է...Ես էլ փոխվեցի որ գնացի ստանցու շինության վրա, որ կոլեկտիվը հիմնվեց: Ասում է, տնից որ նամակ եկավ, թե կոլեկտիվը մեր արտը վարել է, ցանել, ջանս մի տեսակ սարսռաց, ես ինքս ինձ մտածեցի, թե ինչ ճանապարհի վրա եմ, մտածեցի և ձեռք քաշեցի ծուլությունից, հարբեցողությունից: Եվ դարձա ուրիշ մարդ: 

Բա, էսպես եղավ, էսպես զարմանալի բան եղավ մեր աչքի առաջը: Ու հիմա գնա հետը խոսի. լեզուն էլ էն չի, նստել վերկենալը: Շատ աշխատում է, լավ էլ ստանում է: 

Առաջ եթե նրան մեկը ընկեր Գալուստ ասեր, ժողովուրդը կծիծաղեր: Հիմա նրան քչերն են Գյալե ասում: Էդ քչերն էլ նրա երեսին քաշվում են ասել, իրար մեջ են էդպես կանչում: 

Հիմա նա Գալուստ է, ընկեր Գալուստ… 

Սահակի այս խոսքին կատարածուն ներքևից ձայն տվեց: Նախագահը դաշտից վերադարձել էր գրասենյակ: 

Ես շտապով վեր կացա:

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2466</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4814</id>
      <timestamp>2011-08-28T06:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]] [[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="17111">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Սուրեն Աբրահամյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]ի» 2006 թվականի 2-րդ համարում: 

== «Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (Հրաչյա Սարիբեկյանի Մուտքը)==

Գրական մերձության մեջ մի հրաշալի առեղծված կա՝ անլուծելի, անմիջականորեն մեջդ լուծարվող, երբ հեղինակն իր բնագրի նման աչքիդ առաջ կերտվում, վերապատմում է լուռ, բայց տեսողական ժեստերով՝ նույնը, ինչ արդեն հրապարակել է...։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ասես «թաքնվում է» ինձնից, «օտարանում» իր պատմածից, բայց անձի «կեղևի» տակ այն անհանգիստն է, որ համեստության նման է և նման չէ միաժամանակ, որովհետև այդ թաքուն լռությանը «ճեղքվում» է, երբ ընթերցում ես նրա «Գուշակություններ հայելիներով» (Երևան, 2003) անդրանիկ գիրքը։ Մեջդ հասունանում է խոսքը, որ հանդիպադրվում է Հրաչյայի բնագրին (խոսքին), որ զարմանալիորեն զտված, հղկած է գրչի ինքնությամբ, երկխոսության ձգող։ Չեմ ուզում ասել՝ արձակագրի համար «այս տարիքում» հասուն է ահա, կամ՝ արձակագրի «որոնումների...», «գրական միտումների և ազդեցության...», այլ պարզապես... «ճշմարիտ եմ ասում», երիտասարդ արձակագիրը (առաջին գրքով, որ քիչ է հանդիպում արձակում) գրականություն է ստեղծել։ Ուստի քննադատության «երկխոսությունը» այս պարագայում մեկնության ձգտում ունի։ Քննադատության, որի խնդիրը բնագրի հետ հանդիպադրումն է, նրա մեջ և նրանով լուծարումը, որով ի հայտ է գալիս մի այնպիսի «շրջասություն», երբ գրականության ինքնությունն է շրջագծում արդեն լեզվի մեջ և նրա սահմաններում։

Մենք, իհարկե, մանրամասները չենք տարբաղադրի այս տեսության, սակայն ասենք, որ Հ. Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելյհներով» գիրքը արդի հայ արձակի համակարգում, վերոնշյալի առումով, միայնակ չէ։ Արձակագրի այս գրքի արտահայտության միտումները կան արդեն 90–ականների արձակում։ Կարևորն այն է սակայն, որ գրողը այդ ամենի մեջ որոնում է իր ինքնությունը, ոճը, արտահայտության ձևերը, որոնք վերլուծելի են Սարիբեկյանի արձակի ժանրային փոխակերպումներում։

«Գուշակություններ հայելիներով» վիպակն, որը նաև գրքի վերնագիրն է, ունի ենթավերնագիր՝ «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ», ինչպես նաև՝ Աստվածաշնչային հղումներ թե՛ վերոհիշյալ, թե՛ «Կայենի արդարացումը» վիպակներում, որոնք հուշում են. - Հ Սարիբեկյանը մի որոշակի ժամանակի և տարածության մեջ ստեղծում է այնպիսի բնագիր, որը պրոյեկցիա չէ, այլ իր արտահայտության իմաստով անդրանցական հարաբերության կոնտեքստում գրված «մեկնություն», որը չի տրոհված շրջանագծի հատույթով «բանի» ակունքից։ Ահա թե ինչու մետաֆիզիկական տարածությունը չքանում է, երբ ժամանակը խտանում է ու ճեղքվում նրա սահմանով, ուստի պատումի առանցքն էլ «նեղանում է», և Սարիբեկյանի արձակում իշխում է արդեն «բառը» իր քնարական իմաստներով՝ իբրև նշանակ կամ խորհրդանիշ։ Սակայն հաղթահարում է էպիկականության սահմանը և ընդգրկվում նրանում, երբ այն հանդիպադրվում է արդեն «պատումի» մի այլ առանցքում, որ բնագրին զուգահեռ ստեղծել է արդեն մշակայթը։ Հետևաբար, Սարիբեկյանը, իր պատումին զուգահեռ, «ապրում է» և իր կերպարին տանում այն ընթացքով, ուր «տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է», իսկ «սեփական անունդ խայծ է, որ անծանոթները անունդ տալով... քեզ բացահայտելու առաջին քայլն են անում» (էջ 25)։ Սա է պատճառը, որ «Կեցությանը և Տոնո Տալյանը» պատմվածքում, «Կայենի արդարացումը» վիպակում կերպարները ունեն անուն, որոնց հայտնվում են «նմանակ»-անվանակիրները, իսկ «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում՝ պատմողն «անուն» չունի, որին կարող ենք ճանաչել ենթաւոեքստում կամ այն զուգահեռում, որ հղացքային կապում կարող է հանդես գալ։ Մետաբնագրային այս ներքին կապի մեջ, ուրեմն, «տարածությունը ետ է մնամ», լեզվական մի ներքին կապով ճեղքում Սարիբեկյանի պատումը, որը սահմանազանցում է, մտնամ այնպիսի ժամանակի մեջ, որ բնազանցական է -կամ՝ սահմանային բախումով հատվում է նրանով։ Ուստի Սարիբեկյանի արձակում իշխող են դառնում ոչ միայն անուն–նշանակները,այլև «գործողությունը» կազմակերպող այնպիսի լեզվական նշումներ, ինչպիսիք են՝ գնացք, քաղաք, անդունդ, արահետ, մահ և այլն, որոնք և «Գուշակություններ...», և «Կայենի արդարացումը» վիպակների «տեղանուններն են», ուր շրջագծվում է կերպարի ընթացքը։ Ուստի այդ անդրանցական եզրի սահմանը հատելով, ուր տարածությունը չքանում է, կերպարը, գիտակցության մի վայրկենական արթնության ճառագայթումով, «պահպանում է» նահանջի ճանապարհը։ Սա «Գուշակությունների...» կերպարի համար սահմանավոր «ուղի է», որը հոր մահվան սահմանից «այսկողմ է», իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ Աբելի մոտ գնացող «արահետի» և «անդունդի» միասնության այն եզրում, որին «հատվում է» «այսողմյան» «հարթավայրը»։ Ահա այս եզրի «գիտակցությունը» «Գուշակությունների...» կերպարին մղում է «իր անդունդը», որի «ներսում անտես ժամացույց կար» (էջ 23)։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ «հարթավայրի» տարածությանը զուգահեռ «վիպում», ավելի ճշգրիտ, հանդիպադրում է արահետի եզրով անցնող իր և Աբելի ինքնասպանության և սպանության պատումը, որ ընկալման ժամանակային այլ «մեկնության և խորհրդի» եզրեր ունի Սարիբեկյանի վիպակում՝ արտահայտված արդեն Եվայի (իգական նախասկզբի), Աբելի և իր նմանակ (հարևան գյուղի) Աբելի, Կայենի (պատմողի նմանակի), «Գուշակություններում...»՝ Թինայի (հակադարձ անունը՝ Անիթա), որըԵվայի նախասկիզբն է կրում, հոր և որդու, հոր և Թինայի որդու, որը աշխարհ չի գալիս և չծնված մահանամ է, և այլն։ Սրանք և նմանակները ապրում են ահա անդրանցական ժամանակի իմաստի որոնումներում, «հիշողության» խեցին են կրում մի այնպիսի անցյալից, որ ներկայում վերարթնանում է լեզվում կամ՝ դրա խորհրդանիշների մեջ։ Դրանք (նշանակները) «ներխուժում են ներս» (պատումի «տարածություն»), ուր կա մարդկային մեղքը, հանցանքը, ուստի գոյաբանական մակարդակում իրականի և երազականի սահմանին բախվում են (հորը կորցրած որդին «Գուշակություններում...» ասում է, թե աշխարհը տեսլական է(ի) տեսնում» (էջ 8)) հիշողությանը, վերակերտում երազի. և ետադարձ կապով կերպարին տանում ոչ միայն ինքնաճանաչողության («արթնության» և լեզվական խորհրդանիշի մեկնության կամ՝ խորհրդի միջոցով), այլև՝ մեղքի գիտակցության և պատասխանատվության  էթիկական աշխարհայեցողության ընկալման ուղիով։ Իսկ դա նշանակում է, որ ազատության, չարի, բարու կրողը այն անհատն է, որն ինքնաճանաչողության մղումով հաղթահարում է սահմանը։ «Գուշակությունների...» կերպարը հոր մահով «մերձենում է», օտարվում գոյաբանական կեցությանը իգական սկզբին մեղսական հպումով (Թինայի և իր մենության միասնությամբ), պահպանելով «հայելու» հիշողությունը և նրա անցողական արտապատկերը՝ միշտ թիկունքից հետապնդող։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում «հիշողության» սահմանքը հարթության (իրականի) միջով ձգվող այն «արահետն» է, որ հանցանքի և մեղքի մղումով կերպարին (Կայենին և իրեն) տանում է Աբելի «անդունդը», որի ճանաչումը ազատագրում է եսին ոչ միայն «դատավարությամբ» (նմանություն Կաֆկային), այլ այնպիսի ներքին «ճիչով», որ Եվայի սիրո միջոցով (իգական սկիզբ) փոխակերպում է եսին՝ սիրո կեցությամբ ազատագրելով նրան։ Անհատի ազատությունը շղթայված է մահով, եղբոր (իր նմանի) սպանության անգիտությամբ (վկան դանակն է, որ կերպարը նետում է անդունդը, սակայն այս նշանակն էլ մեկ ինքնապաշտպանության, մեկ մեղսագործության գործիք է բնագրում) «Կայենի արդարացումը» վիպակում։ Իսկ «Գուշակություններում...» անհատը շղթայված է այնպիսի «հայելով», որ բնաբանի մեկնությամբ՝ ասում է. «քո հոր կնոջ մերկությունը (չպետք է) բանաս, նա քո հոր մերկությունն է (Ղևտացոց, 8:8), ՝ կամ, երկրորդ հեղ, հայելու մեջ չի լսվում «ճիչը» և մահվան խաբկանքը հոր մահով հանդիպադրում է եսին կեցության գոյաբանական հիմունքին, որը Սարիբեկյանի արձակում վերլուծական համակարգի է վերաճում...։ Բայց այն բոլոր բավիղները, ուր դեգերում է անհատը և նրա հետ՝ մեր բախտը, տանում է ի վերջո Սարիբեկյանի կերպարին դեպի իր «հոգու անդունդը»։ Իսկ աշխարհը, իրոք, մի իրական և անիրական երազ է կամ դրանց միասնության նշանակը, «մի հայելի», որ միայն եսի պատկերացումն է՝ մտապատկերը, և իրական կեցությանը տրոհված է նրա «հիշողության» և եսի երազով, ուր արտացոլումը խճճված է գիտակցության անեզր ճառագայթումներով, գույների բազմերանգ կամ անիրական խաբկանքի գծերով, ինչպես տեսնում ենք, «Գուշակությունների...» մեկնություններում։ Ուրեմն՝ բառ– նշանակի «ստրուկտուրան» լայն է Սարիբեկյանի վիպակներում։ Նրա իմաստը և ձևը շղթայազերծվում է կերպարի ինքնագիտակցության բռնկման պահին, բայց այդ բռնկման «ընթացքը» ենթադրում է բախում բառի և «բանի», նրա դիպաշարային «կառուցակազմաթյան» միջև, որ վիպակների կոմպոզիցիայի առանցքում է արտահայտվում, իսկ ենթաիմաստային համակարգում «գիտակցվում» այն «պատումի» մեջ, ուր հայելային անդրադարձով կրում է միթը (միֆը) մշակութային անդրհամակարգում։ Ուստի, օրինակ, հայելին ոչ միայն միթական անդրադարձով է խորհրդանշվում, ինչպիսի հատկություններ վերագրում են նրան կենցաղում կամ սովորույթների մեջ, այլև՝ դրանց իմաստի «մոգական» ընդարձակումներում։ Ահա այս միթական տարածության և ժամանակի սահմանային բախումով են փոխակերպվում Սարիբեկյանի կերպարները, որոնք հանգրվան են փնտրում, հենարան՝ ինքն իր ներսում, իր և միայն ի՛ր ժամանակի և տարածության արարչությանը հանգելու, որ Սարիբեկյանի կերպարների ճանապարհն է լինելու, ուստի և իր՝ երիտասարդ արձակագրի «արահետով» ձգվող ուղին, որի եզրին «անդունդ է»՝ եսի իմաստության և փորձառության «հայելին» ինչպես, որ պահպանում է «հիշողությունը», «երազը»։ Բայց երբ նրան հակադարձ պահում ես մի այլ հայելի, ապա նրա մեջ պատկերում ես ինքդ քեզ, ուր կեցությունը, նրա գոյաբանությունը փոխակերպում է ներկայով (քեզնով) կամ արտահայտության ձգտում իրականի, եսի անդրադարձով։ Հ. Սարիբեկյանը «հայելին» շրջել է իր ներսը, որի ճանաչողության ընթացքը «ընթերցում» է և, եթե հաջորդ գրքերում խույս տա «սխեմա»–գրվող արձանագրությունից (ինչպես այս գրքում) և արարի, կրկին՝ արարի իր աշխարհի կեցությունն ու նրա իմաստը, ապա մենք կունենանք մի լավ արձակագիր, որի անդրանիկ գիրքը ընթերցեցի և վերապրեցի...:

[[Կատեգորիա:2006-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4815</id>
      <timestamp>2011-08-28T06:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="17298">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Սուրեն Աբրահամյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]ի» 2006 թվականի 2-րդ համարում: 

== «Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (Հրաչյա Սարիբեկյանի Մուտքը)==

Գրական մերձության մեջ մի հրաշալի առեղծված կա՝ անլուծելի, անմիջականորեն մեջդ լուծարվող, երբ [[հեղինակ]]ն իր [[բնագիր|բնագրի]] նման աչքիդ առաջ կերտվում, վերապատմում է լուռ, բայց տեսողական ժեստերով՝ նույնը, ինչ արդեն հրապարակել է...։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ասես «թաքնվում է» ինձնից, «օտարանում» իր պատմածից, բայց անձի «կեղևի» տակ այն անհանգիստն է, որ համեստության նման է և նման չէ միաժամանակ, որովհետև այդ թաքուն լռությանը «ճեղքվում» է, երբ ընթերցում ես նրա «Գուշակություններ հայելիներով» (Երևան, 2003) անդրանիկ գիրքը։ Մեջդ հասունանում է [[խոսք]]ը, որ հանդիպադրվում է Հրաչյայի բնագրին (խոսքին), որ զարմանալիորեն զտված, հղկած է գրչի ինքնությամբ, երկխոսության ձգող։ Չեմ ուզում ասել՝ արձակագրի համար «այս տարիքում» հասուն է ահա, կամ՝ արձակագրի «որոնումների...», «գրական միտումների և ազդեցության...», այլ պարզապես... «ճշմարիտ եմ ասում», երիտասարդ արձակագիրը (առաջին [[գիրք|գրքով]], որ քիչ է հանդիպում [[արձակ]]ում) [[գրականություն]] է ստեղծել։ Ուստի քննադատության «երկխոսությունը» այս պարագայում մեկնության ձգտում ունի։ Քննադատության, որի խնդիրը բնագրի հետ հանդիպադրումն է, նրա մեջ և նրանով լուծարումը, որով ի հայտ է գալիս մի այնպիսի «շրջասություն», երբ գրականության ինքնությունն է շրջագծում արդեն լեզվի մեջ և նրա սահմաններում։

Մենք, իհարկե, մանրամասները չենք տարբաղադրի այս տեսության, սակայն ասենք, որ Հ. Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելյիներով» գիրքը արդի հայ արձակի համակարգում, վերոնշյալի առումով, միայնակ չէ։ Արձակագրի այս գրքի արտահայտության միտումները կան արդեն 90–ականների արձակում։ Կարևորն այն է սակայն, որ գրողը այդ ամենի մեջ որոնում է իր ինքնությունը, [[ոճ]]ը, արտահայտության ձևերը, որոնք վերլուծելի են Սարիբեկյանի արձակի [[ժանր]]ային փոխակերպումներում։

«Գուշակություններ հայելիներով» [[վիպակ]]ն, որը նաև գրքի [[վերնագիր]]ն է, ունի [[ենթավերնագիր]]՝ «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ», ինչպես նաև՝ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչային]] [[հղում]]ներ թե՛ վերոհիշյալ, թե՛ «Կայենի արդարացումը» վիպակներում, որոնք հուշում են. - Հ Սարիբեկյանը մի որոշակի ժամանակի և տարածության մեջ ստեղծում է այնպիսի բնագիր, որը պրոյեկցիա չէ, այլ իր արտահայտության իմաստով անդրանցական հարաբերության [[կոնտեքստ]]ում գրված «մեկնություն», որը չի տրոհված շրջանագծի հատույթով «բանի» ակունքից։ Ահա թե ինչու մետաֆիզիկական տարածությունը չքանում է, երբ ժամանակը խտանում է ու ճեղքվում նրա սահմանով, ուստի պատումի առանցքն էլ «նեղանում է», և Սարիբեկյանի արձակում իշխում է արդեն «բառը» իր քնարական իմաստներով՝ իբրև նշանակ կամ [[խորհրդանիշ]]։ Սակայն հաղթահարում է էպիկականության սահմանը և ընդգրկվում նրանում, երբ այն հանդիպադրվում է արդեն «պատումի» մի այլ առանցքում, որ բնագրին զուգահեռ ստեղծել է արդեն մշակույթը։ Հետևաբար, Սարիբեկյանը, իր պատումին զուգահեռ, «ապրում է» և իր կերպարին տանում այն ընթացքով, ուր «տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է», իսկ «սեփական անունդ խայծ է, որ անծանոթները անունդ տալով... քեզ բացահայտելու առաջին քայլն են անում» (էջ 25)։ Սա է պատճառը, որ «Կեցությանը և Տոնո Տալյանը» [[պատմվածք]]ում, «Կայենի արդարացումը» վիպակում [[կերպար]]ները ունեն անուն, որոնց հայտնվում են «նմանակ»-անվանակիրները, իսկ «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում՝ պատմողն «անուն» չունի, որին կարող ենք ճանաչել [[ենթատեքստ]]ում կամ այն զուգահեռում, որ հղացքային կապում կարող է հանդես գալ։ Մետաբնագրային այս ներքին կապի մեջ, ուրեմն, «տարածությունը ետ է մնամ», [[լեզու|լեզվական]] մի ներքին կապով ճեղքում Սարիբեկյանի պատումը, որը սահմանազանցում է, մտնում այնպիսի ժամանակի մեջ, որ բնազանցական է -կամ՝ սահմանային բախումով հատվում է նրանով։ Ուստի Սարիբեկյանի արձակում իշխող են դառնում ոչ միայն անուն–նշանակները,այլև «գործողությունը» կազմակերպող այնպիսի լեզվական նշումներ, ինչպիսիք են՝ գնացք, քաղաք, անդունդ, արահետ, մահ և այլն, որոնք և «Գուշակություններ...», և «Կայենի արդարացումը» վիպակների «տեղանուններն են», ուր շրջագծվում է կերպարի ընթացքը։ Ուստի այդ անդրանցական եզրի սահմանը հատելով, ուր տարածությունը չքանում է, կերպարը, գիտակցության մի վայրկենական արթնության ճառագայթումով, «պահպանում է» նահանջի ճանապարհը։ Սա «Գուշակությունների...» կերպարի համար սահմանավոր «ուղի է», որը հոր մահվան սահմանից «այսկողմ է», իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ Աբելի մոտ գնացող «արահետի» և «անդունդի» միասնության այն եզրում, որին «հատվում է» «այսողմյան» «հարթավայրը»։ Ահա այս եզրի «գիտակցությունը» «Գուշակությունների...» կերպարին մղում է «իր անդունդը», որի '''«ներսում անտես ժամացույց կար»''' (էջ 23)։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ «հարթավայրի» տարածությանը զուգահեռ «վիպում», ավելի ճշգրիտ, հանդիպադրում է արահետի եզրով անցնող իր և Աբելի ինքնասպանության և սպանության պատումը, որ ընկալման ժամանակային այլ «մեկնության և խորհրդի» եզրեր ունի Սարիբեկյանի վիպակում՝ արտահայտված արդեն Եվայի (իգական նախասկզբի), Աբելի և իր նմանակ (հարևան գյուղի) Աբելի, Կայենի (պատմողի նմանակի), «Գուշակություններում...»՝ Թինայի (հակադարձ անունը՝ Անիթա), որը Եվայի նախասկիզբն է կրում, հոր և որդու, հոր և Թինայի որդու, որը աշխարհ չի գալիս և չծնված մահանամ է, և այլն։ Սրանք և նմանակները ապրում են ահա անդրանցական ժամանակի իմաստի որոնումներում, «հիշողության» խեցին են կրում մի այնպիսի անցյալից, որ ներկայում վերարթնանում է լեզվում կամ՝ դրա խորհրդանիշների մեջ։ Դրանք (նշանակները) «ներխուժում են ներս» (պատումի «տարածություն»), ուր կա մարդկային մեղքը, հանցանքը, ուստի գոյաբանական մակարդակում իրականի և երազականի սահմանին բախվում են (հորը կորցրած որդին «Գուշակություններում...» ասում է, թե աշխարհը տեսլական է(ի) տեսնում» (էջ 8)) հիշողությանը, վերակերտում երազի. և ետադարձ կապով կերպարին տանում ոչ միայն ինքնաճանաչողության («արթնության» և լեզվական խորհրդանիշի մեկնության կամ՝ խորհրդի միջոցով), այլև՝ մեղքի գիտակցության և պատասխանատվության  էթիկական աշխարհայեցողության ընկալման ուղիով։ Իսկ դա նշանակում է, որ ազատության, չարի, բարու կրողը այն անհատն է, որն ինքնաճանաչողության մղումով հաղթահարում է սահմանը։ «Գուշակությունների...» կերպարը հոր մահով «մերձենում է», օտարվում գոյաբանական կեցությանը իգական սկզբին մեղսական հպումով (Թինայի և իր մենության միասնությամբ), պահպանելով «հայելու» հիշողությունը և նրա անցողական արտապատկերը՝ միշտ թիկունքից հետապնդող։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում «հիշողության» սահմանքը հարթության (իրականի) միջով ձգվող այն «արահետն» է, որ հանցանքի և մեղքի մղումով կերպարին (Կայենին և իրեն) տանում է Աբելի «անդունդը», որի ճանաչումը ազատագրում է եսին ոչ միայն «դատավարությամբ» (նմանություն [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկային]]), այլ այնպիսի ներքին «ճիչով», որ Եվայի սիրո միջոցով (իգական սկիզբ) փոխակերպում է եսին՝ սիրո կեցությամբ ազատագրելով նրան։ Անհատի ազատությունը շղթայված է մահով, եղբոր (իր նմանի) սպանության անգիտությամբ (վկան դանակն է, որ կերպարը նետում է անդունդը, սակայն այս նշանակն էլ մեկ ինքնապաշտպանության, մեկ մեղսագործության գործիք է բնագրում) «Կայենի արդարացումը» վիպակում։ Իսկ «Գուշակություններում...» անհատը շղթայված է այնպիսի «հայելով», որ [[բնաբան]]ի մեկնությամբ՝ ասում է. «քո հոր կնոջ մերկությունը (չպետք է) բանաս, նա քո հոր մերկությունն է (Ղևտացոց, 8:8), ՝ կամ, երկրորդ հեղ, հայելու մեջ չի լսվում «ճիչը» և մահվան խաբկանքը հոր մահով հանդիպադրում է եսին '''կեցության գոյաբանական հիմունքին, որը Սարիբեկյանի արձակում վերլուծական համակարգի է վերաճում..'''.։ Բայց այն բոլոր բավիղները, ուր դեգերում է անհատը և նրա հետ՝ մեր բախտը, տանում է ի վերջո Սարիբեկյանի կերպարին դեպի իր «հոգու անդունդը»։ Իսկ աշխարհը, իրոք, մի իրական և անիրական երազ է կամ դրանց միասնության նշանակը, «մի հայելի», որ միայն եսի պատկերացումն է՝ մտապատկերը, և իրական կեցությանը տրոհված է նրա «հիշողության» և եսի երազով, ուր արտացոլումը խճճված է գիտակցության անեզր ճառագայթումներով, գույների բազմերանգ կամ անիրական խաբկանքի գծերով, ինչպես տեսնում ենք, «Գուշակությունների...» մեկնություններում։ Ուրեմն՝ բառ– նշանակի «ստրուկտուրան» լայն է Սարիբեկյանի վիպակներում։ Նրա իմաստը և ձևը շղթայազերծվում է կերպարի ինքնագիտակցության բռնկման պահին, բայց այդ բռնկման «ընթացքը» ենթադրում է բախում բառի և «բանի», նրա դիպաշարային «կառուցակազմաթյան» միջև, որ վիպակների կոմպոզիցիայի առանցքում է արտահայտվում, իսկ ենթաիմաստային համակարգում «գիտակցվում» այն «պատումի» մեջ, ուր հայելային անդրադարձով կրում է [[միթ]]ը ([[միֆ]]ը) մշակութային անդրհամակարգում։ Ուստի, օրինակ, հայելին ոչ միայն միթական անդրադարձով է խորհրդանշվում, ինչպիսի հատկություններ վերագրում են նրան կենցաղում կամ սովորույթների մեջ, այլև՝ դրանց իմաստի «մոգական» ընդարձակումներում։ Ահա այս միթական տարածության և ժամանակի սահմանային բախումով են փոխակերպվում Սարիբեկյանի կերպարները, որոնք հանգրվան են փնտրում, հենարան՝ ինքն իր ներսում, իր և միայն ի՛ր ժամանակի և տարածության արարչությանը հանգելու, որ Սարիբեկյանի կերպարների ճանապարհն է լինելու, ուստի և իր՝ երիտասարդ արձակագրի «արահետով» ձգվող ուղին, որի եզրին «անդունդ է»՝ եսի իմաստության և փորձառության «հայելին» ինչպես, որ պահպանում է «հիշողությունը», «երազը»։ Բայց երբ նրան հակադարձ պահում ես մի այլ հայելի, ապա նրա մեջ պատկերում ես ինքդ քեզ, ուր կեցությունը, նրա գոյաբանությունը փոխակերպում է ներկայով (քեզնով) կամ արտահայտության ձգտում իրականի, եսի անդրադարձով։ Հ. Սարիբեկյանը «հայելին» շրջել է իր ներսը, որի ճանաչողության ընթացքը «ընթերցում» է և, եթե հաջորդ գրքերում խույս տա «սխեմա»–գրվող արձանագրությունից (ինչպես այս գրքում) և արարի, կրկին՝ արարի իր աշխարհի կեցությունն ու նրա իմաստը, ապա մենք կունենանք մի լավ արձակագիր, որի անդրանիկ գիրքը ընթերցեցի և վերապրեցի...:

[[Կատեգորիա:2006-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4823</id>
      <timestamp>2011-08-28T07:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="17893">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Սուրեն Աբրահամյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]ի» 2006 թվականի 2-րդ համարում: 

== «Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (Հրաչյա Սարիբեկյանի Մուտքը)==

Գրական մերձության մեջ մի հրաշալի առեղծված կա՝ անլուծելի, անմիջականորեն մեջդ լուծարվող, երբ [[հեղինակ]]ն իր [[բնագիր|բնագրի]] նման աչքիդ առաջ կերտվում, վերապատմում է լուռ, բայց տեսողական ժեստերով՝ նույնը, ինչ արդեն հրապարակել է...։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ասես «թաքնվում է» ինձնից, «օտարանում» իր պատմածից, բայց անձի «կեղևի» տակ այն անհանգիստն է, որ համեստության նման է և նման չէ միաժամանակ, որովհետև այդ թաքուն լռությանը «ճեղքվում» է, երբ ընթերցում ես նրա «Գուշակություններ հայելիներով» (Երևան, 2003) անդրանիկ գիրքը։ Մեջդ հասունանում է [[խոսք]]ը, որ հանդիպադրվում է Հրաչյայի բնագրին (խոսքին), որ զարմանալիորեն զտված, հղկած է գրչի ինքնությամբ, երկխոսության ձգող։ Չեմ ուզում ասել՝ արձակագրի համար «այս տարիքում» հասուն է ահա, կամ՝ արձակագրի «որոնումների...», «գրական միտումների և ազդեցության...», այլ պարզապես... «ճշմարիտ եմ ասում», երիտասարդ արձակագիրը (առաջին [[գիրք|գրքով]], որ քիչ է հանդիպում [[արձակ]]ում) [[գրականություն]] է ստեղծել։ Ուստի քննադատության «երկխոսությունը» այս պարագայում մեկնության ձգտում ունի։ Քննադատության, որի խնդիրը բնագրի հետ հանդիպադրումն է, նրա մեջ և նրանով լուծարումը, որով ի հայտ է գալիս մի այնպիսի «շրջասություն», երբ գրականության ինքնությունն է շրջագծում արդեն լեզվի մեջ և նրա սահմաններում։

Մենք, իհարկե, մանրամասները չենք տարբաղադրի այս տեսության, սակայն ասենք, որ Հ. Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելյիներով» գիրքը արդի հայ արձակի համակարգում, վերոնշյալի առումով, միայնակ չէ։ Արձակագրի այս գրքի արտահայտության միտումները կան արդեն 90–ականների արձակում։ Կարևորն այն է սակայն, որ գրողը այդ ամենի մեջ որոնում է իր ինքնությունը, [[ոճ]]ը, արտահայտության ձևերը, որոնք վերլուծելի են Սարիբեկյանի արձակի [[ժանր]]ային փոխակերպումներում։

«Գուշակություններ հայելիներով» [[վիպակ]]ն, որը նաև գրքի [[վերնագիր]]ն է, ունի [[ենթավերնագիր]]՝ «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ», ինչպես նաև՝ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչային]] [[հղում]]ներ թե՛ վերոհիշյալ, թե՛ «Կայենի արդարացումը» վիպակներում, որոնք հուշում են. - Հ Սարիբեկյանը մի որոշակի ժամանակի և տարածության մեջ ստեղծում է այնպիսի բնագիր, որը պրոյեկցիա չէ, այլ իր արտահայտության իմաստով անդրանցական հարաբերության [[կոնտեքստ]]ում գրված «մեկնություն», որը չի տրոհված շրջանագծի հատույթով «բանի» ակունքից։ Ահա թե ինչու մետաֆիզիկական տարածությունը չքանում է, երբ ժամանակը խտանում է ու ճեղքվում նրա սահմանով, ուստի պատումի առանցքն էլ «նեղանում է», և Սարիբեկյանի արձակում իշխում է արդեն «բառը» իր քնարական իմաստներով՝ իբրև նշանակ կամ [[խորհրդանիշ]]։ Սակայն հաղթահարում է էպիկականության սահմանը և ընդգրկվում նրանում, երբ այն հանդիպադրվում է արդեն «պատումի» մի այլ առանցքում, որ բնագրին զուգահեռ ստեղծել է արդեն մշակույթը։ Հետևաբար, Սարիբեկյանը, իր պատումին զուգահեռ, «ապրում է» և իր կերպարին տանում այն ընթացքով, ուր «տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է», իսկ «սեփական անունդ խայծ է, որ անծանոթները անունդ տալով... քեզ բացահայտելու առաջին քայլն են անում» (էջ 25)։ Սա է պատճառը, որ «Կեցությանը և Տոնո Տալյանը» [[պատմվածք]]ում, «Կայենի արդարացումը» վիպակում [[կերպար]]ները ունեն անուն, որոնց հայտնվում են «նմանակ»-անվանակիրները, իսկ «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում՝ պատմողն «անուն» չունի, որին կարող ենք ճանաչել [[ենթատեքստ]]ում կամ այն զուգահեռում, որ հղացքային կապում կարող է հանդես գալ։ Մետաբնագրային այս ներքին կապի մեջ, ուրեմն, «տարածությունը ետ է մնամ», [[լեզու|լեզվական]] մի ներքին կապով ճեղքում Սարիբեկյանի պատումը, որը սահմանազանցում է, մտնում այնպիսի ժամանակի մեջ, որ բնազանցական է -կամ՝ սահմանային բախումով հատվում է նրանով։ Ուստի Սարիբեկյանի արձակում իշխող են դառնում ոչ միայն անուն–նշանակները,այլև «գործողությունը» կազմակերպող այնպիսի լեզվական նշումներ, ինչպիսիք են՝ գնացք, քաղաք, անդունդ, արահետ, մահ և այլն, որոնք և «Գուշակություններ...», և «Կայենի արդարացումը» վիպակների «տեղանուններն են», ուր շրջագծվում է կերպարի ընթացքը։ Ուստի այդ անդրանցական եզրի սահմանը հատելով, ուր տարածությունը չքանում է, կերպարը, գիտակցության մի վայրկենական արթնության ճառագայթումով, «պահպանում է» նահանջի ճանապարհը։ Սա «Գուշակությունների...» կերպարի համար սահմանավոր «ուղի է», որը հոր մահվան սահմանից «այսկողմ է», իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ Աբելի մոտ գնացող «արահետի» և «անդունդի» միասնության այն եզրում, որին «հատվում է» «այսողմյան» «հարթավայրը»։ Ահա այս եզրի «գիտակցությունը» «Գուշակությունների...» կերպարին մղում է «իր անդունդը», որի '''«ներսում անտես ժամացույց կար»''' (էջ 23)։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ «հարթավայրի» տարածությանը զուգահեռ «վիպում», ավելի ճշգրիտ, հանդիպադրում է արահետի եզրով անցնող իր և Աբելի ինքնասպանության և սպանության պատումը, որ ընկալման ժամանակային այլ «մեկնության և խորհրդի» եզրեր ունի Սարիբեկյանի վիպակում՝ արտահայտված արդեն Եվայի (իգական նախասկզբի), Աբելի և իր նմանակ (հարևան գյուղի) Աբելի, Կայենի (պատմողի նմանակի), «Գուշակություններում...»՝ Թինայի (հակադարձ անունը՝ Անիթա), որը Եվայի նախասկիզբն է կրում, հոր և որդու, հոր և Թինայի որդու, որը աշխարհ չի գալիս և չծնված մահանամ է, և այլն։ Սրանք և նմանակները ապրում են ահա անդրանցական ժամանակի իմաստի որոնումներում, «հիշողության» խեցին են կրում մի այնպիսի անցյալից, որ ներկայում վերարթնանում է լեզվում կամ՝ դրա խորհրդանիշների մեջ։ Դրանք (նշանակները) «ներխուժում են ներս» (պատումի «տարածություն»), ուր կա մարդկային մեղքը, հանցանքը, ուստի գոյաբանական մակարդակում իրականի և երազականի սահմանին բախվում են (հորը կորցրած որդին «Գուշակություններում...» ասում է, թե աշխարհը տեսլական է(ի) տեսնում» (էջ 8)) հիշողությանը, վերակերտում երազի. և ետադարձ կապով կերպարին տանում ոչ միայն ինքնաճանաչողության («արթնության» և լեզվական խորհրդանիշի մեկնության կամ՝ խորհրդի միջոցով), այլև՝ մեղքի գիտակցության և պատասխանատվության  էթիկական աշխարհայեցողության ընկալման ուղիով։ Իսկ դա նշանակում է, որ ազատության, չարի, բարու կրողը այն անհատն է, որն ինքնաճանաչողության մղումով հաղթահարում է սահմանը։ «Գուշակությունների...» կերպարը հոր մահով «մերձենում է», օտարվում գոյաբանական կեցությանը իգական սկզբին մեղսական հպումով (Թինայի և իր մենության միասնությամբ), պահպանելով «հայելու» հիշողությունը և նրա անցողական արտապատկերը՝ միշտ թիկունքից հետապնդող։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում «հիշողության» սահմանքը հարթության (իրականի) միջով ձգվող այն «արահետն» է, որ հանցանքի և մեղքի մղումով կերպարին (Կայենին և իրեն) տանում է Աբելի «անդունդը», որի ճանաչումը ազատագրում է եսին ոչ միայն «դատավարությամբ» (նմանություն [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկային]]), այլ այնպիսի ներքին «ճիչով», որ Եվայի սիրո միջոցով (իգական սկիզբ) փոխակերպում է եսին՝ սիրո կեցությամբ ազատագրելով նրան։ Անհատի ազատությունը շղթայված է մահով, եղբոր (իր նմանի) սպանության անգիտությամբ (վկան դանակն է, որ կերպարը նետում է անդունդը, սակայն այս նշանակն էլ մեկ ինքնապաշտպանության, մեկ մեղսագործության գործիք է բնագրում) «Կայենի արդարացումը» վիպակում։ Իսկ «Գուշակություններում...» անհատը շղթայված է այնպիսի «հայելով», որ [[բնաբան]]ի մեկնությամբ՝ ասում է. «քո հոր կնոջ մերկությունը (չպետք է) բանաս, նա քո հոր մերկությունն է (Ղևտացոց, 8:8), ՝ կամ, երկրորդ հեղ, հայելու մեջ չի լսվում «ճիչը» և մահվան խաբկանքը հոր մահով հանդիպադրում է եսին '''կեցության գոյաբանական հիմունքին, որը Սարիբեկյանի արձակում վերլուծական համակարգի է վերաճում..'''.։ Բայց այն բոլոր բավիղները, ուր դեգերում է անհատը և նրա հետ՝ մեր բախտը, տանում է ի վերջո Սարիբեկյանի կերպարին դեպի իր «հոգու անդունդը»։ Իսկ աշխարհը, իրոք, մի իրական և անիրական երազ է կամ դրանց միասնության նշանակը, «մի հայելի», որ միայն եսի պատկերացումն է՝ մտապատկերը, և իրական կեցությանը տրոհված է նրա «հիշողության» և եսի երազով, ուր արտացոլումը խճճված է գիտակցության անեզր ճառագայթումներով, գույների բազմերանգ կամ անիրական խաբկանքի գծերով, ինչպես տեսնում ենք, «Գուշակությունների...» մեկնություններում։ Ուրեմն՝ բառ– նշանակի «ստրուկտուրան» լայն է Սարիբեկյանի վիպակներում։ Նրա իմաստը և ձևը շղթայազերծվում է կերպարի ինքնագիտակցության բռնկման պահին, բայց այդ բռնկման «ընթացքը» ենթադրում է բախում բառի և «բանի», նրա դիպաշարային «կառուցակազմաթյան» միջև, որ վիպակների կոմպոզիցիայի առանցքում է արտահայտվում, իսկ ենթաիմաստային համակարգում «գիտակցվում» այն «պատումի» մեջ, ուր հայելային անդրադարձով կրում է [[միթ]]ը ([[միֆ]]ը) մշակութային անդրհամակարգում։ Ուստի, օրինակ, հայելին ոչ միայն միթական անդրադարձով է խորհրդանշվում, ինչպիսի հատկություններ վերագրում են նրան կենցաղում կամ սովորույթների մեջ, այլև՝ դրանց իմաստի «մոգական» ընդարձակումներում։ Ահա այս միթական տարածության և ժամանակի սահմանային բախումով են փոխակերպվում Սարիբեկյանի կերպարները, որոնք հանգրվան են փնտրում, հենարան՝ ինքն իր ներսում, իր և միայն ի՛ր ժամանակի և տարածության արարչությանը հանգելու, որ Սարիբեկյանի կերպարների ճանապարհն է լինելու, ուստի և իր՝ երիտասարդ արձակագրի «արահետով» ձգվող ուղին, որի եզրին «անդունդ է»՝ եսի իմաստության և փորձառության «հայելին» ինչպես, որ պահպանում է «հիշողությունը», «երազը»։ Բայց երբ նրան հակադարձ պահում ես մի այլ հայելի, ապա նրա մեջ պատկերում ես ինքդ քեզ, ուր կեցությունը, նրա գոյաբանությունը փոխակերպում է ներկայով (քեզնով) կամ արտահայտության ձգտում իրականի, եսի անդրադարձով։ Հ. Սարիբեկյանը «հայելին» շրջել է իր ներսը, որի ճանաչողության ընթացքը «ընթերցում» է և, եթե հաջորդ գրքերում խույս տա «սխեմա»–գրվող արձանագրությունից (ինչպես այս գրքում) և արարի, կրկին՝ արարի իր աշխարհի կեցությունն ու նրա իմաստը, ապա մենք կունենանք մի լավ արձակագիր, որի անդրանիկ գիրքը ընթերցեցի և վերապրեցի...:

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]

[[Կատեգորիա:2006-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13139</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="17997">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Սուրեն Աբրահամյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]ի» 2006 թվականի 2-րդ համարում: 

== «Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (Հրաչյա Սարիբեկյանի Մուտքը)==

Գրական մերձության մեջ մի հրաշալի առեղծված կա՝ անլուծելի, անմիջականորեն մեջդ լուծարվող, երբ [[հեղինակ]]ն իր [[բնագիր|բնագրի]] նման աչքիդ առաջ կերտվում, վերապատմում է լուռ, բայց տեսողական ժեստերով՝ նույնը, ինչ արդեն հրապարակել է...։ Հրաչյա Սարիբեկյանն ասես «թաքնվում է» ինձնից, «օտարանում» իր պատմածից, բայց անձի «կեղևի» տակ այն անհանգիստն է, որ համեստության նման է և նման չէ միաժամանակ, որովհետև այդ թաքուն լռությանը «ճեղքվում» է, երբ ընթերցում ես նրա «Գուշակություններ հայելիներով» (Երևան, 2003) անդրանիկ գիրքը։ Մեջդ հասունանում է [[խոսք]]ը, որ հանդիպադրվում է Հրաչյայի բնագրին (խոսքին), որ զարմանալիորեն զտված, հղկած է գրչի ինքնությամբ, երկխոսության ձգող։ Չեմ ուզում ասել՝ արձակագրի համար «այս տարիքում» հասուն է ահա, կամ՝ արձակագրի «որոնումների...», «գրական միտումների և ազդեցության...», այլ պարզապես... «ճշմարիտ եմ ասում», երիտասարդ արձակագիրը (առաջին [[գիրք|գրքով]], որ քիչ է հանդիպում [[արձակ]]ում) [[գրականություն]] է ստեղծել։ Ուստի քննադատության «երկխոսությունը» այս պարագայում մեկնության ձգտում ունի։ Քննադատության, որի խնդիրը բնագրի հետ հանդիպադրումն է, նրա մեջ և նրանով լուծարումը, որով ի հայտ է գալիս մի այնպիսի «շրջասություն», երբ գրականության ինքնությունն է շրջագծում արդեն լեզվի մեջ և նրա սահմաններում։

Մենք, իհարկե, մանրամասները չենք տարբաղադրի այս տեսության, սակայն ասենք, որ Հ. Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելյիներով» գիրքը արդի հայ արձակի համակարգում, վերոնշյալի առումով, միայնակ չէ։ Արձակագրի այս գրքի արտահայտության միտումները կան արդեն 90–ականների արձակում։ Կարևորն այն է սակայն, որ գրողը այդ ամենի մեջ որոնում է իր ինքնությունը, [[ոճ]]ը, արտահայտության ձևերը, որոնք վերլուծելի են Սարիբեկյանի արձակի [[ժանր]]ային փոխակերպումներում։

«Գուշակություններ հայելիներով» [[վիպակ]]ն, որը նաև գրքի [[վերնագիր]]ն է, ունի [[ենթավերնագիր]]՝ «ներառյալ մեկնություններ և խրատներ», ինչպես նաև՝ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչային]] [[հղում]]ներ թե՛ վերոհիշյալ, թե՛ «Կայենի արդարացումը» վիպակներում, որոնք հուշում են. - Հ Սարիբեկյանը մի որոշակի ժամանակի և տարածության մեջ ստեղծում է այնպիսի բնագիր, որը պրոյեկցիա չէ, այլ իր արտահայտության իմաստով անդրանցական հարաբերության [[կոնտեքստ]]ում գրված «մեկնություն», որը չի տրոհված շրջանագծի հատույթով «բանի» ակունքից։ Ահա թե ինչու մետաֆիզիկական տարածությունը չքանում է, երբ ժամանակը խտանում է ու ճեղքվում նրա սահմանով, ուստի պատումի առանցքն էլ «նեղանում է», և Սարիբեկյանի արձակում իշխում է արդեն «բառը» իր քնարական իմաստներով՝ իբրև նշանակ կամ [[խորհրդանիշ]]։ Սակայն հաղթահարում է էպիկականության սահմանը և ընդգրկվում նրանում, երբ այն հանդիպադրվում է արդեն «պատումի» մի այլ առանցքում, որ բնագրին զուգահեռ ստեղծել է արդեն մշակույթը։ Հետևաբար, Սարիբեկյանը, իր պատումին զուգահեռ, «ապրում է» և իր կերպարին տանում այն ընթացքով, ուր «տարածությունը շախմատի տախտակի նման ծուղակ է», իսկ «սեփական անունդ խայծ է, որ անծանոթները անունդ տալով... քեզ բացահայտելու առաջին քայլն են անում» (էջ 25)։ Սա է պատճառը, որ «Կեցությանը և Տոնո Տալյանը» [[պատմվածք]]ում, «Կայենի արդարացումը» վիպակում [[կերպար]]ները ունեն անուն, որոնց հայտնվում են «նմանակ»-անվանակիրները, իսկ «Գուշակություններ հայելիներով» վիպակում՝ պատմողն «անուն» չունի, որին կարող ենք ճանաչել [[ենթատեքստ]]ում կամ այն զուգահեռում, որ հղացքային կապում կարող է հանդես գալ։ Մետաբնագրային այս ներքին կապի մեջ, ուրեմն, «տարածությունը ետ է մնամ», [[լեզու|լեզվական]] մի ներքին կապով ճեղքում Սարիբեկյանի պատումը, որը սահմանազանցում է, մտնում այնպիսի ժամանակի մեջ, որ բնազանցական է -կամ՝ սահմանային բախումով հատվում է նրանով։ Ուստի Սարիբեկյանի արձակում իշխող են դառնում ոչ միայն անուն–նշանակները,այլև «գործողությունը» կազմակերպող այնպիսի լեզվական նշումներ, ինչպիսիք են՝ գնացք, քաղաք, անդունդ, արահետ, մահ և այլն, որոնք և «Գուշակություններ...», և «Կայենի արդարացումը» վիպակների «տեղանուններն են», ուր շրջագծվում է կերպարի ընթացքը։ Ուստի այդ անդրանցական եզրի սահմանը հատելով, ուր տարածությունը չքանում է, կերպարը, գիտակցության մի վայրկենական արթնության ճառագայթումով, «պահպանում է» նահանջի ճանապարհը։ Սա «Գուշակությունների...» կերպարի համար սահմանավոր «ուղի է», որը հոր մահվան սահմանից «այսկողմ է», իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ Աբելի մոտ գնացող «արահետի» և «անդունդի» միասնության այն եզրում, որին «հատվում է» «այսողմյան» «հարթավայրը»։ Ահա այս եզրի «գիտակցությունը» «Գուշակությունների...» կերպարին մղում է «իր անդունդը», որի '''«ներսում անտես ժամացույց կար»''' (էջ 23)։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում՝ «հարթավայրի» տարածությանը զուգահեռ «վիպում», ավելի ճշգրիտ, հանդիպադրում է արահետի եզրով անցնող իր և Աբելի ինքնասպանության և սպանության պատումը, որ ընկալման ժամանակային այլ «մեկնության և խորհրդի» եզրեր ունի Սարիբեկյանի վիպակում՝ արտահայտված արդեն Եվայի (իգական նախասկզբի), Աբելի և իր նմանակ (հարևան գյուղի) Աբելի, Կայենի (պատմողի նմանակի), «Գուշակություններում...»՝ Թինայի (հակադարձ անունը՝ Անիթա), որը Եվայի նախասկիզբն է կրում, հոր և որդու, հոր և Թինայի որդու, որը աշխարհ չի գալիս և չծնված մահանամ է, և այլն։ Սրանք և նմանակները ապրում են ահա անդրանցական ժամանակի իմաստի որոնումներում, «հիշողության» խեցին են կրում մի այնպիսի անցյալից, որ ներկայում վերարթնանում է լեզվում կամ՝ դրա խորհրդանիշների մեջ։ Դրանք (նշանակները) «ներխուժում են ներս» (պատումի «տարածություն»), ուր կա մարդկային մեղքը, հանցանքը, ուստի գոյաբանական մակարդակում իրականի և երազականի սահմանին բախվում են (հորը կորցրած որդին «Գուշակություններում...» ասում է, թե աշխարհը տեսլական է(ի) տեսնում» (էջ 8)) հիշողությանը, վերակերտում երազի. և ետադարձ կապով կերպարին տանում ոչ միայն ինքնաճանաչողության («արթնության» և լեզվական խորհրդանիշի մեկնության կամ՝ խորհրդի միջոցով), այլև՝ մեղքի գիտակցության և պատասխանատվության  էթիկական աշխարհայեցողության ընկալման ուղիով։ Իսկ դա նշանակում է, որ ազատության, չարի, բարու կրողը այն անհատն է, որն ինքնաճանաչողության մղումով հաղթահարում է սահմանը։ «Գուշակությունների...» կերպարը հոր մահով «մերձենում է», օտարվում գոյաբանական կեցությանը իգական սկզբին մեղսական հպումով (Թինայի և իր մենության միասնությամբ), պահպանելով «հայելու» հիշողությունը և նրա անցողական արտապատկերը՝ միշտ թիկունքից հետապնդող։ Իսկ «Կայենի արդարացումը» վիպակում «հիշողության» սահմանքը հարթության (իրականի) միջով ձգվող այն «արահետն» է, որ հանցանքի և մեղքի մղումով կերպարին (Կայենին և իրեն) տանում է Աբելի «անդունդը», որի ճանաչումը ազատագրում է եսին ոչ միայն «դատավարությամբ» (նմանություն [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկային]]), այլ այնպիսի ներքին «ճիչով», որ Եվայի սիրո միջոցով (իգական սկիզբ) փոխակերպում է եսին՝ սիրո կեցությամբ ազատագրելով նրան։ Անհատի ազատությունը շղթայված է մահով, եղբոր (իր նմանի) սպանության անգիտությամբ (վկան դանակն է, որ կերպարը նետում է անդունդը, սակայն այս նշանակն էլ մեկ ինքնապաշտպանության, մեկ մեղսագործության գործիք է բնագրում) «Կայենի արդարացումը» վիպակում։ Իսկ «Գուշակություններում...» անհատը շղթայված է այնպիսի «հայելով», որ [[բնաբան]]ի մեկնությամբ՝ ասում է. «քո հոր կնոջ մերկությունը (չպետք է) բանաս, նա քո հոր մերկությունն է (Ղևտացոց, 8:8), ՝ կամ, երկրորդ հեղ, հայելու մեջ չի լսվում «ճիչը» և մահվան խաբկանքը հոր մահով հանդիպադրում է եսին '''կեցության գոյաբանական հիմունքին, որը Սարիբեկյանի արձակում վերլուծական համակարգի է վերաճում..'''.։ Բայց այն բոլոր բավիղները, ուր դեգերում է անհատը և նրա հետ՝ մեր բախտը, տանում է ի վերջո Սարիբեկյանի կերպարին դեպի իր «հոգու անդունդը»։ Իսկ աշխարհը, իրոք, մի իրական և անիրական երազ է կամ դրանց միասնության նշանակը, «մի հայելի», որ միայն եսի պատկերացումն է՝ մտապատկերը, և իրական կեցությանը տրոհված է նրա «հիշողության» և եսի երազով, ուր արտացոլումը խճճված է գիտակցության անեզր ճառագայթումներով, գույների բազմերանգ կամ անիրական խաբկանքի գծերով, ինչպես տեսնում ենք, «Գուշակությունների...» մեկնություններում։ Ուրեմն՝ բառ– նշանակի «ստրուկտուրան» լայն է Սարիբեկյանի վիպակներում։ Նրա իմաստը և ձևը շղթայազերծվում է կերպարի ինքնագիտակցության բռնկման պահին, բայց այդ բռնկման «ընթացքը» ենթադրում է բախում բառի և «բանի», նրա դիպաշարային «կառուցակազմաթյան» միջև, որ վիպակների կոմպոզիցիայի առանցքում է արտահայտվում, իսկ ենթաիմաստային համակարգում «գիտակցվում» այն «պատումի» մեջ, ուր հայելային անդրադարձով կրում է [[միթ]]ը ([[միֆ]]ը) մշակութային անդրհամակարգում։ Ուստի, օրինակ, հայելին ոչ միայն միթական անդրադարձով է խորհրդանշվում, ինչպիսի հատկություններ վերագրում են նրան կենցաղում կամ սովորույթների մեջ, այլև՝ դրանց իմաստի «մոգական» ընդարձակումներում։ Ահա այս միթական տարածության և ժամանակի սահմանային բախումով են փոխակերպվում Սարիբեկյանի կերպարները, որոնք հանգրվան են փնտրում, հենարան՝ ինքն իր ներսում, իր և միայն ի՛ր ժամանակի և տարածության արարչությանը հանգելու, որ Սարիբեկյանի կերպարների ճանապարհն է լինելու, ուստի և իր՝ երիտասարդ արձակագրի «արահետով» ձգվող ուղին, որի եզրին «անդունդ է»՝ եսի իմաստության և փորձառության «հայելին» ինչպես, որ պահպանում է «հիշողությունը», «երազը»։ Բայց երբ նրան հակադարձ պահում ես մի այլ հայելի, ապա նրա մեջ պատկերում ես ինքդ քեզ, ուր կեցությունը, նրա գոյաբանությունը փոխակերպում է ներկայով (քեզնով) կամ արտահայտության ձգտում իրականի, եսի անդրադարձով։ Հ. Սարիբեկյանը «հայելին» շրջել է իր ներսը, որի ճանաչողության ընթացքը «ընթերցում» է և, եթե հաջորդ գրքերում խույս տա «սխեմա»–գրվող արձանագրությունից (ինչպես այս գրքում) և արարի, կրկին՝ արարի իր աշխարհի կեցությունն ու նրա իմաստը, ապա մենք կունենանք մի լավ արձակագիր, որի անդրանիկ գիրքը ընթերցեցի և վերապրեցի...:

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]

[[Կատեգորիա:2006-ի գրախոսություններ]]
[[Կատեգորիա:Սուրեն Աբրահամյանի ստեղծագործություններից]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Իրականությունը ես եմ... երկու հայելիների արանքում» (Տեքստ և բնագիր, Սուրեն Աբրահամյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3353</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7031</id>
      <timestamp>2011-12-04T09:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="43836">[[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բնագիր (Սուրեն Աբրահամյան, գիրք, 2010)|«Տեքստ և բնագիր»]] գրքի «Իրականությունը ես եմ... երկու հայելիների արանքում» բաժինը:

== «Իրականությունը ես եմ... երկու հայելիների արանքում» (Սուսաննա Հարությունյանի արձակը) == 

'''Ա'''

... Երբ [[Սուսաննա Հարությունյան]]ը մարտահրավերի ձեռնոց էր նետում քննադատությանը, նրա ապավենը (եզրակացության տրամաբանությամբ), ինչպես ինքն էր ասում, նույն քննադատ - «ինչագետն էր», գրական նիհիլիստը, նա՛, ում անվանում է «թիվ(ը) բազմապատկած զերոյով հավասար է` չկա» (տես` «[[Գրական թերթ]]», 21 հոկտեմբերի, էջ 3, 2005): Չգիտեմ ինչո՞ւ` «զերո», և ոչ թե` զրո, կամ ինչու` «թիվ», որն, այնուամենայնիվ, միավոր է- գոյ` «զերոյին» հավասար, բայց Սուսաննա Հարությունյանը մինչ այդ անցել է «մետա‎ֆիզիկական» սահմանը` պատմվածքներից մեկում գրելով. «չկան զրոն է, մինուսն էլ իմ կողմից, էդ մի աղայությունն էլ ես անեմ»: Պատմողի կաղմից ասված նման «շռայլությունը», եթե, այնուամենայնիվ, ոճական-իմաստային նշանակություն ունի տեքստում, ապա համատեքստային ընկալմամբ, ավելի լայն հասկացություն է, որ, երկխոսական հաղորդականությամբ, դեռևս արձագանքն է պահպանում բառի իմաստի, ինչին դեռ կանդրադառնանք: Բայց, հավելեմ միայն. այն, ինչ հեղինակը անվանում է «զերո», ունայնության «մարմինն» է, որ կեցության միավոր է,- դեպի ուր ուղղված է կամ որտեղից ծագում է առհասարակ գոյի և լինելության միությունը, որոնք օտարված և տրոհված են միմյանցից, ինչպես մեծ ժամանակը` իմաստի իր հավերժությամբ, իր փոքր միավորից` օրվանից, օրից: Այսինքն, հակադրությունը միասնական չէ, ինչպես հավերժությունը հաղորդականությամբ բաղհյուսված չէ ճանաչողությանը:

Սահմանային բախման եզրին են հայտնվում Սուսաննա Հարությունյանի գրական կերպարները, ովքեր, եթե ունայնին են նայում` ողբերգական են, եթե ներս են հայում` տագնապում են ունայնությունից, միայնակության վիթխարի լռության խորքից լսում մի ձայն, որ անծանոթ է իրենց: Ուստի, օտարվելով ինքնությունից, տրոհվում են ժամանակի անհայտության և իրենք իրենց մեջ, սուրում դեպի մահ, որ խաչելության ճամփա է, օրինակ, «Ինձ լույս է խոստացված» պատմվածքում, կամ տարտղնվում ինքնության դիմակի, եսի կորստաբաղձ մի հանգրվանում, ուր ժամանակը օրվա սահմաններից նեղ է, բայց ուր «ցավը կեղևակալել է օր առ օր» («Դարավերջի երկուշաբթին»), «պատերազմոտվել» ժամանակը և ուր «աշխարհը թաց է լացի նման», ինչպես ասվում է «Տեղեկանք առ այն, որ ես կամ» պատմվածքում: Բայց ունայնության այդ վիթխարի վազքում գրողը սահմանում է` ասելով, թե` «իրականությունը ես եմ` լռված երկու հայելիների արանքում» («Անգրագետ հաշվարկ», ԴԵ 82): Հետևաբար, ժամանակի ընթացքը գոյավորվում է տագնապի այնպիսի ճանաչողությամբ, որ լուսավորված է եսի արձագանքով: Եսը շրջափակված է հետևաբար ժամանակի այնպիսի երկու եզրով, որոնք սահմանված են «հավերժության» օրենքով, որն,հակադրության ընթացքով, անհասության և ողբերգության դիմակն է կրում` մահով էլ թերևս անճանաչելի ու սահմանազատված եսից և` երկրորդ` իրականության այնպիսի «միայնակությամբ», ուր անձի դիմակը և իրականության դիմակը նույնի անճանաչողության եզրերով են մեկնաբանում և՛ անձին, և՛ անձի վարքը: Ի վերջո, ժամանակը և անձը արտացոլվում են և արտացոլված են միմյանցով: Ս. Հարությունյանի պատմվածքներում, որոնք արտահայտության են ձգտում ժանրի կոմպոզիցիոն միասնության և սյուժեի ընդհանուր համակարգում, ուստի վերլուծման ենթակա են: Բայց, մինչ այդ, կարծում ենք, որ արձակագրի տագնապը` ներքաշելու բանավեճի մեջ գրականությանը և քննադատին, ընթերցման հունի մեջ նույնական են: Ուստի, եթե «պատժվում է» նաև գրողի վարքը` ճշմարտությունը կամ փաստը արձանագրելու համար, մեր անձնավորված գրական միջավայրի, գրական շահագրգռություններից զուրկ քննադատության վաղեմի «սխրագործությունն» է, ում վարքը և ընթացքի օրինաչափությունները նորություն չեն, և ես չէի վերլուծի այն` գոնե ուրիշ խնդիր ունենալով այժմ... 


'''Բ'''

Սուսաննա Հարությունյանը հրատարակել է երկու գիրք` «Հավերժությունը» ([[1996]]) և «Դարավերջի երկուշաբթին» ([[2002]]), այլ [[պատմվածք]]ներ գրական մամուլում: [[Հեղինակ]]ի նման սակավագրությունը, ինչն իր ընդդիմախոսներին երևում է իբրև «երկու լղարիկ գրքույկ» («Գրական թերթ», 4 նոյեմբերի, 2005, էջ 2), մեկնաբանելի են ձիրքի առկայությամբ և ընտրության բծախնդրությամբ, ինչի մասին ասվում է շատերի կողմից, բայց չի մեկնաբանվում թերևս: Ներքին կապը «լղարիկ գրքերի» միջև սահմանվում է դրանց վերնագրերի իմաստի արտահայտման հունով, ինչը գրական ընթացքի և հեղինակային աշխարհայացքի միասնությամբ է «տրոհված»: Ասել է թե. ինչքան հաստատուն է «հավերժականը», որ գոյի անունն է առհասարակ, այնքան տրոհված է հակադրությամբ «երկուշաբթին», բայց ոչ թե իմաստի հղումով կամ ժամանկային հատումով, այլ, դրա հիմքում, ճանաչողության ընկալմամաբ: Ս. Հարությունյանի «Հավերժությունը» և «Դարավերջի երկուշաբթին» շարքերում (կարելի է և այսպես ասել), հետևաբար, ժամանակը միասնության միավոր է, ինչն իր իմաստով հոգևոր նշանակություն ունի: Ուստի գոյությունը միասնության է ձգտում, եթե անձի վարքը «թելադրված» է կամ «տնօրինվում» է գոյի հաստատուն չափանիշներով: Անձը, սակայն, գոյի մի մասնիկն է, ով մասնատված է հենց ժամանակի հասկացությամբ և, ներկայի զուգահեռում, մերթ հայում է ներս` վերապրում ճանաչողության ողբերգական հաճույքը, տագնապահար դուրս մղվում եսի սահմանից և դեգերում զուգահեռի նեղ շրջանակում: Վարքի այդ կանոնը յուրահատուկ է Հարությունյանի երկու գրքերի կերպարներին: Ուստի, կարելի է ընդհանրացնելով ասել, որ, այս պարագայում, անձի վարքի պատմականությունը և ներկան միասնական են հենց տեքստի- ժանրի ներսում: Հարությունյանը, նախապես, ինչպես Գադամերն է ասում, որպեսզի «տեքստի կարծիքը իսկապես լեզու առնի(խոսի)» , ճանաչողության մի եզրում ընկալում է «հավերժությունը», գոյը` իբրև ժամանակի միասնության միավոր, իսկ դրա «ներսում» ներկան է, որ եսն է կրում: Բայց ողբերգական հատումը ժամանակի և անձի վարքի միջև պայմանավորված է ոչ թե «հեռավորությունից», որ նույնպես ժամանակի միավոր է, այլ դրա իմաստի ճանաչումից: Այսինքն, այս պարագայում, անցյալն ու ապագան են ներկայի «ներսում», ոչ թե հակառակը:

Հետևաբար, ներկան, որ պատմականության մի եզրն է` «երկուշաբթին», եսի մարմինն է` «հայելիների արանքում», և անձի վարքը «կառուցված»է ներկայի(եսի) պատմականության մեջ: Ուստի Հարությունյանի պատմվածքը ևս «կառուցված» է դիպաշարի նման ճեղքումով, երբ անցյալն ու ապագան սոսկ նշաններ են, որոնց իմաստը կարելի է մեկնաբանել կերպարի առունով «կարծրատիպի» հասկացությամբ, ով «ծանոթ» է ընթերցողին, ուրեմն և, հայտնին` ժամանակի մեջ, իսկ նրանց վարքը թելադրված է իրադրությամբ, որ ներքաշում է կերպարի ընկալման առումով` «ծեսի» արվեստում, իսկ կոմպոզիցիոն ընկալման համակարգում` «խաղի»: Ի վերջո, դրանց միասնականության «պոետիկան» մեկնաբանելի է «ոճի» հասկացության մեջ, ինչը հեղինակը ընկալել է անհատականությամբ և ժամանակի թելադրանքով: Ուստի այս «կառույցի» համակարգում, չմասնավորելով հարցը, ասենք, որ Հարությունյանի պատմվածքների պոետիկան` սկսած «Հավերժությունը», «Դարավերջի երկուշաբթին» շարքերից և առանձին հրապարակված գործերում, նույն կառույցի համակարգում են ներառվում: Այսպես. «Հավերժությունը» շարքի նույնանուն պատմվածքում «հայտնին» իրադարձային ժամանակն է: Պատերազմը, ժամանակի տագնապը, երկնքում թռչող ուղղաթիռը, զինվորի կարկոցից կարտո‎ֆիլի կույտի վրա ընկած մոր դիակը, հորում կուչ եկած երեխան,- իրադրության համաժամանակյա հոսքն է: Բայց իրադրության «ծեսը» ճեղքվում է դիպաշարի ընթացքով, կոմպոզիցիոն միասնության մեջ իրադրության «խաղը» ներփակում ոճի հեղինակային մեկնաբանությամբ` «օրվա պարտությունը» տեսնելով հողի խորքում ծածկված հորի նեղ տեսադաշտից, որտեղից երևում էր միայն կարտո‎ֆ‎իլի կույտի վրա ընկած մոր մեռած մարմինը` «ճշմարտության նման պարզ» : Բայց` իրադրության ստվերում, միաժամանակ (ժամանակի միասնություն) «ջերմության ճերմակ գոլորշին շարունակում էր վեր բարձրանալ հողի մակերեսից»(Հ, 8), իսկ երեխան մաքառում էր`»ծիլ տված կարտո‎ֆիլի նման լղոզ(ված) հողին»(Հ, 9), ասես շարունակելով հողի հավերժական ծեսը, նրա ներսում` իր շնչառության արձագանքում, լսելով մոր չասված խոսքերի չասված իմաստը:

Սուսաննա Հարությունյանի արձակը, ժամանակի էության արձագանքում, կրում է նախևառաջ իր ժամանակի տագնապը: Երեխան, որ խորհրդանշում է արարման նախահասկացությունը, մշտական կերպար է, որ հայտնվում է նրա մի քանի պատմվածքներում: Եվ «զինվորը սպասում էր նրա թպրտալուն», որովհետև «մորթված կենդանին միշտ էլ թպրտում է... նախքան լրիվ արնաքամ լինելը»(«Հավերժությունը»):

Ուստիև, եթե պտուղ չի սերմանում կինը, անկատար է կնոջ և տղամարդու հարաբերությունը: Ու, հակադրությամբ, կնոջը թվում է, որ, ոչ թե «դավաճանել», այլ «կարծես երեխա է սպանել» «Խաչելությունը» պատմվածքում: Որովհետև պտուղը-սերմը-երեխան իմաստային միասնության կենտրոնն է` ընդդեմ «անսերմ» գոյության: Լքումը, մերձեցումը խաչին` իր իսկ ճակատագիրը հանձնառելու, մաքառելու ուղին է, ուստի սերը և ստեղծագործությունը խաչին (իր ճակատագրին) ներձուլվելու ճանապարհ է, որ միայն ուխտի ճանապարհ չէ, այլև` վերակերտվելու: Մի այլ` «Երկրաշարժ» պատմվածքում, որ բացառիկ լարված գործ է, ուսուցիչը փլատակների տակից հանել է աշակերտների դիակները, շարել կողք կողքի`»ինչպես մեսրոպյան տառեր»: Իսկ շրջված պանելի տակ միայն մանկան... թաթիկն է(ր) և մի պառավ կին փլատակներին նստած լալիս էր, բայց նրա արցունքի փոխարեն «աչքերից ուրախ-ճվճվացող երեխաներ էին թափվում»` ողբերգության արձագանքը մարելով արարչության կանչի անտեսանելի հեռվում... «Երկրաշարժ» պատմվածքը, միջանկյալ ասեմ, [[Ակուտագավա]]յի «Ռասյոմոնի դարբասը» պատմվածքի կառուցվածքն է հիշեցնում: Երկրաշարժի և ավերի, մահվան և փլվածքների ողբերգության մեջ կյանքի ողբերգությունը և ծարավը միախառնված են: Ակուտագավայի պատմվածքի կերպարը, սակայն, հաղթահարելով մահվան կեղծիքը, մեռած դիակի մազերն է առևանգում, որպեսզի ծախի և հաց ճարի: Սուսաննա Հարությունյանի կերպարը ևս մի եզրով նույնը լինելով` ասում է. «այնտեղ դիերն այնքան շատ էին, որ մահը թվում էր կյանքի տարատեսակ» (Հ, 42) կամ` «այնտեղ ամեն ինչ այնպիսի վայրենի դաժանությամբ էր ավերված, ինչպես Մարիամի սիրտը, երբ խաչի վրա տեսավ իր որդուն»(Հ, 41): Ուստի կերպարն իրեն համեմատում է անապատային հսկա կակտուսի հետ, և, երբ արև է, ջուր չկա, դիմանում է, ծաղիկը տերև է դարձնում, տերևը` փուշ, փուշը` ասեղ. «Կակտուսների այդ տեսակը հաստ մեջք ունի, և եթե փաթաթվես մեջքին ու ականջ դնես, կլսես ջրի հավերժական կանչը: Պատկերացնո՞ւմ ես, արև տակ հալվող անապատում` ջրի հավերժական կանչ... մենք հենց այդ կակտուսն ենք անապատում...»(Հ, 40-41): Ահա այսպես, տագնապի ու ջղագրգիռ տենչի արձագանքում անանուն հայը, կնոջ երազի մեջ տեսլացած տղամարդիկ, «իրենց բախտը քրիստոսաբար հայհոյելով», տրվում են ցավին և ցավը հաղթահարելու կանչին: Եվ նույն պահին, օտարելով ցավը, մռնչալով ցավի արձագանքում, տղամարդը տրվում է կնոջ մարմնի խելահեղ խրախճանքին` մահվան և ցավի տագնապը միահյուսելով` փարվելու կրկին գոյությանը, նրա արձագանքը ընկալելի... լսելու իր «ներսում»:

Հակադրության այս մղումն է տանջում նաև հաղթող զինվորին («Հաղթանակը»): «Այգին ծաղկած էր աշնան կրակով», բայց պատերազմը «խճճվել էր իր (զինվորի) ճակատագրին», որովհետև այգու խորքում դիակ կար ու խաթարում էր բնության, գոյի հավասարակշռությունը: Ուստի զինվորին թվում է, թե ինքը, ինչպես ժամանակը, «դուրս է շպրտվել իր ուղեծրից», և նմանվելով անիվի մեջ վազող սկյուռիկի, «ինչքան արագ է վազում, այնքան գամված է մնում միևնույն կետին»: «Ճանապարհը», որով դառնում էր զինվորը դեպի «տուն», ալյուրի պարկը շալակին, հավասարակշռությունը գտնելու ուղի է, որ մաքառման անհաղթահարելի ճանապարհ է: Որովհետև, պատասխան խոսքում հղվում է. «Մեռանք ու շիրիմ չունեցանք, մեր հոգիները չլքեցին մեր մարմինները, չանջատվեցին մեզանից, երկինք չբարձրացան: Մնացին կպած մեր դիակներին, մեզ դարձրին չարք» (Հ, 49): Դիակի նեխահոտը, ժամանակի նեխահոտը ներծծվել է Հարությունյանի կերպարի խոսքին, ճակատագրին, ժամանակի շնչառությանը, խախտվել «հնչյունի սրբազնությունը»... Մի՞թե մարմնի թաղումը նույն բառերի թաղումը չէ, հացի և արարչության թաղումը չէ, որ կարող է ծածկել հողը, ինչպես թաղվում է խոսքը, բառը և նրա մարմինը... Այսպես թաղվում է հողի տակ և ալյուրի պարկը` իբրև մեռած զինվորի մարմին: Եվ, ինչպես Կա‎ֆկան է ասում, ասես հուսահատության հարցում` հղանալով բառերը, «... որոնք ի վիճակի լինեին հեռացնել նեխահոտն այնպես, որ այն ուղղակի չխփեր իմ և ընթերցողի դեմքին» : Ուստի Հարությունյանը հարցը թողնում է առկախ` իբրև հարցում զինվորի անցած «Ճանապարհի» և ճակատագրի հավասարակշռության. «Թե՛ պրծա ես քեզնից»(Հ, 58):

Ճանապարհի ջղաձիգ ընթացքը, իբրև ուխտագնացության քայլ, մերթ ջղաձիգ է, որպես անձի վարք, մերթ ներս ընթացող, որ տանում է Հարությունյանի կերպարներին: «Ոտքով, ինչպես առաքյալները» պատմվածքում, իր «ճանապարհի» խղճի իմաստությունն է մեկնաբանում միայնակ կինը, բնությանը ներձուլված «ճերմակ էշի» ընթացքին համաքայլ և ճանապարհը դարպասող ճակատագրի հեգնանքին ենթակա..., բայց` «հղի կնոջ բարությամբ»: Կնոջ ապրածի և չապրածի միջև խզումն ակնհայտ է: Երբ «հայացքը դիպավ անմահությանը»` ճանաչելու իր ինքնությունը, դրան զուգահեռ` կինը տեսնում է իր ճակատագիրը. իրեն լքած դհոլչի ամուսնուն, սիրեկանին և նրա ընտանիքը, հիվանդ աղջկան: Ճակատագիրը միահյուսել է իրեն «հայտնության» հավերժությանը և դատապրտել կրկին` լինելու: Մինչդեռ հայտնությունը հեռու է, և դեպի դրան տանող ընթացքը կինը պետք է անցնի` հաղթահարելով եսի ճակատագիրը, ում թևերը կտրել է ժամանակը, դատապարտել դստեր հիվանդության փորձությունը կրելու և միայնակ կնոջ լքվածության: Եսի հաղթահարումը սակայն ճանապարհի հայտնության մեջ ներձուլվում է ծառին, քանի որ «չապրածը» հեռու էր, մնում էր մի ճանապարհ` «հաստատ կանգնել հողին»(Հ, 62): Իսկ այդտեղից ընթացքը դեպի հայտնությունը, պարականոն ուղի է, որտեղից «ծառը» ներձուլված էր երևում «ճանապարհին», ճանապարհը` տարածությանը և դժվար էր որոշել, թե որտեղ էր սկսվում ծառը, որտեղ վերջանում ճանապարհը» (Հ, 60): Ուստի հավասարակշռության ելքը ճանապարհի պարականոն ընթացքի ճանաչողությունն է, ծառերի անկանոն աճի և շնչառության խուզարկությունը, որ կանխում է ընդհատելով կինը իր մտորումների մեջ` իբրև մտահայեցային արձագանքներ, որովհետև կրունկի մեջ ցավ կար և այլևս «արևամուտ էր»: Հետևաբար ապրումը, իրականությունը, սիրեկանի դարպասումը, կնոջ նախանձը, Սևանի ջրի նվազումը,- ճանապարհի «իրադարձային հոսքը» և լինելության համաժամանակյա հանգրվանն է, որի արտապատկերում երևում է կինը, ում «ուխտագնացությունը» չի հասնում քաղաքի սահմանին, ինքնալքմանը:


'''Գ'''

Սուսաննա Հարությունյանի կերպարների շարքը միասնության համակարգում «շղթայազերծված» են: Եթե նույնիսկ վերնագրերի կապում ներքին «տրամաբանություն» սահմանենք, ապա շղթայազերծման պրոցեսը կարող է ներքին դասակարգման ձգտել` գաղափարների, դրանք միմյանց հաջորդելու և իմաստային շարժման ընթացքով: Ուստի «ժամանակի» հարցը միակ կազմալուծող օղակն է, որի ներսում անվերջությունը դառնում է սահմանավոր, իսկ իրադարձային հոսքը` ոչ թե փոխաբերական, այլ` իմաստային ճեղքումներով էվոլյուցիայի ենթարկվող: Այսպես, օրինակ, «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքաշարի «Աշխարհի վերջը» գործից մինչև «Արձանագրություն դեպքի վայրից», միջանկյալ, «Օրը», «Պատարագը», «Տապանագիրը», «Տեղեկանք...» և այլն,- սրանք շաղկապված են իմաստային լուծարման և չափատողերի միասնական համակարգով, որ սխեմազերծման ընթացքով ժամանակը վերակերտում են իր անվերջության իմաստի արձագանքով: Նույնը և պատմվածքների տեքստային ներքին միասնության համակարգում, ուր ժամանակը սահմանվում է տարբեր, բայց իմաստների նույնանուն խոսքային միավորներում: Հարությունյանի պատմվածքների կառուցվածքում ոչ միայն վերնագրերի «շղթան», այլ համակարգը, ներձուլված իմաստային-փոխաբերական կապով, ժամանակը-աշխարհը-անձը սահմանում են` ասելով` «աշխարհը թաց է լացի նման», ուստի կերպարը նայում է « թաց աշխարհին ու թրջված կյանքին», նրա մեջքը ևս «թաց» է, ինչպես տատիկի կերպարը, ով «ներսուդրսով է թաց», ճակատագիրը` խեղճ, ինչպես «ջրահեղձի» ճակատագիրը, օրը` պարտված, ուստի ինքն էլ չգիտի` «ողջ է, թե մեռած», ինչպես «Տեղեկանք առ այն...» պատմվածքում: «Պատերազմոտված», քաոսային-անճանաչելի այս իրականությունը իրակա՞ն է, իբրև պարտամուրհակ` տրված մահին և ապառիկ չէ՞, ինչպես «Զորավոր վախճանը», «Պատարագ» պատմվածքներում: Սակայն, «դարը տեղավորվել է օրվա մեջ»(«Դարավերջի երկուշաբթին»), և «կյանք ու մահ միահյուսվել են» («Պատարագ»), հող ու երկինք խառնվել են իրար, և անձը շնչահեղձ է լինում` չիմանալով ոչ ցավի սահմանը, ոչ էլ իմաստը ցավի: Ուստի մերթ վերապրում է օրը` իբրև կյանքի «մարմին» և, իր «փոքր» ցավին զուգահեռ, որ «գիծ» է, փորված ապառաժին, նոր, «մեծ գիծ է փորում» նրա կողքին, որպեսզի փոքրանա կամ փոքր թվա իր ցավը...»(«Օրը»): Մերթ երակը բացելով, ասես ուխտագնաց, դանդաղընթաց ընթանում դեպի լույսը, Աստված... Բայց մահը և Աստված անճանաչելիի աշխարհն է ու դաժանորեն հեռու...» («Ինձ լույս է խոստացված»): Ինքը` անձը, մոլորյալ ու լքված, հանգրվանում է «իր խավարի մեջ», իր ներքին խավարում նմանվելով այն ձկանը, որ կլոր ակվարիումի անսահմանության մեջ պտտվում է, պտտվում ու շնչահեղձ լինում, ուստի անձը, որպես մի «չկայացած պոետ», վկայում է` ասես մահվան մասին կասկածը ներքնախոսելով` «... Իբր աշխարհի գաղտնիքներից բան եմ հասկանում, ուր մնաց թե` տիեզերքի...»(«Արձանագրություն դեպքի վայրից»): Ուստի անձին մնում է մի հանգրվան` կյանքի, գոյի մի փաստարկ, անգրագետ հաշվարկ...»(նույնանուն պատմվածքում), ուր սահմանելին և գոյը` եսն է, բայց` «հայելիների արանքում» և` երկրորդ, տապանագիրը» («Տապանագիր»), ուր գրով անձը վկայում է, թե` քարն այն, որ փորագրելով պիտի ծաղկեցնի և խաչքար դարձնի, բերվել է հայոց լեռներից, իր ձեռքով: Ինքը հող է սիրել, մանուկ հասակում կերել է այն և չի մարսել: Այժմ դուրս է եկել մարմնից, իր մարմինը հող է ուրեմն, իսկ «հողոտ մարդը ծանր է լինում»: Նրա «ներսը միշտ թաց է եղել», ապրել է խառնակ: «Կյանքը կրծել է որպես չոր հաց», ծերացել անկատար երազի կարոտից: Բայց ամենակարևորը. եթե վայելք չեղավ և եղավ տառապանք և «պատմությունն (իր կյանքի) կիսատ մնաց», միևնույն է, կյանքը ապրողներն ու վայելողները, մանուկ ծնողներն ու չծնողները նույնն են ասում, քանզի` «կյանքը փուչ պոպոք է` կեղևի տակ` ունայնություն» (ԴԵ, 72): Բայց ունայնությունը «մարմին» է, գոյի «միավոր», ասել է` հակադրության եզր է, վկայում է անձին, նրա ժամանակը, տարածական էությունը` միայն այս անգամ լեզվի հոգևոր էության մեջ, ինչը Վ.Պոդորոգան Ժ.Դերիդայի տեսության մեջ անվանում է «լեզվի հարակցություն մարմնականին» : Այլապես «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքում տատիկի ինքնապատումը չէր «խառնվի» իրականին և անիրականին, հեքիաթին և առասպելին.... Պատմողը, այս դեպքում` վկան, փոխանցող է: Նա «հաղորդում» է, արձանագրում միկրո-դեպքեր, կյանքի միկրո-շղթան, որ սպառնում է վերաճել տրոհված տեքստի: Կերպարի նախորդ արարքը մերժում է նոր արարքը «Դարավերջի երկուշաբթին», «Զորավոր վախճանը», «Շան կյանքը», «Ինձ գժի տեղ դրեցին» և այլ պատմվածքներում: Բայց ինչպե՞ս է կայանում տեքստը, ձգտում ամբողջության, հառնում կերպարի «տարածականությունը»:

Ս.Հարությունյանը պատումը ներառում է, ասես, ներփակ ոլորտ: Նրա կառույցի մեջ, եթե պատմողն է հաղորդողը, ապա կերպավորումը ընթանում է դիմառնության հետքով, ինչպես «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքում: Իսկ եթե պատումը կառուցվում է «երկխոսության փոխանակության»` հաղորդականության ուղիով, ապա դրանց «կուտակումը» ճեղքվում է իմաստի այնպիսի հայտնությամբ, ինչը կարող է «տեղի ունենալ» ոչ միայն տեքստում, այլև` տեքստի և ենթատեքստի մասնության ոլորտում, ուր երկխոսության միկրոշղթան «ժամանակի ներսում է»: Ասել է թե` եսն է ժամանակի և իրադարձային հոսքի մեջ, որ դիմառնությամբ, մեկ ուրիշի ձայնի միջոցով, կանխատեսում է անձի վարքը, ինչպես, օրինակ, «Աշխարհի վերջը», «Արևը Աստծո դեմքն է...», «Բաբելոնյան աշտարակաշինություն», «Պատարագ» պատմվածքներում:

Երևի դիմառնության միջոցով կերպարի լուծարման այս կանչն էր անընկալելին Ս.Հարությունյանի քննադատների «փաստարկում», երբ նրա տեքստում փնտրում էին «մարմնական ստրիպտիզ», թե՞ «անբարոյական գրականություն»...: Ս.Հարությունյանը, իհարկե, կարող էր խուսափել նման վճիռներից, չասելով, թե «տղամարդու հարստությունը...» որտեղ է թաքնված: Երկխոսության այդ մարմնա-է‎ֆեկտիվությունը սպառնում է երկխոսությունը կուտակել` չհասնելով կերպավորման: Բայց այդ «թերությունը» դիմառնության արձագանքում, ինչը «դիմակավորում», այնուհետև լուծարում է չեզոքացման-ջնջման մեթոդով, ստեղծում է մի վերբալ-նախախոսակցական-բանավոր խոսքի ոլորտ, որի մեջ կա մի «չեզոք տարածություն», կամ ինչպես Ժ. Դերիդան է ասում` «մաքուր մոդալություն», որը ձևավորվում է միկրո-տեքստերի շղթան` «իմաստային մանրակառուցիկ տարրերը»: Սրանք, սակայն, «նույն ընթացակարգով ներհյուսված են փոխհաղորդակցականորեն, ցուցադրական դրսևորումներով» , ասես հեղինակը «գործում է ընդդեմ տեքստի» , կամ` «լեզուն` ընդդեմ լեզվի» : Ուստի, եթե այդպես է, սյուժեի գերակշռությունը սպառնո՞ւմ է չեզոքացնելու կոմպոզիցիան, լուծարելով իր մեջ լեզվի էներգիան: Բարեբախտաբար, Ս.Հարությունյանի պատմվածքում, մասնավորապես նրան քննադատողների բերած օրինակներում` «Աշխարհի վերջը», և «Շան կյանքը» գործերում, այսպիսի «վտանգը» հասցված է «նվազագույնի»: Լեզվի հաղորդական միտումը, մնալով «մարմնականին հարակից» կամ` իբրև «մարմին», ժամանակի «ներսում» է, որ գոյաբանության հաղորդականության իմաստ է հաղորդում երկխոսական փակ շղթայում, ինչպես «Աշխարհի վերջը» պատմվածքում երկու հարևան կանանց «անիմաստ» թվացող երկխոսությունը, եսից օտարված տագնապները աշխարհի «հեռվում» կատրվող իրադարձությունների մասին: Իրականում կործանվող աշխարհի տագնապը եսի, նրա «ներկայի» ներսում է, ուստի երկխոսությունը միկրոպատումների շղթայում հանգում է միասնության` ճեղքվելով և հավաքվելով կոմպոզիցիայի համակարգում: Ուստի կարելի է ասել, կանանց ճանապարհ դուրս գալու, բեռնատարում վարորդի գրկում տեղավորվելու, գյուղի և տան, երեխայածնության և արարման ներդաշնակության ոլորտից անցումը դեպի «ճանապարհի» հեռուն, հետադարձ կապով ձգտում է ելման կետին` տեքստի միասնությանը, աշխարհի պատկերը եսի փորձառությամբ ընկալելու հավանականությանը: Նույնը և «Շան կյանքը» պատմվածքում, ուր կինը, տրվելով աղբարկղը փորող տղամարդուն, իր լքվածությունը, անզորությունը «մեկնաբանում է» նույն հեռացումով, երբ այլևս «աշխարհը խորթացել էր», ինքը-եսը «շատ էր հեռացել տանից» (ԴԵ, 51):

Բյաց և` մյուս կողմից, Ս. Հարությունյանը պատումի միօրինակությունը «խախտում է» դիմառնության այնպիսի աստիճանով, երբ պատումը լուծարվում է արդեն հեղինակի ուղղակի հղման մեջ: «Բոլորն էլ այդպես են հեռանում» պատմվածքում, արդեն, ոչ թե պատմողի, այլ առաջին դեմքով ասվող խոսքի «մաքուր մոդալության» միկրոշղթայում ասվում է.»Դարը կոտրվեց. պատերազմներ եղան: Պատերազմի տարիներին կենդանիներն աճ տվեցին, Արարատայան դաշտում սաստիկ շոգից օձերը հղփացան, լցվեցին տները: Սևանի ափին խոնավությունը ճոխություն արեց, միջատները շատացան: Հողի տակն ու վրան պտուղ չմնաց` որդոտվեց: Երևանում անտեր շներն էին. գլուխ էին տանում ոհմակներով հաչելով»(ԴԵ, 63): Այս հղման ենթատեքստում վնգստում է իր արյան մեջ անշնչացող շունը, ինչպես մարդն է վնգստում` կորցրած աշխարհի ներդաշնակության պատկերը, հոգու մեղկ տագնապի լճացումը մեկնաբանում վարքի անկանխատեսելի, ինքնօտարման անծանոթ ճանապարհներին տրվելու «օրինազանցությամբ»: Այս ուղին է, ուրեմն, և մղում «Պատարագ» պատմվածքի պատերազմի ձայներից խլացած կնոջը, ով իր դստերը թելադրում է գրել «իմաստուն», բայց իր կողմից հղացած մահախոսականը, արթնության տագնապալի մի պահի բացատրելով, թե` «պատերազմ է», օր օրի հաշված են կյանքի վայրկյանները: Մինչդեռ իրականում նա կորցրել է արարչության տագնապը, չլսելով անգամ դպրոցի տնօրենի մահվան բոթը, որովհետև պատերազմի թոհուբոհում ավերվել, բթացել է հոգին ու խիղճը: Կյանքն ու մահը միահյուսվել են իրար, իսկ մարդու խիղճը չի խղճում անգամ իրեն ոչ «Պատարագ», ոչ էլ` «Զորավոր վախճանը» պատմվածքի կերպարին: Վերջինս այնքան է խլացել, որ չի լսում մահվան համրաքայլ ներխուժումը գյուղի լքված մի անկյունում, ուր «վնգստում» է հոգին տվող մայրը, որ մահվան մեջ էր գոնե երազում գտնել աշխարհի ներդաշնակությունը` Դուրյանի «Տրտունջքի» տագնապից հղված մի երանգով, ով երազում էր «նախ կեանքը, վերջը` լացող մ իր վըրան» : Ձայների քաոսը խլացրել է ճանապարհի-կյանքի հոգեընթերցման ուղին, ինչպես «Բաբելոնյան աշտարակաշինության» պատմվածքի վիրավոր ու հաշմանդամ, «կյանքի մարմինը» կորցրած զինվորների աղաղակը, որ երգ է կոչվում, բայց, ի վերջո, դրանք նման են քաոսից հնչած շան վնգստոցի, որ կյանքի խուլ աղաղակն է բերում մեռած մարմնի և կորցրած խղճի անհայտ բավիղներից, որոնք կուտակվում-հնչում են երկրում` քաշքշելով «մեղեդին այնպես, ինչպես քամին անտառի փափուկ սոսափն է վերածում աղմուկի»(ԴԵ, 42),- ինչը և իրականության քաոսն է, ձայների քաոսը...:

Աստծո ուղի՞ն... ո՞րն է ի վերջո ճանապարհը, որ տանում է դեպի նա: Մա՞հը, ինքնասպանությո՞ւնը, փորձառությո՞ւնը, թե՞ համրաքայլ ընթացքը: Դեպի մահ` «սուրում» են, չեն քայլում: Միայն «ուխտավորներն են բացահայտում Աստծուն», «քայլ առ քայլ», ինչպես մեկնաբանում է «Ինձ լույս է խոստացված պատմվածքի» միայնակ, լքված կինը: Իսկ տատիկը, որ Ս. Հարությունյանի «ամենախիտ», ընդհանրացված կերպարն է դեռևս, «պատմում է» տեսածն էլ, չտեսածն էլ, ապրածն ու չապրածն էլ, երազում եկածն էլ. «սարքել է հեքիաթ ու պատմում է» (ԴԵ, 33): Ժամանակների սահմանները ջնջվել են նրա հիշողության մեջ, որովհետև այս կերպարը «դարը կերած լեռան նման է` կեղրև պինդ, մեջը` փուչ»(ԴԵ, 33): Ուստի որքան միասնական է, նույնքան` տրոհված: Իմաստախոսությունն էլ` պատգամախոսություն է հետևաբար, և, մերթ խռոված, «չանչ է անում երկնքին», բայց` գնում է եկեղեցի մոմ վառելու, մերթ «ճամփաներից» խոսում, խառնելով հող ու երկինք, ուր այլևս նորություն չկա: Բայց և` «դարը տեղավորել է օրվա մեջ» ու «իմաստունի նման ոչ մի բանի վրա չի զարմանում» (ԴԵ, 35): «Թարսուշիտակ» այս աշխարհում քաոսից ձայներ է որսում, որպեսզի նրա ձայնից իմաստության կերպարը վերստեղծի, որ հագեցած է կենսահոսքի հոսքային էներգիայով, ժամանակի փորձառության լիցքերով, ինչի խնդիրը շատ ունի արդի հայ արձակը: Քաոսին հանդիման,- ահա այս խռովարար, տագնապով լի ճամփով է ընթանում Սուսաննա Հարությունյանը ևս... ուստի արդի հայ արձակում լսելի մի ձայն է, առողջ, թերևս անկեղծ, և, կարծում եմ, նոր անակնկալներ ստեղծելու մատույցներում է...

[[2006]]թ.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9460</id>
      <timestamp>2012-07-28T08:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="43837">[[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բնագիր (Սուրեն Աբրահամյան, գիրք, 2010)|«Տեքստ և բնագիր»]] գրքի «Իրականությունը ես եմ... երկու հայելիների արանքում» բաժինը:

== «Իրականությունը ես եմ... երկու հայելիների արանքում» (Սուսաննա Հարությունյանի արձակը) == 

'''Ա'''

... Երբ [[Սուսաննա Հարությունյան]]ը մարտահրավերի ձեռնոց էր նետում քննադատությանը, նրա ապավենը (եզրակացության տրամաբանությամբ), ինչպես ինքն էր ասում, նույն քննադատ - «ինչագետն էր», գրական նիհիլիստը, նա՛, ում անվանում է «թիվ(ը) բազմապատկած զերոյով հավասար է` չկա» (տես` «[[Գրական թերթ]]», 21 հոկտեմբերի, էջ 3, 2005): Չգիտեմ ինչո՞ւ` «զերո», և ոչ թե` զրո, կամ ինչու` «թիվ», որն, այնուամենայնիվ, միավոր է- գոյ` «զերոյին» հավասար, բայց Սուսաննա Հարությունյանը մինչ այդ անցել է «մետա‎ֆիզիկական» սահմանը` պատմվածքներից մեկում գրելով. «չկան զրոն է, մինուսն էլ իմ կողմից, էդ մի աղայությունն էլ ես անեմ»: Պատմողի կաղմից ասված նման «շռայլությունը», եթե, այնուամենայնիվ, ոճական-իմաստային նշանակություն ունի տեքստում, ապա համատեքստային ընկալմամբ, ավելի լայն հասկացություն է, որ, երկխոսական հաղորդականությամբ, դեռևս արձագանքն է պահպանում բառի իմաստի, ինչին դեռ կանդրադառնանք: Բայց, հավելեմ միայն. այն, ինչ հեղինակը անվանում է «զերո», ունայնության «մարմինն» է, որ կեցության միավոր է,- դեպի ուր ուղղված է կամ որտեղից ծագում է առհասարակ գոյի և լինելության միությունը, որոնք օտարված և տրոհված են միմյանցից, ինչպես մեծ ժամանակը` իմաստի իր հավերժությամբ, իր փոքր միավորից` օրվանից, օրից: Այսինքն, հակադրությունը միասնական չէ, ինչպես հավերժությունը հաղորդականությամբ բաղհյուսված չէ ճանաչողությանը:

Սահմանային բախման եզրին են հայտնվում Սուսաննա Հարությունյանի գրական կերպարները, ովքեր, եթե ունայնին են նայում` ողբերգական են, եթե ներս են հայում` տագնապում են ունայնությունից, միայնակության վիթխարի լռության խորքից լսում մի ձայն, որ անծանոթ է իրենց: Ուստի, օտարվելով ինքնությունից, տրոհվում են ժամանակի անհայտության և իրենք իրենց մեջ, սուրում դեպի մահ, որ խաչելության ճամփա է, օրինակ, «Ինձ լույս է խոստացված» պատմվածքում, կամ տարտղնվում ինքնության դիմակի, եսի կորստաբաղձ մի հանգրվանում, ուր ժամանակը օրվա սահմաններից նեղ է, բայց ուր «ցավը կեղևակալել է օր առ օր» («Դարավերջի երկուշաբթին»), «պատերազմոտվել» ժամանակը և ուր «աշխարհը թաց է լացի նման», ինչպես ասվում է «Տեղեկանք առ այն, որ ես կամ» պատմվածքում: Բայց ունայնության այդ վիթխարի վազքում գրողը սահմանում է` ասելով, թե` «իրականությունը ես եմ` լռված երկու հայելիների արանքում» («Անգրագետ հաշվարկ», ԴԵ 82): Հետևաբար, ժամանակի ընթացքը գոյավորվում է տագնապի այնպիսի ճանաչողությամբ, որ լուսավորված է եսի արձագանքով: Եսը շրջափակված է հետևաբար ժամանակի այնպիսի երկու եզրով, որոնք սահմանված են «հավերժության» օրենքով, որն,հակադրության ընթացքով, անհասության և ողբերգության դիմակն է կրում` մահով էլ թերևս անճանաչելի ու սահմանազատված եսից և` երկրորդ` իրականության այնպիսի «միայնակությամբ», ուր անձի դիմակը և իրականության դիմակը նույնի անճանաչողության եզրերով են մեկնաբանում և՛ անձին, և՛ անձի վարքը: Ի վերջո, ժամանակը և անձը արտացոլվում են և արտացոլված են միմյանցով: Ս. Հարությունյանի պատմվածքներում, որոնք արտահայտության են ձգտում ժանրի կոմպոզիցիոն միասնության և սյուժեի ընդհանուր համակարգում, ուստի վերլուծման ենթակա են: Բայց, մինչ այդ, կարծում ենք, որ արձակագրի տագնապը` ներքաշելու բանավեճի մեջ գրականությանը և քննադատին, ընթերցման հունի մեջ նույնական են: Ուստի, եթե «պատժվում է» նաև գրողի վարքը` ճշմարտությունը կամ փաստը արձանագրելու համար, մեր անձնավորված գրական միջավայրի, գրական շահագրգռություններից զուրկ քննադատության վաղեմի «սխրագործությունն» է, ում վարքը և ընթացքի օրինաչափությունները նորություն չեն, և ես չէի վերլուծի այն` գոնե ուրիշ խնդիր ունենալով այժմ... 


'''Բ'''

Սուսաննա Հարությունյանը հրատարակել է երկու գիրք` «Հավերժությունը» ([[1996]]) և «Դարավերջի երկուշաբթին» ([[2002]]), այլ [[պատմվածք]]ներ գրական մամուլում: [[Հեղինակ]]ի նման սակավագրությունը, ինչն իր ընդդիմախոսներին երևում է իբրև «երկու լղարիկ գրքույկ» («Գրական թերթ», 4 նոյեմբերի, 2005, էջ 2), մեկնաբանելի են ձիրքի առկայությամբ և ընտրության բծախնդրությամբ, ինչի մասին ասվում է շատերի կողմից, բայց չի մեկնաբանվում թերևս: Ներքին կապը «լղարիկ գրքերի» միջև սահմանվում է դրանց վերնագրերի իմաստի արտահայտման հունով, ինչը գրական ընթացքի և հեղինակային աշխարհայացքի միասնությամբ է «տրոհված»: Ասել է թե. ինչքան հաստատուն է «հավերժականը», որ գոյի անունն է առհասարակ, այնքան տրոհված է հակադրությամբ «երկուշաբթին», բայց ոչ թե իմաստի հղումով կամ ժամանկային հատումով, այլ, դրա հիմքում, ճանաչողության ընկալմամաբ: Ս. Հարությունյանի «Հավերժությունը» և «Դարավերջի երկուշաբթին» շարքերում (կարելի է և այսպես ասել), հետևաբար, ժամանակը միասնության միավոր է, ինչն իր իմաստով հոգևոր նշանակություն ունի: Ուստի գոյությունը միասնության է ձգտում, եթե անձի վարքը «թելադրված» է կամ «տնօրինվում» է գոյի հաստատուն չափանիշներով: Անձը, սակայն, գոյի մի մասնիկն է, ով մասնատված է հենց ժամանակի հասկացությամբ և, ներկայի զուգահեռում, մերթ հայում է ներս` վերապրում ճանաչողության ողբերգական հաճույքը, տագնապահար դուրս մղվում եսի սահմանից և դեգերում զուգահեռի նեղ շրջանակում: Վարքի այդ կանոնը յուրահատուկ է Հարությունյանի երկու գրքերի կերպարներին: Ուստի, կարելի է ընդհանրացնելով ասել, որ, այս պարագայում, անձի վարքի պատմականությունը և ներկան միասնական են հենց տեքստի- ժանրի ներսում: Հարությունյանը, նախապես, ինչպես Գադամերն է ասում, որպեսզի «տեքստի կարծիքը իսկապես լեզու առնի(խոսի)» , ճանաչողության մի եզրում ընկալում է «հավերժությունը», գոյը` իբրև ժամանակի միասնության միավոր, իսկ դրա «ներսում» ներկան է, որ եսն է կրում: Բայց ողբերգական հատումը ժամանակի և անձի վարքի միջև պայմանավորված է ոչ թե «հեռավորությունից», որ նույնպես ժամանակի միավոր է, այլ դրա իմաստի ճանաչումից: Այսինքն, այս պարագայում, անցյալն ու ապագան են ներկայի «ներսում», ոչ թե հակառակը:

Հետևաբար, ներկան, որ պատմականության մի եզրն է` «երկուշաբթին», եսի մարմինն է` «հայելիների արանքում», և անձի վարքը «կառուցված»է ներկայի(եսի) պատմականության մեջ: Ուստի Հարությունյանի պատմվածքը ևս «կառուցված» է դիպաշարի նման ճեղքումով, երբ անցյալն ու ապագան սոսկ նշաններ են, որոնց իմաստը կարելի է մեկնաբանել կերպարի առունով «կարծրատիպի» հասկացությամբ, ով «ծանոթ» է ընթերցողին, ուրեմն և, հայտնին` ժամանակի մեջ, իսկ նրանց վարքը թելադրված է իրադրությամբ, որ ներքաշում է կերպարի ընկալման առումով` «ծեսի» արվեստում, իսկ կոմպոզիցիոն ընկալման համակարգում` «խաղի»: Ի վերջո, դրանց միասնականության «պոետիկան» մեկնաբանելի է «ոճի» հասկացության մեջ, ինչը հեղինակը ընկալել է անհատականությամբ և ժամանակի թելադրանքով: Ուստի այս «կառույցի» համակարգում, չմասնավորելով հարցը, ասենք, որ Հարությունյանի պատմվածքների պոետիկան` սկսած «Հավերժությունը», «Դարավերջի երկուշաբթին» շարքերից և առանձին հրապարակված գործերում, նույն կառույցի համակարգում են ներառվում: Այսպես. «Հավերժությունը» շարքի նույնանուն պատմվածքում «հայտնին» իրադարձային ժամանակն է: Պատերազմը, ժամանակի տագնապը, երկնքում թռչող ուղղաթիռը, զինվորի կարկոցից կարտո‎ֆիլի կույտի վրա ընկած մոր դիակը, հորում կուչ եկած երեխան,- իրադրության համաժամանակյա հոսքն է: Բայց իրադրության «ծեսը» ճեղքվում է դիպաշարի ընթացքով, կոմպոզիցիոն միասնության մեջ իրադրության «խաղը» ներփակում ոճի հեղինակային մեկնաբանությամբ` «օրվա պարտությունը» տեսնելով հողի խորքում ծածկված հորի նեղ տեսադաշտից, որտեղից երևում էր միայն կարտո‎ֆ‎իլի կույտի վրա ընկած մոր մեռած մարմինը` «ճշմարտության նման պարզ» : Բայց` իրադրության ստվերում, միաժամանակ (ժամանակի միասնություն) «ջերմության ճերմակ գոլորշին շարունակում էր վեր բարձրանալ հողի մակերեսից»(Հ, 8), իսկ երեխան մաքառում էր`»ծիլ տված կարտո‎ֆիլի նման լղոզ(ված) հողին»(Հ, 9), ասես շարունակելով հողի հավերժական ծեսը, նրա ներսում` իր շնչառության արձագանքում, լսելով մոր չասված խոսքերի չասված իմաստը:

Սուսաննա Հարությունյանի արձակը, ժամանակի էության արձագանքում, կրում է նախևառաջ իր ժամանակի տագնապը: Երեխան, որ խորհրդանշում է արարման նախահասկացությունը, մշտական կերպար է, որ հայտնվում է նրա մի քանի պատմվածքներում: Եվ «զինվորը սպասում էր նրա թպրտալուն», որովհետև «մորթված կենդանին միշտ էլ թպրտում է... նախքան լրիվ արնաքամ լինելը»(«Հավերժությունը»):

Ուստիև, եթե պտուղ չի սերմանում կինը, անկատար է կնոջ և տղամարդու հարաբերությունը: Ու, հակադրությամբ, կնոջը թվում է, որ, ոչ թե «դավաճանել», այլ «կարծես երեխա է սպանել» «Խաչելությունը» պատմվածքում: Որովհետև պտուղը-սերմը-երեխան իմաստային միասնության կենտրոնն է` ընդդեմ «անսերմ» գոյության: Լքումը, մերձեցումը խաչին` իր իսկ ճակատագիրը հանձնառելու, մաքառելու ուղին է, ուստի սերը և ստեղծագործությունը խաչին (իր ճակատագրին) ներձուլվելու ճանապարհ է, որ միայն ուխտի ճանապարհ չէ, այլև` վերակերտվելու: Մի այլ` «Երկրաշարժ» պատմվածքում, որ բացառիկ լարված գործ է, ուսուցիչը փլատակների տակից հանել է աշակերտների դիակները, շարել կողք կողքի`»ինչպես մեսրոպյան տառեր»: Իսկ շրջված պանելի տակ միայն մանկան... թաթիկն է(ր) և մի պառավ կին փլատակներին նստած լալիս էր, բայց նրա արցունքի փոխարեն «աչքերից ուրախ-ճվճվացող երեխաներ էին թափվում»` ողբերգության արձագանքը մարելով արարչության կանչի անտեսանելի հեռվում... «Երկրաշարժ» պատմվածքը, միջանկյալ ասեմ, [[Ակուտագավա]]յի «Ռասյոմոնի դարբասը» պատմվածքի կառուցվածքն է հիշեցնում: Երկրաշարժի և ավերի, մահվան և փլվածքների ողբերգության մեջ կյանքի ողբերգությունը և ծարավը միախառնված են: Ակուտագավայի պատմվածքի կերպարը, սակայն, հաղթահարելով մահվան կեղծիքը, մեռած դիակի մազերն է առևանգում, որպեսզի ծախի և հաց ճարի: Սուսաննա Հարությունյանի կերպարը ևս մի եզրով նույնը լինելով` ասում է. «այնտեղ դիերն այնքան շատ էին, որ մահը թվում էր կյանքի տարատեսակ» (Հ, 42) կամ` «այնտեղ ամեն ինչ այնպիսի վայրենի դաժանությամբ էր ավերված, ինչպես Մարիամի սիրտը, երբ խաչի վրա տեսավ իր որդուն»(Հ, 41): Ուստի կերպարն իրեն համեմատում է անապատային հսկա կակտուսի հետ, և, երբ արև է, ջուր չկա, դիմանում է, ծաղիկը տերև է դարձնում, տերևը` փուշ, փուշը` ասեղ. «Կակտուսների այդ տեսակը հաստ մեջք ունի, և եթե փաթաթվես մեջքին ու ականջ դնես, կլսես ջրի հավերժական կանչը: Պատկերացնո՞ւմ ես, արև տակ հալվող անապատում` ջրի հավերժական կանչ... մենք հենց այդ կակտուսն ենք անապատում...»(Հ, 40-41): Ահա այսպես, տագնապի ու ջղագրգիռ տենչի արձագանքում անանուն հայը, կնոջ երազի մեջ տեսլացած տղամարդիկ, «իրենց բախտը քրիստոսաբար հայհոյելով», տրվում են ցավին և ցավը հաղթահարելու կանչին: Եվ նույն պահին, օտարելով ցավը, մռնչալով ցավի արձագանքում, տղամարդը տրվում է կնոջ մարմնի խելահեղ խրախճանքին` մահվան և ցավի տագնապը միահյուսելով` փարվելու կրկին գոյությանը, նրա արձագանքը ընկալելի... լսելու իր «ներսում»:

Հակադրության այս մղումն է տանջում նաև հաղթող զինվորին («Հաղթանակը»): «Այգին ծաղկած էր աշնան կրակով», բայց պատերազմը «խճճվել էր իր (զինվորի) ճակատագրին», որովհետև այգու խորքում դիակ կար ու խաթարում էր բնության, գոյի հավասարակշռությունը: Ուստի զինվորին թվում է, թե ինքը, ինչպես ժամանակը, «դուրս է շպրտվել իր ուղեծրից», և նմանվելով անիվի մեջ վազող սկյուռիկի, «ինչքան արագ է վազում, այնքան գամված է մնում միևնույն կետին»: «Ճանապարհը», որով դառնում էր զինվորը դեպի «տուն», ալյուրի պարկը շալակին, հավասարակշռությունը գտնելու ուղի է, որ մաքառման անհաղթահարելի ճանապարհ է: Որովհետև, պատասխան խոսքում հղվում է. «Մեռանք ու շիրիմ չունեցանք, մեր հոգիները չլքեցին մեր մարմինները, չանջատվեցին մեզանից, երկինք չբարձրացան: Մնացին կպած մեր դիակներին, մեզ դարձրին չարք» (Հ, 49): Դիակի նեխահոտը, ժամանակի նեխահոտը ներծծվել է Հարությունյանի կերպարի խոսքին, ճակատագրին, ժամանակի շնչառությանը, խախտվել «հնչյունի սրբազնությունը»... Մի՞թե մարմնի թաղումը նույն բառերի թաղումը չէ, հացի և արարչության թաղումը չէ, որ կարող է ծածկել հողը, ինչպես թաղվում է խոսքը, բառը և նրա մարմինը... Այսպես թաղվում է հողի տակ և ալյուրի պարկը` իբրև մեռած զինվորի մարմին: Եվ, ինչպես Կա‎ֆկան է ասում, ասես հուսահատության հարցում` հղանալով բառերը, «... որոնք ի վիճակի լինեին հեռացնել նեխահոտն այնպես, որ այն ուղղակի չխփեր իմ և ընթերցողի դեմքին» : Ուստի Հարությունյանը հարցը թողնում է առկախ` իբրև հարցում զինվորի անցած «Ճանապարհի» և ճակատագրի հավասարակշռության. «Թե՛ պրծա ես քեզնից»(Հ, 58):

Ճանապարհի ջղաձիգ ընթացքը, իբրև ուխտագնացության քայլ, մերթ ջղաձիգ է, որպես անձի վարք, մերթ ներս ընթացող, որ տանում է Հարությունյանի կերպարներին: «Ոտքով, ինչպես առաքյալները» պատմվածքում, իր «ճանապարհի» խղճի իմաստությունն է մեկնաբանում միայնակ կինը, բնությանը ներձուլված «ճերմակ էշի» ընթացքին համաքայլ և ճանապարհը դարպասող ճակատագրի հեգնանքին ենթակա..., բայց` «հղի կնոջ բարությամբ»: Կնոջ ապրածի և չապրածի միջև խզումն ակնհայտ է: Երբ «հայացքը դիպավ անմահությանը»` ճանաչելու իր ինքնությունը, դրան զուգահեռ` կինը տեսնում է իր ճակատագիրը. իրեն լքած դհոլչի ամուսնուն, սիրեկանին և նրա ընտանիքը, հիվանդ աղջկան: Ճակատագիրը միահյուսել է իրեն «հայտնության» հավերժությանը և դատապրտել կրկին` լինելու: Մինչդեռ հայտնությունը հեռու է, և դեպի դրան տանող ընթացքը կինը պետք է անցնի` հաղթահարելով եսի ճակատագիրը, ում թևերը կտրել է ժամանակը, դատապարտել դստեր հիվանդության փորձությունը կրելու և միայնակ կնոջ լքվածության: Եսի հաղթահարումը սակայն ճանապարհի հայտնության մեջ ներձուլվում է ծառին, քանի որ «չապրածը» հեռու էր, մնում էր մի ճանապարհ` «հաստատ կանգնել հողին»(Հ, 62): Իսկ այդտեղից ընթացքը դեպի հայտնությունը, պարականոն ուղի է, որտեղից «ծառը» ներձուլված էր երևում «ճանապարհին», ճանապարհը` տարածությանը և դժվար էր որոշել, թե որտեղ էր սկսվում ծառը, որտեղ վերջանում ճանապարհը» (Հ, 60): Ուստի հավասարակշռության ելքը ճանապարհի պարականոն ընթացքի ճանաչողությունն է, ծառերի անկանոն աճի և շնչառության խուզարկությունը, որ կանխում է ընդհատելով կինը իր մտորումների մեջ` իբրև մտահայեցային արձագանքներ, որովհետև կրունկի մեջ ցավ կար և այլևս «արևամուտ էր»: Հետևաբար ապրումը, իրականությունը, սիրեկանի դարպասումը, կնոջ նախանձը, Սևանի ջրի նվազումը,- ճանապարհի «իրադարձային հոսքը» և լինելության համաժամանակյա հանգրվանն է, որի արտապատկերում երևում է կինը, ում «ուխտագնացությունը» չի հասնում քաղաքի սահմանին, ինքնալքմանը:


'''Գ'''

Սուսաննա Հարությունյանի կերպարների շարքը միասնության համակարգում «շղթայազերծված» են: Եթե նույնիսկ վերնագրերի կապում ներքին «տրամաբանություն» սահմանենք, ապա շղթայազերծման պրոցեսը կարող է ներքին դասակարգման ձգտել` գաղափարների, դրանք միմյանց հաջորդելու և իմաստային շարժման ընթացքով: Ուստի «ժամանակի» հարցը միակ կազմալուծող օղակն է, որի ներսում անվերջությունը դառնում է սահմանավոր, իսկ իրադարձային հոսքը` ոչ թե փոխաբերական, այլ` իմաստային ճեղքումներով էվոլյուցիայի ենթարկվող: Այսպես, օրինակ, «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքաշարի «Աշխարհի վերջը» գործից մինչև «Արձանագրություն դեպքի վայրից», միջանկյալ, «Օրը», «Պատարագը», «Տապանագիրը», «Տեղեկանք...» և այլն,- սրանք շաղկապված են իմաստային լուծարման և չափատողերի միասնական համակարգով, որ սխեմազերծման ընթացքով ժամանակը վերակերտում են իր անվերջության իմաստի արձագանքով: Նույնը և պատմվածքների տեքստային ներքին միասնության համակարգում, ուր ժամանակը սահմանվում է տարբեր, բայց իմաստների նույնանուն խոսքային միավորներում: Հարությունյանի պատմվածքների կառուցվածքում ոչ միայն վերնագրերի «շղթան», այլ համակարգը, ներձուլված իմաստային-փոխաբերական կապով, ժամանակը-աշխարհը-անձը սահմանում են` ասելով` «աշխարհը թաց է լացի նման», ուստի կերպարը նայում է « թաց աշխարհին ու թրջված կյանքին», նրա մեջքը ևս «թաց» է, ինչպես տատիկի կերպարը, ով «ներսուդրսով է թաց», ճակատագիրը` խեղճ, ինչպես «ջրահեղձի» ճակատագիրը, օրը` պարտված, ուստի ինքն էլ չգիտի` «ողջ է, թե մեռած», ինչպես «Տեղեկանք առ այն...» պատմվածքում: «Պատերազմոտված», քաոսային-անճանաչելի այս իրականությունը իրակա՞ն է, իբրև պարտամուրհակ` տրված մահին և ապառիկ չէ՞, ինչպես «Զորավոր վախճանը», «Պատարագ» պատմվածքներում: Սակայն, «դարը տեղավորվել է օրվա մեջ»(«Դարավերջի երկուշաբթին»), և «կյանք ու մահ միահյուսվել են» («Պատարագ»), հող ու երկինք խառնվել են իրար, և անձը շնչահեղձ է լինում` չիմանալով ոչ ցավի սահմանը, ոչ էլ իմաստը ցավի: Ուստի մերթ վերապրում է օրը` իբրև կյանքի «մարմին» և, իր «փոքր» ցավին զուգահեռ, որ «գիծ» է, փորված ապառաժին, նոր, «մեծ գիծ է փորում» նրա կողքին, որպեսզի փոքրանա կամ փոքր թվա իր ցավը...»(«Օրը»): Մերթ երակը բացելով, ասես ուխտագնաց, դանդաղընթաց ընթանում դեպի լույսը, Աստված... Բայց մահը և Աստված անճանաչելիի աշխարհն է ու դաժանորեն հեռու...» («Ինձ լույս է խոստացված»): Ինքը` անձը, մոլորյալ ու լքված, հանգրվանում է «իր խավարի մեջ», իր ներքին խավարում նմանվելով այն ձկանը, որ կլոր ակվարիումի անսահմանության մեջ պտտվում է, պտտվում ու շնչահեղձ լինում, ուստի անձը, որպես մի «չկայացած պոետ», վկայում է` ասես մահվան մասին կասկածը ներքնախոսելով` «... Իբր աշխարհի գաղտնիքներից բան եմ հասկանում, ուր մնաց թե` տիեզերքի...»(«Արձանագրություն դեպքի վայրից»): Ուստի անձին մնում է մի հանգրվան` կյանքի, գոյի մի փաստարկ, անգրագետ հաշվարկ...»(նույնանուն պատմվածքում), ուր սահմանելին և գոյը` եսն է, բայց` «հայելիների արանքում» և` երկրորդ, տապանագիրը» («Տապանագիր»), ուր գրով անձը վկայում է, թե` քարն այն, որ փորագրելով պիտի ծաղկեցնի և խաչքար դարձնի, բերվել է հայոց լեռներից, իր ձեռքով: Ինքը հող է սիրել, մանուկ հասակում կերել է այն և չի մարսել: Այժմ դուրս է եկել մարմնից, իր մարմինը հող է ուրեմն, իսկ «հողոտ մարդը ծանր է լինում»: Նրա «ներսը միշտ թաց է եղել», ապրել է խառնակ: «Կյանքը կրծել է որպես չոր հաց», ծերացել անկատար երազի կարոտից: Բայց ամենակարևորը. եթե վայելք չեղավ և եղավ տառապանք և «պատմությունն (իր կյանքի) կիսատ մնաց», միևնույն է, կյանքը ապրողներն ու վայելողները, մանուկ ծնողներն ու չծնողները նույնն են ասում, քանզի` «կյանքը փուչ պոպոք է` կեղևի տակ` ունայնություն» (ԴԵ, 72): Բայց ունայնությունը «մարմին» է, գոյի «միավոր», ասել է` հակադրության եզր է, վկայում է անձին, նրա ժամանակը, տարածական էությունը` միայն այս անգամ լեզվի հոգևոր էության մեջ, ինչը Վ.Պոդորոգան Ժ.Դերիդայի տեսության մեջ անվանում է «լեզվի հարակցություն մարմնականին» : Այլապես «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքում տատիկի ինքնապատումը չէր «խառնվի» իրականին և անիրականին, հեքիաթին և առասպելին.... Պատմողը, այս դեպքում` վկան, փոխանցող է: Նա «հաղորդում» է, արձանագրում միկրո-դեպքեր, կյանքի միկրո-շղթան, որ սպառնում է վերաճել տրոհված տեքստի: Կերպարի նախորդ արարքը մերժում է նոր արարքը «Դարավերջի երկուշաբթին», «Զորավոր վախճանը», «Շան կյանքը», «Ինձ գժի տեղ դրեցին» և այլ պատմվածքներում: Բայց ինչպե՞ս է կայանում տեքստը, ձգտում ամբողջության, հառնում կերպարի «տարածականությունը»:

Ս.Հարությունյանը պատումը ներառում է, ասես, ներփակ ոլորտ: Նրա կառույցի մեջ, եթե պատմողն է հաղորդողը, ապա կերպավորումը ընթանում է դիմառնության հետքով, ինչպես «Դարավերջի երկուշաբթին» պատմվածքում: Իսկ եթե պատումը կառուցվում է «երկխոսության փոխանակության»` հաղորդականության ուղիով, ապա դրանց «կուտակումը» ճեղքվում է իմաստի այնպիսի հայտնությամբ, ինչը կարող է «տեղի ունենալ» ոչ միայն տեքստում, այլև` տեքստի և ենթատեքստի մասնության ոլորտում, ուր երկխոսության միկրոշղթան «ժամանակի ներսում է»: Ասել է թե` եսն է ժամանակի և իրադարձային հոսքի մեջ, որ դիմառնությամբ, մեկ ուրիշի ձայնի միջոցով, կանխատեսում է անձի վարքը, ինչպես, օրինակ, «Աշխարհի վերջը», «Արևը Աստծո դեմքն է...», «Բաբելոնյան աշտարակաշինություն», «Պատարագ» պատմվածքներում:

Երևի դիմառնության միջոցով կերպարի լուծարման այս կանչն էր անընկալելին Ս.Հարությունյանի քննադատների «փաստարկում», երբ նրա տեքստում փնտրում էին «մարմնական ստրիպտիզ», թե՞ «անբարոյական գրականություն»...: Ս.Հարությունյանը, իհարկե, կարող էր խուսափել նման վճիռներից, չասելով, թե «տղամարդու հարստությունը...» որտեղ է թաքնված: Երկխոսության այդ մարմնա-է‎ֆեկտիվությունը սպառնում է երկխոսությունը կուտակել` չհասնելով կերպավորման: Բայց այդ «թերությունը» դիմառնության արձագանքում, ինչը «դիմակավորում», այնուհետև լուծարում է չեզոքացման-ջնջման մեթոդով, ստեղծում է մի վերբալ-նախախոսակցական-բանավոր խոսքի ոլորտ, որի մեջ կա մի «չեզոք տարածություն», կամ ինչպես Ժ. Դերիդան է ասում` «մաքուր մոդալություն», որը ձևավորվում է միկրո-տեքստերի շղթան` «իմաստային մանրակառուցիկ տարրերը»: Սրանք, սակայն, «նույն ընթացակարգով ներհյուսված են փոխհաղորդակցականորեն, ցուցադրական դրսևորումներով» , ասես հեղինակը «գործում է ընդդեմ տեքստի» , կամ` «լեզուն` ընդդեմ լեզվի» : Ուստի, եթե այդպես է, սյուժեի գերակշռությունը սպառնո՞ւմ է չեզոքացնելու կոմպոզիցիան, լուծարելով իր մեջ լեզվի էներգիան: Բարեբախտաբար, Ս.Հարությունյանի պատմվածքում, մասնավորապես նրան քննադատողների բերած օրինակներում` «Աշխարհի վերջը», և «Շան կյանքը» գործերում, այսպիսի «վտանգը» հասցված է «նվազագույնի»: Լեզվի հաղորդական միտումը, մնալով «մարմնականին հարակից» կամ` իբրև «մարմին», ժամանակի «ներսում» է, որ գոյաբանության հաղորդականության իմաստ է հաղորդում երկխոսական փակ շղթայում, ինչպես «Աշխարհի վերջը» պատմվածքում երկու հարևան կանանց «անիմաստ» թվացող երկխոսությունը, եսից օտարված տագնապները աշխարհի «հեռվում» կատրվող իրադարձությունների մասին: Իրականում կործանվող աշխարհի տագնապը եսի, նրա «ներկայի» ներսում է, ուստի երկխոսությունը միկրոպատումների շղթայում հանգում է միասնության` ճեղքվելով և հավաքվելով կոմպոզիցիայի համակարգում: Ուստի կարելի է ասել, կանանց ճանապարհ դուրս գալու, բեռնատարում վարորդի գրկում տեղավորվելու, գյուղի և տան, երեխայածնության և արարման ներդաշնակության ոլորտից անցումը դեպի «ճանապարհի» հեռուն, հետադարձ կապով ձգտում է ելման կետին` տեքստի միասնությանը, աշխարհի պատկերը եսի փորձառությամբ ընկալելու հավանականությանը: Նույնը և «Շան կյանքը» պատմվածքում, ուր կինը, տրվելով աղբարկղը փորող տղամարդուն, իր լքվածությունը, անզորությունը «մեկնաբանում է» նույն հեռացումով, երբ այլևս «աշխարհը խորթացել էր», ինքը-եսը «շատ էր հեռացել տանից» (ԴԵ, 51):

Բայց և` մյուս կողմից, Ս. Հարությունյանը պատումի միօրինակությունը «խախտում է» դիմառնության այնպիսի աստիճանով, երբ պատումը լուծարվում է արդեն հեղինակի ուղղակի հղման մեջ: «Բոլորն էլ այդպես են հեռանում» պատմվածքում, արդեն, ոչ թե պատմողի, այլ առաջին դեմքով ասվող խոսքի «մաքուր մոդալության» միկրոշղթայում ասվում է. «Դարը կոտրվեց. պատերազմներ եղան: Պատերազմի տարիներին կենդանիներն աճ տվեցին, Արարատայան դաշտում սաստիկ շոգից օձերը հղփացան, լցվեցին տները: Սևանի ափին խոնավությունը ճոխություն արեց, միջատները շատացան: Հողի տակն ու վրան պտուղ չմնաց` որդոտվեց: Երևանում անտեր շներն էին. գլուխ էին տանում ոհմակներով հաչելով»(ԴԵ, 63): Այս հղման ենթատեքստում վնգստում է իր արյան մեջ անշնչացող շունը, ինչպես մարդն է վնգստում` կորցրած աշխարհի ներդաշնակության պատկերը, հոգու մեղկ տագնապի լճացումը մեկնաբանում վարքի անկանխատեսելի, ինքնօտարման անծանոթ ճանապարհներին տրվելու «օրինազանցությամբ»: Այս ուղին է, ուրեմն, և մղում «Պատարագ» պատմվածքի պատերազմի ձայներից խլացած կնոջը, ով իր դստերը թելադրում է գրել «իմաստուն», բայց իր կողմից հղացած մահախոսականը, արթնության տագնապալի մի պահի բացատրելով, թե` «պատերազմ է», օր օրի հաշված են կյանքի վայրկյանները: Մինչդեռ իրականում նա կորցրել է արարչության տագնապը, չլսելով անգամ դպրոցի տնօրենի մահվան բոթը, որովհետև պատերազմի թոհուբոհում ավերվել, բթացել է հոգին ու խիղճը: Կյանքն ու մահը միահյուսվել են իրար, իսկ մարդու խիղճը չի խղճում անգամ իրեն ոչ «Պատարագ», ոչ էլ` «Զորավոր վախճանը» պատմվածքի կերպարին: Վերջինս այնքան է խլացել, որ չի լսում մահվան համրաքայլ ներխուժումը գյուղի լքված մի անկյունում, ուր «վնգստում» է հոգին տվող մայրը, որ մահվան մեջ էր գոնե երազում գտնել աշխարհի ներդաշնակությունը` Դուրյանի «Տրտունջքի» տագնապից հղված մի երանգով, ով երազում էր «նախ կեանքը, վերջը` լացող մ իր վըրան» : Ձայների քաոսը խլացրել է ճանապարհի-կյանքի հոգեընթերցման ուղին, ինչպես «Բաբելոնյան աշտարակաշինության» պատմվածքի վիրավոր ու հաշմանդամ, «կյանքի մարմինը» կորցրած զինվորների աղաղակը, որ երգ է կոչվում, բայց, ի վերջո, դրանք նման են քաոսից հնչած շան վնգստոցի, որ կյանքի խուլ աղաղակն է բերում մեռած մարմնի և կորցրած խղճի անհայտ բավիղներից, որոնք կուտակվում-հնչում են երկրում` քաշքշելով «մեղեդին այնպես, ինչպես քամին անտառի փափուկ սոսափն է վերածում աղմուկի»(ԴԵ, 42),- ինչը և իրականության քաոսն է, ձայների քաոսը...:

Աստծո ուղի՞ն... ո՞րն է ի վերջո ճանապարհը, որ տանում է դեպի նա: Մա՞հը, ինքնասպանությո՞ւնը, փորձառությո՞ւնը, թե՞ համրաքայլ ընթացքը: Դեպի մահ` «սուրում» են, չեն քայլում: Միայն «ուխտավորներն են բացահայտում Աստծուն», «քայլ առ քայլ», ինչպես մեկնաբանում է «Ինձ լույս է խոստացված պատմվածքի» միայնակ, լքված կինը: Իսկ տատիկը, որ Ս. Հարությունյանի «ամենախիտ», ընդհանրացված կերպարն է դեռևս, «պատմում է» տեսածն էլ, չտեսածն էլ, ապրածն ու չապրածն էլ, երազում եկածն էլ. «սարքել է հեքիաթ ու պատմում է» (ԴԵ, 33): Ժամանակների սահմանները ջնջվել են նրա հիշողության մեջ, որովհետև այս կերպարը «դարը կերած լեռան նման է` կեղրև պինդ, մեջը` փուչ»(ԴԵ, 33): Ուստի որքան միասնական է, նույնքան` տրոհված: Իմաստախոսությունն էլ` պատգամախոսություն է հետևաբար, և, մերթ խռոված, «չանչ է անում երկնքին», բայց` գնում է եկեղեցի մոմ վառելու, մերթ «ճամփաներից» խոսում, խառնելով հող ու երկինք, ուր այլևս նորություն չկա: Բայց և` «դարը տեղավորել է օրվա մեջ» ու «իմաստունի նման ոչ մի բանի վրա չի զարմանում» (ԴԵ, 35): «Թարսուշիտակ» այս աշխարհում քաոսից ձայներ է որսում, որպեսզի նրա ձայնից իմաստության կերպարը վերստեղծի, որ հագեցած է կենսահոսքի հոսքային էներգիայով, ժամանակի փորձառության լիցքերով, ինչի խնդիրը շատ ունի արդի հայ արձակը: Քաոսին հանդիման,- ահա այս խռովարար, տագնապով լի ճամփով է ընթանում Սուսաննա Հարությունյանը ևս... ուստի արդի հայ արձակում լսելի մի ձայն է, առողջ, թերևս անկեղծ, և, կարծում եմ, նոր անակնկալներ ստեղծելու մատույցներում է...

[[2006]]թ.</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>421</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>923</id>
      <timestamp>2011-02-12T10:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>109.75.33.130</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="129">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>925</id>
      <timestamp>2011-02-12T11:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="179">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:Լիտոպեդիա_լոգո.jpg]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>927</id>
      <timestamp>2011-02-12T11:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="271">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|left|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի լոգոն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>929</id>
      <timestamp>2011-02-12T11:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="285">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|left|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1250</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2514">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|left|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է 2011 թվականի հունվարի 28-ին Աշոտ Գաբրիելյանի և Գրանիշ գրական ակումբի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողներն իրենց առջև նպատակ են դրել ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1251</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2515">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է 2011 թվականի հունվարի 28-ին Աշոտ Գաբրիելյանի և Գրանիշ գրական ակումբի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողներն իրենց առջև նպատակ են դրել ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1340</id>
      <timestamp>2011-03-04T08:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2534">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է 2011 թվականի հունվարի 28-ին Աշոտ Գաբրիելյանի և Գրանիշ գրական ակումբի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողներն իրենց առջև նպատակ են դրել ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1540</id>
      <timestamp>2011-03-19T04:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2550">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողներն իրենց առջև նպատակ են դրել ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1561</id>
      <timestamp>2011-03-21T19:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Նպատակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2530">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ են դրել ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1562</id>
      <timestamp>2011-03-21T19:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Նպատակները */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2527">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1565</id>
      <timestamp>2011-03-22T03:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ինչպես օգտվել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2533">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2828</id>
      <timestamp>2011-05-14T09:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան]]» էջը: Excessive vandalism ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2533">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Դրա համար անհրաժեշտ է բեռնել մասնակցային հաշիվ բացելու [[մասնկացային հաշվի հայտի ձև|հայտի ձևը]], լրացնել և ուղարկել  հայտը` info@litopedia.org էլ-փոստին: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:
* '''Ներդրում կատարել` ֆինանսական օգնություն ցուցաբերելով:''' Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանի հաշվեհամարներն են:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7879</id>
      <timestamp>2012-03-20T15:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ինչպես աջակցել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2175">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի և [[Գրանիշ գրական ակումբ]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10824</id>
      <timestamp>2012-09-10T22:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2127">«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան  - բանասիրական հայալեզու առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է: 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորինս ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայալեզու ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ հայալեզու ընթերցողների առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12550</id>
      <timestamp>2012-12-27T13:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2159">'''«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան''', բանասիրական հայերեն առցանց նախագիծ:

[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է, որտեղ զետեղվում են նաև հեղինակային բնագրեր:
 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորին ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայերեն ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19683</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2186">'''«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան''', բանասիրական հայերեն առցանց նախագիծ:
{{Կատեգորիա:1801}}
[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է, որտեղ զետեղվում են նաև հեղինակային բնագրեր:
 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորին ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայերեն ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =

Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19684</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2185">'''«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան''', բանասիրական հայերեն առցանց նախագիծ:
[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է, որտեղ զետեղվում են նաև հեղինակային բնագրեր:
 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորին ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայերեն ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =
Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:
{{Կատեգորիա:1801}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19685</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2166">'''«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան''', բանասիրական հայերեն առցանց նախագիծ:
[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է, որտեղ զետեղվում են նաև հեղինակային բնագրեր:
 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորին ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայերեն ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =
Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:
{{1801}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19686</id>
      <timestamp>2014-05-05T23:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2157">'''«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարան''', բանասիրական հայերեն առցանց նախագիծ:
[[Պատկեր:litopedia-logo.png|200px|thumb|right|«Լիտոպեդիա» բանասիրության հանրագիտարանի տարբերանշանը]]

= Նախագծի մասին =

Լիտոպեդիա բանասիրության հանրագիտարանը անընդհատ համալրվող բանասիրական տեղեկույթ պարունակող առցանց հանրագիտարան է, որտեղ զետեղվում են նաև հեղինակային բնագրեր:
 
Ստեղծվել է [[2011]] թվականի [[հունվարի 28]]-ին [[Աշոտ Գաբրիելյան]]ի նախաձեռնությամբ:

= Նպատակները =

Նախաձեռնողները նպատակ ունեն ստեղծել բանասիրական գիտելիքների հնարավորին ընդգրկուն և ամբողջական ազատ շտեմարան, որից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կարող է քաղել ցանկացած հայերեն ընթերցող: Լիտոպեդիան տրամադրում է գիտելիքներ, որոնք օգտակար կարող է լինել ինչպես աշակերտներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին, այնպես էլ առավել լայն շրջանակների:

= Ինչպես աջակցել =

* '''Ներդրում կատարել բովանդակության մեջ:''' Հարկավոր է գրել ashotgabrielyan@mail.ru հասցեին համաձայնության գալու համար: 
* '''Ներդրում կատարել` հղում տեղադրելով:''' Մեր վահանակներն ու նրանց կոդերը կարող եք ստանալ [[ Վահանակների կոդեր|այստեղից]]:

= Ինչպես օգտվել =
Ամբողջ բովանդակությունը բացելու համար կարելի է օգտվել [[Սպասարկող:Բոլորէջերը|Լիտոպեդիայի բոլոր էջերն այբբենական կարգով]] բաժնից:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Մարոն» (Հովհաննես Թումանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>265</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>624</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Մարոն», [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1893-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="855">«Մարոն», [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1893-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>625</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="861">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1893-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>626</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="861">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>627</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1507">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի անենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>629</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1507">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>630</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1510">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>631</id>
      <timestamp>2011-02-04T07:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2395">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>632</id>
      <timestamp>2011-02-04T08:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2988">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:

Պոեմի վերջնական տարբերակը (Բանաստեղծություններ, Կ. Պոլիս, 1922) դարձյալ 158 տող է: 2-րդ գլխում կրճատվել է մի քանի տող, իսկ վերջում ավելացվել Մարոյի մոր ողբը («Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջան...» տողով սկսվող հատվածը` ընդամենը 8 տող): Թումանյանը պոեմի լեզվի մեջ մտցրել է նոր փոփոխություններ (հատկապես '''էս, էն''' ձևերն ու նրանցով կազմված բառերը):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>633</id>
      <timestamp>2011-02-04T09:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3687">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:

Պոեմի վերջնական տարբերակը (Բանաստեղծություններ, Կ. Պոլիս, 1922) դարձյալ 158 տող է: 2-րդ գլխում կրճատվել է մի քանի տող, իսկ վերջում ավելացվել Մարոյի մոր ողբը («Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջան...» տողով սկսվող հատվածը` ընդամենը 8 տող): Թումանյանը պոեմի լեզվի մեջ մտցրել է նոր փոփոխություններ (հատկապես '''էս, էն''' ձևերն ու նրանցով կազմված բառերը):

Պոեմի կենսական հիմքը նահպետական գյուղաշխարհում աղջիկների վաղահաս բռնի ամուսնության և կնոջ ստրկական վիճակի փաստերն են: Պոեմը ներկայացնում է կնոջ այդ անարգված վիճակի մի ողբերգական դրվագ` դիտելով այն որպես նահապետական կյանքի և ըմբռնումների բնական հետևանք: պոեմի գրության շարժառիթների մասին Պահպանվել է Թումանյանի վկայությունը` «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառման մեջ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>638</id>
      <timestamp>2011-02-04T12:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4010">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:

Պոեմի վերջնական տարբերակը (Բանաստեղծություններ, Կ. Պոլիս, 1922) դարձյալ 158 տող է: 2-րդ գլխում կրճատվել է մի քանի տող, իսկ վերջում ավելացվել Մարոյի մոր ողբը («Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջան...» տողով սկսվող հատվածը` ընդամենը 8 տող): Թումանյանը պոեմի լեզվի մեջ մտցրել է նոր փոփոխություններ (հատկապես '''էս, էն''' ձևերն ու նրանցով կազմված բառերը):

Պոեմի կենսական հիմքը նահպետական գյուղաշխարհում աղջիկների վաղահաս բռնի ամուսնության և կնոջ ստրկական վիճակի փաստերն են: Պոեմը ներկայացնում է կնոջ այդ անարգված վիճակի մի ողբերգական դրվագ` դիտելով այն որպես նահապետական կյանքի և ըմբռնումների բնական հետևանք: պոեմի գրության շարժառիթների մասին Պահպանվել է Թումանյանի վկայությունը` «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառման մեջ:

== Աղբյուրներ ==
* Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, տասը հատորով, հատոր երրորդ, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1989, էջ 496-497:

[[Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի պոեմները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>639</id>
      <timestamp>2011-02-04T12:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Մարոն (Հովհաննես Թումանյան)]]» վերանվանված է «[[«Մարոն» (Հովհաննես Թումանյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4010">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:

Պոեմի վերջնական տարբերակը (Բանաստեղծություններ, Կ. Պոլիս, 1922) դարձյալ 158 տող է: 2-րդ գլխում կրճատվել է մի քանի տող, իսկ վերջում ավելացվել Մարոյի մոր ողբը («Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջան...» տողով սկսվող հատվածը` ընդամենը 8 տող): Թումանյանը պոեմի լեզվի մեջ մտցրել է նոր փոփոխություններ (հատկապես '''էս, էն''' ձևերն ու նրանցով կազմված բառերը):

Պոեմի կենսական հիմքը նահպետական գյուղաշխարհում աղջիկների վաղահաս բռնի ամուսնության և կնոջ ստրկական վիճակի փաստերն են: Պոեմը ներկայացնում է կնոջ այդ անարգված վիճակի մի ողբերգական դրվագ` դիտելով այն որպես նահապետական կյանքի և ըմբռնումների բնական հետևանք: պոեմի գրության շարժառիթների մասին Պահպանվել է Թումանյանի վկայությունը` «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառման մեջ:

== Աղբյուրներ ==
* Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, տասը հատորով, հատոր երրորդ, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1989, էջ 496-497:

[[Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի պոեմները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>642</id>
      <timestamp>2011-02-04T15:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4014">'''«Մարոն»''', [[Հովհաննես Թումանյան]]ի [[պոեմ]]ներից: Առաջին անգամ տպագրվել է 1892-ին Մոսկվայում լույս տեսած Թումանյանի երկհատոր «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի երկրորդ հատորում (136-146 էջք), ապա` 1903-ին Թիֆլիսում լույս տեսած Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 83-90) և 1922-ին Կ. Պոլսի Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (էջք 145-151) ժողովածուների մեջ: Հետագայում տեղ է գտել 1940-59-ին Երևանում տպագրված վեցհատորյակի 2-րդ հատորում (էջք 3-7) և հետմահու հրապարակված բազմաթիվ ժողովածուներում:

«Մարոն», ինչպես նշված է բանաստեղծի կենդանության ժամանակ եղած բոլոր երեք հրատարակություններում, գրվել է 1887-ին և պետք է համարվի Թումանյանի ամենավաղ ստեղծած  պոեմը: Սակայն բանաստեղծի առաջին [[գիրք|գրքում]] (Բանաստեղծություններ, Մոսկվա, հատոր I, 1890) այն տեղ չի գտել` ըստ երևույթին տպագրության համար դեռ լրիվ պատրաստ չլինելու պատճատով: Ինքնագրերը չեն պահպանվել:

Պոեմի առաջին` 1892-ի հրատարակությունը ունի «Մարո (Գյուղացի մանկան պատմությունը)» [[վերնագիր]]ը: Երկրորդ տպագրության ժամանակ պոեմը ենթարկվել է կառուցվածքային և լեզվական էական վերամշակման (204 տողի փոխարեն մնացել է 158, զգալիորեն պակասել են [[լեզու|լեզվի]] [[բարբառ]]ային տարրերը, վերացվել [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] անհարթությունները): Այս տարբերակը ևս չի բավարարել հեղինակին, և այդ է պատճառը, թերևս, ար այն չմտավ 1908-ին Բաքվում հրատարկաված Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուի մեջ:

Պոեմի վերջնական տարբերակը (Բանաստեղծություններ, Կ. Պոլիս, 1922) դարձյալ 158 տող է: 2-րդ գլխում կրճատվել է մի քանի տող, իսկ վերջում ավելացվել Մարոյի մոր ողբը («Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջան...» տողով սկսվող հատվածը` ընդամենը 8 տող): Թումանյանը պոեմի լեզվի մեջ մտցրել է նոր փոփոխություններ (հատկապես '''էս, էն''' ձևերն ու նրանցով կազմված [[բառ]]երը):

Պոեմի կենսական հիմքը նահպետական գյուղաշխարհում աղջիկների վաղահաս բռնի ամուսնության և կնոջ ստրկական վիճակի փաստերն են: Պոեմը ներկայացնում է կնոջ այդ անարգված վիճակի մի ողբերգական դրվագ` դիտելով այն որպես նահապետական կյանքի և ըմբռնումների բնական հետևանք: պոեմի գրության շարժառիթների մասին Պահպանվել է Թումանյանի վկայությունը` «Իմ մի քանի գրվածքների բացատրությունը» գրառման մեջ:

== Աղբյուրներ ==
* Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, տասը հատորով, հատոր երրորդ, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1989, էջ 496-497:

[[Կատեգորիա:Հովհաննես Թումանյանի պոեմները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Նարցիս», 2007, թիվ 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6062</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13286</id>
      <timestamp>2013-02-01T07:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Narcic 2007 4.jpg|250px|thumb|]] '''«Նարցիս», 2007, թիվ 4''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Տնօրեն՝ [[Սոնա Վան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4516">[[Պատկեր:Narcic 2007 4.jpg|250px|thumb|]]
'''«Նարցիս», 2007, թիվ 4''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Տնօրեն՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Հրաչյա Թամրազյան]], [[Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Թամրազյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Հակոբ Սողոմոնյան]], [[Մեկ կիսատ տող (Հակոբ Սողոմոնյան)|Մեկ կիսատ տող]]
* [[Կառլոս Ֆուենտես]], [[Նա, ով հորինեց վառոդը (Կառլոս Ֆուենտես)|Նա, ով հորինեց վառոդը]]
* [[Հովիկ Վարդումյան]], [[Պատերազմի անմաչդկային դեմքը (Հովիկ Վարդումյան)|Պատերազմի անմաչդկային դեմքը]]
:[[Փոխանակություն (Հովիկ Վարդումյան)|Փոխանակություն]]
* [[Գագիկ Սարոյան]], [[Բանաստեղծություններ (Գագիկ Սարոյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Շուշանիկ Թամրազյան]], [[Երրորդ տարածություն (Շուշանիկ Թամրազյան)|Երրորդ տարածություն]]
* [[Արմինե Ալեքսանյան]], [[Բանաստեղծություններ (Արմինե Ալեքսանյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Սիրանույշ Գալստյան]], [[Ծափահարություններ (Սիրանույշ Գալստյան)|Ծափահարություններ]]
* [[Սոհրաբ Սեփեհրի]], [[Բանաստեղծություններ (Սոհրաբ Սեփեհրի, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Սևադա Գրիգորյան]], [[Կտրոնով հացերը, ամառային աղջիկն ու ես (Սևադա Գրիգորյան)|Կտրոնով հացերը, ամառային աղջիկն ու ես]]
* [[Իմանտս Զիեդոնիս]], [[Էպիֆանիաներ (Իմանտս Զիեդոնիս)|Էպիֆանիաներ]]
* [[Հասմիկ Չարենց]], [[Չկայացած զրույց Արտակ Համբարձումյանի հետ (Հասմիկ Չարենց)|Չկայացած զրույց Արտակ Համբարձումյանի հետ]]
* [[Արտակ Համբարձումյան]], [[Բանաստեղծություններ (Արտակ Համբարձումյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ղասսան Ալ-Ջբաայի]], [[Տակառի հուշերը (Ղասսան Ալ-Ջբաայի)|Տակառի հուշերը]]
* [[Էդուարդ Հարենց]], [[Բանաստեղծություններ (Էդուարդ Հարենց, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Արմինե]], [[Աչքերի այն կողմը (Արմինե)|Աչքերի այն կողմը]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]], [[Բանաստեղծություններ (Աշոտ Գաբրիելյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Հովհաննես Հարությունյան]], [[Պոնտ Ավեն կամ վարդագույն գրանիտի ափերը (Հովհաննես Հարությունյան)|Պոնտ Ավեն կամ վարդագույն գրանիտի ափերը]]
* [[Խեսուս Տորբադո]], [[Մադրիդի արքա հարթավիզը (Խեսուս Տորբադո)|Մադրիդի արքա հարթավիզը]]
* [[Ռոմիկ Սարդարյան]], [[Մինա (Ռոմիկ Սարդարյան)|Մինա]]
* [[Ռուզան Զաքարյան]], [[Մի փոքր լույս է սա, բայց գիշերն այնքա՜ն խավար է (Ռուզան Զաքարյան)|Մի փոքր լույս է սա, բայց գիշերն այնքա՜ն խավար է]]
* [[Կլոդ Էստեբան]], [[Բանաստեղծություններ (Կլոդ Էստեբան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Շանթ Մկրտչյան]], [[Աշոտ Ասատրյան (Շանթ Մկրտչյան)|Աշոտ Ասատրյան]]

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13963</id>
      <timestamp>2013-03-10T19:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4516">[[Պատկեր:Narcic 2007 4.jpg|250px|thumb|]]
'''«Նարցիս», 2007, թիվ 4''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Տնօրեն՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Հրաչյա Թամրազյան]], [[Բանաստեղծություններ (Հրաչյա Թամրազյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Հակոբ Սողոմոնյան]], [[Մեկ կիսատ տող (Հակոբ Սողոմոնյան)|Մեկ կիսատ տող]]
* [[Կառլոս Ֆուենտես]], [[Նա, ով հորինեց վառոդը (Կառլոս Ֆուենտես)|Նա, ով հորինեց վառոդը]]
* [[Հովիկ Վարդումյան]], [[Պատերազմի անմարդկային դեմքը (Հովիկ Վարդումյան)|Պատերազմի անմարդկային դեմքը]]
:[[Փոխանակություն (Հովիկ Վարդումյան)|Փոխանակություն]]
* [[Գագիկ Սարոյան]], [[Բանաստեղծություններ (Գագիկ Սարոյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Շուշանիկ Թամրազյան]], [[Երրորդ տարածություն (Շուշանիկ Թամրազյան)|Երրորդ տարածություն]]
* [[Արմինե Ալեքսանյան]], [[Բանաստեղծություններ (Արմինե Ալեքսանյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Սիրանույշ Գալստյան]], [[Ծափահարություններ (Սիրանույշ Գալստյան)|Ծափահարություններ]]
* [[Սոհրաբ Սեփեհրի]], [[Բանաստեղծություններ (Սոհրաբ Սեփեհրի, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Սևադա Գրիգորյան]], [[Կտրոնով հացերը, ամառային աղջիկն ու ես (Սևադա Գրիգորյան)|Կտրոնով հացերը, ամառային աղջիկն ու ես]]
* [[Իմանտս Զիեդոնիս]], [[Էպիֆանիաներ (Իմանտս Զիեդոնիս)|Էպիֆանիաներ]]
* [[Հասմիկ Չարենց]], [[Չկայացած զրույց Արտակ Համբարձումյանի հետ (Հասմիկ Չարենց)|Չկայացած զրույց Արտակ Համբարձումյանի հետ]]
* [[Արտակ Համբարձումյան]], [[Բանաստեղծություններ (Արտակ Համբարձումյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ղասսան Ալ-Ջբաայի]], [[Տակառի հուշերը (Ղասսան Ալ-Ջբաայի)|Տակառի հուշերը]]
* [[Էդուարդ Հարենց]], [[Բանաստեղծություններ (Էդուարդ Հարենց, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Արմինե]], [[Աչքերի այն կողմը (Արմինե)|Աչքերի այն կողմը]]
* [[Աշոտ Գաբրիելյան]], [[Բանաստեղծություններ (Աշոտ Գաբրիելյան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Հովհաննես Հարությունյան]], [[Պոնտ Ավեն կամ վարդագույն գրանիտի ափերը (Հովհաննես Հարությունյան)|Պոնտ Ավեն կամ վարդագույն գրանիտի ափերը]]
* [[Խեսուս Տորբադո]], [[Մադրիդի արքա հարթավիզը (Խեսուս Տորբադո)|Մադրիդի արքա հարթավիզը]]
* [[Ռոմիկ Սարդարյան]], [[Մինա (Ռոմիկ Սարդարյան)|Մինա]]
* [[Ռուզան Զաքարյան]], [[Մի փոքր լույս է սա, բայց գիշերն այնքա՜ն խավար է (Ռուզան Զաքարյան)|Մի փոքր լույս է սա, բայց գիշերն այնքա՜ն խավար է]]
* [[Կլոդ Էստեբան]], [[Բանաստեղծություններ (Կլոդ Էստեբան, Նարցիս, 2007, թիվ 4)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Շանթ Մկրտչյան]], [[Աշոտ Ասատրյան (Շանթ Մկրտչյան)|Աշոտ Ասատրյան]]

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Նարցիս», 2010, թիվ 5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5959</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13061</id>
      <timestamp>2013-01-25T07:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]] '''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2639">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], «Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից
* [[Արտաշես Արամ]], Հիշողության անշիջելի կրակը
* [[Նուբար Ջանոյան]], Խոսող արձանը
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Հայ մամուլ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13062</id>
      <timestamp>2013-01-25T10:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2645">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], «Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից
* [[Արտաշես Արամ]], Հիշողության անշիջելի կրակը
* [[Նուբար Ջանոյան]], Խոսող արձանը
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13064</id>
      <timestamp>2013-01-25T10:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2736">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], Հիշողության անշիջելի կրակը
* [[Նուբար Ջանոյան]], Խոսող արձանը
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13067</id>
      <timestamp>2013-01-25T10:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2821">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Նուբար Ջանոյան)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], Խոսող արձանը
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13068</id>
      <timestamp>2013-01-25T10:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2817">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], Խոսող արձանը
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13071</id>
      <timestamp>2013-01-25T10:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2875">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], Խորենացու դասերը
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13075</id>
      <timestamp>2013-01-25T14:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2943">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], Քավության պես
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13082</id>
      <timestamp>2013-01-25T15:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3003">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13089</id>
      <timestamp>2013-01-25T15:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3033">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Նարցիս, 2010, թիվ 5, Գայանե Բաբայան)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13090</id>
      <timestamp>2013-01-25T15:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3033">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], Ոտքը՝ բերանում
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13091</id>
      <timestamp>2013-01-25T15:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3087">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], Լինել ծնված..., 
:Ա՜խ, վաթան, 
:Խաղողի տերևով տոլմա
:Ինքնատիրապետման հանճարը
:Ուզում եմ, որ նա ապրի
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13095</id>
      <timestamp>2013-01-25T15:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3422">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13113</id>
      <timestamp>2013-01-25T18:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3527">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], Երգող սկահակը
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13116</id>
      <timestamp>2013-01-25T19:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3591">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], Ներդաշնակ աններդաշնակություն
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], Բանաստեղծություններ
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13124</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Բովանդակությունը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3790">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)
* Ես անտիմոդեռնիստ եմ, [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13136</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4012">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], Բանաստեղծություններ
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13165</id>
      <timestamp>2013-01-27T07:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4111">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], Գրիչը
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13169</id>
      <timestamp>2013-01-27T08:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4162">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13185</id>
      <timestamp>2013-01-28T11:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4305">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], [[Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին (Սմբատ Հովհաննիսյան)|Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին]]
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները
* [[Վահե Արսեն]], Բանաստեղծություններ
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13209</id>
      <timestamp>2013-01-29T17:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4625">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], [[Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին (Սմբատ Հովհաննիսյան)|Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին]]
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], [[Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին (Ռայներ Մարիա Ռիլկե)|Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին]]
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], [[Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները (Ալիս Հովհաննիսյան)|Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները]]
* [[Վահե Արսեն]], [[Բանաստեղծություններ (Վահե Արսեն, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* Ռուզան Զաքարյան, Հիշողության համրաձայն համառությունը
* Շանթ Մկրտչյան, Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13245</id>
      <timestamp>2013-01-30T13:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4888">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], [[Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին (Սմբատ Հովհաննիսյան)|Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին]]
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], [[Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին (Ռայներ Մարիա Ռիլկե)|Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին]]
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], [[Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները (Ալիս Հովհաննիսյան)|Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները]]
* [[Վահե Արսեն]], [[Բանաստեղծություններ (Վահե Արսեն, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ռուզան Զաքարյան]], [[Հիշողության համրաձայն համառությունը (Ռուզան Զաքարյան)|Հիշողության համրաձայն համառությունը]]
* [[Շանթ Մկրտչյան]], [[Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր (Շանթ Մկրտչյան)|Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր]]

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13249</id>
      <timestamp>2013-01-30T14:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4738">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Նարցիս», 2010, թիվ 5''', [[«Նարցիս» հանդես]]ի 2010-ի 5-րդ համարը: Հանդեսի հիմնադիր՝ [[Սոնա Վան]], համարի թողարկման պատասխանատու՝ [[Շանթ Մկրտչյան]], գլխավոր խմբագիր՝ [[Վահան Վարդանյան]], փոխխմբագիր՝ Շանթ Մկրտչյան, գեղարվեստական խմբագիր՝ Կարեն Մկրտչյան:

== Բովանդակությունը ==
* [[Վահան Վարդանյան]], [[Պատկերագիր կամ խոհեր (Վահան Վարդանյան, 2010, թիվ 5)|«Պատկերագիր կամ խոհեր» շարքից]]
* [[Արտաշես Արամ]], [[Հիշողության անշիջելի կրակը (Արտաշես Արամ)|Հիշողության անշիջելի կրակը]]
* [[Նուբար Ջանոյան]], [[Խոսող արձանը (Նուբար Ջանոյան)|Խոսող արձանը]]
* [[Վազգեն Սաֆարյան]], [[Խորենացու դասերը (Վազգեն Սաֆարյան)|Խորենացու դասերը]]
* [[Գայանե Բաբայան]], [[Քավության պես (Գայանե Բաբայան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Քավության պես]]
* [[Անիտա Նաիր]], [[Ոտքը՝ բերանում (Անիտա Նաիր)|Ոտքը՝ բերանում]]
* [[Վիլյամ Սարոյան]], [[Լինել ծնված... (Վիլյամ Սարոյան)|Լինել ծնված...]], 
:[[Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)|Ա՜խ, վաթան]], 
:[[Խաղողի տերևով տոլմա (Վիլյամ Սարոյան)|Խաղողի տերևով տոլմա]]
:[[Ինքնատիրապետման հանճարը (Վիլյամ Սարոյան)|Ինքնատիրապետման հանճարը]]
:[[Ուզում եմ, որ նա ապրի (Վիլյամ Սարոյան)|Ուզում եմ, որ նա ապրի]]
* [[Խաչիկ Մանուկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Խաչիկ Մանուկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Միքայել Աբաջյանց]], [[Երգող սկահակը (Միքայել Աբաջյանց)|Երգող սկահակը]]
* Դումիտրու Ռադա Պոպեսկու, Կախված տիկնիկը
* [[Արմեն Ավանեսյան]], [[Ներդաշնակ աններդաշնակություն (Արմեն Ավանեսյան)|Ներդաշնակ աններդաշնակություն]]
* [[Ներսես Աթաբեկյան]], [[Բանաստեղծություններ (Ներսես Աթաբեկյան, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Խորեն Գասպարյան]], [[Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես), Խորեն Գասպարյան|Ձախ կիսադեմի սպին (Բորխեսը և ես)]]
* [[Ես անտիմոդեռնիստ եմ (հարցազրույց Չեսլավ Միլոշի հետ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Ես անտիմոդեռնիստ եմ]], [[Չեսլավ Միլոշ]]ի հարցազրույցներից
* [[Չեսլավ Միլոշ]], [[Բանաստեղծություններ (Չեսլավ Միլոշ, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ալեքսանդր Թոփչյան]], [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Սմբատ Հովհաննիսյան]], [[Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին (Սմբատ Հովհաննիսյան)|Լռության որսատեղիներ կամ բանաստեղծի ճառը Լույսի մասին]]
* [[Ռայներ Մարիա Ռիլկե]], [[Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին (Ռայներ Մարիա Ռիլկե)|Վեց բանաստեղծություն Լու Անդրեա-Սալոմեի մասին]]
* [[Ալիս Հովհաննիսյան]], [[Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները (Ալիս Հովհաննիսյան)|Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները]]
* [[Վահե Արսեն]], [[Բանաստեղծություններ (Վահե Արսեն, Նարցիս, 2010, թիվ 5)|Բանաստեղծություններ]]
* [[Ռուզան Զաքարյան]], [[Հիշողության համրաձայն համառությունը (Ռուզան Զաքարյան)|Հիշողության համրաձայն համառությունը]]
* [[Շանթ Մկրտչյան]], Հարություն Հարությունյան. Անկշռելի բնապատկերներ, նուրբ լույսեր

[[Կատեգորիա:Նարցիս հանդես]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Նոն-ֆիքշըն»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>863</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1815</id>
      <timestamp>2011-04-06T19:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.3.87</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Նոն-ֆիքշըն»''' (անգլ. non-fiction) ոչ գեղարվեստական գրականություն միջազգայնորեն անգլառեզու տերմինի վերտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="584">'''«Նոն-ֆիքշըն»''' (անգլ. non-fiction) ոչ գեղարվեստական գրականություն միջազգայնորեն անգլառեզու տերմինի վերտառությունն է: Կենսագրություններ, հուշագրություններ, մենագրույթուններ, գիտա-հանրամատչելի հրատարակություններ և այլն: «Նոն-ֆիքշըն» ժանրում սովորոբար չեն լինում հորինված սյուժե և հերոսներ:


[[Կատեգորիա:Գրական մարքեթինգ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1816</id>
      <timestamp>2011-04-06T19:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.3.87</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="626">'''«Նոն-ֆիքշըն»''' (անգլ. non-fiction) ոչ գեղարվեստական գրականությունը դասակարգող միջազգայնորեն ընդունված անգլալեզու տերմինի վերտառությունն է: Կենսագրություններ, հուշագրություններ, մենագրույթուններ, գիտա-հանրամատչելի հրատարակություններ և այլն: «Նոն-ֆիքշըն» ժանրում սովորոբար չեն լինում հորինված սյուժե և հերոսներ:


[[Կատեգորիա:Գրական մարքեթինգ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1818</id>
      <timestamp>2011-04-06T19:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.3.87</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">'''«Նոն-ֆիքշըն»''' (անգլ. non-fiction) ոչ գեղարվեստական գրականությունը դասակարգող միջազգայնորեն ընդունված անգլալեզու տերմինի վերտառությունն է: Կենսագրություններ, հուշագրություններ, մենագրություններ, գիտահանրամատչելի հրատարակություններ և այլն: «Նոն-ֆիքշըն» ժանրում սովորոբար չեն լինում հորինված սյուժե և հերոսներ:


[[Կատեգորիա:Գրական մարքեթինգ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1821</id>
      <timestamp>2011-04-06T19:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.130.3.87</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">'''«Նոն-ֆիքշըն»''' (անգլ. non-fiction) ոչ գեղարվեստական գրականությունը դասակարգող միջազգայնորեն ընդունված անգլալեզու տերմինի վերտառությունն է: Կենսագրություններ, հուշագրություններ, մենագրություններ, գիտահանրամատչելի հրատարակություններ և այլն: «Նոն-ֆիքշըն» ժանրում սովորաբար չեն լինում հորինված սյուժե և հերոսներ:


[[Կատեգորիա:Գրական մարքեթինգ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան (Ազատ Եղիազարյան, գիրք, 2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7191</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15845</id>
      <timestamp>2013-07-11T05:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. {| class='wikitable' width='20%' align='right' |- ! colspan='2' align='center' | «Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան |- | colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Nor...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1585">{| class='wikitable' width='20%' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | «Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Nor toghic.jpg|250px]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հեղինակ։'''
| [[Ազատ Եղիազարյան]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հրատ.։'''
| Անտարես
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Տարեթիվ։'''
| 2013
|}
'''«Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան''', 2013-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Ազատ Եղիազարյան]]ի մենագրությունը: 328 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Մենագրության մեջ քննվում են հայկական էպոսի պատմության, հայոց էպիկական ժառանգության ու աշխարհի էպոսների մեջ գրաված տեղի և գեղարվեստական առանձնահատկությունների խնդիրները:

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող '''«Հայ գիրք»''' գրախանութում:


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15846</id>
      <timestamp>2013-07-11T05:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1602">{| class='wikitable' width='20%' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | «Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Azat Eghiazaryan Sasna tser.jpg|250px]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հեղինակ։'''
| [[Ազատ Եղիազարյան]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հրատ.։'''
| Անտարես
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Տարեթիվ։'''
| 2013
|}
'''«Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան''', 2013-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Ազատ Եղիազարյան]]ի մենագրությունը: 328 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Մենագրության մեջ քննվում են հայկական էպոսի պատմության, հայոց էպիկական ժառանգության ու աշխարհի էպոսների մեջ գրաված տեղի և գեղարվեստական առանձնահատկությունների խնդիրները:

----------------------------------
Գիրքը կարելի է ձեռք բերել Մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի մասնաշենքի հարևանությամբ` '''Ալեք Մանուկյան 15/22 (հեռ. 060 54 03 24)''' հասցեում գտնվող '''«Հայ գիրք»''' գրախանութում:


[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17848</id>
      <timestamp>2013-11-15T15:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1232">{| class='wikitable' width='20%' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | «Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Azat Eghiazaryan Sasna tser.jpg|250px]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հեղինակ։'''
| [[Ազատ Եղիազարյան]]
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Հրատ.։'''
| Անտարես
|-
| style='background-color:#87CEEB' align='right' | '''Տարեթիվ։'''
| 2013
|}
'''«Սասնա ծռեր» էպոսի պոետիկան''', 2013-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Ազատ Եղիազարյան]]ի մենագրությունը: 328 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Մենագրության մեջ քննվում են հայկական էպոսի պատմության, հայոց էպիկական ժառանգության ու աշխարհի էպոսների մեջ գրաված տեղի և գեղարվեստական առանձնահատկությունների խնդիրները:



[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Վերնատան» զավակները (Ավիկ Իսահակյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4712</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10309</id>
      <timestamp>2012-08-16T18:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Ավիկ Իսահակյան]]ի «Վերնատան» զավակները» հոդվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="147165">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Ավիկ Իսահակյան]]ի «Վերնատան» զավակները» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== «Վերնատան» զավակները ==

XX դարի սկզբում Թիֆլիսում գործող հայ առաջին գրական խմբակի՝ «Վերնատան» մասին իրենց հուշերում, հոդվածներում և նամակներում արժեքավոր տեղեկություններ են թողել հայ գրականության դասականները՝ վերնականներ [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]], [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանը]], [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դեմիրճյանը]], [[Լևոն Շանթ|Շանթը]] և [[Նիկոլ Աղբալյան|Աղբալյանը]]:
 
«Վերնատունն» ստեղծվում է 1899 թվականի աշնանը, երբ Հովհ. Թումանյանը նոր բնակարան է վարձում Թիֆլիսի Բեհբության փողոցի N 50 տան V հարկում: Ահա «Վերնատան» ձևավորման առաջին վկայությունները Ավետիք Իսահակյանի «Հովհաննես Թումանյան» հուշերից. «[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանը]], Դ. Դեմիրճյանը, ես և մեր մյուս ընկերները կանոնավոր կերպով շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էինք նրա (Հովհ. Թումանյանի,-Ա. Ի.) մոտ՝ իրար տեսնելու և զրույց անելու: Այսպիսով նրա տունը դարձել էր մեր հավաքատեղին: Թեյ էինք խմում, ընթրում, խոսում: Ձմեռը վառվռուն բուխարիկի շուրջը նստած՝ կատակում էինք, անվերջ զրույց անում, խոսում, վիճում» (V, 54):

Թիֆլիսի հին թաղերից մեկում՝ Բեհբության փողոցում գտնվող Թումանյանի վարձած նոր բնակարանը զգալի մեծ էր առաջվա բնակարանից: Բանաստեղծը իր նոր տան մեջ մի ընդարձակ սենյակ, պատերը մեծ մասով պատած գրապահարաններով, հատկացրել էր որպես սենյակ-հավաքատեղի իր ընկերների համար: Թումանյանի, բայց առավել Իսահակյանի ընկերը՝ հայագետ և մշակութաբան, «Գեղարվեստ» ամսագրի խմբագիր [[Գարեգին Լևոնյան]]ը, առաջին անգամ տպագրելով «Գեղարվեստում» (1917, N 6) «Վերնատան» զավակներին ձոնված Դերենիկ Դեմիրճյանի բանաստեղծական շարքը (տե՛ս ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2418), թողել է սույն արժեքավոր ծանոթագրությունը. «1905-6 թվերին Հովհաննես Թումանյանը Թիֆլիսում ապրում էր Բեբութովյան փողոցի տան մի գավթում, Դ հարկի մի բնակարանում: Այդ բնակարանի մի ապակեպատ սենյակը գրողները կոչել էին «Վերնատուն», ուր շարունակ հավաքվում էին նրա մշտական անդամները՝ Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Լ. Շանթը, Ն. Աղբալյանը, Ավ. Իսահակյանը, Դ. Դեմիրճյանը: Դրա անդամների խմբանկարը տե՛ս Գեղարվեստ, N 5, երես 91. Խմբագրություն» («Գեղարվեստ», 1917, N 6): 

Այս վկայությունը՝ սենյակի բարձրադիր դիրքի և ապակեպատ պատի վերաբերյալ, բնորոշում է սենյակի արտաքին տեսքը (ի դեպ, հենց այդպես էլ ներկայումս Հ. Թումանյանի երևանյան թանգարանում վերստեղծված է «Վերնատունը»):

Սակայն վերադառնանք Իսահակյանի հուշերին. «Ինքնաբերաμար, մեր հավաքույթների առաջին շրջանում, լուրջ թե կատակով, փափագ զարթնեց մեր գրական խմբակին, մեր հավաքույթներին անուն տալ: Օհաննեսն ասաց, թե Գոնկուր եղբայրներն իրենց գրական խմբակն ունեին (որի անդամներն էին՝ [[Էմիլ Զոլա]], [[Ալֆոնս Դոդե]], [[Իվան Տուրգենև|Տուրգենև]], Հյուսիմանս...), որ հավաքվում էր Գոնկուրների տան վերնահարկում, որին «Ամբար» անունն էին տալիս: Նույն նմանողությամբ, չեմ հիշում ում կողմից, առաջարկվեց «Վերնատուն» անունը, իսկույն հավանություն տվինք, գտնելով այն շատ պատշաճ և տեղին, որովհետև Օհաննեսի բնակարանը այն ժամանակ չորրորդ հարկում էր: Կնքեցինք «Վերնատուն» անունով մեր հավաքույթների վայրը: Այդ անունն այլևսընդմիշտ կապվեց մեզ հետ և քաղաքացիություն ստացավ» (V, 55):

Իսահակյանի՝ բերված պատմությանը ասես կարևոր լրացում է անում Դերենիկ Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» փայլուն հոդված-հուշագրությունը` գրված 1939 թվականին, Հ. Թումանյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ, սակայն այդպես էլ գրողի կենդանության օրոք չտպագրված: «Թումանյանի բարձրադիր բնակարանում հետզհետե, ավելի հաճախակի, սկսեցինք հանդիպել Շանթը, Ավ. Իսահակյանը, Աղբալյանը, ես, ինչ խոսք, որ մեզանից առաջ էլ այնտեղ միշտ լինում էր Ղազարոս Աղայանը:

Խմբակը կազմվեց աննախընթաց եռանդով և վճռականությամբ: Այն երեկոն, երբ ուշ գիշերով, ընթրիքից հետո կազմվեց խմբակը, հիշում եմ, որ կարևոր համարվեց անմիջապես մի անուն ևս գտնելու խմբակի համար: Առաջարկվեց&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; «Վերնատուն» անունը՝ իբրև Թումանյանի բարձրահարկ բնակարանին հարմար անուն:
Այդ դուր եկավ մեզ: Դա հիշեցնում էր մի ուրիշ վերնատուն, ուր հավաքվեցին Քրիստոսի աշակերտները: Դրա մեջ ինչ-որ հոգեկան ներքին իմաստ կար...» (Դ. Դ., XIV, 242): Այս համեմատությունը Դեմիրճյանը ավելի զարգացնում է իր «Վերնատուն (հուշեր)» վերնագիրը կրող ոչ մեծ հուշագրությունում` նույնպես գրված 1939 թ. և տպագրված նույն թվականին «Բանվոր» թերթում (ապրիլի 15): Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը ապրում էր հինգերորդ թե վեցերորդ հարկում, Բեհբության փողոցի վերին մասերում, բուսաբանական լեռան ստորոտին: Այդ բարձր բնակարանի սենյակներից մինը մեր հավաքատեղին էր և տեղի բարձրության պատճառով, նաև Քրիստոսի աշակերտների «Վերնատանը» հավաքվելու և սուրμ հոգուց շնորհք ստանալու կատակով արած նմանությունը մեջ բերելով՝ կազմակերպությունը կոչեցինք «Վերնատուն» (Դ. Դ., XII, 171):

Իսահակյանը 1900 թվականի մայիսին մեկ տարուց ավել տևած ուղևորության է մեկնում Արևմտյան Եվրոպա: Այսպիսով, հազիվ էր սկսել իր աշխատանքները «Վերնատունը», երμ նրա հիմնադիր անդամներից մեկը երկար ժամանակով հայրենիքից բացակայում է: Սակայն «Վերնատունը» մշտապես Իսահակյանի գլխի մեջ էր, այսպես. Ցյուրիխից 1900 թ. հոկտեմμերի 21-ին Հովհ. Թումանյանին ուղարկած նամակում նա հարցնում է. «Ինչպե՞սէ քեֆդ, ի՞նչ ես անում, ի՞նչ է անում Շանթը, ո՞ւր է Դերենիկը, (Աղբալյանին նամակ գրել եմ Մոսկվա), ի՞նչ հալի մեջ է Վերնատունը» (VI, 29): Իսկ արդեն վերադարձից հետո, դեռ մինչև Թիֆլիս գալը, նա Ղազարապատից նույն հարցումն է անում Թումանյանին (1901, սեպտեմμերի 12). «Դերենիկից խաբար չունի՞ս, ի՞նչ է, դեռ չէ՞ եկել այդտեղ: Իսկ Շանթից ի՞նչ ունես գրելու: Ես որ գամ, տեսնենք Վերնատան հալը ի՞նչ է լինելու, երևի առանց դրան մեր օրը սև կանցնի» (VI, 37):

Իր հերթին Թումանյանի կողմից «Վերնատան» անվան առաջին հիշատակմանը մենք պատահում ենք Իսահակյանին ուղարկած նրա նամակում (1901, 21 սեպտեմμերի). «...«Վերնատան» մասին ես հարցնում: Առանց «Վերնատան», իհարկե, ապրել չի լինիլ: Երբոր դու կգաս, Նիկոլն էլ այստեղ է, Դերենիկն էլ կգա -կսկսենք» (Հ.Թ., IX, 282):

Մենք հստակ տեսնում ենք, թե ինչ նշանակություն է ունեցել «Վերնատունը» նրա «զավակների» կյանքում: Եվ արդեն գործուն մասնակցություն ունեցավ Իսահակյանը «Վերնատանը»` սկսած 1901 թ. աշնանից, երբ ինքն ապրում էր Թիֆլիսում:

«Վերնատան» հիմնական վեցյակը, ճիշտ է, իր շարքերում նոր անդամներ չէր ընդունում, սակայն կային հեղինակներ, որոնց համար «Վերնատան» դռները միշտ բաց էին՝ [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյանը]], [[Վրթանես Փափազյան|Վրթ. Փափազյանը]], [[Մուրացան]]ը, [[Նար-Դոս]]ը, ինչպես և նկարիչներ Գ. Բաշինջաղյանը, Մ. Սարյանը, Փ. Թերլեմեզյանը, երգահաններ Ա. Տիգրանյանը, Կոմիտասը: Այս արվեստագետները հաճախում էին «Վերնատուն» հարգելի հյուրի կարգավիճակով: Ահա այդպիսի մի դրվագ է հիշում Իսահակյանը՝ կապված հայ մեծանուն վիպասան Մուրացանի հետ. «Մուրացանի հետ ծանոթացա միայն 1902-1903 թվականներին, Հովհաննես Թումանյանի մոտ, մեր Վերնատանը: Երբեմնակի գալիս էր նա Թումանյանի մոտ: Շատ հարգալից էինք նրա հանդեպ: Նստում էր Թումանյանի կողքին և լուռ լսում էր մեզ: Վերնատան նահապետը՝ Ղազարոս Աղայանը, բարձր ու հզոր ձայնով խոսում էր, Թումանյանը ուրախ բաներ էր պատմում, ու Մուրացանի աչքերը ժպտում էին մեղմորեն: Թվում էր, թե հաճելի էր նրան մեր շրջանը» (V, 40):

«Վերնատան» տանտերը թիֆլիսահայության սիրելին էր, փնտրված մարդ, այնպես որ՝ թե՛ ինքը սիրելի հյուր էր, թե՛ բոլոր հյուրերն էլ «Վերնատուն» էին գալիս սիրով:

*

«Վերնատան» նահապետի տիտղոսը տրված էր Ղազարոս Աղայանին, և այդպես էլ պետք է լիներ թե՛ տարիքի բերումով, թե՛ նրա ունեցած վիթխարի հեղինակության՝ հայության բոլոր շրջաններում: Իսահակյանն այդ առնչությամμ գրում էր. «Առաջին խոսքը պատկանում էր Ղ. Աղայանին, որին Նահապետ էինք անվանում: Գրականության նահապետ: Նրան հարգում էինք և սիրում: Ուշադրությամμ էինք լսում նրա կարծիքները, դիտողությունները: Մեր երեկույթներին, զիջելով մեր թախանձանքներին, Աղայանը երգում էր սիրած Քյորօղլու ասպետական երգերը, իրեն՝ Աղայանի հրաշալի թարգմանությամμ: Պարթև հասակով կանգնում էր նա, հուժկու ձեռքերը շարժելով, բամբ ձայնով կատարում էր Քյորօղլին» (V, 54):

Աղայանն ուներ բարձր բանաստեղծական ինտուիցիա, որն անխափան էր գործում: Ինչպես լեգենդն է հավաստում, «Վերնատան» հերթական հավաքներից մեկի ժամանակ խոսքը Ղազարոս Աղայանինն էր. «Ահա արդեն «Դրոշակի» մի քանի համարներում ես հանդիպում եմ «Հայդուկի երգերից» անվանումը կրող բանաստեղծությունների մի խորհրդավոր ստորագրությամբ՝ «Հայ գուսան», կարդում եմ համարից համար՝ ավելի հավանում, բայց գլխի չեմ ընկնում, թե հեղինակն ով է, մի բան պարզ է միայն, որ մերոնցից է, կովկասահայ և այն էլ իսկական բանաստեղծ, ա՛յ խնդրեմ լսեցեք»: Եվ կարդում է 1900 թ. «Դրոշակի» N 3-ում տպագրված «Գուրգենի անմահ հիշատակին» բանաստեղծությունը՝ «Գըլգըլալով ջուր է իջնում / Մշու մշուշ սարերեն» սկսվածքով:
 
Մի պահ լռություն է տիրում:

-Ավետիք, չլինի՞ «Հայ գուսանը» դու ես,-լռության մեջ լսվում է Նիկոլ Աղբալյանի ձայնը:

-Ես այդպես էլ գիտեի, Նիկոլ, որ դու առաջինը կճանաչեիր, թե ով է «Հայ գուսանը»:

-Դե, ասեք հայդուկը մեր մեջ է,-ուրախացավ Աղայանը, ապա խոշոր ձեռքերով գրկելով Իսահակյանին, ճակատին մի համբույր դրոշմեց»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Դերենիկ Դեմիրճյանն էլ վկայում է. «Ղազարոս Աղայանը ընդունվեց այդ խմբակում իբրև «նահապետ»: Նա պատվավոր անդամն էր «Վերնատան»: Թումանյանի ստեղծագործական և ընկերական կապը այնքան հարգելի էր մեզ համար, որ համաձայնվեցինք մեր գրական ժառանգորդական կապը անցյալ գրականության հետ հաշվել Աղայանի գծով: Ճիշտ է, այնուհետև շատ էր խոսք լինում [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի մասին, որ նա է նոր բանաստեղծության մեր նախորդը, բայց Աղայանի ստեղծագործության ժողովրդական ուղղությունը, նրա ռեալիզմը, նրա անձնավորությունը հաղթեցին, և մենք Աղայանին համարեցինք մեր «Վերնատան» հարազատը» (Դ.Դ., XIV, 242):

Իր հրաշալի «Նվեր Վերնատանը» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը Աղայանին է հղում իր առաջին ներբող արձակ-բանաստեղծությունը.

ՄԵՐ ՆԱՀԱՊԵՏԻՆ` Ղ. ԱՂԱՅԱՆԻՆ

Ինչ թեթև՜ է թրթռում թիթեռը, ինչի՞ց է, որ նա չի հակվում դեպի գետինը:

-Անհոգ է նա, հոգսն է միայն, որ ծանրացնում է մարմնի քաշը և հակում դեպի գետինը: Նայի՛ր, նստեց ճահճի տիղմի վրա, ինչի՞ց է որ այնպես ճերմակ-մաքուր են նրա թևերը:

-Անմեղությունը կեղտ չի վերցնում: Ինչպե՜ս մի րոպե հանգիստ չի նստում տեղը, ինչպե՜ս պոկվում է տեղից, ինչպես ուզում է թռչել վե՜ր, վե՜ր, դեպի երկնքի կապույտ անդունդը:

-Ճշմարիտ է. ինչպես գոլորշին, ինչպես ջերմությունը, ինչպես աղոթքը՝ այնպես էլ մաքուր և ջերմ սրտերը թռչում են վեր, միշտ վեր, դեպի եթերքի ջինջ կապույտը» (Դ.Դ., I, 63):

Վերնատան Աղայանի հրաշալի դիմանկարն է տալիս իր հուշերում Իսահակյանը. «Ղ. Աղայանին ավելի մտերմացա 1900-ական թվերին, երμ կազմվել էր մեր «Վերնատունը» և հաճախակի հանդիպումներ ու գրական զրույցներ էինք ունենում Հ. Թումանյանի տանը և երբեմն էլ Աղայանի մոտ: Նա այլևս մեր գրական նահապետն էր: Ինքը գրեթե դադարել էր գեղարվեստական բաներ գրելուց, բայց իսկական հոր պես հրճվում էր մեր «Վերնատան» ընկերների գրական հաջողություններով: Մենք նրան շատ սիրում էինք և հարգանքով էինք վերաբերվում նրա կարծիքներին, նկատառումներին: 

...Աղայանը խորքով օպտիմիստ էր, վիշտն ու տխրությունը չափազանց կարճատև պահեր էին նրա մոտ: Կարելի է ասել, որ նա իր կյանքում երբեք չհիասթափվեց, միշտ մնաց ոգևորված, հավատով... Աղայանը պարզ, հասարակ, ընկերական մարդ էր, այն, ինչ որ ուրիշները փակում էին յոթը կողպեքի տակ, նա սրտաբաց ասում էր, պատմում էր իր անցյալից դեպքեր, արկածներ, անեկդոտներ... Միամիտ էր շատ, ունեցածը՝ երեխայի խորամանկություն, այնպես թափանցիկ էին նրա մտքերը: Սիրտը լեզվի վրա էր» (V, 37):

1905 թվին, Ամանորի օրը՝ հունվարի 1-ին, Թումանյանը իր «Բանաստեղծություններ» (1903) ժողովածուն նվիրում է Ղազարոս Աղայանին հետևյալ ընծայագրով. «Իմ անգին Ասլան ապորը -Ղ. Աղայանին»: Իսկ գրքի անվանաթերթին թողնում է հետևյալ [[էքսպրոմտ]]ը.

Անցավ հին տարին, կանցնի և նորը,&lt;br&gt;
Կանցնի՞ արդյոք մեր անμախտ օրը:&lt;br&gt;
(Հ.Թ., I, 397)

Բոլորը, բոլորը շատ էին սիրում Աղայանին, այդ է վկայում և Թումանյանին ուղղված նամակում Աղբալյանի հետևյալ հատվածը (1907, 11 հունիսի, Փարիզից). «Մեր Նահապետն ինչպե՞ս է, այդ ժխորի մեջ, երևի, այնպես է զգում, ինչպես մեկը Խոջի բաղնսում, իր պարզ խելքով նայում ու զարմանում է, թե ի՞նչ են իրար միս գզում, գրազ կգամ, որ դաշնակցական չէ և ամեն օր հետդ վիճում է. իմ սրտագին բարևները և որդիական հարգանքս» (ԹՈՒՀ, IV, 382):

Արդեն միայն Աղայանի պես վիթխարի հեղինակության անդամակցությունը «Վերնատանը» ոգևորում և խանդավառում էր նրա երիտասարդ անդամներին: 


* 

Եվ թեև «Վերնատան» նահապետն էր Աղայանը, սակայն «Վերնատան» ստեղծողը, մշտագործիչ մարտկոցը, առանցքային դեմքը Հովհաննես Թումանյանն էր: Դե, ասենք, հենց «Վերնատան» ստեղծելու միտքը շատ նման էր Թումանյանին, նա ուզում էր, որ լինի մի անկյուն այս մեծ աշխարհում, ուր ինքը և իր համախոհ ընկերները հավաքվեին և զբաղվեին իրենց սիրած գործով՝ գրականությամբ: Նրանք համախոհներ չէին միայն, նրանք հայ գրականության վաղվա օրն էին, ճակատագրի բերումով գտել էին միմյանց և Թումանյանի գաղափարով համախմբվել մեկ ընդհանուր ուղղվածություն ունեցող խմբավորման մեջ: Եվ այդ զորեղ անունները պիտի կերտեին XX դարի հայ գրականության դեմքը:

Նշանակալից է Իսահակյանի ուղերձը՝ հղած իր ընկերոջը՝ Թումանյանին, 1903 թ. հուլիսի 21-ին. «Մեծ սպասելիք ունեմ Սինամ թագավորիցդ, քանի որ նրա մեջ կա քո անձնական ստեղծագործությունդ, կա սիմբոլ և գեղեցիկ պատկերներ, անհամբեր սպասում եմ գրքիդ լույս տեսնելուն՝ կարդալու համար «Անուշը»... Բայց ինչ էլ որ լինին քո պոեմներդ՝ մեր գրականության մեջ դարաշրջան են կազմելու: Ապրիր և ստեղծագործիր -ահա քո ուղին, մեզ թող կռվի դաշտը, ինչ կուզե թող լինի.-«Թող կործանվի աշխարհը, և ես կընկնիմ նրա ավերակների տակ», սա Հորացիոս μանաստեղծի խոսքերն են, որ իմ վերջին տրամադրության լոզունգն է, նշանաμանը» (VI, 41):

Դերենիկ Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մի գողտրիկ հատվածը նվիրված է Բեհբության 50 տան տիրոջը՝

Հ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻՆ

Երμ մանուկ էինք՝ սիրում էինք խաղալիք: Դարձանք պատանի՝ սիրեցինք մեր նմանին: Երիտասարդ էինք՝ սիրեցինք փառք, գործ, գիտություն: Կծերանանք՝ պիտի սիրենք հարգանք, դրամ, հանգիստ և մեր սերունդը:

Սակայն երμ անհունի դռներին հասած՝ պիտի լսենք հավիտենության շունչը՝ Գիտե՞ս ինչ պիտի սիրենք.

Աղո՜թքը...»: 

(Դ.Դ., I, 63)

Թումանյանապաշտ Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը գլխավորում էր կազմակերպությունը՝ իբրև նրա իրական ուժը, գրական մեծ արժեքը: Ավետիք Իսահակյանը կազմում էր այդ գրական կոլեկտիվի ոսկե ֆոնդը, իսկ ես դեռ «ձայն էի պահում» իբրև ապագա խոստացող և ամենից կրտսերը... Թումանյանը շարժիչ ուժն էր «Վերնատան»: Նախ և առաջ նա ուներ հարուստ գրադարան, առանձնակի սենյակ, հյուրասեր սեղան, ընկերության տաքացնող զվարճախոսություն և, որ գլխավորն է, գրական-հասարակական ուժեղ դիրք: Այն ժամանակվանից իսկ արդեն զգացվում էր, որ Թումանյանի բնակարանը դառնում էր մի տեսակ գրական սալոն, գրական շարժման մի նոր կենտրոն, որի ֆոկուսը Թումանյանն էր» (Դ.Դ., XII, 172):

«Վերնատուն» վերնագրով հուշային դրվագը, որի համար հիմք է ծառայել Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» հոդված-հուշագրությունը, գրվել է Թումանյանի մահից 16 տարի անց և տպագրվել է 1939 թվին «Բանվոր» թերթում և ապա տարիներ անց Դերենիկ Դեմիրճյանի ակադեմիականի XII հատորում, 1985 թվին, մինչդեռ «Հովհաննես Թումանյանի մասին» կոթողային հուշագրությունը անտիպ է մնացել և միայն 30 տարի անց առաջին անգամ տպագրվել է «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքում (Ե., 1969, էջ 22-48):

Լավ է, որ այդ հոդվածը հեղինակը չի ոչնչացրել «անհատի պաշտամունքի» տարիներին: Ասենք, Դեմիրճյանը գրել է այն հենց ի սկզբանե չտպագրելու նպատակով, թողնելով նրա հրապարակումը ապագային: Եթե նա մտադիր լիներ այն տպելու, մի՞թե այդպես հանգիստ կգրեր Ն. Աղբալյանի և Լ. Շանթի անունները: Ուրիշ բան «Վերնատուն» հուշային դրվագը. այ այստեղ նա շատ զգուշորեն գրում է. «Կազմակերպությունը մեծ չէր, այնտեղ մտան Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Ավ. Իսահակյանը և մի երկու այլ գրողներ» (Դ.Դ., XII, 170): Հասկանալի է, որ այդ երկու այլ գրողներն էին Աղբալյանը և Շանթը: Սակայն և մեծ հուշագրությունից առանձնացված «Վերնատուն» հուշ-դրվագը զգալի արժեք ունի, մենք Դեմիրճյանին ենք շնորհակալ, որ նա իր երկու հոդվածներում փաստորեն բացատրեց «Վերնատան» գաղափարական էությունը և խմբակի անելիքները: Դեմիրճյանը գրում էր. «Ի՞նչ էր «Վերնատան» ներքին էությունը, ինչո՞ւ առաջացավ այդ կազմակերպությունը:

«Վերնատան» անդամներն իրենց սահմանագծում էին [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյանի]] և նրա հետևորդների ազգայնական տենդենցիոզ գրականությունից: Այն ժամանակ իսկ, թեև շատ դժվարին էր տարբերել, վերնատունցիները զատում էին ազգային և ազգայնական կուլտուրաները: Ապա նաև որոշ ձգտում կար մանավանդ Թումանյանի և Ավետիք Իսահակյանի մեջ՝ վճռապես գնալու ժողովրդական ստեղծագործությունների ուղիով: Աղայանն արդեն այդտեղից էր գալիս: Ես նրանց միանում էի, ըստ երևույթին, շատ տարբեր թևանցիկ շարժումով, բայց վերջնական նպատակակետը միևնույն տեղը -ժողովուրդը: ...Թող այն հանգամանքը, թե մենք որքան բարձր գրականություն ստեղծեցինք այն ժամանակ, բանը ձգտումն էր, սկզբունքը, ուղղությունը: ...Հավաքույթներն անցնում էին աշխույժ, ուրախ և սրտալի: Որքան նախաճաշեր դառնում էին ճաշ, ապա երեկոյան թեյ և վերջը կեսգիշերներից շատ անց ընթրիք ու լուսաբաց» (Դ.Դ., XII, 171, 172):

Այդպիսի մի վերնատանյան կեսգիշերային քեֆից հետո լուսադեմին «Օրփեյի թագավորությանը» հանձնվելու պահն է նկարագրում Դեմիրճյանը հումորով լեցուն իր գրական կատակներից մեկում (հարկ է ասել, որ այդ ժանրի լավ վարպետ էր Դեմիրճյանը).

Չորսին նոր պրծան կեր ու դավերը,&lt;br&gt;
Դատարկ տնկեցին գինու գավերը.&lt;br&gt;
Ամեն մինն առավ բարձի լավերը,&lt;br&gt;
Թողին սարսաղիս անքուն ցավերը,&lt;br&gt;
Ու իրենք ընկան քնի ծովերը.&lt;br&gt;
Հնգին կանչեցին բակից հավերը:&lt;br&gt;
Ամենից առաջ Շանթը շնթռկեց,&lt;br&gt;
Նրանից հետո Նիկոլը կոլոլ&lt;br&gt;
Երկուտակ պառկեց,&lt;br&gt;
Քթով վեր քաշեց զուռնա ու դհոլ,&lt;br&gt;
Հանեսն էլ հերսից&lt;br&gt;
Խմածը մարսեց,&lt;br&gt;
Այժմ, Դերենի՛կ,&lt;br&gt;
Մնացիր մենիկ: &lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը, Ե., 2007, էջ 43)

«Քանի անգամ է վիթխարի նահապետը՝ նստած Թումանյանի ուղիղ դիմացը՝ Ասլանը իր Ասլան բալասիի դիմաց (իրենց խոսքն էր այդ) որոտացել իր Քյորօղլին: Նահապետը դեռ թարմ էր, Թումանյանը թև էր առնում ավելի լայն թռիչքի համար, Ավետիք Իսահակյանը պատրաստվում էր բաց անելու իր հոյակապ Շիրակի դռները: Կլասիկներով ոգևորված, նրանց անունները կատակով փոխառած՝ Թումանյանը՝ [[Շեքսպիր]], Իսահակյանը՝ [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնե]], ես՝ [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]]...» (Դ.Դ., XII, 172):

Երբ կարդում ես այս տողերը, խորհում ես, որ հիրավի հազվագյուտ երջանիկ մի շրջան է եղել «Վերնատան» զավակների համար 1900-1910 թվականները՝ բոլորը դեռ երիտասարդ, ստեղծագործական վերելքի մեջ, Հայրենիքը՝ այսպես թե այնպես դեռևս հեռու պատերազմներից ու կոտորածներից: Ողջ XX դարի պատմության մեջ նման «խաղաղ» տասնամյակ չի լինի՝ իրոք որ «աստեղային տասնամյակ», ինչե՜ր գրեցին, ի՜նչ գրքեր հրատարակեցին, ուր հասցրին հայ գրականության փառքը: Եվ այս պրոցեսում անուրանալի է «Վերնատան» դերը: Անուրանալի է «Վերնատան» մշտագործ մարտկոցի՝ Հովհ. Թումանյանի դերը, նրա եռանդը, կիրքը, ընկերներին համախմբելու ձիրքը, նվիրումը «Վերնատան» գործունեությանը: Այս ուժերի վատնումը, ինքն իրեն չխնայելը, «ոտքի վրա մաշվելը» նկատի ունի Շանթը, երբ գրում է (1903, հուլիսի 27-28) Աբասթումանում բուժվող Թումանյանին. «Պիտի ասես, թե էլ ինչի կը նմանի կյանքը. շատ ես սխալ, պարզապես վարժության խնդիր է... Հենց որ ուժերդ գալիս են, դու արդեն վատնում ես, վիճում, երգում, վազվզում, ինչպես սրանից տասը տարի առաջ: Դու այլևսերμեք ո՛չ վիճելու ես, ո՛չ վազելու ես, ո՛չէլ երգելու, եթե ուզում ես, որ առողջ լինես ու առողջ մնաս, եթե ուզում ես մի բան արտադրես, եթե ուզում ես մի բանի պետք գաս: Դու չափազանց ես անփույթ դեպի քեզ, ինչպես ընդհանրապես դեպի ամեն բան: Դե մի՛ բարկանա, վերջացրի և էլ այս մասին երμեք բերանս չեմ բանա...» (ԹՈՒՀ, IV, 376-377):

Մեկ տասնամյակ միայն վերելք. իրապես որ արդարացվեց խմբակի անունը՝ վեր-նա-տուն: Մի խմբակում դարիս ամենափայլուն գրական աստղերը: Վերնատան հերոսը Թումանյանն էր: Եվ դա այդպես էլ կար: «Օհաննեսը կենտրոնաձիգ անձնավորություն էր`-գրում է Իսահակյանը Թումանյանին նվիրված իր հրաշալի հուշերում,-հյուրասեր, մարդամոտ: Զրույցի համար հոգի էր տալիս: Օրվա որ ժամին գնայիր նրա մոտ, ձեռքի գործը կթողներ և, ժպիտը դեմքին, կնստեր զրույցի:

...«Վերնատանը» տեղի ունեցած զրույցներից հիշում եմ Օհաննեսի մի քանի խոսքերը գրականության մասին:
 
-Իզուր ջանք է՝ անտաղանդ մարդկանց օգնել՝ գրող դառնալու համար: Իր եղջյուրները պախրան ինքը պիտի շինի:

-Ո՛չ մի քննադատ չի կարող իմ լավ ոտանավորը վատացնել և վատ ոտանավորը՝ լավացնել:

-Բանաստեղծությունը չի գրվի հանգով ու վանկով, այլ սրտով ու զգացմունքով: 

-Գրականությունը հայրենիք չունի, μայց յուրաքանչյուր հայրենիք իր գրականությունն ունի» (V, 54, 56):

Իսահակյանի դիմանկարը Թումանյանի մասին գալիս լրացնում է իր հուշերում Դեմիրճյանը. «Ասել, թե Թումանյանը ոչ լրիվ, այլ գոնե բավականաչափ, կարդացել էր համաշխարհային կլասիկներին՝ դա կլիներ սխալ: Բայց նա Շեքսպիրի մի քանի տրագեդիաներին լավ էր ծանոթ: Ուսումնասիրում էր առանձնապես «Համլետը», համեմատում էր [[ռուսերեն]] և [[հայերեն]] թարգմանությունները, նայում անգլերեն-ռուսերեն [[բառարան]]ները, դրանց միջոցով ճշտում զանազան [[ֆրազ]]ներ: Սիրում էր երկար խոսել «Համլետի» մասին:

Հունական տրագեդիայի ընթերցումներին և քննադատություններին մասնակցում էր մեծ սիրով, թեև նրանցով զբաղվելու դրդել էր Շանթը, որ սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով: Սիրում էր խոսել նաև [[Գյոթե]]ի մասին: Հատկապես սիրում էր [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինին]] և [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովին]]: Բայց ինչ կլասիկի մասին էլ խոսեր, վերջը կրկին գալիս էր իր առանձնապես սիրած «Համլետին»:

Ինձ միշտ թվացել է, որ նա ստեղծագործության գաղտնիքները վերցնում էր Շեքսպիրից և գործադրում Պուշկինի նման:

...Ես չեմ կարող ասել, որ Թումանյանը ժխտում էր, օրինակ, Գամառ-Քաթիպային, որովհետև սա ազգայնական բանաստեղծ է: Բայց միաժամանակ չեմ կարող Թումանյանին համարել Գամառ-Քաթիպային համակրող բանաստեղծ: Թումանյանը դեմ էր ազգայնական ուղղության ոչ նրա համար, որ ինքը ազգայնական մտայնություն չուներ: Նա հիացմունքով էր խոսում [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] մասին: [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանը]] նրա մշտական զբաղմունքի առարկան էր: ...Նա մեծապես ձգտում էր ազգային համերաշխության ուրիշ ազգերի վերաբերմամբ և հոգու խորքում ընդհանրապես հումանիստ էր շեքսպիրյան տիպի: Գրական ռեալիզմը, նրա ժողովրդական դեմոկրատական ոգին մեծապես օգնեցին Թումանյանին սթափ մնալու ազգայնական գրական ուղղությունից: Թումանյանը ամեն անգամ խորանում էր ժողովրդական ստեղծագործությունների լուսաբանության մեջ: Ժողովրդի կյանքը, ձգտումները, փիլիսոփայությունը, բանահյուսությունը, լեզուն՝ այս ամենը նրա ուղեցույց փարոսն էին» (Դ.Դ., XIV, 243, 245, 248):

Մենք հստակ պատկերացնում ենք, որ իր ընկերների համեմատ քիչ թե շատ ապահով վիճակը Թումանյանինն էր: Նախ նա ուներ իր հրաշալի ընտանիքը, տիկին Օլգան և բազմաթիվ զավակներ, իր տունը, տեղը, առանձին սենյակ-սալոնը՝ «Վերնատունը», ուր շատ հաճախ օրերով ապրել են Դեմիրճյանը, Աղբալյանը, Շանթը: Եվ բոլոր վերնականները միաձայն գրում են այն մասին, որ Թումանյանը չափից ավելի հյուրասեր, առատաձեռն մարդ է եղել, նրա սեղանատան սուփրան պատկերավոր ասած, երբեք չի հավաքվել: Իսկ երբ Թումանյանը որոշակի ժամանակով բացակայել է Թիֆլիսից (ինչպես, օրինակ, 1902 թվականի աշնանը, երբ պոետը բուժվել է Աբասթումանում), վերնականները իրենց լքված ու միայնակ են զգացել, այնպես, ինչպես իր կատակ չափածո տողում գրում է Դեմիրճյանը.

Բոտանիկյան այգու վզին&lt;br&gt;
Բողոքում ենք, որ համադամ&lt;br&gt;
Մենք՝ Վերնատան իբրև անդամ,&lt;br&gt;
Բան չի տեսավ մեր խեղճ ատամ,&lt;br&gt;
...Ու գնում ենք հիմա դարդակ,&lt;br&gt;
Մեղավոր ես աստըծու տակ...&lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, «Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը», Եր., 2007, էջ 44)

1900-ական թվականներին երիտասարդ վերնականներից դեռ ոչ մեկը ամուսնացած չէր: Եվ տնային մթնոլորտ, ընտանիքի ջերմություն, քաղցր զրույց թեյի սեղանի շուրջ՝ այս ամենը ռեալ էր դառնում վերնականների համար միմիայն Թումանյանի, նրա հյուրընկալ օջախի շնորհիվ:

«Վերնատան» մթնոլորտը իր հուշերում շատ անմիջական է ներկայացնում բանաստեղծի դուստրը՝ [[Նվարդ Թումանյան|Նվարդը]]. «Վերնատան հավաքույթներն ունեին իրենց երկրորդ մասը՝ ուրախ ժամանցը. թեյ, ընթրիք, երգ, քեֆ, անեկդոտներ, զվարճալի ու սրամիտ պատմություններ՝ գրական այլևայլ մարդկանց կամ իրենց կյանքից: Այդ երեկոներին երգում էին զանազան երգեր, ինչպես «Քյորօղլի», «Սայաթ-Նովա»յի «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս» և այլն: Վերնականների կյանքից նկարում էին զանազան ծաղրանկարներ, գրչի հանաքներ անում, որոնց հեղինակը Դերենիկ Դեմիրճյանն էր:

Կին հյուրերին ասում էին վերնանուշներ: Գրական հավաքույթներին հյուրերը մշտապես հյուրասիրվում էին քիշմիշով և լաμլաμուով, որին ասում էին վերնահատիկ:

...Վերնատունն ուներ իր մշտական հյուրերը՝ ինչպես Ֆիլիպ Վարդազարյան, բժիշկ Արիստակես Զարգարյան, իշխանուհի Մարիամ Թումանյան, պատմաբան Հակոբ Մանանդյան՝ իր կնոջ հետ, և էլի ուրիշներ»: (Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր և զրույցներ», Երևան, 2009, էջ 14, 15):
 
Նվարդ Թումանյանը իր հուշերում պատկերել է նաև «Վերնատան» արտաքին տեսքը. «Վերնատան բնակարանն ուներ լայն, երկար, լուսավոր, գեղեցիկ միջանցք՝ հայրիկի սենյակից մինչև պատշամբը: Միջանցքի երկու կողմի պատերից հայրիկը կախել էր հունական և հռոմեական դիցաբանությունից նկարներ, հիշում եմ Զևս, Հերա, Ապոլլոն, Վեներա և ուրիշներ: Մեր նոր բնակարանը հինգերորդ հարկում էր, Բուսաբանական այգու դիմաց, երկու կողմից պարտեզ ուներ, գեղեցիկ տեռաս» (նույն տեղում, էջ 12-13):

Նորից խոսքը տանք Դեմիրճյանին. «Թումանյանը թովիչ հատկություն ուներ: Արդեն նրան տեսնելով դահլիճի մեջտեղ կամ առանձնասենյակի թիկնաթոռին, կամ սեղանատանը սեղանի գլխին նստած՝ ներս մտնելիս հյուրը զգում էր, որ սենյակը լիքն է: Թումանյանը լցնում էր բնակարանը, մարդկանց հավաքույթը: Նրա դահլիճը «մեջլիս» էր: Իսկ այդքան հյուրերի բազմությունը, հաճախությունը, հազար ու մի առիթներով գնալ-գալը, այդ հացկերույթները, աշխույժը՝ նրա տունը դարձրել էին վանք, տոնախմբություն, շարունակական, հարատև տեսակցությունների վայր» (Դ.Դ., X, 255):


*

Թումանյանից հետո «Վերնատան» երկրորդ կարևոր դեմքը Ավետիք Իսահակյանն էր՝ երիտասարդ, բայց արդեն լայն ճանաչում ձեռք բերած պոետ:
 
Թերևս Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» ձոներգերի շարքում լավագույն երկը կարելի է համարել «Ավ. Իսահակյանին» ուղղված բանաստեղծությունը (բերում ենք հատվածաբար).

Է՜յ, Ավո՛ ջան, հիշո՞ւմ ես&lt;br&gt;
Ալագյազը վեհ ու վես,&lt;br&gt;
Շիրակ դաշտը ծովի պես,&lt;br&gt;
Մենք ճամփորդներ՝ դուն ու ես:

Ա՜խ, ինչ լա՜վ էր, հրաշալի՜,&lt;br&gt;
Դու քեզ հաշվող մի Գյոթե,&lt;br&gt;
Ես էլ Շիլլեր իբրև թե.-&lt;br&gt;
Երկուսս էլ վես պատանի...

...Մի՞տդ է հովը մեղմակի,&lt;br&gt;
Վեհ գիշերը Շիրակի,&lt;br&gt;
Ձայնը քարվան-զանգակի,&lt;br&gt;
Քո մտքերը միստիկի...

Պառկում էինք ձեր կտրան,&lt;br&gt;
Աստղոտ երկինք մեր վրան՝&lt;br&gt;
Ու մտքերով սո՜ւր թռչում&lt;br&gt;
Դեպի աստղեր ու կորչում...

...Ապա Անի՜ն պանծալի,&lt;br&gt;
Շքեղ տիկինն երբեմնի,&lt;br&gt;
Իր զարդերով հրաշալի&lt;br&gt;
Հիմա փշուր, սգալի...

...Մի՞տդէ, որ հյուր գնացինք&lt;br&gt;
Ալագյազին երկնաձիգ&lt;br&gt;
Այն գիշերը գեղեցիկ,&lt;br&gt;
Աստեղավառ, թափանցիկ:

...Ո՞ւր են, ուր՞ են այն օրեր,&lt;br&gt;
Այն ծաղկունքը ցոլցլուն,&lt;br&gt;
Այն ջրերը զղզղուն,&lt;br&gt;
Այն հովերը օրորուն...

Թռա՜ն, կորա՜ն այն օրեր&lt;br&gt;
Հավքերի հետ, հովի հետ,&lt;br&gt;
Մարոյի զի՜լ երգի հետ,&lt;br&gt;
Կորան անհետ ու հավե՜տ...

Այսպես է հիշում Իսահակյանի հետ իր ճամփորդությունները հայրենի երկրում Իսահակյանի պոեզիայի մեծ երկրպագու երիտասարդ բանաստեղծ Դեմիրճյանը: Իր «Հուշերում» Դեմիրճյանը փորձում է ժամանակի, անձնական հանդիպումների և Վերնատան ֆոնի վրա ցույց տալ Իսահակյան բանաստեղծի և մտածողի կերպարը:

«Ավետիքը գալիս էր ուրույն ոճով ու լեզվով: Դա մեծ նորություն էր: Նրանից առաջ և նրա հետ միասին Հովհաննես Հովհաննիսյանն ու Հովհաննես Կոստանյանը տվել էին ժողովրդական երգի նմուշները: Ճշմարիտ է, որ Հովհաննիսյանի «Արազն եկավ»-ը հալյուցինացիայի պես ազդեց Ավետիք Իսահակյանի վրա, բայց Հովհաննիսյանի ժողովրդական երգը մնաց ժողովրդական երգի սահմաններում: Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան թե՛ իբրև արտաքին ձև, և թե՛ իբրև, մանավանդ բովանդակություն: Դա բոլորովին նորություն էր:

...Ավետիք Իսահակյանը իսկույն գրավել էր հասարակության համակրանքը, նա նվաճել էր և՛ անուն, և՛ դիրք, հասել էր ոճի և վարպետության կայունացման աստիճանին: Բայց դժգոհ էր, դժգոհ ո՛չ պոեզիայի ոճական-ձևական հարցերում, դժգոհ էր կյանքի, ներանձնական, համաշխարհային խնդիրներում: Նա գրում էր ոչ բանաստեղծություններ գրած լինելու համար, այլ իրեն տանջող մտքերին ու զգացմունքներին ելք որոնելու համար: ...Ավետիքի պոեզիայի ինքնատիպությունն այսպիսով ոչ թե նրա լեզուն ու ոճն էին ինձ համար, այլ նրա բովանդակությունը, իր որոնումներն ու գյուտերը, վերջապես՝ ինքը... Ավետիք Իսահակյանը ստեղծագործության մեջ որոնում է նրա խորությունը, ներքին էությունը: Ներքին ձևը, եթե ձևն ևս նշանակություն ունի և, իհարկե, ունի» (Դ.Դ., XIV, 273-277):

Վերնականները ուժեղ էին միմյանցով: «Վերնատունը» համախոհների միություն էր: Յուրաքանչյուրը նրանցից զգում էր ընկերոջ ուսը: Իսահակյանը «Մշակի» 1904 թ. թիվ 2-ում կարդալով Լ. ստորագրությամբ [[Լեո]]յի գրախոսականը Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (1903) նոր ժողովածուի մասին, անկեղծորեն վրդովվում է: Լեոյի գրախոսականն ավելի շուտ կարելի է համարել միտումնավոր, սուբյեկտիվ քննադատության արգասիք: Նա մասնավորապես գրում էր. «Ժողովածուն մի հայելի է, որի մեջ ընթերցողը տեսնում է մի հուսատու բանաստեղծի, որ սակայն չի զարգանում, առաջ չի գնում, այլ մնում է քարացած», և որակավորում է Թումանյանին՝ «լեռներ երգող բանաստեղծը մնում է միակողմանի, միամիտ»: Թումանյանի պոեմներից միայն «Դեպի անհունն» է ընդունում, մինչ այդ քննադատելով «Պոետն ու մուսան» և «Սասունցի Դավիթը» («Մշակ», 1904, թիվ 2):

Իսահակյանը Թումանյանին ուղղված նամակում (1904, փետրվարի 23) գրում է. «Ինչո՞ւ էդ &lt;...&gt; Լեոն էլ քեզնից վազ չի եկել, ի՛նչ է ուզում ասել այդ մարդը, պետք է դրան իրեն տեղը ցույց տալ, «Վերնատունը» պիտի սկսե այսուհետև շա՜տ եռանդուն գործել, և հասարակության մեջ իրեն մասին վկայել, մի հանդես հրատարակենք կամ այլ բան, մեր գեղարվեստական սկզբունքները պարզենք, մեր գրուպան ցույց տանք, թե չէ բոլորովին դրանք մեզ հող ու մոխրի հետ կհավասարեցնեն» (VI, 45):

Իսահակյանը հստակ մատնանշում է, որ Լեոն և նման բնույթի պահպանողական-հետադիմական գրական գործիչները հանդես են գալիս և՛ «Վերնատան», և՛ նրա զավակների դեմ, որ այնուհետև ևս կձգտեն հաստատել իրենց թվացյալ առավելությունը, հավատարմությունը իրենց աշտարակից երևացյալ «ազգային ակունքներին», ուստի «Վերնատունն» ավելի ակտիվ դիրքորոշում պետք է ունենա, վերնականները պետք է հանդես գան նոր ստեղծագործություններով, և ակնհայտ է, որ հենց «Վերնատան» խումբն է այսօր առաջատարը հայ գրականության: Սակայն Իսահակյանը պահանջում է ավելի արդյունավետ գործունեություն և նոր գրքեր: Թեև այս նամակը գրված էր «Վերնատան» ստեղծման 5-րդ տարեդարձին, սակայն այն ցույց է տալիս, որ ամեն ինչ չէ, որ խաղաղ ու անվրդով էր դարասկզբի թիֆլիսյան հայ գրականության երկնակամարում: Կար հնի պայքարը նորի դեմ: Եվ նորը իրեն առավել լիաթոք պիտի հաստատեր: 

Ահա, երբ 1902 թվականի աշնանը Թումանյանը մի տևական ժամանակ բուժվում էր Աμասթումանում, մշտական նամակագրություն է ունեցել վերնականների հետ: Իսահակյանին գրած նամակում (նոյեմբերի 9) Թումանյանը պատմում է իր վիճակից, իր հոգսերից. «Առողջությանս մասին ի՞նչ ես հարցնում. մեզ նման մարդիկ ինչպե՞ս կարող են առողջ լինել էս ժամանակներում, էն էլ փառք աստծու, որ կենդանի ենք, «Մշակի» ջգրու: Ես այժմ ավելի լավ եմ: Ուժասպառ եմ եղած ու ջղերս քայքայված, բոլորովին քայքայված: Բժիշկն ասում է, այս ջղերով ոչ կարելի է ապրել, ոչ պարապել, պետք է հանգստանաս, ապրես միանգամայն բույսի նման: Եվ ահա քեզ մի նոր վրդովմունք. հիմարը երևի չգիտի, որ բույսերն էլ են թառամում, և շատ բույսեր՝ մեզ նման՝ նույնիսկ աշունք չհասած: Նրանց տանջանքի մասին տեղեկություն չունի, և ինչ պետք է հասկանա նրանցից, քանի որ ականջը դնում է սրտիս, լսում է, լսում, ու իսկի այնտեղ էլ չի հասկանում, թե ինչ կա: Ասում է հանգստացիր, բայց մի՞թե հեշտ հանգստություն կա մեզ համար:

...Սակայն ես այն օրվանից եմ հանգստացել, ինչ որ համոզվել եմ, թե էլ չի լինելու այդ դիմումը (խոսքը Լ. Շանթի գրած շրջաբերական-նամակի մասին է, որով նա կոչ էր անում Թումանյանին օգնություն ցուցաբերել վերջինիս բանաստեղծությունների նոր ժողովածուն տպագրելու համար,-Ա.Ի.): Ինչ լինելու է թող լինի, բայց թող մեզ վրա չծանրանա զանազան գյադաների բարերար ձեռքն ու մուննաթը: Ամեն մարդուց էլ չի կարելի լավություն ընդունել» (Հ.Թ., IX, 359-360):

Իսկ ինչպե՞ս էր ներկայացնում «Վերնատան» գործունեությունը, առօրյան, խնդիրները ինքը՝ Իսահակյանը: Այս պատկերացումները վերհուշի ձևով շարադրված են նրա «Հովհաննես Թումանյան» հուշագրությունում: Նախ. «Ընթերցում էինք մեր նոր գրած μաները, քննադատում, կարծիքներ փոխանակում» (V, 54). հենց գրական ստուդիայի առաջնային գործերից է նոր երկերի ծանոթացումը գրչընկերներին, քննարկումներ, մտքերի փոխանակություն: Հիշենք Իսահակյանի «Հայդուկի երգերի» հետ կապված դրվագը: Եթե Թումանյանն ու Իսահակյանը սիրում էին իրենց նոր գրվածքները վերնականներին ընթերցել, ապա Դեմիրճյանը և Շանթը նախընտրում էին նոր գրած երկը մինչև հրատարակումը չծանոթացնել ընկերներին: Մանավանդ Դեմիրճյանը, որն իր նոր գրածները մինչ հրատարակումը գաղտնի էր պահում: Եվ ինչպես վկայում են ժամանակակիցների հուշերը, նա այդպիսին մնաց մինչև վերջ: 
 
Մինչդեռ Իսահակյանը երբեք չի երկյուղել հրապարակելու իր գրածները և խանդավառվել է ընկերների կարծիքներով:

Այս տեսակետից շատ ուշագրավ է գրականագետ [[Ռուբեն Զարյան]]ի «Ավետիք Իսահակյան» հուշագրությունում բերված մի հուշ-պատմությունը՝ կապված «Վերնատան» հետ:

Զարյանը գրում է. «Խոսք բացվեց ստեղծագործական հոգեբանության շուրջը, այն մասին, որ ամեն մի գրող իր անհատականության, խառնվածքի համեմատ ուրույն դրսևորումներ ունի: ...Երբ բոլորն արտահայտվեցին՝ առանց, իհարկե, հարցը լուծելու, Վարպետը ժպիտը քթի տակ, դարձավ մեզ.
 
-Մի օր «Վերնատանը» խոսք բացվեց այն մասին, թե գրողը, երբ գրում է, պե՞տք է ուրիշներին ասի, թե ինչ է գրում: Ամեն մեկն ասում էր, թե ինքն ինչպես է վարվում: 
Ես մի բան ասի, Շանթը մի ուրիշ: Հիմի չեմ հիշում, թե ինչ: Հերթը հասավ Դերենիկին: Սա թե՝ «Ես ոչ ոքի ոչինչ չեմ ասում. նախ՝ դա կարող է ցրել, զրկել կենտրոնացումից. երկրորդ՝ կարող են կանխել, ինձնից լսել, գրել ու ինձնից էլ առաջ հրատարակել»: Թումանյանը, որ չէր խոսել, Դերենիկին առարկեց. «Ես քո էդ գաղտնապահությունը չեմ հասկանում: Մարդ էդքան էլ վախկոտ չպիտի լինի, գողանալս ո՞րն է, իմ պատմածը ուրիշը ուզում է՝ թող գրի. սյուժեն կարող է վերցնել, բայց էն հոգին, էն շունչը, որ ես պիտի դնեմ մեջը, հո՞ չի կարող վերցնել, պիտի դնի իր հոգին, իրա շունչը, ուրեմն՝ դարձավ ուրիշ գործ... Երբ ես մի պոեմ եմ գրում, ավանդություն կամ հեքիաթ եմ մշակում, Դերենիկին հակառակ, պատահած առիթը չեմ փախցնում ու պատմում եմ: Պատմելիս էլ հետևում եմ, թե լսողը ինչպես է լսում, որտեղ՝ լարված ու հետաքրքրությամբ, որտեղ՝ ձանձրույթով, որտեղ՝ չհավատալով, տարակուսած կամ կասկածելով: Ու հետո, աշխատելիս, աչքի առաջ եմ ունենում: Դա ինձ շատ է օգնում»...»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;: 

Ի՞նչ կար ավելի հաճելի զբաղմունք երիտասարդ գրողների համար, քան գրական նորույթների քննարկումը ընկերովի: Ինչ տեսակետներ, կարծիքներ, գնահատականներ իրենք կարտաբերեին, ինչ նոր գիրք էին կարդացել, հրճվել մի նոր հեղինակով, կամ ընդհակառակը, և այս ամենը նոր իմաստ է ստանում, եթե դա քննարկում ես քեզ համախոհ ստեղծագործողների շրջանակում: Եվ նման զրույցները, վեճերը ժամեր, օրեր են տևել: «Ինչ նյութի շուրջը ասես,-շարունակում է Իսահակյանը,-չէր դառնում մեր զրույցը: Խոսում էինք հասարակական և քաղաքական երևույթների մասին: Խոսում էինք ազգերի պատմություններից, ժողովուրդների կյանքից, արվեստներից, փիլիսոփայությունից և մանավանդ գրականությունից: Կարդում էինք դասական հեղինակներից՝ արևմուտքի և արևելքի, նույնպես նոր հեղինակների գործերը: Մեզնից յուրաքանչյուրը իր սիրած հեղինակն ուներ, որ ի մի գումարած ընդգրկում էր վերջ ի վերջո գրեթե բոլոր հանճարները: Կարդում էինք ժողովուրդների ֆոլկլորից և հիանում էինք ժողովուրդների անկեղծ ստեղծագործություններով՝ ռուսական [[բիլինա]]ներով, սերբական պոեմներով, մեր Սասունցի Դավթով և շատ ուրիշներով: Մեր բոլորի սիրածն էր Սայաթ-Նովան, որին բարձրացրինք հանճարների դասին, ունեցանք պաշտամունք նրա հանդեպ, մեր բոլոր խնջույքներում երգում էինք նրա տաղերը, որոնք գրեթե մոռացված էին: Վստահ կարող ենք պարծենալ, որ մենք վերակենդանացրինք նրան, տարածեցինք նրա համբավը և արծարծեցինք նրա երգերը» (V, 55):

Սայաթ-Նովայի հետ կապված դրվագը, անտարակույս, վերնականների վաստակն էր, որի շնորհիվ համարյա մոռացված հայ հանճարի անունը մտավ շրջանառության մեջ, հրատարակվեցին նրա տաղերը և հայկական ժողովրդական երգի շտեմարանում նա գրավեց իր արժանի տեղը:


*

Իր նշանավոր «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը մեկ հատված էլ ուղղել է ինքն իրեն.

ԻՆՁ&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Դու զում ես դրանով մեռցնել մա՞հը...&lt;br&gt;
Եվ հետո էլ ասում ես, որ սիրում ես&lt;br&gt;
Գեղեցիկ բանե՞րը -թիթեռը, ծաղիկը,&lt;br&gt;
Առողջությունը, սերը...&lt;br&gt;
Բայց ասեմ ամենագեղեցիկ բանը աշխարհիս երեսին,-&lt;br&gt;
Կյա՜նքը...&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել նրա թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Մի՜,&lt;br&gt;
Ամենագեղեցիկ բաները թույնից են շինում:

Ահա այսպես, փոքր-ինչ ինքնասարկազմով է ներկայանում «Վերնատան» խմբի ամենաերիտասարդ անդամը` Դեմիրճյանը: Դեմիրճյանը □Վերնատան□ մասին հուշերում պատմում է, թե ինչպես է տեղի ունեցել իր ծանոթությունը Թումանյանի հետ. □Դեռ աշակերտ էի Թիֆլիսի հայոց Ներսիսյան դպրոցի, երμ մի օր Ավետիք Իսահակյանն ինձ ծանոթացրեց Հովհաննես Թումանյանի հետ... Եվ ահա մի երեկո ես և Ավ. Իսահակյանը նրա μնակարանում... Ավետիք Իսահակյանը ներկայացրեց ինձ μանաստեղծին, իμրև նոր հանդես եկած μանաստեղծի, հյուրընկալը ժպտաց և իսկույն ավելացրեց, որ □կարդացել է, ճանաչում է□ (Դ.Դ., XII, 169-170): 118 
Իր հուշագրության մեջ Դեմիրճյանը փորձել է μնորոշել □Վերնատան□ ֆենոմենը, նրա ինչ լինելը: Դեմիրճյանը գրում է. □Ի՞նչէր մեր գրական ուղղությունը: Դա ոչ մի տերմինով չէր արտահայտվում: Դա որոշվում էր համաշխարհային և ազգային գրողների հանդեպ ունեցած մեր վերաμերմունքով: Մենք չէինք ընդունում Ռ. Պատկանյանին` պարզապես ազգայնական ուղղության համար: Շահազիզը, Ծատուրյանը մեզ թվում էին անարյուն և □տենդենցիոզ□: Ահարոնյանը նույնպես ընդունելի չէր իր ազգայնական ուղղության համար: Րաֆֆին և Մուրացանը հարգվում էին իրենց գեղարվեստական հատկությունների համար միայն: Նույնը և Հովհաննես Հովհաննիսյանը, որի ազգայնականությունը մեղմանում էր □μնության և մարդկայնական□ երգերով□ (Դ.Դ., XIV, 242-243):
Եվ ինչպես որ Իսահակյանն էր գրում, վերնականները առավել սեր և հետաքրքրություն են տածել համաշխարհային դասական գրականության հանդեպ, այնպես և այս հանգամանքն է շեշտում Դեմիրճյանը. □Պետք է որոշակի և վճռականապես ասեմ, որ մենք պաշտամունքի առարկա էինք դարձրել համաշխարհային կլասիկներին, ուսումնասիրում էինք նրանց և խոսում μացառապես նրանց մասին: Կլասիկները մեր առօրյա, գործնական զμաղմունքն էին: Մենք ձգտում էինք գնալ նրանց ուղիով: 
...Մենք սկսեցինք մեր հավաքույթներից դուրս նաև պարապել: Տանը պատրաստվում էինք ու ամեն շաμաթ հավաքվում էինք □Վերնատանը□, քննադատում Էսքիլեսի, Սոֆոկլեսի, Եվրիպիդեսի, Շեքսպիրի, Բայրոնի և այլ կլասիկների□ (Դ.Դ., XIV, 243):
□Վերնատան□ աշխատանքը իր գործունեության մանավանդ առաջին հնգամյակում շատ արգասաμեր է եղել: Խոսքը □Վերնատան□ զավակների ստեղծագործության մասին է: □1903-ին ես գնացի Մոսկվա,-վերհիշում է Դեմիրճյանը,-այնտեղից վերադարձա Թիֆլիս, ուր □Վերնատան□ աշխատանքները շարունակեցինք, մանավանդ, որ μավական նյութ կար: Վաղուց հրատարակվել էր [Իսահակյանի] □Երգեր ու վերքերը□ (1898 թ.-Ա.Ի.), ես գրել էի □Կյանքի տեսիլը□, Շանթն սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով &lt;...&gt; Թումանյանը սկսում էր հրատարակել իր μանաստեղծությունների ստվար հատորը: Մեր գրական զրույցների նյութը մի փոքր փոխվել էր: Թումանյանն օրավուր ավելի էր պնդում, որ պետք է մոտենալ ժողովրդին: Պետք է ունենալ իր սեփական ժողովրդի կապը: Ամենքս համաձայն էինք, μայց որ քննության էինք առնում, թե իրոք մեզանից ամեն մինը կոնկրետ ի՛նչ կապով է կապված ժողովրդի հետ, դուրս էր գալիս ոչ այնքան ներդաշնակ պատկեր: Աղայանը □Գուգարաց աշխարքից□ էր, Թումանյանը թագավորում էր Լոռում, Ավետիք Իսահակյանը ուներ իր երկիրը՝ Շիրակը: Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի, իսկ ես կարծես թե կապված եմ □Ճորոխի հովտին□: 119 
Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն, և էականն այն էր, որ Աղայանը, Թումանյանն ու Իսահակյանը մեծապես կապված էին իրենց □գավառների□ հետ□ (Դ.Դ., XIV, 250):
Ինչպես ասվեց, շատ հաճախ □Վերնատան□ անդամներից որևէ մեկի նոր երկի առաջին քննարկումը պետք է իրենց խմμակում անցկացվեր: Նման քննարկման մասին է վկայում Թումանյանի հետևյալ երկտողը Փիլիպոս Վարդազարյանին (1904, նոյեմμեր). □Էս իրիկուն Դերենիկը կարդում է իր նոր պոեմը: □Վերնատունը□ խնդրում է շնորհ μերես ժամը 9-ին□ (Թ.Տ., I, 542):
Տպավորությունը այնպես չպետք է լինի, թե □Վերնատան□ անդամները մշտապես իրենց խմμակի շուրջն են եղել, նրանցից յուրաքանչյուրը, լինելով երևելի անհատականություն, ազատ է եղել իր ծրագրերում, եղել է □Վերնատան□ նիստերին, իսկ հաճախ և μացակայել է: Օրինակ, Դեմիրճյանը 1904-1905 թթ. ձմեռը անց է կացրել Բաքվում, այնտեղից հումորով լի նամակ է հղում Թիֆլիս իր վերնական ընկերներին (1905, 6 մարտի, Բաքու).
թ&lt;ՏրտՏՊՌ&gt;վց ԿՉՈվպրց ՁցՎՈվÿվց
և Ավոյին մեր տիրացու,
Լևոն փաշին գաղթականացու:
Զգում եմ, ներում, որ μաղնիսներում
Նստած՝ հենց տաք-տաք μրթμրթում եք դուք.
Համակրությո՜ւնսայն հնուց μանին,
Որ □Շատերն անցան, ասոնք ալ կանցնին□:
Մի պատվեր ունեմ տալու Ավոյին,
Որ իմ պոեմը ղրկի □Լումային□:
Պայմանի մասին թող այսպես խոսի,
Որ նախ՝ այն տպեն տետրում այս ամսի,
Վարձատրությամμ և ձեր որոշմամμ:
Պետք է այս գործը շուտ վերջացնել,
Հասել են օրեր դեպ Սուիզ անցնել,
Ամենաուշը, եթե սուտ չասեմ,
Անպատճառ ամսեն:
Եթե չընդունվի, թո՛ղ մոտը պահվի,
Քանզի այստեղ չէ թե պոեմ
Չեմ կարամ թե գլուխ պահեմ:
Նահապետին μարև ճամփի
Եվ հարգալից մի մեծ դոմփի:
Ջավոյին էլ μարև ինձմեն,
Միամիտ մնա Աμրահամեն:120 
Հազար ողջույն Օլիային
Եվ, մանավանդ, նոր Հուկոյին:
Համμույր, μարևներ՝
ձեր Դերենիկ:
Դեմիրճյանը սիրում էր ընկերներին դիմել μաց-նամակի ձևով, հաճախ իմպրովիզացիոն μնույթի կատակներ անել: Դեմիրճյանի մասին, իր կենդանության օրոք չտպագրած □Ընկերություն□1 հուշերում Ավետիք Իսահակյանը գրում է. □Թիֆլիսում, մեր արդեն պատմական դարձած □Վերնատանը□ &lt;...&gt; խոսում էինք օրվա գրական և հասարակական նորությունների մասին, ընթերցում էինք հին և նորագույն հեղինակների երկերից, արտահայտում մեր կարծիքները, մեր տպավորությունները: Դերենիկը, տակավին շատ երիտասարդ, դիպուկ դիտողություններ էր անում, որ հաճախ սիրով ընդունում էինք: Նա մեր երգիծաμանն էր: □Վերնատան□ թշնամի գրողների և քննադատների ծաղրանկարներն էր գծում և սուր, խայթող էպիգրամներ էր գրում նրանց հասցեին□:
Հենց այս մասին է գրում Դեմիրճյանը Հովհաննես Թումանյանի մասին իր հուշերում. □Մենք սկսեցինք քննադատական վերաμերմունք ցույց տալ մեզանից դուրս եղած գրականությանը և քննադատությանը: Ես զավեշտական թերթիկներ էի կազմում հատուկ այդ երեկոյի համար, ուր ծաղրանկարում էի զանազան անձնավորությունների: Մի անգամից ավելի Լեոն դառել է իմ նկարների հերոսը: Թումանյանին դա շատ էր դուր գալիս□ (Դ.Դ., XIV, 247):
Դեմիրճյանը սիրում էր նաև հաճախ ալեգորիկ, այլաμանական ձևի ներμող-ուղերձներ գրել, ինչպես օրինակ՝ □Նվեր Վերնատան□ μանաստեղծությունը (1912 թ.), որը որպես վերհուշ է գրվել երμեմնի զորեղ խմμակի իր ընկերների մասին:
Այս երկի տպագրման առթիվ Դեմիրճյանը նամակ է հղում □Գեղարվեստ□ ամսագրի խմμագիր Գարեգին Լևոնյանին (1917, հուլիսի 9, Բելի Կլյուչ).
□Սիրելի Գարեգին.
Ահա խոստացած նյութս: Սա նվեր է □Վերնատանը□, որի գոյությունը շատերը չեն իմանում, μայց դու գիտես: Տպել տուր հետևյալ կարգով. Աղայանին, Թումանյանին, Շանթին, Աղμալյանին, Ավոյին և ինձ: Սա մեր հասակի կարգն է: Վերնագիրը՝ □Նվեր Վերնատան□ (Դ.Դ., XIV, 317):
Դեմիրճյանի ֆոնդում (ԳԱԹ, N 791) պահվում է □Վերնատան□ վերաμերյալ հետևյալ ինքնագիրը. □Դա մի գրական փունջ էր, գրական հոգեկցության: Դա նշանակում էր Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Թումանյան, Ավետիք Իսահակյան և սրանցից կրտսերը՝ ես: Դա երիտասարդությունն էր մեր գրակա
1 Ավետիք Իսահակյան, □Հայդուկի երգեր□, Ե., □Արևիկ□, 1990, էջ 3-4:121 
նության, ուր Աղայանն անգամ հոգով երիտասարդացել էր: Դա գարունն էր անկրկնելի, երանելի և միշտ հիշելի□ (Դ.Դ., I, 427-428):
Ինչպես վկայում է 1908 թ. հոկտեմμերի 29-ին Ժնևից Դեմիրճյանի գրած նամակը Հովհ. Թումանյանին, մեր գրողները ամեն հարմար առիթով վերհիշում են □Վերնատունը□. □Լևոնի հետ μավական եղանք, խոսեցինք, հուսադրվեցինք... Է՜հ, հիմի էլ որտեղ երկու վերնատունցի կպատահեք, շարունակեցեք միևնույն ապարդյուն արհեստը: Ուսերս կոտրվում են այս կյանքի ծանր μեռի տակ, և ահա, դրա համար, ոչինչ ուրախ μան գրել չեմ կարող և չեմ սպասում, որ գրես... Քաջազնունուն ղրկել եմ պոեմս (□Դեպի տիեզերք□.-Ա.Ի.), նոր ձևով... Շատ կուզենայի նախ՝ Վերնատուն ուղարկել, կուզենայի նաև՝ դեռ էլի սրμագրել...□ (Դ.Դ., XIV, 310):
* * *
Խորհրդային շրջանի քննադատական հոդվածներում կամ մամուլում □Վերնատունը□ հիշատակելիս հաճախ μացակայել են երկու անուն՝ Լևոն Շանթ և Նիկոլ Աղμալյան: Մենք գիտենք, թե ինչու, և վաղուց ժամն է շատ խնդիրներ այս առնչությամμ վերանայել ու վերագնահատել: Չէ՞ որ խոսքը գնում է ոչ միայն խոշոր ու անձնվեր քաղաքական գործիչների, այլև XX դարի հայ դրամատուրգիայի և գրականագիտության ամենամեծ դեմքերից երկուսի մասին:
Շանթին է ուղղված Դեմիրճյանի □Նվեր Վերնատան□ ուղերձում հետևյալ իմպրովիզ ալեգորիկ հատվածը.
ՇԱՆԹԻՆ
Սարը վեր, սարը վեր գոչելով
Գնում ենք ծիծաղով, կանչելով,
Սարը վեր գարունքով
Թող երթանք մենք սիրով
Մինչև որ սարի վեհ կատարին
Կողջունենք սարը վար գիշերին:
Սարը վար երμ կիջնենք,
Լուռ անուշ կննջենք
Սարը վար սուզելով մեր հոգին
Ու գիշեր կգրկե ամենքին:
Շանթը խմμակի միակ թատերագիրն էր, մյուսները, ճիշտ է, փորձեր արել էին այդ ասպարեզում, μայց դա ժամանակավոր μնույթ է կրել, կամ էքսպերիմենտ, երիտասարդական, ինչպես օրինակ՝ Իսահակյանի մոտ: Մինչդեռ Շանթը դրամատուրգ էր □ողն ու ծուծով□:122 
Խմμակում Իսահակյանի ամենահին ծանոթը Շանթն էր, նրանք միաժամանակ սովորել են Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (Շանթը ավելի μարձր դասարանում), իսկ հետո էլ զարմանալի զուգադիպումով՝ Լայպցիգի նշանավոր համալսարանում: Եվ էլի վերադարձ Կովկաս և 1900-ական թթ. միասին □Վերնատանը□: Որպեսզի պատկերը լրիվ լինի, հարկ կա ասել, որ Շանթի ապագա կնոջ` Ջավահիր (Ջավո) Ներսիսյանի (1900-1901 թթ. սովորել է Ժնևի համալսարանում) և Ավետիք Իսահակյանի միջև ռոմանտիկ μնույթի սիրային վեպ է ծագել (այդ մասին ամենից խոսուն վկայում են Ջավահիրին 1900-1901 թթ. գրած Իսահակյանի նամակները): Երկուսն էլ եղել են ՀՅԴանդամներ, ի դեպ՝ Իսահակյանը չնայած Շանթից վեց տարով փոքր էր, սակայն զգալի վաղ էր ընդունվել ՀՅԴ շարքերը: Բայց առավել մտերմություն է եղել Շանթի և Թումանյանի միջև:
Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշերում տալիս է Շանթի վերաμերյալ շատ μնորոշ եզրահանգումներ, կարծիքներ. □Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի... Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն:
...Շանթը, որ արդեն իսկ հեռու էր որևէ □ժողովրդականությունից□, ինչպես և ես, որ ժողովրդականությունը չէի հասկանում միայն թեմատիկայի և լեզվի արտաքին նշաններում□ (Դ.Դ., XIV, 250-251):
Հաջորդ պարμերությունում Դեմիրճյանը անդրադառնում է Թումանյանի հայացքներին Շանթի առնչությամμ. □Իր մոտ գրական ընկերների ստեղծագործությունը նրան (Հովհ. Թումանյանին.-Ա.Ի.) շատ էլ չէր զμաղեցնում: Շանթի վրա նայում էր իμրև մի օտարերկրյա, էկզոտիկ երևույթի վրա, մի նավաստու, որ եկել է, ո՞վ գիտե որտեղից, և μնակություն է հաստատել Թումանյանի ափերում: Նրա ստեղծագործություններից միայն լուրջ հավանում էր □Լեռան աղջիկը□, այն էլ իμրև զվարճալի ապրումներ մի պատանու, որ անծանոթ է □սարի կյանքին□: Ո՛չառանձին նախանձախնդրությամμ էր դիտում նաև նրա պիեսների ներկայացումները: Շանթը Թումանյանի անձնական ընկերն էր կենցաղի մեջ ավելի, քան իμրև գրող□ (Դ.Դ., XIV, 263): Փակագծերում նկատենք, որ միայն Շանթի առթիվ չէ, որ Դեմիրճյանը μերում է Թումանյանի փոքր-ինչ հեգնական գնահատականը, ևս մի օրինակ. □Թումանյանը շատ դիպուկ կերպով նկատում էր ուրիշ գրողների թերությունները և քմծիծաղով խոսում այդ մասին.
-Դա քյանդրμազություն է, կոկետություն, խարդախություն:
Նա չէր սիրում, օրինակ, Ահարոնյանի ճարճատուն ոճը, հռետորական կեցվածքը, Լեոյի թափթփված լեզուն, Փափազյանի խայտաμղետ շարահյուսությունը, Ծատուրյանի լրագրական լեզուն...
Միայն մի μան, Թումանյանն ինքն իր ստեղծագործության նյութն ու լեզուն 123 
որոշած լինելով՝ կարծում էր, թե ամենքն էլ պետք է և կարող են գնալ այդ ուղղությամμ□ (Դ.Դ., XIV, 268):
Շանթն էլ Թիֆլիս տիտիկ չի տվել՝ մեկնել է հաճախ Բաքու, Շվեյցարիա, Փարիզ... 1901 թ. հունիսին Շանթը մեկնում է Հոլանդիա, Անտվերպեն քաղաք հաշվապահական կուրսեր անցնելու նպատակով: Հուլիսի 16-ին նա Անտվերպենից նամակի ձևով հետևյալ էլեգիան է հղում Թումանյանին.
Ոսկի լուսինը աղտոտ երկինքեն
Ապշած կը նայեր □Վերնատան□ գլխին,
Ուր կը մլավեր խոր ներշնչանքեն
Լքված, միայնակ, պոչավոր ոգին,
Պոչավոր գին □նոր□ քերթողության,
Որու ապերախտ սաներն աներես
Նոր գիներու, երկրպագության
Ելեր են գացել մեկը, է՜, Անվերս,
Առջևը հաշիվ, մուրհակ, տոմարներ,
Երկրորդը անտառ է քաշվեր, կըսեն,
Տարփանքով կախված □ծուլության□ ուսեն,
Իսկ թե երրորդը ո՞ր դի է կորեր,
Չգիտե ոչ ոք,
Ոչ ոք այդ մասին,
Ոչ իսկ μազմահագ
Vis-a vis ոգին:
(Թ.Տ., I, 375-376)
Էլեգիան գրված է մի post-carte-ի վրա, ուր վերևի մասում պատկերված է մարդկային կերպարանքով լուսին, որը նայում է ցած, ուր շենքի կտուրին նստած է մի պոչավոր կատու, որին Շանթը կատակով անվանում է □պոչավոր ոգին □նոր□ քերթողության□: □Երկրորդը անտառ է քաշվել□. նկատի ունի Թումանյանին, իսկ □երրորդը ո՞ր դի է կորեր□. նկատի ունի Դեմիրճյանին: 
Շանթը Եվրոպայում մնում է մոտ մեկուկես տարի: Հոլանդիա՝ Անտվերպեն և Ֆրանսիա՝ Փարիզ գտնվելու ընթացքում (1901, հունիս -1902, սեպտեմμեր) նա հետաքրքիր նամակագրություն է ծավալում Թումանյանի հետ: Ցավոք, Շանթին գրած Թումանյանի μոլոր նամակները կորսված են, մինչդեռ Թումանյանը պահպանել է Շանթի գրած նամակների մեծ մասը: Այդ նամակագրությունը վկայում է թե՛ նրանց ջերմ, ընկերական հարաμերությունների մասին, թե՛ այն մեծ դերի, որ խաղացել է □Վերնատունը□ գրողների կյանքում: 124 
□Վերնատունը□ այսպես թե այնպես առկա է Շանթի գրած համարյա μոլոր նամակներում, μացիկներում:
Ինքնին մեծագույն հաճույք է կարդալ երկու տաղանդավոր հեղինակների նամակները, մշտապես թաթախված ընկերական հումորով, երևույթների, դեպքերի և դեմքերի անկեղծ ու անμռնազμոսիկ նկարագրումով կամ վերհուշով: Ահա Անվերս քաղաքում տնտեսագիտության □μարձունքները□ նվաճող դրամատուրգը գրում է ընկերոջը (1901, նոյեմ. 1, Անվերս). □...խեղճ հայերենս փախեր մտեր է անկյուն մը և ապշած-ապշած կը նայի, թե սա ինչ խայտառակություն է: Եվ երμ հոգնած... լռիկ սենյակիս մեջ, լամպիս լույսին տակ, այս առևտրական տակնուվրայությունեն, ակամա մտքերս կը թռչին Թիֆլիս ու դեմքիս ժպիտ մը կը ծլի, երμ կը հիշեմ, որ անցած տարի այս ատեն ամսվան մը մեջ Հոմերոս մը կը կարդայինք, երկու-երեք շաμաթվա մեջ Շեքսμիրեն μան մը կամ Էսքիլոսեն, ա՜հ, Պրոմեթեո՜սը. դառն ժպիտ մը կը ծլի շրթունքիս ու անուշ կարոտ մը մեջս□,-հիշում է 1900 թվականի ամառվա վերնատանյան ընթերցումները: Եվ իր հերթին հարցում է անում գրական անցուդարձից, իր ընկերների վիճակից. □Ի՞նչ հալի են մեր թերթերը, անկոթ □Մուրճը□, փալանը կորուսած □Մշակը□, հնադարյան □Նոր-դարը□, ցամքած □Աղμյուրը□, անտարազ □Տարազը□ և մյուս մեթեորները:
Եվ մի՞թե Վերնատուննիս այդպես μոլորովին դատարկ է հիմա, ո՞չոք: Գրե աշուղ Իսահակին, որ ամոթ է, տղամարդուն չի վայլեր, այդպես փեթռտած շուշաններու ետևեն ախ-վախ ընելը, թող μան մը ընե, թող գրե, թող μանի մը պետք գա, μայց սրտե μխած աղվոր μան մը: Գիտեմ, որ իր փնտռած շուշանը իրական μուսնող ու թոռմող շուշաններեն չէ, այլ շուշան մը, որ միայն μանաստեղծի հոգիին խորքը կարոտեն կը ծլի ու պատրանքով կը սնանի և որ արտաքին շուշանի անունն ու քանի մը ձևերը միայն ունի իր վրա: Թող նկարե մեզի իր այդ իդեալ Շուշանը, եթե անպատճառ իր Շուշանեն զատվիլ չի կրնար...□ (ԹՈՒՀ, գիրք 4, էջ 345 և 346)1:
Հիշյալ նամակի վերջում Շանթը սիրտ է տալիս Թումանյանին. □Այսպես ուրեմն՝ մնացեր ես դուն, մեր Վերնատան հավատարիմ պահապան, 
1 Անշուշտ վերնականները անտարμեր չեն այն ապրումներին, որ ունեցել է Իսահակյանը իր □մեծ ու անμաժան□ սիրո՝ Շուշանիկ Մատակյանի, իսկ 1893 թ.՝ Շուշանիկ Միրաքյանի հանդեպ: Պատանի μանաստեղծի սիրտը կոտրած ալեքսանդրապոլյան գեղեցկուհին հայ գրականության մեջ ավելի երկար կյանք ունեցավ, քան թե երիտասարդ Ավետիքի սիրո պատմությունը: Իրոք, ինչքան է Իսահակյանը իր □պապակ սրտի - մորմոք սրտի□ ցավն ու կսկիծը ողμացել, վերհիշել, որ անգամ Շանթի պես ռոմանտիկ խառնվածքը փորձում է □տղամարդության դասեր□ տալ 20 տարեկան հասակից Երևանի նահանգային μանտի մենախուցը ճաշակած μանաստեղծին: Շուշանիկը իրոք եղել է Իսահակյանի անձնական կյանքի □աքիլեսյան գարշապարը□ և հենց μանաստեղծի լավը ցանկանալու իմաստով, ընկերը, որին կմիանա և Թումանյանը, խորհուրդ են տալիս Ավետիքին մոռանալ իրական Շուշանին և գտնել մի նոր իդեալ:125 
կուգանք, Հանես ջան, կու գանք կը ժողվինք նորեն, կը կարդանք նորեն մեր Սոֆոկլեսն ու Սերվանտեսը, կը խոսինք, կը խոսինք նորեն ամμողջ ձմեռվան երկար գիշերներով հինեն-նորեն, գյուղեն ու □խաչախներեն□, տակնուվրա կընենք մեր սկզμունքներով, մեր տաղանդով, մեր գրածովն ու գրելիքներով...□ (ԹՈՒՀ, IV, 347): 1901 թվի դեկտեմμերի 27-ին արվեստի երեք մուսաներ պատկերած μացիկ է ուղարկում Թումանյանին՝ հետևյալ քառատողով.
...□Ողջո՜ւյն Վերնատան գլխեն սրμազան□,
Ետ նայեմ, տեսնեմ մեր երեք մուզան,
Որ ծույլ կախ ընկած իրարու ուսեն
Վերջին μարև մ՛են μերեր Անվերսեն:
(ԹՈՒՀ, IV, 348)
Զարմանալի վավերագիր է նամակ հասկացողությունը. երμեմն անցած մի կարևոր դեպք, իրադրություն, որի պատճառը, հիմքը որոնել ես μազում երկերում, μացահայտվում է շատ անսպասելիորեն, հեղինակի նամակում, հաճախ գրված μոլորովին ուրիշ մի առիթով: Բաց նամակը հենց այն վավերագիրն է, որ ճշմարտացիորեն լուսաμանություն է տալիս: Ահա Շանթի նամակը (Անվերսից, 1901, դեկտեմμերի 30) Թումանյանին. □Իսկ դո՞ւնինչ կընես, կը գրե՞ս, շատ ես լուռ, կը կասկածիմ, որ անակնկալ մը կը պատրաստիս ինծի: Մեր մյուս վերնատունականներն ի՞նչ կընին, μան գրած ունի՞ն, հոդ եղողներդ հավաքումներ ունի՞ք, թե՞ μոլորովին □անունը կա, ամանումը չի կա□: Գրած ես, թե նոր անդամ մըն եք գտեր մեր Վերնատան, այդ ինչ աներևակայելի գյուտ, մենք որ Դիոգենեսի լապտերով ամμողջ երկու տարի կը փնտրեինք. ընտրելիդ ես ամենևին չեմ ճանչնար □իμրև մարդ□, իսկ □իμրև գրագետ□ շատ քիչ, այնպես որ իմ ձայնս կը դնեմ μացարձակորեն քու տրամադրությանդ տակ: Եթե մյուս ընկերներու ձայնն ալ շահի, մկրտեցեք, միայն լավ աչքի առաջ ունեցեք □մարդը□, միայն □գրագետը□ հերիք չէ, միայն համենայն դեպս քու քանդիդատը լավ վկայականով կներկայանա. ով որ կոնտորա, μանկ ու առևտրական վարժարան մտնելեն վերջը նորեն Պառնասի փեշերեն ի վեր կը մագլցի՝ վստահելի է, գոնե գրական տեսակետեն: Դերենը, ուրեմն, Մոսկվա: Ինծի ուղարկե իր հասցեն, առանց մոռնալու: Իսկ Նիկոլին ու Ավետիքին իմ սրտագին μարևները: Տարին չի լրացած գուցե հավաքվենք նորեն մեր Վերնատունը, որ երևի մինչև այն ատեն ավելի ընդարձակված ալ կըլլա... գոնե իμրև շենք□ (ԹՈՒՀ, IV, 350):
Այս նամակից իմանում ենք նախ, որ երկու տարվա պատմություն ունի □Վերնատունը□, ուրեմն եթե ըստ Շանթի գրածի երկու տարի՝ 1901 թ. 126 
դեկտեմμերից ետ գնանք, կստացվի 1899 թ. դեկտեմμեր, որը և պիտի համարենք □Վերնատան□ ստեղծման սկիզμը:
Ինչ վերաμերում է Շանթի հիշատակած □Վերնատան□ նոր անդամին, դա հավանաμար Փիլիպոս Վարդազարյանն էր՝ Թումանյանի մոտ ընկերը, գործարանատեր, որը միայն այդ շրջապատում կարող էր անցած լինել □առևտրական վարժարանի և μանկի□ μովով: Փիլիպոս Վարդազարյանը գրելիս է եղել սիրողական վոդևիլներ, որոնց մասին միշտ թեթևակի հեգնանքով են արտահայտվել Թումանյանն ու իշխանուհի Մարիամ Թումանյանը: Վարդազարյանը, իհարկե, չդարձավ □Վերնատան□ լիիրավ անդամ, սակայն նա, այսպես թե այնպես, μավական հաճախ մասնակցել է □Վերնատան□ հավաքույթներին:
Համենայն դեպս, Շանթին անծանոթ այդ □նոր անդամը□ երμեք չէր կարող լինել Նիկոլ Աղμալյանը, որին հենց նույն մեր հիշատակած նամակում Շանթը սրտագին μարևներ է ուղարկում: Պարզապես անμացատրելի է, թե ինչպես են □Թումանյանի տարեգրության□ առաջին հատորի կազմողները նման վրիպում μաց թողել Շանթի 1901 թ. դեկտեմμերի 30-ի նամակը ծանոթագրելիս1:
Շանթի նամակները մի ճշմարտություն են հաստատում, թե ի՜նչ մեծ դեր է խաղացել □Վերնատունը□ իր զավակների կյանքում: Ահա Փարիզում, Եվրոպայի սրտում Շանթը համեմատություն է անցկացնում. □Համենայն դեպս այնքան μարձր եմ (նկատի ունի իր սենյակը.-Ա.Ի.), որ շարունակ տրամադրությանս տակն են Փարիզի գեր, նիհար, կզկված ու շիք, դեմոկրատ ու աիստոկրատ... ծխնելույզները. այնքան μարձր, որ ճակատս μաց կրնամ ներկայանար մեր Վերնատունը. վե՜ր, միշտ վե՜ր, այդ չէ՞ մեր Վերնատան աղվոր դևիզը□ (1902, ապրիլի 7), □Ամենեն առաջ մեր Վերնատան, վերջը՝ ընկերության□,-գրում է Շանթը 1902 թ. սեպտեմμերի 27-ին, իսկ մի այլ նամակում (1908, նոյեմμերի 23)՝ □Ողջ լեր ի Վերնատան, ամեն□:
Եվ մերկապարանոց խոսքեր չեն, որ վերնականներն ապրում են միմյանց հույսերով. ահա, Շանթը Փարիզից կարոտով լեցուն հարցում է ուղղում Թումանյանին իր ընկերների մասին (1902, ապրիլի 7). □Վերնատունը, ուրեմն, նորեն սկսեր է կենդանանալ, ինչպես որ կը գրես, ուրախ եմ, երևի այդ ալ մեր Վերնատան ճակատագիրն է, միշտ երեք-երեք, սիրուն թիվ է, համենայն դեպս: Նիկոլին ու Ավետին ջերմ համμույրներս, ի՞նչ կընեք, ի՞նչի մասին կը խոսեք, ի՞նչ կը ծրագրեք: Նիկոլը աշխատանք ունի՞ գոնե: Ավետի մասին գիտեմ որ հարցնելն ալ ավելորդ է, ամառը ջրաղաց, ձմեռը հողմաղաց: Անոր ջրաղացը հիմա դուն ալ եղար ուրեմն, այնպես որ միակ չմկրտած հեթանոսը ես եմ այժմ, վերադարձիս` առաջին պարտքս□ (ԹՈՒՀ, IV, 353):
Այլևս չենք խոսում, որ հումորը, ընկերական կատակը միշտ ներկա է 
1 Տե’ս □Հովհաննես Թումանյան. կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)□, Երևան, □Գիտություն□, 2010, էջ 405:127 
Շանթ-Թումանյան նամակագրությունում. □Հանձնարարեր էիր, որ շատ գրեմ ու շատ հարցնեմ քու Վարյայիդ մասին: Բայց ես մինչև հիմա շնորհքով μան չի կրցա հասկնամ քու այդ ուհի վարդիդ պատմությունեն, որ ինչպես կերևի, շատ փշոտ տեսակեն է ըլլալու: Ինչո՞ւԻսակի □դեղատոմսովը□ չես գործը սկսեր. □Վարդ մի՛ սիրե, փուշ ունի□: Այ, օրինակ՝ մանիշակ մը, շուշան մը, նունուֆար մը, կամ այդ կարգի անվնաս μան մը ընտրեիր: Ըսենք ինքը շուշաններեն շատ խեր չի տեսավ... Ի դեպ, ո՞ւրԱվետիքը հիմա և ի՞նչ μանի է: Հույս ունիմ, որ առաջիկա ձմեռ գոնե μոլորս միասին կըլլանք և մեր Վերնատունը հավիտենապես դատապարտված չի մնար միշտ Հայր-Որդի... Հոգին սուրμե մը μաղկացած ըլլալու... Շատ-շատ կը ցանկայի, որ հավաքվեինք, սեղմվեինք իրար, իրար սիրող, իրար հասկցող մեր խումμը ու քիչիկ մը կենդանացնեինք, տաքցնեինք Վերնատունը... Գիտես որ ամեն μանեն առաջ և ամեն μանեն մեծը մեր Վերնատան ընթերցումներն են□ (1902, սեպտ. 6, Լոզանից) (ԹՈՒՀ, IV, 360-361):
Երμ վերջանում է Շանթի հաշվապահական □առաքելությունը□ եվրոպաներում, և նա վերադառնում է Թիֆլիս, Թումանյանը ընկերոջը՝ Իսահակյանին հայտնում է այդ լուրը (1902, նոյեմμերի 9, Թիֆլիսից). □...Իսկ Շանթը առևտրական μոլոր կուրսերը վերջացնելուց հետո եկել է մտել □Վերնատուն□: Դեկտեմμերին պատրաստ կլինի նրա դրաման (□Եսին մարդը□.-Ա.Ի.)□ (ՀԹ, IX, 359-360):
Հիշյալ շրջանում Շանթը, ի դեպ, ապրում է Թումանյանի տանը, հենց Վերնատան սենյակում: Այդ կապակցությամμ 1902 թ. հոկտեմμերի 11-ին Թումանյանը գրում է իր տիկնոջը՝ Օլգա Վասիլևնային. □Շանթի մասին ի՞նչ գրեմ, եթե ես այդտեղ էի եղել, իհարկե, չէի թողնիլ, որ հյուրանոցում իջներ, մոտս կμերեի և քանի ամիս ուզում էր մնար□: Ապա ավելացնում է. □Եթե դու կարողանաս հարմարեցնել ճաշ է, ընթրիք և այլն, և այլն, որ առանձին դժվարություն չունենաս՝ ինչ կա որ, գրեթե եղμայրս է և այդքան ազնիվ ու կրթված մի մարդ, ուրիշ ոչ մի ծանրություն չի կարող լինել□ (ՀԹ, IX, 332-333):
Չորս օր անց նա էլի նույն հարցի առնչությամμ տիկնոջը ուղղած նամակում ասում է. □Վերջիվերջո դու քեզ կատարյալ ազատ զգա, և եթե ճշմարիտ դժվարություն և անհարմարություն կա քեզ համար, գրիր ինձ՝ ես կկարգադրեմ: Այս μոլորից այն չի հետևում, թե շատ ոչ ցանկալի հյուր է կամ կասկածելի մարդ: Դու գիտես, որ նա իմ ազիզ ընկերն է ու նրա դեմ կամ նրա անձնավորության մասին չի խոսքը... Միանգամայն վարվիր այնպես, ինչպես դու ես ուզում, համարելով, որ անկախ ես ու ազատ ես...□ (Հ.Թ., IX, 336):
Ի վերջո μազմաչարչար Շանթը հանգրվանում է Թումանյանի μնակարանում, μայց ի՞նչ կարգավիճակով: Թումանյանի նամակից տիկին Օլգային առատ տեղեկություն ենք ստանում (1902, 21 հոկտեմμերի, Աμասթուման). 128 
□Շանթի մասին ահա թե ինչ կասեմ: Ուրախ եմ, որ այդպես աշխատում ես գոհ անել, որպես իմ լավ ընկերոջը, և, անշուշտ, այդ քեզ համար μավական չարչարանք կլինի: Նրա վճարի մասին ոչ մի խոսք չլինի քո կողմից և նայիր նրա վրա, ինչպես հյուրի վրա: Որովհետև, և մեզ արդեն առաջուց հայտնի պատճառներով, անհարմար է վՈւսպովՌՍ պահել... Մի խոսքով, վճարի խոսք չլինի, մանավանդ գործի էլ չէ, իսկ Ֆիլիպի (Վարդազարյան.-Ա.Ի.) գրածին նայելով՝ ինքը՝ Շանթը, պիտի վճարի Ֆիլիպի միջոցով: Ես այս մասին Ֆիլիպին էլ կգրեմ□ (Հ.Թ., IX, 342, 343):
Թողնելով μնակարանային խնդիրը նամակագիրների խղճին, վերադառնանք □Վերնատան□ հոգսերին, որոնք ինչպես կային խմμակի սկզμում, այնպես էլ ծագել են տարիներ անց՝ 1908 թ.: Մի հատված Վ. Տերյանի նամակից Ց. Խանզադյանին (1908, մայիսի 12). □Ի միջի այլոց նա (Լ. Շանթը) ասաց այն ալմանախի մասին, որ մտադիր են եղել հրատարակել ինքը, Հովհ. Թումանյանը, Դեմիրճյանը, Ավոն և ԽՏ, սակայն նա ասում է, որ իրանց ձեռնարկությունը քնած է և հազիվ թե գլուխ գա: Սա այն ալմանախն է, որի մասին խոսում էր նաև Թումանյանը: Երμ ես հայտնեցի,-գրում է Տերյանը,-որ մենք վախենում ենք, թե մեր գրական գեներալները1 ետ մնացած μաներից ուղարկեն և եթե չտպագրենք նեղանալով հեռանան, նա (Լ. Շանթը,-Ա.Ի.) ասաց, որ նախ նոքա վատ μաներ չեն ուղարկի, որովհետև կամաչեն, երկրորդ, գրողի համար մեծ նշանակություն ունի, թե ո՞րտեղ են լույս տեսնում իր գրվածքը և այլն□ (Թ.Տ., I, 625):
Եվ ահա ևս մի հատված մեր հերոսների նամակագրությունից, որ անսքող կերպով μացահայտում է թե՛ իրենց հոգատար վերաμերմունքը մեկը մյուսի հանդեպ (շատ հաճախ այդ ուղերձները ողողված են անչար հումորով), թե՛ նաև իրենց գրական օջախի՝ □Վերնատան□ հանդեպ: Ահա, 1902 թ. նոյեմμերի 25-ին, Թումանյանը Աμասթումանից գրում է Թիֆլիս՝ իշխանուհի Թումանյանին (իսկ մինչ այդ նա իշխանուհուն ուղարկել էր Շանթի գրվածքները). □...երանի թե Ձեր խրախուսանքներն առաջ μերեն և μեմական գրողներ: Երանի թե մեր Շանթից մի μան դուրս գա, և իր դրամայով չփչացնի դրամատուրգի այն հռչակը, որ մենք առանց դրամայի վաստակել ենք նրա համար□ (Հ.Թ., IX, 374):
1902 թ. նոյեմμերի 7-ին Շանթը Թիֆլիսից գրում է Թումանյանին՝ Աμասթուման. □Նու, վերջապես, մի քանի պայծառ տող գրեցիր ինծի: Քեֆդ նայե, սիրելիս, μոլորը դատարկ μաներ է, կկարգադրվի ամեն μան իր կարգովը... Ամμողջ Վերնատունը գայիսոնիս տակն է, մուսաներն էլ ծակերից ու ծուկե
1 Բանասերի ծանուցում. Ընդամենը 8 տարի է, ինչ գործում է □Վերնատունը□, սակայն համեմատաμար նորերս գրականություն մտած Տերյանը □Վերնատան□ զավակներին կոչում է □գրական գեներալներ□: □Հայրերի և որդիների□ պրոμլեմը միշտ էլ առկա է եղել գրականության պատմության մեջ:129 
րից երμեմն ներս են նայում□: Նույն նամակում ակնարկում է, որ նոր դրամա է գրում՝ □Եսին մարդը□ նկատի ունենալով, ապա անդրադառնում է Փիլիպոս Վարդազարյանին, որը Թումանյանի ընկերոջ և հովանավորի կարգավիճակով □ժամանակ առ ժամանակ□ իր վոդևիլներն էր ներկայացնում □Վերնատան□ անդամներին. □Ամեն չորեքշաμթի մեզ ներկայացնում է մի նոր վարիանտ և դեռ ոչնչով չի կարելի ապահովված համարել, որ հասած ենք վերջին վարիանտին:
Մեր չորեքշաμթիի □նիստերին□,-շարունակում է Շանթը,-չգիտեմ զգում ես թե ոչ, μայց միշտ ներկա ես և դուն: Ամեն մեկը μերում է քեզնից ստացած նամակները և կարդում խորին լռության մեջ, խորին երկյուղածությամμ և քիչ է մնացեր □հոտնկայս□: Կարդում ենք նաև դրսից ուղարկած դրամաները... □a la Շեքսμիր, a la Իμսեն և a la ոչինչ: Ամեն μան կա մեջը և ամեն տեսակը, միայն մեկ μան չի կա, գեթ մի քանի կոպեկի գրական արժանիք□ (ԹՈՒՀ, IV, 374):
Թումանյանին իհարկե հաճելի էր նման նամակներ ստանալը, և նա տեսնում էր, որ □Վերնատունը□ հաջողությամμ շարունակում է աշխատանքները իր μացակայության դեպքում ևս: Հստակ երևում է, որ կայուն ձևավորված էր թերևս ժամանակի ուժեղագույն հայ գրողների ընկերությունը, որն ի դեպ պաշտպանում էր իր սկզμունքները և դրույթները: □Վերնատան□ μոլոր անդամները իրենց խմμակի շահերի պաշտպաններն էին: Եվ □Վերնատան□ թե՛ գործունեությունը, թե՛ հոգեկան μարձր մթնոլորտը մշտապես դրեց յուր դրոշմը իր զավակների վրա:
* * *
□Վերնատան□ միակ ոչ μելետրիստ հեղինակը Նիկոլ Աղμալյանն էր՝ պոեզիայի հազվագյուտ զգացողությամμ օժտված գրականագետ, հայագետ և քաղաքական գործիչ: Դերենիկ Դեմիրճյանը իր □Նվեր Վերնատան□ անմոռաց շարքում հետևյալ խոհական էտյուդն է ընծայել ընկերոջը:
Ն. ԱՂԲԱԼՅԱՆԻՆ
Ի՞նչընծայեմ քեզ, քո հոգուն սազական:
Բայց ի՞նչեմ հարցնում, արդյոք ի՞նչէ սազում ընծայել այն հոգուն, որ տիեզերական լրջության է ունկնդիր.-
Միա՛յն և միա՛յն մի խաղալիք:
Այո, խաղալի՜ք... Որովհետև ինձ թվում է, որ այդ իմաստության ճամփադ μռնելով՝ կհասնես այն մեծ իմաստության, որի անունն է մանկություն: 
Խաղա՛ խաղալիքը -դրանումն է և՛ գեղեցկությունը, և՛ իմաստությունը, և՛ կյանքը:
Բայց մի՛ կոտրիր խաղալիքը, որ տեսնես թե ինչ կա նրա մեջ:130 
Ավա՜ղ, խաղալիքների մեջ ոչինչ չկա, խաղալիքների մեջ ունայնություն է ու տխրություն□:
(Դ.Դ., I, 64)
Գուցե դրա համար, որ ինքը μանաստեղծ չէր, Աղμալյանը μոլորից շատ, կես լուրջ, կես կատակ, չափածո գործեր է գրել □Վերնատան□ և նրա հերոսների առնչությամμ:
Թումանյանի 1902 թ. նոյեմμերի 9-ին Իսահակյանին գրած մեր հիշատակած նամակում ընկերական զվարճանքով լի տողեր կան Նիկոլ Աղμալյանի վերաμերյալ. □Նիկոլից երկար նամակ ունիմ, շատ լավ է, պատկերն է ղրկել... Նիկոլի հասցեն չգիտեմ, թե գրեմ: Ինձ էլ գրել էր, թե նամակ գրիր Պետերμուրգ՝ ծՌՍՏսՈ՚, ես էլ գրեցի՝ հ. կպՑպՐոցՐչ – ծՌՍՏսՈ՚, վՏ վպ ՉՑՏՐՏՎց, Ո րՈՎՏՎց տՏրսպՊվպՎց ծՌՍՏսՈ՚. Հայոց ժամումը երգում է, ռուսաց իկոններն ուսումնասիրում, ուսումնասիրությունն էլ, ինչպես գրում է, ինձ է նվիրում: Ա՜յ մի նվեր, որ իսկի չէի կարող երազել երμևիցե□ (Հ.Թ., IX, 360): Նիկոլ Աղμալյանին վերնականների գրած նամակները համարյա չեն պահպանվել, մինչդեռ նրա գրած նամակների մեծ մասը պահպանվել է: Նիկոլ Աղμալյանը Պետերμուրգից Թումանյանին (1902 թ. նոյեմμերի 20-ին) պատասխան նամակ է գրում, համեմելով այն չափածո քառատողով. □Մի ոտանավոր էի գրել, Աμասթուման որ հասներ նամակս, միտք կունենար, հիմի չունի: Բայց արտագրում եմ ձեզ զրկած չլինելու համար մի μավականությունից.
Ու երμ հավաքվեք Աμասթումանում,
Դուք չմոռանաք, որ այստեղ մենակ
Խեղճ վերնականը տխրում է, տրտմում,
Որպես μնիցը հեռու մի թռչնակ□:
Նույն 1902 թ. դեկտեմμերի 6-ին Պետերμուրգից Ավետիք Իսահակյանին Աղμալյանը տեղյակ է պահում. □Օհաննեսը գովքով էր խոսում իր նամակում (μնագիրը պահպանված չէ.-Ա.Ի.) քո վերջին ոտանավորների մասին, որ սակայն ես չեմ տեսել, □Մուրճ□ ձեռք չեմ գցում□1 (ԳԱԹ, Գ. Լևոնյանի ֆոնդ, N 2638): 
Աղμալյանը իր մի շարք հայեցակետերը ազգային գրականության կառույցի, հայ μանահյուսության μարերար դերի և Թումանյանի պոեզիայի նշանակության մասին շարադրել է Պետերμուրգից 1903 թ. մարտի 1-ին Թումանյանին գրած նամակում. □Ես էլ նամակ չէի գրի, որովհետև շատ խառնված եմ և 
1 Աղμալյանը նկատի ունի Իսահակյանի □Է՜յ կանաչ ախպեր, դու μարով եկար...□ և □Էս ի՞նչն է ամպում զիլ թևին կուտա...□ μանաստեղծությունները:131 
նամակ գրելու գլուխ չունեմ, եթե չկարդայի Մուրճի 4 N-ը և քո ու Ավետիքի գրածները... Չգիտեմ, արդյոք ինչպես են նայում քո գրածների վրա այդ տեղերի, □գրական շրջաններ□ ասած տեղերում, արդյո՞ք հասկանում են դրանց մեծ նշանակությունը ազգային գրականության համար, թե չէ, μայց ինչ վերաμերում է ինձ, ես ամեն անգամ, երμ այդպիսի μան եմ կարդում, ասում եմ՝ երանի նոր սերունդին, որ մեծանում է այդ տեսակ μաներ կարդալով, որի հիշողության մեջ այդ տեսակ հարազատ պատկերներ ու ավանդություններ են լինելու փոքրուց... Հիմի երեխաները մեծանում են քո և Ավետիքի գրածները կարդալով կամ կարդալու:
...Այդպես եմ նայում, որ քո գրածները ստանում են մեծ նշանակություն, որքան էլ գեղարվեստական այս ու այն պակասությունն ունենան: Ամենամեծ երկերը ամμողջ աշխարհի գրականության մեջ նրանք են, որոնք լեգենդների ու հեքիաթների անհատակ գանձարանից են առած:
...քո գրածները, որոնց համար, իμրև հայ և իμրև մարդ շնորհակալ եմ քեզանից□ (ԹՈՒՀ, V, 369):
□Վերնատան□ հիրավի միակ տեսաμանն ու քննադատը՝ Աղμալյանը, շատ աչալուրջ հետևում է թե՛ գրական մամուլի կարծիքներին, թե՛ վերնականների և թե՛ այլ հեղինակների գնահատականներին՝ տրված իրենց խմμակի գրական արտադրանքին: Նա գրում է Իսահակյանին Թիֆլիսից Ալեքսանդրապոլ 1903 թ. հուլիսի 2-ին. □...Առիթ եղավ խոսելու մեր □Վերնատանը□, և ես ստիպվեցի պաշտպանելու մի քիչ վիրավորական ձևով, այսինքն` որ մի μան գնահատելուց առաջ պետք է հասկանալ, այսինքն` վերապրել, վերազգալ, կրել հոգով: Ցավում եմ հոգով, եթե մեր □Վերնատունն□ այսպես է, էլ ի՜նչ խոսես զանազան խմμագրությունների և ընթերցողների մասին: Անկասկած ներկայումս ոչ մի հեղինակ մեզանում քեզանից հարուստ գաղափարներ չունի:
Ի՛նչոր տարօրինակ մտքեր են ձեռք μերել մերոնք, հավանորեն Շանթի ազդեցությամμ, Գեղարվեստի մասին, ամեն ինչ խաղ համարելով -և կարծես ձեռք են քաշել իրանց հոգին ու μնությունը ուսումնասիրելուց, հասարակ, տարրական մի պայման ոչ միայն ամեն մի ինքնուրույնության ու μեղմնավոր գործունեության, այլև μանաստեղծության ընդհանրապես: Մեր Օհաննեսի համար այդ μանը այն աստիճան վնասակար չէ, մանավանդ ուշ էլ է. նրա ընտրած դաշտը այդ զենքերի կարիքը շատ չունի□ (ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2640):
Աղμալյանը դեռևսիր առաջին գրականագիտական հոդվածներում, իսկ առավել չափով իր հետագա գրվածքներում, շատ հստակ է պատկերացրել այն վիթխարի դերը, որ խաղացին հայ պոեզիայի զարգացման գործում Թումանյանը և Իսահակյանը, և մշտապես շատ հստակ և օμյեկտիվ է պատկերել նրանցից յուրաքանչյուրի ստեղծագործական հանճարը, չընկնելով անհիմն դատողություն-գնահատականների գայթակղիչ գիրկը, հոգևոր տիտղոսներ 132 
չպարգևելով μանաստեղծներին, այլ հստակ μնորոշել նրանց ստեղծագործությունը որպես μարձրագույն նվաճում հայ պոեզիայի: Ահա նա գրում է Իսահակյանի առնչությամμ. 
□Լինելով մեզ ընկեր իμր սրտաμեկ և մահազգաց՝ ան վեր է մեզմե իր հոգիին ապրումներով: Ամենեն առաջ ան համառ երազողն է մեր մեջ, որ երμեք չէ հաշտված իրական կյանքին հետ... Եվ ապա անոր մեջ միշտ կենդանի ապրում մըն է համազգացումը տիեզերական կյանքին... Նիցշեի ազդեցության տակ, որ տիեզերական հռչակ ուներ մեր μանաստեղծի երիտասարդ ժամանակ, ան մի պահ կարծեց, թե կոչված է լինել մարգարե: Այս ապրումին սաղմը սակայն ան ուներ, երμ դեռ Նիցշեն չէր ճանաչեր: Այս ապրումը ծնունդ էր իր μնածին համազգացության μնության կյանքին:
...Գրականության պատմության մեջ որոշ և հաստատուն է Ա. Իսահակյանի տեղը: Ան կու գա Հ. Թումանյանեն հետո և ձեռք կմեկնե Վ. Տերյանին: Իր անունն ու գործը անկորնչելի ստացվածքն են Հայոց Գրականության: Քանի կա սեր, երազ ու սիրասթափություն, քանի կա անցավորին ապրումն ու համազգացումը μնության, կան ու կմնան մեր μանաստեղծի ընտիր երգերն ու մրմունջները: Հայոց լեզուն կրնա փոխվիլ, μայց անոր լավագույն երգերը կմնան ու կխոսին հայ սրտերում...□ (Ն. Աղμալյան, □Ավետիք Իսահակյան□, Ընտրանի, Ե., 2005, էջ 81, 83):
Այս տողերում փայլուն երևում է հենց Աղμալյան քննադատի, խոհուն մտածողի տաղանդի աստիճանը, իրոք հոդված կա, որ մի ամμողջ աշխատություն արժե:
Իսկ երμ լույս տեսավ Թումանյանի □Բանաստեղծություններ□ (Թիֆլիս, 1903) նոր ժողովածուն, Աղμալյանը Պետերμուրգից ընկերոջը ընդարձակ նամակ է գրում (1904, հունվարի 7-ին): Նամակի սկզμում ուղերձ-ողջույնն է μոլոր վերնականներին, որն ավարտվում է հետևյալ քառատողով.
Դո՛ւքեք աչքիս երևում,
Դո՛ւք, աղ Հայոց աշխարհի...
Ու... Վերնատուն կըկանչեմ,
Քանի հոգիս կըվառի...
Ինչպե՞ս չհամաձայնվել □աղ□ համեմատության հետ, երμ այդպես էլ կար, և ինչպես Շանթն է պաշտամունք տածել □Վերնատան□ հանդեպ, այնպես էլ Աղμալյանը: Բայց գանք նամակի μուն տեքստին. □Ստացել եմ □Բանաստեղծություններդ□, շնորհակալ եմ շա՜տ-շա՜տ: Ստանալուս պես մի շնչում կարդացի մինչև գիշերվա ժամ 2-ը: Դուր եկավ ինձ հրատարակությունը, մաքուր ու սիրուն, ճաշակով՝ պատիվ հրատարակիչներին: Մի համեմատություն Ավե133 
տիքի գրքի1 հետ... և μավական է, որ կոնտրաստավոր Բաքուն ու վայելուչ Թիֆլիսն երևան հայտնապես: ...Մանրամասն քննություն կգրեմ, հավանորեն, որովհետև շատ μան ունեմ ասելու թե՛ քո և մեր Ավոյի մասին և թե՛ հայ μանաստեղծության ընդհանրապես:
...Այդ μանաստեղծությունը (□Համերգը□,-Ա.Ի.) ...մի սքանչելի գոհար է մեր μանաստեղծության մեջ, արժանի մեծ արվեստագետի գրչի՝ Պուշկինի, Լերմոնտովի... Շուտով կլինի քեզ նվիրված երեկույթը, երևի, շատ μան կխոսվի: Կգրեմ ժամանակին: Այս տարիս շատ է խառը: Մեր Ավետիքը մի լավ μան ունի ասած.
Սազը չի թողնում, որ հայդուկ դառնամ,
Սուրը չի թողնում, որ աշուղ դառնամ:
Հիմի իմն է դառել. դասը չի թողնում, որ գրող դառնամ, գիրը չի թողնում հացատեր դառնամ□ (ԹՈՒՀ, IV, 370-371):
Պետերμուրգում 1903 թ. հունվարի 19-ին կազմակերպված թումանյանական երեկոյի մասին Աղμալյանը գրում է μանաստեղծին հունվարի 24-ի նամակում, տալով ճշմարիտ պատկերը տեղի գրական μարքերի. □Այստեղ առաջին անգամ տեսա, թե որքան թշվառ հասարակություն ունենք, դեռ պետք է ձեր իրավունքները պաշտպանենք... Մինչդեռ քեզ համարում են հրապարակով □ոտանավոր գրող□: Գամառ-Քաթիպայից հետո մարդ չեն ուզում ճանաչել, ուրեմն դեռ կռվով պետք է ձեռք μերեք □μանաստեղծի□ իրավունքը, արդեն ծագում են նոր աստղեր: Որքա՜ն գործ կա անելու, որքա՜ն կարծիքներ խորտակելու...□ (ԹՈՒՀ, V, 372-373):
Նույն Պետերμուրգից, երեք օր անց, 1904 թ. հունվարի 27-ին, Ավետիք Իսահակյանին է գրում. □...□Բանμերի□ համար մի հոդված եմ գրել գրքիդ մասին, թռուցիկ, երկտող և ցրված, μայց μաներ կան մեջը. մեղքս քավում եմ, որի մասին մի անգամ գրել էի: Երեկույթիդ նկարագրությունը ղրկել եմ Վերնատուն, գուցե կարդացած լինես, լավ էր...□: Այս նամակը արժեքավոր է նրանով, որ Աղμալյանը իր տված գնահատականն է մեկնաμանում: Խոսքը 1903 թվականին Բաքվում հրատարակված □Բանաստեղծություններ□ գրքի մասին է: Աղμալյանի հիշատակած հոդվածը՝ վերնագրված □Երգ ու վերքից հետո□, տպագրվել է Սանկտ-Պետերμուրգում լույս տեսնող □Բանμեր գրականության և արվեստի□ տարեգրքի Բ գրքում (էջ 189-198):Նույն նամակից նաև տեղյակ ենք դառնում, որ Պետերμուրգում կազմակերպվել է ինչպես Թումանյանի, այնպես և Իսահակյանի երեկույթ՝ կապված նրա վերջին գրքի հետ: Այնպես 
1 Նկատի ունի 1903 թ. Բաքվում լույս տեսած Իսահակյանի □Բանաստեղծություններ□ ժողովածուն (տպարան □Արոր□), որը հակառակ Իսահակյանի կամքի, քանզի μանաստեղծը գտնվելիս է եղել Թիֆլիսում, լույս է տեսել տարμեր տպագրական տառատեսակներով և խայտաμղետ ձևավորմամμ:134 
որ, Պետերμուրգում էլ Աղμալյանը շարունակել է հայ գրականության ուսումնասիրման և տարածման աշխատանքը: 
□Պետերμուրգցի□ Աղμալյանը մեկ տարի անց էլ □հյուսիսային մայրաքաղաքից□ կարոտով թաթախված տաղ է ուղղում Թումանյանին և վերնականներին (1904, նոյեմμերի 23).
Չէի ուզի, որ գրեմ
Ձեզ այս տեսակ տխուր էջ,
Բայց ի՜նչանեմ, որ հույզեր
Էլ չեն ծնում սրտիս մեջ:
Մնաս μարև, Օհաննես,
Եվ դո՛ւ, սիրուն իմ Դերեն,
Եվ դու, Շանթիկ, թող մի ժամ
Դարդ ու վիշտս ձեզ գերեն...
(ԹՈՒՀ, V, 374)
Կրկին Թումանյանին մի երկու ամիս անց Ալեքսանդրապոլից գրած նամակում, այս անգամ Աղμալյանը զգալի լավատեսորեն է տրամադրված, հիրավի հայրենի հողը կենսական նոր ուժեր է հաղորդում, և նա իր ոգևորումը հղում է վերնականներին.
Արհավիրքի ահեղ ժամին,
Ամենուրեք հողմ ու շառաչ,
Վերնատնով հանց մի մարմին,
Վստահորեն դիմենք առաջ:
Ոգու լուսով լուսավորենք
Գոռ ամμոխի ուղին նսեմ
Ու նրա հետ առաջդիմենք
Դեպի իդեալ վեհ ու վսեմ:
&lt;1905&gt;
(ԹՈՒՀ, V, 374-375)
Աղμալյանը համոզված է, որ վերնականներն են հայրենի գրական առաջընթացի առաջամարտիկները: Վերնականները, երμ հեռու են եղել Բեհμության 50 տնից, միշտ կարոտով են այն հիշում: Դեմիրճյանը Ժնևից Թումանյանին գրում է (1906, մայիս). □Հուսով ենք, որ գուցե մի օր կհավաքվենք ի Վերնատուն, նրանք, մենք, դու և առհասարակ, այն հարկի տակ, ուր Աղայան, Շանթ, Աղμալյան, Վարդազարյան և Դերենիկ քեֆ կանենք□ (Թ.Տ., 570):135 
Թե՛ նամակները, թե՛ իրողությունները վկայում են, որ վերնականները μոլորն էլ, թեպետ իրենց վիթխարի տաղանդին, մշտական նյութական կարիք են զգացել, անխտիր, առանց μացառության: Ահա Նիկոլ Աղμալյանը գրում է Թումանյանին ( 1907 թ. փետրվարի 12, Լոզանից). □Դեկտեմμերի 19-ից կանոնավոր ապրուստից զուրկ, քաշ եմ գալիս ողորմածությամμ: Ո՛չ դառնալ կարող եմ, ո՛չ մնալ: Շտապիր, Աստված կսիրես, այլևս սիրտ չմնաց□ (ԹՈՒՀ, V, 377): Երեք օր անց կրկին նույն թեմայով. □Այ քեզ նամակ, փոխանակ գրականությունից և այլն գրելուց, գրում եմ չորս երես դրամի մասին. գրականությունը սիրելու համար էլ պետք է կուշտ լինել□ (ԹՈՒՀ, IV, 378):
Շուտով Աղμալյանը և Դեմիրճյանը ստանում են Լոզան (Շվեյցարիա) Թումանյանի ուղարկած 80 ֆրանկը: Եվ ինչպես գրում է Աղμալյանը Թումանյանին (1907 թ. հունիսի 11-ին), մերժում է Ամերիկայից ստացած հրավերքը` աշխատելու ՀՅԴ պարμերական □Հայրենիք□ ամսագրի խմμագիր: Քանզի, ինչպես նախօրոք (1907 թ. մարտի 20-ին, Լոզանից) գրել էր Թումանյանին, իրեն առավել ոգևորել էր առաջարկը Թիֆլիսում գրականության դասեր ունենալ: Աղμալյանը Թումանյանին գրում էր. □Քո նամակը, որ մեծ հաճույքով կարդացի, ինձ ուրախացրեց: Եթե իսկապես հայոց նոր գրականության դասեր տան ինձ, ամենալավ վիճակում դրված կլինեմ, այն է՝ հացը գտնել սիրած պարապմունքով: Դրան կարելի էր կցել տեսություն գրականության, որ, իմ կարծիքով, կարելի էր ամենահետաքրքրական առարկան դարձնել՝ չոր ու ցամաք սահմանումների տեղ սովորեցնելով աշակերտներին μանաստեղծական ու վիպական երկեր կարդալ ու վայելել. ուրիշ խոսքով կիրթ ճաշակի տեր նոր հասարակություն պատրաստել, նոր միջավայր և դրանով հնարավոր դարձնել նոր ու կատարյալ գրականության աշխարհ գալը□ (ԹՈՒՀ, IV, 381):
Այս տողերում չի՞ զգացվում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ապագա լուսավորության նախարարի կերպարը: Նա, որ μացառիկ գրական ճաշակ ուներ, որ առաջինը ողջունեց գրականություն մուտքը և՛ Ավետիք Իսահակյանի, և՛ Եղիշե Չարենցի, որ եղավ Հայաստանի կառավարության լավագույն նախարարի տիպար և մինչև վերջ հավատարիմ մնաց հայրենիքին ծառայելու իր ուխտին, որ օտարության ու քաղաքական վտարանդիության մեջ էլ չվհատվեց և Լևոն Շանթի հետ ձեռք-ձեռքի տված ստեղծեց □Համազգային□ կրթական միությունը, և այդ միությունն ստեղծելու ջանքերի մեջ անպայման վառ են եղել □Վերնատան□ ավանդները: 
* * *
Հարկ է ասել, որ վերնականները միշտ ընդառաջ են գնացել նոր, խոստումնալից գրական տաղանդներին: Այս տեսակետից հատկանշական է նրանց վերաμերմունքը Վահան Տերյանին, ով ավելի ուշ մտավ թիֆլիսյան 136 
գրական երկնակամար: Իսահակյանի հուշերից` Վահան Տերյանի մասին, տեղյակ ենք լինում, որ երμ, Թիֆլիսում 1908 թ., Տերյանը երկրորդ անգամ հանդիպում է Իսահակյանին և կարդում է μանաստեղծություններ իր նոր՝ □Մթնշաղի անուրջներ□ գրքից, Իսահակյանը շատ μարձր գնահատական է տալիս. □Հուզված կարդում է ոտանավորները, մեկը մյուսի ետևից, քանի առաջանում է ընթերցումը, ավելի է հուզվում, ես սրտով և ուշով հետևում եմ ընթերցումին: Տերյանը չավարտած՝ ես անհամμերությունից մղված՝ գոչեցի. □Կեցցե՛ս, Վանիկ ջան, հրաշալի μաներ են, μյուրեղացած զգացումներ՝ անթերի ձևերի մեջ: Իսկական քնարերգությունը սա է -մաքուր լիրիկա□: Հուշագրության այս հատվածում Իսահակյանը մեջ է μերում Տերյանի խոսքերը. □Հ. Թումանյանն էլ շատ հավանեց: Երկուսիդ կարծիքը μացարձակ արժեք ունի ինձ համար: Այլևս քննադատությունից վախ չունեմ□:
□Երեկոյան եղա Հ. Թումանյանի մոտ,-շարունակում է հուշը Իսահակյանը,-և հիացմունքս հայտնեցի Վահանի μանաստեղծությունների նկատմամμ: 
-Հա է՜, շատ դրուստ ես ասում: Շատ գեղեցիկ են և գրեթե մեր լիրիկայի մեջ μոլորովին նոր μաներ: Պատկերները թեև թույլ են և քիչ են, μայց լեզուն՝ մաքուր զտված և արծաթե զանգի պես՝ հնչուն: Իմ ազդեցությունը μնավ չտեսա այնտեղ, μայց քո և Դերենիկի տրամադրությունների արձագանքը կարծես կա, մանավանդ՝ քո: Դու ի՞նչես կարծում, համենայն դեպս՝ մեր Վերնատան մեջ պատվավոր տեղ ունի... Երկու տարվա ընթացքում հրաշքը կատարվել էր, Վահանը գտել էր իրեն և արվեստի գաղտնիքը□,-եզրափակում է հատվածը Իսահակյանը (V, 117-118): Եթե □Վերնատունը□ շարունակեր իր աշխատանքները, հավանական է, որ Տերյանն էլ կդառնար նրա ամենաերիտասարդ մասնակիցը: Բայց, ավա՜ղ: Ոչ մի μան հավերժ չէ այս երկնքի տակ:
□Վերնատան□ աշխատանքները դադարելուց դեռևսառաջ Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշագրությունում նշում է այն ախտանշանները, որ կնպաստեն դրա փակմանը. □1905 թվին ես գնացի Շվեյցարիա,-գրում է Դեմիրճյանը,-ուր մնացի մինչև 1910 թիվը: Թումանյանը մասնակցել էր հայ-թուրքական ընդհարումների խնդրին: Մասնավորապես Թիֆլիսը շատ μան էր տեսել: Բայց առաջին մեծ ու տխուր լուրը, որ Շանթը μերեց Թիֆլիսից և անձամμ Թումանյանից, այն էր, որ □Թումանյանը μարեկամացել է Լեոյի հետ, մինչև անգամ հրավիրում է իր տուն...□: Լուրը իսկապես տխուր թվաց:
-Ի՞նչ, ուրեմն □Վերնատան□ ավանդությունների դե՞մ...-դառնացա ես:
-□Վերնատունը□ փաստորեն գոյություն չունի այլևս,-փիլիսոփայեց Շանթը:
Թե ինչո՞ւես մինչև այդ օրը չէի մտածել □Վերնատան□ վախճանի մասին, չգիտեմ: Բայց ես չհամաձայնեցի Շանթի հետ, նա էլ չառարկեց շատ□ (Դ.Դ., XIV, 251):137 
Հենց այն փաստը, որ Արծրունու պահպանողական ճյուղի ներկայացուցիչ, ամենավառ □մշակական□ Լեոն սկսել է ընկերություն անել Թումանյանի հետ և այն հարկի տակ, ուր μոլորովին ուրիշ ճամփով են փորձել զարգացնել հայ գրականությունը և ուր միշտ հակահարված են տվել Գրիգոր Արծրունի-□Մշակ□-Լեո տարած պահպանողական քաղաքականությանը, այսինքն` հնի պայքար նորի դեմ... ինչ է, ուրեմն նորերը վերանայո՞ւմեն իրենց դիրքերը: Ահա Դեմիրճյանի տարակուսանքի պատճառը: Ուրեմն հասցվում է առաջին հարվածը □Վերնատան□ սկզμունքներին: 
Հենց Հովհաննես Թումանյանի կես լուրջ, կես կատակ նամակում՝ գրված (1908, մարտի 18-19) Փիլիպոս Վարդազարյանին, արդեն զգացվում է, որ վերնականները կարծես թե վեր են աճել իրենց տարազներից, որ ժամանակի հովերի հետ շատ μան փոխվում է, թեև, ըստ էության, առաջին հայացքից, ամեն ինչ մնում է նույնը. □Եվ առհասարակ -թեև փոփոխություններ եղած են, μայց էլ էն աշխարհքն ու էլ էն մարդիկն են, էլ էն Աղայանցը, թեև այժմ, էսպես ասած, հարստացել է, այսինքն` դասագրքերը մի գումար են μերում տարեկան, որ ինքն էլ է զարմացել: Սոցիալ-դեմոկրատ դարձավ անցյալ տարի, μայց շուտ անցավ: Այժմ էլ հայոց եկեղեցու □Պարգևատուն□ է երգում, հայ ազգի կենացն է խմում ու լացը գալիս է էդ ժամանակ: Էլ էն Շանթը -ինքն էստեղ միտքը Եվրոպա: Դաս է տալի տրտնջալով -նրա համար, որ Եվրոպա գնա, դասագիրք է շինում, որ Եվրոպա գնա, պիես է գրում, որ Եվրոպա գնա, գարնանն սպասում է, որ Եվրոպա գնա, վերջապես կնոջն ու երեխաներին արդեն ուղարկել է, որ ինքն էլ ստիպված Եվրոպա գնա...□ (Հ.Թ., X, 38-39): 
Եվ հաջորդ նամակը՝ գրված նույնպես Փ. Վարդազարյանին, մի երկու շաμաթ անց, շատ հարցերում ստույգ պարզաμանում է մտցնում (1908, ապրիլ &lt;առաջին կես&gt;, Թիֆլիսից). □Տեսնում ես աշխարհքը մի դատարկ ու հիմար μան է, դու էլ ղոնախի պես, մի քանի օրով եկել ես ու վաղը կամ մյուս օրը գնալու ես -շատ կարճ ու պարզ մի μան... Մեր □Վերնատունը□ μանում է մեղվի փեթակի նման: Նոր մոտիկ ընկեր-μարեկամներից ուզում եմ հիշել Ահարոնյանին և... Լեոյին: Այո՛, միշտ իրար հետ ու իրար մոտ: Արի ու աշխարհքի μաները հասկացի: Եվ շատերը չեն կարողանում հասկանալ, μայց ես -շատ հեշտ: Երևակայիր, որ Լեոն մի շատ միամիտ ու μնավորությամμ էլ մի խեղճ մարդ է: Շատ շատերից ավելի լավ ընկեր, իսկ ինչ վերաμերում է զանազան հայացքների -էդ առանձին: Շատ μաների մասին էլ, և մանավանդ, մեր □Վերնատան□ մասին, նա ուրիշ կարծիք ունի այժմ: Բայց էդ երկրորդական μան է□ (Հ.Թ., X, 40, 41):
Իզուր չէ կախման կետեր դրել Լեոյի ազգանունից առաջ: Փաստորեն այս նամակը գալիս հաստատում է և՛ Շանթի, և՛ Դեմիրճյանի տագնապները □Վերնատան□ հետագա ճակատագրի վերաμերյալ: Այս տրամադրություններին կարծես գալիս ավելանում են Իսահակյանի տարակուսանքները կովկասա138 
հայ մտավորականի ճակատագրի վերաμերյալ: Իսահակյանը գրում է (1908 թ. մարտի 30-ին Ալեքսանդրապոլից). □Գնում ես այս ու այնտեղ և լսում ես սրտաճմլիկ μաներ -աղքատության, սարսափելի աղքատությունը համատարած է, և չպիտի իմանաս, թե ի՞նչ կնշանակի մեր քաղաքի կամ գավառի աղքատությունը, սև չոր ցամաք հացի են կապված, և դա էլ չկա, գյուղերում սովից ինքնասպանության դեպքեր են եղած &lt;...&gt; Եկած օրից տրամադրությունս սաստիկ վատացավ &lt;...&gt;, սիրտս կոտրած ոչինչ չեմ կարող անել &lt;...&gt;, μայց Թիֆլիս վերադառնալ էլ չեմ ուզում, մի խոսքով մրից ելա, մրջուրն ընկա, համμերեմ, տեսնեմ կարելի է հաշտվեմ կամաց-կամաց ու մի քիչ μան շինեմ:
Դուրս է գալիս, որ մեզ համար ոչ մի լավ տեղ գոյություն չունի, հիմա եմ զգում, որ ինձ արտասահման միայն կարող եմ լավ զգալ, մի խոսքով տրամադրությունս լավ չէ...□ (տես μնագիրը՝ ԳԱԹ, Թումանյանի ֆոնդ, N 696):
Մենք արդեն նշել էինք այն փաստը, որ □Վերնատան□ վեց անդամներից չորսը ՀՅԴանդամ էին, այդ թվում այնպիսի հեղինակավոր դեմքեր, ինչպես Իսահակյանը և Թումանյանը, մյուս երկուսը մեկ տասնամյակ անց կլինեն Հայաստանի Հանրապետության առաջին կառավարության կազմում, Շանթը՝ արտաքին գործերի նախարար, Աղμալյանը՝ լուսավորության: Իսկ ահա 1908 թ. աչքի ընկնող հեղափոխականներն էին □Վերնատան□ երկու μանաստեղծները՝ Իսահակյանը և Թումանյանը, որոնք Թիֆլիսի պահնորդական μաժնում ունեին իրենց մականունները. Իսահակյանը՝ □Մոլոտ□, Թումանյանը՝ □Ժոկեյ□:
1908 թ. դեկտեմμերի 17-ին Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանում արտասահման մեկնելիս ձերμակալում են Ավետիք Իսահակյանին, իսկ դեկտեմμերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Թիֆլիսում Բեհμության 50 տանը՝ Հովհաննես Թումանյանին:
Ազգային μանաստեղծներին, ի թիվս հայ 160 այլ մտավորականների, մեղադրանք էր հարուցած □Դաշնակցության գործով□: Ձերμակալման օրդերում գրված էր, ի դեպ, նույն տեքստը թե՛ Թումանյանի, թե՛ Իսահակյանի հանդեպ.
□Ունենալով կասկած հարուցող տեղեկություններ հակաօրինական ընկերության պատկանելու մասին և ըստ զինվորական դրության հայտարարված վայրերին վերաμերող կանոնների 23-րդ հոդվածի ես՝ Թիֆլիսի նահանգական ժանդարմական վարչության պետի օգնականս, վճռեցի նախնական կալանքի վերցնել Հովհ. և Մուշեղ Թումանյաններին... [Ավետիք Իսահակյանին]... մինչև գործի պարզաμանումը. Ռոտմիստր Պրիգարա և ստորագրությունը□ (Թ.Տ., 680):
Այսպիսով կարելի է ասել, որ Թումանյանի և Իսահակյանի ձերμակալությամμ 1908 թ. դեկտեմμերին դադարեցրեց իր գործունեությունը □Վերնատունը□:
1911 թ. հունիսի 26-ին Ղազարոս Աղայանի թաղումից անմիջապես հետո Իսահակյանը լքում է Թիֆլիսը: Իր հուշերում նա նկարագրել է իր սիրելի ընկերոջ՝ Օհաննեսի հետ հրաժեշտի վերջին պահերը.139 
□Թաղումից հետո Թումանյանի հետ գնացինք իրենց մոտ:
Տխուր, սգավոր օր էր: Հավիտյան զրկվեցինք մեր սիրելի Նահապետից, ես էլ պիտի թողնեի հայրենիքս, և, թերևսանդարձ: Աննկարագրելի են այդ հրաժեշտի ծանր վայրկյանները: Արդեն ուշ գիշեր էր: 
Վերջին անգամ մենք գրկեցինք իրար, երկուսս էլ լուռ էինք. ո՛չ մի խոսք□ (V, 63-64):
□Վերնատունը□ գոյատևեց ուղիղ 10 տարի, տասնամյակ, որը կարելի է կոչել □աստեղային□: Այն յուրահատուկ դպրոց հանդիսացավ թիֆլիսահայ գրասեր հասարակայնության համար, ծնունդ տվեց մեկը մյուսին գերազանցող գրական գլուխգործոցների:
Անկարելի է, որ մի ընկերական նախաձեռնություն, որ վերածվեց հայոց գրականության ընտրյալ զավակների, իրապես համախոհների ստեղծագործ միության, դիմանալով XX դարասկզμի μարդ ու դրամատիկ վայրիվերումներին, իր անջնջելի հետքը չթողներ թե՛ իր զավակների, թե՛ XX դարի հայ գրականության զարգացման վրա: 
□Վերնատունը□ դադարեցրեց իր գործունեությունը, μայց նրա լույսը, նրա խորհուրդը մնաց նրա զավակների սրտում: Եվ □Վերնատունը□ դարձավ յուրօրինակ սիմվոլ-խորհրդանիշ:
...Արդեն տարուց ի վեր թե՛ Հայաստանում, թե՛ Վրաստանում խորհրդային կարգեր են: Եվ այլևս Թումանյանի կողքին չեն վերնականները՝ Աղայանը՝ լույս նրա հիշատակին... Շանթը` քաղաքական վտարանդի, Աղμալյանը` քաղաքական վտարանդի, Իսահակյանը քաղաքական վտարանդի. μոլորն էլ օտար երկնքի տակ... Այս երեքից երկուսը այլևս հնարավորություն չեն ունենալու վերադառնալու հայրենիք...
Սակայն □Վերնատան□ վերածննդի հավատը երμեք չէր մարել Թումանյանի հոգում, և թեև ինքն էլ շա՜տ-շատ հարվածներ կրեց այդ վերջին տասնամյակում՝ զրկանքներ, հարազատների կորուստներ, հիասթափություններ ու հիվանդություններ, սակայն նրա մոտ անշեջ մնաց □Վերնատուն□ ստեղծելու գաղափարը` այս անգամ հայրենիքում, և իր նվիրական երազանքը նա հայտնում է ընկերոջը՝ Ավետիք Իսահակյանին (1921 թ. հոկտեմμերի 4, Թիֆլիս).
□Շատ μան ունեմ գրելու, μայց սպասում եմ -կգաս -կխոսենք և կանենք, ինչ որ կարող ենք անել:
...Թերևսայժմ կազմենք մեր □Վերնատունը□ մեր երկրում ու վերջին օրներս միասին անցկացնենք...
Դե արի՛, Ավո ջան□:
(Հ.Թ., X, 396, 397):
-----------------------------------------------------------
*1 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4:
*2 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4: 
*3 Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք առաջին, «Հայաստան», Երևան, 1975, էջ 166-167:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10310</id>
      <timestamp>2012-08-16T20:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="147434">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Ավիկ Իսահակյան]]ի «Վերնատան» զավակները» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== «Վերնատան» զավակները ==

XX դարի սկզբում Թիֆլիսում գործող հայ առաջին գրական խմբակի՝ «Վերնատան» մասին իրենց հուշերում, հոդվածներում և նամակներում արժեքավոր տեղեկություններ են թողել հայ գրականության դասականները՝ վերնականներ [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]], [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանը]], [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դեմիրճյանը]], [[Լևոն Շանթ|Շանթը]] և [[Նիկոլ Աղբալյան|Աղբալյանը]]:
 
«Վերնատունն» ստեղծվում է 1899 թվականի աշնանը, երբ Հովհ. Թումանյանը նոր բնակարան է վարձում Թիֆլիսի Բեհբության փողոցի N 50 տան V հարկում: Ահա «Վերնատան» ձևավորման առաջին վկայությունները Ավետիք Իսահակյանի «Հովհաննես Թումանյան» հուշերից. «[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանը]], Դ. Դեմիրճյանը, ես և մեր մյուս ընկերները կանոնավոր կերպով շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էինք նրա (Հովհ. Թումանյանի,-Ա. Ի.) մոտ՝ իրար տեսնելու և զրույց անելու: Այսպիսով նրա տունը դարձել էր մեր հավաքատեղին: Թեյ էինք խմում, ընթրում, խոսում: Ձմեռը վառվռուն բուխարիկի շուրջը նստած՝ կատակում էինք, անվերջ զրույց անում, խոսում, վիճում» (V, 54):

Թիֆլիսի հին թաղերից մեկում՝ Բեհբության փողոցում գտնվող Թումանյանի վարձած նոր բնակարանը զգալի մեծ էր առաջվա բնակարանից: Բանաստեղծը իր նոր տան մեջ մի ընդարձակ սենյակ, պատերը մեծ մասով պատած գրապահարաններով, հատկացրել էր որպես սենյակ-հավաքատեղի իր ընկերների համար: Թումանյանի, բայց առավել Իսահակյանի ընկերը՝ հայագետ և մշակութաբան, «Գեղարվեստ» ամսագրի խմբագիր [[Գարեգին Լևոնյան]]ը, առաջին անգամ տպագրելով «Գեղարվեստում» (1917, N 6) «Վերնատան» զավակներին ձոնված Դերենիկ Դեմիրճյանի բանաստեղծական շարքը (տե՛ս ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2418), թողել է սույն արժեքավոր ծանոթագրությունը. «1905-6 թվերին Հովհաննես Թումանյանը Թիֆլիսում ապրում էր Բեբութովյան փողոցի տան մի գավթում, Դ հարկի մի բնակարանում: Այդ բնակարանի մի ապակեպատ սենյակը գրողները կոչել էին «Վերնատուն», ուր շարունակ հավաքվում էին նրա մշտական անդամները՝ Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Լ. Շանթը, Ն. Աղբալյանը, Ավ. Իսահակյանը, Դ. Դեմիրճյանը: Դրա անդամների խմբանկարը տե՛ս Գեղարվեստ, N 5, երես 91. Խմբագրություն» («Գեղարվեստ», 1917, N 6): 

Այս վկայությունը՝ սենյակի բարձրադիր դիրքի և ապակեպատ պատի վերաբերյալ, բնորոշում է սենյակի արտաքին տեսքը (ի դեպ, հենց այդպես էլ ներկայումս Հ. Թումանյանի երևանյան թանգարանում վերստեղծված է «Վերնատունը»):

Սակայն վերադառնանք Իսահակյանի հուշերին. «Ինքնաբերաμար, մեր հավաքույթների առաջին շրջանում, լուրջ թե կատակով, փափագ զարթնեց մեր գրական խմբակին, մեր հավաքույթներին անուն տալ: Օհաննեսն ասաց, թե Գոնկուր եղբայրներն իրենց գրական խմբակն ունեին (որի անդամներն էին՝ [[Էմիլ Զոլա]], [[Ալֆոնս Դոդե]], [[Իվան Տուրգենև|Տուրգենև]], Հյուսիմանս...), որ հավաքվում էր Գոնկուրների տան վերնահարկում, որին «Ամբար» անունն էին տալիս: Նույն նմանողությամբ, չեմ հիշում ում կողմից, առաջարկվեց «Վերնատուն» անունը, իսկույն հավանություն տվինք, գտնելով այն շատ պատշաճ և տեղին, որովհետև Օհաննեսի բնակարանը այն ժամանակ չորրորդ հարկում էր: Կնքեցինք «Վերնատուն» անունով մեր հավաքույթների վայրը: Այդ անունն այլևսընդմիշտ կապվեց մեզ հետ և քաղաքացիություն ստացավ» (V, 55):

Իսահակյանի՝ բերված պատմությանը ասես կարևոր լրացում է անում Դերենիկ Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» փայլուն հոդված-հուշագրությունը` գրված 1939 թվականին, Հ. Թումանյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ, սակայն այդպես էլ գրողի կենդանության օրոք չտպագրված: «Թումանյանի բարձրադիր բնակարանում հետզհետե, ավելի հաճախակի, սկսեցինք հանդիպել Շանթը, Ավ. Իսահակյանը, Աղբալյանը, ես, ինչ խոսք, որ մեզանից առաջ էլ այնտեղ միշտ լինում էր Ղազարոս Աղայանը:

Խմբակը կազմվեց աննախընթաց եռանդով և վճռականությամբ: Այն երեկոն, երբ ուշ գիշերով, ընթրիքից հետո կազմվեց խմբակը, հիշում եմ, որ կարևոր համարվեց անմիջապես մի անուն ևս գտնելու խմբակի համար: Առաջարկվեց&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; «Վերնատուն» անունը՝ իբրև Թումանյանի բարձրահարկ բնակարանին հարմար անուն:
Այդ դուր եկավ մեզ: Դա հիշեցնում էր մի ուրիշ վերնատուն, ուր հավաքվեցին Քրիստոսի աշակերտները: Դրա մեջ ինչ-որ հոգեկան ներքին իմաստ կար...» (Դ. Դ., XIV, 242): Այս համեմատությունը Դեմիրճյանը ավելի զարգացնում է իր «Վերնատուն (հուշեր)» վերնագիրը կրող ոչ մեծ հուշագրությունում` նույնպես գրված 1939 թ. և տպագրված նույն թվականին «Բանվոր» թերթում (ապրիլի 15): Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը ապրում էր հինգերորդ թե վեցերորդ հարկում, Բեհբության փողոցի վերին մասերում, բուսաբանական լեռան ստորոտին: Այդ բարձր բնակարանի սենյակներից մինը մեր հավաքատեղին էր և տեղի բարձրության պատճառով, նաև Քրիստոսի աշակերտների «Վերնատանը» հավաքվելու և սուրμ հոգուց շնորհք ստանալու կատակով արած նմանությունը մեջ բերելով՝ կազմակերպությունը կոչեցինք «Վերնատուն» (Դ. Դ., XII, 171):

Իսահակյանը 1900 թվականի մայիսին մեկ տարուց ավել տևած ուղևորության է մեկնում Արևմտյան Եվրոպա: Այսպիսով, հազիվ էր սկսել իր աշխատանքները «Վերնատունը», երμ նրա հիմնադիր անդամներից մեկը երկար ժամանակով հայրենիքից բացակայում է: Սակայն «Վերնատունը» մշտապես Իսահակյանի գլխի մեջ էր, այսպես. Ցյուրիխից 1900 թ. հոկտեմμերի 21-ին Հովհ. Թումանյանին ուղարկած նամակում նա հարցնում է. «Ինչպե՞սէ քեֆդ, ի՞նչ ես անում, ի՞նչ է անում Շանթը, ո՞ւր է Դերենիկը, (Աղբալյանին նամակ գրել եմ Մոսկվա), ի՞նչ հալի մեջ է Վերնատունը» (VI, 29): Իսկ արդեն վերադարձից հետո, դեռ մինչև Թիֆլիս գալը, նա Ղազարապատից նույն հարցումն է անում Թումանյանին (1901, սեպտեմμերի 12). «Դերենիկից խաբար չունի՞ս, ի՞նչ է, դեռ չէ՞ եկել այդտեղ: Իսկ Շանթից ի՞նչ ունես գրելու: Ես որ գամ, տեսնենք Վերնատան հալը ի՞նչ է լինելու, երևի առանց դրան մեր օրը սև կանցնի» (VI, 37):

Իր հերթին Թումանյանի կողմից «Վերնատան» անվան առաջին հիշատակմանը մենք պատահում ենք Իսահակյանին ուղարկած նրա նամակում (1901, 21 սեպտեմμերի). «...«Վերնատան» մասին ես հարցնում: Առանց «Վերնատան», իհարկե, ապրել չի լինիլ: Երբոր դու կգաս, Նիկոլն էլ այստեղ է, Դերենիկն էլ կգա -կսկսենք» (Հ.Թ., IX, 282):

Մենք հստակ տեսնում ենք, թե ինչ նշանակություն է ունեցել «Վերնատունը» նրա «զավակների» կյանքում: Եվ արդեն գործուն մասնակցություն ունեցավ Իսահակյանը «Վերնատանը»` սկսած 1901 թ. աշնանից, երբ ինքն ապրում էր Թիֆլիսում:

«Վերնատան» հիմնական վեցյակը, ճիշտ է, իր շարքերում նոր անդամներ չէր ընդունում, սակայն կային հեղինակներ, որոնց համար «Վերնատան» դռները միշտ բաց էին՝ [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյանը]], [[Վրթանես Փափազյան|Վրթ. Փափազյանը]], [[Մուրացան]]ը, [[Նար-Դոս]]ը, ինչպես և նկարիչներ Գ. Բաշինջաղյանը, Մ. Սարյանը, Փ. Թերլեմեզյանը, երգահաններ Ա. Տիգրանյանը, Կոմիտասը: Այս արվեստագետները հաճախում էին «Վերնատուն» հարգելի հյուրի կարգավիճակով: Ահա այդպիսի մի դրվագ է հիշում Իսահակյանը՝ կապված հայ մեծանուն վիպասան Մուրացանի հետ. «Մուրացանի հետ ծանոթացա միայն 1902-1903 թվականներին, Հովհաննես Թումանյանի մոտ, մեր Վերնատանը: Երբեմնակի գալիս էր նա Թումանյանի մոտ: Շատ հարգալից էինք նրա հանդեպ: Նստում էր Թումանյանի կողքին և լուռ լսում էր մեզ: Վերնատան նահապետը՝ Ղազարոս Աղայանը, բարձր ու հզոր ձայնով խոսում էր, Թումանյանը ուրախ բաներ էր պատմում, ու Մուրացանի աչքերը ժպտում էին մեղմորեն: Թվում էր, թե հաճելի էր նրան մեր շրջանը» (V, 40):

«Վերնատան» տանտերը թիֆլիսահայության սիրելին էր, փնտրված մարդ, այնպես որ՝ թե՛ ինքը սիրելի հյուր էր, թե՛ բոլոր հյուրերն էլ «Վերնատուն» էին գալիս սիրով:

*

«Վերնատան» նահապետի տիտղոսը տրված էր Ղազարոս Աղայանին, և այդպես էլ պետք է լիներ թե՛ տարիքի բերումով, թե՛ նրա ունեցած վիթխարի հեղինակության՝ հայության բոլոր շրջաններում: Իսահակյանն այդ առնչությամμ գրում էր. «Առաջին խոսքը պատկանում էր Ղ. Աղայանին, որին Նահապետ էինք անվանում: Գրականության նահապետ: Նրան հարգում էինք և սիրում: Ուշադրությամμ էինք լսում նրա կարծիքները, դիտողությունները: Մեր երեկույթներին, զիջելով մեր թախանձանքներին, Աղայանը երգում էր սիրած Քյորօղլու ասպետական երգերը, իրեն՝ Աղայանի հրաշալի թարգմանությամμ: Պարթև հասակով կանգնում էր նա, հուժկու ձեռքերը շարժելով, բամբ ձայնով կատարում էր Քյորօղլին» (V, 54):

Աղայանն ուներ բարձր բանաստեղծական ինտուիցիա, որն անխափան էր գործում: Ինչպես լեգենդն է հավաստում, «Վերնատան» հերթական հավաքներից մեկի ժամանակ խոսքը Ղազարոս Աղայանինն էր. «Ահա արդեն «Դրոշակի» մի քանի համարներում ես հանդիպում եմ «Հայդուկի երգերից» անվանումը կրող բանաստեղծությունների մի խորհրդավոր ստորագրությամբ՝ «Հայ գուսան», կարդում եմ համարից համար՝ ավելի հավանում, բայց գլխի չեմ ընկնում, թե հեղինակն ով է, մի բան պարզ է միայն, որ մերոնցից է, կովկասահայ և այն էլ իսկական բանաստեղծ, ա՛յ խնդրեմ լսեցեք»: Եվ կարդում է 1900 թ. «Դրոշակի» N 3-ում տպագրված «Գուրգենի անմահ հիշատակին» բանաստեղծությունը՝ «Գըլգըլալով ջուր է իջնում / Մշու մշուշ սարերեն» սկսվածքով:
 
Մի պահ լռություն է տիրում:

-Ավետիք, չլինի՞ «Հայ գուսանը» դու ես,-լռության մեջ լսվում է Նիկոլ Աղբալյանի ձայնը:

-Ես այդպես էլ գիտեի, Նիկոլ, որ դու առաջինը կճանաչեիր, թե ով է «Հայ գուսանը»:

-Դե, ասեք հայդուկը մեր մեջ է,-ուրախացավ Աղայանը, ապա խոշոր ձեռքերով գրկելով Իսահակյանին, ճակատին մի համբույր դրոշմեց»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Դերենիկ Դեմիրճյանն էլ վկայում է. «Ղազարոս Աղայանը ընդունվեց այդ խմբակում իբրև «նահապետ»: Նա պատվավոր անդամն էր «Վերնատան»: Թումանյանի ստեղծագործական և ընկերական կապը այնքան հարգելի էր մեզ համար, որ համաձայնվեցինք մեր գրական ժառանգորդական կապը անցյալ գրականության հետ հաշվել Աղայանի գծով: Ճիշտ է, այնուհետև շատ էր խոսք լինում [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի մասին, որ նա է նոր բանաստեղծության մեր նախորդը, բայց Աղայանի ստեղծագործության ժողովրդական ուղղությունը, նրա ռեալիզմը, նրա անձնավորությունը հաղթեցին, և մենք Աղայանին համարեցինք մեր «Վերնատան» հարազատը» (Դ.Դ., XIV, 242):

Իր հրաշալի «Նվեր Վերնատանը» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը Աղայանին է հղում իր առաջին ներբող արձակ-բանաստեղծությունը.

ՄԵՐ ՆԱՀԱՊԵՏԻՆ` Ղ. ԱՂԱՅԱՆԻՆ

Ինչ թեթև՜ է թրթռում թիթեռը, ինչի՞ց է, որ նա չի հակվում դեպի գետինը:

-Անհոգ է նա, հոգսն է միայն, որ ծանրացնում է մարմնի քաշը և հակում դեպի գետինը: Նայի՛ր, նստեց ճահճի տիղմի վրա, ինչի՞ց է որ այնպես ճերմակ-մաքուր են նրա թևերը:

-Անմեղությունը կեղտ չի վերցնում: Ինչպե՜ս մի րոպե հանգիստ չի նստում տեղը, ինչպե՜ս պոկվում է տեղից, ինչպես ուզում է թռչել վե՜ր, վե՜ր, դեպի երկնքի կապույտ անդունդը:

-Ճշմարիտ է. ինչպես գոլորշին, ինչպես ջերմությունը, ինչպես աղոթքը՝ այնպես էլ մաքուր և ջերմ սրտերը թռչում են վեր, միշտ վեր, դեպի եթերքի ջինջ կապույտը» (Դ.Դ., I, 63):

Վերնատան Աղայանի հրաշալի դիմանկարն է տալիս իր հուշերում Իսահակյանը. «Ղ. Աղայանին ավելի մտերմացա 1900-ական թվերին, երμ կազմվել էր մեր «Վերնատունը» և հաճախակի հանդիպումներ ու գրական զրույցներ էինք ունենում Հ. Թումանյանի տանը և երբեմն էլ Աղայանի մոտ: Նա այլևս մեր գրական նահապետն էր: Ինքը գրեթե դադարել էր գեղարվեստական բաներ գրելուց, բայց իսկական հոր պես հրճվում էր մեր «Վերնատան» ընկերների գրական հաջողություններով: Մենք նրան շատ սիրում էինք և հարգանքով էինք վերաբերվում նրա կարծիքներին, նկատառումներին: 

...Աղայանը խորքով օպտիմիստ էր, վիշտն ու տխրությունը չափազանց կարճատև պահեր էին նրա մոտ: Կարելի է ասել, որ նա իր կյանքում երբեք չհիասթափվեց, միշտ մնաց ոգևորված, հավատով... Աղայանը պարզ, հասարակ, ընկերական մարդ էր, այն, ինչ որ ուրիշները փակում էին յոթը կողպեքի տակ, նա սրտաբաց ասում էր, պատմում էր իր անցյալից դեպքեր, արկածներ, անեկդոտներ... Միամիտ էր շատ, ունեցածը՝ երեխայի խորամանկություն, այնպես թափանցիկ էին նրա մտքերը: Սիրտը լեզվի վրա էր» (V, 37):

1905 թվին, Ամանորի օրը՝ հունվարի 1-ին, Թումանյանը իր «Բանաստեղծություններ» (1903) ժողովածուն նվիրում է Ղազարոս Աղայանին հետևյալ ընծայագրով. «Իմ անգին Ասլան ապորը -Ղ. Աղայանին»: Իսկ գրքի անվանաթերթին թողնում է հետևյալ [[էքսպրոմտ]]ը.

Անցավ հին տարին, կանցնի և նորը,&lt;br&gt;
Կանցնի՞ արդյոք մեր անμախտ օրը:&lt;br&gt;
(Հ.Թ., I, 397)

Բոլորը, բոլորը շատ էին սիրում Աղայանին, այդ է վկայում և Թումանյանին ուղղված նամակում Աղբալյանի հետևյալ հատվածը (1907, 11 հունիսի, Փարիզից). «Մեր Նահապետն ինչպե՞ս է, այդ ժխորի մեջ, երևի, այնպես է զգում, ինչպես մեկը Խոջի բաղնսում, իր պարզ խելքով նայում ու զարմանում է, թե ի՞նչ են իրար միս գզում, գրազ կգամ, որ դաշնակցական չէ և ամեն օր հետդ վիճում է. իմ սրտագին բարևները և որդիական հարգանքս» (ԹՈՒՀ, IV, 382):

Արդեն միայն Աղայանի պես վիթխարի հեղինակության անդամակցությունը «Վերնատանը» ոգևորում և խանդավառում էր նրա երիտասարդ անդամներին: 


* 

Եվ թեև «Վերնատան» նահապետն էր Աղայանը, սակայն «Վերնատան» ստեղծողը, մշտագործիչ մարտկոցը, առանցքային դեմքը Հովհաննես Թումանյանն էր: Դե, ասենք, հենց «Վերնատան» ստեղծելու միտքը շատ նման էր Թումանյանին, նա ուզում էր, որ լինի մի անկյուն այս մեծ աշխարհում, ուր ինքը և իր համախոհ ընկերները հավաքվեին և զբաղվեին իրենց սիրած գործով՝ գրականությամբ: Նրանք համախոհներ չէին միայն, նրանք հայ գրականության վաղվա օրն էին, ճակատագրի բերումով գտել էին միմյանց և Թումանյանի գաղափարով համախմբվել մեկ ընդհանուր ուղղվածություն ունեցող խմբավորման մեջ: Եվ այդ զորեղ անունները պիտի կերտեին XX դարի հայ գրականության դեմքը:

Նշանակալից է Իսահակյանի ուղերձը՝ հղած իր ընկերոջը՝ Թումանյանին, 1903 թ. հուլիսի 21-ին. «Մեծ սպասելիք ունեմ Սինամ թագավորիցդ, քանի որ նրա մեջ կա քո անձնական ստեղծագործությունդ, կա սիմբոլ և գեղեցիկ պատկերներ, անհամբեր սպասում եմ գրքիդ լույս տեսնելուն՝ կարդալու համար «Անուշը»... Բայց ինչ էլ որ լինին քո պոեմներդ՝ մեր գրականության մեջ դարաշրջան են կազմելու: Ապրիր և ստեղծագործիր -ահա քո ուղին, մեզ թող կռվի դաշտը, ինչ կուզե թող լինի.-«Թող կործանվի աշխարհը, և ես կընկնիմ նրա ավերակների տակ», սա Հորացիոս μանաստեղծի խոսքերն են, որ իմ վերջին տրամադրության լոզունգն է, նշանաμանը» (VI, 41):

Դերենիկ Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մի գողտրիկ հատվածը նվիրված է Բեհբության 50 տան տիրոջը՝

Հ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻՆ

Երμ մանուկ էինք՝ սիրում էինք խաղալիք: Դարձանք պատանի՝ սիրեցինք մեր նմանին: Երիտասարդ էինք՝ սիրեցինք փառք, գործ, գիտություն: Կծերանանք՝ պիտի սիրենք հարգանք, դրամ, հանգիստ և մեր սերունդը:

Սակայն երμ անհունի դռներին հասած՝ պիտի լսենք հավիտենության շունչը՝ Գիտե՞ս ինչ պիտի սիրենք.

Աղո՜թքը...»: 

(Դ.Դ., I, 63)

Թումանյանապաշտ Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը գլխավորում էր կազմակերպությունը՝ իբրև նրա իրական ուժը, գրական մեծ արժեքը: Ավետիք Իսահակյանը կազմում էր այդ գրական կոլեկտիվի ոսկե ֆոնդը, իսկ ես դեռ «ձայն էի պահում» իբրև ապագա խոստացող և ամենից կրտսերը... Թումանյանը շարժիչ ուժն էր «Վերնատան»: Նախ և առաջ նա ուներ հարուստ գրադարան, առանձնակի սենյակ, հյուրասեր սեղան, ընկերության տաքացնող զվարճախոսություն և, որ գլխավորն է, գրական-հասարակական ուժեղ դիրք: Այն ժամանակվանից իսկ արդեն զգացվում էր, որ Թումանյանի բնակարանը դառնում էր մի տեսակ գրական սալոն, գրական շարժման մի նոր կենտրոն, որի ֆոկուսը Թումանյանն էր» (Դ.Դ., XII, 172):

«Վերնատուն» վերնագրով հուշային դրվագը, որի համար հիմք է ծառայել Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» հոդված-հուշագրությունը, գրվել է Թումանյանի մահից 16 տարի անց և տպագրվել է 1939 թվին «Բանվոր» թերթում և ապա տարիներ անց Դերենիկ Դեմիրճյանի ակադեմիականի XII հատորում, 1985 թվին, մինչդեռ «Հովհաննես Թումանյանի մասին» կոթողային հուշագրությունը անտիպ է մնացել և միայն 30 տարի անց առաջին անգամ տպագրվել է «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքում (Ե., 1969, էջ 22-48):

Լավ է, որ այդ հոդվածը հեղինակը չի ոչնչացրել «անհատի պաշտամունքի» տարիներին: Ասենք, Դեմիրճյանը գրել է այն հենց ի սկզբանե չտպագրելու նպատակով, թողնելով նրա հրապարակումը ապագային: Եթե նա մտադիր լիներ այն տպելու, մի՞թե այդպես հանգիստ կգրեր Ն. Աղբալյանի և Լ. Շանթի անունները: Ուրիշ բան «Վերնատուն» հուշային դրվագը. այ այստեղ նա շատ զգուշորեն գրում է. «Կազմակերպությունը մեծ չէր, այնտեղ մտան Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Ավ. Իսահակյանը և մի երկու այլ գրողներ» (Դ.Դ., XII, 170): Հասկանալի է, որ այդ երկու այլ գրողներն էին Աղբալյանը և Շանթը: Սակայն և մեծ հուշագրությունից առանձնացված «Վերնատուն» հուշ-դրվագը զգալի արժեք ունի, մենք Դեմիրճյանին ենք շնորհակալ, որ նա իր երկու հոդվածներում փաստորեն բացատրեց «Վերնատան» գաղափարական էությունը և խմբակի անելիքները: Դեմիրճյանը գրում էր. «Ի՞նչ էր «Վերնատան» ներքին էությունը, ինչո՞ւ առաջացավ այդ կազմակերպությունը:

«Վերնատան» անդամներն իրենց սահմանագծում էին [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյանի]] և նրա հետևորդների ազգայնական տենդենցիոզ գրականությունից: Այն ժամանակ իսկ, թեև շատ դժվարին էր տարբերել, վերնատունցիները զատում էին ազգային և ազգայնական կուլտուրաները: Ապա նաև որոշ ձգտում կար մանավանդ Թումանյանի և Ավետիք Իսահակյանի մեջ՝ վճռապես գնալու ժողովրդական ստեղծագործությունների ուղիով: Աղայանն արդեն այդտեղից էր գալիս: Ես նրանց միանում էի, ըստ երևույթին, շատ տարբեր թևանցիկ շարժումով, բայց վերջնական նպատակակետը միևնույն տեղը -ժողովուրդը: ...Թող այն հանգամանքը, թե մենք որքան բարձր գրականություն ստեղծեցինք այն ժամանակ, բանը ձգտումն էր, սկզբունքը, ուղղությունը: ...Հավաքույթներն անցնում էին աշխույժ, ուրախ և սրտալի: Որքան նախաճաշեր դառնում էին ճաշ, ապա երեկոյան թեյ և վերջը կեսգիշերներից շատ անց ընթրիք ու լուսաբաց» (Դ.Դ., XII, 171, 172):

Այդպիսի մի վերնատանյան կեսգիշերային քեֆից հետո լուսադեմին «Օրփեյի թագավորությանը» հանձնվելու պահն է նկարագրում Դեմիրճյանը հումորով լեցուն իր գրական կատակներից մեկում (հարկ է ասել, որ այդ ժանրի լավ վարպետ էր Դեմիրճյանը).

Չորսին նոր պրծան կեր ու դավերը,&lt;br&gt;
Դատարկ տնկեցին գինու գավերը.&lt;br&gt;
Ամեն մինն առավ բարձի լավերը,&lt;br&gt;
Թողին սարսաղիս անքուն ցավերը,&lt;br&gt;
Ու իրենք ընկան քնի ծովերը.&lt;br&gt;
Հնգին կանչեցին բակից հավերը:&lt;br&gt;
Ամենից առաջ Շանթը շնթռկեց,&lt;br&gt;
Նրանից հետո Նիկոլը կոլոլ&lt;br&gt;
Երկուտակ պառկեց,&lt;br&gt;
Քթով վեր քաշեց զուռնա ու դհոլ,&lt;br&gt;
Հանեսն էլ հերսից&lt;br&gt;
Խմածը մարսեց,&lt;br&gt;
Այժմ, Դերենի՛կ,&lt;br&gt;
Մնացիր մենիկ: &lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը, Ե., 2007, էջ 43)

«Քանի անգամ է վիթխարի նահապետը՝ նստած Թումանյանի ուղիղ դիմացը՝ Ասլանը իր Ասլան բալասիի դիմաց (իրենց խոսքն էր այդ) որոտացել իր Քյորօղլին: Նահապետը դեռ թարմ էր, Թումանյանը թև էր առնում ավելի լայն թռիչքի համար, Ավետիք Իսահակյանը պատրաստվում էր բաց անելու իր հոյակապ Շիրակի դռները: Կլասիկներով ոգևորված, նրանց անունները կատակով փոխառած՝ Թումանյանը՝ [[Շեքսպիր]], Իսահակյանը՝ [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնե]], ես՝ [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]]...» (Դ.Դ., XII, 172):

Երբ կարդում ես այս տողերը, խորհում ես, որ հիրավի հազվագյուտ երջանիկ մի շրջան է եղել «Վերնատան» զավակների համար 1900-1910 թվականները՝ բոլորը դեռ երիտասարդ, ստեղծագործական վերելքի մեջ, Հայրենիքը՝ այսպես թե այնպես դեռևս հեռու պատերազմներից ու կոտորածներից: Ողջ XX դարի պատմության մեջ նման «խաղաղ» տասնամյակ չի լինի՝ իրոք որ «աստեղային տասնամյակ», ինչե՜ր գրեցին, ի՜նչ գրքեր հրատարակեցին, ուր հասցրին հայ գրականության փառքը: Եվ այս պրոցեսում անուրանալի է «Վերնատան» դերը: Անուրանալի է «Վերնատան» մշտագործ մարտկոցի՝ Հովհ. Թումանյանի դերը, նրա եռանդը, կիրքը, ընկերներին համախմբելու ձիրքը, նվիրումը «Վերնատան» գործունեությանը: Այս ուժերի վատնումը, ինքն իրեն չխնայելը, «ոտքի վրա մաշվելը» նկատի ունի Շանթը, երբ գրում է (1903, հուլիսի 27-28) Աբասթումանում բուժվող Թումանյանին. «Պիտի ասես, թե էլ ինչի կը նմանի կյանքը. շատ ես սխալ, պարզապես վարժության խնդիր է... Հենց որ ուժերդ գալիս են, դու արդեն վատնում ես, վիճում, երգում, վազվզում, ինչպես սրանից տասը տարի առաջ: Դու այլևսերμեք ո՛չ վիճելու ես, ո՛չ վազելու ես, ո՛չէլ երգելու, եթե ուզում ես, որ առողջ լինես ու առողջ մնաս, եթե ուզում ես մի բան արտադրես, եթե ուզում ես մի բանի պետք գաս: Դու չափազանց ես անփույթ դեպի քեզ, ինչպես ընդհանրապես դեպի ամեն բան: Դե մի՛ բարկանա, վերջացրի և էլ այս մասին երμեք բերանս չեմ բանա...» (ԹՈՒՀ, IV, 376-377):

Մեկ տասնամյակ միայն վերելք. իրապես որ արդարացվեց խմբակի անունը՝ վեր-նա-տուն: Մի խմբակում դարիս ամենափայլուն գրական աստղերը: Վերնատան հերոսը Թումանյանն էր: Եվ դա այդպես էլ կար: «Օհաննեսը կենտրոնաձիգ անձնավորություն էր`-գրում է Իսահակյանը Թումանյանին նվիրված իր հրաշալի հուշերում,-հյուրասեր, մարդամոտ: Զրույցի համար հոգի էր տալիս: Օրվա որ ժամին գնայիր նրա մոտ, ձեռքի գործը կթողներ և, ժպիտը դեմքին, կնստեր զրույցի:

...«Վերնատանը» տեղի ունեցած զրույցներից հիշում եմ Օհաննեսի մի քանի խոսքերը գրականության մասին:
 
-Իզուր ջանք է՝ անտաղանդ մարդկանց օգնել՝ գրող դառնալու համար: Իր եղջյուրները պախրան ինքը պիտի շինի:

-Ո՛չ մի քննադատ չի կարող իմ լավ ոտանավորը վատացնել և վատ ոտանավորը՝ լավացնել:

-Բանաստեղծությունը չի գրվի հանգով ու վանկով, այլ սրտով ու զգացմունքով: 

-Գրականությունը հայրենիք չունի, μայց յուրաքանչյուր հայրենիք իր գրականությունն ունի» (V, 54, 56):

Իսահակյանի դիմանկարը Թումանյանի մասին գալիս լրացնում է իր հուշերում Դեմիրճյանը. «Ասել, թե Թումանյանը ոչ լրիվ, այլ գոնե բավականաչափ, կարդացել էր համաշխարհային կլասիկներին՝ դա կլիներ սխալ: Բայց նա Շեքսպիրի մի քանի տրագեդիաներին լավ էր ծանոթ: Ուսումնասիրում էր առանձնապես «Համլետը», համեմատում էր [[ռուսերեն]] և [[հայերեն]] թարգմանությունները, նայում անգլերեն-ռուսերեն [[բառարան]]ները, դրանց միջոցով ճշտում զանազան [[ֆրազ]]ներ: Սիրում էր երկար խոսել «Համլետի» մասին:

Հունական տրագեդիայի ընթերցումներին և քննադատություններին մասնակցում էր մեծ սիրով, թեև նրանցով զբաղվելու դրդել էր Շանթը, որ սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով: Սիրում էր խոսել նաև [[Գյոթե]]ի մասին: Հատկապես սիրում էր [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինին]] և [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովին]]: Բայց ինչ կլասիկի մասին էլ խոսեր, վերջը կրկին գալիս էր իր առանձնապես սիրած «Համլետին»:

Ինձ միշտ թվացել է, որ նա ստեղծագործության գաղտնիքները վերցնում էր Շեքսպիրից և գործադրում Պուշկինի նման:

...Ես չեմ կարող ասել, որ Թումանյանը ժխտում էր, օրինակ, Գամառ-Քաթիպային, որովհետև սա ազգայնական բանաստեղծ է: Բայց միաժամանակ չեմ կարող Թումանյանին համարել Գամառ-Քաթիպային համակրող բանաստեղծ: Թումանյանը դեմ էր ազգայնական ուղղության ոչ նրա համար, որ ինքը ազգայնական մտայնություն չուներ: Նա հիացմունքով էր խոսում [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] մասին: [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանը]] նրա մշտական զբաղմունքի առարկան էր: ...Նա մեծապես ձգտում էր ազգային համերաշխության ուրիշ ազգերի վերաբերմամբ և հոգու խորքում ընդհանրապես հումանիստ էր շեքսպիրյան տիպի: Գրական ռեալիզմը, նրա ժողովրդական դեմոկրատական ոգին մեծապես օգնեցին Թումանյանին սթափ մնալու ազգայնական գրական ուղղությունից: Թումանյանը ամեն անգամ խորանում էր ժողովրդական ստեղծագործությունների լուսաբանության մեջ: Ժողովրդի կյանքը, ձգտումները, փիլիսոփայությունը, բանահյուսությունը, լեզուն՝ այս ամենը նրա ուղեցույց փարոսն էին» (Դ.Դ., XIV, 243, 245, 248):

Մենք հստակ պատկերացնում ենք, որ իր ընկերների համեմատ քիչ թե շատ ապահով վիճակը Թումանյանինն էր: Նախ նա ուներ իր հրաշալի ընտանիքը, տիկին Օլգան և բազմաթիվ զավակներ, իր տունը, տեղը, առանձին սենյակ-սալոնը՝ «Վերնատունը», ուր շատ հաճախ օրերով ապրել են Դեմիրճյանը, Աղբալյանը, Շանթը: Եվ բոլոր վերնականները միաձայն գրում են այն մասին, որ Թումանյանը չափից ավելի հյուրասեր, առատաձեռն մարդ է եղել, նրա սեղանատան սուփրան պատկերավոր ասած, երբեք չի հավաքվել: Իսկ երբ Թումանյանը որոշակի ժամանակով բացակայել է Թիֆլիսից (ինչպես, օրինակ, 1902 թվականի աշնանը, երբ պոետը բուժվել է Աբասթումանում), վերնականները իրենց լքված ու միայնակ են զգացել, այնպես, ինչպես իր կատակ չափածո տողում գրում է Դեմիրճյանը.

Բոտանիկյան այգու վզին&lt;br&gt;
Բողոքում ենք, որ համադամ&lt;br&gt;
Մենք՝ Վերնատան իբրև անդամ,&lt;br&gt;
Բան չի տեսավ մեր խեղճ ատամ,&lt;br&gt;
...Ու գնում ենք հիմա դարդակ,&lt;br&gt;
Մեղավոր ես աստըծու տակ...&lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, «Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը», Եր., 2007, էջ 44)

1900-ական թվականներին երիտասարդ վերնականներից դեռ ոչ մեկը ամուսնացած չէր: Եվ տնային մթնոլորտ, ընտանիքի ջերմություն, քաղցր զրույց թեյի սեղանի շուրջ՝ այս ամենը ռեալ էր դառնում վերնականների համար միմիայն Թումանյանի, նրա հյուրընկալ օջախի շնորհիվ:

«Վերնատան» մթնոլորտը իր հուշերում շատ անմիջական է ներկայացնում բանաստեղծի դուստրը՝ [[Նվարդ Թումանյան|Նվարդը]]. «Վերնատան հավաքույթներն ունեին իրենց երկրորդ մասը՝ ուրախ ժամանցը. թեյ, ընթրիք, երգ, քեֆ, անեկդոտներ, զվարճալի ու սրամիտ պատմություններ՝ գրական այլևայլ մարդկանց կամ իրենց կյանքից: Այդ երեկոներին երգում էին զանազան երգեր, ինչպես «Քյորօղլի», «Սայաթ-Նովա»յի «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս» և այլն: Վերնականների կյանքից նկարում էին զանազան ծաղրանկարներ, գրչի հանաքներ անում, որոնց հեղինակը Դերենիկ Դեմիրճյանն էր:

Կին հյուրերին ասում էին վերնանուշներ: Գրական հավաքույթներին հյուրերը մշտապես հյուրասիրվում էին քիշմիշով և լաμլաμուով, որին ասում էին վերնահատիկ:

...Վերնատունն ուներ իր մշտական հյուրերը՝ ինչպես Ֆիլիպ Վարդազարյան, բժիշկ Արիստակես Զարգարյան, իշխանուհի Մարիամ Թումանյան, պատմաբան Հակոբ Մանանդյան՝ իր կնոջ հետ, և էլի ուրիշներ»: (Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր և զրույցներ», Երևան, 2009, էջ 14, 15):
 
Նվարդ Թումանյանը իր հուշերում պատկերել է նաև «Վերնատան» արտաքին տեսքը. «Վերնատան բնակարանն ուներ լայն, երկար, լուսավոր, գեղեցիկ միջանցք՝ հայրիկի սենյակից մինչև պատշամբը: Միջանցքի երկու կողմի պատերից հայրիկը կախել էր հունական և հռոմեական դիցաբանությունից նկարներ, հիշում եմ Զևս, Հերա, Ապոլլոն, Վեներա և ուրիշներ: Մեր նոր բնակարանը հինգերորդ հարկում էր, Բուսաբանական այգու դիմաց, երկու կողմից պարտեզ ուներ, գեղեցիկ տեռաս» (նույն տեղում, էջ 12-13):

Նորից խոսքը տանք Դեմիրճյանին. «Թումանյանը թովիչ հատկություն ուներ: Արդեն նրան տեսնելով դահլիճի մեջտեղ կամ առանձնասենյակի թիկնաթոռին, կամ սեղանատանը սեղանի գլխին նստած՝ ներս մտնելիս հյուրը զգում էր, որ սենյակը լիքն է: Թումանյանը լցնում էր բնակարանը, մարդկանց հավաքույթը: Նրա դահլիճը «մեջլիս» էր: Իսկ այդքան հյուրերի բազմությունը, հաճախությունը, հազար ու մի առիթներով գնալ-գալը, այդ հացկերույթները, աշխույժը՝ նրա տունը դարձրել էին վանք, տոնախմբություն, շարունակական, հարատև տեսակցությունների վայր» (Դ.Դ., X, 255):


*

Թումանյանից հետո «Վերնատան» երկրորդ կարևոր դեմքը Ավետիք Իսահակյանն էր՝ երիտասարդ, բայց արդեն լայն ճանաչում ձեռք բերած պոետ:
 
Թերևս Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» ձոներգերի շարքում լավագույն երկը կարելի է համարել «Ավ. Իսահակյանին» ուղղված բանաստեղծությունը (բերում ենք հատվածաբար).

Է՜յ, Ավո՛ ջան, հիշո՞ւմ ես&lt;br&gt;
Ալագյազը վեհ ու վես,&lt;br&gt;
Շիրակ դաշտը ծովի պես,&lt;br&gt;
Մենք ճամփորդներ՝ դուն ու ես:

Ա՜խ, ինչ լա՜վ էր, հրաշալի՜,&lt;br&gt;
Դու քեզ հաշվող մի Գյոթե,&lt;br&gt;
Ես էլ Շիլլեր իբրև թե.-&lt;br&gt;
Երկուսս էլ վես պատանի...

...Մի՞տդ է հովը մեղմակի,&lt;br&gt;
Վեհ գիշերը Շիրակի,&lt;br&gt;
Ձայնը քարվան-զանգակի,&lt;br&gt;
Քո մտքերը միստիկի...

Պառկում էինք ձեր կտրան,&lt;br&gt;
Աստղոտ երկինք մեր վրան՝&lt;br&gt;
Ու մտքերով սո՜ւր թռչում&lt;br&gt;
Դեպի աստղեր ու կորչում...

...Ապա Անի՜ն պանծալի,&lt;br&gt;
Շքեղ տիկինն երբեմնի,&lt;br&gt;
Իր զարդերով հրաշալի&lt;br&gt;
Հիմա փշուր, սգալի...

...Մի՞տդէ, որ հյուր գնացինք&lt;br&gt;
Ալագյազին երկնաձիգ&lt;br&gt;
Այն գիշերը գեղեցիկ,&lt;br&gt;
Աստեղավառ, թափանցիկ:

...Ո՞ւր են, ուր՞ են այն օրեր,&lt;br&gt;
Այն ծաղկունքը ցոլցլուն,&lt;br&gt;
Այն ջրերը զղզղուն,&lt;br&gt;
Այն հովերը օրորուն...

Թռա՜ն, կորա՜ն այն օրեր&lt;br&gt;
Հավքերի հետ, հովի հետ,&lt;br&gt;
Մարոյի զի՜լ երգի հետ,&lt;br&gt;
Կորան անհետ ու հավե՜տ...

Այսպես է հիշում Իսահակյանի հետ իր ճամփորդությունները հայրենի երկրում Իսահակյանի պոեզիայի մեծ երկրպագու երիտասարդ բանաստեղծ Դեմիրճյանը: Իր «Հուշերում» Դեմիրճյանը փորձում է ժամանակի, անձնական հանդիպումների և Վերնատան ֆոնի վրա ցույց տալ Իսահակյան բանաստեղծի և մտածողի կերպարը:

«Ավետիքը գալիս էր ուրույն ոճով ու լեզվով: Դա մեծ նորություն էր: Նրանից առաջ և նրա հետ միասին Հովհաննես Հովհաննիսյանն ու Հովհաննես Կոստանյանը տվել էին ժողովրդական երգի նմուշները: Ճշմարիտ է, որ Հովհաննիսյանի «Արազն եկավ»-ը հալյուցինացիայի պես ազդեց Ավետիք Իսահակյանի վրա, բայց Հովհաննիսյանի ժողովրդական երգը մնաց ժողովրդական երգի սահմաններում: Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան թե՛ իբրև արտաքին ձև, և թե՛ իբրև, մանավանդ բովանդակություն: Դա բոլորովին նորություն էր:

...Ավետիք Իսահակյանը իսկույն գրավել էր հասարակության համակրանքը, նա նվաճել էր և՛ անուն, և՛ դիրք, հասել էր ոճի և վարպետության կայունացման աստիճանին: Բայց դժգոհ էր, դժգոհ ո՛չ պոեզիայի ոճական-ձևական հարցերում, դժգոհ էր կյանքի, ներանձնական, համաշխարհային խնդիրներում: Նա գրում էր ոչ բանաստեղծություններ գրած լինելու համար, այլ իրեն տանջող մտքերին ու զգացմունքներին ելք որոնելու համար: ...Ավետիքի պոեզիայի ինքնատիպությունն այսպիսով ոչ թե նրա լեզուն ու ոճն էին ինձ համար, այլ նրա բովանդակությունը, իր որոնումներն ու գյուտերը, վերջապես՝ ինքը... Ավետիք Իսահակյանը ստեղծագործության մեջ որոնում է նրա խորությունը, ներքին էությունը: Ներքին ձևը, եթե ձևն ևս նշանակություն ունի և, իհարկե, ունի» (Դ.Դ., XIV, 273-277):

Վերնականները ուժեղ էին միմյանցով: «Վերնատունը» համախոհների միություն էր: Յուրաքանչյուրը նրանցից զգում էր ընկերոջ ուսը: Իսահակյանը «Մշակի» 1904 թ. թիվ 2-ում կարդալով Լ. ստորագրությամբ [[Լեո]]յի գրախոսականը Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (1903) նոր ժողովածուի մասին, անկեղծորեն վրդովվում է: Լեոյի գրախոսականն ավելի շուտ կարելի է համարել միտումնավոր, սուբյեկտիվ քննադատության արգասիք: Նա մասնավորապես գրում էր. «Ժողովածուն մի հայելի է, որի մեջ ընթերցողը տեսնում է մի հուսատու բանաստեղծի, որ սակայն չի զարգանում, առաջ չի գնում, այլ մնում է քարացած», և որակավորում է Թումանյանին՝ «լեռներ երգող բանաստեղծը մնում է միակողմանի, միամիտ»: Թումանյանի պոեմներից միայն «Դեպի անհունն» է ընդունում, մինչ այդ քննադատելով «Պոետն ու մուսան» և «Սասունցի Դավիթը» («Մշակ», 1904, թիվ 2):

Իսահակյանը Թումանյանին ուղղված նամակում (1904, փետրվարի 23) գրում է. «Ինչո՞ւ էդ &lt;...&gt; Լեոն էլ քեզնից վազ չի եկել, ի՛նչ է ուզում ասել այդ մարդը, պետք է դրան իրեն տեղը ցույց տալ, «Վերնատունը» պիտի սկսե այսուհետև շա՜տ եռանդուն գործել, և հասարակության մեջ իրեն մասին վկայել, մի հանդես հրատարակենք կամ այլ բան, մեր գեղարվեստական սկզբունքները պարզենք, մեր գրուպան ցույց տանք, թե չէ բոլորովին դրանք մեզ հող ու մոխրի հետ կհավասարեցնեն» (VI, 45):

Իսահակյանը հստակ մատնանշում է, որ Լեոն և նման բնույթի պահպանողական-հետադիմական գրական գործիչները հանդես են գալիս և՛ «Վերնատան», և՛ նրա զավակների դեմ, որ այնուհետև ևս կձգտեն հաստատել իրենց թվացյալ առավելությունը, հավատարմությունը իրենց աշտարակից երևացյալ «ազգային ակունքներին», ուստի «Վերնատունն» ավելի ակտիվ դիրքորոշում պետք է ունենա, վերնականները պետք է հանդես գան նոր ստեղծագործություններով, և ակնհայտ է, որ հենց «Վերնատան» խումբն է այսօր առաջատարը հայ գրականության: Սակայն Իսահակյանը պահանջում է ավելի արդյունավետ գործունեություն և նոր գրքեր: Թեև այս նամակը գրված էր «Վերնատան» ստեղծման 5-րդ տարեդարձին, սակայն այն ցույց է տալիս, որ ամեն ինչ չէ, որ խաղաղ ու անվրդով էր դարասկզբի թիֆլիսյան հայ գրականության երկնակամարում: Կար հնի պայքարը նորի դեմ: Եվ նորը իրեն առավել լիաթոք պիտի հաստատեր: 

Ահա, երբ 1902 թվականի աշնանը Թումանյանը մի տևական ժամանակ բուժվում էր Աμասթումանում, մշտական նամակագրություն է ունեցել վերնականների հետ: Իսահակյանին գրած նամակում (նոյեմբերի 9) Թումանյանը պատմում է իր վիճակից, իր հոգսերից. «Առողջությանս մասին ի՞նչ ես հարցնում. մեզ նման մարդիկ ինչպե՞ս կարող են առողջ լինել էս ժամանակներում, էն էլ փառք աստծու, որ կենդանի ենք, «Մշակի» ջգրու: Ես այժմ ավելի լավ եմ: Ուժասպառ եմ եղած ու ջղերս քայքայված, բոլորովին քայքայված: Բժիշկն ասում է, այս ջղերով ոչ կարելի է ապրել, ոչ պարապել, պետք է հանգստանաս, ապրես միանգամայն բույսի նման: Եվ ահա քեզ մի նոր վրդովմունք. հիմարը երևի չգիտի, որ բույսերն էլ են թառամում, և շատ բույսեր՝ մեզ նման՝ նույնիսկ աշունք չհասած: Նրանց տանջանքի մասին տեղեկություն չունի, և ինչ պետք է հասկանա նրանցից, քանի որ ականջը դնում է սրտիս, լսում է, լսում, ու իսկի այնտեղ էլ չի հասկանում, թե ինչ կա: Ասում է հանգստացիր, բայց մի՞թե հեշտ հանգստություն կա մեզ համար:

...Սակայն ես այն օրվանից եմ հանգստացել, ինչ որ համոզվել եմ, թե էլ չի լինելու այդ դիմումը (խոսքը Լ. Շանթի գրած շրջաբերական-նամակի մասին է, որով նա կոչ էր անում Թումանյանին օգնություն ցուցաբերել վերջինիս բանաստեղծությունների նոր ժողովածուն տպագրելու համար,-Ա.Ի.): Ինչ լինելու է թող լինի, բայց թող մեզ վրա չծանրանա զանազան գյադաների բարերար ձեռքն ու մուննաթը: Ամեն մարդուց էլ չի կարելի լավություն ընդունել» (Հ.Թ., IX, 359-360):

Իսկ ինչպե՞ս էր ներկայացնում «Վերնատան» գործունեությունը, առօրյան, խնդիրները ինքը՝ Իսահակյանը: Այս պատկերացումները վերհուշի ձևով շարադրված են նրա «Հովհաննես Թումանյան» հուշագրությունում: Նախ. «Ընթերցում էինք մեր նոր գրած μաները, քննադատում, կարծիքներ փոխանակում» (V, 54). հենց գրական ստուդիայի առաջնային գործերից է նոր երկերի ծանոթացումը գրչընկերներին, քննարկումներ, մտքերի փոխանակություն: Հիշենք Իսահակյանի «Հայդուկի երգերի» հետ կապված դրվագը: Եթե Թումանյանն ու Իսահակյանը սիրում էին իրենց նոր գրվածքները վերնականներին ընթերցել, ապա Դեմիրճյանը և Շանթը նախընտրում էին նոր գրած երկը մինչև հրատարակումը չծանոթացնել ընկերներին: Մանավանդ Դեմիրճյանը, որն իր նոր գրածները մինչ հրատարակումը գաղտնի էր պահում: Եվ ինչպես վկայում են ժամանակակիցների հուշերը, նա այդպիսին մնաց մինչև վերջ: 
 
Մինչդեռ Իսահակյանը երբեք չի երկյուղել հրապարակելու իր գրածները և խանդավառվել է ընկերների կարծիքներով:

Այս տեսակետից շատ ուշագրավ է գրականագետ [[Ռուբեն Զարյան]]ի «Ավետիք Իսահակյան» հուշագրությունում բերված մի հուշ-պատմությունը՝ կապված «Վերնատան» հետ:

Զարյանը գրում է. «Խոսք բացվեց ստեղծագործական հոգեբանության շուրջը, այն մասին, որ ամեն մի գրող իր անհատականության, խառնվածքի համեմատ ուրույն դրսևորումներ ունի: ...Երբ բոլորն արտահայտվեցին՝ առանց, իհարկե, հարցը լուծելու, Վարպետը ժպիտը քթի տակ, դարձավ մեզ.
 
-Մի օր «Վերնատանը» խոսք բացվեց այն մասին, թե գրողը, երբ գրում է, պե՞տք է ուրիշներին ասի, թե ինչ է գրում: Ամեն մեկն ասում էր, թե ինքն ինչպես է վարվում: 
Ես մի բան ասի, Շանթը մի ուրիշ: Հիմի չեմ հիշում, թե ինչ: Հերթը հասավ Դերենիկին: Սա թե՝ «Ես ոչ ոքի ոչինչ չեմ ասում. նախ՝ դա կարող է ցրել, զրկել կենտրոնացումից. երկրորդ՝ կարող են կանխել, ինձնից լսել, գրել ու ինձնից էլ առաջ հրատարակել»: Թումանյանը, որ չէր խոսել, Դերենիկին առարկեց. «Ես քո էդ գաղտնապահությունը չեմ հասկանում: Մարդ էդքան էլ վախկոտ չպիտի լինի, գողանալս ո՞րն է, իմ պատմածը ուրիշը ուզում է՝ թող գրի. սյուժեն կարող է վերցնել, բայց էն հոգին, էն շունչը, որ ես պիտի դնեմ մեջը, հո՞ չի կարող վերցնել, պիտի դնի իր հոգին, իրա շունչը, ուրեմն՝ դարձավ ուրիշ գործ... Երբ ես մի պոեմ եմ գրում, ավանդություն կամ հեքիաթ եմ մշակում, Դերենիկին հակառակ, պատահած առիթը չեմ փախցնում ու պատմում եմ: Պատմելիս էլ հետևում եմ, թե լսողը ինչպես է լսում, որտեղ՝ լարված ու հետաքրքրությամբ, որտեղ՝ ձանձրույթով, որտեղ՝ չհավատալով, տարակուսած կամ կասկածելով: Ու հետո, աշխատելիս, աչքի առաջ եմ ունենում: Դա ինձ շատ է օգնում»...»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;: 

Ի՞նչ կար ավելի հաճելի զբաղմունք երիտասարդ գրողների համար, քան գրական նորույթների քննարկումը ընկերովի: Ինչ տեսակետներ, կարծիքներ, գնահատականներ իրենք կարտաբերեին, ինչ նոր գիրք էին կարդացել, հրճվել մի նոր հեղինակով, կամ ընդհակառակը, և այս ամենը նոր իմաստ է ստանում, եթե դա քննարկում ես քեզ համախոհ ստեղծագործողների շրջանակում: Եվ նման զրույցները, վեճերը ժամեր, օրեր են տևել: «Ինչ նյութի շուրջը ասես,-շարունակում է Իսահակյանը,-չէր դառնում մեր զրույցը: Խոսում էինք հասարակական և քաղաքական երևույթների մասին: Խոսում էինք ազգերի պատմություններից, ժողովուրդների կյանքից, արվեստներից, փիլիսոփայությունից և մանավանդ գրականությունից: Կարդում էինք դասական հեղինակներից՝ արևմուտքի և արևելքի, նույնպես նոր հեղինակների գործերը: Մեզնից յուրաքանչյուրը իր սիրած հեղինակն ուներ, որ ի մի գումարած ընդգրկում էր վերջ ի վերջո գրեթե բոլոր հանճարները: Կարդում էինք ժողովուրդների ֆոլկլորից և հիանում էինք ժողովուրդների անկեղծ ստեղծագործություններով՝ ռուսական [[բիլինա]]ներով, սերբական պոեմներով, մեր Սասունցի Դավթով և շատ ուրիշներով: Մեր բոլորի սիրածն էր Սայաթ-Նովան, որին բարձրացրինք հանճարների դասին, ունեցանք պաշտամունք նրա հանդեպ, մեր բոլոր խնջույքներում երգում էինք նրա տաղերը, որոնք գրեթե մոռացված էին: Վստահ կարող ենք պարծենալ, որ մենք վերակենդանացրինք նրան, տարածեցինք նրա համբավը և արծարծեցինք նրա երգերը» (V, 55):

Սայաթ-Նովայի հետ կապված դրվագը, անտարակույս, վերնականների վաստակն էր, որի շնորհիվ համարյա մոռացված հայ հանճարի անունը մտավ շրջանառության մեջ, հրատարակվեցին նրա տաղերը և հայկական ժողովրդական երգի շտեմարանում նա գրավեց իր արժանի տեղը:


*

Իր նշանավոր «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը մեկ հատված էլ ուղղել է ինքն իրեն.

ԻՆՁ&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Դու զում ես դրանով մեռցնել մա՞հը...&lt;br&gt;
Եվ հետո էլ ասում ես, որ սիրում ես&lt;br&gt;
Գեղեցիկ բանե՞րը -թիթեռը, ծաղիկը,&lt;br&gt;
Առողջությունը, սերը...&lt;br&gt;
Բայց ասեմ ամենագեղեցիկ բանը աշխարհիս երեսին,-&lt;br&gt;
Կյա՜նքը...&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել նրա թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Մի՜,&lt;br&gt;
Ամենագեղեցիկ բաները թույնից են շինում:

Ահա այսպես, փոքր-ինչ ինքնասարկազմով է ներկայանում «Վերնատան» խմբի ամենաերիտասարդ անդամը` Դեմիրճյանը: Դեմիրճյանը «Վերնատան» մասին հուշերում պատմում է, թե ինչպես է տեղի ունեցել իր ծանոթությունը Թումանյանի հետ. «Դեռ աշակերտ էի Թիֆլիսի հայոց Ներսիսյան դպրոցի, երμ մի օր Ավետիք Իսահակյանն ինձ ծանոթացրեց Հովհաննես Թումանյանի հետ... Եվ ահա մի երեկո ես և Ավ. Իսահակյանը նրա բնակարանում... Ավետիք Իսահակյանը ներկայացրեց ինձ բանաստեղծին, իբրև նոր հանդես եկած բանաստեղծի, հյուրընկալը ժպտաց և իսկույն ավելացրեց, որ «կարդացել է, ճանաչում է» (Դ.Դ., XII, 169-170):

Իր հուշագրության մեջ Դեմիրճյանը փորձել է բնորոշել «Վերնատան» ֆենոմենը, նրա ինչ լինելը: Դեմիրճյանը գրում է. «Ի՞նչ էր մեր գրական ուղղությունը: Դա ոչ մի տերմինով չէր արտահայտվում: Դա որոշվում էր համաշխարհային և ազգային գրողների հանդեպ ունեցած մեր վերաբերմունքով: Մենք չէինք ընդունում Ռ. Պատկանյանին` պարզապես ազգայնական ուղղության համար: [[Սմբատ Շահազիզ|Շահազիզը]], [[Ալեքսանդր Ծատուրյան|Ծատուրյանը]] մեզ թվում էին անարյուն և «տենդենցիոզ»: [[Ավետիս Ահարոնյան|Ահարոնյանը]] նույնպես ընդունելի չէր իր ազգայնական ուղղության համար: Րաֆֆին և Մուրացանը հարգվում էին իրենց գեղարվեստական հատկությունների համար միայն: Նույնը և Հովհաննես Հովհաննիսյանը, որի ազգայնականությունը մեղմանում էր «բնության և մարդկայնական» երգերով» (Դ.Դ., XIV, 242-243):

Եվ ինչպես որ Իսահակյանն էր գրում, վերնականները առավել սեր և հետաքրքրություն են տածել համաշխարհային դասական գրականության հանդեպ, այնպես և այս հանգամանքն է շեշտում Դեմիրճյանը. «Պետք է որոշակի և վճռականապես ասեմ, որ մենք պաշտամունքի առարկա էինք դարձրել համաշխարհային կլասիկներին, ուսումնասիրում էինք նրանց և խոսում μացառապես նրանց մասին: Կլասիկները մեր առօրյա, գործնական զμաղմունքն էին: Մենք ձգտում էինք գնալ նրանց ուղիով: 
...Մենք սկսեցինք մեր հավաքույթներից դուրս նաև պարապել: Տանը պատրաստվում էինք ու ամեն շաբաթ հավաքվում էինք «Վերնատանը», քննադատում [[Էսքիլես]]ի, «Սոֆոկլես»ի, «Եվրիպիդես»ի, Շեքսպիրի, Բայրոնի և այլ կլասիկների» (Դ.Դ., XIV, 243):

«Վերնատան» աշխատանքը իր գործունեության մանավանդ առաջին հնգամյակում շատ արգասաբեր է եղել: Խոսքը «Վերնատան» զավակների ստեղծագործության մասին է: «1903-ին ես գնացի Մոսկվա,-վերհիշում է Դեմիրճյանը,-այնտեղից վերադարձա Թիֆլիս, ուր «Վերնատան» աշխատանքները շարունակեցինք, մանավանդ, որ բավական նյութ կար: Վաղուց հրատարակվել էր Իսահակյանի «Երգեր ու վերքերը» (1898 թ.-Ա.Ի.), ես գրել էի «Կյանքի տեսիլը», Շանթն սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով &lt;...&gt; Թումանյանը սկսում էր հրատարակել իր բանաստեղծությունների ստվար հատորը: Մեր գրական զրույցների նյութը մի փոքր փոխվել էր: Թումանյանն օրավուր ավելի էր պնդում, որ պետք է մոտենալ ժողովրդին: Պետք է ունենալ իր սեփական ժողովրդի կապը: Ամենքս համաձայն էինք, μայց որ քննության էինք առնում, թե իրոք մեզանից ամեն մինը կոնկրետ ի՛նչ կապով է կապված ժողովրդի հետ, դուրս էր գալիս ոչ այնքան ներդաշնակ պատկեր: Աղայանը «Գուգարաց աշխարքից» էր, Թումանյանը թագավորում էր Լոռում, Ավետիք Իսահակյանը ուներ իր երկիրը՝ Շիրակը: Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի, իսկ ես կարծես թե կապված եմ «Ճորոխի հովտին»: 
Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն, և էականն այն էր, որ Աղայանը, Թումանյանն ու Իսահակյանը մեծապես կապված էին իրենց «գավառների» հետ» (Դ.Դ., XIV, 250):

Ինչպես ասվեց, շատ հաճախ «Վերնատան» անդամներից որևէ մեկի նոր երկի առաջին քննարկումը պետք է իրենց խմբակում անցկացվեր: Նման քննարկման մասին է վկայում Թումանյանի հետևյալ երկտողը Փիլիպոս Վարդազարյանին (1904, նոյեմμեր). «Էս իրիկուն Դերենիկը կարդում է իր նոր պոեմը: «Վերնատունը» խնդրում է շնորհ μերես ժամը 9-ին» (Թ.Տ., I, 542):

Տպավորությունը այնպես չպետք է լինի, թե «Վերնատան» անդամները մշտապես իրենց խմբակի շուրջն են եղել, նրանցից յուրաքանչյուրը, լինելով երևելի անհատականություն, ազատ է եղել իր ծրագրերում, եղել է «Վերնատան» նիստերին, իսկ հաճախ և բացակայել է: Օրինակ, Դեմիրճյանը 1904-1905 թթ. ձմեռը անց է կացրել Բաքվում, այնտեղից հումորով լի նամակ է հղում Թիֆլիս իր վերնական ընկերներին (1905, 6 մարտի, Բաքու).

Г&lt;оспади&gt;ну Ованесу Туманяну&lt;br&gt;
և Ավոյին մեր տիրացու,&lt;br&gt;
Լևոն փաշին գաղթականացու:&lt;br&gt;
Զգում եմ, ներում, որ բաղնիսներում&lt;br&gt;
Նստած՝ հենց տաք-տաք բրթբրթում եք դուք.&lt;br&gt;
Համակրությո՜ւնս այն հնուց բանին,&lt;br&gt;
Որ «Շատերն անցան, ասոնք ալ կանցնին»:&lt;br&gt;
Մի պատվեր ունեմ տալու Ավոյին,&lt;br&gt;
Որ իմ պոեմը ղրկի «Լումային»:&lt;br&gt;
Պայմանի մասին թող այսպես խոսի,&lt;br&gt;
Որ նախ՝ այն տպեն տետրում այս ամսի,&lt;br&gt;
Վարձատրությամμ և ձեր որոշմամբ:&lt;br&gt;
Պետք է այս գործը շուտ վերջացնել,&lt;br&gt;
Հասել են օրեր դեպ Սուիզ անցնել,&lt;br&gt;
Ամենաուշը, եթե սուտ չասեմ,&lt;br&gt;
Անպատճառ ամսեն:&lt;br&gt;
Եթե չընդունվի, թո՛ղ մոտը պահվի,&lt;br&gt;
Քանզի այստեղ չէ թե պոեմ&lt;br&gt;
Չեմ կարամ թե գլուխ պահեմ:&lt;br&gt;
Նահապետին բարև ճամփի&lt;br&gt;
Եվ հարգալից մի մեծ դոմփի:&lt;br&gt;
Ջավոյին էլ բարև ինձմեն,&lt;br&gt;
Միամիտ մնա Աբրահամեն:&lt;br&gt;
Հազար ողջույն Օլիային&lt;br&gt;
Եվ, մանավանդ, նոր Հուկոյին:&lt;br&gt;
Համբույր, բարևներ՝&lt;br&gt;
ձեր Դերենիկ:

Դեմիրճյանը սիրում էր ընկերներին դիմել բաց-նամակի ձևով, հաճախ իմպրովիզացիոն բնույթի կատակներ անել: Դեմիրճյանի մասին, իր կենդանության օրոք չտպագրած «Ընկերություն»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; հուշերում Ավետիք Իսահակյանը գրում է. «Թիֆլիսում, մեր արդեն պատմական դարձած «Վերնատանը» &lt;...&gt; խոսում էինք օրվա գրական և հասարակական նորությունների մասին, ընթերցում էինք հին և նորագույն հեղինակների երկերից, արտահայտում մեր կարծիքները, մեր տպավորությունները: Դերենիկը, տակավին շատ երիտասարդ, դիպուկ դիտողություններ էր անում, որ հաճախ սիրով ընդունում էինք: Նա մեր երգիծաբանն էր: «Վերնատան» թշնամի գրողների և քննադատների ծաղրանկարներն էր գծում և սուր, խայթող էպիգրամներ էր գրում նրանց հասցեին»:

Հենց այս մասին է գրում Դեմիրճյանը Հովհաննես Թումանյանի մասին իր հուշերում. «Մենք սկսեցինք քննադատական վերաμերմունք ցույց տալ մեզանից դուրս եղած գրականությանը և քննադատությանը: Ես զավեշտական թերթիկներ էի կազմում հատուկ այդ երեկոյի համար, ուր ծաղրանկարում էի զանազան անձնավորությունների: Մի անգամից ավելի Լեոն դառել է իմ նկարների հերոսը: Թումանյանին դա շատ էր դուր գալիս» (Դ.Դ., XIV, 247):

Դեմիրճյանը սիրում էր նաև հաճախ ալեգորիկ, այլաբանական ձևի ներբող-ուղերձներ գրել, ինչպես օրինակ՝ «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծությունը (1912 թ.), որը որպես վերհուշ է գրվել երբեմնի զորեղ խմբակի իր ընկերների մասին:

Այս երկի տպագրման առթիվ Դեմիրճյանը նամակ է հղում «Գեղարվեստ» ամսագրի խմμագիր Գարեգին Լևոնյանին (1917, հուլիսի 9, Բելի Կլյուչ).

«Սիրելի Գարեգին.

Ահա խոստացած նյութս: Սա նվեր է «Վերնատանը», որի գոյությունը շատերը չեն իմանում, μայց դու գիտես: Տպել տուր հետևյալ կարգով. Աղայանին, Թումանյանին, Շանթին, Աղբալյանին, Ավոյին և ինձ: Սա մեր հասակի կարգն է: Վերնագիրը՝ «Նվեր Վերնատան» (Դ.Դ., XIV, 317):

Դեմիրճյանի ֆոնդում (ԳԱԹ, N 791) պահվում է □Վերնատան□ վերաμերյալ հետևյալ ինքնագիրը. «Դա մի գրական փունջ էր, գրական հոգեկցության: Դա նշանակում էր Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Թումանյան, Ավետիք Իսահակյան և սրանցից կրտսերը՝ ես: Դա երիտասարդությունն էր մեր գրականության, ուր Աղայանն անգամ հոգով երիտասարդացել էր: Դա գարունն էր անկրկնելի, երանելի և միշտ հիշելի» (Դ.Դ., I, 427-428):

Ինչպես վկայում է 1908 թ. հոկտեմμերի 29-ին Ժնևից Դեմիրճյանի գրած նամակը Հովհ. Թումանյանին, մեր գրողները ամեն հարմար առիթով վերհիշում են «Վերնատունը». «Լևոնի հետ բավական եղանք, խոսեցինք, հուսադրվեցինք... Է՜հ, հիմի էլ որտեղ երկու վերնատունցի կպատահեք, շարունակեցեք միևնույն ապարդյուն արհեստը: Ուսերս կոտրվում են այս կյանքի ծանր բեռի տակ, և ահա, դրա համար, ոչինչ ուրախ բան գրել չեմ կարող և չեմ սպասում, որ գրես... Քաջազնունուն ղրկել եմ պոեմս («Դեպի տիեզերք».-Ա.Ի.), նոր ձևով... Շատ կուզենայի նախ՝ Վերնատուն ուղարկել, կուզենայի նաև՝ դեռ էլի սրբագրել...» (Դ.Դ., XIV, 310):


*

Խորհրդային շրջանի քննադատական հոդվածներում կամ մամուլում «Վերնատունը» հիշատակելիս հաճախ բացակայել են երկու անուն՝ Լևոն Շանթ և Նիկոլ Աղբալյան: Մենք գիտենք, թե ինչու, և վաղուց ժամն է շատ խնդիրներ այս առնչությամբ վերանայել ու վերագնահատել: Չէ՞ որ խոսքը գնում է ոչ միայն խոշոր ու անձնվեր քաղաքական գործիչների, այլև XX դարի հայ դրամատուրգիայի և գրականագիտության ամենամեծ դեմքերից երկուսի մասին:

Շանթին է ուղղված Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» ուղերձում հետևյալ իմպրովիզ ալեգորիկ հատվածը.

ՇԱՆԹԻՆ&lt;br&gt;
Սարը վեր, սարը վեր գոչելով&lt;br&gt;
Գնում ենք ծիծաղով, կանչելով,&lt;br&gt;
Սարը վեր գարունքով&lt;br&gt;
Թող երթանք մենք սիրով&lt;br&gt;
Մինչև որ սարի վեհ կատարին&lt;br&gt;
Կողջունենք սարը վար գիշերին:&lt;br&gt;
Սարը վար երբ կիջնենք,&lt;br&gt;
Լուռ անուշ կննջենք&lt;br&gt;
Սարը վար սուզելով մեր հոգին&lt;br&gt;
Ու գիշեր կգրկե ամենքին:

Շանթը խմբակի միակ թատերագիրն էր, մյուսները, ճիշտ է, փորձեր արել էին այդ ասպարեզում, բայց դա ժամանակավոր բնույթ է կրել, կամ էքսպերիմենտ, երիտասարդական, ինչպես օրինակ՝ Իսահակյանի մոտ: Մինչդեռ Շանթը դրամատուրգ էր «ողն ու ծուծով»:
 
Խմբակում Իսահակյանի ամենահին ծանոթը Շանթն էր, նրանք միաժամանակ սովորել են Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (Շանթը ավելի բարձր դասարանում), իսկ հետո էլ զարմանալի զուգադիպումով՝ Լայպցիգի նշանավոր համալսարանում: Եվ էլի վերադարձ Կովկաս և 1900-ական թթ. միասին «Վերնատանը»: Որպեսզի պատկերը լրիվ լինի, հարկ կա ասել, որ Շանթի ապագա կնոջ` Ջավահիր (Ջավո) Ներսիսյանի (1900-1901 թթ. սովորել է Ժնևի համալսարանում) և Ավետիք Իսահակյանի միջև ռոմանտիկ բնույթի սիրային վեպ է ծագել (այդ մասին ամենից խոսուն վկայում են Ջավահիրին 1900-1901 թթ. գրած Իսահակյանի նամակները): Երկուսն էլ եղել են ՀՅԴ անդամներ, ի դեպ՝ Իսահակյանը չնայած Շանթից վեց տարով փոքր էր, սակայն զգալի վաղ էր ընդունվել ՀՅԴ շարքերը: Բայց առավել մտերմություն է եղել Շանթի և Թումանյանի միջև:

Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշերում տալիս է Շանթի վերաբերյալ շատ բնորոշ եզրահանգումներ, կարծիքներ. «Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի... Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն:

...Շանթը, որ արդեն իսկ հեռու էր որևէ «ժողովրդականությունից», ինչպես և ես, որ ժողովրդականությունը չէի հասկանում միայն թեմատիկայի և լեզվի արտաքին նշաններում» (Դ.Դ., XIV, 250-251):

Հաջորդ պարբերությունում Դեմիրճյանը անդրադառնում է Թումանյանի հայացքներին Շանթի առնչությամμ. «Իր մոտ գրական ընկերների ստեղծագործությունը նրան (Հովհ. Թումանյանին.-Ա.Ի.) շատ էլ չէր զբաղեցնում: Շանթի վրա նայում էր իբրև մի օտարերկրյա, էկզոտիկ երևույթի վրա, մի նավաստու, որ եկել է, ո՞վ գիտե որտեղից, և բնակություն է հաստատել Թումանյանի ափերում: Նրա ստեղծագործություններից միայն լուրջ հավանում էր «Լեռան աղջիկը», այն էլ իբրև զվարճալի ապրումներ մի պատանու, որ անծանոթ է «սարի կյանքին»: Ո՛չ առանձին նախանձախնդրությամբ էր դիտում նաև նրա պիեսների ներկայացումները: Շանթը Թումանյանի անձնական ընկերն էր կենցաղի մեջ ավելի, քան իμրև գրող» (Դ.Դ., XIV, 263): Փակագծերում նկատենք, որ միայն Շանթի առթիվ չէ, որ Դեմիրճյանը բերում է Թումանյանի փոքր-ինչ հեգնական գնահատականը, ևս մի օրինակ. «Թումանյանը շատ դիպուկ կերպով նկատում էր ուրիշ գրողների թերությունները և քմծիծաղով խոսում այդ մասին.

-Դա քյանդրբազություն է, կոկետություն, խարդախություն:

Նա չէր սիրում, օրինակ, Ահարոնյանի ճարճատուն ոճը, հռետորական կեցվածքը, Լեոյի թափթփված լեզուն, Փափազյանի խայտաբղետ շարահյուսությունը, Ծատուրյանի լրագրական լեզուն...

Միայն մի բան, Թումանյանն ինքն իր ստեղծագործության նյութն ու լեզուն որոշած լինելով՝ կարծում էր, թե ամենքն էլ պետք է և կարող են գնալ այդ ուղղությամμ» (Դ.Դ., XIV, 268):

Շանթն էլ Թիֆլիս տիտիկ չի տվել՝ մեկնել է հաճախ Բաքու, Շվեյցարիա, Փարիզ... 1901 թ. հունիսին Շանթը մեկնում է Հոլանդիա, Անտվերպեն քաղաք հաշվապահական կուրսեր անցնելու նպատակով: Հուլիսի 16-ին նա Անտվերպենից նամակի ձևով հետևյալ էլեգիան է հղում Թումանյանին.

Ոսկի լուսինը աղտոտ երկինքեն&lt;br&gt;
Ապշած կը նայեր «Վերնատան» գլխին,&lt;br&gt;
Ուր կը մլավեր խոր ներշնչանքեն&lt;br&gt;
Լքված, միայնակ, պոչավոր ոգին,&lt;br&gt;
Պոչավոր գին «նոր» քերթողության,&lt;br&gt;
Որու ապերախտ սաներն աներես&lt;br&gt;
Նոր գիներու, երկրպագության&lt;br&gt;
Ելեր են գացել մեկը, է՜, Անվերս,&lt;br&gt;
Առջևը հաշիվ, մուրհակ, տոմարներ,&lt;br&gt;
Երկրորդը անտառ է քաշվեր, կըսեն,&lt;br&gt;
Տարփանքով կախված «ծուլության» ուսեն,&lt;br&gt;
Իսկ թե երրորդը ո՞ր դի է կորեր,&lt;br&gt;
Չգիտե ոչ ոք,&lt;br&gt;
Ոչ ոք այդ մասին,&lt;br&gt;
Ոչ իսկ μազմահագ&lt;br&gt;
Vis-a vis ոգին:&lt;br&gt;
(Թ.Տ., I, 375-376)

[[Էլեգիա]]ն գրված է մի post-carte-ի վրա, ուր վերևի մասում պատկերված է մարդկային կերպարանքով լուսին, որը նայում է ցած, ուր շենքի կտուրին նստած է մի պոչավոր կատու, որին Շանթը կատակով անվանում է «պոչավոր ոգին «նոր» քերթողության»: «Երկրորդը անտառ է քաշվել». նկատի ունի Թումանյանին, իսկ «երրորդը ո՞ր դի է կորեր». նկատի ունի Դեմիրճյանին:
 
Շանթը Եվրոպայում մնում է մոտ մեկուկես տարի: Հոլանդիա՝ Անտվերպեն և Ֆրանսիա՝ Փարիզ գտնվելու ընթացքում (1901, հունիս -1902, սեպտեմμեր) նա հետաքրքիր նամակագրություն է ծավալում Թումանյանի հետ: Ցավոք, Շանթին գրած Թումանյանի բոլոր նամակները կորսված են, մինչդեռ Թումանյանը պահպանել է Շանթի գրած նամակների մեծ մասը: Այդ նամակագրությունը վկայում է թե՛ նրանց ջերմ, ընկերական հարաբերությունների մասին, թե՛ այն մեծ դերի, որ խաղացել է «Վերնատունը» գրողների կյանքում: «Վերնատունը» այսպես թե այնպես առկա է Շանթի գրած համարյա բոլոր նամակներում, բացիկներում:

Ինքնին մեծագույն հաճույք է կարդալ երկու տաղանդավոր հեղինակների նամակները, մշտապես թաթախված ընկերական հումորով, երևույթների, դեպքերի և դեմքերի անկեղծ ու անμռնազբոսիկ նկարագրումով կամ վերհուշով: Ահա Անվերս քաղաքում տնտեսագիտության «բարձունքները» նվաճող դրամատուրգը գրում է ընկերոջը (1901, նոյեմ. 1, Անվերս). «...խեղճ հայերենս փախեր մտեր է անկյուն մը և ապշած-ապշած կը նայի, թե սա ինչ խայտառակություն է: Եվ երբ հոգնած... լռիկ սենյակիս մեջ, լամպիս լույսին տակ, այս առևտրական տակնուվրայությունեն, ակամա մտքերս կը թռչին Թիֆլիս ու դեմքիս ժպիտ մը կը ծլի, երբ կը հիշեմ, որ անցած տարի այս ատեն ամսվան մը մեջ Հոմերոս մը կը կարդայինք, երկու-երեք շաμաթվա մեջ Շեքսμիրեն բան մը կամ Էսքիլոսեն, ա՜հ, Պրոմեթեո՜սը. դառն ժպիտ մը կը ծլի շրթունքիս ու անուշ կարոտ մը մեջս»,-հիշում է 1900 թվականի ամառվա վերնատանյան ընթերցումները: Եվ իր հերթին հարցում է անում գրական անցուդարձից, իր ընկերների վիճակից. «Ի՞նչ հալի են մեր թերթերը, անկոթ «Մուրճը», փալանը կորուսած «Մշակը», հնադարյան «Նոր-դարը», ցամքած «Աղբյուրը», անտարազ «Տարազը» և մյուս մեթեորները:

Եվ մի՞թե Վերնատուննիս այդպես բոլորովին դատարկ է հիմա, ո՞չոք: Գրե աշուղ Իսահակին, որ ամոթ է, տղամարդուն չի վայլեր, այդպես փեթռտած շուշաններու ետևեն ախ-վախ ընելը, թող բան մը ընե, թող գրե, թող բանի մը պետք գա, բայց սրտե բխած աղվոր բան մը: Գիտեմ, որ իր փնտռած շուշանը իրական բուսնող ու թոռմող շուշաններեն չէ, այլ շուշան մը, որ միայն բանաստեղծի հոգիին խորքը կարոտեն կը ծլի ու պատրանքով կը սնանի և որ արտաքին շուշանի անունն ու քանի մը ձևերը միայն ունի իր վրա: Թող նկարե մեզի իր այդ իդեալ Շուշանը, եթե անպատճառ իր Շուշանեն զատվիլ չի կրնար...» (ԹՈՒՀ, գիրք 4, էջ 345 և 346)&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;:

Հիշյալ նամակի վերջում Շանթը սիրտ է տալիս Թումանյանին. «Այսպես ուրեմն՝ մնացեր ես դուն, մեր Վերնատան հավատարիմ պահապան, կուգանք, Հանես ջան, կու գանք կը ժողվինք նորեն, կը կարդանք նորեն մեր Սոֆոկլեսն ու Սերվանտեսը, կը խոսինք, կը խոսինք նորեն ամբողջ ձմեռվան երկար գիշերներով հինեն-նորեն, գյուղեն ու «խաչախներեն», տակնուվրա կընենք մեր սկզբունքներով, մեր տաղանդով, մեր գրածովն ու գրելիքներով...» (ԹՈՒՀ, IV, 347): 1901 թվի դեկտեմμերի 27-ին արվեստի երեք մուսաներ պատկերած բացիկ է ուղարկում Թումանյանին՝ հետևյալ քառատողով.

...«Ողջո՜ւյն Վերնատան գլխեն սրբազան»,&lt;br&gt;
Ետ նայեմ, տեսնեմ մեր երեք մուզան,&lt;br&gt;
Որ ծույլ կախ ընկած իրարու ուսեն&lt;br&gt;
Վերջին բարև մ՛են բերեր Անվերսեն:&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, IV, 348)

Զարմանալի վավերագիր է նամակ հասկացողությունը. երբեմն անցած մի կարևոր դեպք, իրադրություն, որի պատճառը, հիմքը որոնել ես μազում երկերում, բացահայտվում է շատ անսպասելիորեն, հեղինակի նամակում, հաճախ գրված բոլորովին ուրիշ մի առիթով: Բաց նամակը հենց այն վավերագիրն է, որ ճշմարտացիորեն լուսաբանություն է տալիս: Ահա Շանթի նամակը (Անվերսից, 1901, դեկտեմբերի 30) Թումանյանին. «Իսկ դո՞ւն ինչ կընես, կը գրե՞ս, շատ ես լուռ, կը կասկածիմ, որ անակնկալ մը կը պատրաստիս ինծի: Մեր մյուս վերնատունականներն ի՞նչ կընին, բան գրած ունի՞ն, հոդ եղողներդ հավաքումներ ունի՞ք, թե՞ բոլորովին «անունը կա, ամանումը չի կա»: Գրած ես, թե նոր անդամ մըն եք գտեր մեր Վերնատան, այդ ինչ աներևակայելի գյուտ, մենք որ Դիոգենեսի լապտերով ամμողջ երկու տարի կը փնտրեինք. ընտրելիդ ես ամենևին չեմ ճանչնար «իբրև մարդ», իսկ «իբրև գրագետ» շատ քիչ, այնպես որ իմ ձայնս կը դնեմ բացարձակորեն քու տրամադրությանդ տակ: Եթե մյուս ընկերներու ձայնն ալ շահի, մկրտեցեք, միայն լավ աչքի առաջ ունեցեք «մարդը», միայն «գրագետը» հերիք չէ, միայն համենայն դեպս քու քանդիդատը լավ վկայականով կներկայանա. ով որ կոնտորա, բանկ ու առևտրական վարժարան մտնելեն վերջը նորեն Պառնասի փեշերեն ի վեր կը մագլցի՝ վստահելի է, գոնե գրական տեսակետեն: Դերենը, ուրեմն, Մոսկվա: Ինծի ուղարկե իր հասցեն, առանց մոռնալու: Իսկ Նիկոլին ու Ավետիքին իմ սրտագին μարևները: Տարին չի լրացած գուցե հավաքվենք նորեն մեր Վերնատունը, որ երևի մինչև այն ատեն ավելի ընդարձակված ալ կըլլա... գոնե իμրև շենք» (ԹՈՒՀ, IV, 350):

Այս նամակից իմանում ենք նախ, որ երկու տարվա պատմություն ունի «Վերնատունը», ուրեմն եթե ըստ Շանթի գրածի երկու տարի՝ 1901 թ. դեկտեմբերից ետ գնանք, կստացվի 1899 թ. դեկտեմբեր, որը և պիտի համարենք «Վերնատան» ստեղծման սկիզբը:

Ինչ վերաբերում է Շանթի հիշատակած «Վերնատան» նոր անդամին, դա հավանաբար Փիլիպոս Վարդազարյանն էր՝ Թումանյանի մոտ ընկերը, գործարանատեր, որը միայն այդ շրջապատում կարող էր անցած լինել «առևտրական վարժարանի և բանկի» բովով: [[Փիլիպոս Վարդազարյան]]ը գրելիս է եղել սիրողական [[վոդևիլ]]ներ, որոնց մասին միշտ թեթևակի հեգնանքով են արտահայտվել Թումանյանն ու իշխանուհի Մարիամ Թումանյանը: Վարդազարյանը, իհարկե, չդարձավ «Վերնատան» լիիրավ անդամ, սակայն նա, այսպես թե այնպես, բավական հաճախ մասնակցել է «Վերնատան» հավաքույթներին:

Համենայն դեպս, Շանթին անծանոթ այդ «նոր անդամը» երբեք չէր կարող լինել Նիկոլ Աղբալյանը, որին հենց նույն մեր հիշատակած նամակում Շանթը սրտագին բարևներ է ուղարկում: Պարզապես անբացատրելի է, թե ինչպես են «Թումանյանի տարեգրության» առաջին հատորի կազմողները նման վրիպում բաց թողել Շանթի 1901 թ. դեկտեմբերի 30-ի նամակը ծանոթագրելիս&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;:

Շանթի նամակները մի ճշմարտություն են հաստատում, թե ի՜նչ մեծ դեր է խաղացել «Վերնատունը» իր զավակների կյանքում: Ահա Փարիզում, Եվրոպայի սրտում Շանթը համեմատություն է անցկացնում. «Համենայն դեպս այնքան բարձր եմ (նկատի ունի իր սենյակը.-Ա.Ի.), որ շարունակ տրամադրությանս տակն են Փարիզի գեր, նիհար, կզկված ու շիք, դեմոկրատ ու աիստոկրատ... ծխնելույզները. այնքան բարձր, որ ճակատս բաց կրնամ ներկայանար մեր Վերնատունը. վե՜ր, միշտ վե՜ր, այդ չէ՞ մեր Վերնատան աղվոր դևիզը» (1902, ապրիլի 7), «Ամենեն առաջ մեր Վերնատան, վերջը՝ ընկերության»,-գրում է Շանթը 1902 թ. սեպտեմμերի 27-ին, իսկ մի այլ նամակում (1908, նոյեմբերի 23)՝ «Ողջ լեր ի Վերնատան, ամեն»:

Եվ մերկապարանոց խոսքեր չեն, որ վերնականներն ապրում են միմյանց հույսերով. ահա, Շանթը Փարիզից կարոտով լեցուն հարցում է ուղղում Թումանյանին իր ընկերների մասին (1902, ապրիլի 7). «Վերնատունը, ուրեմն, նորեն սկսեր է կենդանանալ, ինչպես որ կը գրես, ուրախ եմ, երևի այդ ալ մեր Վերնատան ճակատագիրն է, միշտ երեք-երեք, սիրուն թիվ է, համենայն դեպս: Նիկոլին ու Ավետին ջերմ համբույրներս, ի՞նչ կընեք, ի՞նչի մասին կը խոսեք, ի՞նչ կը ծրագրեք: Նիկոլը աշխատանք ունի՞ գոնե: Ավետի մասին գիտեմ որ հարցնելն ալ ավելորդ է, ամառը ջրաղաց, ձմեռը հողմաղաց: Անոր ջրաղացը հիմա դուն ալ եղար ուրեմն, այնպես որ միակ չմկրտած հեթանոսը ես եմ այժմ, վերադարձիս` առաջին պարտքս» (ԹՈՒՀ, IV, 353):

Այլևս չենք խոսում, որ հումորը, ընկերական կատակը միշտ ներկա է Շանթ-Թումանյան նամակագրությունում. «Հանձնարարեր էիր, որ շատ գրեմ ու շատ հարցնեմ քու Վարյայիդ մասին: Բայց ես մինչև հիմա շնորհքով μան չի կրցա հասկնամ քու այդ ուհի վարդիդ պատմությունեն, որ ինչպես կերևի, շատ փշոտ տեսակեն է ըլլալու: Ինչո՞ւ Իսակի «դեղատոմսովը» չես գործը սկսեր. «Վարդ մի՛ սիրե, փուշ ունի»: Այ, օրինակ՝ մանիշակ մը, շուշան մը, նունուֆար մը, կամ այդ կարգի անվնաս բան մը ընտրեիր: Ըսենք ինքը շուշաններեն շատ խեր չի տեսավ... Ի դեպ, ո՞ւր Ավետիքը հիմա և ի՞նչ բանի է: Հույս ունիմ, որ առաջիկա ձմեռ գոնե բոլորս միասին կըլլանք և մեր Վերնատունը հավիտենապես դատապարտված չի մնար միշտ Հայր-Որդի... Հոգին սուրμե մը բաղկացած ըլլալու... Շատ-շատ կը ցանկայի, որ հավաքվեինք, սեղմվեինք իրար, իրար սիրող, իրար հասկցող մեր խումբը ու քիչիկ մը կենդանացնեինք, տաքցնեինք Վերնատունը... Գիտես որ ամեն բանեն առաջ և ամեն բանեն մեծը մեր Վերնատան ընթերցումներն են» (1902, սեպտ. 6, Լոզանից) (ԹՈՒՀ, IV, 360-361):

Երμ վերջանում է Շանթի հաշվապահական «առաքելությունը» եվրոպաներում, և նա վերադառնում է Թիֆլիս, Թումանյանը ընկերոջը՝ Իսահակյանին հայտնում է այդ լուրը (1902, նոյեմբերի 9, Թիֆլիսից). «...Իսկ Շանթը առևտրական բոլոր կուրսերը վերջացնելուց հետո եկել է մտել «Վերնատուն»: Դեկտեմբերին պատրաստ կլինի նրա դրաման («Եսին մարդը».-Ա.Ի.)» (ՀԹ, IX, 359-360):

Հիշյալ շրջանում Շանթը, ի դեպ, ապրում է Թումանյանի տանը, հենց Վերնատան սենյակում: Այդ կապակցությամμ 1902 թ. հոկտեմμերի 11-ին Թումանյանը գրում է իր տիկնոջը՝ Օլգա Վասիլևնային. «Շանթի մասին ի՞նչ գրեմ, եթե ես այդտեղ էի եղել, իհարկե, չէի թողնիլ, որ հյուրանոցում իջներ, մոտս կբերեի և քանի ամիս ուզում էր մնար»: Ապա ավելացնում է. «Եթե դու կարողանաս հարմարեցնել ճաշ է, ընթրիք և այլն, և այլն, որ առանձին դժվարություն չունենաս՝ ինչ կա որ, գրեթե եղբայրս է և այդքան ազնիվ ու կրթված մի մարդ, ուրիշ ոչ մի ծանրություն չի կարող լինել» (ՀԹ, IX, 332-333):

Չորս օր անց նա էլի նույն հարցի առնչությամբ տիկնոջը ուղղած նամակում ասում է. «Վերջիվերջո դու քեզ կատարյալ ազատ զգա, և եթե ճշմարիտ դժվարություն և անհարմարություն կա քեզ համար, գրիր ինձ՝ ես կկարգադրեմ: Այս բոլորից այն չի հետևում, թե շատ ոչ ցանկալի հյուր է կամ կասկածելի մարդ: Դու գիտես, որ նա իմ ազիզ ընկերն է ու նրա դեմ կամ նրա անձնավորության մասին չի խոսքը... Միանգամայն վարվիր այնպես, ինչպես դու ես ուզում, համարելով, որ անկախ ես ու ազատ ես...» (Հ.Թ., IX, 336):

Ի վերջո բազմաչարչար Շանթը հանգրվանում է Թումանյանի բնակարանում, բայց ի՞նչ կարգավիճակով: Թումանյանի նամակից տիկին Օլգային առատ տեղեկություն ենք ստանում (1902, 21 հոկտեմμերի, Աբասթուման). «Շանթի մասին ահա թե ինչ կասեմ: Ուրախ եմ, որ այդպես աշխատում ես գոհ անել, որպես իմ լավ ընկերոջը, և, անշուշտ, այդ քեզ համար բավական չարչարանք կլինի: Նրա վճարի մասին ոչ մի խոսք չլինի քո կողմից և նայիր նրա վրա, ինչպես հյուրի վրա: Որովհետև, և մեզ արդեն առաջուց հայտնի պատճառներով, անհարմար է нахлебник պահել... Մի խոսքով, վճարի խոսք չլինի, մանավանդ գործի էլ չէ, իսկ Ֆիլիպի (Վարդազարյան.-Ա.Ի.) գրածին նայելով՝ ինքը՝ Շանթը, պիտի վճարի Ֆիլիպի միջոցով: Ես այս մասին Ֆիլիպին էլ կգրեմ» (Հ.Թ., IX, 342, 343):

Թողնելով բնակարանային խնդիրը նամակագիրների խղճին, վերադառնանք «Վերնատան» հոգսերին, որոնք ինչպես կային խմբակի սկզբում, այնպես էլ ծագել են տարիներ անց՝ 1908 թ.: Մի հատված [[Վահան Տերյան|Վ. Տերյանի]] նամակից [[Ցոլակ Խանզադյան|Ց. Խանզադյանին]] (1908, մայիսի 12). «Ի միջի այլոց նա (Լ. Շանթը) ասաց այն ալմանախի մասին, որ մտադիր են եղել հրատարակել ինքը, Հովհ. Թումանյանը, Դեմիրճյանը, Ավոն և ԽՏ, սակայն նա ասում է, որ իրանց ձեռնարկությունը քնած է և հազիվ թե գլուխ գա: Սա այն ալմանախն է, որի մասին խոսում էր նաև Թումանյանը: Երբ ես հայտնեցի,-գրում է Տերյանը,-որ մենք վախենում ենք, թե մեր գրական գեներալները&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; ետ մնացած բաներից ուղարկեն և եթե չտպագրենք նեղանալով հեռանան, նա (Լ. Շանթը,-Ա.Ի.) ասաց, որ նախ նոքա վատ բաներ չեն ուղարկի, որովհետև կամաչեն, երկրորդ, գրողի համար մեծ նշանակություն ունի, թե ո՞րտեղ են լույս տեսնում իր գրվածքը և այլն» (Թ.Տ., I, 625):

Եվ ահա ևս մի հատված մեր հերոսների նամակագրությունից, որ անսքող կերպով բացահայտում է թե՛ իրենց հոգատար վերաբերմունքը մեկը մյուսի հանդեպ (շատ հաճախ այդ ուղերձները ողողված են անչար հումորով), թե՛ նաև իրենց գրական օջախի՝ «Վերնատան» հանդեպ: Ահա, 1902 թ. նոյեմμերի 25-ին, Թումանյանը Աբասթումանից գրում է Թիֆլիս՝ իշխանուհի Թումանյանին (իսկ մինչ այդ նա իշխանուհուն ուղարկել էր Շանթի գրվածքները). «...երանի թե Ձեր խրախուսանքներն առաջ բերեն և բեմական գրողներ: Երանի թե մեր Շանթից մի μան դուրս գա, և իր դրամայով չփչացնի դրամատուրգի այն հռչակը, որ մենք առանց դրամայի վաստակել ենք նրա համար» (Հ.Թ., IX, 374):

1902 թ. նոյեմμերի 7-ին Շանթը Թիֆլիսից գրում է Թումանյանին՝ Աբասթուման. «Նու, վերջապես, մի քանի պայծառ տող գրեցիր ինծի: Քեֆդ նայե, սիրելիս, բոլորը դատարկ μաներ է, կկարգադրվի ամեն բան իր կարգովը... Ամբողջ Վերնատունը գայիսոնիս տակն է, մուսաներն էլ ծակերից ու ծուկերից երբեմն ներս են նայում»: Նույն նամակում ակնարկում է, որ նոր դրամա է գրում՝ «Եսին մարդը» նկատի ունենալով, ապա անդրադառնում է Փիլիպոս Վարդազարյանին, որը Թումանյանի ընկերոջ և հովանավորի կարգավիճակով «ժամանակ առ ժամանակ» իր վոդևիլներն էր ներկայացնում «Վերնատան» անդամներին. «Ամեն չորեքշաբթի մեզ ներկայացնում է մի նոր վարիանտ և դեռ ոչնչով չի կարելի ապահովված համարել, որ հասած ենք վերջին վարիանտին:

Մեր չորեքշաբթիի «նիստերին»,-շարունակում է Շանթը,-չգիտեմ զգում ես թե ոչ, բայց միշտ ներկա ես և դուն: Ամեն մեկը բերում է քեզնից ստացած նամակները և կարդում խորին լռության մեջ, խորին երկյուղածությամμ և քիչ է մնացեր «հոտնկայս»: Կարդում ենք նաև դրսից ուղարկած դրամաները... «a la Շեքսμիր, a la Իբսեն և a la ոչինչ: Ամեն բան կա մեջը և ամեն տեսակը, միայն մեկ բան չի կա, գեթ մի քանի կոպեկի գրական արժանիք» (ԹՈՒՀ, IV, 374):

Թումանյանին իհարկե հաճելի էր նման նամակներ ստանալը, և նա տեսնում էր, որ «Վերնատունը» հաջողությամբ շարունակում է աշխատանքները իր բացակայության դեպքում ևս: Հստակ երևում է, որ կայուն ձևավորված էր թերևս ժամանակի ուժեղագույն հայ գրողների ընկերությունը, որն ի դեպ պաշտպանում էր իր սկզբունքները և դրույթները: «Վերնատան» բոլոր անդամները իրենց խմբակի շահերի պաշտպաններն էին: Եվ «Վերնատան» թե՛ գործունեությունը, թե՛ հոգեկան բարձր մթնոլորտը մշտապես դրեց յուր դրոշմը իր զավակների վրա:


*

«Վերնատան» միակ ոչ բելետրիստ հեղինակը Նիկոլ Աղբալյանն էր՝ պոեզիայի հազվագյուտ զգացողությամμ օժտված գրականագետ, հայագետ և քաղաքական գործիչ: Դերենիկ Դեմիրճյանը իր «Նվեր Վերնատան» անմոռաց շարքում հետևյալ խոհական էտյուդն է ընծայել ընկերոջը:

Ն. ԱՂԲԱԼՅԱՆԻՆ
Ի՞նչընծայեմ քեզ, քո հոգուն սազական:&lt;br&gt;
Բայց ի՞նչեմ հարցնում, արդյոք ի՞ն չէ սազում ընծայել այն հոգուն, որ տիեզերական լրջության է ունկնդիր.-&lt;br&gt;
Միա՛յն և միա՛յն մի խաղալիք:&lt;br&gt;
Այո, խաղալի՜ք... Որովհետև ինձ թվում է, որ այդ իմաստության ճամփադ բռնելով՝ կհասնես այն մեծ իմաստության, որի անունն է մանկություն: &lt;br&gt;
Խաղա՛ խաղալիքը -դրանումն է և՛ գեղեցկությունը, և՛ իմաստությունը, և՛ կյանքը:&lt;br&gt;
Բայց մի՛ կոտրիր խաղալիքը, որ տեսնես թե ինչ կա նրա մեջ:&lt;br&gt;
Ավա՜ղ, խաղալիքների մեջ ոչինչ չկա, խաղալիքների մեջ ունայնություն է ու տխրություն»:&lt;br&gt;
(Դ.Դ., I, 64)

Գուցե դրա համար, որ ինքը բանաստեղծ չէր, Աղբալյանը բոլորից շատ, կես լուրջ, կես կատակ, չափածո գործեր է գրել «Վերնատան» և նրա հերոսների առնչությամբ:

Թումանյանի 1902 թ. նոյեմբերի 9-ին Իսահակյանին գրած մեր հիշատակած նամակում ընկերական զվարճանքով լի տողեր կան Նիկոլ Աղբալյանի վերաբերյալ. «Նիկոլից երկար նամակ ունիմ, շատ լավ է, պատկերն է ղրկել... Նիկոլի հասցեն չգիտեմ, թե գրեմ: Ինձ էլ գրել էր, թե նամակ գրիր Պետերբուրգ՝ Николаю, ես էլ գրեցի՝ հ. С. Петербург-Николаю, но не второму, а самому последнему Николаю. Հայոց ժամումը երգում է, ռուսաց իկոններն ուսումնասիրում, ուսումնասիրությունն էլ, ինչպես գրում է, ինձ է նվիրում: Ա՜յ մի նվեր, որ իսկի չէի կարող երազել երբևիցե» (Հ.Թ., IX, 360): Նիկոլ Աղբալյանին վերնականների գրած նամակները համարյա չեն պահպանվել, մինչդեռ նրա գրած նամակների մեծ մասը պահպանվել է: Նիկոլ Աղբալյանը Պետերբուրգից Թումանյանին (1902 թ. նոյեմբերի 20-ին) պատասխան նամակ է գրում, համեմելով այն չափածո քառատողով. «Մի ոտանավոր էի գրել, Աμասթուման որ հասներ նամակս, միտք կունենար, հիմի չունի: Բայց արտագրում եմ ձեզ զրկած չլինելու համար մի բավականությունից.&lt;br&gt;
Ու երբ հավաքվեք Աμասթումանում,&lt;br&gt;
Դուք չմոռանաք, որ այստեղ մենակ&lt;br&gt;
Խեղճ վերնականը տխրում է, տրտմում,&lt;br&gt;
Որպես բնիցը հեռու մի թռչնակ»:

Նույն 1902 թ. դեկտեմբերի 6-ին Պետերբուրգից Ավետիք Իսահակյանին Աղբալյանը տեղյակ է պահում. «Օհաննեսը գովքով էր խոսում իր նամակում ([[բնագիր]]ը պահպանված չէ.-Ա.Ի.) քո վերջին ոտանավորների մասին, որ սակայն ես չեմ տեսել, «Մուրճ» ձեռք չեմ գցում»&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; (ԳԱԹ, Գ. Լևոնյանի ֆոնդ, N 2638): 

Աղբալյանը իր մի շարք հայեցակետերը ազգային գրականության կառույցի, հայ բանահյուսության բարերար դերի և Թումանյանի պոեզիայի նշանակության մասին շարադրել է Պետերբուրգից 1903 թ. մարտի 1-ին Թումանյանին գրած նամակում. «Ես էլ նամակ չէի գրի, որովհետև շատ խառնված եմ և նամակ գրելու գլուխ չունեմ, եթե չկարդայի Մուրճի 4 N-ը և քո ու Ավետիքի գրածները... Չգիտեմ, արդյոք ինչպես են նայում քո գրածների վրա այդ տեղերի, «գրական շրջաններ» ասած տեղերում, արդյո՞ք հասկանում են դրանց մեծ նշանակությունը ազգային գրականության համար, թե չէ, բայց ինչ վերաբերում է ինձ, ես ամեն անգամ, երբ այդպիսի բան եմ կարդում, ասում եմ՝ երանի նոր սերունդին, որ մեծանում է այդ տեսակ բաներ կարդալով, որի հիշողության մեջ այդ տեսակ հարազատ պատկերներ ու ավանդություններ են լինելու փոքրուց... Հիմի երեխաները մեծանում են քո և Ավետիքի գրածները կարդալով կամ կարդալու:

...Այդպես եմ նայում, որ քո գրածները ստանում են մեծ նշանակություն, որքան էլ գեղարվեստական այս ու այն պակասությունն ունենան: Ամենամեծ երկերը ամբողջ աշխարհի գրականության մեջ նրանք են, որոնք լեգենդների ու հեքիաթների անհատակ գանձարանից են առած:

...քո գրածները, որոնց համար, իբրև հայ և իբրև մարդ շնորհակալ եմ քեզանից» (ԹՈՒՀ, V, 369):

«Վերնատան» հիրավի միակ տեսաբանն ու քննադատը՝ Աղբալյանը, շատ աչալուրջ հետևում է թե՛ գրական մամուլի կարծիքներին, թե՛ վերնականների և թե՛ այլ հեղինակների գնահատականներին՝ տրված իրենց խմբակի գրական արտադրանքին: Նա գրում է Իսահակյանին Թիֆլիսից Ալեքսանդրապոլ 1903 թ. հուլիսի 2-ին. «...Առիթ եղավ խոսելու մեր «Վերնատանը», և ես ստիպվեցի պաշտպանելու մի քիչ վիրավորական ձևով, այսինքն` որ մի բան գնահատելուց առաջ պետք է հասկանալ, այսինքն` վերապրել, վերազգալ, կրել հոգով: Ցավում եմ հոգով, եթե մեր «Վերնատունն» այսպես է, էլ ի՜նչ խոսես զանազան խմμագրությունների և ընթերցողների մասին: Անկասկած ներկայումս ոչ մի հեղինակ մեզանում քեզանից հարուստ գաղափարներ չունի:

Ի՛նչ որ տարօրինակ մտքեր են ձեռք բերել մերոնք, հավանորեն Շանթի ազդեցությամբ, Գեղարվեստի մասին, ամեն ինչ խաղ համարելով -և կարծես ձեռք են քաշել իրանց հոգին ու բնությունը ուսումնասիրելուց, հասարակ, տարրական մի պայման ոչ միայն ամեն մի ինքնուրույնության ու բեղմնավոր գործունեության, այլև բանաստեղծության ընդհանրապես: Մեր Օհաննեսի համար այդ բանը այն աստիճան վնասակար չէ, մանավանդ ուշ էլ է. նրա ընտրած դաշտը այդ զենքերի կարիքը շատ չունի» (ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2640):

Աղբալյանը դեռևսիր առաջին գրականագիտական հոդվածներում, իսկ առավել չափով իր հետագա գրվածքներում, շատ հստակ է պատկերացրել այն վիթխարի դերը, որ խաղացին հայ պոեզիայի զարգացման գործում Թումանյանը և Իսահակյանը, և մշտապես շատ հստակ և օբյեկտիվ է պատկերել նրանցից յուրաքանչյուրի ստեղծագործական հանճարը, չընկնելով անհիմն դատողություն-գնահատականների գայթակղիչ գիրկը, հոգևոր տիտղոսներ չպարգևելով բանաստեղծներին, այլ հստակ բնորոշել նրանց ստեղծագործությունը որպես բարձրագույն նվաճում հայ պոեզիայի: Ահա նա գրում է Իսահակյանի առնչությամբ.
 
«Լինելով մեզ ընկեր իբր սրտաբեկ և մահազգաց՝ ան վեր է մեզմե իր հոգիին ապրումներով: Ամենեն առաջ ան համառ երազողն է մեր մեջ, որ երμեք չէ հաշտված իրական կյանքին հետ... Եվ ապա անոր մեջ միշտ կենդանի ապրում մըն է համազգացումը տիեզերական կյանքին... Նիցշեի ազդեցության տակ, որ տիեզերական հռչակ ուներ մեր μանաստեղծի երիտասարդ ժամանակ, ան մի պահ կարծեց, թե կոչված է լինել մարգարե: Այս ապրումին սաղմը սակայն ան ուներ, երբ դեռ Նիցշեն չէր ճանաչեր: Այս ապրումը ծնունդ էր իր բնածին համազգացության բնության կյանքին:

...Գրականության պատմության մեջ որոշ և հաստատուն է Ա. Իսահակյանի տեղը: Ան կու գա Հ. Թումանյանեն հետո և ձեռք կմեկնե Վ. Տերյանին: Իր անունն ու գործը անկորնչելի ստացվածքն են Հայոց Գրականության: Քանի կա սեր, երազ ու սիրասթափություն, քանի կա անցավորին ապրումն ու համազգացումը բնության, կան ու կմնան մեր μանաստեղծի ընտիր երգերն ու մրմունջները: Հայոց լեզուն կրնա փոխվիլ, բայց անոր լավագույն երգերը կմնան ու կխոսին հայ սրտերում...» (Ն. Աղμալյան, «Ավետիք Իսահակյան», Ընտրանի, Ե., 2005, էջ 81, 83):

Այս տողերում փայլուն երևում է հենց Աղբալյան քննադատի, խոհուն մտածողի տաղանդի աստիճանը, իրոք հոդված կա, որ մի ամբողջ աշխատություն արժե:

Իսկ երբ լույս տեսավ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (Թիֆլիս, 1903) նոր ժողովածուն, Աղբալյանը Պետերբուրգից ընկերոջը ընդարձակ նամակ է գրում (1904, հունվարի 7-ին): Նամակի սկզբում ուղերձ-ողջույնն է բոլոր վերնականներին, որն ավարտվում է հետևյալ քառատողով.

Դո՛ւք եք աչքիս երևում,&lt;br&gt;
Դո՛ւք, աղ Հայոց աշխարհի...&lt;br&gt;
Ու... Վերնատուն կը կանչեմ,&lt;br&gt;
Քանի հոգիս կըվառի...

Ինչպե՞ս չհամաձայնվել «աղ» համեմատության հետ, երբ այդպես էլ կար, և ինչպես Շանթն է պաշտամունք տածել «Վերնատան» հանդեպ, այնպես էլ Աղբալյանը: Բայց գանք նամակի բուն տեքստին. «Ստացել եմ «Բանաստեղծություններդ», շնորհակալ եմ շա՜տ-շա՜տ: Ստանալուս պես մի շնչում կարդացի մինչև գիշերվա ժամ 2-ը: Դուր եկավ ինձ հրատարակությունը, մաքուր ու սիրուն, ճաշակով՝ պատիվ հրատարակիչներին: Մի համեմատություն Ավետիքի գրքի&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; հետ... և բավական է, որ կոնտրաստավոր Բաքուն ու վայելուչ Թիֆլիսն երևան հայտնապես: ...Մանրամասն քննություն կգրեմ, հավանորեն, որովհետև շատ բան ունեմ ասելու թե՛ քո և մեր Ավոյի մասին և թե՛ հայ բանաստեղծության ընդհանրապես:

...Այդ բանաստեղծությունը («Համերգը»,-Ա.Ի.) ...մի սքանչելի գոհար է մեր բանաստեղծության մեջ, արժանի մեծ արվեստագետի գրչի՝ Պուշկինի, Լերմոնտովի... Շուտով կլինի քեզ նվիրված երեկույթը, երևի, շատ բան կխոսվի: Կգրեմ ժամանակին: Այս տարիս շատ է խառը: Մեր Ավետիքը մի լավ բան ունի ասած.

Սազը չի թողնում, որ հայդուկ դառնամ,&lt;br&gt;
Սուրը չի թողնում, որ աշուղ դառնամ:

Հիմի իմն է դառել. դասը չի թողնում, որ գրող դառնամ, գիրը չի թողնում հացատեր դառնամ» (ԹՈՒՀ, IV, 370-371):

Պետերբուրգում 1903 թ. հունվարի 19-ին կազմակերպված թումանյանական երեկոյի մասին Աղբալյանը գրում է բանաստեղծին հունվարի 24-ի նամակում, տալով ճշմարիտ պատկերը տեղի գրական բարքերի. «Այստեղ առաջին անգամ տեսա, թե որքան թշվառ հասարակություն ունենք, դեռ պետք է ձեր իրավունքները պաշտպանենք... Մինչդեռ քեզ համարում են հրապարակով «ոտանավոր գրող»: Գամառ-Քաթիպայից հետո մարդ չեն ուզում ճանաչել, ուրեմն դեռ կռվով պետք է ձեռք բերեք «բանաստեղծի» իրավունքը, արդեն ծագում են նոր աստղեր: Որքա՜ն գործ կա անելու, որքա՜ն կարծիքներ խորտակելու...» (ԹՈՒՀ, V, 372-373):

Նույն Պետերբուրգից, երեք օր անց, 1904 թ. հունվարի 27-ին, Ավետիք Իսահակյանին է գրում. «...«Բանբերի» համար մի հոդված եմ գրել գրքիդ մասին, թռուցիկ, երկտող և ցրված, բայց բաներ կան մեջը. մեղքս քավում եմ, որի մասին մի անգամ գրել էի: Երեկույթիդ նկարագրությունը ղրկել եմ Վերնատուն, գուցե կարդացած լինես, լավ էր...»: Այս նամակը արժեքավոր է նրանով, որ Աղբալյանը իր տված գնահատականն է մեկնաբանում: Խոսքը 1903 թվականին Բաքվում հրատարակված «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին է: Աղբալյանի հիշատակած հոդվածը՝ վերնագրված «Երգ ու վերքից հետո», տպագրվել է Սանկտ-Պետերμուրգում լույս տեսնող «Բանբեր գրականության և արվեստի» տարեգրքի Բ գրքում (էջ 189-198):Նույն նամակից նաև տեղյակ ենք դառնում, որ Պետերբուրգում կազմակերպվել է ինչպես Թումանյանի, այնպես և Իսահակյանի երեկույթ՝ կապված նրա վերջին գրքի հետ: Այնպես որ, Պետերμուրգում էլ Աղբալյանը շարունակել է հայ գրականության ուսումնասիրման և տարածման աշխատանքը: 

«Պետերբուրգցի» Աղբալյանը մեկ տարի անց էլ «հյուսիսային մայրաքաղաքից» կարոտով թաթախված տաղ է ուղղում Թումանյանին և վերնականներին (1904, նոյեմμերի 23).

Չէի ուզի, որ գրեմ&lt;br&gt;
Ձեզ այս տեսակ տխուր էջ,&lt;br&gt;
Բայց ի՜նչ անեմ, որ հույզեր&lt;br&gt;
Էլ չեն ծնում սրտիս մեջ:&lt;br&gt;
Մնաս բարև, Օհաննես,&lt;br&gt;
Եվ դո՛ւ, սիրուն իմ Դերեն,&lt;br&gt;
Եվ դու, Շանթիկ, թող մի ժամ&lt;br&gt;
Դարդ ու վիշտս ձեզ գերեն...&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, V, 374)

Կրկին Թումանյանին մի երկու ամիս անց Ալեքսանդրապոլից գրած նամակում, այս անգամ Աղբալյանը զգալի լավատեսորեն է տրամադրված, հիրավի հայրենի հողը կենսական նոր ուժեր է հաղորդում, և նա իր ոգևորումը հղում է վերնականներին.

Արհավիրքի ահեղ ժամին,&lt;br&gt;
Ամենուրեք հողմ ու շառաչ,&lt;br&gt;
Վերնատնով հանց մի մարմին,&lt;br&gt;
Վստահորեն դիմենք առաջ:&lt;br&gt;
Ոգու լուսով լուսավորենք&lt;br&gt;
Գոռ ամբոխի ուղին նսեմ&lt;br&gt;
Ու նրա հետ առաջդիմենք&lt;br&gt;
Դեպի իդեալ վեհ ու վսեմ:&lt;br&gt;
&lt;1905&gt;&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, V, 374-375)

Աղբալյանը համոզված է, որ վերնականներն են հայրենի գրական առաջընթացի առաջամարտիկները: Վերնականները, երμ հեռու են եղել Բեհբության 50 տնից, միշտ կարոտով են այն հիշում: Դեմիրճյանը Ժնևից Թումանյանին գրում է (1906, մայիս). «Հուսով ենք, որ գուցե մի օր կհավաքվենք ի Վերնատուն, նրանք, մենք, դու և առհասարակ, այն հարկի տակ, ուր Աղայան, Շանթ, Աղբալյան, Վարդազարյան և Դերենիկ քեֆ կանենք» (Թ.Տ., 570):
 
Թե՛ նամակները, թե՛ իրողությունները վկայում են, որ վերնականները բոլորն էլ, թեպետ իրենց վիթխարի տաղանդին, մշտական նյութական կարիք են զգացել, անխտիր, առանց բացառության: Ահա Նիկոլ Աղբալյանը գրում է Թումանյանին (1907 թ. փետրվարի 12, Լոզանից). «Դեկտեմբերի 19-ից կանոնավոր ապրուստից զուրկ, քաշ եմ գալիս ողորմածությամբ: Ո՛չ դառնալ կարող եմ, ո՛չ մնալ: Շտապիր, Աստված կսիրես, այլևս սիրտ չմնաց» (ԹՈՒՀ, V, 377): Երեք օր անց կրկին նույն թեմայով. «Այ քեզ նամակ, փոխանակ գրականությունից և այլն գրելուց, գրում եմ չորս երես դրամի մասին. գրականությունը սիրելու համար էլ պետք է կուշտ լինել» (ԹՈՒՀ, IV, 378):

Շուտով Աղբալյանը և Դեմիրճյանը ստանում են Լոզան (Շվեյցարիա) Թումանյանի ուղարկած 80 ֆրանկը: Եվ ինչպես գրում է Աղբալյանը Թումանյանին (1907 թ. հունիսի 11-ին), մերժում է Ամերիկայից ստացած հրավերքը` աշխատելու ՀՅԴ պարբերական «Հայրենիք» ամսագրի խմբագիր: Քանզի, ինչպես նախօրոք (1907 թ. մարտի 20-ին, Լոզանից) գրել էր Թումանյանին, իրեն առավել ոգևորել էր առաջարկը Թիֆլիսում գրականության դասեր ունենալ: Աղբալյանը Թումանյանին գրում էր. «Քո նամակը, որ մեծ հաճույքով կարդացի, ինձ ուրախացրեց: Եթե իսկապես հայոց նոր գրականության դասեր տան ինձ, ամենալավ վիճակում դրված կլինեմ, այն է՝ հացը գտնել սիրած պարապմունքով: Դրան կարելի էր կցել տեսություն գրականության, որ, իմ կարծիքով, կարելի էր ամենահետաքրքրական առարկան դարձնել՝ չոր ու ցամաք սահմանումների տեղ սովորեցնելով աշակերտներին բանաստեղծական ու վիպական երկեր կարդալ ու վայելել. ուրիշ խոսքով կիրթ ճաշակի տեր նոր հասարակություն պատրաստել, նոր միջավայր և դրանով հնարավոր դարձնել նոր ու կատարյալ գրականության աշխարհ գալը» (ԹՈՒՀ, IV, 381):

Այս տողերում չի՞ զգացվում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ապագա լուսավորության նախարարի կերպարը: Նա, որ բացառիկ գրական ճաշակ ուներ, որ առաջինը ողջունեց գրականություն մուտքը և՛ Ավետիք Իսահակյանի, և՛ [[Եղիշե Չարենց]]ի, որ եղավ Հայաստանի կառավարության լավագույն նախարարի տիպար և մինչև վերջ հավատարիմ մնաց հայրենիքին ծառայելու իր ուխտին, որ օտարության ու քաղաքական վտարանդիության մեջ էլ չվհատվեց և Լևոն Շանթի հետ ձեռք-ձեռքի տված ստեղծեց «Համազգային» կրթական միությունը, և այդ միությունն ստեղծելու ջանքերի մեջ անպայման վառ են եղել «Վերնատան» ավանդները: 


*

Հարկ է ասել, որ վերնականները միշտ ընդառաջ են գնացել նոր, խոստումնալից գրական տաղանդներին: Այս տեսակետից հատկանշական է նրանց վերաբերմունքը Վահան Տերյանին, ով ավելի ուշ մտավ թիֆլիսյան գրական երկնակամար: Իսահակյանի հուշերից` Վահան Տերյանի մասին, տեղյակ ենք լինում, որ երբ, Թիֆլիսում 1908 թ., Տերյանը երկրորդ անգամ հանդիպում է Իսահակյանին և կարդում է μանաստեղծություններ իր նոր՝ «Մթնշաղի անուրջներ» գրքից, Իսահակյանը շատ բարձր գնահատական է տալիս. «Հուզված կարդում է ոտանավորները, մեկը մյուսի ետևից, քանի առաջանում է ընթերցումը, ավելի է հուզվում, ես սրտով և ուշով հետևում եմ ընթերցումին: Տերյանը չավարտած՝ ես անհամμերությունից մղված՝ գոչեցի. «Կեցցե՛ս, Վանիկ ջան, հրաշալի բաներ են, բյուրեղացած զգացումներ՝ անթերի ձևերի մեջ: Իսկական քնարերգությունը սա է -մաքուր լիրիկա»: Հուշագրության այս հատվածում Իսահակյանը մեջ է բերում Տերյանի խոսքերը. «Հ. Թումանյանն էլ շատ հավանեց: Երկուսիդ կարծիքը բացարձակ արժեք ունի ինձ համար: Այլևս քննադատությունից վախ չունեմ»:

«Երեկոյան եղա Հ. Թումանյանի մոտ,-շարունակում է հուշը Իսահակյանը,-և հիացմունքս հայտնեցի Վահանի բանաստեղծությունների նկատմամբ: 

-Հա է՜, շատ դրուստ ես ասում: Շատ գեղեցիկ են և գրեթե մեր լիրիկայի մեջ բոլորովին նոր բաներ: Պատկերները թեև թույլ են և քիչ են, բայց լեզուն՝ մաքուր զտված և արծաթե զանգի պես՝ հնչուն: Իմ ազդեցությունը բնավ չտեսա այնտեղ, բայց քո և Դերենիկի տրամադրությունների արձագանքը կարծես կա, մանավանդ՝ քո: Դու ի՞նչ ես կարծում, համենայն դեպս՝ մեր Վերնատան մեջ պատվավոր տեղ ունի... Երկու տարվա ընթացքում հրաշքը կատարվել էր, Վահանը գտել էր իրեն և արվեստի գաղտնիքը»,-եզրափակում է հատվածը Իսահակյանը (V, 117-118): Եթե «Վերնատունը» շարունակեր իր աշխատանքները, հավանական է, որ Տերյանն էլ կդառնար նրա ամենաերիտասարդ մասնակիցը: Բայց, ավա՜ղ: Ոչ մի բան հավերժ չէ այս երկնքի տակ:

«Վերնատան» աշխատանքները դադարելուց դեռևս առաջ Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշագրությունում նշում է այն ախտանշանները, որ կնպաստեն դրա փակմանը. «1905 թվին ես գնացի Շվեյցարիա,-գրում է Դեմիրճյանը,-ուր մնացի մինչև 1910 թիվը: Թումանյանը մասնակցել էր հայ-թուրքական ընդհարումների խնդրին: Մասնավորապես Թիֆլիսը շատ բան էր տեսել: Բայց առաջին մեծ ու տխուր լուրը, որ Շանթը բերեց Թիֆլիսից և անձամբ Թումանյանից, այն էր, որ «Թումանյանը բարեկամացել է Լեոյի հետ, մինչև անգամ հրավիրում է իր տուն...»: Լուրը իսկապես տխուր թվաց:

-Ի՞նչ, ուրեմն «Վերնատան» ավանդությունների դե՞մ...-դառնացա ես:

-«Վերնատունը» փաստորեն գոյություն չունի այլևս,-փիլիսոփայեց Շանթը:

Թե ինչո՞ւես մինչև այդ օրը չէի մտածել «Վերնատան» վախճանի մասին, չգիտեմ: Բայց ես չհամաձայնեցի Շանթի հետ, նա էլ չառարկեց շատ» (Դ.Դ., XIV, 251):
 
Հենց այն փաստը, որ [[Գրիգոր Արծրունի|Արծրունու]] պահպանողական ճյուղի ներկայացուցիչ, ամենավառ «մշակական» Լեոն սկսել է ընկերություն անել Թումանյանի հետ և այն հարկի տակ, ուր բոլորովին ուրիշ ճամփով են փորձել զարգացնել հայ գրականությունը և ուր միշտ հակահարված են տվել Գրիգոր Արծրունի-«Մշակ»-Լեո տարած պահպանողական քաղաքականությանը, այսինքն` հնի պայքար նորի դեմ... ինչ է, ուրեմն նորերը վերանայո՞ւմ են իրենց դիրքերը: Ահա Դեմիրճյանի տարակուսանքի պատճառը: Ուրեմն հասցվում է առաջին հարվածը «Վերնատան» սկզբունքներին: 

Հենց Հովհաննես Թումանյանի կես լուրջ, կես կատակ նամակում՝ գրված (1908, մարտի 18-19) Փիլիպոս Վարդազարյանին, արդեն զգացվում է, որ վերնականները կարծես թե վեր են աճել իրենց տարազներից, որ ժամանակի հովերի հետ շատ μան փոխվում է, թեև, ըստ էության, առաջին հայացքից, ամեն ինչ մնում է նույնը. «Եվ առհասարակ -թեև փոփոխություններ եղած են, μայց էլ էն աշխարհքն ու էլ էն մարդիկն են, էլ էն Աղայանցը, թեև այժմ, էսպես ասած, հարստացել է, այսինքն` դասագրքերը մի գումար են բերում տարեկան, որ ինքն էլ է զարմացել: Սոցիալ-դեմոկրատ դարձավ անցյալ տարի, բայց շուտ անցավ: Այժմ էլ հայոց եկեղեցու «Պարգևատուն» է երգում, հայ ազգի կենացն է խմում ու լացը գալիս է էդ ժամանակ: Էլ էն Շանթը -ինքն էստեղ միտքը Եվրոպա: Դաս է տալի տրտնջալով -նրա համար, որ Եվրոպա գնա, դասագիրք է շինում, որ Եվրոպա գնա, պիես է գրում, որ Եվրոպա գնա, գարնանն սպասում է, որ Եվրոպա գնա, վերջապես կնոջն ու երեխաներին արդեն ուղարկել է, որ ինքն էլ ստիպված Եվրոպա գնա...» (Հ.Թ., X, 38-39): 

Եվ հաջորդ նամակը՝ գրված նույնպես Փ. Վարդազարյանին, մի երկու շաբաթ անց, շատ հարցերում ստույգ պարզաμանում է մտցնում (1908, ապրիլ &lt;առաջին կես&gt;, Թիֆլիսից). «Տեսնում ես աշխարհքը մի դատարկ ու հիմար բան է, դու էլ ղոնախի պես, մի քանի օրով եկել ես ու վաղը կամ մյուս օրը գնալու ես -շատ կարճ ու պարզ մի μան... Մեր «Վերնատունը» բանում է մեղվի փեթակի նման: Նոր մոտիկ ընկեր-բարեկամներից ուզում եմ հիշել Ահարոնյանին և... Լեոյին: Այո՛, միշտ իրար հետ ու իրար մոտ: Արի ու աշխարհքի բաները հասկացի: Եվ շատերը չեն կարողանում հասկանալ, բայց ես -շատ հեշտ: Երևակայիր, որ Լեոն մի շատ միամիտ ու բնավորությամբ էլ մի խեղճ մարդ է: Շատ շատերից ավելի լավ ընկեր, իսկ ինչ վերաբերում է զանազան հայացքների -էդ առանձին: Շատ բաների մասին էլ, և մանավանդ, մեր «Վերնատան» մասին, նա ուրիշ կարծիք ունի այժմ: Բայց էդ երկրորդական բան է» (Հ.Թ., X, 40, 41):

Իզուր չէ կախման կետեր դրել Լեոյի ազգանունից առաջ: Փաստորեն այս նամակը գալիս հաստատում է և՛ Շանթի, և՛ Դեմիրճյանի տագնապները «Վերնատան» հետագա ճակատագրի վերաμերյալ: Այս տրամադրություններին կարծես գալիս ավելանում են Իսահակյանի տարակուսանքները կովկասահայ մտավորականի ճակատագրի վերաբերյալ: Իսահակյանը գրում է (1908 թ. մարտի 30-ին Ալեքսանդրապոլից). «Գնում ես այս ու այնտեղ և լսում ես սրտաճմլիկ բաներ -աղքատության, սարսափելի աղքատությունը համատարած է, և չպիտի իմանաս, թե ի՞նչ կնշանակի մեր քաղաքի կամ գավառի աղքատությունը, սև չոր ցամաք հացի են կապված, և դա էլ չկա, գյուղերում սովից ինքնասպանության դեպքեր են եղած &lt;...&gt; Եկած օրից տրամադրությունս սաստիկ վատացավ &lt;...&gt;, սիրտս կոտրած ոչինչ չեմ կարող անել &lt;...&gt;, բայց Թիֆլիս վերադառնալ էլ չեմ ուզում, մի խոսքով մրից ելա, մրջուրն ընկա, համբերեմ, տեսնեմ կարելի է հաշտվեմ կամաց-կամաց ու մի քիչ բան շինեմ:

Դուրս է գալիս, որ մեզ համար ոչ մի լավ տեղ գոյություն չունի, հիմա եմ զգում, որ ինձ արտասահման միայն կարող եմ լավ զգալ, մի խոսքով տրամադրությունս լավ չէ...» (տես բնագիրը՝ ԳԱԹ, Թումանյանի ֆոնդ, N 696):

Մենք արդեն նշել էինք այն փաստը, որ «Վերնատան» վեց անդամներից չորսը ՀՅԴ անդամ էին, այդ թվում այնպիսի հեղինակավոր դեմքեր, ինչպես Իսահակյանը և Թումանյանը, մյուս երկուսը մեկ տասնամյակ անց կլինեն Հայաստանի Հանրապետության առաջին կառավարության կազմում, Շանթը՝ արտաքին գործերի նախարար, Աղբալյանը՝ լուսավորության: Իսկ ահա 1908 թ. աչքի ընկնող հեղափոխականներն էին «Վերնատան» երկու բանաստեղծները՝ Իսահակյանը և Թումանյանը, որոնք Թիֆլիսի պահնորդական բաժնում ունեին իրենց մականունները. Իսահակյանը՝ «Մոլոտ», Թումանյանը՝ «Ժոկեյ»:

1908 թ. դեկտեմբերի 17-ին Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանում արտասահման մեկնելիս ձերբակալում են Ավետիք Իսահակյանին, իսկ դեկտեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Թիֆլիսում Բեհբության 50 տանը՝ Հովհաննես Թումանյանին:

Ազգային բանաստեղծներին, ի թիվս հայ 160 այլ մտավորականների, մեղադրանք էր հարուցած «Դաշնակցության գործով»: Ձերբակալման օրդերում գրված էր, ի դեպ, նույն տեքստը թե՛ Թումանյանի, թե՛ Իսահակյանի հանդեպ.

«Ունենալով կասկած հարուցող տեղեկություններ հակաօրինական ընկերության պատկանելու մասին և ըստ զինվորական դրության հայտարարված վայրերին վերաբերող կանոնների 23-րդ հոդվածի ես՝ Թիֆլիսի նահանգական ժանդարմական վարչության պետի օգնականս, վճռեցի նախնական կալանքի վերցնել Հովհ. և Մուշեղ Թումանյաններին... /Ավետիք Իսահակյանին/... մինչև գործի պարզաբանումը. Ռոտմիստր Պրիգարա և ստորագրությունը» (Թ.Տ., 680):

Այսպիսով կարելի է ասել, որ Թումանյանի և Իսահակյանի ձերբակալությամբ 1908 թ. դեկտեմբերին դադարեցրեց իր գործունեությունը «Վերնատունը»:

1911 թ. հունիսի 26-ին Ղազարոս Աղայանի թաղումից անմիջապես հետո Իսահակյանը լքում է Թիֆլիսը: Իր հուշերում նա նկարագրել է իր սիրելի ընկերոջ՝ Օհաննեսի հետ հրաժեշտի վերջին պահերը.

«Թաղումից հետո Թումանյանի հետ գնացինք իրենց մոտ:

Տխուր, սգավոր օր էր: Հավիտյան զրկվեցինք մեր սիրելի Նահապետից, ես էլ պիտի թողնեի հայրենիքս, և, թերևս անդարձ: Աննկարագրելի են այդ հրաժեշտի ծանր վայրկյանները: Արդեն ուշ գիշեր էր: 

Վերջին անգամ մենք գրկեցինք իրար, երկուսս էլ լուռ էինք. ո՛չ մի խոսք» (V, 63-64):

«Վերնատունը» գոյատևեց ուղիղ 10 տարի, տասնամյակ, որը կարելի է կոչել «աստեղային»: Այն յուրահատուկ դպրոց հանդիսացավ թիֆլիսահայ գրասեր հասարակայնության համար, ծնունդ տվեց մեկը մյուսին գերազանցող գրական գլուխգործոցների:

Անկարելի է, որ մի ընկերական նախաձեռնություն, որ վերածվեց հայոց գրականության ընտրյալ զավակների, իրապես համախոհների ստեղծագործ միության, դիմանալով XX դարասկզբի բարդ ու դրամատիկ վայրիվերումներին, իր անջնջելի հետքը չթողներ թե՛ իր զավակների, թե՛ XX դարի հայ գրականության զարգացման վրա: 

«Վերնատունը» դադարեցրեց իր գործունեությունը, բայց նրա լույսը, նրա խորհուրդը մնաց նրա զավակների սրտում: Եվ «Վերնատունը» դարձավ յուրօրինակ սիմվոլ-խորհրդանիշ:

...Արդեն տարուց ի վեր թե՛ Հայաստանում, թե՛ Վրաստանում խորհրդային կարգեր են: Եվ այլևս Թումանյանի կողքին չեն վերնականները՝ Աղայանը՝ լույս նրա հիշատակին... Շանթը` քաղաքական վտարանդի, Աղբալյանը` քաղաքական վտարանդի, Իսահակյանը քաղաքական վտարանդի. բոլորն էլ օտար երկնքի տակ... Այս երեքից երկուսը այլևս հնարավորություն չեն ունենալու վերադառնալու հայրենիք...

Սակայն «Վերնատան» վերածննդի հավատը երբեք չէր մարել Թումանյանի հոգում, և թեև ինքն էլ շա՜տ-շատ հարվածներ կրեց այդ վերջին տասնամյակում՝ զրկանքներ, հարազատների կորուստներ, հիասթափություններ ու հիվանդություններ, սակայն նրա մոտ անշեջ մնաց «Վերնատուն» ստեղծելու գաղափարը` այս անգամ հայրենիքում, և իր նվիրական երազանքը նա հայտնում է ընկերոջը՝ Ավետիք Իսահակյանին (1921 թ. հոկտեմμերի 4, Թիֆլիս).

«Շատ բան ունեմ գրելու, բայց սպասում եմ -կգաս -կխոսենք և կանենք, ինչ որ կարող ենք անել:

...Թերև սայժմ կազմենք մեր «Վերնատունը» մեր երկրում ու վերջին օրներս միասին անցկացնենք...

Դե արի՛, Ավո ջան»:

(Հ.Թ., X, 396, 397):
-----------------------------------------------------------
*1 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4:
*2 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4: 
*3 Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք առաջին, «Հայաստան», Երևան, 1975, էջ 166-167:
*4 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4:
*5 Անշուշտ վերնականները անտարբեր չեն այն ապրումներին, որ ունեցել է Իսահակյանը իր «մեծ ու անբաժան» սիրո՝ Շուշանիկ Մատակյանի, իսկ 1893 թ.՝ Շուշանիկ Միրաքյանի հանդեպ: Պատանի բանաստեղծի սիրտը կոտրած ալեքսանդրապոլյան գեղեցկուհին հայ գրականության մեջ ավելի երկար կյանք ունեցավ, քան թե երիտասարդ Ավետիքի սիրո պատմությունը: Իրոք, ինչքան է Իսահակյանը իր «պապակ սրտի - մորմոք սրտի» ցավն ու կսկիծը ողբացել, վերհիշել, որ անգամ Շանթի պես ռոմանտիկ խառնվածքը փորձում է «տղամարդության դասեր» տալ 20 տարեկան հասակից Երևանի նահանգային բանտի մենախուցը ճաշակած բանաստեղծին: Շուշանիկը իրոք եղել է Իսահակյանի անձնական կյանքի «աքիլեսյան գարշապարը» և հենց բանաստեղծի լավը ցանկանալու իմաստով, ընկերը, որին կմիանա և Թումանյանը, խորհուրդ են տալիս Ավետիքին մոռանալ իրական Շուշանին և գտնել մի նոր իդեալ:
*6 Տե’ս «Հովհաննես Թումանյան. կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)», Երևան, «Գիտություն», 2010, էջ 405:
*7 Բանասերի ծանուցում. Ընդամենը 8 տարի է, ինչ գործում է «Վերնատունը», սակայն համեմատաբար նորերս գրականություն մտած Տերյանը «Վերնատան» զավակներին կոչում է «գրական գեներալներ»: «Հայրերի և որդիների» պրոբլեմը միշտ էլ առկա է եղել գրականության պատմության մեջ:
*8 Աղբալյանը նկատի ունի Իսահակյանի «Է՜յ կանաչ ախպեր, դու բարով եկար...» և «Էս ի՞նչն է ամպում զիլ թևին կուտա...» բանաստեղծությունները:
*9 Նկատի ունի 1903 թ. Բաքվում լույս տեսած Իսահակյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն (տպարան «Արոր»), որը հակառակ Իսահակյանի կամքի, քանզի բանաստեղծը գտնվելիս է եղել Թիֆլիսում, լույս է տեսել տարբեր տպագրական տառատեսակներով և խայտաբղետ ձևավորմամբ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12326</id>
      <timestamp>2012-12-16T09:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="147531">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Ավիկ Իսահակյան]]ի «Վերնատան» զավակները» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== «Վերնատան» զավակները ==

XX դարի սկզբում Թիֆլիսում գործող հայ առաջին գրական խմբակի՝ «Վերնատան» մասին իրենց հուշերում, հոդվածներում և նամակներում արժեքավոր տեղեկություններ են թողել հայ գրականության դասականները՝ վերնականներ [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]], [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյանը]], [[Դերենիկ Դեմիրճյան|Դեմիրճյանը]], [[Լևոն Շանթ|Շանթը]] և [[Նիկոլ Աղբալյան|Աղբալյանը]]:
 
«Վերնատունն» ստեղծվում է 1899 թվականի աշնանը, երբ Հովհ. Թումանյանը նոր բնակարան է վարձում Թիֆլիսի Բեհբության փողոցի N 50 տան V հարկում: Ահա «Վերնատան» ձևավորման առաջին վկայությունները Ավետիք Իսահակյանի «Հովհաննես Թումանյան» հուշերից. «[[Ղազարոս Աղայան|Ղ. Աղայանը]], Դ. Դեմիրճյանը, ես և մեր մյուս ընկերները կանոնավոր կերպով շաբաթը մեկ-երկու անգամ հավաքվում էինք նրա (Հովհ. Թումանյանի,-Ա. Ի.) մոտ՝ իրար տեսնելու և զրույց անելու: Այսպիսով նրա տունը դարձել էր մեր հավաքատեղին: Թեյ էինք խմում, ընթրում, խոսում: Ձմեռը վառվռուն բուխարիկի շուրջը նստած՝ կատակում էինք, անվերջ զրույց անում, խոսում, վիճում» (V, 54):

Թիֆլիսի հին թաղերից մեկում՝ Բեհբության փողոցում գտնվող Թումանյանի վարձած նոր բնակարանը զգալի մեծ էր առաջվա բնակարանից: Բանաստեղծը իր նոր տան մեջ մի ընդարձակ սենյակ, պատերը մեծ մասով պատած գրապահարաններով, հատկացրել էր որպես սենյակ-հավաքատեղի իր ընկերների համար: Թումանյանի, բայց առավել Իսահակյանի ընկերը՝ հայագետ և մշակութաբան, «Գեղարվեստ» ամսագրի խմբագիր [[Գարեգին Լևոնյան]]ը, առաջին անգամ տպագրելով «Գեղարվեստում» (1917, N 6) «Վերնատան» զավակներին ձոնված Դերենիկ Դեմիրճյանի բանաստեղծական շարքը (տե՛ս ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2418), թողել է սույն արժեքավոր ծանոթագրությունը. «1905-6 թվերին Հովհաննես Թումանյանը Թիֆլիսում ապրում էր Բեբութովյան փողոցի տան մի գավթում, Դ հարկի մի բնակարանում: Այդ բնակարանի մի ապակեպատ սենյակը գրողները կոչել էին «Վերնատուն», ուր շարունակ հավաքվում էին նրա մշտական անդամները՝ Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Լ. Շանթը, Ն. Աղբալյանը, Ավ. Իսահակյանը, Դ. Դեմիրճյանը: Դրա անդամների խմբանկարը տե՛ս Գեղարվեստ, N 5, երես 91. Խմբագրություն» («Գեղարվեստ», 1917, N 6): 

Այս վկայությունը՝ սենյակի բարձրադիր դիրքի և ապակեպատ պատի վերաբերյալ, բնորոշում է սենյակի արտաքին տեսքը (ի դեպ, հենց այդպես էլ ներկայումս Հ. Թումանյանի երևանյան թանգարանում վերստեղծված է «Վերնատունը»):

Սակայն վերադառնանք Իսահակյանի հուշերին. «Ինքնաբերաμար, մեր հավաքույթների առաջին շրջանում, լուրջ թե կատակով, փափագ զարթնեց մեր գրական խմբակին, մեր հավաքույթներին անուն տալ: Օհաննեսն ասաց, թե Գոնկուր եղբայրներն իրենց գրական խմբակն ունեին (որի անդամներն էին՝ [[Էմիլ Զոլա]], [[Ալֆոնս Դոդե]], [[Իվան Տուրգենև|Տուրգենև]], Հյուսիմանս...), որ հավաքվում էր Գոնկուրների տան վերնահարկում, որին «Ամբար» անունն էին տալիս: Նույն նմանողությամբ, չեմ հիշում ում կողմից, առաջարկվեց «Վերնատուն» անունը, իսկույն հավանություն տվինք, գտնելով այն շատ պատշաճ և տեղին, որովհետև Օհաննեսի բնակարանը այն ժամանակ չորրորդ հարկում էր: Կնքեցինք «Վերնատուն» անունով մեր հավաքույթների վայրը: Այդ անունն այլևսընդմիշտ կապվեց մեզ հետ և քաղաքացիություն ստացավ» (V, 55):

Իսահակյանի՝ բերված պատմությանը ասես կարևոր լրացում է անում Դերենիկ Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» փայլուն հոդված-հուշագրությունը` գրված 1939 թվականին, Հ. Թումանյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ, սակայն այդպես էլ գրողի կենդանության օրոք չտպագրված: «Թումանյանի բարձրադիր բնակարանում հետզհետե, ավելի հաճախակի, սկսեցինք հանդիպել Շանթը, Ավ. Իսահակյանը, Աղբալյանը, ես, ինչ խոսք, որ մեզանից առաջ էլ այնտեղ միշտ լինում էր Ղազարոս Աղայանը:

Խմբակը կազմվեց աննախընթաց եռանդով և վճռականությամբ: Այն երեկոն, երբ ուշ գիշերով, ընթրիքից հետո կազմվեց խմբակը, հիշում եմ, որ կարևոր համարվեց անմիջապես մի անուն ևս գտնելու խմբակի համար: Առաջարկվեց&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; «Վերնատուն» անունը՝ իբրև Թումանյանի բարձրահարկ բնակարանին հարմար անուն:
Այդ դուր եկավ մեզ: Դա հիշեցնում էր մի ուրիշ վերնատուն, ուր հավաքվեցին Քրիստոսի աշակերտները: Դրա մեջ ինչ-որ հոգեկան ներքին իմաստ կար...» (Դ. Դ., XIV, 242): Այս համեմատությունը Դեմիրճյանը ավելի զարգացնում է իր «Վերնատուն (հուշեր)» վերնագիրը կրող ոչ մեծ հուշագրությունում` նույնպես գրված 1939 թ. և տպագրված նույն թվականին «Բանվոր» թերթում (ապրիլի 15): Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը ապրում էր հինգերորդ թե վեցերորդ հարկում, Բեհբության փողոցի վերին մասերում, բուսաբանական լեռան ստորոտին: Այդ բարձր բնակարանի սենյակներից մինը մեր հավաքատեղին էր և տեղի բարձրության պատճառով, նաև Քրիստոսի աշակերտների «Վերնատանը» հավաքվելու և սուրμ հոգուց շնորհք ստանալու կատակով արած նմանությունը մեջ բերելով՝ կազմակերպությունը կոչեցինք «Վերնատուն» (Դ. Դ., XII, 171):

Իսահակյանը 1900 թվականի մայիսին մեկ տարուց ավել տևած ուղևորության է մեկնում Արևմտյան Եվրոպա: Այսպիսով, հազիվ էր սկսել իր աշխատանքները «Վերնատունը», երμ նրա հիմնադիր անդամներից մեկը երկար ժամանակով հայրենիքից բացակայում է: Սակայն «Վերնատունը» մշտապես Իսահակյանի գլխի մեջ էր, այսպես. Ցյուրիխից 1900 թ. հոկտեմμերի 21-ին Հովհ. Թումանյանին ուղարկած նամակում նա հարցնում է. «Ինչպե՞սէ քեֆդ, ի՞նչ ես անում, ի՞նչ է անում Շանթը, ո՞ւր է Դերենիկը, (Աղբալյանին նամակ գրել եմ Մոսկվա), ի՞նչ հալի մեջ է Վերնատունը» (VI, 29): Իսկ արդեն վերադարձից հետո, դեռ մինչև Թիֆլիս գալը, նա Ղազարապատից նույն հարցումն է անում Թումանյանին (1901, սեպտեմμերի 12). «Դերենիկից խաբար չունի՞ս, ի՞նչ է, դեռ չէ՞ եկել այդտեղ: Իսկ Շանթից ի՞նչ ունես գրելու: Ես որ գամ, տեսնենք Վերնատան հալը ի՞նչ է լինելու, երևի առանց դրան մեր օրը սև կանցնի» (VI, 37):

Իր հերթին Թումանյանի կողմից «Վերնատան» անվան առաջին հիշատակմանը մենք պատահում ենք Իսահակյանին ուղարկած նրա նամակում (1901, 21 սեպտեմμերի). «...«Վերնատան» մասին ես հարցնում: Առանց «Վերնատան», իհարկե, ապրել չի լինիլ: Երբոր դու կգաս, Նիկոլն էլ այստեղ է, Դերենիկն էլ կգա -կսկսենք» (Հ.Թ., IX, 282):

Մենք հստակ տեսնում ենք, թե ինչ նշանակություն է ունեցել «Վերնատունը» նրա «զավակների» կյանքում: Եվ արդեն գործուն մասնակցություն ունեցավ Իսահակյանը «Վերնատանը»` սկսած 1901 թ. աշնանից, երբ ինքն ապրում էր Թիֆլիսում:

«Վերնատան» հիմնական վեցյակը, ճիշտ է, իր շարքերում նոր անդամներ չէր ընդունում, սակայն կային հեղինակներ, որոնց համար «Վերնատան» դռները միշտ բաց էին՝ [[Պերճ Պռոշյան|Պռոշյանը]], [[Վրթանես Փափազյան|Վրթ. Փափազյանը]], [[Մուրացան]]ը, [[Նար-Դոս]]ը, ինչպես և նկարիչներ Գ. Բաշինջաղյանը, Մ. Սարյանը, Փ. Թերլեմեզյանը, երգահաններ Ա. Տիգրանյանը, Կոմիտասը: Այս արվեստագետները հաճախում էին «Վերնատուն» հարգելի հյուրի կարգավիճակով: Ահա այդպիսի մի դրվագ է հիշում Իսահակյանը՝ կապված հայ մեծանուն վիպասան Մուրացանի հետ. «Մուրացանի հետ ծանոթացա միայն 1902-1903 թվականներին, Հովհաննես Թումանյանի մոտ, մեր Վերնատանը: Երբեմնակի գալիս էր նա Թումանյանի մոտ: Շատ հարգալից էինք նրա հանդեպ: Նստում էր Թումանյանի կողքին և լուռ լսում էր մեզ: Վերնատան նահապետը՝ Ղազարոս Աղայանը, բարձր ու հզոր ձայնով խոսում էր, Թումանյանը ուրախ բաներ էր պատմում, ու Մուրացանի աչքերը ժպտում էին մեղմորեն: Թվում էր, թե հաճելի էր նրան մեր շրջանը» (V, 40):

«Վերնատան» տանտերը թիֆլիսահայության սիրելին էր, փնտրված մարդ, այնպես որ՝ թե՛ ինքը սիրելի հյուր էր, թե՛ բոլոր հյուրերն էլ «Վերնատուն» էին գալիս սիրով:

*

«Վերնատան» նահապետի տիտղոսը տրված էր Ղազարոս Աղայանին, և այդպես էլ պետք է լիներ թե՛ տարիքի բերումով, թե՛ նրա ունեցած վիթխարի հեղինակության՝ հայության բոլոր շրջաններում: Իսահակյանն այդ առնչությամμ գրում էր. «Առաջին խոսքը պատկանում էր Ղ. Աղայանին, որին Նահապետ էինք անվանում: Գրականության նահապետ: Նրան հարգում էինք և սիրում: Ուշադրությամμ էինք լսում նրա կարծիքները, դիտողությունները: Մեր երեկույթներին, զիջելով մեր թախանձանքներին, Աղայանը երգում էր սիրած Քյորօղլու ասպետական երգերը, իրեն՝ Աղայանի հրաշալի թարգմանությամμ: Պարթև հասակով կանգնում էր նա, հուժկու ձեռքերը շարժելով, բամբ ձայնով կատարում էր Քյորօղլին» (V, 54):

Աղայանն ուներ բարձր բանաստեղծական ինտուիցիա, որն անխափան էր գործում: Ինչպես լեգենդն է հավաստում, «Վերնատան» հերթական հավաքներից մեկի ժամանակ խոսքը Ղազարոս Աղայանինն էր. «Ահա արդեն «Դրոշակի» մի քանի համարներում ես հանդիպում եմ «Հայդուկի երգերից» անվանումը կրող բանաստեղծությունների մի խորհրդավոր ստորագրությամբ՝ «Հայ գուսան», կարդում եմ համարից համար՝ ավելի հավանում, բայց գլխի չեմ ընկնում, թե հեղինակն ով է, մի բան պարզ է միայն, որ մերոնցից է, կովկասահայ և այն էլ իսկական բանաստեղծ, ա՛յ խնդրեմ լսեցեք»: Եվ կարդում է 1900 թ. «Դրոշակի» N 3-ում տպագրված «Գուրգենի անմահ հիշատակին» բանաստեղծությունը՝ «Գըլգըլալով ջուր է իջնում / Մշու մշուշ սարերեն» սկսվածքով:
 
Մի պահ լռություն է տիրում:

-Ավետիք, չլինի՞ «Հայ գուսանը» դու ես,-լռության մեջ լսվում է Նիկոլ Աղբալյանի ձայնը:

-Ես այդպես էլ գիտեի, Նիկոլ, որ դու առաջինը կճանաչեիր, թե ով է «Հայ գուսանը»:

-Դե, ասեք հայդուկը մեր մեջ է,-ուրախացավ Աղայանը, ապա խոշոր ձեռքերով գրկելով Իսահակյանին, ճակատին մի համբույր դրոշմեց»&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Դերենիկ Դեմիրճյանն էլ վկայում է. «Ղազարոս Աղայանը ընդունվեց այդ խմբակում իբրև «նահապետ»: Նա պատվավոր անդամն էր «Վերնատան»: Թումանյանի ստեղծագործական և ընկերական կապը այնքան հարգելի էր մեզ համար, որ համաձայնվեցինք մեր գրական ժառանգորդական կապը անցյալ գրականության հետ հաշվել Աղայանի գծով: Ճիշտ է, այնուհետև շատ էր խոսք լինում [[Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի մասին, որ նա է նոր բանաստեղծության մեր նախորդը, բայց Աղայանի ստեղծագործության ժողովրդական ուղղությունը, նրա ռեալիզմը, նրա անձնավորությունը հաղթեցին, և մենք Աղայանին համարեցինք մեր «Վերնատան» հարազատը» (Դ.Դ., XIV, 242):

Իր հրաշալի «Նվեր Վերնատանը» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը Աղայանին է հղում իր առաջին ներբող արձակ-բանաստեղծությունը.

ՄԵՐ ՆԱՀԱՊԵՏԻՆ` Ղ. ԱՂԱՅԱՆԻՆ

Ինչ թեթև՜ է թրթռում թիթեռը, ինչի՞ց է, որ նա չի հակվում դեպի գետինը:

-Անհոգ է նա, հոգսն է միայն, որ ծանրացնում է մարմնի քաշը և հակում դեպի գետինը: Նայի՛ր, նստեց ճահճի տիղմի վրա, ինչի՞ց է որ այնպես ճերմակ-մաքուր են նրա թևերը:

-Անմեղությունը կեղտ չի վերցնում: Ինչպե՜ս մի րոպե հանգիստ չի նստում տեղը, ինչպե՜ս պոկվում է տեղից, ինչպես ուզում է թռչել վե՜ր, վե՜ր, դեպի երկնքի կապույտ անդունդը:

-Ճշմարիտ է. ինչպես գոլորշին, ինչպես ջերմությունը, ինչպես աղոթքը՝ այնպես էլ մաքուր և ջերմ սրտերը թռչում են վեր, միշտ վեր, դեպի եթերքի ջինջ կապույտը» (Դ.Դ., I, 63):

Վերնատան Աղայանի հրաշալի դիմանկարն է տալիս իր հուշերում Իսահակյանը. «Ղ. Աղայանին ավելի մտերմացա 1900-ական թվերին, երμ կազմվել էր մեր «Վերնատունը» և հաճախակի հանդիպումներ ու գրական զրույցներ էինք ունենում Հ. Թումանյանի տանը և երբեմն էլ Աղայանի մոտ: Նա այլևս մեր գրական նահապետն էր: Ինքը գրեթե դադարել էր գեղարվեստական բաներ գրելուց, բայց իսկական հոր պես հրճվում էր մեր «Վերնատան» ընկերների գրական հաջողություններով: Մենք նրան շատ սիրում էինք և հարգանքով էինք վերաբերվում նրա կարծիքներին, նկատառումներին: 

...Աղայանը խորքով օպտիմիստ էր, վիշտն ու տխրությունը չափազանց կարճատև պահեր էին նրա մոտ: Կարելի է ասել, որ նա իր կյանքում երբեք չհիասթափվեց, միշտ մնաց ոգևորված, հավատով... Աղայանը պարզ, հասարակ, ընկերական մարդ էր, այն, ինչ որ ուրիշները փակում էին յոթը կողպեքի տակ, նա սրտաբաց ասում էր, պատմում էր իր անցյալից դեպքեր, արկածներ, անեկդոտներ... Միամիտ էր շատ, ունեցածը՝ երեխայի խորամանկություն, այնպես թափանցիկ էին նրա մտքերը: Սիրտը լեզվի վրա էր» (V, 37):

1905 թվին, Ամանորի օրը՝ հունվարի 1-ին, Թումանյանը իր «Բանաստեղծություններ» (1903) ժողովածուն նվիրում է Ղազարոս Աղայանին հետևյալ ընծայագրով. «Իմ անգին Ասլան ապորը -Ղ. Աղայանին»: Իսկ գրքի անվանաթերթին թողնում է հետևյալ [[էքսպրոմտ]]ը.

Անցավ հին տարին, կանցնի և նորը,&lt;br&gt;
Կանցնի՞ արդյոք մեր անμախտ օրը:&lt;br&gt;
(Հ.Թ., I, 397)

Բոլորը, բոլորը շատ էին սիրում Աղայանին, այդ է վկայում և Թումանյանին ուղղված նամակում Աղբալյանի հետևյալ հատվածը (1907, 11 հունիսի, Փարիզից). «Մեր Նահապետն ինչպե՞ս է, այդ ժխորի մեջ, երևի, այնպես է զգում, ինչպես մեկը Խոջի բաղնսում, իր պարզ խելքով նայում ու զարմանում է, թե ի՞նչ են իրար միս գզում, գրազ կգամ, որ դաշնակցական չէ և ամեն օր հետդ վիճում է. իմ սրտագին բարևները և որդիական հարգանքս» (ԹՈՒՀ, IV, 382):

Արդեն միայն Աղայանի պես վիթխարի հեղինակության անդամակցությունը «Վերնատանը» ոգևորում և խանդավառում էր նրա երիտասարդ անդամներին: 


* 

Եվ թեև «Վերնատան» նահապետն էր Աղայանը, սակայն «Վերնատան» ստեղծողը, մշտագործիչ մարտկոցը, առանցքային դեմքը Հովհաննես Թումանյանն էր: Դե, ասենք, հենց «Վերնատան» ստեղծելու միտքը շատ նման էր Թումանյանին, նա ուզում էր, որ լինի մի անկյուն այս մեծ աշխարհում, ուր ինքը և իր համախոհ ընկերները հավաքվեին և զբաղվեին իրենց սիրած գործով՝ գրականությամբ: Նրանք համախոհներ չէին միայն, նրանք հայ գրականության վաղվա օրն էին, ճակատագրի բերումով գտել էին միմյանց և Թումանյանի գաղափարով համախմբվել մեկ ընդհանուր ուղղվածություն ունեցող խմբավորման մեջ: Եվ այդ զորեղ անունները պիտի կերտեին XX դարի հայ գրականության դեմքը:

Նշանակալից է Իսահակյանի ուղերձը՝ հղած իր ընկերոջը՝ Թումանյանին, 1903 թ. հուլիսի 21-ին. «Մեծ սպասելիք ունեմ Սինամ թագավորիցդ, քանի որ նրա մեջ կա քո անձնական ստեղծագործությունդ, կա սիմբոլ և գեղեցիկ պատկերներ, անհամբեր սպասում եմ գրքիդ լույս տեսնելուն՝ կարդալու համար «Անուշը»... Բայց ինչ էլ որ լինին քո պոեմներդ՝ մեր գրականության մեջ դարաշրջան են կազմելու: Ապրիր և ստեղծագործիր -ահա քո ուղին, մեզ թող կռվի դաշտը, ինչ կուզե թող լինի.-«Թող կործանվի աշխարհը, և ես կընկնիմ նրա ավերակների տակ», սա Հորացիոս μանաստեղծի խոսքերն են, որ իմ վերջին տրամադրության լոզունգն է, նշանաμանը» (VI, 41):

Դերենիկ Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մի գողտրիկ հատվածը նվիրված է Բեհբության 50 տան տիրոջը՝

Հ. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻՆ

Երμ մանուկ էինք՝ սիրում էինք խաղալիք: Դարձանք պատանի՝ սիրեցինք մեր նմանին: Երիտասարդ էինք՝ սիրեցինք փառք, գործ, գիտություն: Կծերանանք՝ պիտի սիրենք հարգանք, դրամ, հանգիստ և մեր սերունդը:

Սակայն երμ անհունի դռներին հասած՝ պիտի լսենք հավիտենության շունչը՝ Գիտե՞ս ինչ պիտի սիրենք.

Աղո՜թքը...»: 

(Դ.Դ., I, 63)

Թումանյանապաշտ Դեմիրճյանը գրում է. «Թումանյանը գլխավորում էր կազմակերպությունը՝ իբրև նրա իրական ուժը, գրական մեծ արժեքը: Ավետիք Իսահակյանը կազմում էր այդ գրական կոլեկտիվի ոսկե ֆոնդը, իսկ ես դեռ «ձայն էի պահում» իբրև ապագա խոստացող և ամենից կրտսերը... Թումանյանը շարժիչ ուժն էր «Վերնատան»: Նախ և առաջ նա ուներ հարուստ գրադարան, առանձնակի սենյակ, հյուրասեր սեղան, ընկերության տաքացնող զվարճախոսություն և, որ գլխավորն է, գրական-հասարակական ուժեղ դիրք: Այն ժամանակվանից իսկ արդեն զգացվում էր, որ Թումանյանի բնակարանը դառնում էր մի տեսակ գրական սալոն, գրական շարժման մի նոր կենտրոն, որի ֆոկուսը Թումանյանն էր» (Դ.Դ., XII, 172):

«Վերնատուն» վերնագրով հուշային դրվագը, որի համար հիմք է ծառայել Դեմիրճյանի «Հովհաննես Թումանյանի մասին» հոդված-հուշագրությունը, գրվել է Թումանյանի մահից 16 տարի անց և տպագրվել է 1939 թվին «Բանվոր» թերթում և ապա տարիներ անց Դերենիկ Դեմիրճյանի ակադեմիականի XII հատորում, 1985 թվին, մինչդեռ «Հովհաննես Թումանյանի մասին» կոթողային հուշագրությունը անտիպ է մնացել և միայն 30 տարի անց առաջին անգամ տպագրվել է «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում» գրքում (Ե., 1969, էջ 22-48):

Լավ է, որ այդ հոդվածը հեղինակը չի ոչնչացրել «անհատի պաշտամունքի» տարիներին: Ասենք, Դեմիրճյանը գրել է այն հենց ի սկզբանե չտպագրելու նպատակով, թողնելով նրա հրապարակումը ապագային: Եթե նա մտադիր լիներ այն տպելու, մի՞թե այդպես հանգիստ կգրեր Ն. Աղբալյանի և Լ. Շանթի անունները: Ուրիշ բան «Վերնատուն» հուշային դրվագը. այ այստեղ նա շատ զգուշորեն գրում է. «Կազմակերպությունը մեծ չէր, այնտեղ մտան Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը, Ավ. Իսահակյանը և մի երկու այլ գրողներ» (Դ.Դ., XII, 170): Հասկանալի է, որ այդ երկու այլ գրողներն էին Աղբալյանը և Շանթը: Սակայն և մեծ հուշագրությունից առանձնացված «Վերնատուն» հուշ-դրվագը զգալի արժեք ունի, մենք Դեմիրճյանին ենք շնորհակալ, որ նա իր երկու հոդվածներում փաստորեն բացատրեց «Վերնատան» գաղափարական էությունը և խմբակի անելիքները: Դեմիրճյանը գրում էր. «Ի՞նչ էր «Վերնատան» ներքին էությունը, ինչո՞ւ առաջացավ այդ կազմակերպությունը:

«Վերնատան» անդամներն իրենց սահմանագծում էին [[Ռափայել Պատկանյան|Պատկանյանի]] և նրա հետևորդների ազգայնական տենդենցիոզ գրականությունից: Այն ժամանակ իսկ, թեև շատ դժվարին էր տարբերել, վերնատունցիները զատում էին ազգային և ազգայնական կուլտուրաները: Ապա նաև որոշ ձգտում կար մանավանդ Թումանյանի և Ավետիք Իսահակյանի մեջ՝ վճռապես գնալու ժողովրդական ստեղծագործությունների ուղիով: Աղայանն արդեն այդտեղից էր գալիս: Ես նրանց միանում էի, ըստ երևույթին, շատ տարբեր թևանցիկ շարժումով, բայց վերջնական նպատակակետը միևնույն տեղը -ժողովուրդը: ...Թող այն հանգամանքը, թե մենք որքան բարձր գրականություն ստեղծեցինք այն ժամանակ, բանը ձգտումն էր, սկզբունքը, ուղղությունը: ...Հավաքույթներն անցնում էին աշխույժ, ուրախ և սրտալի: Որքան նախաճաշեր դառնում էին ճաշ, ապա երեկոյան թեյ և վերջը կեսգիշերներից շատ անց ընթրիք ու լուսաբաց» (Դ.Դ., XII, 171, 172):

Այդպիսի մի վերնատանյան կեսգիշերային քեֆից հետո լուսադեմին «Օրփեյի թագավորությանը» հանձնվելու պահն է նկարագրում Դեմիրճյանը հումորով լեցուն իր գրական կատակներից մեկում (հարկ է ասել, որ այդ ժանրի լավ վարպետ էր Դեմիրճյանը).

Չորսին նոր պրծան կեր ու դավերը,&lt;br&gt;
Դատարկ տնկեցին գինու գավերը.&lt;br&gt;
Ամեն մինն առավ բարձի լավերը,&lt;br&gt;
Թողին սարսաղիս անքուն ցավերը,&lt;br&gt;
Ու իրենք ընկան քնի ծովերը.&lt;br&gt;
Հնգին կանչեցին բակից հավերը:&lt;br&gt;
Ամենից առաջ Շանթը շնթռկեց,&lt;br&gt;
Նրանից հետո Նիկոլը կոլոլ&lt;br&gt;
Երկուտակ պառկեց,&lt;br&gt;
Քթով վեր քաշեց զուռնա ու դհոլ,&lt;br&gt;
Հանեսն էլ հերսից&lt;br&gt;
Խմածը մարսեց,&lt;br&gt;
Այժմ, Դերենի՛կ,&lt;br&gt;
Մնացիր մենիկ: &lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը, Ե., 2007, էջ 43)

«Քանի անգամ է վիթխարի նահապետը՝ նստած Թումանյանի ուղիղ դիմացը՝ Ասլանը իր Ասլան բալասիի դիմաց (իրենց խոսքն էր այդ) որոտացել իր Քյորօղլին: Նահապետը դեռ թարմ էր, Թումանյանը թև էր առնում ավելի լայն թռիչքի համար, Ավետիք Իսահակյանը պատրաստվում էր բաց անելու իր հոյակապ Շիրակի դռները: Կլասիկներով ոգևորված, նրանց անունները կատակով փոխառած՝ Թումանյանը՝ [[Շեքսպիր]], Իսահակյանը՝ [[Հայնրիխ Հայնե|Հայնե]], ես՝ [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոն]]...» (Դ.Դ., XII, 172):

Երբ կարդում ես այս տողերը, խորհում ես, որ հիրավի հազվագյուտ երջանիկ մի շրջան է եղել «Վերնատան» զավակների համար 1900-1910 թվականները՝ բոլորը դեռ երիտասարդ, ստեղծագործական վերելքի մեջ, Հայրենիքը՝ այսպես թե այնպես դեռևս հեռու պատերազմներից ու կոտորածներից: Ողջ XX դարի պատմության մեջ նման «խաղաղ» տասնամյակ չի լինի՝ իրոք որ «աստեղային տասնամյակ», ինչե՜ր գրեցին, ի՜նչ գրքեր հրատարակեցին, ուր հասցրին հայ գրականության փառքը: Եվ այս պրոցեսում անուրանալի է «Վերնատան» դերը: Անուրանալի է «Վերնատան» մշտագործ մարտկոցի՝ Հովհ. Թումանյանի դերը, նրա եռանդը, կիրքը, ընկերներին համախմբելու ձիրքը, նվիրումը «Վերնատան» գործունեությանը: Այս ուժերի վատնումը, ինքն իրեն չխնայելը, «ոտքի վրա մաշվելը» նկատի ունի Շանթը, երբ գրում է (1903, հուլիսի 27-28) Աբասթումանում բուժվող Թումանյանին. «Պիտի ասես, թե էլ ինչի կը նմանի կյանքը. շատ ես սխալ, պարզապես վարժության խնդիր է... Հենց որ ուժերդ գալիս են, դու արդեն վատնում ես, վիճում, երգում, վազվզում, ինչպես սրանից տասը տարի առաջ: Դու այլևսերμեք ո՛չ վիճելու ես, ո՛չ վազելու ես, ո՛չէլ երգելու, եթե ուզում ես, որ առողջ լինես ու առողջ մնաս, եթե ուզում ես մի բան արտադրես, եթե ուզում ես մի բանի պետք գաս: Դու չափազանց ես անփույթ դեպի քեզ, ինչպես ընդհանրապես դեպի ամեն բան: Դե մի՛ բարկանա, վերջացրի և էլ այս մասին երμեք բերանս չեմ բանա...» (ԹՈՒՀ, IV, 376-377):

Մեկ տասնամյակ միայն վերելք. իրապես որ արդարացվեց խմբակի անունը՝ վեր-նա-տուն: Մի խմբակում դարիս ամենափայլուն գրական աստղերը: Վերնատան հերոսը Թումանյանն էր: Եվ դա այդպես էլ կար: «Օհաննեսը կենտրոնաձիգ անձնավորություն էր`-գրում է Իսահակյանը Թումանյանին նվիրված իր հրաշալի հուշերում,-հյուրասեր, մարդամոտ: Զրույցի համար հոգի էր տալիս: Օրվա որ ժամին գնայիր նրա մոտ, ձեռքի գործը կթողներ և, ժպիտը դեմքին, կնստեր զրույցի:

...«Վերնատանը» տեղի ունեցած զրույցներից հիշում եմ Օհաննեսի մի քանի խոսքերը գրականության մասին:
 
-Իզուր ջանք է՝ անտաղանդ մարդկանց օգնել՝ գրող դառնալու համար: Իր եղջյուրները պախրան ինքը պիտի շինի:

-Ո՛չ մի քննադատ չի կարող իմ լավ ոտանավորը վատացնել և վատ ոտանավորը՝ լավացնել:

-Բանաստեղծությունը չի գրվի հանգով ու վանկով, այլ սրտով ու զգացմունքով: 

-Գրականությունը հայրենիք չունի, μայց յուրաքանչյուր հայրենիք իր գրականությունն ունի» (V, 54, 56):

Իսահակյանի դիմանկարը Թումանյանի մասին գալիս լրացնում է իր հուշերում Դեմիրճյանը. «Ասել, թե Թումանյանը ոչ լրիվ, այլ գոնե բավականաչափ, կարդացել էր համաշխարհային կլասիկներին՝ դա կլիներ սխալ: Բայց նա Շեքսպիրի մի քանի տրագեդիաներին լավ էր ծանոթ: Ուսումնասիրում էր առանձնապես «Համլետը», համեմատում էր [[ռուսերեն]] և [[հայերեն]] թարգմանությունները, նայում անգլերեն-ռուսերեն [[բառարան]]ները, դրանց միջոցով ճշտում զանազան [[ֆրազ]]ներ: Սիրում էր երկար խոսել «Համլետի» մասին:

Հունական տրագեդիայի ընթերցումներին և քննադատություններին մասնակցում էր մեծ սիրով, թեև նրանցով զբաղվելու դրդել էր Շանթը, որ սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով: Սիրում էր խոսել նաև [[Գյոթե]]ի մասին: Հատկապես սիրում էր [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինին]] և [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովին]]: Բայց ինչ կլասիկի մասին էլ խոսեր, վերջը կրկին գալիս էր իր առանձնապես սիրած «Համլետին»:

Ինձ միշտ թվացել է, որ նա ստեղծագործության գաղտնիքները վերցնում էր Շեքսպիրից և գործադրում Պուշկինի նման:

...Ես չեմ կարող ասել, որ Թումանյանը ժխտում էր, օրինակ, Գամառ-Քաթիպային, որովհետև սա ազգայնական բանաստեղծ է: Բայց միաժամանակ չեմ կարող Թումանյանին համարել Գամառ-Քաթիպային համակրող բանաստեղծ: Թումանյանը դեմ էր ազգայնական ուղղության ոչ նրա համար, որ ինքը ազգայնական մտայնություն չուներ: Նա հիացմունքով էր խոսում [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] մասին: [[Խաչատուր Աբովյան|Աբովյանը]] նրա մշտական զբաղմունքի առարկան էր: ...Նա մեծապես ձգտում էր ազգային համերաշխության ուրիշ ազգերի վերաբերմամբ և հոգու խորքում ընդհանրապես հումանիստ էր շեքսպիրյան տիպի: Գրական ռեալիզմը, նրա ժողովրդական դեմոկրատական ոգին մեծապես օգնեցին Թումանյանին սթափ մնալու ազգայնական գրական ուղղությունից: Թումանյանը ամեն անգամ խորանում էր ժողովրդական ստեղծագործությունների լուսաբանության մեջ: Ժողովրդի կյանքը, ձգտումները, փիլիսոփայությունը, բանահյուսությունը, լեզուն՝ այս ամենը նրա ուղեցույց փարոսն էին» (Դ.Դ., XIV, 243, 245, 248):

Մենք հստակ պատկերացնում ենք, որ իր ընկերների համեմատ քիչ թե շատ ապահով վիճակը Թումանյանինն էր: Նախ նա ուներ իր հրաշալի ընտանիքը, տիկին Օլգան և բազմաթիվ զավակներ, իր տունը, տեղը, առանձին սենյակ-սալոնը՝ «Վերնատունը», ուր շատ հաճախ օրերով ապրել են Դեմիրճյանը, Աղբալյանը, Շանթը: Եվ բոլոր վերնականները միաձայն գրում են այն մասին, որ Թումանյանը չափից ավելի հյուրասեր, առատաձեռն մարդ է եղել, նրա սեղանատան սուփրան պատկերավոր ասած, երբեք չի հավաքվել: Իսկ երբ Թումանյանը որոշակի ժամանակով բացակայել է Թիֆլիսից (ինչպես, օրինակ, 1902 թվականի աշնանը, երբ պոետը բուժվել է Աբասթումանում), վերնականները իրենց լքված ու միայնակ են զգացել, այնպես, ինչպես իր կատակ չափածո տողում գրում է Դեմիրճյանը.

Բոտանիկյան այգու վզին&lt;br&gt;
Բողոքում ենք, որ համադամ&lt;br&gt;
Մենք՝ Վերնատան իբրև անդամ,&lt;br&gt;
Բան չի տեսավ մեր խեղճ ատամ,&lt;br&gt;
...Ու գնում ենք հիմա դարդակ,&lt;br&gt;
Մեղավոր ես աստըծու տակ...&lt;br&gt;
(Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան, «Թումանյանը և Հայ գրողների կովկասյան ընկերությունը», Եր., 2007, էջ 44)

1900-ական թվականներին երիտասարդ վերնականներից դեռ ոչ մեկը ամուսնացած չէր: Եվ տնային մթնոլորտ, ընտանիքի ջերմություն, քաղցր զրույց թեյի սեղանի շուրջ՝ այս ամենը ռեալ էր դառնում վերնականների համար միմիայն Թումանյանի, նրա հյուրընկալ օջախի շնորհիվ:

«Վերնատան» մթնոլորտը իր հուշերում շատ անմիջական է ներկայացնում բանաստեղծի դուստրը՝ [[Նվարդ Թումանյան|Նվարդը]]. «Վերնատան հավաքույթներն ունեին իրենց երկրորդ մասը՝ ուրախ ժամանցը. թեյ, ընթրիք, երգ, քեֆ, անեկդոտներ, զվարճալի ու սրամիտ պատմություններ՝ գրական այլևայլ մարդկանց կամ իրենց կյանքից: Այդ երեկոներին երգում էին զանազան երգեր, ինչպես «Քյորօղլի», «Սայաթ-Նովա»յի «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս» և այլն: Վերնականների կյանքից նկարում էին զանազան ծաղրանկարներ, գրչի հանաքներ անում, որոնց հեղինակը Դերենիկ Դեմիրճյանն էր:

Կին հյուրերին ասում էին վերնանուշներ: Գրական հավաքույթներին հյուրերը մշտապես հյուրասիրվում էին քիշմիշով և լաμլաμուով, որին ասում էին վերնահատիկ:

...Վերնատունն ուներ իր մշտական հյուրերը՝ ինչպես Ֆիլիպ Վարդազարյան, բժիշկ Արիստակես Զարգարյան, իշխանուհի Մարիամ Թումանյան, պատմաբան Հակոբ Մանանդյան՝ իր կնոջ հետ, և էլի ուրիշներ»: (Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր և զրույցներ», Երևան, 2009, էջ 14, 15):
 
Նվարդ Թումանյանը իր հուշերում պատկերել է նաև «Վերնատան» արտաքին տեսքը. «Վերնատան բնակարանն ուներ լայն, երկար, լուսավոր, գեղեցիկ միջանցք՝ հայրիկի սենյակից մինչև պատշամբը: Միջանցքի երկու կողմի պատերից հայրիկը կախել էր հունական և հռոմեական դիցաբանությունից նկարներ, հիշում եմ Զևս, Հերա, Ապոլլոն, Վեներա և ուրիշներ: Մեր նոր բնակարանը հինգերորդ հարկում էր, Բուսաբանական այգու դիմաց, երկու կողմից պարտեզ ուներ, գեղեցիկ տեռաս» (նույն տեղում, էջ 12-13):

Նորից խոսքը տանք Դեմիրճյանին. «Թումանյանը թովիչ հատկություն ուներ: Արդեն նրան տեսնելով դահլիճի մեջտեղ կամ առանձնասենյակի թիկնաթոռին, կամ սեղանատանը սեղանի գլխին նստած՝ ներս մտնելիս հյուրը զգում էր, որ սենյակը լիքն է: Թումանյանը լցնում էր բնակարանը, մարդկանց հավաքույթը: Նրա դահլիճը «մեջլիս» էր: Իսկ այդքան հյուրերի բազմությունը, հաճախությունը, հազար ու մի առիթներով գնալ-գալը, այդ հացկերույթները, աշխույժը՝ նրա տունը դարձրել էին վանք, տոնախմբություն, շարունակական, հարատև տեսակցությունների վայր» (Դ.Դ., X, 255):


*

Թումանյանից հետո «Վերնատան» երկրորդ կարևոր դեմքը Ավետիք Իսահակյանն էր՝ երիտասարդ, բայց արդեն լայն ճանաչում ձեռք բերած պոետ:
 
Թերևս Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» ձոներգերի շարքում լավագույն երկը կարելի է համարել «Ավ. Իսահակյանին» ուղղված բանաստեղծությունը (բերում ենք հատվածաբար).

Է՜յ, Ավո՛ ջան, հիշո՞ւմ ես&lt;br&gt;
Ալագյազը վեհ ու վես,&lt;br&gt;
Շիրակ դաշտը ծովի պես,&lt;br&gt;
Մենք ճամփորդներ՝ դուն ու ես:

Ա՜խ, ինչ լա՜վ էր, հրաշալի՜,&lt;br&gt;
Դու քեզ հաշվող մի Գյոթե,&lt;br&gt;
Ես էլ Շիլլեր իբրև թե.-&lt;br&gt;
Երկուսս էլ վես պատանի...

...Մի՞տդ է հովը մեղմակի,&lt;br&gt;
Վեհ գիշերը Շիրակի,&lt;br&gt;
Ձայնը քարվան-զանգակի,&lt;br&gt;
Քո մտքերը միստիկի...

Պառկում էինք ձեր կտրան,&lt;br&gt;
Աստղոտ երկինք մեր վրան՝&lt;br&gt;
Ու մտքերով սո՜ւր թռչում&lt;br&gt;
Դեպի աստղեր ու կորչում...

...Ապա Անի՜ն պանծալի,&lt;br&gt;
Շքեղ տիկինն երբեմնի,&lt;br&gt;
Իր զարդերով հրաշալի&lt;br&gt;
Հիմա փշուր, սգալի...

...Մի՞տդէ, որ հյուր գնացինք&lt;br&gt;
Ալագյազին երկնաձիգ&lt;br&gt;
Այն գիշերը գեղեցիկ,&lt;br&gt;
Աստեղավառ, թափանցիկ:

...Ո՞ւր են, ուր՞ են այն օրեր,&lt;br&gt;
Այն ծաղկունքը ցոլցլուն,&lt;br&gt;
Այն ջրերը զղզղուն,&lt;br&gt;
Այն հովերը օրորուն...

Թռա՜ն, կորա՜ն այն օրեր&lt;br&gt;
Հավքերի հետ, հովի հետ,&lt;br&gt;
Մարոյի զի՜լ երգի հետ,&lt;br&gt;
Կորան անհետ ու հավե՜տ...

Այսպես է հիշում Իսահակյանի հետ իր ճամփորդությունները հայրենի երկրում Իսահակյանի պոեզիայի մեծ երկրպագու երիտասարդ բանաստեղծ Դեմիրճյանը: Իր «Հուշերում» Դեմիրճյանը փորձում է ժամանակի, անձնական հանդիպումների և Վերնատան ֆոնի վրա ցույց տալ Իսահակյան բանաստեղծի և մտածողի կերպարը:

«Ավետիքը գալիս էր ուրույն ոճով ու լեզվով: Դա մեծ նորություն էր: Նրանից առաջ և նրա հետ միասին Հովհաննես Հովհաննիսյանն ու Հովհաննես Կոստանյանը տվել էին ժողովրդական երգի նմուշները: Ճշմարիտ է, որ Հովհաննիսյանի «Արազն եկավ»-ը հալյուցինացիայի պես ազդեց Ավետիք Իսահակյանի վրա, բայց Հովհաննիսյանի ժողովրդական երգը մնաց ժողովրդական երգի սահմաններում: Ավետիք Իսահակյանը խորացրեց և ծավալեց ժողովրդական երգի կուլտուրան թե՛ իբրև արտաքին ձև, և թե՛ իբրև, մանավանդ բովանդակություն: Դա բոլորովին նորություն էր:

...Ավետիք Իսահակյանը իսկույն գրավել էր հասարակության համակրանքը, նա նվաճել էր և՛ անուն, և՛ դիրք, հասել էր ոճի և վարպետության կայունացման աստիճանին: Բայց դժգոհ էր, դժգոհ ո՛չ պոեզիայի ոճական-ձևական հարցերում, դժգոհ էր կյանքի, ներանձնական, համաշխարհային խնդիրներում: Նա գրում էր ոչ բանաստեղծություններ գրած լինելու համար, այլ իրեն տանջող մտքերին ու զգացմունքներին ելք որոնելու համար: ...Ավետիքի պոեզիայի ինքնատիպությունն այսպիսով ոչ թե նրա լեզուն ու ոճն էին ինձ համար, այլ նրա բովանդակությունը, իր որոնումներն ու գյուտերը, վերջապես՝ ինքը... Ավետիք Իսահակյանը ստեղծագործության մեջ որոնում է նրա խորությունը, ներքին էությունը: Ներքին ձևը, եթե ձևն ևս նշանակություն ունի և, իհարկե, ունի» (Դ.Դ., XIV, 273-277):

Վերնականները ուժեղ էին միմյանցով: «Վերնատունը» համախոհների միություն էր: Յուրաքանչյուրը նրանցից զգում էր ընկերոջ ուսը: Իսահակյանը «Մշակի» 1904 թ. թիվ 2-ում կարդալով Լ. ստորագրությամբ [[Լեո]]յի գրախոսականը Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (1903) նոր ժողովածուի մասին, անկեղծորեն վրդովվում է: Լեոյի գրախոսականն ավելի շուտ կարելի է համարել միտումնավոր, սուբյեկտիվ քննադատության արգասիք: Նա մասնավորապես գրում էր. «Ժողովածուն մի հայելի է, որի մեջ ընթերցողը տեսնում է մի հուսատու բանաստեղծի, որ սակայն չի զարգանում, առաջ չի գնում, այլ մնում է քարացած», և որակավորում է Թումանյանին՝ «լեռներ երգող բանաստեղծը մնում է միակողմանի, միամիտ»: Թումանյանի պոեմներից միայն «Դեպի անհունն» է ընդունում, մինչ այդ քննադատելով «Պոետն ու մուսան» և «Սասունցի Դավիթը» («Մշակ», 1904, թիվ 2):

Իսահակյանը Թումանյանին ուղղված նամակում (1904, փետրվարի 23) գրում է. «Ինչո՞ւ էդ &lt;...&gt; Լեոն էլ քեզնից վազ չի եկել, ի՛նչ է ուզում ասել այդ մարդը, պետք է դրան իրեն տեղը ցույց տալ, «Վերնատունը» պիտի սկսե այսուհետև շա՜տ եռանդուն գործել, և հասարակության մեջ իրեն մասին վկայել, մի հանդես հրատարակենք կամ այլ բան, մեր գեղարվեստական սկզբունքները պարզենք, մեր գրուպան ցույց տանք, թե չէ բոլորովին դրանք մեզ հող ու մոխրի հետ կհավասարեցնեն» (VI, 45):

Իսահակյանը հստակ մատնանշում է, որ Լեոն և նման բնույթի պահպանողական-հետադիմական գրական գործիչները հանդես են գալիս և՛ «Վերնատան», և՛ նրա զավակների դեմ, որ այնուհետև ևս կձգտեն հաստատել իրենց թվացյալ առավելությունը, հավատարմությունը իրենց աշտարակից երևացյալ «ազգային ակունքներին», ուստի «Վերնատունն» ավելի ակտիվ դիրքորոշում պետք է ունենա, վերնականները պետք է հանդես գան նոր ստեղծագործություններով, և ակնհայտ է, որ հենց «Վերնատան» խումբն է այսօր առաջատարը հայ գրականության: Սակայն Իսահակյանը պահանջում է ավելի արդյունավետ գործունեություն և նոր գրքեր: Թեև այս նամակը գրված էր «Վերնատան» ստեղծման 5-րդ տարեդարձին, սակայն այն ցույց է տալիս, որ ամեն ինչ չէ, որ խաղաղ ու անվրդով էր դարասկզբի թիֆլիսյան հայ գրականության երկնակամարում: Կար հնի պայքարը նորի դեմ: Եվ նորը իրեն առավել լիաթոք պիտի հաստատեր: 

Ահա, երբ 1902 թվականի աշնանը Թումանյանը մի տևական ժամանակ բուժվում էր Աμասթումանում, մշտական նամակագրություն է ունեցել վերնականների հետ: Իսահակյանին գրած նամակում (նոյեմբերի 9) Թումանյանը պատմում է իր վիճակից, իր հոգսերից. «Առողջությանս մասին ի՞նչ ես հարցնում. մեզ նման մարդիկ ինչպե՞ս կարող են առողջ լինել էս ժամանակներում, էն էլ փառք աստծու, որ կենդանի ենք, «Մշակի» ջգրու: Ես այժմ ավելի լավ եմ: Ուժասպառ եմ եղած ու ջղերս քայքայված, բոլորովին քայքայված: Բժիշկն ասում է, այս ջղերով ոչ կարելի է ապրել, ոչ պարապել, պետք է հանգստանաս, ապրես միանգամայն բույսի նման: Եվ ահա քեզ մի նոր վրդովմունք. հիմարը երևի չգիտի, որ բույսերն էլ են թառամում, և շատ բույսեր՝ մեզ նման՝ նույնիսկ աշունք չհասած: Նրանց տանջանքի մասին տեղեկություն չունի, և ինչ պետք է հասկանա նրանցից, քանի որ ականջը դնում է սրտիս, լսում է, լսում, ու իսկի այնտեղ էլ չի հասկանում, թե ինչ կա: Ասում է հանգստացիր, բայց մի՞թե հեշտ հանգստություն կա մեզ համար:

...Սակայն ես այն օրվանից եմ հանգստացել, ինչ որ համոզվել եմ, թե էլ չի լինելու այդ դիմումը (խոսքը Լ. Շանթի գրած շրջաբերական-նամակի մասին է, որով նա կոչ էր անում Թումանյանին օգնություն ցուցաբերել վերջինիս բանաստեղծությունների նոր ժողովածուն տպագրելու համար,-Ա.Ի.): Ինչ լինելու է թող լինի, բայց թող մեզ վրա չծանրանա զանազան գյադաների բարերար ձեռքն ու մուննաթը: Ամեն մարդուց էլ չի կարելի լավություն ընդունել» (Հ.Թ., IX, 359-360):

Իսկ ինչպե՞ս էր ներկայացնում «Վերնատան» գործունեությունը, առօրյան, խնդիրները ինքը՝ Իսահակյանը: Այս պատկերացումները վերհուշի ձևով շարադրված են նրա «Հովհաննես Թումանյան» հուշագրությունում: Նախ. «Ընթերցում էինք մեր նոր գրած μաները, քննադատում, կարծիքներ փոխանակում» (V, 54). հենց գրական ստուդիայի առաջնային գործերից է նոր երկերի ծանոթացումը գրչընկերներին, քննարկումներ, մտքերի փոխանակություն: Հիշենք Իսահակյանի «Հայդուկի երգերի» հետ կապված դրվագը: Եթե Թումանյանն ու Իսահակյանը սիրում էին իրենց նոր գրվածքները վերնականներին ընթերցել, ապա Դեմիրճյանը և Շանթը նախընտրում էին նոր գրած երկը մինչև հրատարակումը չծանոթացնել ընկերներին: Մանավանդ Դեմիրճյանը, որն իր նոր գրածները մինչ հրատարակումը գաղտնի էր պահում: Եվ ինչպես վկայում են ժամանակակիցների հուշերը, նա այդպիսին մնաց մինչև վերջ: 
 
Մինչդեռ Իսահակյանը երբեք չի երկյուղել հրապարակելու իր գրածները և խանդավառվել է ընկերների կարծիքներով:

Այս տեսակետից շատ ուշագրավ է գրականագետ [[Ռուբեն Զարյան]]ի «Ավետիք Իսահակյան» հուշագրությունում բերված մի հուշ-պատմությունը՝ կապված «Վերնատան» հետ:

Զարյանը գրում է. «Խոսք բացվեց ստեղծագործական հոգեբանության շուրջը, այն մասին, որ ամեն մի գրող իր անհատականության, խառնվածքի համեմատ ուրույն դրսևորումներ ունի: ...Երբ բոլորն արտահայտվեցին՝ առանց, իհարկե, հարցը լուծելու, Վարպետը ժպիտը քթի տակ, դարձավ մեզ.
 
-Մի օր «Վերնատանը» խոսք բացվեց այն մասին, թե գրողը, երբ գրում է, պե՞տք է ուրիշներին ասի, թե ինչ է գրում: Ամեն մեկն ասում էր, թե ինքն ինչպես է վարվում: 
Ես մի բան ասի, Շանթը մի ուրիշ: Հիմի չեմ հիշում, թե ինչ: Հերթը հասավ Դերենիկին: Սա թե՝ «Ես ոչ ոքի ոչինչ չեմ ասում. նախ՝ դա կարող է ցրել, զրկել կենտրոնացումից. երկրորդ՝ կարող են կանխել, ինձնից լսել, գրել ու ինձնից էլ առաջ հրատարակել»: Թումանյանը, որ չէր խոսել, Դերենիկին առարկեց. «Ես քո էդ գաղտնապահությունը չեմ հասկանում: Մարդ էդքան էլ վախկոտ չպիտի լինի, գողանալս ո՞րն է, իմ պատմածը ուրիշը ուզում է՝ թող գրի. սյուժեն կարող է վերցնել, բայց էն հոգին, էն շունչը, որ ես պիտի դնեմ մեջը, հո՞ չի կարող վերցնել, պիտի դնի իր հոգին, իրա շունչը, ուրեմն՝ դարձավ ուրիշ գործ... Երբ ես մի պոեմ եմ գրում, ավանդություն կամ հեքիաթ եմ մշակում, Դերենիկին հակառակ, պատահած առիթը չեմ փախցնում ու պատմում եմ: Պատմելիս էլ հետևում եմ, թե լսողը ինչպես է լսում, որտեղ՝ լարված ու հետաքրքրությամբ, որտեղ՝ ձանձրույթով, որտեղ՝ չհավատալով, տարակուսած կամ կասկածելով: Ու հետո, աշխատելիս, աչքի առաջ եմ ունենում: Դա ինձ շատ է օգնում»...»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;: 

Ի՞նչ կար ավելի հաճելի զբաղմունք երիտասարդ գրողների համար, քան գրական նորույթների քննարկումը ընկերովի: Ինչ տեսակետներ, կարծիքներ, գնահատականներ իրենք կարտաբերեին, ինչ նոր գիրք էին կարդացել, հրճվել մի նոր հեղինակով, կամ ընդհակառակը, և այս ամենը նոր իմաստ է ստանում, եթե դա քննարկում ես քեզ համախոհ ստեղծագործողների շրջանակում: Եվ նման զրույցները, վեճերը ժամեր, օրեր են տևել: «Ինչ նյութի շուրջը ասես,-շարունակում է Իսահակյանը,-չէր դառնում մեր զրույցը: Խոսում էինք հասարակական և քաղաքական երևույթների մասին: Խոսում էինք ազգերի պատմություններից, ժողովուրդների կյանքից, արվեստներից, փիլիսոփայությունից և մանավանդ գրականությունից: Կարդում էինք դասական հեղինակներից՝ արևմուտքի և արևելքի, նույնպես նոր հեղինակների գործերը: Մեզնից յուրաքանչյուրը իր սիրած հեղինակն ուներ, որ ի մի գումարած ընդգրկում էր վերջ ի վերջո գրեթե բոլոր հանճարները: Կարդում էինք ժողովուրդների ֆոլկլորից և հիանում էինք ժողովուրդների անկեղծ ստեղծագործություններով՝ ռուսական [[բիլինա]]ներով, սերբական պոեմներով, մեր Սասունցի Դավթով և շատ ուրիշներով: Մեր բոլորի սիրածն էր Սայաթ-Նովան, որին բարձրացրինք հանճարների դասին, ունեցանք պաշտամունք նրա հանդեպ, մեր բոլոր խնջույքներում երգում էինք նրա տաղերը, որոնք գրեթե մոռացված էին: Վստահ կարող ենք պարծենալ, որ մենք վերակենդանացրինք նրան, տարածեցինք նրա համբավը և արծարծեցինք նրա երգերը» (V, 55):

Սայաթ-Նովայի հետ կապված դրվագը, անտարակույս, վերնականների վաստակն էր, որի շնորհիվ համարյա մոռացված հայ հանճարի անունը մտավ շրջանառության մեջ, հրատարակվեցին նրա տաղերը և հայկական ժողովրդական երգի շտեմարանում նա գրավեց իր արժանի տեղը:


*

Իր նշանավոր «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծության մեջ Դեմիրճյանը մեկ հատված էլ ուղղել է ինքն իրեն.

ԻՆՁ&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Դու զում ես դրանով մեռցնել մա՞հը...&lt;br&gt;
Եվ հետո էլ ասում ես, որ սիրում ես&lt;br&gt;
Գեղեցիկ բանե՞րը -թիթեռը, ծաղիկը,&lt;br&gt;
Առողջությունը, սերը...&lt;br&gt;
Բայց ասեմ ամենագեղեցիկ բանը աշխարհիս երեսին,-&lt;br&gt;
Կյա՜նքը...&lt;br&gt;
Դու ուզում ես ոչնչացնել նրա թո՞ւյնը...&lt;br&gt;
Մի՜,&lt;br&gt;
Ամենագեղեցիկ բաները թույնից են շինում:

Ահա այսպես, փոքր-ինչ ինքնասարկազմով է ներկայանում «Վերնատան» խմբի ամենաերիտասարդ անդամը` Դեմիրճյանը: Դեմիրճյանը «Վերնատան» մասին հուշերում պատմում է, թե ինչպես է տեղի ունեցել իր ծանոթությունը Թումանյանի հետ. «Դեռ աշակերտ էի Թիֆլիսի հայոց Ներսիսյան դպրոցի, երμ մի օր Ավետիք Իսահակյանն ինձ ծանոթացրեց Հովհաննես Թումանյանի հետ... Եվ ահա մի երեկո ես և Ավ. Իսահակյանը նրա բնակարանում... Ավետիք Իսահակյանը ներկայացրեց ինձ բանաստեղծին, իբրև նոր հանդես եկած բանաստեղծի, հյուրընկալը ժպտաց և իսկույն ավելացրեց, որ «կարդացել է, ճանաչում է» (Դ.Դ., XII, 169-170):

Իր հուշագրության մեջ Դեմիրճյանը փորձել է բնորոշել «Վերնատան» ֆենոմենը, նրա ինչ լինելը: Դեմիրճյանը գրում է. «Ի՞նչ էր մեր գրական ուղղությունը: Դա ոչ մի տերմինով չէր արտահայտվում: Դա որոշվում էր համաշխարհային և ազգային գրողների հանդեպ ունեցած մեր վերաբերմունքով: Մենք չէինք ընդունում Ռ. Պատկանյանին` պարզապես ազգայնական ուղղության համար: [[Սմբատ Շահազիզ|Շահազիզը]], [[Ալեքսանդր Ծատուրյան|Ծատուրյանը]] մեզ թվում էին անարյուն և «տենդենցիոզ»: [[Ավետիս Ահարոնյան|Ահարոնյանը]] նույնպես ընդունելի չէր իր ազգայնական ուղղության համար: Րաֆֆին և Մուրացանը հարգվում էին իրենց գեղարվեստական հատկությունների համար միայն: Նույնը և Հովհաննես Հովհաննիսյանը, որի ազգայնականությունը մեղմանում էր «բնության և մարդկայնական» երգերով» (Դ.Դ., XIV, 242-243):

Եվ ինչպես որ Իսահակյանն էր գրում, վերնականները առավել սեր և հետաքրքրություն են տածել համաշխարհային դասական գրականության հանդեպ, այնպես և այս հանգամանքն է շեշտում Դեմիրճյանը. «Պետք է որոշակի և վճռականապես ասեմ, որ մենք պաշտամունքի առարկա էինք դարձրել համաշխարհային կլասիկներին, ուսումնասիրում էինք նրանց և խոսում μացառապես նրանց մասին: Կլասիկները մեր առօրյա, գործնական զμաղմունքն էին: Մենք ձգտում էինք գնալ նրանց ուղիով: 
...Մենք սկսեցինք մեր հավաքույթներից դուրս նաև պարապել: Տանը պատրաստվում էինք ու ամեն շաբաթ հավաքվում էինք «Վերնատանը», քննադատում [[Էսքիլես]]ի, «Սոֆոկլես»ի, «Եվրիպիդես»ի, Շեքսպիրի, Բայրոնի և այլ կլասիկների» (Դ.Դ., XIV, 243):

«Վերնատան» աշխատանքը իր գործունեության մանավանդ առաջին հնգամյակում շատ արգասաբեր է եղել: Խոսքը «Վերնատան» զավակների ստեղծագործության մասին է: «1903-ին ես գնացի Մոսկվա,-վերհիշում է Դեմիրճյանը,-այնտեղից վերադարձա Թիֆլիս, ուր «Վերնատան» աշխատանքները շարունակեցինք, մանավանդ, որ բավական նյութ կար: Վաղուց հրատարակվել էր Իսահակյանի «Երգեր ու վերքերը» (1898 թ.-Ա.Ի.), ես գրել էի «Կյանքի տեսիլը», Շանթն սկսել էր հետաքրքրվել դրամատուրգիայով &lt;...&gt; Թումանյանը սկսում էր հրատարակել իր բանաստեղծությունների ստվար հատորը: Մեր գրական զրույցների նյութը մի փոքր փոխվել էր: Թումանյանն օրավուր ավելի էր պնդում, որ պետք է մոտենալ ժողովրդին: Պետք է ունենալ իր սեփական ժողովրդի կապը: Ամենքս համաձայն էինք, μայց որ քննության էինք առնում, թե իրոք մեզանից ամեն մինը կոնկրետ ի՛նչ կապով է կապված ժողովրդի հետ, դուրս էր գալիս ոչ այնքան ներդաշնակ պատկեր: Աղայանը «Գուգարաց աշխարքից» էր, Թումանյանը թագավորում էր Լոռում, Ավետիք Իսահակյանը ուներ իր երկիրը՝ Շիրակը: Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի, իսկ ես կարծես թե կապված եմ «Ճորոխի հովտին»: 
Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն, և էականն այն էր, որ Աղայանը, Թումանյանն ու Իսահակյանը մեծապես կապված էին իրենց «գավառների» հետ» (Դ.Դ., XIV, 250):

Ինչպես ասվեց, շատ հաճախ «Վերնատան» անդամներից որևէ մեկի նոր երկի առաջին քննարկումը պետք է իրենց խմբակում անցկացվեր: Նման քննարկման մասին է վկայում Թումանյանի հետևյալ երկտողը Փիլիպոս Վարդազարյանին (1904, նոյեմμեր). «Էս իրիկուն Դերենիկը կարդում է իր նոր պոեմը: «Վերնատունը» խնդրում է շնորհ μերես ժամը 9-ին» (Թ.Տ., I, 542):

Տպավորությունը այնպես չպետք է լինի, թե «Վերնատան» անդամները մշտապես իրենց խմբակի շուրջն են եղել, նրանցից յուրաքանչյուրը, լինելով երևելի անհատականություն, ազատ է եղել իր ծրագրերում, եղել է «Վերնատան» նիստերին, իսկ հաճախ և բացակայել է: Օրինակ, Դեմիրճյանը 1904-1905 թթ. ձմեռը անց է կացրել Բաքվում, այնտեղից հումորով լի նամակ է հղում Թիֆլիս իր վերնական ընկերներին (1905, 6 մարտի, Բաքու).

Г&lt;оспади&gt;ну Ованесу Туманяну&lt;br&gt;
և Ավոյին մեր տիրացու,&lt;br&gt;
Լևոն փաշին գաղթականացու:&lt;br&gt;
Զգում եմ, ներում, որ բաղնիսներում&lt;br&gt;
Նստած՝ հենց տաք-տաք բրթբրթում եք դուք.&lt;br&gt;
Համակրությո՜ւնս այն հնուց բանին,&lt;br&gt;
Որ «Շատերն անցան, ասոնք ալ կանցնին»:&lt;br&gt;
Մի պատվեր ունեմ տալու Ավոյին,&lt;br&gt;
Որ իմ պոեմը ղրկի «Լումային»:&lt;br&gt;
Պայմանի մասին թող այսպես խոսի,&lt;br&gt;
Որ նախ՝ այն տպեն տետրում այս ամսի,&lt;br&gt;
Վարձատրությամμ և ձեր որոշմամբ:&lt;br&gt;
Պետք է այս գործը շուտ վերջացնել,&lt;br&gt;
Հասել են օրեր դեպ Սուիզ անցնել,&lt;br&gt;
Ամենաուշը, եթե սուտ չասեմ,&lt;br&gt;
Անպատճառ ամսեն:&lt;br&gt;
Եթե չընդունվի, թո՛ղ մոտը պահվի,&lt;br&gt;
Քանզի այստեղ չէ թե պոեմ&lt;br&gt;
Չեմ կարամ թե գլուխ պահեմ:&lt;br&gt;
Նահապետին բարև ճամփի&lt;br&gt;
Եվ հարգալից մի մեծ դոմփի:&lt;br&gt;
Ջավոյին էլ բարև ինձմեն,&lt;br&gt;
Միամիտ մնա Աբրահամեն:&lt;br&gt;
Հազար ողջույն Օլիային&lt;br&gt;
Եվ, մանավանդ, նոր Հուկոյին:&lt;br&gt;
Համբույր, բարևներ՝&lt;br&gt;
ձեր Դերենիկ:

Դեմիրճյանը սիրում էր ընկերներին դիմել բաց-նամակի ձևով, հաճախ իմպրովիզացիոն բնույթի կատակներ անել: Դեմիրճյանի մասին, իր կենդանության օրոք չտպագրած «Ընկերություն»&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; հուշերում Ավետիք Իսահակյանը գրում է. «Թիֆլիսում, մեր արդեն պատմական դարձած «Վերնատանը» &lt;...&gt; խոսում էինք օրվա գրական և հասարակական նորությունների մասին, ընթերցում էինք հին և նորագույն հեղինակների երկերից, արտահայտում մեր կարծիքները, մեր տպավորությունները: Դերենիկը, տակավին շատ երիտասարդ, դիպուկ դիտողություններ էր անում, որ հաճախ սիրով ընդունում էինք: Նա մեր երգիծաբանն էր: «Վերնատան» թշնամի գրողների և քննադատների ծաղրանկարներն էր գծում և սուր, խայթող էպիգրամներ էր գրում նրանց հասցեին»:

Հենց այս մասին է գրում Դեմիրճյանը Հովհաննես Թումանյանի մասին իր հուշերում. «Մենք սկսեցինք քննադատական վերաμերմունք ցույց տալ մեզանից դուրս եղած գրականությանը և քննադատությանը: Ես զավեշտական թերթիկներ էի կազմում հատուկ այդ երեկոյի համար, ուր ծաղրանկարում էի զանազան անձնավորությունների: Մի անգամից ավելի Լեոն դառել է իմ նկարների հերոսը: Թումանյանին դա շատ էր դուր գալիս» (Դ.Դ., XIV, 247):

Դեմիրճյանը սիրում էր նաև հաճախ ալեգորիկ, այլաբանական ձևի ներբող-ուղերձներ գրել, ինչպես օրինակ՝ «Նվեր Վերնատան» բանաստեղծությունը (1912 թ.), որը որպես վերհուշ է գրվել երբեմնի զորեղ խմբակի իր ընկերների մասին:

Այս երկի տպագրման առթիվ Դեմիրճյանը նամակ է հղում «Գեղարվեստ» ամսագրի խմμագիր Գարեգին Լևոնյանին (1917, հուլիսի 9, Բելի Կլյուչ).

«Սիրելի Գարեգին.

Ահա խոստացած նյութս: Սա նվեր է «Վերնատանը», որի գոյությունը շատերը չեն իմանում, μայց դու գիտես: Տպել տուր հետևյալ կարգով. Աղայանին, Թումանյանին, Շանթին, Աղբալյանին, Ավոյին և ինձ: Սա մեր հասակի կարգն է: Վերնագիրը՝ «Նվեր Վերնատան» (Դ.Դ., XIV, 317):

Դեմիրճյանի ֆոնդում (ԳԱԹ, N 791) պահվում է □Վերնատան□ վերաμերյալ հետևյալ ինքնագիրը. «Դա մի գրական փունջ էր, գրական հոգեկցության: Դա նշանակում էր Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Թումանյան, Ավետիք Իսահակյան և սրանցից կրտսերը՝ ես: Դա երիտասարդությունն էր մեր գրականության, ուր Աղայանն անգամ հոգով երիտասարդացել էր: Դա գարունն էր անկրկնելի, երանելի և միշտ հիշելի» (Դ.Դ., I, 427-428):

Ինչպես վկայում է 1908 թ. հոկտեմμերի 29-ին Ժնևից Դեմիրճյանի գրած նամակը Հովհ. Թումանյանին, մեր գրողները ամեն հարմար առիթով վերհիշում են «Վերնատունը». «Լևոնի հետ բավական եղանք, խոսեցինք, հուսադրվեցինք... Է՜հ, հիմի էլ որտեղ երկու վերնատունցի կպատահեք, շարունակեցեք միևնույն ապարդյուն արհեստը: Ուսերս կոտրվում են այս կյանքի ծանր բեռի տակ, և ահա, դրա համար, ոչինչ ուրախ բան գրել չեմ կարող և չեմ սպասում, որ գրես... Քաջազնունուն ղրկել եմ պոեմս («Դեպի տիեզերք».-Ա.Ի.), նոր ձևով... Շատ կուզենայի նախ՝ Վերնատուն ուղարկել, կուզենայի նաև՝ դեռ էլի սրբագրել...» (Դ.Դ., XIV, 310):


*

Խորհրդային շրջանի քննադատական հոդվածներում կամ մամուլում «Վերնատունը» հիշատակելիս հաճախ բացակայել են երկու անուն՝ Լևոն Շանթ և Նիկոլ Աղբալյան: Մենք գիտենք, թե ինչու, և վաղուց ժամն է շատ խնդիրներ այս առնչությամբ վերանայել ու վերագնահատել: Չէ՞ որ խոսքը գնում է ոչ միայն խոշոր ու անձնվեր քաղաքական գործիչների, այլև XX դարի հայ դրամատուրգիայի և գրականագիտության ամենամեծ դեմքերից երկուսի մասին:

Շանթին է ուղղված Դեմիրճյանի «Նվեր Վերնատան» ուղերձում հետևյալ իմպրովիզ ալեգորիկ հատվածը.

ՇԱՆԹԻՆ&lt;br&gt;
Սարը վեր, սարը վեր գոչելով&lt;br&gt;
Գնում ենք ծիծաղով, կանչելով,&lt;br&gt;
Սարը վեր գարունքով&lt;br&gt;
Թող երթանք մենք սիրով&lt;br&gt;
Մինչև որ սարի վեհ կատարին&lt;br&gt;
Կողջունենք սարը վար գիշերին:&lt;br&gt;
Սարը վար երբ կիջնենք,&lt;br&gt;
Լուռ անուշ կննջենք&lt;br&gt;
Սարը վար սուզելով մեր հոգին&lt;br&gt;
Ու գիշեր կգրկե ամենքին:

Շանթը խմբակի միակ թատերագիրն էր, մյուսները, ճիշտ է, փորձեր արել էին այդ ասպարեզում, բայց դա ժամանակավոր բնույթ է կրել, կամ էքսպերիմենտ, երիտասարդական, ինչպես օրինակ՝ Իսահակյանի մոտ: Մինչդեռ Շանթը դրամատուրգ էր «ողն ու ծուծով»:
 
Խմբակում Իսահակյանի ամենահին ծանոթը Շանթն էր, նրանք միաժամանակ սովորել են Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (Շանթը ավելի բարձր դասարանում), իսկ հետո էլ զարմանալի զուգադիպումով՝ Լայպցիգի նշանավոր համալսարանում: Եվ էլի վերադարձ Կովկաս և 1900-ական թթ. միասին «Վերնատանը»: Որպեսզի պատկերը լրիվ լինի, հարկ կա ասել, որ Շանթի ապագա կնոջ` Ջավահիր (Ջավո) Ներսիսյանի (1900-1901 թթ. սովորել է Ժնևի համալսարանում) և Ավետիք Իսահակյանի միջև ռոմանտիկ բնույթի սիրային վեպ է ծագել (այդ մասին ամենից խոսուն վկայում են Ջավահիրին 1900-1901 թթ. գրած Իսահակյանի նամակները): Երկուսն էլ եղել են ՀՅԴ անդամներ, ի դեպ՝ Իսահակյանը չնայած Շանթից վեց տարով փոքր էր, սակայն զգալի վաղ էր ընդունվել ՀՅԴ շարքերը: Բայց առավել մտերմություն է եղել Շանթի և Թումանյանի միջև:

Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշերում տալիս է Շանթի վերաբերյալ շատ բնորոշ եզրահանգումներ, կարծիքներ. «Իսկ Շա՞նթը, ե՞ս... Որոշվեց, որ Շանթը երկիր չունի... Այս կատակների տակին կար, անշուշտ, ճշմարտություն:

...Շանթը, որ արդեն իսկ հեռու էր որևէ «ժողովրդականությունից», ինչպես և ես, որ ժողովրդականությունը չէի հասկանում միայն թեմատիկայի և լեզվի արտաքին նշաններում» (Դ.Դ., XIV, 250-251):

Հաջորդ պարբերությունում Դեմիրճյանը անդրադառնում է Թումանյանի հայացքներին Շանթի առնչությամμ. «Իր մոտ գրական ընկերների ստեղծագործությունը նրան (Հովհ. Թումանյանին.-Ա.Ի.) շատ էլ չէր զբաղեցնում: Շանթի վրա նայում էր իբրև մի օտարերկրյա, էկզոտիկ երևույթի վրա, մի նավաստու, որ եկել է, ո՞վ գիտե որտեղից, և բնակություն է հաստատել Թումանյանի ափերում: Նրա ստեղծագործություններից միայն լուրջ հավանում էր «Լեռան աղջիկը», այն էլ իբրև զվարճալի ապրումներ մի պատանու, որ անծանոթ է «սարի կյանքին»: Ո՛չ առանձին նախանձախնդրությամբ էր դիտում նաև նրա պիեսների ներկայացումները: Շանթը Թումանյանի անձնական ընկերն էր կենցաղի մեջ ավելի, քան իμրև գրող» (Դ.Դ., XIV, 263): Փակագծերում նկատենք, որ միայն Շանթի առթիվ չէ, որ Դեմիրճյանը բերում է Թումանյանի փոքր-ինչ հեգնական գնահատականը, ևս մի օրինակ. «Թումանյանը շատ դիպուկ կերպով նկատում էր ուրիշ գրողների թերությունները և քմծիծաղով խոսում այդ մասին.

-Դա քյանդրբազություն է, կոկետություն, խարդախություն:

Նա չէր սիրում, օրինակ, Ահարոնյանի ճարճատուն ոճը, հռետորական կեցվածքը, Լեոյի թափթփված լեզուն, Փափազյանի խայտաբղետ շարահյուսությունը, Ծատուրյանի լրագրական լեզուն...

Միայն մի բան, Թումանյանն ինքն իր ստեղծագործության նյութն ու լեզուն որոշած լինելով՝ կարծում էր, թե ամենքն էլ պետք է և կարող են գնալ այդ ուղղությամμ» (Դ.Դ., XIV, 268):

Շանթն էլ Թիֆլիս տիտիկ չի տվել՝ մեկնել է հաճախ Բաքու, Շվեյցարիա, Փարիզ... 1901 թ. հունիսին Շանթը մեկնում է Հոլանդիա, Անտվերպեն քաղաք հաշվապահական կուրսեր անցնելու նպատակով: Հուլիսի 16-ին նա Անտվերպենից նամակի ձևով հետևյալ էլեգիան է հղում Թումանյանին.

Ոսկի լուսինը աղտոտ երկինքեն&lt;br&gt;
Ապշած կը նայեր «Վերնատան» գլխին,&lt;br&gt;
Ուր կը մլավեր խոր ներշնչանքեն&lt;br&gt;
Լքված, միայնակ, պոչավոր ոգին,&lt;br&gt;
Պոչավոր գին «նոր» քերթողության,&lt;br&gt;
Որու ապերախտ սաներն աներես&lt;br&gt;
Նոր գիներու, երկրպագության&lt;br&gt;
Ելեր են գացել մեկը, է՜, Անվերս,&lt;br&gt;
Առջևը հաշիվ, մուրհակ, տոմարներ,&lt;br&gt;
Երկրորդը անտառ է քաշվեր, կըսեն,&lt;br&gt;
Տարփանքով կախված «ծուլության» ուսեն,&lt;br&gt;
Իսկ թե երրորդը ո՞ր դի է կորեր,&lt;br&gt;
Չգիտե ոչ ոք,&lt;br&gt;
Ոչ ոք այդ մասին,&lt;br&gt;
Ոչ իսկ μազմահագ&lt;br&gt;
Vis-a vis ոգին:&lt;br&gt;
(Թ.Տ., I, 375-376)

[[Էլեգիա]]ն գրված է մի post-carte-ի վրա, ուր վերևի մասում պատկերված է մարդկային կերպարանքով լուսին, որը նայում է ցած, ուր շենքի կտուրին նստած է մի պոչավոր կատու, որին Շանթը կատակով անվանում է «պոչավոր ոգին «նոր» քերթողության»: «Երկրորդը անտառ է քաշվել». նկատի ունի Թումանյանին, իսկ «երրորդը ո՞ր դի է կորեր». նկատի ունի Դեմիրճյանին:
 
Շանթը Եվրոպայում մնում է մոտ մեկուկես տարի: Հոլանդիա՝ Անտվերպեն և Ֆրանսիա՝ Փարիզ գտնվելու ընթացքում (1901, հունիս -1902, սեպտեմμեր) նա հետաքրքիր նամակագրություն է ծավալում Թումանյանի հետ: Ցավոք, Շանթին գրած Թումանյանի բոլոր նամակները կորսված են, մինչդեռ Թումանյանը պահպանել է Շանթի գրած նամակների մեծ մասը: Այդ նամակագրությունը վկայում է թե՛ նրանց ջերմ, ընկերական հարաբերությունների մասին, թե՛ այն մեծ դերի, որ խաղացել է «Վերնատունը» գրողների կյանքում: «Վերնատունը» այսպես թե այնպես առկա է Շանթի գրած համարյա բոլոր նամակներում, բացիկներում:

Ինքնին մեծագույն հաճույք է կարդալ երկու տաղանդավոր հեղինակների նամակները, մշտապես թաթախված ընկերական հումորով, երևույթների, դեպքերի և դեմքերի անկեղծ ու անμռնազբոսիկ նկարագրումով կամ վերհուշով: Ահա Անվերս քաղաքում տնտեսագիտության «բարձունքները» նվաճող դրամատուրգը գրում է ընկերոջը (1901, նոյեմ. 1, Անվերս). «...խեղճ հայերենս փախեր մտեր է անկյուն մը և ապշած-ապշած կը նայի, թե սա ինչ խայտառակություն է: Եվ երբ հոգնած... լռիկ սենյակիս մեջ, լամպիս լույսին տակ, այս առևտրական տակնուվրայությունեն, ակամա մտքերս կը թռչին Թիֆլիս ու դեմքիս ժպիտ մը կը ծլի, երբ կը հիշեմ, որ անցած տարի այս ատեն ամսվան մը մեջ Հոմերոս մը կը կարդայինք, երկու-երեք շաμաթվա մեջ Շեքսμիրեն բան մը կամ Էսքիլոսեն, ա՜հ, Պրոմեթեո՜սը. դառն ժպիտ մը կը ծլի շրթունքիս ու անուշ կարոտ մը մեջս»,-հիշում է 1900 թվականի ամառվա վերնատանյան ընթերցումները: Եվ իր հերթին հարցում է անում գրական անցուդարձից, իր ընկերների վիճակից. «Ի՞նչ հալի են մեր թերթերը, անկոթ «Մուրճը», փալանը կորուսած «Մշակը», հնադարյան «Նոր-դարը», ցամքած «Աղբյուրը», անտարազ «Տարազը» և մյուս մեթեորները:

Եվ մի՞թե Վերնատուննիս այդպես բոլորովին դատարկ է հիմա, ո՞չոք: Գրե աշուղ Իսահակին, որ ամոթ է, տղամարդուն չի վայլեր, այդպես փեթռտած շուշաններու ետևեն ախ-վախ ընելը, թող բան մը ընե, թող գրե, թող բանի մը պետք գա, բայց սրտե բխած աղվոր բան մը: Գիտեմ, որ իր փնտռած շուշանը իրական բուսնող ու թոռմող շուշաններեն չէ, այլ շուշան մը, որ միայն բանաստեղծի հոգիին խորքը կարոտեն կը ծլի ու պատրանքով կը սնանի և որ արտաքին շուշանի անունն ու քանի մը ձևերը միայն ունի իր վրա: Թող նկարե մեզի իր այդ իդեալ Շուշանը, եթե անպատճառ իր Շուշանեն զատվիլ չի կրնար...» (ԹՈՒՀ, գիրք 4, էջ 345 և 346)&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;:

Հիշյալ նամակի վերջում Շանթը սիրտ է տալիս Թումանյանին. «Այսպես ուրեմն՝ մնացեր ես դուն, մեր Վերնատան հավատարիմ պահապան, կուգանք, Հանես ջան, կու գանք կը ժողվինք նորեն, կը կարդանք նորեն մեր Սոֆոկլեսն ու Սերվանտեսը, կը խոսինք, կը խոսինք նորեն ամբողջ ձմեռվան երկար գիշերներով հինեն-նորեն, գյուղեն ու «խաչախներեն», տակնուվրա կընենք մեր սկզբունքներով, մեր տաղանդով, մեր գրածովն ու գրելիքներով...» (ԹՈՒՀ, IV, 347): 1901 թվի դեկտեմμերի 27-ին արվեստի երեք մուսաներ պատկերած բացիկ է ուղարկում Թումանյանին՝ հետևյալ քառատողով.

...«Ողջո՜ւյն Վերնատան գլխեն սրբազան»,&lt;br&gt;
Ետ նայեմ, տեսնեմ մեր երեք մուզան,&lt;br&gt;
Որ ծույլ կախ ընկած իրարու ուսեն&lt;br&gt;
Վերջին բարև մ՛են բերեր Անվերսեն:&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, IV, 348)

Զարմանալի վավերագիր է նամակ հասկացողությունը. երբեմն անցած մի կարևոր դեպք, իրադրություն, որի պատճառը, հիմքը որոնել ես μազում երկերում, բացահայտվում է շատ անսպասելիորեն, հեղինակի նամակում, հաճախ գրված բոլորովին ուրիշ մի առիթով: Բաց նամակը հենց այն վավերագիրն է, որ ճշմարտացիորեն լուսաբանություն է տալիս: Ահա Շանթի նամակը (Անվերսից, 1901, դեկտեմբերի 30) Թումանյանին. «Իսկ դո՞ւն ինչ կընես, կը գրե՞ս, շատ ես լուռ, կը կասկածիմ, որ անակնկալ մը կը պատրաստիս ինծի: Մեր մյուս վերնատունականներն ի՞նչ կընին, բան գրած ունի՞ն, հոդ եղողներդ հավաքումներ ունի՞ք, թե՞ բոլորովին «անունը կա, ամանումը չի կա»: Գրած ես, թե նոր անդամ մըն եք գտեր մեր Վերնատան, այդ ինչ աներևակայելի գյուտ, մենք որ Դիոգենեսի լապտերով ամμողջ երկու տարի կը փնտրեինք. ընտրելիդ ես ամենևին չեմ ճանչնար «իբրև մարդ», իսկ «իբրև գրագետ» շատ քիչ, այնպես որ իմ ձայնս կը դնեմ բացարձակորեն քու տրամադրությանդ տակ: Եթե մյուս ընկերներու ձայնն ալ շահի, մկրտեցեք, միայն լավ աչքի առաջ ունեցեք «մարդը», միայն «գրագետը» հերիք չէ, միայն համենայն դեպս քու քանդիդատը լավ վկայականով կներկայանա. ով որ կոնտորա, բանկ ու առևտրական վարժարան մտնելեն վերջը նորեն Պառնասի փեշերեն ի վեր կը մագլցի՝ վստահելի է, գոնե գրական տեսակետեն: Դերենը, ուրեմն, Մոսկվա: Ինծի ուղարկե իր հասցեն, առանց մոռնալու: Իսկ Նիկոլին ու Ավետիքին իմ սրտագին μարևները: Տարին չի լրացած գուցե հավաքվենք նորեն մեր Վերնատունը, որ երևի մինչև այն ատեն ավելի ընդարձակված ալ կըլլա... գոնե իμրև շենք» (ԹՈՒՀ, IV, 350):

Այս նամակից իմանում ենք նախ, որ երկու տարվա պատմություն ունի «Վերնատունը», ուրեմն եթե ըստ Շանթի գրածի երկու տարի՝ 1901 թ. դեկտեմբերից ետ գնանք, կստացվի 1899 թ. դեկտեմբեր, որը և պիտի համարենք «Վերնատան» ստեղծման սկիզբը:

Ինչ վերաբերում է Շանթի հիշատակած «Վերնատան» նոր անդամին, դա հավանաբար Փիլիպոս Վարդազարյանն էր՝ Թումանյանի մոտ ընկերը, գործարանատեր, որը միայն այդ շրջապատում կարող էր անցած լինել «առևտրական վարժարանի և բանկի» բովով: [[Փիլիպոս Վարդազարյան]]ը գրելիս է եղել սիրողական [[վոդևիլ]]ներ, որոնց մասին միշտ թեթևակի հեգնանքով են արտահայտվել Թումանյանն ու իշխանուհի Մարիամ Թումանյանը: Վարդազարյանը, իհարկե, չդարձավ «Վերնատան» լիիրավ անդամ, սակայն նա, այսպես թե այնպես, բավական հաճախ մասնակցել է «Վերնատան» հավաքույթներին:

Համենայն դեպս, Շանթին անծանոթ այդ «նոր անդամը» երբեք չէր կարող լինել Նիկոլ Աղբալյանը, որին հենց նույն մեր հիշատակած նամակում Շանթը սրտագին բարևներ է ուղարկում: Պարզապես անբացատրելի է, թե ինչպես են «Թումանյանի տարեգրության» առաջին հատորի կազմողները նման վրիպում բաց թողել Շանթի 1901 թ. դեկտեմբերի 30-ի նամակը ծանոթագրելիս&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;:

Շանթի նամակները մի ճշմարտություն են հաստատում, թե ի՜նչ մեծ դեր է խաղացել «Վերնատունը» իր զավակների կյանքում: Ահա Փարիզում, Եվրոպայի սրտում Շանթը համեմատություն է անցկացնում. «Համենայն դեպս այնքան բարձր եմ (նկատի ունի իր սենյակը.-Ա.Ի.), որ շարունակ տրամադրությանս տակն են Փարիզի գեր, նիհար, կզկված ու շիք, դեմոկրատ ու աիստոկրատ... ծխնելույզները. այնքան բարձր, որ ճակատս բաց կրնամ ներկայանար մեր Վերնատունը. վե՜ր, միշտ վե՜ր, այդ չէ՞ մեր Վերնատան աղվոր դևիզը» (1902, ապրիլի 7), «Ամենեն առաջ մեր Վերնատան, վերջը՝ ընկերության»,-գրում է Շանթը 1902 թ. սեպտեմμերի 27-ին, իսկ մի այլ նամակում (1908, նոյեմբերի 23)՝ «Ողջ լեր ի Վերնատան, ամեն»:

Եվ մերկապարանոց խոսքեր չեն, որ վերնականներն ապրում են միմյանց հույսերով. ահա, Շանթը Փարիզից կարոտով լեցուն հարցում է ուղղում Թումանյանին իր ընկերների մասին (1902, ապրիլի 7). «Վերնատունը, ուրեմն, նորեն սկսեր է կենդանանալ, ինչպես որ կը գրես, ուրախ եմ, երևի այդ ալ մեր Վերնատան ճակատագիրն է, միշտ երեք-երեք, սիրուն թիվ է, համենայն դեպս: Նիկոլին ու Ավետին ջերմ համբույրներս, ի՞նչ կընեք, ի՞նչի մասին կը խոսեք, ի՞նչ կը ծրագրեք: Նիկոլը աշխատանք ունի՞ գոնե: Ավետի մասին գիտեմ որ հարցնելն ալ ավելորդ է, ամառը ջրաղաց, ձմեռը հողմաղաց: Անոր ջրաղացը հիմա դուն ալ եղար ուրեմն, այնպես որ միակ չմկրտած հեթանոսը ես եմ այժմ, վերադարձիս` առաջին պարտքս» (ԹՈՒՀ, IV, 353):

Այլևս չենք խոսում, որ հումորը, ընկերական կատակը միշտ ներկա է Շանթ-Թումանյան նամակագրությունում. «Հանձնարարեր էիր, որ շատ գրեմ ու շատ հարցնեմ քու Վարյայիդ մասին: Բայց ես մինչև հիմա շնորհքով μան չի կրցա հասկնամ քու այդ ուհի վարդիդ պատմությունեն, որ ինչպես կերևի, շատ փշոտ տեսակեն է ըլլալու: Ինչո՞ւ Իսակի «դեղատոմսովը» չես գործը սկսեր. «Վարդ մի՛ սիրե, փուշ ունի»: Այ, օրինակ՝ մանիշակ մը, շուշան մը, նունուֆար մը, կամ այդ կարգի անվնաս բան մը ընտրեիր: Ըսենք ինքը շուշաններեն շատ խեր չի տեսավ... Ի դեպ, ո՞ւր Ավետիքը հիմա և ի՞նչ բանի է: Հույս ունիմ, որ առաջիկա ձմեռ գոնե բոլորս միասին կըլլանք և մեր Վերնատունը հավիտենապես դատապարտված չի մնար միշտ Հայր-Որդի... Հոգին սուրμե մը բաղկացած ըլլալու... Շատ-շատ կը ցանկայի, որ հավաքվեինք, սեղմվեինք իրար, իրար սիրող, իրար հասկցող մեր խումբը ու քիչիկ մը կենդանացնեինք, տաքցնեինք Վերնատունը... Գիտես որ ամեն բանեն առաջ և ամեն բանեն մեծը մեր Վերնատան ընթերցումներն են» (1902, սեպտ. 6, Լոզանից) (ԹՈՒՀ, IV, 360-361):

Երμ վերջանում է Շանթի հաշվապահական «առաքելությունը» եվրոպաներում, և նա վերադառնում է Թիֆլիս, Թումանյանը ընկերոջը՝ Իսահակյանին հայտնում է այդ լուրը (1902, նոյեմբերի 9, Թիֆլիսից). «...Իսկ Շանթը առևտրական բոլոր կուրսերը վերջացնելուց հետո եկել է մտել «Վերնատուն»: Դեկտեմբերին պատրաստ կլինի նրա դրաման («Եսին մարդը».-Ա.Ի.)» (ՀԹ, IX, 359-360):

Հիշյալ շրջանում Շանթը, ի դեպ, ապրում է Թումանյանի տանը, հենց Վերնատան սենյակում: Այդ կապակցությամμ 1902 թ. հոկտեմμերի 11-ին Թումանյանը գրում է իր տիկնոջը՝ Օլգա Վասիլևնային. «Շանթի մասին ի՞նչ գրեմ, եթե ես այդտեղ էի եղել, իհարկե, չէի թողնիլ, որ հյուրանոցում իջներ, մոտս կբերեի և քանի ամիս ուզում էր մնար»: Ապա ավելացնում է. «Եթե դու կարողանաս հարմարեցնել ճաշ է, ընթրիք և այլն, և այլն, որ առանձին դժվարություն չունենաս՝ ինչ կա որ, գրեթե եղբայրս է և այդքան ազնիվ ու կրթված մի մարդ, ուրիշ ոչ մի ծանրություն չի կարող լինել» (ՀԹ, IX, 332-333):

Չորս օր անց նա էլի նույն հարցի առնչությամբ տիկնոջը ուղղած նամակում ասում է. «Վերջիվերջո դու քեզ կատարյալ ազատ զգա, և եթե ճշմարիտ դժվարություն և անհարմարություն կա քեզ համար, գրիր ինձ՝ ես կկարգադրեմ: Այս բոլորից այն չի հետևում, թե շատ ոչ ցանկալի հյուր է կամ կասկածելի մարդ: Դու գիտես, որ նա իմ ազիզ ընկերն է ու նրա դեմ կամ նրա անձնավորության մասին չի խոսքը... Միանգամայն վարվիր այնպես, ինչպես դու ես ուզում, համարելով, որ անկախ ես ու ազատ ես...» (Հ.Թ., IX, 336):

Ի վերջո բազմաչարչար Շանթը հանգրվանում է Թումանյանի բնակարանում, բայց ի՞նչ կարգավիճակով: Թումանյանի նամակից տիկին Օլգային առատ տեղեկություն ենք ստանում (1902, 21 հոկտեմμերի, Աբասթուման). «Շանթի մասին ահա թե ինչ կասեմ: Ուրախ եմ, որ այդպես աշխատում ես գոհ անել, որպես իմ լավ ընկերոջը, և, անշուշտ, այդ քեզ համար բավական չարչարանք կլինի: Նրա վճարի մասին ոչ մի խոսք չլինի քո կողմից և նայիր նրա վրա, ինչպես հյուրի վրա: Որովհետև, և մեզ արդեն առաջուց հայտնի պատճառներով, անհարմար է нахлебник պահել... Մի խոսքով, վճարի խոսք չլինի, մանավանդ գործի էլ չէ, իսկ Ֆիլիպի (Վարդազարյան.-Ա.Ի.) գրածին նայելով՝ ինքը՝ Շանթը, պիտի վճարի Ֆիլիպի միջոցով: Ես այս մասին Ֆիլիպին էլ կգրեմ» (Հ.Թ., IX, 342, 343):

Թողնելով բնակարանային խնդիրը նամակագիրների խղճին, վերադառնանք «Վերնատան» հոգսերին, որոնք ինչպես կային խմբակի սկզբում, այնպես էլ ծագել են տարիներ անց՝ 1908 թ.: Մի հատված [[Վահան Տերյան|Վ. Տերյանի]] նամակից [[Ցոլակ Խանզադյան|Ց. Խանզադյանին]] (1908, մայիսի 12). «Ի միջի այլոց նա (Լ. Շանթը) ասաց այն ալմանախի մասին, որ մտադիր են եղել հրատարակել ինքը, Հովհ. Թումանյանը, Դեմիրճյանը, Ավոն և ԽՏ, սակայն նա ասում է, որ իրանց ձեռնարկությունը քնած է և հազիվ թե գլուխ գա: Սա այն ալմանախն է, որի մասին խոսում էր նաև Թումանյանը: Երբ ես հայտնեցի,-գրում է Տերյանը,-որ մենք վախենում ենք, թե մեր գրական գեներալները&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; ետ մնացած բաներից ուղարկեն և եթե չտպագրենք նեղանալով հեռանան, նա (Լ. Շանթը,-Ա.Ի.) ասաց, որ նախ նոքա վատ բաներ չեն ուղարկի, որովհետև կամաչեն, երկրորդ, գրողի համար մեծ նշանակություն ունի, թե ո՞րտեղ են լույս տեսնում իր գրվածքը և այլն» (Թ.Տ., I, 625):

Եվ ահա ևս մի հատված մեր հերոսների նամակագրությունից, որ անսքող կերպով բացահայտում է թե՛ իրենց հոգատար վերաբերմունքը մեկը մյուսի հանդեպ (շատ հաճախ այդ ուղերձները ողողված են անչար հումորով), թե՛ նաև իրենց գրական օջախի՝ «Վերնատան» հանդեպ: Ահա, 1902 թ. նոյեմμերի 25-ին, Թումանյանը Աբասթումանից գրում է Թիֆլիս՝ իշխանուհի Թումանյանին (իսկ մինչ այդ նա իշխանուհուն ուղարկել էր Շանթի գրվածքները). «...երանի թե Ձեր խրախուսանքներն առաջ բերեն և բեմական գրողներ: Երանի թե մեր Շանթից մի μան դուրս գա, և իր դրամայով չփչացնի դրամատուրգի այն հռչակը, որ մենք առանց դրամայի վաստակել ենք նրա համար» (Հ.Թ., IX, 374):

1902 թ. նոյեմμերի 7-ին Շանթը Թիֆլիսից գրում է Թումանյանին՝ Աբասթուման. «Նու, վերջապես, մի քանի պայծառ տող գրեցիր ինծի: Քեֆդ նայե, սիրելիս, բոլորը դատարկ μաներ է, կկարգադրվի ամեն բան իր կարգովը... Ամբողջ Վերնատունը գայիսոնիս տակն է, մուսաներն էլ ծակերից ու ծուկերից երբեմն ներս են նայում»: Նույն նամակում ակնարկում է, որ նոր դրամա է գրում՝ «Եսին մարդը» նկատի ունենալով, ապա անդրադառնում է Փիլիպոս Վարդազարյանին, որը Թումանյանի ընկերոջ և հովանավորի կարգավիճակով «ժամանակ առ ժամանակ» իր վոդևիլներն էր ներկայացնում «Վերնատան» անդամներին. «Ամեն չորեքշաբթի մեզ ներկայացնում է մի նոր վարիանտ և դեռ ոչնչով չի կարելի ապահովված համարել, որ հասած ենք վերջին վարիանտին:

Մեր չորեքշաբթիի «նիստերին»,-շարունակում է Շանթը,-չգիտեմ զգում ես թե ոչ, բայց միշտ ներկա ես և դուն: Ամեն մեկը բերում է քեզնից ստացած նամակները և կարդում խորին լռության մեջ, խորին երկյուղածությամμ և քիչ է մնացեր «հոտնկայս»: Կարդում ենք նաև դրսից ուղարկած դրամաները... «a la Շեքսμիր, a la Իբսեն և a la ոչինչ: Ամեն բան կա մեջը և ամեն տեսակը, միայն մեկ բան չի կա, գեթ մի քանի կոպեկի գրական արժանիք» (ԹՈՒՀ, IV, 374):

Թումանյանին իհարկե հաճելի էր նման նամակներ ստանալը, և նա տեսնում էր, որ «Վերնատունը» հաջողությամբ շարունակում է աշխատանքները իր բացակայության դեպքում ևս: Հստակ երևում է, որ կայուն ձևավորված էր թերևս ժամանակի ուժեղագույն հայ գրողների ընկերությունը, որն ի դեպ պաշտպանում էր իր սկզբունքները և դրույթները: «Վերնատան» բոլոր անդամները իրենց խմբակի շահերի պաշտպաններն էին: Եվ «Վերնատան» թե՛ գործունեությունը, թե՛ հոգեկան բարձր մթնոլորտը մշտապես դրեց յուր դրոշմը իր զավակների վրա:


*

«Վերնատան» միակ ոչ բելետրիստ հեղինակը Նիկոլ Աղբալյանն էր՝ պոեզիայի հազվագյուտ զգացողությամμ օժտված գրականագետ, հայագետ և քաղաքական գործիչ: Դերենիկ Դեմիրճյանը իր «Նվեր Վերնատան» անմոռաց շարքում հետևյալ խոհական էտյուդն է ընծայել ընկերոջը:

Ն. ԱՂԲԱԼՅԱՆԻՆ
Ի՞նչընծայեմ քեզ, քո հոգուն սազական:&lt;br&gt;
Բայց ի՞նչեմ հարցնում, արդյոք ի՞ն չէ սազում ընծայել այն հոգուն, որ տիեզերական լրջության է ունկնդիր.-&lt;br&gt;
Միա՛յն և միա՛յն մի խաղալիք:&lt;br&gt;
Այո, խաղալի՜ք... Որովհետև ինձ թվում է, որ այդ իմաստության ճամփադ բռնելով՝ կհասնես այն մեծ իմաստության, որի անունն է մանկություն: &lt;br&gt;
Խաղա՛ խաղալիքը -դրանումն է և՛ գեղեցկությունը, և՛ իմաստությունը, և՛ կյանքը:&lt;br&gt;
Բայց մի՛ կոտրիր խաղալիքը, որ տեսնես թե ինչ կա նրա մեջ:&lt;br&gt;
Ավա՜ղ, խաղալիքների մեջ ոչինչ չկա, խաղալիքների մեջ ունայնություն է ու տխրություն»:&lt;br&gt;
(Դ.Դ., I, 64)

Գուցե դրա համար, որ ինքը բանաստեղծ չէր, Աղբալյանը բոլորից շատ, կես լուրջ, կես կատակ, չափածո գործեր է գրել «Վերնատան» և նրա հերոսների առնչությամբ:

Թումանյանի 1902 թ. նոյեմբերի 9-ին Իսահակյանին գրած մեր հիշատակած նամակում ընկերական զվարճանքով լի տողեր կան Նիկոլ Աղբալյանի վերաբերյալ. «Նիկոլից երկար նամակ ունիմ, շատ լավ է, պատկերն է ղրկել... Նիկոլի հասցեն չգիտեմ, թե գրեմ: Ինձ էլ գրել էր, թե նամակ գրիր Պետերբուրգ՝ Николаю, ես էլ գրեցի՝ հ. С. Петербург-Николаю, но не второму, а самому последнему Николаю. Հայոց ժամումը երգում է, ռուսաց իկոններն ուսումնասիրում, ուսումնասիրությունն էլ, ինչպես գրում է, ինձ է նվիրում: Ա՜յ մի նվեր, որ իսկի չէի կարող երազել երբևիցե» (Հ.Թ., IX, 360): Նիկոլ Աղբալյանին վերնականների գրած նամակները համարյա չեն պահպանվել, մինչդեռ նրա գրած նամակների մեծ մասը պահպանվել է: Նիկոլ Աղբալյանը Պետերբուրգից Թումանյանին (1902 թ. նոյեմբերի 20-ին) պատասխան նամակ է գրում, համեմելով այն չափածո քառատողով. «Մի ոտանավոր էի գրել, Աμասթուման որ հասներ նամակս, միտք կունենար, հիմի չունի: Բայց արտագրում եմ ձեզ զրկած չլինելու համար մի բավականությունից.&lt;br&gt;
Ու երբ հավաքվեք Աμասթումանում,&lt;br&gt;
Դուք չմոռանաք, որ այստեղ մենակ&lt;br&gt;
Խեղճ վերնականը տխրում է, տրտմում,&lt;br&gt;
Որպես բնիցը հեռու մի թռչնակ»:

Նույն 1902 թ. դեկտեմբերի 6-ին Պետերբուրգից Ավետիք Իսահակյանին Աղբալյանը տեղյակ է պահում. «Օհաննեսը գովքով էր խոսում իր նամակում ([[բնագիր]]ը պահպանված չէ.-Ա.Ի.) քո վերջին ոտանավորների մասին, որ սակայն ես չեմ տեսել, «Մուրճ» ձեռք չեմ գցում»&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; (ԳԱԹ, Գ. Լևոնյանի ֆոնդ, N 2638): 

Աղբալյանը իր մի շարք հայեցակետերը ազգային գրականության կառույցի, հայ բանահյուսության բարերար դերի և Թումանյանի պոեզիայի նշանակության մասին շարադրել է Պետերբուրգից 1903 թ. մարտի 1-ին Թումանյանին գրած նամակում. «Ես էլ նամակ չէի գրի, որովհետև շատ խառնված եմ և նամակ գրելու գլուխ չունեմ, եթե չկարդայի Մուրճի 4 N-ը և քո ու Ավետիքի գրածները... Չգիտեմ, արդյոք ինչպես են նայում քո գրածների վրա այդ տեղերի, «գրական շրջաններ» ասած տեղերում, արդյո՞ք հասկանում են դրանց մեծ նշանակությունը ազգային գրականության համար, թե չէ, բայց ինչ վերաբերում է ինձ, ես ամեն անգամ, երբ այդպիսի բան եմ կարդում, ասում եմ՝ երանի նոր սերունդին, որ մեծանում է այդ տեսակ բաներ կարդալով, որի հիշողության մեջ այդ տեսակ հարազատ պատկերներ ու ավանդություններ են լինելու փոքրուց... Հիմի երեխաները մեծանում են քո և Ավետիքի գրածները կարդալով կամ կարդալու:

...Այդպես եմ նայում, որ քո գրածները ստանում են մեծ նշանակություն, որքան էլ գեղարվեստական այս ու այն պակասությունն ունենան: Ամենամեծ երկերը ամբողջ աշխարհի գրականության մեջ նրանք են, որոնք լեգենդների ու հեքիաթների անհատակ գանձարանից են առած:

...քո գրածները, որոնց համար, իբրև հայ և իբրև մարդ շնորհակալ եմ քեզանից» (ԹՈՒՀ, V, 369):

«Վերնատան» հիրավի միակ տեսաբանն ու քննադատը՝ Աղբալյանը, շատ աչալուրջ հետևում է թե՛ գրական մամուլի կարծիքներին, թե՛ վերնականների և թե՛ այլ հեղինակների գնահատականներին՝ տրված իրենց խմբակի գրական արտադրանքին: Նա գրում է Իսահակյանին Թիֆլիսից Ալեքսանդրապոլ 1903 թ. հուլիսի 2-ին. «...Առիթ եղավ խոսելու մեր «Վերնատանը», և ես ստիպվեցի պաշտպանելու մի քիչ վիրավորական ձևով, այսինքն` որ մի բան գնահատելուց առաջ պետք է հասկանալ, այսինքն` վերապրել, վերազգալ, կրել հոգով: Ցավում եմ հոգով, եթե մեր «Վերնատունն» այսպես է, էլ ի՜նչ խոսես զանազան խմμագրությունների և ընթերցողների մասին: Անկասկած ներկայումս ոչ մի հեղինակ մեզանում քեզանից հարուստ գաղափարներ չունի:

Ի՛նչ որ տարօրինակ մտքեր են ձեռք բերել մերոնք, հավանորեն Շանթի ազդեցությամբ, Գեղարվեստի մասին, ամեն ինչ խաղ համարելով -և կարծես ձեռք են քաշել իրանց հոգին ու բնությունը ուսումնասիրելուց, հասարակ, տարրական մի պայման ոչ միայն ամեն մի ինքնուրույնության ու բեղմնավոր գործունեության, այլև բանաստեղծության ընդհանրապես: Մեր Օհաննեսի համար այդ բանը այն աստիճան վնասակար չէ, մանավանդ ուշ էլ է. նրա ընտրած դաշտը այդ զենքերի կարիքը շատ չունի» (ԳԱԹ, ԳԼՖ, N 2640):

Աղբալյանը դեռևսիր առաջին գրականագիտական հոդվածներում, իսկ առավել չափով իր հետագա գրվածքներում, շատ հստակ է պատկերացրել այն վիթխարի դերը, որ խաղացին հայ պոեզիայի զարգացման գործում Թումանյանը և Իսահակյանը, և մշտապես շատ հստակ և օբյեկտիվ է պատկերել նրանցից յուրաքանչյուրի ստեղծագործական հանճարը, չընկնելով անհիմն դատողություն-գնահատականների գայթակղիչ գիրկը, հոգևոր տիտղոսներ չպարգևելով բանաստեղծներին, այլ հստակ բնորոշել նրանց ստեղծագործությունը որպես բարձրագույն նվաճում հայ պոեզիայի: Ահա նա գրում է Իսահակյանի առնչությամբ.
 
«Լինելով մեզ ընկեր իբր սրտաբեկ և մահազգաց՝ ան վեր է մեզմե իր հոգիին ապրումներով: Ամենեն առաջ ան համառ երազողն է մեր մեջ, որ երμեք չէ հաշտված իրական կյանքին հետ... Եվ ապա անոր մեջ միշտ կենդանի ապրում մըն է համազգացումը տիեզերական կյանքին... Նիցշեի ազդեցության տակ, որ տիեզերական հռչակ ուներ մեր μանաստեղծի երիտասարդ ժամանակ, ան մի պահ կարծեց, թե կոչված է լինել մարգարե: Այս ապրումին սաղմը սակայն ան ուներ, երբ դեռ Նիցշեն չէր ճանաչեր: Այս ապրումը ծնունդ էր իր բնածին համազգացության բնության կյանքին:

...Գրականության պատմության մեջ որոշ և հաստատուն է Ա. Իսահակյանի տեղը: Ան կու գա Հ. Թումանյանեն հետո և ձեռք կմեկնե Վ. Տերյանին: Իր անունն ու գործը անկորնչելի ստացվածքն են Հայոց Գրականության: Քանի կա սեր, երազ ու սիրասթափություն, քանի կա անցավորին ապրումն ու համազգացումը բնության, կան ու կմնան մեր μանաստեղծի ընտիր երգերն ու մրմունջները: Հայոց լեզուն կրնա փոխվիլ, բայց անոր լավագույն երգերը կմնան ու կխոսին հայ սրտերում...» (Ն. Աղμալյան, «Ավետիք Իսահակյան», Ընտրանի, Ե., 2005, էջ 81, 83):

Այս տողերում փայլուն երևում է հենց Աղբալյան քննադատի, խոհուն մտածողի տաղանդի աստիճանը, իրոք հոդված կա, որ մի ամբողջ աշխատություն արժե:

Իսկ երբ լույս տեսավ Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» (Թիֆլիս, 1903) նոր ժողովածուն, Աղբալյանը Պետերբուրգից ընկերոջը ընդարձակ նամակ է գրում (1904, հունվարի 7-ին): Նամակի սկզբում ուղերձ-ողջույնն է բոլոր վերնականներին, որն ավարտվում է հետևյալ քառատողով.

Դո՛ւք եք աչքիս երևում,&lt;br&gt;
Դո՛ւք, աղ Հայոց աշխարհի...&lt;br&gt;
Ու... Վերնատուն կը կանչեմ,&lt;br&gt;
Քանի հոգիս կըվառի...

Ինչպե՞ս չհամաձայնվել «աղ» համեմատության հետ, երբ այդպես էլ կար, և ինչպես Շանթն է պաշտամունք տածել «Վերնատան» հանդեպ, այնպես էլ Աղբալյանը: Բայց գանք նամակի բուն տեքստին. «Ստացել եմ «Բանաստեղծություններդ», շնորհակալ եմ շա՜տ-շա՜տ: Ստանալուս պես մի շնչում կարդացի մինչև գիշերվա ժամ 2-ը: Դուր եկավ ինձ հրատարակությունը, մաքուր ու սիրուն, ճաշակով՝ պատիվ հրատարակիչներին: Մի համեմատություն Ավետիքի գրքի&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; հետ... և բավական է, որ կոնտրաստավոր Բաքուն ու վայելուչ Թիֆլիսն երևան հայտնապես: ...Մանրամասն քննություն կգրեմ, հավանորեն, որովհետև շատ բան ունեմ ասելու թե՛ քո և մեր Ավոյի մասին և թե՛ հայ բանաստեղծության ընդհանրապես:

...Այդ բանաստեղծությունը («Համերգը»,-Ա.Ի.) ...մի սքանչելի գոհար է մեր բանաստեղծության մեջ, արժանի մեծ արվեստագետի գրչի՝ Պուշկինի, Լերմոնտովի... Շուտով կլինի քեզ նվիրված երեկույթը, երևի, շատ բան կխոսվի: Կգրեմ ժամանակին: Այս տարիս շատ է խառը: Մեր Ավետիքը մի լավ բան ունի ասած.

Սազը չի թողնում, որ հայդուկ դառնամ,&lt;br&gt;
Սուրը չի թողնում, որ աշուղ դառնամ:

Հիմի իմն է դառել. դասը չի թողնում, որ գրող դառնամ, գիրը չի թողնում հացատեր դառնամ» (ԹՈՒՀ, IV, 370-371):

Պետերբուրգում 1903 թ. հունվարի 19-ին կազմակերպված թումանյանական երեկոյի մասին Աղբալյանը գրում է բանաստեղծին հունվարի 24-ի նամակում, տալով ճշմարիտ պատկերը տեղի գրական բարքերի. «Այստեղ առաջին անգամ տեսա, թե որքան թշվառ հասարակություն ունենք, դեռ պետք է ձեր իրավունքները պաշտպանենք... Մինչդեռ քեզ համարում են հրապարակով «ոտանավոր գրող»: Գամառ-Քաթիպայից հետո մարդ չեն ուզում ճանաչել, ուրեմն դեռ կռվով պետք է ձեռք բերեք «բանաստեղծի» իրավունքը, արդեն ծագում են նոր աստղեր: Որքա՜ն գործ կա անելու, որքա՜ն կարծիքներ խորտակելու...» (ԹՈՒՀ, V, 372-373):

Նույն Պետերբուրգից, երեք օր անց, 1904 թ. հունվարի 27-ին, Ավետիք Իսահակյանին է գրում. «...«Բանբերի» համար մի հոդված եմ գրել գրքիդ մասին, թռուցիկ, երկտող և ցրված, բայց բաներ կան մեջը. մեղքս քավում եմ, որի մասին մի անգամ գրել էի: Երեկույթիդ նկարագրությունը ղրկել եմ Վերնատուն, գուցե կարդացած լինես, լավ էր...»: Այս նամակը արժեքավոր է նրանով, որ Աղբալյանը իր տված գնահատականն է մեկնաբանում: Խոսքը 1903 թվականին Բաքվում հրատարակված «Բանաստեղծություններ» գրքի մասին է: Աղբալյանի հիշատակած հոդվածը՝ վերնագրված «Երգ ու վերքից հետո», տպագրվել է Սանկտ-Պետերμուրգում լույս տեսնող «Բանբեր գրականության և արվեստի» տարեգրքի Բ գրքում (էջ 189-198):Նույն նամակից նաև տեղյակ ենք դառնում, որ Պետերբուրգում կազմակերպվել է ինչպես Թումանյանի, այնպես և Իսահակյանի երեկույթ՝ կապված նրա վերջին գրքի հետ: Այնպես որ, Պետերμուրգում էլ Աղբալյանը շարունակել է հայ գրականության ուսումնասիրման և տարածման աշխատանքը: 

«Պետերբուրգցի» Աղբալյանը մեկ տարի անց էլ «հյուսիսային մայրաքաղաքից» կարոտով թաթախված տաղ է ուղղում Թումանյանին և վերնականներին (1904, նոյեմμերի 23).

Չէի ուզի, որ գրեմ&lt;br&gt;
Ձեզ այս տեսակ տխուր էջ,&lt;br&gt;
Բայց ի՜նչ անեմ, որ հույզեր&lt;br&gt;
Էլ չեն ծնում սրտիս մեջ:&lt;br&gt;
Մնաս բարև, Օհաննես,&lt;br&gt;
Եվ դո՛ւ, սիրուն իմ Դերեն,&lt;br&gt;
Եվ դու, Շանթիկ, թող մի ժամ&lt;br&gt;
Դարդ ու վիշտս ձեզ գերեն...&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, V, 374)

Կրկին Թումանյանին մի երկու ամիս անց Ալեքսանդրապոլից գրած նամակում, այս անգամ Աղբալյանը զգալի լավատեսորեն է տրամադրված, հիրավի հայրենի հողը կենսական նոր ուժեր է հաղորդում, և նա իր ոգևորումը հղում է վերնականներին.

Արհավիրքի ահեղ ժամին,&lt;br&gt;
Ամենուրեք հողմ ու շառաչ,&lt;br&gt;
Վերնատնով հանց մի մարմին,&lt;br&gt;
Վստահորեն դիմենք առաջ:&lt;br&gt;
Ոգու լուսով լուսավորենք&lt;br&gt;
Գոռ ամբոխի ուղին նսեմ&lt;br&gt;
Ու նրա հետ առաջդիմենք&lt;br&gt;
Դեպի իդեալ վեհ ու վսեմ:&lt;br&gt;
&lt;1905&gt;&lt;br&gt;
(ԹՈՒՀ, V, 374-375)

Աղբալյանը համոզված է, որ վերնականներն են հայրենի գրական առաջընթացի առաջամարտիկները: Վերնականները, երμ հեռու են եղել Բեհբության 50 տնից, միշտ կարոտով են այն հիշում: Դեմիրճյանը Ժնևից Թումանյանին գրում է (1906, մայիս). «Հուսով ենք, որ գուցե մի օր կհավաքվենք ի Վերնատուն, նրանք, մենք, դու և առհասարակ, այն հարկի տակ, ուր Աղայան, Շանթ, Աղբալյան, Վարդազարյան և Դերենիկ քեֆ կանենք» (Թ.Տ., 570):
 
Թե՛ նամակները, թե՛ իրողությունները վկայում են, որ վերնականները բոլորն էլ, թեպետ իրենց վիթխարի տաղանդին, մշտական նյութական կարիք են զգացել, անխտիր, առանց բացառության: Ահա Նիկոլ Աղբալյանը գրում է Թումանյանին (1907 թ. փետրվարի 12, Լոզանից). «Դեկտեմբերի 19-ից կանոնավոր ապրուստից զուրկ, քաշ եմ գալիս ողորմածությամբ: Ո՛չ դառնալ կարող եմ, ո՛չ մնալ: Շտապիր, Աստված կսիրես, այլևս սիրտ չմնաց» (ԹՈՒՀ, V, 377): Երեք օր անց կրկին նույն թեմայով. «Այ քեզ նամակ, փոխանակ գրականությունից և այլն գրելուց, գրում եմ չորս երես դրամի մասին. գրականությունը սիրելու համար էլ պետք է կուշտ լինել» (ԹՈՒՀ, IV, 378):

Շուտով Աղբալյանը և Դեմիրճյանը ստանում են Լոզան (Շվեյցարիա) Թումանյանի ուղարկած 80 ֆրանկը: Եվ ինչպես գրում է Աղբալյանը Թումանյանին (1907 թ. հունիսի 11-ին), մերժում է Ամերիկայից ստացած հրավերքը` աշխատելու ՀՅԴ պարբերական «Հայրենիք» ամսագրի խմբագիր: Քանզի, ինչպես նախօրոք (1907 թ. մարտի 20-ին, Լոզանից) գրել էր Թումանյանին, իրեն առավել ոգևորել էր առաջարկը Թիֆլիսում գրականության դասեր ունենալ: Աղբալյանը Թումանյանին գրում էր. «Քո նամակը, որ մեծ հաճույքով կարդացի, ինձ ուրախացրեց: Եթե իսկապես հայոց նոր գրականության դասեր տան ինձ, ամենալավ վիճակում դրված կլինեմ, այն է՝ հացը գտնել սիրած պարապմունքով: Դրան կարելի էր կցել տեսություն գրականության, որ, իմ կարծիքով, կարելի էր ամենահետաքրքրական առարկան դարձնել՝ չոր ու ցամաք սահմանումների տեղ սովորեցնելով աշակերտներին բանաստեղծական ու վիպական երկեր կարդալ ու վայելել. ուրիշ խոսքով կիրթ ճաշակի տեր նոր հասարակություն պատրաստել, նոր միջավայր և դրանով հնարավոր դարձնել նոր ու կատարյալ գրականության աշխարհ գալը» (ԹՈՒՀ, IV, 381):

Այս տողերում չի՞ զգացվում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ապագա լուսավորության նախարարի կերպարը: Նա, որ բացառիկ գրական ճաշակ ուներ, որ առաջինը ողջունեց գրականություն մուտքը և՛ Ավետիք Իսահակյանի, և՛ [[Եղիշե Չարենց]]ի, որ եղավ Հայաստանի կառավարության լավագույն նախարարի տիպար և մինչև վերջ հավատարիմ մնաց հայրենիքին ծառայելու իր ուխտին, որ օտարության ու քաղաքական վտարանդիության մեջ էլ չվհատվեց և Լևոն Շանթի հետ ձեռք-ձեռքի տված ստեղծեց «Համազգային» կրթական միությունը, և այդ միությունն ստեղծելու ջանքերի մեջ անպայման վառ են եղել «Վերնատան» ավանդները: 


*

Հարկ է ասել, որ վերնականները միշտ ընդառաջ են գնացել նոր, խոստումնալից գրական տաղանդներին: Այս տեսակետից հատկանշական է նրանց վերաբերմունքը Վահան Տերյանին, ով ավելի ուշ մտավ թիֆլիսյան գրական երկնակամար: Իսահակյանի հուշերից` Վահան Տերյանի մասին, տեղյակ ենք լինում, որ երբ, Թիֆլիսում 1908 թ., Տերյանը երկրորդ անգամ հանդիպում է Իսահակյանին և կարդում է μանաստեղծություններ իր նոր՝ «Մթնշաղի անուրջներ» գրքից, Իսահակյանը շատ բարձր գնահատական է տալիս. «Հուզված կարդում է ոտանավորները, մեկը մյուսի ետևից, քանի առաջանում է ընթերցումը, ավելի է հուզվում, ես սրտով և ուշով հետևում եմ ընթերցումին: Տերյանը չավարտած՝ ես անհամμերությունից մղված՝ գոչեցի. «Կեցցե՛ս, Վանիկ ջան, հրաշալի բաներ են, բյուրեղացած զգացումներ՝ անթերի ձևերի մեջ: Իսկական քնարերգությունը սա է -մաքուր լիրիկա»: Հուշագրության այս հատվածում Իսահակյանը մեջ է բերում Տերյանի խոսքերը. «Հ. Թումանյանն էլ շատ հավանեց: Երկուսիդ կարծիքը բացարձակ արժեք ունի ինձ համար: Այլևս քննադատությունից վախ չունեմ»:

«Երեկոյան եղա Հ. Թումանյանի մոտ,-շարունակում է հուշը Իսահակյանը,-և հիացմունքս հայտնեցի Վահանի բանաստեղծությունների նկատմամբ: 

-Հա է՜, շատ դրուստ ես ասում: Շատ գեղեցիկ են և գրեթե մեր լիրիկայի մեջ բոլորովին նոր բաներ: Պատկերները թեև թույլ են և քիչ են, բայց լեզուն՝ մաքուր զտված և արծաթե զանգի պես՝ հնչուն: Իմ ազդեցությունը բնավ չտեսա այնտեղ, բայց քո և Դերենիկի տրամադրությունների արձագանքը կարծես կա, մանավանդ՝ քո: Դու ի՞նչ ես կարծում, համենայն դեպս՝ մեր Վերնատան մեջ պատվավոր տեղ ունի... Երկու տարվա ընթացքում հրաշքը կատարվել էր, Վահանը գտել էր իրեն և արվեստի գաղտնիքը»,-եզրափակում է հատվածը Իսահակյանը (V, 117-118): Եթե «Վերնատունը» շարունակեր իր աշխատանքները, հավանական է, որ Տերյանն էլ կդառնար նրա ամենաերիտասարդ մասնակիցը: Բայց, ավա՜ղ: Ոչ մի բան հավերժ չէ այս երկնքի տակ:

«Վերնատան» աշխատանքները դադարելուց դեռևս առաջ Դեմիրճյանը Թումանյանի մասին իր հուշագրությունում նշում է այն ախտանշանները, որ կնպաստեն դրա փակմանը. «1905 թվին ես գնացի Շվեյցարիա,-գրում է Դեմիրճյանը,-ուր մնացի մինչև 1910 թիվը: Թումանյանը մասնակցել էր հայ-թուրքական ընդհարումների խնդրին: Մասնավորապես Թիֆլիսը շատ բան էր տեսել: Բայց առաջին մեծ ու տխուր լուրը, որ Շանթը բերեց Թիֆլիսից և անձամբ Թումանյանից, այն էր, որ «Թումանյանը բարեկամացել է Լեոյի հետ, մինչև անգամ հրավիրում է իր տուն...»: Լուրը իսկապես տխուր թվաց:

-Ի՞նչ, ուրեմն «Վերնատան» ավանդությունների դե՞մ...-դառնացա ես:

-«Վերնատունը» փաստորեն գոյություն չունի այլևս,-փիլիսոփայեց Շանթը:

Թե ինչո՞ւես մինչև այդ օրը չէի մտածել «Վերնատան» վախճանի մասին, չգիտեմ: Բայց ես չհամաձայնեցի Շանթի հետ, նա էլ չառարկեց շատ» (Դ.Դ., XIV, 251):
 
Հենց այն փաստը, որ [[Գրիգոր Արծրունի|Արծրունու]] պահպանողական ճյուղի ներկայացուցիչ, ամենավառ «մշակական» Լեոն սկսել է ընկերություն անել Թումանյանի հետ և այն հարկի տակ, ուր բոլորովին ուրիշ ճամփով են փորձել զարգացնել հայ գրականությունը և ուր միշտ հակահարված են տվել Գրիգոր Արծրունի-«Մշակ»-Լեո տարած պահպանողական քաղաքականությանը, այսինքն` հնի պայքար նորի դեմ... ինչ է, ուրեմն նորերը վերանայո՞ւմ են իրենց դիրքերը: Ահա Դեմիրճյանի տարակուսանքի պատճառը: Ուրեմն հասցվում է առաջին հարվածը «Վերնատան» սկզբունքներին: 

Հենց Հովհաննես Թումանյանի կես լուրջ, կես կատակ նամակում՝ գրված (1908, մարտի 18-19) Փիլիպոս Վարդազարյանին, արդեն զգացվում է, որ վերնականները կարծես թե վեր են աճել իրենց տարազներից, որ ժամանակի հովերի հետ շատ μան փոխվում է, թեև, ըստ էության, առաջին հայացքից, ամեն ինչ մնում է նույնը. «Եվ առհասարակ -թեև փոփոխություններ եղած են, μայց էլ էն աշխարհքն ու էլ էն մարդիկն են, էլ էն Աղայանցը, թեև այժմ, էսպես ասած, հարստացել է, այսինքն` դասագրքերը մի գումար են բերում տարեկան, որ ինքն էլ է զարմացել: Սոցիալ-դեմոկրատ դարձավ անցյալ տարի, բայց շուտ անցավ: Այժմ էլ հայոց եկեղեցու «Պարգևատուն» է երգում, հայ ազգի կենացն է խմում ու լացը գալիս է էդ ժամանակ: Էլ էն Շանթը -ինքն էստեղ միտքը Եվրոպա: Դաս է տալի տրտնջալով -նրա համար, որ Եվրոպա գնա, դասագիրք է շինում, որ Եվրոպա գնա, պիես է գրում, որ Եվրոպա գնա, գարնանն սպասում է, որ Եվրոպա գնա, վերջապես կնոջն ու երեխաներին արդեն ուղարկել է, որ ինքն էլ ստիպված Եվրոպա գնա...» (Հ.Թ., X, 38-39): 

Եվ հաջորդ նամակը՝ գրված նույնպես Փ. Վարդազարյանին, մի երկու շաբաթ անց, շատ հարցերում ստույգ պարզաμանում է մտցնում (1908, ապրիլ &lt;առաջին կես&gt;, Թիֆլիսից). «Տեսնում ես աշխարհքը մի դատարկ ու հիմար բան է, դու էլ ղոնախի պես, մի քանի օրով եկել ես ու վաղը կամ մյուս օրը գնալու ես -շատ կարճ ու պարզ մի μան... Մեր «Վերնատունը» բանում է մեղվի փեթակի նման: Նոր մոտիկ ընկեր-բարեկամներից ուզում եմ հիշել Ահարոնյանին և... Լեոյին: Այո՛, միշտ իրար հետ ու իրար մոտ: Արի ու աշխարհքի բաները հասկացի: Եվ շատերը չեն կարողանում հասկանալ, բայց ես -շատ հեշտ: Երևակայիր, որ Լեոն մի շատ միամիտ ու բնավորությամբ էլ մի խեղճ մարդ է: Շատ շատերից ավելի լավ ընկեր, իսկ ինչ վերաբերում է զանազան հայացքների -էդ առանձին: Շատ բաների մասին էլ, և մանավանդ, մեր «Վերնատան» մասին, նա ուրիշ կարծիք ունի այժմ: Բայց էդ երկրորդական բան է» (Հ.Թ., X, 40, 41):

Իզուր չէ կախման կետեր դրել Լեոյի ազգանունից առաջ: Փաստորեն այս նամակը գալիս հաստատում է և՛ Շանթի, և՛ Դեմիրճյանի տագնապները «Վերնատան» հետագա ճակատագրի վերաμերյալ: Այս տրամադրություններին կարծես գալիս ավելանում են Իսահակյանի տարակուսանքները կովկասահայ մտավորականի ճակատագրի վերաբերյալ: Իսահակյանը գրում է (1908 թ. մարտի 30-ին Ալեքսանդրապոլից). «Գնում ես այս ու այնտեղ և լսում ես սրտաճմլիկ բաներ -աղքատության, սարսափելի աղքատությունը համատարած է, և չպիտի իմանաս, թե ի՞նչ կնշանակի մեր քաղաքի կամ գավառի աղքատությունը, սև չոր ցամաք հացի են կապված, և դա էլ չկա, գյուղերում սովից ինքնասպանության դեպքեր են եղած &lt;...&gt; Եկած օրից տրամադրությունս սաստիկ վատացավ &lt;...&gt;, սիրտս կոտրած ոչինչ չեմ կարող անել &lt;...&gt;, բայց Թիֆլիս վերադառնալ էլ չեմ ուզում, մի խոսքով մրից ելա, մրջուրն ընկա, համբերեմ, տեսնեմ կարելի է հաշտվեմ կամաց-կամաց ու մի քիչ բան շինեմ:

Դուրս է գալիս, որ մեզ համար ոչ մի լավ տեղ գոյություն չունի, հիմա եմ զգում, որ ինձ արտասահման միայն կարող եմ լավ զգալ, մի խոսքով տրամադրությունս լավ չէ...» (տես բնագիրը՝ ԳԱԹ, Թումանյանի ֆոնդ, N 696):

Մենք արդեն նշել էինք այն փաստը, որ «Վերնատան» վեց անդամներից չորսը ՀՅԴ անդամ էին, այդ թվում այնպիսի հեղինակավոր դեմքեր, ինչպես Իսահակյանը և Թումանյանը, մյուս երկուսը մեկ տասնամյակ անց կլինեն Հայաստանի Հանրապետության առաջին կառավարության կազմում, Շանթը՝ արտաքին գործերի նախարար, Աղբալյանը՝ լուսավորության: Իսկ ահա 1908 թ. աչքի ընկնող հեղափոխականներն էին «Վերնատան» երկու բանաստեղծները՝ Իսահակյանը և Թումանյանը, որոնք Թիֆլիսի պահնորդական բաժնում ունեին իրենց մականունները. Իսահակյանը՝ «Մոլոտ», Թումանյանը՝ «Ժոկեյ»:

1908 թ. դեկտեմբերի 17-ին Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանում արտասահման մեկնելիս ձերբակալում են Ավետիք Իսահակյանին, իսկ դեկտեմբերի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Թիֆլիսում Բեհբության 50 տանը՝ Հովհաննես Թումանյանին:

Ազգային բանաստեղծներին, ի թիվս հայ 160 այլ մտավորականների, մեղադրանք էր հարուցած «Դաշնակցության գործով»: Ձերբակալման օրդերում գրված էր, ի դեպ, նույն տեքստը թե՛ Թումանյանի, թե՛ Իսահակյանի հանդեպ.

«Ունենալով կասկած հարուցող տեղեկություններ հակաօրինական ընկերության պատկանելու մասին և ըստ զինվորական դրության հայտարարված վայրերին վերաբերող կանոնների 23-րդ հոդվածի ես՝ Թիֆլիսի նահանգական ժանդարմական վարչության պետի օգնականս, վճռեցի նախնական կալանքի վերցնել Հովհ. և Մուշեղ Թումանյաններին... /Ավետիք Իսահակյանին/... մինչև գործի պարզաբանումը. Ռոտմիստր Պրիգարա և ստորագրությունը» (Թ.Տ., 680):

Այսպիսով կարելի է ասել, որ Թումանյանի և Իսահակյանի ձերբակալությամբ 1908 թ. դեկտեմբերին դադարեցրեց իր գործունեությունը «Վերնատունը»:

1911 թ. հունիսի 26-ին Ղազարոս Աղայանի թաղումից անմիջապես հետո Իսահակյանը լքում է Թիֆլիսը: Իր հուշերում նա նկարագրել է իր սիրելի ընկերոջ՝ Օհաննեսի հետ հրաժեշտի վերջին պահերը.

«Թաղումից հետո Թումանյանի հետ գնացինք իրենց մոտ:

Տխուր, սգավոր օր էր: Հավիտյան զրկվեցինք մեր սիրելի Նահապետից, ես էլ պիտի թողնեի հայրենիքս, և, թերևս անդարձ: Աննկարագրելի են այդ հրաժեշտի ծանր վայրկյանները: Արդեն ուշ գիշեր էր: 

Վերջին անգամ մենք գրկեցինք իրար, երկուսս էլ լուռ էինք. ո՛չ մի խոսք» (V, 63-64):

«Վերնատունը» գոյատևեց ուղիղ 10 տարի, տասնամյակ, որը կարելի է կոչել «աստեղային»: Այն յուրահատուկ դպրոց հանդիսացավ թիֆլիսահայ գրասեր հասարակայնության համար, ծնունդ տվեց մեկը մյուսին գերազանցող գրական գլուխգործոցների:

Անկարելի է, որ մի ընկերական նախաձեռնություն, որ վերածվեց հայոց գրականության ընտրյալ զավակների, իրապես համախոհների ստեղծագործ միության, դիմանալով XX դարասկզբի բարդ ու դրամատիկ վայրիվերումներին, իր անջնջելի հետքը չթողներ թե՛ իր զավակների, թե՛ XX դարի հայ գրականության զարգացման վրա: 

«Վերնատունը» դադարեցրեց իր գործունեությունը, բայց նրա լույսը, նրա խորհուրդը մնաց նրա զավակների սրտում: Եվ «Վերնատունը» դարձավ յուրօրինակ սիմվոլ-խորհրդանիշ:

...Արդեն տարուց ի վեր թե՛ Հայաստանում, թե՛ Վրաստանում խորհրդային կարգեր են: Եվ այլևս Թումանյանի կողքին չեն վերնականները՝ Աղայանը՝ լույս նրա հիշատակին... Շանթը` քաղաքական վտարանդի, Աղբալյանը` քաղաքական վտարանդի, Իսահակյանը քաղաքական վտարանդի. բոլորն էլ օտար երկնքի տակ... Այս երեքից երկուսը այլևս հնարավորություն չեն ունենալու վերադառնալու հայրենիք...

Սակայն «Վերնատան» վերածննդի հավատը երբեք չէր մարել Թումանյանի հոգում, և թեև ինքն էլ շա՜տ-շատ հարվածներ կրեց այդ վերջին տասնամյակում՝ զրկանքներ, հարազատների կորուստներ, հիասթափություններ ու հիվանդություններ, սակայն նրա մոտ անշեջ մնաց «Վերնատուն» ստեղծելու գաղափարը` այս անգամ հայրենիքում, և իր նվիրական երազանքը նա հայտնում է ընկերոջը՝ Ավետիք Իսահակյանին (1921 թ. հոկտեմμերի 4, Թիֆլիս).

«Շատ բան ունեմ գրելու, բայց սպասում եմ -կգաս -կխոսենք և կանենք, ինչ որ կարող ենք անել:

...Թերև սայժմ կազմենք մեր «Վերնատունը» մեր երկրում ու վերջին օրներս միասին անցկացնենք...

Դե արի՛, Ավո ջան»:

(Հ.Թ., X, 396, 397):
-----------------------------------------------------------
*1 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4:
*2 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4: 
*3 Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք առաջին, «Հայաստան», Երևան, 1975, էջ 166-167:
*4 Ավետիք Իսահակյան, «Հայդուկի երգեր», Ե., «Արևիկ», 1990, էջ 3-4:
*5 Անշուշտ վերնականները անտարբեր չեն այն ապրումներին, որ ունեցել է Իսահակյանը իր «մեծ ու անբաժան» սիրո՝ Շուշանիկ Մատակյանի, իսկ 1893 թ.՝ Շուշանիկ Միրաքյանի հանդեպ: Պատանի բանաստեղծի սիրտը կոտրած ալեքսանդրապոլյան գեղեցկուհին հայ գրականության մեջ ավելի երկար կյանք ունեցավ, քան թե երիտասարդ Ավետիքի սիրո պատմությունը: Իրոք, ինչքան է Իսահակյանը իր «պապակ սրտի - մորմոք սրտի» ցավն ու կսկիծը ողբացել, վերհիշել, որ անգամ Շանթի պես ռոմանտիկ խառնվածքը փորձում է «տղամարդության դասեր» տալ 20 տարեկան հասակից Երևանի նահանգային բանտի մենախուցը ճաշակած բանաստեղծին: Շուշանիկը իրոք եղել է Իսահակյանի անձնական կյանքի «աքիլեսյան գարշապարը» և հենց բանաստեղծի լավը ցանկանալու իմաստով, ընկերը, որին կմիանա և Թումանյանը, խորհուրդ են տալիս Ավետիքին մոռանալ իրական Շուշանին և գտնել մի նոր իդեալ:
*6 Տե’ս «Հովհաննես Թումանյան. կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն (1869-1908)», Երևան, «Գիտություն», 2010, էջ 405:
*7 Բանասերի ծանուցում. Ընդամենը 8 տարի է, ինչ գործում է «Վերնատունը», սակայն համեմատաբար նորերս գրականություն մտած Տերյանը «Վերնատան» զավակներին կոչում է «գրական գեներալներ»: «Հայրերի և որդիների» պրոբլեմը միշտ էլ առկա է եղել գրականության պատմության մեջ:
*8 Աղբալյանը նկատի ունի Իսահակյանի «Է՜յ կանաչ ախպեր, դու բարով եկար...» և «Էս ի՞նչն է ամպում զիլ թևին կուտա...» բանաստեղծությունները:
*9 Նկատի ունի 1903 թ. Բաքվում լույս տեսած Իսահակյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն (տպարան «Արոր»), որը հակառակ Իսահակյանի կամքի, քանզի բանաստեղծը գտնվելիս է եղել Թիֆլիսում, լույս է տեսել տարբեր տպագրական տառատեսակներով և խայտաբղետ ձևավորմամբ:

[[Կատեգորիա:Ավիկ Իսահակյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Տրախտորի մաշին» (Ակսել Բակունց)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5056</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11123</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Տրախտորի մաշին»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15676">'''«Տրախտորի մաշին»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:

== «Տրախտորի մաշին» ==

«ՏՐԱԽՏՈՐԻ ՄԱՇԻՆ» 

Գյուղը հեռվից քարակույտերի է նման: Աթարի սրածայր կիտուկներն են, խոտի դեղնած դեզերը, մեկ էլ երդիկներից բարձրացող ծխի քուլաները, որոնք անցորդին իմաց են տալիս, թե այդտեղ գյուղ կա, մարդիկ են ապրում: 

Շատ հին անցյալ ունի գյուղը: Տների պատերը մամռոտել են, գերեզմանատան քարերը կիսով չափ թաղվել են հողի մեջ, չեչոտել՝ արևից, անձրևից: Ինչե՛ր չի անցել գյուղի գլխով: Քանի՛ դարեր քարվանի պես եկել են, անցել ու հետք թողել: Հալածել են գյուղին, ավերել, հրդեհել մի քանի անգամ, բայց էլի հավաքվել են, քարերը դարսել իրար վրա, հնացած գերանները շարել և պատսպարվել նրանց տակ ու շատացե՝լ իրենք էլ, գոմի տավարն էլ: 

Հեռվից այդպես է թվում: Ու եթե տեսել ես գյուղը տարիներ առաջ, նայում ես հիմա էլ և մտածում, որ գյուղում ոչինչ չի փոխվել, դեռ ավելի են հնացել գուցե տները, քարերն ավելի մամռոտել: 

Այդպես չէ սակայն: 

Գյուղի ներսում, մգլոտած, ծխից սևացած պատերով խրճիթներում ամեն ինչ տակն ու վրա է եղել: Անդարձ մեռնում է հինը, ու նորը գարնան կանաչի պես հերվա դեղնած ցողունների արանքից ծլում է փարթամորեն: 

Ավելի շատ գիտեն, ավելի բանիմաց են: Չինաստանով էլ են հետաքրքրվում, բյազի գնով էլ, կոոպերատիվի հաջողությամբ էլ: Երբեմնի աղքատը, որ անխոս հարսն էր ունևորի առաջ, հիմա համարձակ նրա երեսովն է տալիս. 

— Էն անցավ,գիտեցածդ մոռացիր… 

Կոմսոմոլը մերվում է գյուղի հետ, բջիջը գնալով ուժեղանում է. հիմա ավելի շատ են թերթ կարդում, ժողովներն ավելի բազմամարդ են, քան առաջ, երբ չարչի կար, քյոխվա ու պրիստավ: 

* * * 

Գյուղ ենք գնում ընկերոջս հետ: Նոր գործիքներ ենք ուղարկել՝ սերմազտիչ, շարքացան, քամհար: Գնում ենք՝ ցույց տալու, աշխատեցնելու: 

Արևը թեքվել է արդեն, իրիկնանում է: Հնձած արտերում խրձերը դեռ չեն հավաքել: Մի մեղմ խաղաղություն կա դաշտերում, որ մերկացել են ցորենի դեղին հասկերից: Մարդ չկա, և խաղաղության հետ ամայությություն էլ կա դաշտերում: Ճնճղուկներն են միայն, որ խմբերով թռչկոտում են հնձած արտերում: 

— Ինչքա՛ն դժվար էր առաջ գյուղով աշխատել,— ասում է ընկերս, որ քսան տարի անընդհատ, իր գործին հավատարիմ, շրջել է մեր գյուղերում, տարիներ առաջ նոր ագրո-խոսք ասել: Ծերացել է այդ գործում, ճերմակել են մազերը, բայց ձեռքերում դեռ ուժ ունի աշխատելու: 

— Առաջին անգամ էս գյուղը ես եմ եկել: Լավ հիշում եմ, խոսեցի, ցույց տվեցի նոր գործիքներ, բայց չուզեցին ձեռք բերել: Մի քանի «աղսախկալներ» խանգարեցին, նույնիսկ շարքացանը տնազ տվին, ասացին, թե մեր հողերում էս մաշինը որ երևա, մեր սերմը կկտրի: 

Պատմում է, թե ինչպես ժողովից հետո քնելու էլ տեղ չեն տվել, հուսահատ ու փոշման ուզել է քաղաք վերադառնալ: Քյոխվան մի էշ է տալիս, խուրջինը գցում է վրան և ոտով, էշին բզելով, գյուղից հեռանում: 

— Ինքս ինձ վրա բարկանում էի, թոնթորում, նզովում, թե ինչու ուրիշ արհեստ չսովորեցի… 

Կես ճանապարհին իշատերը նրա ետլից հասնում է, էշը ետ տալիս, խուրջինն էլ, իրեն էլ թողնում կիսաճանապարհին: 

— Հետո իմացա, որ գյուղում նրան ասել էին, թե էշը սատկելու է, եթե ես եմ տարել: Տեսա էլ ճար չկա, խուրջինն ուսս առա և ճանապարհս շարունակեցի: Կես գիշերին բեզարած տուն հասա: 

Իսկ հիմա թամքած ձիով ենք գնում. իրենք են մեզ կանչել… 

* * * 

Գյուղի վերևում նոր շինած վարձակայանի առաջ գյուղացիք են հավաքվել: Ընդարձակ կալում մի տեղ քամհարն է աշխատում, քամած ցորենը սերմազտիչի մեջն են լցնում, և մեքենայի ներքևից թափում է սերմացուն ջոկ, հավի կուտը ջոկ, ուտելու ցորենն էլ ջոկ: 

Կայանի բաց դռներից երևում են շարքացան մեքենաները, որ պսպղին են տալիս Նոր ձևի գութաններ կան, երկաթե փոցխեր և ուրիշ մեքենաներ: 

Աղմկում է քամհարը, փոշի է հանում, մեկը փոշու մեջ անընդհատ թիակն է բարձրացնում, հարդախառն ցորենը լցնում մեքենայի մեջ: Իսկ տրիերն էլ գռգռում է, ոսկեհատ ցորենը թափում պարկերի մեջ: 

Մի քանի օր է, որ բացվել է կայանը: Բոլոր գործիքները նոր են ստացված, վարձակայանն էլ նոր է շինված: Գյուղի նեղլիկ ծուռ ու մուռ փողոցները, ցածր դռները ոչ մի հարմարություն չունեն շարքացան կամ մի ուրիշ մեքենա տեղավորելու, փոխադրելու գյուղամեջ: Ստիպված կայանը շինել էն գյուղի գլխին, հանդ տանող ճանապարհի բերանին: 

Հավաքված են գյուղացիք, նայում են զարմացած: Ոմանք կռանում են, տակից նայում կամ վիզը երկարացնում վերից նայելու, տեսնեն, թե միջին ինչ կա, որ այդպես լավ մաքրում է: 

— Մեր կնանոնց կռները դինջացան, խախալները կոտր ընկան, — ասում է մեկը: 

Մյուսը հարցնում է, թե՝ 

— Էս «ագրանովը» Ռուսեթի հողում կարա՞ն շինեն: 

Գյուղատնտեսական մեքենաներին շատերն են «ագրանով» ասում: Լեզուն դեռ պատ չի գալիս, որ շարքացան ասի, զտիչ, քամհար: 

— Էս «ագրանովլը» սերմ ա գցում, էս մինն էլ ջոկում ա, — իրար բացատրում են: 

Նայում եմ ընկերոջս: Թիկն է տվել պատին և անշարժ նայում է նրանց, որոնք տարիներ առաջ էշ էլ չտվին, հիմա խռնվել են մեքենաների շուրջը, ինչպես երեխաները նոր խաղալիք տեսնելիս: 

Մայր մտնող արևի շողերի հետ երանության մի ժպիտ խաղում էր նրա հոգնած, տարիների կնճիռներով ակոսած դեմքին: 

* * * 

— Ա խալխը, հավատալս չի գալիս, թե էս իմ ցորենն ա էսպես իստակ: 

Զտիչը դադարում է: Մաքրած ցորենի մեջ տասնյակ ձեռքեր են մտնում, մի-մի բուռ անում ու մատներով խառնում, տեսնեն ինչպես է մաքրել: Ցորենի տերն է, որ զարմացել է լավ սերմացու ստանալուց: 

— Հլա շատ կզարմանաս, Մուքի ամի. — պատասխանում է մի ուրիշը, որ նախքան այդ, ներքին պարծանքով պատմում էր, թե ինքն ինչ մաշիններ է տեսել Գերմանու պլենում: Երեք տարի աշխատել է ինչ-որ տնտեսությունում, ծանոթ է մեքենաներին: 

— Հմի էդ ինձ համար ոնց որ խաղ ու պար.— վերջացնում է նա իր պատմությունը Գերմանու պլենում տեսածների մասին: 

— Մուքի ամի, աստված կարա՞ մեղավորին արդարից էսպես ջոկի. — ձայնում է մի ջահել, և կողքին կանգնած մի ուրիշ ջահել պատասխանում է. 

— Աստված էդ հունարը չունի: 

Իսկ Մուքի ապերը զտած ցորենը շալակում է, դանդաղ քայլերով հեռանում գյուղի նեղլիկ փողոցներով: 

Գզիրը կտուրներից ձեն է տալիս, որ ժողով կա, ու հետո էլ, թե՝ մի ոչխար է կորել հանդում, տեսնողը գա իմաց տա խորհրդին: 

Ժողովի են գալիս, բայց բոլորի բերանում էլ մի խոսք կա միայն. 

«Ագրանովի» մաշինը: 

Գալիս են մեկ-մեկ, նստոտում բակի քարերին: Գյուղխորհրդի նախագահը մինչև ժողովի բացելը մի քանի գործեր է քննում, գանգատներ ընդունում: 

Մանր գործեր են. մեկի ոչխարն է ընկել մյուսի արտը կամ հերվա ցորենից տալացուք կա, որ դեռ չի ստացել: Գործերը քննվում են շատ արագ, բանավոր գանգատի հիման վրա. բոլորին էլ հայտնի է, թե ինչ որոշում պիտի տա խորհուրդը: Գյուղական ադաթն է՝ բանավոր մի օրենսգիրք առանց մի հոդվածի, առանց հատվածի: 

Գործերը պրծան: Արդեն բավական բազմություն է հավաքվել: 

— Հա՛, ընկերներ, դե կանգնածը մի նստի հալա, — ասում է նախագահը: 

— Էսօրվա ժողովում մին օրակարգ ունենք, բոլորիս էլ սրտակից բան ա... 

Եվ մի քանի խոսք է ասում այն մասին, թե ինչքան դժվար է գյուղում եզներով վարուցանք անել, օրինակ բերում, թե մի օրվա վարելու համար մի եզան վրա քանի ճիպոտ են ջարդում, և հանկարծ խոսքը ընդհատելով՝ դառնում է մեկին, վկա կանչում. 

— Քո ալա եզը վար անելիս սատկեց ո՞չ... 

Նա էլ ասում է. 

— Բա սատկեց ո՛չ: 

Եվ խոսքը շարունակում է, ուրիշ օրինակ բերում՝ ապացուցելու, որ եզներով վարուցանքը ձեռնտու չի: 

— Պետք ա մենք տրախտորի մաշին բերենք: 

Այդ ասելիս մի թեթև շարժում է նկատվում ունկնդիրների մեջ, որոնց դեմքերը կիսամութի մեջ պարզ չեն երևում: Թութունի կրակներն են, որ պսպղին են տալիս: 

Ընկերս է խոսում տրակտորի առավելությունների մասին, բացատրում է, որ հարկավոր է ընկերություն կազմել, ընկերության կանոնադրությունն է կարդում: 

— Մեր հողերում բան կանի՞ էդ տրախտորի մաշինը, — հարցնում է մեկը, մյուսն էլ, թե՝ 

— Մաշինն առանց եզան ո՞նց ա շուռ տալու ծրելիս... 

Էլի այն գյուղացին է, որ Գերմանու պլենում հազար հրաշք է տեսել. պատմում է հինգ տարի, և դեռ չի վերջանում տուտը տեսածի: Նա էլ մի կողմից է ավելացնում տրակտորի առավել կողմերի մասին: 

— Մաշին ա էլի, մեծ մաշին. խոփերը ետնան քաշ տալիս: Մին օրում հինգ օրավար ցել կանի:

— Հինգ օրավա՜ր...էդ հո հրաշք ա: 

Գնի մասին են հարցնում, ուզում են իմանալ, թե՝ -էդ տրախտորի մաշինի լեզուն հասկացող կճարվի՞ գյուղում: 

Սկսում են թեկնածուների անուններ տալ, թե ով կարող է տրակտորով վարել: Գյուղը տասնյակ շոֆեր ու մեխանիկ ունի Բաքվում, պետք է մեկին գրել, որ տրակտորի լեզուն սովորի և գյուղ գա: 

— Դե ի՞նչ եք ասում, այ ժողովուրդ.— ասում է նախագահը. — էն «ագրանովի» մաշինին էլ հավան չէիք, ասում էիք, թե մեր հողերում կարալ չի աշխատի: 

— Ինչ պիտի ասենք: Որոշ դնենք. մարդս մի եզ տա տրախտորի մաշինը բերենք...Ես իմ ագին ծաղիկ եղը էս գլխից տալիս եմ էդ նպատակին,— ասում է մեկը, տեղից կանգնում և սպասողական դիրքով նայում, թե մյուսներն ինչ կասեն: 

Քսանից ավելի գյուղացիք համաձայնվում են իրենց եզները տալ, տրակտոր առնել: 

Բայց ժողովը որոշում է ցորեն հավաքել, ընկերության ամեն մի անդամից հինգ փութ ցորեն: Հենց տեղնուտեղը ցուցակ են անում, գրվում են ներկաները, բացակաների կողմից էլ են երաշխավորում: 

Ուշ է արդեն: Գյուղացիք ցրվում են, հարևանը հարևանի հետ մինչև տուն խոսում է տրախտորի մաշինի մասին: 

Մի խումբ երիտասարդներ շրջապատել են մեզ, ուզում են ավելին իմանալ, անհամբեր սպասում են տրակտորին: 

— Մի պրծնենք էս չարչարանքից, էն ժամանակ տես գեղում ապրելն ինչքան կհեշտանա,— ասում է նախագահը, որ մինչև այդ ցորենի և անդամների քանակն էր հաշվում: 

Եվ քանի՜ ուղեղներ մգլոտած, ծխից սևացած խրճիթներում այդ գիշեր միտք արին քաղաքի տրակտորի մասին:

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11124</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Տրախտորի մաշին» */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15749">'''«Տրախտորի մաշին»''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:

== «Տրախտորի մաշին» ==

Գյուղը հեռվից քարակույտերի է նման: Աթարի սրածայր կիտուկներն են, խոտի դեղնած դեզերը, մեկ էլ երդիկներից բարձրացող ծխի քուլաները, որոնք անցորդին իմաց են տալիս, թե այդտեղ գյուղ կա, մարդիկ են ապրում: 

Շատ հին անցյալ ունի գյուղը: Տների պատերը մամռոտել են, գերեզմանատան քարերը կիսով չափ թաղվել են հողի մեջ, չեչոտել՝ արևից, անձրևից: Ինչե՛ր չի անցել գյուղի գլխով: Քանի՛ դարեր քարվանի պես եկել են, անցել ու հետք թողել: Հալածել են գյուղին, ավերել, հրդեհել մի քանի անգամ, բայց էլի հավաքվել են, քարերը դարսել իրար վրա, հնացած գերանները շարել և պատսպարվել նրանց տակ ու շատացե՝լ իրենք էլ, գոմի տավարն էլ: 

Հեռվից այդպես է թվում: Ու եթե տեսել ես գյուղը տարիներ առաջ, նայում ես հիմա էլ և մտածում, որ գյուղում ոչինչ չի փոխվել, դեռ ավելի են հնացել գուցե տները, քարերն ավելի մամռոտել: 

Այդպես չէ սակայն: 

Գյուղի ներսում, մգլոտած, ծխից սևացած պատերով խրճիթներում ամեն ինչ տակն ու վրա է եղել: Անդարձ մեռնում է հինը, ու նորը գարնան կանաչի պես հերվա դեղնած ցողունների արանքից ծլում է փարթամորեն: 

Ավելի շատ գիտեն, ավելի բանիմաց են: Չինաստանով էլ են հետաքրքրվում, բյազի գնով էլ, կոոպերատիվի հաջողությամբ էլ: Երբեմնի աղքատը, որ անխոս հարսն էր ունևորի առաջ, հիմա համարձակ նրա երեսովն է տալիս. 

— Էն անցավ,գիտեցածդ մոռացիր… 

Կոմսոմոլը մերվում է գյուղի հետ, բջիջը գնալով ուժեղանում է. հիմա ավելի շատ են թերթ կարդում, ժողովներն ավելի բազմամարդ են, քան առաջ, երբ չարչի կար, քյոխվա ու պրիստավ: 

---------------------------------------- 

Գյուղ ենք գնում ընկերոջս հետ: Նոր գործիքներ ենք ուղարկել՝ սերմազտիչ, շարքացան, քամհար: Գնում ենք՝ ցույց տալու, աշխատեցնելու: 

Արևը թեքվել է արդեն, իրիկնանում է: Հնձած արտերում խրձերը դեռ չեն հավաքել: Մի մեղմ խաղաղություն կա դաշտերում, որ մերկացել են ցորենի դեղին հասկերից: Մարդ չկա, և խաղաղության հետ ամայությություն էլ կա դաշտերում: Ճնճղուկներն են միայն, որ խմբերով թռչկոտում են հնձած արտերում: 

— Ինչքա՛ն դժվար էր առաջ գյուղով աշխատել,— ասում է ընկերս, որ քսան տարի անընդհատ, իր գործին հավատարիմ, շրջել է մեր գյուղերում, տարիներ առաջ նոր ագրո-խոսք ասել: Ծերացել է այդ գործում, ճերմակել են մազերը, բայց ձեռքերում դեռ ուժ ունի աշխատելու: 

— Առաջին անգամ էս գյուղը ես եմ եկել: Լավ հիշում եմ, խոսեցի, ցույց տվեցի նոր գործիքներ, բայց չուզեցին ձեռք բերել: Մի քանի «աղսախկալներ» խանգարեցին, նույնիսկ շարքացանը տնազ տվին, ասացին, թե մեր հողերում էս մաշինը որ երևա, մեր սերմը կկտրի: 

Պատմում է, թե ինչպես ժողովից հետո քնելու էլ տեղ չեն տվել, հուսահատ ու փոշման ուզել է քաղաք վերադառնալ: Քյոխվան մի էշ է տալիս, խուրջինը գցում է վրան և ոտով, էշին բզելով, գյուղից հեռանում: 

— Ինքս ինձ վրա բարկանում էի, թոնթորում, նզովում, թե ինչու ուրիշ արհեստ չսովորեցի… 

Կես ճանապարհին իշատերը նրա ետլից հասնում է, էշը ետ տալիս, խուրջինն էլ, իրեն էլ թողնում կիսաճանապարհին: 

— Հետո իմացա, որ գյուղում նրան ասել էին, թե էշը սատկելու է, եթե ես եմ տարել: Տեսա էլ ճար չկա, խուրջինն ուսս առա և ճանապարհս շարունակեցի: Կես գիշերին բեզարած տուն հասա: 

Իսկ հիմա թամքած ձիով ենք գնում. իրենք են մեզ կանչել… 

--------------------------------------------- 

Գյուղի վերևում նոր շինած վարձակայանի առաջ գյուղացիք են հավաքվել: Ընդարձակ կալում մի տեղ քամհարն է աշխատում, քամած ցորենը սերմազտիչի մեջն են լցնում, և մեքենայի ներքևից թափում է սերմացուն ջոկ, հավի կուտը ջոկ, ուտելու ցորենն էլ ջոկ: 

Կայանի բաց դռներից երևում են շարքացան մեքենաները, որ պսպղին են տալիս Նոր ձևի գութաններ կան, երկաթե փոցխեր և ուրիշ մեքենաներ: 

Աղմկում է քամհարը, փոշի է հանում, մեկը փոշու մեջ անընդհատ թիակն է բարձրացնում, հարդախառն ցորենը լցնում մեքենայի մեջ: Իսկ տրիերն էլ գռգռում է, ոսկեհատ ցորենը թափում պարկերի մեջ: 

Մի քանի օր է, որ բացվել է կայանը: Բոլոր գործիքները նոր են ստացված, վարձակայանն էլ նոր է շինված: Գյուղի նեղլիկ ծուռ ու մուռ փողոցները, ցածր դռները ոչ մի հարմարություն չունեն շարքացան կամ մի ուրիշ մեքենա տեղավորելու, փոխադրելու գյուղամեջ: Ստիպված կայանը շինել էն գյուղի գլխին, հանդ տանող ճանապարհի բերանին: 

Հավաքված են գյուղացիք, նայում են զարմացած: Ոմանք կռանում են, տակից նայում կամ վիզը երկարացնում վերից նայելու, տեսնեն, թե միջին ինչ կա, որ այդպես լավ մաքրում է: 

— Մեր կնանոնց կռները դինջացան, խախալները կոտր ընկան, — ասում է մեկը: 

Մյուսը հարցնում է, թե՝ 

— Էս «ագրանովը» Ռուսեթի հողում կարա՞ն շինեն: 

Գյուղատնտեսական մեքենաներին շատերն են «ագրանով» ասում: Լեզուն դեռ պատ չի գալիս, որ շարքացան ասի, զտիչ, քամհար: 

— Էս «ագրանովլը» սերմ ա գցում, էս մինն էլ ջոկում ա, — իրար բացատրում են: 

Նայում եմ ընկերոջս: Թիկն է տվել պատին և անշարժ նայում է նրանց, որոնք տարիներ առաջ էշ էլ չտվին, հիմա խռնվել են մեքենաների շուրջը, ինչպես երեխաները նոր խաղալիք տեսնելիս: 

Մայր մտնող արևի շողերի հետ երանության մի ժպիտ խաղում էր նրա հոգնած, տարիների կնճիռներով ակոսած դեմքին: 

--------------------------------------

— Ա խալխը, հավատալս չի գալիս, թե էս իմ ցորենն ա էսպես իստակ: 

Զտիչը դադարում է: Մաքրած ցորենի մեջ տասնյակ ձեռքեր են մտնում, մի-մի բուռ անում ու մատներով խառնում, տեսնեն ինչպես է մաքրել: Ցորենի տերն է, որ զարմացել է լավ սերմացու ստանալուց: 

— Հլա շատ կզարմանաս, Մուքի ամի. — պատասխանում է մի ուրիշը, որ նախքան այդ, ներքին պարծանքով պատմում էր, թե ինքն ինչ մաշիններ է տեսել Գերմանու պլենում: Երեք տարի աշխատել է ինչ-որ տնտեսությունում, ծանոթ է մեքենաներին: 

— Հմի էդ ինձ համար ոնց որ խաղ ու պար.— վերջացնում է նա իր պատմությունը Գերմանու պլենում տեսածների մասին: 

— Մուքի ամի, աստված կարա՞ մեղավորին արդարից էսպես ջոկի. — ձայնում է մի ջահել, և կողքին կանգնած մի ուրիշ ջահել պատասխանում է. 

— Աստված էդ հունարը չունի: 

Իսկ Մուքի ապերը զտած ցորենը շալակում է, դանդաղ քայլերով հեռանում գյուղի նեղլիկ փողոցներով: 

Գզիրը կտուրներից ձեն է տալիս, որ ժողով կա, ու հետո էլ, թե՝ մի ոչխար է կորել հանդում, տեսնողը գա իմաց տա խորհրդին: 

Ժողովի են գալիս, բայց բոլորի բերանում էլ մի խոսք կա միայն. 

«Ագրանովի» մաշինը: 

Գալիս են մեկ-մեկ, նստոտում բակի քարերին: Գյուղխորհրդի նախագահը մինչև ժողովի բացելը մի քանի գործեր է քննում, գանգատներ ընդունում: 

Մանր գործեր են. մեկի ոչխարն է ընկել մյուսի արտը կամ հերվա ցորենից տալացուք կա, որ դեռ չի ստացել: Գործերը քննվում են շատ արագ, բանավոր գանգատի հիման վրա. բոլորին էլ հայտնի է, թե ինչ որոշում պիտի տա խորհուրդը: Գյուղական ադաթն է՝ բանավոր մի օրենսգիրք առանց մի հոդվածի, առանց հատվածի: 

Գործերը պրծան: Արդեն բավական բազմություն է հավաքվել: 

— Հա՛, ընկերներ, դե կանգնածը մի նստի հալա, — ասում է նախագահը: 

— Էսօրվա ժողովում մին օրակարգ ունենք, բոլորիս էլ սրտակից բան ա... 

Եվ մի քանի խոսք է ասում այն մասին, թե ինչքան դժվար է գյուղում եզներով վարուցանք անել, օրինակ բերում, թե մի օրվա վարելու համար մի եզան վրա քանի ճիպոտ են ջարդում, և հանկարծ խոսքը ընդհատելով՝ դառնում է մեկին, վկա կանչում. 

— Քո ալա եզը վար անելիս սատկեց ո՞չ... 

Նա էլ ասում է. 

— Բա սատկեց ո՛չ: 

Եվ խոսքը շարունակում է, ուրիշ օրինակ բերում՝ ապացուցելու, որ եզներով վարուցանքը ձեռնտու չի: 

— Պետք ա մենք տրախտորի մաշին բերենք: 

Այդ ասելիս մի թեթև շարժում է նկատվում ունկնդիրների մեջ, որոնց դեմքերը կիսամութի մեջ պարզ չեն երևում: Թութունի կրակներն են, որ պսպղին են տալիս: 

Ընկերս է խոսում տրակտորի առավելությունների մասին, բացատրում է, որ հարկավոր է ընկերություն կազմել, ընկերության կանոնադրությունն է կարդում: 

— Մեր հողերում բան կանի՞ էդ տրախտորի մաշինը, — հարցնում է մեկը, մյուսն էլ, թե՝ 

— Մաշինն առանց եզան ո՞նց ա շուռ տալու ծրելիս... 

Էլի այն գյուղացին է, որ Գերմանու պլենում հազար հրաշք է տեսել. պատմում է հինգ տարի, և դեռ չի վերջանում տուտը տեսածի: Նա էլ մի կողմից է ավելացնում տրակտորի առավել կողմերի մասին: 

— Մաշին ա էլի, մեծ մաշին. խոփերը ետնան քաշ տալիս: Մին օրում հինգ օրավար ցել կանի:

— Հինգ օրավա՜ր...էդ հո հրաշք ա: 

Գնի մասին են հարցնում, ուզում են իմանալ, թե՝ -էդ տրախտորի մաշինի լեզուն հասկացող կճարվի՞ գյուղում: 

Սկսում են թեկնածուների անուններ տալ, թե ով կարող է տրակտորով վարել: Գյուղը տասնյակ շոֆեր ու մեխանիկ ունի Բաքվում, պետք է մեկին գրել, որ տրակտորի լեզուն սովորի և գյուղ գա: 

— Դե ի՞նչ եք ասում, այ ժողովուրդ.— ասում է նախագահը. — էն «ագրանովի» մաշինին էլ հավան չէիք, ասում էիք, թե մեր հողերում կարալ չի աշխատի: 

— Ինչ պիտի ասենք: Որոշ դնենք. մարդս մի եզ տա տրախտորի մաշինը բերենք...Ես իմ ագին ծաղիկ եղը էս գլխից տալիս եմ էդ նպատակին,— ասում է մեկը, տեղից կանգնում և սպասողական դիրքով նայում, թե մյուսներն ինչ կասեն: 

Քսանից ավելի գյուղացիք համաձայնվում են իրենց եզները տալ, տրակտոր առնել: 

Բայց ժողովը որոշում է ցորեն հավաքել, ընկերության ամեն մի անդամից հինգ փութ ցորեն: Հենց տեղնուտեղը ցուցակ են անում, գրվում են ներկաները, բացակաների կողմից էլ են երաշխավորում: 

Ուշ է արդեն: Գյուղացիք ցրվում են, հարևանը հարևանի հետ մինչև տուն խոսում է տրախտորի մաշինի մասին: 

Մի խումբ երիտասարդներ շրջապատել են մեզ, ուզում են ավելին իմանալ, անհամբեր սպասում են տրակտորին: 

— Մի պրծնենք էս չարչարանքից, էն ժամանակ տես գեղում ապրելն ինչքան կհեշտանա,— ասում է նախագահը, որ մինչև այդ ցորենի և անդամների քանակն էր հաշվում: 

Եվ քանի՜ ուղեղներ մգլոտած, ծխից սևացած խրճիթներում այդ գիշեր միտք արին քաղաքի տրակտորի մասին:

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>458</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>994</id>
      <timestamp>2011-02-14T16:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1670">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին: Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>995</id>
      <timestamp>2011-02-14T16:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3332">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին: Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>996</id>
      <timestamp>2011-02-14T16:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4098">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին: Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1002</id>
      <timestamp>2011-02-15T03:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4672">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ յմչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1003</id>
      <timestamp>2011-02-15T03:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4672">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1025</id>
      <timestamp>2011-02-16T17:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4795">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026</id>
      <timestamp>2011-02-16T17:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4993">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4515</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ա]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4993">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19611</id>
      <timestamp>2014-05-03T14:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5045">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 

Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:

[[Կատեգորիա:Հայոց այբուբեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19615</id>
      <timestamp>2014-05-03T14:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5091">'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 
{{Կաղապար:Հայոց այբուբեն}}
Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:

[[Կատեգորիա:Հայոց այբուբեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19616</id>
      <timestamp>2014-05-03T16:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5104">{{Կաղապար:Հայոց այբուբեն}}
'''Ա, ա''', [[հայկական այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը, անվանումը` '''այբ'''. սերում է հունական կամ պահլավական նախատիպից. թվային արժեքը` մեկ, առաջին, նյուրի նշանով` մեկ բյուր (10000): 
Ունի [[գրչագիր]], [[երկաթագիր]], [[բոլորգիր]], [[շղագիր]], [[նոտրգիր]] [[տառատեսակ]]ները:

Գրական [[հայերեն]]ում արտահայտում է ետին շարքի ստորին բարձրացման [[ձայնավորներ|ձայնավոր]] [[հնչույթ]]: [[Բարբառ]]ախոս որոշ տարածքներում (օրինակ, [[Բայազետի խոսվածք]]ում) առկա է սրա շրջայնացած տարբերակը, իսկ որոշ (օրինակ, [[Ղարաբաղի բարբառ|Ղարաբաղի]], [[Շամախիի բարբառ|Շամախիի]], [[Մարաղայի բարբառ|Մարաղայի]], [[Ուրմիայի բարբառ|Ուրմիայի]], [[Հադրութի բարբառ|Հադրութի]], [[Սվեդիայի բարբառ|Սվեդիայի]], [[Մեղրու բարբառ|Մեղրու]], [[Ագուլիսի բարբառ|Ագուլիսի]], [[Վանի բարբառ|Վանի]], [[Տիգրանակերտի բարբառ|Տիգրանակերտի]], [[Համշենի բարբառ|Համշենի]], [[Շապին-Գարահիսարի բարբառ|Շապին-Գարահիսարի]], [[Խարբերդ-Երզնկայի բարբառ|Խարբերդ-Երզնկայի]], [[Նիկոմեդիայի բարբառ|Նիկոմեդիայի]], [[Արաբկիրի բարբառ|Արաբկիրի]], [[Զեյթունի բարբառ|Զեյթունի]], [[Կարճևանի բարբառ|Կարճևանի]]) բարբառներում զարգացել է '''ա'''-ի առաջնային տարբերակը:

Ժամանակակից արևելահայ [[գրական լեզու|գրական լեզվում]] ա ձայնավորն ունի արտասանական ու ձայնաբանական ուրույն բնութագիր: Ա-ի արտաբերման ժամանակ լեզուն բերանի խոռոչում ամբողջ զանգվածով (իրանով) մղվում է ետ, միաժամանակ ետևի մասով գմբեթաձև բարձրանում դեպի փափուկ քիմքը` սրա հանդեպ գրավելով ամենացած դիրքը. լեզվի ծայրը քիչ հեռացած է ստորին ատամնաշարից: Լեզվամեջքի կծկվածությունը թույլ է, այն ունի գրեթե փռված դիրք, իսկ բերանի (արտասանական խոռոչի առաջամասի) բացվածությունը մեծ է. շրթունքները չեզոք դիրքում: Ա-ն ամենալայն կամ ամենաբաց, ուժգնությամբ, էներգիայով ամենամեծ, ամենահնչեղ, ամենից ավելի լիահունչ ձայնավորն է. համեմատաբար տևական է (երգեցողության մեջ էլ այնկարևոր ձայնաբանական տարր է): Ունի գրության և արտասանության համապատասխանություն: [[Օտարաբանություն]] է գրել ''ո'' և արտասանել ''ա'' ձայնավոր, ինչպես, օրինակ, ''Տոլստոյ, Մոսկվա, Վոլոդյա, պոմիդոր'' [[բառ]]երում:

Հայերը հնդ-իրանական ժողովուրդների նման [[այախոս]] են. ա-ն հայերենում ամենահաճախական [[հնչյուն]]ն է, ամենաշատ գործածվող ձայնավորը: Կան բազմաթիվ բառեր, որոնք միայն ա ձայնավորումն ունեն: Այն շատ [[բազմավանկ բառ]]երի միակ վանկարարն է, ինչպես` ''համահամալսարանական, արտադասարանական, հակահասարակական, ապադասակարգայնացած, վաճառականական, սարսափահար, արդարադատ, ճակատամարտ, արտասահմայան, մարդաբանական'' և այլն: Ա-ի առատությունը հայերենին տալիս է մեծ հնչեղություն և երաժշտականություն:

[[Գրաբար]]ում այլ հնչյունների հետ միանալով կազմում է [[երկբարբառ]]ներ և [[եռաբարբառ]]ներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 5:
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 7-9:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:

[[Կատեգորիա:Հայոց այբուբենի տառեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5249</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11583</id>
      <timestamp>2012-10-24T14:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ա''', [[գոյական]] 1. Հայերեն [[այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը և [[հնչյուն]]ը: 2. [[թվական]], մեկ:  2. '''Ա''', [[ձայնարկո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="920">1. '''Ա''', [[գոյական]] 1. Հայերեն [[այբուբեն]]ի առաջին [[տառ]]ը և [[հնչյուն]]ը: 2. [[թվական]], մեկ:

2. '''Ա''', [[ձայնարկություն]] 1. Արտահայտում է գոհունակություն, զարմանք, կռահում, ցավ-արհամարհանք և այլ զգացնունքներ: 2. (խոսակցական) [[Կոչական]] մասնիկ` ա՜յ մարդ, հեյ դո՛ւ:

3. '''Ա''', ([[բարբառ]]ային) [[Ներկա ժամանակ]]ի [[եզակի թիվ|եզակի]] [[3-րդ դեմք]]ում փոխարինում է «է» [[օժանդակ բայ]]ին. լայնորոն գործածվում է գեղարվեստական գրականության մեջ:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա Ին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8506</id>
      <sha1>sippg9jr3e5znkvvecd2ynd4kkufr7j</sha1>
    <revision>
      <id>18934</id>
      <timestamp>2014-01-29T20:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ա Ին  |պատկեր = A-ying.jpg |զբաղմունք = Չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քն...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4467">{{Անձ
|անուն = Ա Ին 
|պատկեր = A-ying.jpg
|զբաղմունք = Չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ
|ծնված = [[1900]], [[փետրվարի 6]]
|վախճանված = [[1977]], [[հունիսի 17]]
}}
'''Ա Ին''' ([[չինարեն]]` 阿英,իսկական անվանումը` ''Ցյան Սին-ցուն'', 钱杏邨, [[1900]], [[փետրվարի 6]] – [[1977]], [[հունիսի 17]]), չին դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագետ և քննադատ: 

Հեղինակ է պատմական դրամաների և չինական նոր և նորագույն գրականության պատմության վերաբերյալ աշխատությունների: Ծնվել է Անհույ պրովինցիայի Ուհու քաղաքում: Երիտասարդ հասակում մասնակցել է 1919-ի մայիսի 4-ի շարժմանը: 1926-ին ընդունվել է Կոմկուսի շարքերը: 1927-ին փախել է Ուհան, այնտեղից` Շանհայ, որտեղ բանաստեղծ Ցզյան Հուան-ցիի (蒋光慈, 1901-1931)  հետ կազմակերպել է «Արև» (太阳) միությունը` դառնալով Չինաստանում պրոլետարական գրականության առաջատարներից: 1930-ի ձմռանը մասնակցել է «Ձախ գրողների ընկերակցության» (左翼作家同盟) նախապատրաստական աշխատանքներին, ընտրվել վարչության անդամ: 1930-ականների վերջերին չին-ճապոնական պատերազմի ժամանակ եղել է Շանհայի «Փրկություն» (救亡 日报) օրաթերթի գրական խմբագիր:1941 ղեկավարել է 4-րդ նոր բանակի քարոզչական աշխատանքները: Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության հիմնումնից հետո աշխատել է մշակույթի կառավարման ոլորտում` միաժամանակ կատարելով մեծ ծավալի գրական հետազոտություններ: Մահացել է քաղցկեղից: 

Գրական ասպարեզ է մտել որպես նովելագիր («Գերեզմաններ», «Հեղափոխության պատմություն», «Սպիտակ ծխի» և այլ ժողովածուներ) և բանաստեղծ («Սոված մարդիկ ու սոված արծիվ» ժողովածու), սակայն ամենամեծ ճանաչում է ստացել որպես դրամատուրգ: 1920-ականների վերջերից հանդես է գալիս նաև որպես գրական քննադատ և գրականության պատմաբան: Բացի ժամանակակից չին հեղինակներից, ուշադրություն է դարձրել նաև [[Մաքսիմ Գորկի|Մաքսիմ Գորկու]], [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, [[Բերնարդ Շոու]]ի, [[Ալեքսանդր Դյումա]]յի և այլ արտասահմանյան հեղինակների ստեղծագործություններին: Գրել է արժեքավոր աշխատություններ XIX-XX դդ. [[չինական գրականություն|չինական գրականության]] մասին. «Ժամանակակից չին գրողների» (1928 ), «Պատմական նյութերի ցուցիչ» (1935), «Չինական նոր գրականության մեծ անթոլոգիան», «Զրույցներ արձակի մասին» (1936) «Ցինի ուշ շրջանի արձակը» (1937), «Ցինի ուշ շրջանի դրամատիկական և արձակ ստեղծագործությունների վերջին գրացուցակ» (1954), «Ափիոնային պատերազմի ժամանակահատվածի ստեղծագործությունների հավաքածու» (1957), «Ֆրանս-չինական պատերազմի ժամանակահատվածի ստեղծագործությունների հավաքածու» (1957) և այլն:

[[Կատեգորիա:1900 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1977 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Չին դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Չին արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Չին բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Չին գրականագետներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2498</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4880</id>
      <timestamp>2011-08-30T04:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="603">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4881</id>
      <timestamp>2011-08-30T04:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3647">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4882</id>
      <timestamp>2011-08-30T04:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3515">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4883</id>
      <timestamp>2011-08-30T04:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="133057">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ ժանրային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` ողբերգություն, կատակերգություն և դրամա (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ Զավեն Ավետիսյանը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս գրականություն է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու գրականագիտական վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով հայ գրականություն, նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

Ժենյա Քալանթարյանը «Ժանրի թարմացման ուղիով» հոդվածում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն, որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` Իշխան Մելքումյանի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» պիեսը, հեղինակի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: Արա Վահունու «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ տրագիկոմեդիա ժանրանվանումը:

Իսկ Սամվել Կոսյանն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե ստեղծագործությունը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. Զորայր Խալափյան, Աղասի Այվազյան, Գուրգեն Խանջյան, Կարինե Խոդիկյան, Նելլի Շահնազարյան, Սամվել Կոսյան, Վահան Վարդանյան և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները (պատմվածք, վիպակ, վեպ) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» այլաբանական վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման 1998 թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի կերպարները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև Ալվարդ Պետրոսյանը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և Կարինե Խոդիկյանը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև համաշխարհային գրականության մեջ: Սերբ գրող Միլոռադ Պավիչն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում դիալոգներ ու ռեմարկներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, 2006, և «ըցՎՈՋվՌռ ՑպՈՑՐ», ԾՏրՍՉՈ, 2008): Ռուս գրող Աննա Բերդիչևսկայան «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև մոնոդրամայի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում հերոսի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ (Ժան Կոկտո` «Ձայն մարդկային», Պատրիկ Զյուսկինդ` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:
Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև հոգեբանական դրամա լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել աբսուրդի դրամա կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

Մոնոդրամա

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ դրամատիզմը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են Ռաֆայել Նահապետյանի «Մարդկանցից այն կողմ», Անահիտ Թոփչյանի «Մենախոսություն գժանոցում», Տիգրան Բալայանի «Սովորական պատմություն», Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», Նելլի Շահնազարյանի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («Գարուն», 2005, թիվ 6) մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար ցույց տալ, և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:
Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ գործող անձ է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր հայերենով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005) պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում գրքերի առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության ենթատեքստն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան տեքստերի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:
Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում»7: 

Փոքր դրամա

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում փոքր դրամաները (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: Վիլյամ Սարոյանը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են (սյուժետային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և հանգուցալուծում` խոհական ընդհանրացմամբ):
Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով*, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ նախադրություն փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (ՒՌվՈս-ՍՏվպՓ): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, մանրապատումներ, էպիզոդներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անվերնագիր» փոքր դրաման հրապարակախոսական բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

Գագիկ-Սարգիս Կարապետյանի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

Անահիտ Արփենի «Կացարանը» փոքրիկ սցենար է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, 2004թ.) պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է կործանման գաղափարի և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...

ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:
Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի տիպերը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:
Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի կոնտեքստում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» («Նարցիս», 2006, թիվ 4) փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: Կաֆկայի «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:

ԿԻՆ - Բաժանմունք:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:

ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:

ԿԻՆ – Ոստիկանական:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական միակ հերոսը` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և բնագրային մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը*:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե խոսք չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:
Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, վոդևիլային-ֆարսային դրամատիկական կառուցումներ են:

Հոգեբանական դրամա

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս Էմիլ Զոլայի նատուրալիստական բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի սիմվոլիստական գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին սիմվոլներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին ֆրանսիական գրականության մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` Ժան Կոկտոն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ Թեննեսի Ուիլյամսի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», 1930 թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են մ.թ.ա. 1-ին դարում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է Գրիգոր Չալիկյանի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս սյուրռեալիստական կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

Դավիթ Մուրադյանի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, 2005) պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից թեմա և բովանդակություն են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու սցենարների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

Նորայր Ադալյանի «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005) հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-պատումի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...» (13-14), «...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը» (14):
Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» հեքիաթը.

«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...

ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ» (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ (Փոքր Մհերի միֆը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...» (125):
Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո շարադրանքը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում յամբ, քորեյ տաղաչափությամբ էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու ռիթմական միավորները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է ռիթմի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն ինտելեկտուալ դրամայի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: Թեմաները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ Ժան Ժիրոդուն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից Բերտոլդ Բրեխտը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն պոեզիայի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 
Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր բառի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ նախադասությունների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-հանգավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են Վահան Վարդանյանի պիեսները:

«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006): Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:
Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.&lt;br&gt;
Իմ կյանքը այս Է, առանց պայքարի&lt;br&gt;
Այդ կյանքը՝ չկա (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...
Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական պապիրուսներում ամրագրվեց և նույնիսկ «Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, Նարեկացուն է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ գիր են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

     Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...» (27):
Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3): Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4884</id>
      <timestamp>2011-08-30T07:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="133394">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ դրամատիզմը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են Ռաֆայել Նահապետյանի «Մարդկանցից այն կողմ», Անահիտ Թոփչյանի «Մենախոսություն գժանոցում», Տիգրան Բալայանի «Սովորական պատմություն», Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», Նելլի Շահնազարյանի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («Գարուն», 2005, թիվ 6) մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար ցույց տալ, և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:
Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ գործող անձ է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր հայերենով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005) պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում գրքերի առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության ենթատեքստն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան տեքստերի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:
Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում»7: 

Փոքր դրամա

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում փոքր դրամաները (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: Վիլյամ Սարոյանը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են (սյուժետային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և հանգուցալուծում` խոհական ընդհանրացմամբ):
Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով*, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ նախադրություն փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (ՒՌվՈս-ՍՏվպՓ): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, մանրապատումներ, էպիզոդներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անվերնագիր» փոքր դրաման հրապարակախոսական բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

Գագիկ-Սարգիս Կարապետյանի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

Անահիտ Արփենի «Կացարանը» փոքրիկ սցենար է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, 2004թ.) պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է կործանման գաղափարի և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...

ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:
Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի տիպերը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:
Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի կոնտեքստում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» («Նարցիս», 2006, թիվ 4) փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: Կաֆկայի «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:

ԿԻՆ - Բաժանմունք:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:

ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:

ԿԻՆ – Ոստիկանական:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական միակ հերոսը` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և բնագրային մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը*:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե խոսք չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:
Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, վոդևիլային-ֆարսային դրամատիկական կառուցումներ են:

Հոգեբանական դրամա

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս Էմիլ Զոլայի նատուրալիստական բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի սիմվոլիստական գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին սիմվոլներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին ֆրանսիական գրականության մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` Ժան Կոկտոն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ Թեննեսի Ուիլյամսի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», 1930 թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են մ.թ.ա. 1-ին դարում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է Գրիգոր Չալիկյանի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս սյուրռեալիստական կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

Դավիթ Մուրադյանի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, 2005) պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից թեմա և բովանդակություն են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու սցենարների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

Նորայր Ադալյանի «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005) հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-պատումի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...» (13-14), «...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը» (14):
Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» հեքիաթը.

«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...

ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ» (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ (Փոքր Մհերի միֆը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...» (125):
Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո շարադրանքը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում յամբ, քորեյ տաղաչափությամբ էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու ռիթմական միավորները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է ռիթմի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն ինտելեկտուալ դրամայի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: Թեմաները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ Ժան Ժիրոդուն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից Բերտոլդ Բրեխտը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն պոեզիայի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 
Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր բառի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ նախադասությունների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-հանգավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են Վահան Վարդանյանի պիեսները:

«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006): Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:
Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.&lt;br&gt;
Իմ կյանքը այս Է, առանց պայքարի&lt;br&gt;
Այդ կյանքը՝ չկա (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...
Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական պապիրուսներում ամրագրվեց և նույնիսկ «Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, Նարեկացուն է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ գիր են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

     Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...» (27):
Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3): Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4885</id>
      <timestamp>2011-08-30T07:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="133485">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում գրքերի առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության ենթատեքստն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան տեքստերի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:
Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում»7: 

Փոքր դրամա

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում փոքր դրամաները (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: Վիլյամ Սարոյանը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են (սյուժետային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և հանգուցալուծում` խոհական ընդհանրացմամբ):
Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով*, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ նախադրություն փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (ՒՌվՈս-ՍՏվպՓ): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, մանրապատումներ, էպիզոդներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անվերնագիր» փոքր դրաման հրապարակախոսական բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

Գագիկ-Սարգիս Կարապետյանի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

Անահիտ Արփենի «Կացարանը» փոքրիկ սցենար է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, 2004թ.) պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է կործանման գաղափարի և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...

ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:
Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի տիպերը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:
Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի կոնտեքստում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» («Նարցիս», 2006, թիվ 4) փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: Կաֆկայի «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:

ԿԻՆ - Բաժանմունք:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:

ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:

ԿԻՆ – Ոստիկանական:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական միակ հերոսը` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և բնագրային մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը*:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե խոսք չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:
Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, վոդևիլային-ֆարսային դրամատիկական կառուցումներ են:

Հոգեբանական դրամա

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս Էմիլ Զոլայի նատուրալիստական բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի սիմվոլիստական գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին սիմվոլներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին ֆրանսիական գրականության մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` Ժան Կոկտոն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ Թեննեսի Ուիլյամսի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», 1930 թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են մ.թ.ա. 1-ին դարում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է Գրիգոր Չալիկյանի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս սյուրռեալիստական կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

Դավիթ Մուրադյանի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, 2005) պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից թեմա և բովանդակություն են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու սցենարների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

Նորայր Ադալյանի «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005) հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-պատումի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...» (13-14), «...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը» (14):
Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» հեքիաթը.

«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...

ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ» (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ (Փոքր Մհերի միֆը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...» (125):
Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո շարադրանքը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում յամբ, քորեյ տաղաչափությամբ էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու ռիթմական միավորները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է ռիթմի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն ինտելեկտուալ դրամայի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: Թեմաները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ Ժան Ժիրոդուն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից Բերտոլդ Բրեխտը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն պոեզիայի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 
Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր բառի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ նախադասությունների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-հանգավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են Վահան Վարդանյանի պիեսները:

«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006): Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:
Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.&lt;br&gt;
Իմ կյանքը այս Է, առանց պայքարի&lt;br&gt;
Այդ կյանքը՝ չկա (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...
Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական պապիրուսներում ամրագրվեց և նույնիսկ «Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, Նարեկացուն է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ գիր են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

     Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...» (27):
Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3): Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4886</id>
      <timestamp>2011-08-30T07:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="133681">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: Կաֆկայի «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:

ԿԻՆ - Բաժանմունք:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:

ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:

ԿԻՆ – Ոստիկանական:

1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական միակ հերոսը` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և բնագրային մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը*:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե խոսք չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:
Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, վոդևիլային-ֆարսային դրամատիկական կառուցումներ են:

Հոգեբանական դրամա

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ 19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս Էմիլ Զոլայի նատուրալիստական բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի սիմվոլիստական գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին սիմվոլներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին ֆրանսիական գրականության մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` Ժան Կոկտոն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ Թեննեսի Ուիլյամսի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», 1930 թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են մ.թ.ա. 1-ին դարում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է Գրիգոր Չալիկյանի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս սյուրռեալիստական կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

Դավիթ Մուրադյանի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, 2005) պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից թեմա և բովանդակություն են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու սցենարների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

Նորայր Ադալյանի «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005) հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-պատումի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...» (13-14), «...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը» (14):
Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» հեքիաթը.

«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...

ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ» (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ (Փոքր Մհերի միֆը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...» (125):
Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո շարադրանքը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում յամբ, քորեյ տաղաչափությամբ էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու ռիթմական միավորները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է ռիթմի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն ինտելեկտուալ դրամայի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: Թեմաները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ Ժան Ժիրոդուն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից Բերտոլդ Բրեխտը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն պոեզիայի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 
Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր բառի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ նախադասությունների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-հանգավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են Վահան Վարդանյանի պիեսները:

«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006): Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:
Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.&lt;br&gt;
Իմ կյանքը այս Է, առանց պայքարի&lt;br&gt;
Այդ կյանքը՝ չկա (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...
Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական պապիրուսներում ամրագրվեց և նույնիսկ «Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, Նարեկացուն է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ գիր են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

     Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...» (27):
Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3): Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4887</id>
      <timestamp>2011-08-30T08:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134050">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո շարադրանքը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում յամբ, քորեյ տաղաչափությամբ էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու ռիթմական միավորները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է ռիթմի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն ինտելեկտուալ դրամայի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: Թեմաները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ Ժան Ժիրոդուն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից Բերտոլդ Բրեխտը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն պոեզիայի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 
Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր բառի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ նախադասությունների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-հանգավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են Վահան Վարդանյանի պիեսները:

«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006): Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:
Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.&lt;br&gt;
Իմ կյանքը այս Է, առանց պայքարի&lt;br&gt;
Այդ կյանքը՝ չկա (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...
Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական պապիրուսներում ամրագրվեց և նույնիսկ «Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, Նարեկացուն է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ գիր են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

     Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...» (27):
Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3): Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4888</id>
      <timestamp>2011-08-30T08:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134236">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված թեմաներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է հնչյունների յուրովի նկարչություն: Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,&lt;br&gt;
Գնանք հեռանանք այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ փրկվենք:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է Գուրգեն Խանջյանը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, չափազանցությունների, սյուժեի հումորային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2) կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական ասացվածքը...
Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:» (էջ 65): Արտաքին պլանում ուտոպիայի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես:» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, հեգնանք, ծաղր, սարկազմ, չափազանցություններ, պարադոքսներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, աշուղի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս 18-րդ դարում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի (ընթերցողի - Ա. Ա.) շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

Զորայր Խալափյանի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:
Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005): Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում*: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...» (8):
Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի առասպելը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից պարոդիան է:

Ռուբեն Մարուխյանի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4) տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:

ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4889</id>
      <timestamp>2011-08-30T08:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ա) Ժանրային տեսականին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134415">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին»բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4943</id>
      <timestamp>2011-08-31T04:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="134416">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին» բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4988</id>
      <timestamp>2011-09-03T04:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134558">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին» բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]]

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5017</id>
      <timestamp>2011-09-03T11:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134714">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին» բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]]

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5096</id>
      <timestamp>2011-09-05T07:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134715">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին» բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]]

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5126</id>
      <timestamp>2011-09-06T13:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="134716">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Ժանրային համակարգը» գլխի «Ժանրային տեսականին» բաժինը:

* [[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]]

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

== ա) Ժանրային տեսականին ==

Վերջին 10-15 տարիների ընթացքում հայ գրականության մեջ [[ժանր]]ային ձևերի աշխուժություն է նկատվում: Ժանրային կտրուկ փոփոխություններից, նոր ժանրերի ձևավորումից, ժանրային ներթափանցումներից անմասն չէ նաև արդի հայ [[դրամատուրգիա]]ն:

Դրամատուրգիական սեռի ժանրերը ավանդական բաժանմամբ երեքն են` [[ողբերգություն]], [[կատակերգություն]] և [[դրամա]] (նեղ իմաստով): Այս ժանրերը զարգացման երկար ճանապարհ են անցել և կարծես թե ավարտվել, ամբողջացել են իրենց բազմաթիվ դրսևորումներում: Այսօր որպես անխառն տեսակներ այդ ավանդական ժանրերը գրեթե գործուն չեն:

Մերօրյա դրամատուրգիան մարտահրավեր է նետում ավանդական, կարծրացած ժանրաձևերին և հանդես է գալիս նոր տարատեսակների բազմազանությամբ: Իրավացի է գրականագետ [[Զավեն Ավետիսյան]]ը, երբ գրում է, թե միևնույն ժանրի տեսակավորման գործընթացն առավել «խայտաբղետ» դրսևորումներ է ի հայտ բերում մեր ժամանակներում1: Հենց այդ խայտաբղետությունը պետք է համակարգել, սակայն այս խնդրի վերաբերյալ գրականագիտական լուրջ ուսումնասիրություններ գրեթե չեն արվում: Սա էլ իր պատճառներն ունի: Շատերը դրամատուրգիան լիարժեք գրական սեռ չեն համարում և այն չեն դիտարկում թատրոնից անկախ: Սակայն դրամատուրգիան ևս [[գրականություն]] է, գրական գործընթացի մի մասը և ընթերցման ու [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] վերլուծության անհրաժեշտություն ունի: 

Արդի հայ դրամատուրգիայում ժանրային նոր գծերն ի հայտ են գալիս ինչպես թեմատիկ-բովանդակային, այնպես էլ ձևային կառուցումներում: Նոր ժանրատեսակների առաջացումը նաև ժամանակի պահանջ-պարտադրանք է: Նորագույն փիլիսոփայական, տեսական միտքը, գրական զանազան ուղղությունները թափանցելով [[հայ գրականություն]], նորի առաջացման պատճառ են դառնում:

[[Ժենյա Քալանթարյան]]ը «Ժանրի թարմացման ուղիով» [[հոդված]]ում գրում է. «Արձակագիրների նորագույն սերունդը վերջին մեկ-մեկուկես տասնամյակի ընթացքում '''ստեղծել է նոր, նախորդից որակապես տարբեր գրականություն''', որի փորձը, չհաշված առանձին գրողներին տրված գնահատականները, տեսականորեն չի ընդհանրացվել (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»2: Այսօր դրամաներ հիմնականում գրում են արձակագիրների նորագույն սերնդի ներկայացուցիչները: Եվ պատահական չէ արդի դրամատուրգիայի` ավանդական դրամատուրգիայից տարբեր լինելը, և այդ տարբերությունը ինչ-որ չափով գալիս է արձակում շրջանառության մեջ գտնվող նոր ըմբռնումների` դրամատուրգիա ներթափանցումից: Սակայն դրամատուրգիական ժանրերի դեպքում տեսական ընդհանրացումներ կատարելիս նկատվում է, որ այս թափանցումները որակական և ժանրային այլ առանձնահատկություններ են ուրվագծում:

Ինչպես պոեզիայում և արձակում, դրամատուրգիայում ևս առավել ընդգծված է ժանրաձևերի փոխներթափանցումը: Տարբեր ժանրային դրսևորումներ կարելի է տեսնել մեկ պիեսում, և շատ անգամ որոշելը, թե որ ժանրին է տվյալ ստեղծագործությունը պատկանում, բարդ և դժվարին խնդիր է: Նույնիսկ հեղինակների համար այս խնդրի բարդությունը կա: Որոշ պիեսների ժանրը նշում են հեղինակները, սակայն զավեշտական է, որ հենց դրամատուրգի տված ժանրային բնորոշումը չի համապատասխանում ստեղծագործությանը: Օրինակ` [[Իշխան Մելքումյան]]ի «Ռեժիսորի վերջին փորձը» [[պիես]]ը, [[հեղինակ]]ի կողմից բնորոշվելով որպես կատակերգություն, ոչ մի առանձնահատկությամբ չի համապատասխանում նշված ժանրին: [[Արա Վահունի|Արա Վահունու]] «Շան կյանք»` հեղինակային բնութագրմամբ` ողբերգությունը, այնքան էլ ողբերգություն չէ: Ինչ ողբերգություն, եթե պիեսն ընթերցելիս սկզբից մինչև վերջ ծիծաղում ես: Կարծում ենք, Վահունու «Շան կյանք»-ին առավել բնութագրական կլիներ [[տրագիկոմեդիա]] ժանրանվանումը:

Իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ն «Ուշացողները» դրաման բնորոշում է «ինչ-որ բան վեց պատկերով»3, այսինքն` ինքն էլ հստակ չգիտի, թե [[ստեղծագործություն]]ը ինչ ժանրի է:

Այսօր դրամատիկական գործեր ստեղծում են այն գրողները, ովքեր գրականություն մուտք են գործել արձակով կամ պոեզիայով և տվյալ գրական սեռում հասել են որոշակի արդյունքների. [[Զորայր Խալափյան]], [[Աղասի Այվազյան]], [[Գուրգեն Խանջյան]], [[Կարինե Խոդիկյան]], [[Նելլի Շահնազարյան]], Սամվել Կոսյան, [[Վահան Վարդանյան]] և այլք: Բնական է, որ այս գրողների կուտակած գրական փորձից ինչ-ինչ շերտեր տեղափոխվել են նաև դրամատուրգիական ստեղծագործություն: Խոսքը ոչ միայն բովանդակային-գաղափարական հարցադրումների մասին է, այլ տարբեր սեռերի կառուցվածքային ձևերի ներթափանցումների, քանի որ «հիրավի արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր դարաշրջան»4:

Դրամատուրգիական սեռի ստեղծագործություններին անդրադառնալիս ուրվագծվում են արձակ-դրամատուրգիա և պոեզիա-դրամատուրգիա կառուցվածքային ներթափանցումներ: Ինչ խոսք, ավելի նկատելի են արձակ-դրամատուրգիա ժանրասեռային համադրումները, ինչը պոեզիայի առիթով միանշանակ չէ:

Ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում հանդիպում ենք մի ուշագրավ երևույթի: Գրողներն իրենց իսկ արձակ ստեղծագործությունները ([[պատմվածք]], [[վիպակ]], [[վեպ]]) վերամշակում-վերարտադրում են իբրև դրամատիկական ստեղծագործություն: Այսպես, օրինակ` [[Պերճ Զեյթունցյան]]ը պիեսի է վերածել «Մի նայիր հայելուն» վիպակն ու «Արշակ Երկրորդ» վեպը: Գուրգեն Խանջյանը «Մարդկանց տուն ուղարկիր» վիպակը վերածել է «Ճամփեզրի թատրոն», «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պատմվածքը` համանուն, «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքները` «Պահմտոցի» դրամաների, իսկ «Ավերակների տան պահակը» պատմվածքից «դուրս է բերել» երկու պիես` «Ավերակների պահակները» և «Անտեր շներ»: Նելլի Շահնազարյանը «Թափոր» պատմվածքը վերածել է համանուն պիեսի: Այս հանգամանքը մի կողմից պայմանավորված է արդի դրամատուրգիական երկի վիպական-պատմողական ուղղությամբ զարգացման միտումով, մյուս կողմից` ժամանակակից արձակի գեղարվեստական տարածականության նեղ ընդգրկումով, ինչի հետևանքով հեղինակները կարողանում են արձակում եղած գործողության սահմանները տեղափոխել պիեսի ընձեռած սահմանափակ` բեմական տարածության մեջ: 

Ինչ խոսք, այսպիսի մշակումների հետևանքով որոշակի փոփոխությունների են ենթարկվում տվյալ ստեղծագործությունները: Օրինակ` Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» [[այլաբանություն|այլաբանական]] վիպակը և համանուն դրաման արձակից դրամա ժանրա-սեռային փոխակերպման պատճառով ձևա-բովանդակային կտրվածքով այլ ստեղծագործություններ են: Չնայած թե՛ վիպակը և թե՛ դրաման հիմնական գաղափափարական նույն գիծն ունեն, սակայն դրամայում, ժանրի առանձնահատկությունից ելնելով, Զեյթունցյանը արել է կրճատումներ, ինչի հետևանքով դրամայի գործողություններն ավելի դինամիկ են դարձել: Վիպակն իր հերթին ավելի խոհական և նկարագրական է:
Դրամայից դուրս են մնացել հերոսի` Վիգենի, ծաղկաձորյան հանգիստն ու արկածները երկու կանանց հետ, նրան նվիրված միջազգային կոնֆերանսը, իր անդրադարձի փնտրտուքի համար թափառումները Նորքի երկրորդ զանգվածում, թերթերում հայտարարություն տալը և դրանից ծնված գործողությունների ընթացքը, հոր ու մոր գերեզմանին այցելելն ու նրանց ուղղված Վիգենի ցնորային մենախոսությունը, Ռուսաստան` մորաքրոջ որդու հետ հեռախոսազրույցը, ինչպես նաև հայելու մեջ իր հինգ-վեց տարբեր կրկնակների հետ միևնույն ժամանակ հանդիպումն ու նրանց հետ հարբեցողությունը և այլն:

Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցի» փոքրիկ դրաման [[1998]] թվականին լույս տեսած «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» գրքում զետեղված «Դռներ, աստիճաններ, դռներ» և «Յոթ, վեց կամ ութ» պատմվածքների նորովի մշակում-ռեմիքսն է: Դրամայում, ի տարբերություն պատմվածքների, ավելացել են Թիկնոցավորի, Գոմիկի [[կերպար]]ները, Զինվորականն իր նվագախմբի ուղեկցությամբ և հերոսի զրույցը մահացած հոր ու մոր հետ: Նվագախումբն աշխուժություն է մտցնում գործողությունների մեջ և դրամայի ընդհանուր կառուցվածքում բազմազան խաղարկումներ է ապահովում: 

Արձակի` դրամատուրգիա փոխակերպման կերպն են կիրառել նաև [[Ալվարդ Պետրոսյան]]ը` «Ես մի ծառ եմ ծիրանի» և [[Կարինե Խոդիկյան]]ը` «Վերջին գնչուն» երկերում:
 
Այսպիսի մշակումները եթե արձակում առկա տրամադրությունները և շրջանառվող խնդիրներն են ի հայտ բերում, մյուս կողմից ժամանակակից արձակի ու դրամատուրգիայի սերտ միասնականությունն են հատկանշում, այնուհանդերձ դրամատուրգիական երկում, կառուցվածքային առումով, սոսկ նոր մանրագծեր են ի հայտ բերում և ամբողջականության մեջ նոր չեն:

Արձակ-դրամատուրգիա փոխակերպումների արդյունքում մեկ այլ հետաքրքիր երևույթի ենք հանդիպում: Որոշ գրողների կողմից փորձեր են արվում այս երկու սեռերի միաձուլման հիբրիդը ստեղծել: Պերճ Զեյթունցյանը «Գողացված ձյուն» դրամատիկական վեպը ստեղծել է վերը նշված փորձարկում-փորձարարության մեթոդով: Այս կերպ նկատվում է նոր ժանրի կառուցման ճիգ, որը սակայն չի ամբողջանում: 

Այս մոտեցումը կա նաև [[համաշխարհային գրականություն|համաշխարհային գրականության]] մեջ: Սերբ գրող [[Միլոռադ Պավիչ]]ն իր վեպերում առանձին հատվածներով հաճախ է կիրառում [[դիալոգ]]ներ ու [[ռեմարկ]]ներ, որոնք վեպում մասնակի արժեք ունեն, առանձին և միևնույն ժամանակ օրգանապես կապված միավորներ են և գիտակցվում են իբրև վեպի մաս: Համադրումն այնպիսին է, որ վեպի ամբողջականությունը չի քանդվում (Տե՛ս «Աստղային պատմուճան», Երևան, [[2006]], և «Бумажний театр», Москва, [[2008]]): Ռուս գրող [[Աննա Բերդիչևսկայա]]ն «Մասխարա» ստեղծագործության մեջ գործողությունների վիպական ընթացքն ընդմիջարկում է դրամատուրգիական երկխոսություններով5:

Զեյթունցյանի «Գողացված ձյունը» և Այվազյանի «Մանչերը» մի փոքր այլ մոտեցման արդյունք են: Հայ գրողները հակառակ ուղղությամբ են շարժվել: Նրանք վիպական հսկայական տարածությունը, ընդգրկումն ու ճյուղավորումները փորձել են արտահայտել դրամատիկական կառույցի ձևով, և ոչ թե դրամատիկական կառույցն են օգտագործել վեպում. ստացվել է մեծահասակին երեխայի կոշիկ հագցնելու պես մի բան: Ուստի փորձը մնացել է փորձարարության մակարդակում:

Դրամատուրգիական երկի վիպականացման արդյունք է նաև [[մոնոդրամա]]յի ժանրի կայացումը: Եթե համաշխարհային գրականության մեջ մոնոդրաման ի հայտ եկավ դեռևս 1930-ական թվականներին, որպես դրամայում [[հերոս]]ի մենախոսությունից անջատված ու ամբողջացած երևույթ ([[Ժան Կոկտո]]` «Ձայն մարդկային», [[Պատրիկ Զյուսկինդ]]` «Կանտրաբաս» և այլն), ապա հայ գրականության մեջ մոնոդրամայի երևումները նոր են:

Ժանրաձևերի մեր առանձնացումները պայմանական են, քանզի կան պիեսներ, որոնք կարող են մի քանի ժանրի առանձնահատկություններ ունենալ: Նման դեպքերում սահմանները հստակ չեն: Մոնոդրաման կարող է նաև [[հոգեբանական դրամա]] լինել, փոքր դրաման հաճախ փոքր է ոչ թե արժեքով, այլ հերոսների քանակով, և բացի այդ` կարող է լինել [[աբսուրդի դրամա]] կամ նոր դրամա և այլն: Ամեն դեպքում մեր բաժանումը, որքան էլ առավել աչքի ընկնող հատկանիշների ընդհանրություններով է պայմանավորված, հարաբերական է, պայմանական:

'''Մոնոդրամա'''

Մոնոդրաման (մենադրամա, մեկ հերոսի թատրոն և այլն) դրամատուրգիական արդի ժանրատեսակներից թերևս ամենաընդգծվողն ու տարբերակվողն է: Այն իրենից ներկայացնում է մեկ հերոսի մենախոսություն-դրամա: Մոնոդրամայի ժանրի պիեսները հիմնականում խոսքային կառույցներ են և բնական է, որ [[դրամատիզմ]]ը ասելիքի տիրույթում է հասունանում: Ուստի պատահական չէ, որ գործողությունը այս ժանրի դրամաներում բացակայում է կամ գրեթե բացակայում է, և դրամատիկական երկը դառնում է արձակին բնորոշ խոսքային, խոհական, ուղղահայաց կառուցում: Ժենյա Քալանթարյանը ճիշտ է նկատում, որ մենախոսական ժանրում «բախման, հակադրության միայն մի կողմն է ներկա, մյուս կողմը բացակայում է», սակայն հետագա դատողության հետ, թե ըստ այդմ «'''դրամատիկական իրավիճակի զգացողությունը''' թուլանում է (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)»6, դժվար է համաձայնել: Բանն այն է, որ մոնոդրամայի ժանրով ստեղծագործելիս հեղինակը ակամա շեշտը դնում է դրամատիզմի զգացողության վառ արտահայտված ցուցանման և ոչ թե գործողությունների դրամատիկ զարգացման ընթացքի վրա: Մենախոսության ժանրը ստեղծում է դերասան-հերոս և հանդիսատես-ընթերցող հարաբերության մտերմիկ վիճակ, հանդիսատես-ընթերցողը ակամա անմիջական շփման մեջ է մտնում դերասան-հերոսի հետ, և կյանքի երևույթների, դերասան-հերոսի անձնական, միակողմանի (ըստ այդմ պարզ է, որ ավելի սրված ու բևեռացված) ընկալումը ավելի է կլանում հանդիսատես-ընթերցողին, և մենախոսողի հուզական ու դրամատիկ լարված հոգեվիճակը անմիջական հասցեատիրոջն է փոխանցվում:

Մոնոդրամայի ժանրի առանձնահատկություններից է խոսքի վիպական զարգացումը, ինչը պայմանավորում է '''դրամատիկական իրավիճակի զգացողություն''' և մոնոդրամայի գերխնդիրը հենց այդ զգացողությունը խոսքով հասցեատիրոջը փոխանցել-հասցնելն է (ոչ թե գործողությամբ ցույց տալը):

Մոնոդրամա ժանրաձևի պիեսներ են [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Մարդկանցից այն կողմ», [[Անահիտ Թոփչյան]]ի «Մենախոսություն գժանոցում», [[Տիգրան Բալայան]]ի «Սովորական պատմություն», [[Երվանդ Մանարյան]]ի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում», [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս», «Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված», «Տականքի խոստովանությունը», [[Նելլի Շահնազարյան]]ի «Թափորը» և այլն: Մի հետաքրքիր զուգադիպություն-նմանություն: Ռաֆայել Նահապետյանը, Տիգրան Բալայանը, Երվանդ Մանարյանը և Ալեքսանդր Թոփչյանը («Տականքի խոստովանությունը») հեռախոսի հետ կապված հնարանք են կիրառում իրենց մոնոդրամաներում: Առաջին երկուսը դիալոգային հատվածներով հեռախոսազրույց են ներկայացնում, և որոշ իմաստով մենախոսական դրաման դադարում է մենախոսություն լինել: Երվանդ Մանարյանի պիեսում հեռախոսազրույցը միակողմանի է ներկայացվում, բայց հերոսի երևակայության ծնունդ գործող անձինք են հայտնվում պիեսի տեսարաններում, եռանդուն զրույց է ծավալվում նրանց միջև, մենախոսության կամ մեկ հերոսի-դերասանի թատրոնի կառուցվածքն ինքնին խախտվում է: Սակայն այս պիեսները որպես այլ ժանրի դրսևորում առանձնացնելը, կարծում ենք, սխալ է:

Ընդհանուր այս օրինաչափությունները յուրաքանչյուր դրամատուրգի ստեղծագործությունում ստացել են առանձնակի դրսևորումներ և պայմանավորել դրամատիկական երկի գեղարվեստական արժեքը: Դա ավելի ակնառու դարձնելու համար անհրաժեշտ ենք համարում հպանցիկ քննել մի քանի` մեր կարծիքով համեմատաբար հաջողված մոնոդրամաներ:

'''Ալեքսանդր Թոփչյանի «Տականքի խոստովանությունը» («[[Գարուն]]», [[2005]], թիվ 6)''' մոնոդրաման, ժանրին բնորոշ վիպական զարգացում ունի: Սակայն ամեն մենախոսություն չէ, որ մոնոդրամա է: Այս ժանրը ներքին հոգեբանական բախումների, ներանձնական իրավիճակների առատ հոսք է ենթադրում: Այս տեսանկյունից Թոփչյանի պիեսում թերացումներն ակնհայտ են: Հերոսը հոգեբանական խորք չունի, և նրա խոստովանությունը մերկապարանոց պատումի է վերածվում: Խոստովանելով մեղքերը` նա իր կյանքի պատմությունն է անում և նշում, որ եղել է հարբեցող, խաղամոլ, թմրամոլ: Սակայն խոսքով նշել-անցնելը բավարար չի կարող լինել, ավելի կարևոր է, թե հերոսը ինչ ներքին ապրումներ է ունեցել այդ ժամանակ, ինչ իրավիճակում է եղել, ինչ զգացողություններ է ունեցել: Սա է, որ մեր կարծիքով,  Ալ. Թոփչյանը չի կարողացել ցույց տալ: Գուցե միակ հերոսի կերպափոխումների միջոցով` հարբեցողի, թմրամոլի, խաղամոլի դերերում ի հայտ բերելով, ավելի շատ բան կարողանար '''ցույց տալ''', և ասելիքն ավելի շուտ տեղ կհասներ:

Ընդհանուր առմամբ` մոնոդրամաներին բնորոշ է գործողության պակասը. գրողն այդ բացը պետք է լրացնի կերպարաստեղծմամբ: Մեկ հերոսի բազմազան դրսևորումները նպաստում են մոնոդրամայի հաջողվածությանը և դինամիկ բնույթ են հաղորդում վերջինիս: Ալ. Թոփչյանի հերոսը խոսքային զարգացում ունի, բայց իբրև ներկայություն հոգեբանական վիճակները ի ցույց դնող, թերի է, քանի որ դրամատուրգիայում հերոսը նախ և առաջ [[գործող անձ]] է:

Ալ. Թոփչյանը պարոդիկ հետաքրքիր հնարք է կիրառում կերպարակերտման ժամանակ: Տականքը, ով զուրկ է ամեն մարդկային վեհ ու բարոյական հատկանիշներից և գռեհիկի կրողն է, մաքուր [[հայերեն]]ով և քաղաքակիրթ կերպով է մեղքերը խոստովանում. «''Այո Տեր, ես մեղավոր եմ, ես իսկապես հանցագործ եմ, ավելին` ոճրագործ, եղեռնագործ... Այո, կասեմ, չեմ վարանի... Ես զազրելի, եղկելի, եպերելի, նողկալի, պժգալի, քստմնելի արարած եմ...''» (42), իսկ երբ խոստովանության ժամանակն անցնում է, և նորից կյանքն է առջևում, նա նույն անտակտ տականքին բնորոշ ձևով է խոսում. «''Այ ըսենց կկզըցնեմ սաղիդ՝ վերև ու ներքև... Հըմի հասկացա՞ք, որ մեր դեմ խաղ չկա''» (49):

«Տականքի խոստովանությունը» բովանդակային առումով արդիական է: Դժվար չէ ի դեմս Տականքի տեսնել մոտ անցյալի և այսօրվա շատ պետական գործիչների: Այս առումով հեղինակին հաջողվել է ինչ-ինչ փաստերի (մոմի բիզնես, վառելիք-էներգիայի գաղտնի վաճառք, հայ կնոջ դուբայական ու թուրքական օգտագործումը որպես պետական անձի բիզնես, կաշառակերություն և այլ այլասերումներ) համադրմամբ մոտ անցյալի ժամանակային, կենսական և քաղաքական նկարագիրը տալ, ինչը պիեսի շահեկան կողմերից է:

Պիեսի ավարտը թերևս արհեստական է ստացվել: Ալ. Թոփչյանը դերասան-հանդիսատես սահմանը խզում է. «''Սպասեք, սպասեք, էս ո՞ւր, ներկայացումը չի ավարտվել''» (50),- դահլիճից դուրս եկող հանդիսատեսին ուղղակի դիմում է հերոսը: Սա հետմոդեռնիստներին բնորոշ հնարանք է, որի ակունքն է «կյանքը թատրոն է, մարդիկ դերասան» փիլիսոփայությունը:

'''Խաչիկ Չալիկյանի «Ջայլամը ասֆալտի վրա» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005)''' պիեսի հերոսուհին գիտակցում է, որ խաղում է և ուղղակի դիմում է հանդիսատեսին. «''–Լռություն, խնդրում եմ... Ձեր բուռն ծափերին պարտավորված չեմ պատասխանել շնորհակալական խոսքով: Ձեր տարակուսած լռությունը առավել սրտովս է''» (էջ 83):

Այստեղ Չալիկյանը կնոջ մենախոսությունը ներկայացնում է աղբարկղի ներկայությամբ: Սակայն սույն մոնոդրամայի հերոսուհին անտուն («բոմժ»), թափառաշրջիկ կամ մուրացիկ չէ, այլ` «''Աղբարկղի կողքին կանգնած է դեռևս երիտասարդ հերոսուհին: Գեղեցիկ է, հագնված է համեստ, բայց տպավորիչ''» (էջ 83): Հերոսուհին որպես անձի է վերաբերում աղբարկղին. «''Նախ տեսնենք, թե ինչ անակնկալ է այսօր ինձ պարգևելու իմ հավատարիմ աղբարկղը: Ողջո՛ւյն, Մադլեն... Թույլ կտա՞ս այս գիշեր քեզ այդ անունով կոչել...''» (էջ 83): Ի՞նչ է ստացվում, որ արժանի մարդ չկար և աղբարկղն է լսող ականջ, հոգատար, հարազատ, զրուցընկեր: Մի՞թե մարդն այսօր բարոյական այդքան ցածր նկարագիր ունի և այդքան արժեզրկվել է: Այս խնդրադրումն ունենալով հիմքում` կարելի է ասել, որ պիեսը ձախողված է: Երևի թե ուրիշ մեթոդ պիտի ընտրեր հեղինակն իր հերոսուհու ապրում-զգացումները պատկերելու և պիեսում արծարծվող շատ կարևոր հարցադրումները բարձրացնելու համար: Այդ կարևոր հարցադրումներից է աղբարկղում [[գիրք|գրքերի]] առկայությունը, որը մշակույթի այսօրվա վիճակի նկարագիրն է և մարդկանց հոգևոր սննդի բացակայության [[ենթատեքստ]]ն ունի: Նաև աղբի որակի մասին հերոսուհու դատողությունները, որոնք գաղափարական առումով արդիական հնչեղություն ունեն. «''Ամեն աղբակույտ չի կարելի քչփորել: Նախ պետք է աղբը տարբերակել կարողանալ: Անշուշտ աղբի որակն այսօր շատ է ընկել... Ինչպես և արվեստի մյուս բնագավառները: Բայց դա ինձ չի հուսահատեցնում: Ընդհակառակը` ծանակում է, որակյալ մարդիկ շատացել են: Արժանավոր մարդը թշվառ է, նրա արտադրած աղբը` անորակ''» (էջ 84):

Պիեսը նաև քաղաքական ենթատեքստ ունի, որը երևում է ՀՀ Սահմանադրության և կուսակցությունների մասին հերոսուհու մի քանի դատողություններում: Չալիկյանն այստեղ հետաքրքիր հակադրություն է ստեղծում, հերոսուհու քաղաքական շեշտվածություն ունեցող սևեռուն մտքերին միանգամից հաջորդում են շեքսպիրյան [[տեքստ]]երի ընթերցումներ: Թերևս նպատակը քաղաքականության նյութական և մշակութային հոգևոր արժեքների անհավասարակշռությունը և այդ երկուսի անհամատեղելիությունը ցույց տալն է: Գուցե մեր իրականության մեջ բարոյական արժեքները քայքայվել են ու մնացել գրքերի էջերո՞ւմ:

Պիեսի ավարտը թույլ է: Նախ խոսում է աղբամանը` Մադլենը, որը բեմում երևի պիտի ձայնագրությամբ հնչի, այնուհետև հաջորդում է հերոսուհու` հեղեղ հիշեցնող խոսքը: Երևի հեղինակը ցանկացել է փոքր տարածքում շատ բան ասել, այնուամենայնիվ, մեր տպավորությամբ, դա նրան չի հաջողվել, և ստացվել է իրարից անջատ մտքերի մի շարան:

Ընդհանրապես, մոնոդրաման ընթերցանության տեսանկյունից խոհական-վերհուշային պատմվածքին բնորոշ հատկանիշներ ունի, սակայն որպես դրամատիկական երկ` բեմադրության ժամանակ, ինչպես մի առիթով նշում է Ս. Փանոսյանը` «''իսկապես, դերասանական կարողությունների լիարժեք բացահայտման մեծ հնարավորություններ է ընձեռում, բայց միաժամանակ բարձր օժտվածություն պահանջում''»7: 

'''Փոքր դրամա'''

Հայ արդի դրամատուրգիայում իրենց բազմազանությամբ ու քանակով աչքի են ընկնում '''փոքր դրամաները''' (եզրը պայմանական է - Ա. Ա.), որոնք մեկ գործողությամբ և սակավաթիվ գործող անձանցով երկեր են: [[Վիլյամ Սարոյան]]ը դրանք համարում էր փոքր խաղեր8:

Փոքր դրամաներն ավելի մոտ են պատմվածքի ժանրին, քան դրամատիկական երկին: Ճիշտ է, ձևակառուցվածքային տեսանկյունից դրանք զուտ դրամատուրգիական ստեղծագործություններ են (խաղ, ռեմարկ, դիալոգ), սակայն բովանդակային առումով դրանք պատմվածքներ են ([[սյուժե]]տային գիծ, սեղմ գեղարվեստական տարածություն, ընդգծված կերպարներ, բայց հերոսի բացակայություն և [[հանգուցալուծում]]` խոհական ընդհանրացմամբ):

Պատմվածքին բնորոշ հակադիր բևեռների բախման բացակայությունը ընդգծվում է նաև փոքր դրամայում: Գրողն իր առջև դնում է մտքի կծիկը և աստիճանաբար փորձում բացել այն: Այնինչ, «''դրամայում գեղարվեստական միտքը շղթայվում է հարցերի և պատասխանների միջոցով, ինքն իրեն քննադատում է, շարժվելով ոչ հանդարտ, այլ առանց ընդհատումի ընթանալով, հսկայանալով, կռվով գրավելով յուրաքանչյուր հաջորդ աստիճանը: Սրա հետ միասին դրամայի կառուցվածքում կան նաև բազմաթիվ նրբակառույց հատկություններ. հանգույց, հանգուցալուծում, դեկորացիա և այլն''»9: Արդյունքում փոքր դրամաներում դրամատիկական պայթյուն տեղի չի ունենում: 

Եթե դրամատուրգիական երկի բովանդակային կառույցը ընթանում է նախադրություն-զարգացում-բախում-բեկում-հանգուցալուծում մոդելով, ապա փոքր դրամայի պարագայում այս ճանապարհին բացակայում են դրամատիզմը կրող երկու (բախում, բեկում) կարևորագույն կետերը, իսկ [[նախադրություն]] փոխարինվում է սկիզբով, հանգուցալուծումը` ավարտով (финал-конец): Ստացվում է սկիզբ-զարգացում-ավարտ, որն էլ հիմնականում արտահայտվում է հեղինակային պատումի ձևով և կերպարների բնավորությունների զարգացման միջոցով: Այս դրամաները սովորաբար չեն ունենում ընդգծված հերոսներ. կան նաև այնպիսիները, որ անգամ չունեն ամբողջական կերպարներ:

Փոքր դրամաների կառուցվածքին հատկանշական է պատկերների սակավությունը: Գործողությունների և պատկերների սակավությունն ու խիստ մասնակիությունը հանգեցնում է դրամայի գեղարվեստական տարածքի ու ժամանակի չափազանց նեղացման: Այս դրամաների հիմքում ընկած են կյանքի փոքր դրվագներ, իրադրություններ, [[մանրապատում]]ներ, [[էպիզոդ]]ներ: Փոքր դրամաներն աչքի են ընկնում ասելիքի ամբողջականությամբ, բայց այդ ասելիքի միակողմանիությունը կամ, ավելի ճիշտ, առանձնացումը հանգեցնում է կենսական դաշտի նեղ ընդգրկունության: Սա մի կողմից լավ է, քանի որ հեղինակը կարողանում է խուսափել ցանքուցրվածությունից, մյուս կողմից թերանում է այն իմաստով, որ կենսական մանրամասների, մանր զգացողությունների առատության մեջ շատ անգամ կորչում է ասելիքի հիմնական իմաստը:

Նշենք, որ որպես փոքր դրամա առանձնացրել ենք այն պիեսները, որոնք նախևառաջ ժամանակային առումով են փոքր և մինչև մեկ ժամ տևողություն կունենան բեմադրվելիս:

[[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անվերնագիր» փոքր դրաման [[հրապարակախոսություն|հրապարակախոսական]] բնույթ ունի, և վարչապետ-ինժեներ, վարչապետ-դոկտոր, վարչապետ-պրոֆեսոր հարաբերությունների մեջ այսօրվա քաղաքական իրավիճակների խտացման փորձ է:

[[Գագիկ-Սարգիս Կարապետյան]]ի «Քիլլեր»-ը քիլլեր-Գրիգոր Սողոմոնյան, քիլլեր-Սերգեյ, Գրիգոր Սողոմոնյան-Սերգեյ կոնֆլիկտային հակասությունների մեջ մարդու բարոյականության խնդիրն է արծարծում, որի հիմքում առկա է մարդկային արժանիքների խիստ քննությունը:

[[Անահիտ Արփեն]]ի «Կացարանը» փոքրիկ [[սցենար]] է` կառուցված պոետ-կին սիրային հարաբերությունների և կյանքը նրանց աչքերով ընկալելու հիման վրա:

[[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն» աչքի է ընկնում գոյաբանական ատաղձով, որը այլաբանորեն կերտված թագավորի և ծաղրածուի կերպարների հակադրությամբ փիլիսոփայական` համլետյան «լինել-չլինելու» հայտնի խնդրի շուրջն է ի վերջո ծավալվում:

'''[[Աղասի Այվազյան]]ի «Բիլիարդ» («Դրամատուրգիա», թիվ 6-7, [[2004]]թ.)''' պիեսն իր գեղարվեստական տարածաժամանակային առանձնահատկությամբ լինելով փոքր դրամա, մեծ ընդգրկումներ ունի ներքին բովանդակային տիրույթում: Առաջին հայացքից պիեսի կառուցումը պարզ ու հասարակ է թվում (բիլիարդի սեղանի շուրջ ծավալվող մի փոքրիկ դեպք), բեմական ինչ-որ անսովոր ձևավորում չկա, բայց Ա. Այվազյանը կարողացել է կյանք դնել այդ փոքրիկ պատմության հիմքում, մարդկային հարաբերությունները քննել մտավորական-գրողի տեսանկյունից, մերօրյա խառնակ ժամանակներում մարդու կորուստն զգալ ու ընդգծել և այդ ամենը ցույց տալ կերպարների բնավորություններում առկա հատկանիշների և երկխոսությունների միջոցով: Այս տեսանկյունից դիտարկելիս «Բիլիարդ» պիեսում տարածաժամանակային նեղ սահմանը ուղղահայաց՝ խորքային զարգացում ունի:

Այվազյանին հաջողվել է բնավորություններ կերտել և իրադարձություններն այնպես դասավորել, որ բնականոն լինեն. հստակ է պատճառահետևանքային կապը և մեղադրելի չէ ոչ մի հերոս. նրանց ինքնապաշտպանական կենսական իմունիտետը պետք է կուլ տար միակ անմեղին: Հասարակության «որդնածությունն» է ընդգծում հեղինակը, ինչն էլ դեպքերին այսպիսի զարգացում է պարտադրում:

Ուշագրավ է, որ դրամատիզմը ոչ թե կործանվող հերոսի շուրջ է ձևավորվում, այլ գործողության, իրավիճակի, դեպքերի զարգացման մեջ է դրված՝ մի կոմպոզիցիա, որն Այվազյանին անշուշտ հաջողվել է, հակառակ պարագայում պիեսը կկրեր սենտիմենտալ, շինծու բնույթ: Սրանից բխում է '''կործանման գաղափարի''' և ոչ թե գլխավոր գործող անձի` Դատարկաշրջիկի կենտրոնական լինելը: Այս է պատճառը, որ գործող անձանցից յուրաքանչյուրը բնավորության մեկ գիծ է մարմնավորում, հերոսները անդեմ են ու կերպարային արժեք չեն ստանում: Իմաստավորվում է երևույթը, հանգամանքը, կերպը, վիճակը, որ առկա է մարդու շուրջը, ինչն էլ սույն պիեսի հաջողվածության հենքն է:

Պիեսի բովանդակային հիմքում ընկած է բիլիարդի սեղանի շուրջ հավաքված տարատեսակ մարդկանցից անմեղագույնի կործանումը: Ա. Այվազյանը կարողացել է մարդկային այնպիսի բնավորություններ ստեղծել, որոնց համար ուրիշի կյանքը գրոշի արժեք չունի, և ունակ են ամեն քայլի գնալ, անգամ դիմացինի հոգևոր արժեքները տրորելու գնով: Փոքրիկ հասարակություն է ստեղծում հեղինակը. Կլոուն (քրեական հեղինակություն), Գնդապետ (Պետանվտանգության նախկին աշխատակից), Մարա (Կլոունի պոռնիկ ընկերուհին), Վոբլ (գող ռեցեդիվիստ) և Դատարկաշրջիկը, որը ոչ մեկին չի խանգարում իր ներկայությամբ: Վերջինս հենց չխանգարելու պատճառով է զոհ գնում այդ հասարակության կործանարար ուժին, անմեղի մեղավորությունը անմեղության մեջ է: Այստեղ ուշագրավ է, որ բիլիարդի շուրջ խմբվածներից կենտրոնական դեմքեր են քրեական հեղինակությունը և նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»: Հասարակության ապականումը նրանցից է սկսվում, և միշտ այդպես է եղել.
 
ԳՆԴԱՊԵՏ - ...Քանի՞ անգամ եմ քո աֆյորաները ծածկել... Առանց ինձ Սիբիրում կսառեիր-կսատկեիր...&lt;br&gt;
ԿԼՈՈւՆ - (բարիշ, ժպտադեմ): Գնդապետ ջան... Մենք յուրայիններ ենք, իրար միշտ կհասկանանք... (Ծաղրանկարիչին.) Ի՞նչ ա... Կարո՞ղ ա նեղացնում ես մեր Գնդապետին... (էջ 12):

Ի՞նչ է ստացվում, պետական այրը և հանցագործը իրար սատա՞ր են կանգնել(ում), ուստի նույնանում են և դեռ սուրճ էլ կխմեն, բաղնիք էլ կգնան, պետական մակարդակի որոշումներ էլ կկայացնեն... Այսպես եղել է դեռևս անհիշելի ժամանակներից, բայց, եթե մարդկային բարոյականությունը դրդում է գոնե քողարկել նման անպատկառությունները (մեղմ ասած), ապա նոր ժամանակներում նոր իշխանություների «շնորհիվ» բացեիբաց բոլորի աչքի առաջ է կատարվում այն, ինչ-որ ընդհանրապես չպիտի լիներ... Աղասի Այվազյանը քաղաքական թեմա չի ընտրում, և բովանդակության ենթատեքստում են արծարծվում վերը նշված քաղաքական խնդիրները:

Ու այս մթնոլորտում թվում է մտավորականը պետք է «իրերն իրենց անունով կոչի»: Սակայն այսօրվա մտավորականն էլ նեխում է տիրող միջավայրում: Այվազյանը, ստեղծելով Դերասանի և Ծաղրանկարիչի [[տիպ]]երը, ընդգծում է առաջինի շողոքորթ, քծնող բնույթը, երկրորդի՝ կամակատար, խամաճիկ էությունը: Հայ մտավորականը կորցնում է իր դիմագիծը տիրող անմարդկային հարաբերությունների քաոսում. «''Դո՞ւ... Դո՞ւ... Լակո՛տ... Դու է՞լ ռիսկ ես անում... Երկիրն էիր ծաղրում հեղինակությանդ համար, մոդայի համար... Մարդիկ կարծում էին՝ դիսիդենտ ես... Ճշմարտության, արդարության պաշտպան... և չէին կարող պատկերացնել, թե ինչպես էիր կուչ եկել իմ կաբինետում, լալկան աչքերով դանոս էիր գրում ընկերներիդ վրա...''» (էջ 11): Եվ սա մտավորականի երեսին է նետում նախկին «ԿԳԲ-ի գնդապետը»:

Պիեսի ավարտի այվազյանական կառուցումը միտված է կյանք-թատրոն սահմանաբաժանի խզմանը: 

«''ՎԿԱ՝ ՀԱՆԴԻՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ՄԻՋԻՑ – Սպասե՛ք... Ե՛ս եմ վկան... Ես եմ իսկակա՛ն վկան... Ես տեսա ամեն ինչ... Ես տեսել եմ ամեն ինչ... Եվ ես տեսնելո՛ւ եմ ամեն ինչ''» (էջ 16):

Հետմոդեռնիզմին հատուկ այս հնարանքը տարբեր կիրառումներ է գտել արդի հայ դրամատուրգիայում: Առկա են երկարաբանություններ, հանդիսականների կողմից բազմազան միջամտություններ, գործող անձանց (դերասանների) գիտակցումը, որ իրենք թատրոնում են, որ խաղում են, ուղղակի դիմումը հանդիսատեսին և այլն: Աղասի Այվազյանը չի մանրանում այսպիսի բազմազան դրսևորումներով և փոքրիկ գեղարվեստական հնարանքի միջոցով՝ հանդիսականների միջից մի դերասանի միջամտության հղացումով, պիեսի [[կոնտեքստ]]ում ըմբռնելի է դարձնում կյանքի և թատրոնի փոխներթափանցումները: Կարևոր չէ, թե ինչ գործողության է դիմում և ինչ է խոսում միջամտողը, կարևորն ու իմաստակիրը սույն պիեսում հենց միջամտությունն է:

'''[[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Զգույշ, դռները բացվում են» («[[Նարցիս]]», [[2006]], թիվ 4)''' փոքրածավալ դրաման յուրօրինակ հղացք-կառույցով է աչքի ընկնում:

Հղացումը կնոջ ինքնախոստովանությունն է, մարդու` ինքն իր դեմ մղվող պայքարը: [[Ֆրանց Կաֆկա|Կաֆկայի]] «Դատավարության» հայտնի Յոզեֆ Կ-ի նման, կինը հայտնվում է բաժանմունքում, փակվում մի սենյակում, ուր երկու գրագիր կա և ժամացույց, իսկ ելք չկա: Եթե Կաֆկայի հերոսը չգիտեր ինչու է ձերբակալվել, ապա Խոդիկյանի հերոսուհին չգիտի նաև, թե որտեղ է.

«1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Եվ ուրեմն` ո՞ւր են ձեզ բերել:&lt;br&gt;
ԿԻՆ - Բաժանմունք:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ - Էլ ինչո՞ւ եք հարցնում:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – (նստած տեղում հարմարվում է, շփելով դաստակը): Կարծում ես, այս ամենը նորմա՞լ է բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նայած` ինչ բաժանմունքի համար:&lt;br&gt;
ԿԻՆ – Ոստիկանական:&lt;br&gt;
1-ին ԳՐԱԳԻՐ – Նախ` սա քո իմացած բաժանմունքը չէ, երկրորդ...» (էջ 46):

Եթե Խոդիկյանի պիեսի սույն հղացքը որոշակի կաֆկայական տրամադրություն է հիշեցնում, ապա հետագա զարգացման տեսանկյունից խիստ առանձնանում է Կաֆկայի առաջադրած շրջապատի մշտական անհեթեթության հանգամանքից, և «Զգույշ, դռները բացվում են» դրամայի կենսական '''միակ հերոսը'''` Կինը ի հակադրություն Յոզեֆ Կ-ի, փորձում է իր մեղքը փնտրել:

Հենց կենսական միակ հերոսի ինքնախոստովանանքն ու իր ես-ի դեմ պայքարն էլ պիեսին մոնոդրամային բնորոշ հատկանիշներ է տալիս: Սակայն Խոդիկյանի այս դրաման մոնոդրամա չէ այն իմաստով, որ առկա են այլ գործող անձեր և փոքր դրամա է իր ժամանակային տևողության իմաստով և [[բնագիր|բնագրային]] մակարդակներում:

Պիեսի մյուս գործող անձինք` 1-ին Գրագիր, 2-րդ Գրագիր, հերոսի երևակայության ծնունդ են, և գործում են հերոսի երևակայական ժամանակի մեջ: Պատահական չէ, որ ֆինալում անհետանում են թե՛ վերոհիշյալ հերոսները և թե՛ պատից կախ ժամացույցը:

Կինը իր մեղավորության փնտրտուքի մեջ հիշում է այն արարքները, որոնք չարիք են ծնել (սիրեցյալի հետ դժբախտ պատահար, ընկերուհու ինքնասպանություն, դեռ չծնված երեխային ոչնչացնելը...): Պարզվում է` սրանք ավելի շուտ ոչ թե հատուկ դիտավորության, այլ անտարբերության հետևանք են: Անտարբերությունն ու անուշադրությունը մարդուն հեռացրել են իր էությունից այնպես, որ նա չի հիշում, չի լալիս... և գերհագեցած առօրյայում մի տեսակ ռոբոտի է վերածվում. «''...ես ինձ վարժեցրել եմ չհիշելուն... ես չպիտի հիշեմ... ...հիշեցի` ինչքան վաղուց է չեմ արտասվել...''» (էջ 49): Ժամանակակից մարդու զգացողությունների անհետացման կամ բթացման այսկերպ դրսևորումների առատությունը Կարինե Խոդիկյանի համար հիմք են հանդիսացել այսպիսի ընդհանրական տիպ ստեղծելու: 

Այս փոքրիկ` իրադրություն պատկերող պիեսն ունի նաև փիլիսոփայական շաղախ` մարդն ի սկզբանե անջրպետված երկու ես ունի. «''Միայն ինձ կարող եմ ասել` ինչ ուզենամ... բայց դուք ի՞նչ գործ ունեք իմ ու իմ միջև...''» (նույն տեղում):

Կառուցվածքային առումով «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքր դրաման աչքի է ընկնում ռեմարկների առատությամբ, որն այս դեպքում պիեսի գործողության մասն է ապահովում և ճշգրիտ համադրվում է ոչ միայն հերոսի գրեթե մենախոսությանը, այլև հոգեբանությանն ու առկա իրավիճակին:

Երևակայական կերպարները` գրագիրները, գրեթե [[խոսք]] չունեն, բայց երկխոսություն են զարգացնում, քանզի բախման մի բևեռ են դառնում և ապահովում են գործողության զարգացման շարժն ու դինամիկան: Ի տարբերություն նրանց` հերոսուհին ներկա է, բնավորություն է դրսևորում, ունի հագեցած խոսք, ինչպես նաև իրավիճակին բնորոշ ենթագիտակցական զեղումներ:

Թերևս Աղասի Այվազյանին և Կարինե Խոդիկյանին հաջողվել է այս փոքր դրամաներում բացահայտել կյանքի բազմաշերտությունը: Ճիշտ է, Այվազյանի պիեսն ավելի հաջողված ու դինամիկ է: Այստեղ արտահայտվում են սուտ-կեղծիք, խաղամոլություն, անբարոյականություն մի կողմից, խեղճություն, մենություն, հալածվածություն մյուս կողմից, և բովանդակային առումով հարուստ մարդկային ներաշխարհներ են բացվում մեր առջև:

Այնուհանդերձ, փոքր դրամաներին հատուկ չէ խորը դրամատիզմը, և դրանք, ըստ էության, [[վոդևիլ]]ային-[[ֆարս]]ային դրամատիկական կառուցումներ են:

'''Հոգեբանական դրամա'''

Հոգեբանական դրաման ի հայտ եկավ [[19-րդ դար]]ի վերջում և 20-րդ դարասկզբին: Դեռևս [[Էմիլ Զոլա]]յի [[նատուրալիզմ|նատուրալիստական]] բնույթի պիեսներում ուրվագծվում էին հոգեբանական զարգացում ունեցող իրավիճակներ ու դրամատիկական տեսարաններ: Դրանք ավելի ցայտուն դրսևորվեցին Իբսենի ստեղծագործություններում, մասնավորապես «Նորա» դրամայում: Հոգեբանական դրամատուրգիան սերտ առնչություններ ունի [[սիմվոլիզ|սիմվոլիստական]] գրականության հետ: Բանն այն է, որ գրողները ստեղծում էին [[սիմվոլ]]ներ, որոնց միջոցով բացում-ցուցանում էին մարդկային հոգում տեղի ունեցող ցնցումները` գործողության ձևով:

Այդ շրջանում հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրաման իր արձագանքները գտավ [[Լևոն Շանթ]]ի «Հին աստվածներ» և «Շղթայվածը» երկերում:

Հոգեբանական դրամայի փորձեր արվում էին [[ֆրանսիական գրականություն|ֆրանսիական գրականության]] մեջ 1920-ական թվականներին: Մասնավորապես` [[Ժան Կոկտո]]ն ստեղծագործում էր հենց այս մեթոդով:

Այնուհետև հոգեբանական դրաման որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց ու լավագույնս դրսևորվեց ամերիկացի դրամատուրգ [[Թեննեսի Ուիլյամս]]ի ստեղծագործության մեջ: Ո՞րոնք էին այդ փոփոխությունները. նոր հոգեբանական դրաման հրաժարվեց կարծրացած սիմվոլներից, պատկերեց մարդկային հարաբերությունները և սիմվոլը խոսքային մակարդակից ու գաղափարական երևույթից վերափոխվեց բեմում առկա մասնիկի: Այս դեպքում կարևորվում էր սիմվոլի զուտ կառուցվածքային նշանակությունը:

Այսպես` Թեննեսի Ուիլյամսը «Ապակե գազանանոց» դրամայում ստեղծում է սովորական մարդկային հարաբերություններ, սակայն այլաբանորեն իրականությունը պատկերում է ապակե գազանիկների ձևով, որոնք հերոսների հոգեբանական վիճակներն են արտահայտում: Գազանիկների փշրվելը նույնանում է հերոսների հոգևոր անկման ու կործանման հետ:
Նրա մյուս` ««Ցանկությունների» տրամվայը» դրաման, իրականում գոյություն չունեցող դեպքերի հիման վրա է կառուցված: Տրամվայն այստեղ սիմվոլի արժեք ունի և արտահայտում է հերոսներից յուրաքանչյուրի ներքին ձգտումներն ու ի ցույց դնում նրանց բնազդային կրքերը: Այս մեթոդով հեղինակը «''տեսնում է, որ իր հերոսները զարմանալի հեշտությամբ են գնում դեպի ոճիրը և նույնքան հեշտությամբ ինքնաարդարացում գտնում''»10:

Այսպիսի դրամաներում ստեղծագործական մեթոդը առավելապես հոգեբանական է: Գրողի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվում մարդու (կերպարի) հոգեկան աշխարհի բարդ տեղաշարժերը, հակասական տրամադրություններն ու հոգեվիճակների հերթագայությունը: Հոգեկանի այդ դրսևորումներում պարզորոշ ընդգծվում է միջավայրի ազդեցությունը, և գրեթե շոշափելի են դառնում այդ ազդեցության արձագանքները մարդկային հոգում:

Այսպես, հոգեբանական դրաման բացում է հերոսի հոգեկան ներաշխարհը և դիտարկելի է իբրև ժանրաձև  իր առանձնահատկություններով: 

Հատկանշական է, որ մոնոդրաման հոգեբանական դրամայից անջատված մի տեսակ է և հարուստ հոգեբանական շերտեր է պարունակում իր բովանդակային ընդգրկումներում: Հանդիսատես-ընթերցողը ուղղակիորեն ծանոթանում է դեպքերի, իրադարձությունների հերոսի հոգեկան արձագանքին, նրա երևակայական և ենթագիտակցական ոլորտներին: Պատահական չէ, որ առաջին մոնոդրաման հեղինակեց հոգեբանական դրամատուրգիայի ձևա-կառուցաբանական, գաղափարական մեթոդի ջատագովներից Ժան Կոկտոն («Ձայն մարդկային», [[1930]] թվական): 

Եթե մոնոդրամայում մարդու հոգեբանության ու զգացողությունների ցուցանումը խոսքի, ասելիքի գարգացմամբ և իրավիճակների սրությամբ է դրսևորվում, ապա հոգեբանական դրամայի պարագայում մարդու հոգում կատարվող երևույթներն ու տեղաշարժերը, նրա զգայական աշխարհը ուղղակի գործողությունների են վերածվում, մարդու ներաշխարհը առարկայանում է բեմի վրա:

Արդի հայ գրականության մեջ հոգեբանական դրամայի ստեղծման փորձ է [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն» պիեսը: Գործողությունները միաժամանակ ծավալվում են [[մ.թ.ա. 1-ին դար]]ում և հայոց թագավոր Արտավազդի ներաշխարհում: Աստղիկ Սիմոնյանին թերևս հաջողվել է գործողությունների կատարման այս տարբեր հարթությունները (ներսը և դուրսը) շաղկապել միմյանց: Պատմության ընթացքի դրամատիզմը ցուցանելով` Սիմոնյանը բուն դրաման արտահայտում է հերոսի եսի տարածական սահմաններում: Այսինքն` պատմական դեպքերը այս պարագայում դառնում են Արտավազդի հոգեվիճակը ներկայացնելու, դեպքերի, երևույթների արձագանքները բացահայտելու և իր անձի շուրջ խորհելու միջոց:

Արտավազդի հոգեկան աշխարհը արտացոլելիս Սիմոնյանը կերպավորում է (գործող անձի է վերածում) վերջինիս Հույսը, Հավատը, Սերը, Վախը, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են պիեսի գործողություններին: Հենց նրանց միջոցով էլ տեսանելի են դառնում Արտավազդի հոգեկան վայրիվերումները, ընդվզումներն ու մաքառումները:

Հոգեբանական դրամայի առավել ընդգծված դրսևորում է [[Գրիգոր Չալիկյան]]ի «Տեղատարափը»: Պիեսի հյուսվածքում մեծ տեղ են գրավում հերոսի` Հարությունի մտածումները, որոնք ցուցադրվում են գործողության ձևով ես-ը կազմող բաղադրիչների կերպարաստեղծմամբ` Կաղլիկ, Մշտաժպիտ, Ակնոցով, Կիթառահար:

Գործող անձի մասնատվածության անձնավորման այս հնարքը թերևս [[սյուրռեալիզմ|սյուրռեալիստական]] կառուցումների արդյունք է, սակայն բուն դրաման իր ասելիքային-գաղափարական և կառուցողական հատկություններով սյուրռեալիզմի գեղագիտությունը հաստատելու միտում չունի և մնում է որպես հոգեբանական դրամայի օրինակ:

Թերևս այս դրամաներում հեղինակների բուն խնդիրը մարդկային հոգեբանության շերտերի պրպտումն է: Գրիգոր Չալիկյանն իր դրամայում ընդգծում է այդ. «...մարդը զուտ ֆիզիկական երևույթ չէ, որ դնես մանրադիտակի տակ և ուսումնասիրես: Օ՜, նրա մթնոլորտային շերտերը...»11:

Հետաքրքիր է, որ Երվանդ Մանարյանի «Անտերունչ մի սայլակ ձեղնահարկում» պիեսը լինելով մոնոդրամա, միևնույն ժամանակ հոգեբանական դրամա է: Ինչպես հոգեբանական դրամայի ժանրին է հատուկ, Մանարյանի պիեսում գործողությունը արտահայտվում է տեսիլքի միջոցով: Հերոսի հուշերից երևակայության ծնունդ պատկերներ ու տեսարաններ են ի հայտ գալիս և ինչ-որ տեղ դրամատիզմի առաջացման թե՛ պատճառ և թե՛ կրող են դառնում: Բայց Մանարյանը չի կարողացել որոշակիացնել իր հղացումը, և այս դեպքում մենախոսական (վիպական զարգացում ունեցող) դրամատիզմը և հոգեբանական դրամատիզմի դրսևորումը (տեսիլքի միջոցով) առանձին միավորներ են: Ճիշտ է, ինչ-որ կապվածություն տեսիլքի և մենախոսության միջև կա, սակայն հերոսի հոգեբանությունը բացահայտելու տեսանկյունից թերի է, և դա պայմանավորում է պիեսի ամբողջության երկատումը: Մանարյանի պիեսում դրամատիզմի ցուցադրման միջոցները լավ են ընտրված, բայց, կարծում ենք, նրան չի հաջողվել դրամատիկ իրավիճակները բխեցնել մեկը մյուսից, պահպանել դրանց պատճառահետևանքային կապի տրամաբանությունը:

'''[[Դավիթ Մուրադյան]]ի «Ժառանգության իրավունք», (Ժառանգության իրավունք, Երևան, [[2005]])''' պիեսը պրոֆեսիոնալ աշխատանքի արդյունք է: Գրող և կինոգետ Մուրադյանի փորձառությունը նպաստել է պիեսի հաջողվածությանը:
 
«Ժառանգության իրավունքը» աչքի է ընկնում իր թեմատիկ-բովանդակային կարևոր հարցադրումներով: Հայ շատ դրամատուրգներ վերջին շրջանում նույնիսկ ոչնչից [[թեմա]] և [[բովանդակություն]] են փորձում կառուցել, ինչի հետևանքով ետին պլան են մղվել մարդկայինը և մանավանդ` ազգայինը, փոխարենը ընդգծված են արտաքին հնարանքները, զարմացնելու ճիգերը և թեմատիկ-բովանդակային խառնաշփոթությունները:

Դ. Մուրադյանը հայոց եղեռնի թեման է ընտրել որպես պիեսի առանցք, որի շուրջ էլ հյուսվում են մարդկային հարաբերությունները՝ խղճի, բարոյականի, ընտանիքի, ազգայինի դրսևորումները: Մեր գրականության մեջ եղեռնի թեման բազմիցս շահարկվել է, բայց այդ թեմայով պիես քիչ է գրվել... Ջարդերի տեսարաններ չկան, հայկական «ավանդական» ողբն ու լացը չկա, թուրքի գազանավայրագությունների պատկերներ չկան «Ժառանգության իրավունք»-ի արտաքին-կոմպոզիցիոն ձևերի մեջ և գործողությունների ընթացիկ զարգացումներում: Մուրադյանն ավելի շատ եղեռնի բնույթի ու հետևանքների ներքին բարոյահոգեբանական հոլովույթներն է փորձում երևակել, և այս պատճառով պիեսը հոգեբանական դրամային բնորոշ հատկանիշներ է ձեռք բերում (պատկերների ու գործողությունների պակաս, դրամատիզմի ներքին զարգացում, հերոսների հոգեկան վիճակների պատկերում), մյուս կողմից պիեսը որպես հոգեբանական դրամայի ժանր, գուցեև սխալ կլինի համարել: Ընդհանուր առմամբ, նորագույն ժամանակներում ժանրային ու ներժանրային ներթափանցումները ինչպես արձակ, պոեզիա, այնպես էլ դրամատուրգիա սովորական երևույթ են դարձել:

«Ժառանգության իրավունք» պիեսի հղացքի Մուրադյանի կատարումը նույնպես ինքնատիպ է: Երկու տարբեր պատմություններ նրբորեն հյուսված են միմյանց: Անցյալի ու ներկայի սահմանները խառնվում են իրար, և գեղարվեստական ժամանակը դառնում է սիմվոլիկ` վերացական-ընդհանրական՝ մեկ ժամանակի մեջ ներառելով երկու ժամանակներ` «''Ժամանակը՝ այժմ և 90 տարի առաջ''» (158)... Դրամատիզմը նույնացնում է ժամանակային բոլոր տևականությունները և դառնում համաժամանակյա: Սա բխում է պիեսի կառուցվածքի բնույթից: Անցյալը ներկայի պատճառ է, ներկայի դրամատիզմը անցյալով է պայմանավորված և հիմա, թե 90 տարի առաջ, զգացողությունը նույնն է, բախումը նույնն է, ապրումը նույնն է, մաքառումը նույնն է, քանի որ այն անձի ներսում է, ուստի անհատն է առաջին պլան մղվում, և մարդու ցավը ընդհանրանում է, տարածություն ու տևականություն է ստանում: Մուրադյանին հաջողվել է ազգային տարազումներից դուրս գալ և մտնել համամարդկային ոլորտները: Արաբ բժիշկ Չերազի հայացքն է, որ իր մեջ կրում է ընդհանուր մարդկային, անդրազգային պարունակումները:

Պիեսի երկու [[սցենար]]ների համակցումը նույնպես հաջողված է, բայց Դավիթ Մուրադյանը անտեղի միջամտումներ է անում բեմադրիչի աշխատանքին, ինչը ընթերցանության առումով ռիթմից գցում է ստեղծագործությունը, բացի այդ, բեմը երկու մասի բաժանելը և լույսի շնորհիվ ներկա-անցյալ տարանջատելը չենք կարծում թե բեմադրական լավագույն լուծումն է: Այս առումով` շատ անգամ Մուրադյանի՝ բեմադրիչին պարտադրելը ակնառու է. «''Լույսի շրջանագիծն առանձնացնում է չորս աթոռ, որոնք դրված են կենտրոնից դեպի ձախ, փոքր-ինչ թեքաշար''» (159): Վստահ ենք, որ գրողի կողմից բեմի՝ այսպիսի «մազալու» ձևավորումը կխանգարի թե՛ բեմադրիչին, թե՛ ընթերցողին: Եթե գրողը կարողանա բեմն ու գործողությունը տեղավորել երկխոսությունների մեջ, ապա և՛ մանևրելու հնարավորություն կտա բեմադրիչին, և՛ երևակայելու՝ ընթերցողին:

'''[[Նորայր Ադալյանի]] «Մարկոս», (Մարկոս, Երևան, 2005)''' հոգեբանական դրաման իրականում չունի գործողություններ և իրենից ներկայացնում է տեսլական պատկերների շարժանկար-ընթացք: Հեղինակը ռեմարկում կարևորում է այս հանգամանքը. «''Դրամատուրգը թույլատրում է նկարչին անել իր ձևավորումը, սակայն շատ չհեռանալ հեղինակի բեմական տեսիլքից''» (5):

Դրամայի սկիզբը մոնոդրամային բնորոշ զարգացում ունի: Հերոսը` քիմիկոս Մարկոսը, սկսում է իր առանձնախոսությունը, որը ենթագիտակցական հոսք է: Վերհուշ-[[պատում]]ի այս կերպում ընդգծվում է հերոսի եսի մասնատվածությունը. «''դա երևի գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից...''» (13-14), «''...քան իմ մեջ ապրող այլևայլ հոսանքներ, քան իմ ներքին քննադատը''» (14):

Այնուհետև գրական տեքստի է վերածվում իրականության և երևակայության բախումը: Հերոսը կտրված է իրականությունից և ապրում է հոգեկան միջավայրում ու դիմելով դահլիճին, ասում է. «''Դուք տեսնում եք, որ ես ողջ եմ, բայց ես չգիտեմ` ո՞ղջ եմ, թե՞ մեռած''» (24):

Դրամայում դադարները կատվի մլավոցով առանձնացնելը հերոսների և հանդիսատեսի հոգեբանության վրա ներգործելու նպատակ ունի:

Առանձնախոսությանը հաջորդում է չկայացած ընտանիքի տեսարանը: Մարկոսի և կնոջ` Իզաբելի միօրինակ ու միապաղաղ ընտանեկան կյանքը բազմաթիվ ներքին կնճիռներ ունի, և դրանք արտահայտվում են Մարկոսի ես-ի երկվության հետևանքով ծնված նմանակի` Նա-ի գոյությամբ: Նա-ն փորձում է ապրել Մարկոսի կյանքը: Ստեղծվում է յուրօրինակ սիրային եռանկյունի, որտեղ միմյանց ախոյաններ են դառնում Մարկոսն ու նրա երկրորդ էությունը: Տեղի է ունենում բախում Մարկոսի և իր ես-ի (Նա) միջև, որը դառնում է դրամատուրգիական տեսարան (հոգեբանական դրամայի կարևոր հատկանիշներից): Ներանձնական այս բախման մեջ քիմիկոս Մարկոսը իրեն նույնացնում է ավետարանիչ Մարկոսի հետ` փորձելով այսկերպ գտնել իր ներքին խաղաղությունը:

Մարկոսին զուգահեռ երկվություն է ապրում նրա կինը` Իզաբելը: Կնոջ երկվությունը ևս տեղի է ունենում Մարկոսի ներսում: Լաուրան` Իզաբելի նախաամուսնական կերպարն է, որ հանկարծ գլուխ է բարձրացնում ամուսնական երջանկություն չգտած կնոջ մեջ: Այսպես սկսվում է դրամայի երկրորդ գործողությունը: Եվ տեղի է ունենում զարմանալի բան. առաջին գործողության սիրային եռանկյունին փոխում է իր անկյուններից մեկը և դառնում հակառակ եռանկյունի, որտեղ արդեն ախոյաններ են Իզաբելն ու Լաուրան: Ստացվում է, որ հերոսը` Մարկոսը կռվում է իր ստվերի և ստվերի ստվերի դեմ: 

Դրամայի ավարտին Ադալյանը ներհյուսում է «Կիկոսի մահը» [[հեքիաթ]]ը.

''«ԼԱՈՒՐԱ - Մեկ էլ տեսար բարձրացավ ծառը...''&lt;br&gt;
''ԻԶԱԲԵԼ - Բարձրացավ ծառը, վեր ընկավ քարին ու մեռավ»'' (103):

Հեքիաթի ներմուծումը գեղարվեստական տեքստ դրամայի կոնտեքստում կենսական նշանակություն ունի: Մարկոսը չի կարողանում երեխա ունենալ ([[Փոքր Մհեր]]ի [[միֆ]]ը), և այստեղ է թաքնված նրա ներքին մասնատումը, դրամատիկական բախումն ու հանգուցալուծումը, որն արտահայտվում է փոքրմհերյան խռովքի ձևով. «''Գնանք... Լեռան ետևում հորիզոնն է, հորիզոնից այն կողմ` հավերժությունը...''» (125):

Թերևս այս դրամայի հիմքում ընկած է մարդկային խռովքը, որը Մարկոսի դրամատիկ պատմության սկիզբն է ու ավարտը:

'''Չափածո դրամա (դրամատիկական պոեմ)'''

Ձևային և կառուցվածքային նմանությունից ելնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է առանձնացնել նաև [[չափածո դրամա]]ն կամ [[դրամատիկական պոեմ]]ը: 

Ժամանակակից չափածո դրամաները պոեզիա-դրամատուրգիա ժանրասեռային ներթափանցումների հետևանքով ձևավորված նորովի կառուցումներ են: Անտիկ դրամատուրգիան, ներառյալ կլասիցիստական ժամանակաշրջան, ուներ բանաստեղծական խոսքի կառուցումներ: Ապա դրամայի չափածո [[շարադրանք]]ը քիչ-քիչ զիջում է իր տեղը ազատ շարադրանքով երկխոսություններին: Ավանդական և ժամանակակից չափածո դրամաները խիստ տարբերվում են միմյանցից: Ավանդական դրաման հիմնականում [[յամբ]], [[քորեյ]] [[տաղաչափություն|տաղաչափությամբ]] էր աչքի ընկնում, իսկ ժամանակակից չափածո դրաման նոր բանաստեղծության զարգացմանը զուգահեռ, սեփականացրել է տաղաչափական նոր ձևեր, որոնք բնորոշ են ազատ բանաստեղծությանը: Սակայն միայն տաղաչափական փոփոխություններով չեն տարբերվում ավանդական դրաման և ժամանակակից չափածո դրաման: Փոխվել են նաև խոսքային ու [[ռիթմական միավոր]]ները: Ավանդական դրամայում խոսքը վերամբարձ էր, ռիթմական, դանդաղընթաց, բայց կանոնավոր չափումներով: Ժամանակակից չափածո դրամային բնորոշ է [[ռիթմ]]ի արագությունը, պատկերավոր սեղմ խոսքը, կանոնիկ ձևերը քանդելու միտումը և այլն, ուստի հաճախ հանդիպում են միատողան, երկտողան չափածո երկխոսություններ, որոնք, սակայն ստեղծագործության ընդհանուր համապատկերում մնում են հեղինակի նախընտրած ռիթմի ելևէջումներում:

Ժամանակակից չափածո դրամայի ակունքները թերևս առնչություններ ունեն [[ինտելեկտուալ դրամա]]յի հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները պիեսում կարևորում էին պոեզիան: [[Թեմա]]ները հիմնականում վերցնում էին անտիկ դարաշրջանից և նոր մշակումներով նրանցում ներհյուսում ժամանակակից խնդիրներն ու մարդկային կեցության հարցադրումները: Մաքուր, եթերային, ինչ-որ տեղ վերացարկված կյանքը, որոնք ստեղծում էին ինտելեկտուալներն իրենց երկերում, հակադրվում էր քաղքենի իրականությանը:

Ֆրանսիական ինտելեկտուալ դրամատուրգիայի սկզբնավորումը համընկնում է XX դարի 20-ական թվականների ավարտին: Ուղղությունը, որի հիմնադիրը դարձավ [[Ժան Ժիրոդու]]ն, միանգամայն նոր երևույթ էր համաշխարհային դրամատուրգիայում: Սկզբից ևեթ ակնհայտ էր, որ իրենց վերացական, փիլիսոփայական-բարոյական գաղափարներով և առաջին հերթին` իրենց հումանիզմի դրսևորումներով «ինտելեկտուալները» մարտահրավեր էին նետում պարզունակ կենցաղային պիեսների հեղինակներին: Թեև իրականության ու կյանքի հակասությունների գիտակցումից ծնվող այդ հումանիստական գաղափարները ավելի հաճախ մնում էին զգայական մակարդակներում և հստակված ու ավարտուն կոնցեպցիա չէին դառնում, այնուհանդերձ, դրանցում բացահայտվում են բարոյական այն ըմբռնումները, որոնք անհամատեղելի են օրենքի ուժ ստացած չափանիշների հետ: Ինտելեկտուալ դրամայի լավագույն ներկայացուցիչներից [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը ամբողջացնում է ինտելեկտուալ դրամայի տեսական հարցադրումները. «''Այնպիսի դարում, երբ գիտությունը կարող է այն աստիճան ծառայեցնել իրեն բնությանը, որ աշխարհը թվում է համարյա գերընդունակ կյանքի համար, այդպիսի դարում մարդուն արդեն չի կարելի ցույց տալ որպես զոհ, որպես անհայտ օբյեկտ` հայտնված շրջակա միջավայրում''»12: Ուստի «ինտելեկտուալները» շեշտը դրեցին աշխարհի պատկերման և երևույթների բացահայտման վրա. «''Ժամանակակից մեր աշխարհը հնարավոր է նկարագրել միայն այն դեպքում, եթե այն նկարագրեն ինչպես մի աշխարհ, որը հնարավոր է փոխել''»13: Իսկ աշխարհը փոխել, ըստ ինտելեկտուալների, հնարավոր է միայն [[պոեզիա]]յի միջոցով: Աշխարհի վերափոխման ջանքերի ու ճիգերի արդյունքում ինտելեկտուալ դրամայի հետևորդները առաջադրում էին կարևոր հարցադրումներ և չէին շտապում տալ միանշանակ պատասխաններ, քանի որ «մեր ժամանակի մարդու համար հարցերն ավելի արժեքավոր են, քան դրանց պատասխանները»14: 

Չնայած ինտելեկտուալ դրամայում կարևորվում է պոեզիան, այնուհանդերձ, գրողները միշտ չէ, որ պոետական տաղաչափական կառույցներով էին ստեղծագործում: Բանաստեղծականությունը դրվում էր [[բառ]]ի խորքում և արտահայտվում էր բարեհունչ ու գեղեցիկ [[նախադասություն]]ների միջոցով:

Չափածո դրաման կամ դրամատիկական պոեմը բանաստեղծական-[[հանգ]]ավոր կառուցում ունի, ինչը պայմանավորում է խոսքի երգեցիկությունն ու հատուկ կշռույթը: Բացի այդ, չափածո կառույցից բխում է սյուժեի` էպիկական զարգացմանը զուգընթաց քնարական զեղումներ, գործողության պատումային զարգացում և գործող անձանց երկխոսությամբ ստեղծված պատկերների առատություն: Չափածո դրամայի լավագույն օրինակներ են [[Վահան Վարդանյան]]ի պիեսները:

'''«Ալեքսանդր», (Ալեքսանդր, Երևան, 2006):''' Շատերը դրամատուրգիան որպես լիարժեք գրական սեռ (թատրոնից անկախ) չեն ընդունում: «Ալեքսանդր» դրաման ակամա հակադրվում է այդ տեսակետին և հաստատում դրամատուրգիայի՝ նախ գրականություն և ապա նոր թատրոնի բաղադրիչ լինելը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ուղղահայաց զարգացում-տատանումներ ունի Վահան Վարդանյանի էսթետիկան: Թե՛ «Անդին»-ում, թե՛ «Սոդոմ»–ում և թե՛ «Ալեքսանդրում» հոգու մաքառումն է, և անդրմարմնային-վարդանյանական յուրահատուկ փիլիսոփայության մեջ առաջնային պլան է մղվում մարդու և մարդկության ցավը՝ անխուսափելի կենսականը և հարատևը: Եվ գրողի` ալեքսանդրյան էության յուրահատուկ ընկալման, գոյության խորքերը պրպտող փիլիսոփայության, կենսական արդիական ապրումների ու զգացողությունների ինքնատիպ շաղախ է «Ալեքսանդր» չափածո դրաման:

Վարդանյանը մի քանի Ալեքսանդրներ է կերտում, որոնք գործում են պիեսի տարածաժամանակային տարբեր հատույթներում, բայց այդ հերոսները ամբողջանում են իրենց առանձնահատուկ կերպի անվերջ կատարելագործվելու, պայքարելու, բարձունք նվաճելու ներքին հոգեբանական հատկանիշների սահմաններում:

Դեպի բարձրերը ճանապարհը բացառիկներին է տրված հաղթահարել, նրանք միտված են անվերջ բարձրանալու, որ տիեզերքի մի մասը դառնան, երկրագունդը նրանց սովորական գնդակի չափսերով է պատկերվում:

Փառավորվում են նրանք, և մարդկանց շուրթերին ամրագրվում են նրանց անունները. «''Փառքերի ճամփան բարձրանալով է // Ոչ թե իջնելով...''» (6):

Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր տեղն է հաստատագրել երկնքում և աշխարհին ճանաչելի-անհրաժեշտ է նույնքան, ինչքան, ասենք, արեգակը կամ լուսինը: Այսօր էլ նա հետևում է մարդկությանը և երկրի պատմությանը, սխրանքի, պայքարի կոչ անում մարդկանց.

''Իմ կյանքը՝ ինձ ի՞նչ.''&lt;br&gt;
''Իմ կյանքը այս է, առանց պայքարի''&lt;br&gt;
''Այդ կյանքը՝ չկա'' (6):

Նա այսօր էլ և՛ երկնքում է, և՛ երկրի վրա, միշտ կռվի թեժ կետերում է` արյան տեսքով` մարտիկների երակներում, նա պոետների գրի մեջ է` Աստծո խոսքը մատուցելով թղթին, իսկ նկարիչը` նրա ձեռքով է վրձին բռնում իր գլուխգործոցը կերտելու պահին...

Նա միֆ է դարձել, իսկ մարդն առանց միֆի չի կարող ապրել, միֆը մեր կյանքի, եթե ոչ մեծ, ապա մի մասն է` մեր հոգու ոլորտներում, մեր ուղեղի մակարդակներում, մեր ամենաթաքուն երազներում... Ամենքիս մեջ էլ կա Ալեքսանդր, այլ հարց է, թե ինչպես է նա դրսևորվում-արտահայտվում մեր կողմից: 

Ալեքսանդր և սխրանք, իրարից անմասնատելի են` մեկմեկու մեջ են, իրար շարունակում են, իրար լրացնում, իրար իմաստավորում... Եվ 2 հազարով 25 հազարին դեմ դուրս գալը հիմարություն չէ, սխրանքի տարազումի մեջ թվաբանական հաշվարկներ չկան, կա նպատակ և դրան հասնելու միակ ճշգրիտ ուղին` հստակ ու ուժգին հարվածել թիրախի էպիկենտրոնին, ամեն խոչընդոտ խորտակելով ընթանալ ու տիրել բաղձալի բարձունքը...

Իսկ եթե զգուշանաս, ճանապարհդ կերկարի, վախը ճիրանները մարմինդ կխրի, սխրանքը կմեռնի, քանի որ զգուշավորությունը. «''Դա մարդու միտքը կալանող բառ է` // Նրան շարժումի հնար չթողած // Եթե այդ բառը ինձ ասած լինեի // Իմ միտքը երբեք ինձանից առաջ չէր լինի այստեղ.''» (7):

Իսկ ինչու հենց Ալեքսանդրի շուրթերով և ինչու հենց Ալեքսանդրի օրինակը...

Նա բացառիկ էր, նրա անունն ու գործն էր, որ դրոշմվեց ողջ մարդկության հոգում ու մտքում, շուրթից շուրթ փոխանցվեց, մագաղաթներում ու եգիպտական [[պապիրուս]]ներում ամրագրվեց և նույնիսկ «''Ժամանակը` մեծ ավերողը, չի մոռացնում այդպիսիներին...''» (12)... Նա ծնվեց հանճարեղ, ու հանճարներ ծնեց...

Վ. Վարդանյանը հոգեբանական պեղումների շնորհիվ ալեքսանդրական արարչական գոյությունն է արժանահավատ դարձնում:

Քարանձավաբնակ, աշխարհից մեկուսացած Ծերը ևս Ալեքսանդր է, [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացուն]] է հիշեցնում և աբսուրդի փիլիսոփայության կրողն է պիեսում:

Աբսուրդի փիլիսոփայությունը խեղաթյուրված ընկալում ունի արդի հայ գրականության մեջ թե՛ ձևային, թե՛ տրամաբանական առումով: Բանն այն է, որ աբսուրդը թարգմանելով ուղղակի իմաստով` անհեթեթություն, մեր շատ գրողներ պարզապես անհեթեթ [[գիր]] են անում, անունը դնում աբսուրդի գրականություն, այնինչ` նրանց գիրն է աբսուրդի վերածվում: Վարդանյանը աբսուրդի գեղագիտությունը մի շերտով անցկացնում է պիեսի երրորդ տեսարանում: Հեղինակի նպատակը բնավ աբսուրդի թատրոնը չի եղել:

Աբսուրդի փիլիսոփայության մեջ բուն աբսուրդը ոչ թե կյանքի անիմաստության գաղափարի, այլ դրան հանգելու մեջ է: Կյանքի անիմաստության գաղափարը ծնվում է կյանքի լավ ճանաչողությունից (ինչից էլ բխում է կեցության (գոյության) անհեթեթությունը), ու Աստծո հետ (պես) մեկուսանալը: Աբսուրդը հանգեցնում է աշխարհի սահմանների ձևախեղման.

Քարայրն աշխարհս է, երկու մարդ շատ են&lt;br&gt;
աշխարհի համար (15):

Քարայրն այս պարագայում համազոր է ողջ տիեզերքին: Գոյաբանական խորքեր մխրճված, կենսական ու փիլիսոփայական ամենաբարձրերը նվաճած Ծերի ամեն խոսքը ինտելեկտուալ ու նախաարարչական կեցության փիլիսոփայության շաղախ է.

Ինչքան ընդլայնվես, այնքան էլ Աստված&lt;br&gt;
կընդլայնվի քո դեմ.&lt;br&gt;
Որքա՜ն բարձրանաս,&lt;br&gt;
Աստված միշտ նույնքան&lt;br&gt;
Բարձրում կմնա, որքան որ առաջ.&lt;br&gt;
Դու կյանքդ ապրիր քեզ տրված չափով.&lt;br&gt;
Մի՛ խելագարվիր... (19):

Խելագարն ու հանճարը նույնանում են, և՛ կան, և՛ չկան, գոյի ճանաչողության բարձրակետն է սա, և սոսկ ֆիզիկական մեկուսացում չի տեղի ունենում, այլ կատարյալ մեկուսացում, որը միևնույն ժամանակ այլ խոշորացույցով դիտելիս մեկուսացում չէ բնավ, քանզի, «Հեռացի՜ր Աստծուց, որ Աստծուն գտնես մեկ ուրիշ կողմում» (20):

Սա տղամարդու անցնելիք ճանապարհն է, կինը` այս ակունքին հասնելու համար նախ պետք է տղամարդու կողի մեջ մտնի... Ամեն այր մարդ ի զորու է աշխարհ արարել, բայց նախ իր միջի Ալեքսանդրին պետք է բացահայտի:

Ինչպե՞ս... Պիեսի առաջին արարի չորրորդ տեսարանում Վ. Վարդանյանը ուշագրավ գեղարվեստական հնարանքով լուծում է առաջադրում: Որոշակիացնելով գեղարվեստական ժամանակը («Ժամանակակից փոքր-ինչ վատ կահավորված սենյակ») և տալով արդի մարդու նկարագիրը մարդկային հոգում մշտապես առկա երկու հակադիր բևեռների կերպավորմամբ (1 Ալեքսանդր, 2 Ալեքսանդր)` մտքի և հոգու հակամարտության հարատև ընթացքն է ցույց տալիս գրողը: Եվ միայն սիրո և ինքնազոհաբերման շնորհիվ կապրենք ճշմարիտ կյանքը, ուստի. «''Հիվանդություններով չէ, որ, ճանաչվում է կյանքը, // Իրականում այն մեծագույն բարիք է, ցնծություն...''» (27):

Մարդկության պատմության հարատև ընթացքի վայրիվերումներում երկու հոգի են եղել, որ բեկել են այդ ընթացքը, և նոր նորմերի ու չափումների, նոր մակարդակների ու նվաճումների ակունքներում նրանց կյանքն ու գործունեությունն է ընկած: Ալեքսանդր և Հիսուս... Առաջինը մարդուն մոտեցրեց մշակութային բարձր կեցությանը, երկրորդը` բարոյական նորմերի սահմանները գծեց:

Պիեսի երկրորդ արարի աոաջին տեսարանում Վ. Վարդանյանը Ալեքսանդր-Հիսուս զուգադրում է կատարում: Պայմանական Ալեքսանդրի ծնունդի տեսարան է, որը միևնույն ժամանակ Հիսուսի ծնունդն է հիշեցնում (մորն ու հոր թափառումը, ծնունդը հարդի վրա, աշխարհի փրկությունը ավետող ճիչը և այլն), մոր արգանդում նույնիսկ իր գոյության մարտը մղող.

Մեկ ուրիշ պտուղ վաղուց դուրս կելներ`&lt;br&gt;
Այս մեղկ կողերի տունը թողնելով.&lt;br&gt;
Որոնք մաշվել են մոռացված այգու ճաղերի &lt;br&gt;
նման.&lt;br&gt;
Իսկ սա տենդորեն ապրել է ուզում.&lt;br&gt;
Քանի՜ ամիս ենք թափառում այսպես (30):

Այսպիսի ծնունդներն անպատճառ Տիրոջ միջամտությամբ են կայանում: Տեսարանում Խենթի անձավը նույն վերը նշված Ծերի անձավն է, արարչամերձ տիեզերքը: Խենթն ու Ծերը սահմանը հատել են և առկա են նույն մակարդակներում: Նրանք Աստծուն ամենամոտ կանգնածներն են, և նրանց հոգևոր կյանքը Աստծո գոյությունն է ապահովում երկրի երեսին: Աստված նրանցով է տևում մարդկանց մեջ, նրանցից յուրաքանչյուրն էլ Ալեքսանդր է:

Վ. Վարդանյանի պիեսը ոչ թե Ալեքսանդրի մասին է, այլ` ալեքսանդրականության: Ալեքսանդրի պատմական կերպարը չէ, որ հեղինակի ուշադրության կիզակետում է եղել, այլ Ալեքսանդրի բնույթը, կերտվածքը, առաջնորդին բնորոշ մարդկային բարձր որակը:

Որպես արդիական խնդիր, Վարդանյանին այսօրվա Ալեքսանդրի բացակայությունն է անհանգստացնում, իսկ միգուցե մեր մեջ է ապրում նա, ուղղակի մենք չենք լսում կամ չենք ուզում լսել ու ճանաչել նրան:

'''«Անորոշություն» («Նարցիս», 2007, համար 2-3):''' Մինչև այսօր կյանքի, մարդու և աշխարհի առեղծվածը շատ փիլիսոփաների է մտահոգել: Մարդը հարաբերվում է աշխարհի, մարդկանց, իրերի հետ, և դեռ շատ բաներ նրա համար չբացահայտված են մնում: Գոյի սկիզբն ու ավարտը, «տիեզերքի բիբ` արեգակը», պատերազմները, ծառը, անապատը, փոթորիկը... հարցեր, որոնց պատասխանը, կարելի է ասել, չկա:

Վահան Վարդանյանը «Անորոշություն» դրամայի հիմքում դրել է մարդու ինքնաբացահայտման և աշխարհի ճանաչման խնդիրը: Պիեսի գլխավոր հերոսը մեկն է` ինտելեկտուալ մարդը:

Նա ճանապարհ է ընկնում փնտրելու իրեն ու աշխարհի խորհուրդը ճանաչելու և որպեսզի մենակ չլինի, բաժանվում է երկու մարդու (1-ին Իմաստասեր, 2-րդ Իմաստասեր): Մարդու երկվությունը դրամայում դրսևորվում է հենց Իմաստասերի կերպարում: Իմաստասերն սկսում է իր կրկնակի հետ երկխոսություն-մենախոսությունը: Հետաքրքիր է, որ նրանք զրուցում են կամ խոհի, կամ հարցուպատասխանի ձևով:

Եվ ահա մարդուն թվում է, թե նա գիտի ամեն ինչ, բայց երբ որ աշխարհի չափումները այլ հարթությունից է դիտարկում, ապա հասկանում է, որ այս անչափելի տիեզերքում և նույն տիեզերքի համար չնչին, իսկ իր համար այս հսկայական աշխարհում, ինքն իրականում շատ փոքր մասնիկ է, իսկ իր իմացածը` «''...մեր իմացածը ստվերն է միայն // Գնանք մարմինը ճանաչենք դրա''» (110):

Միայնակ մարդու խնդիրը վերջին տարիներին մեր գրականության ամենածեծված [[թեմա]]ներից է: Սակայն մարդու մենությունը գրեթե բոլոր դեպքերում դիտարկվել է իբրև սոցիալական ծանր կացության արդյունք, աշխարհից ու մարդկանցից հիասթափության պատճառով առանձնացում կամ այլ արտաքին ազդակների հետևանքով և պարտադրանքով հոգևոր մեկուսացում:

Վահան Վարդանյանը զերծ է մնում մարդու մեկուսացման արտաքին-կենցաղային ընկալումից և այն տեղափոխում է գաղափարական` մտքի ոլորտ: Այսպես թերևս «Հին աստվածներում» Վանահայրը բռնեց կամավոր` հանուն գաղափարի ու մտքի կամային ինքնամեկուսացման ճանապարհը:

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ի՞նչ ունենք, ինչի՞ն պիտի ափսոսանք,&lt;br&gt;
Ո՛չ կին, ո՛չ զավակ,&lt;br&gt;
Միայն ծնողներ,&lt;br&gt;
Որոնք մեզ նման մի տասն էլ ունեն.&lt;br&gt;
Չե՛ն վշտանա շատ.&lt;br&gt;
Իսկ ավելցուկը այս գլուխներն են ու մարմինը մեր,&lt;br&gt;
Եվ քսանյոթ տարի յուրաքանչյուրի ուսին որպես բեռ,&lt;br&gt;
Բայց այս ոտքերը կարծեմ այդ բեռին պիտի դիմանան. (109-110)...

Կամքը` մարդու ներսը հավերժ կրծող ինքնապայքարի, արտաքին աշխարհի հետ հարաբերման, ցանկությունների, կրքերի ոլորտում դիմադրումի ունակությունն է. «''Իրոք` հեշտ բան չի, // Դժվարը սրտին հաղթելն է կյանքում, թե որ հաղթեցիր, // Մնացյալ ամբողջ աշխարհը քեզ հեչ, կառնե՛ս հեշտորեն''» (110):

Ինքնամեկուսացումը իր հերթին անվերջ զրկանքներ է ենթադրում: Ամենամեծ զրկանքը ինքնապայքարն է, որը մարդը մղում է իր կենսաբանական զգայարանների և իմացականության հակադրությունից դրդված: Մարդը դիտավորյալ գնում է` փորձելով ընդլայնել ճանաչողականը: Այս դեպքում, զրկանքը ճգնակեցությունն է, որին դիմում է հանուն մեծ գաղափարի, հանուն ճանաչողության, հզոր անհատականության, ու այսկերպ մարդը մոտենում է Աստծուն.

2-ՐԴ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Գնանք ձուլվելու աշխարհի հոգուն,&lt;br&gt;
Միտքը մտքի հետ և ջիղը` ջղի... (110):

Գաղափարական և հոգևոր տարածք մտնելու հավակնություն ունեցող մարդը, նախևառաջ պետք է ուժ ունենա նյութի թագավորությունը ժխտելու, հաղթահարելու այդ նյութի ավերիչ, կենսազտիչ հատկությունը. «''Պետք չէ քեզ ոչինչ, ոչի՛նչ մի վերցրու, // Սովորիր քեզ հետ ոչինչ չունենալ, // Մի կապվիր բնավ որևէ իրի, // Որ քեզ հեշտ լինի մահվանդ պահին` // Ոչի՛նչ չափսոսաս''» (111):

Հաղթահարելով մահը` մարդը թափանցում է անդրմարմնային, իրեղենից դուրս մի տարածություն և գտնում նոր` մշակութային արժեք ունեցող ազատությունը. «''Ոչ քո մարմինը հոգա լիապես, // Որ հետզհետե կորցնելու է իր նախկին կորովը, // Ոչ էլ իրեղեն բան պահիր քեզ մոտ, որին կապված ես.''» (111):

Վահան Վարդանյանը «Անորոշությունը» գրել է չափածո, ինչը պայմանավորում է տեքստի հնչյունային մեղեդայնությունը, բեմական խոսքի ռիթմն ու ելևեջումները: Այսպես, դիալոգային համակարգը մի տեսակ դառնում է '''հնչյունների յուրովի նկարչություն''': Կտրուկ, միատողան խոսքն ու մտածողության խորը ընդգրկումները համատեղվում են միմյանց` ստեղծելով բան-ի ներդաշնակությունը դրամատիկական պատկերի հետ համատեղ: Այսպես` անապատում խոսքը դառնում է երկարավանկ ու դանդաղատեմպ, փոթորիկի ժամանակ` կտրուկ ու արագ անցումներով: 

«Անորոշությունը» գեղարվեստական ժամանակի առումով առանձնանում է ժամանակակից հայ դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում: Բանն այն է, որ «Անորոշությունը» անժամանակյա, միևնույն ժամանակ` համաժամանակյա ստեղծագործություն է: Գործողությունները հիմնականում ծավալվում են բնությանը մերձ, բացի այդ` ռեժիսորական լուծումը կարող է այնպիսին լինել, որ գործող անձինք բեմականացման ժամանակ լինեն անտիկ ժամանակից միչև ժամանակակից կերպավորումներ: 

Դրամայի հերոսը իր դեգերումների ընթացքում առնչվում է աշխարհարարման տարրերի հետ: Դրանք բոլորն էլ հեղինակը ներկայացնում է իրենց նախնական վիճակների մեջ: Իմաստասերը` մտածող մարդը, նախ ճոճվում է ծովերի վրա, որը ջուրն է խորհրդանշում: Այնուհետև հայտնվում է անապատում, շնչում ավազը, ավազի շիկացումն զգում մաշկով և նորից ճոճվում արդեն ուղտին հեծած: Անապատն ու ավազը` հողն են խորհրդանշում: Հետո հանկարծ փոթորկի մեջ է հայտնվում և մի կերպ փրկում իր կյանքը: Փոթորիկն էլ իր հերթին օդի տարերքն է:
 
Հերոսը հանդիպում է զորքերի, թափառող մարդկանց, իմաստուն ծերունու, մուրացիկի և մարմնավաճառ կանանց խմբի: Բոլորն իրենց աշխարհն ու ճշմարտությունն ունեն, և բոլորն էլ իրարից տարբեր. «''Յուրաքանչյուրս մեզ համար ենք այս աշխարհը ստեղծում // Եվ գիտակցում ենք մե՛ր իմացածով. // Այնքա՜ն աշխարհ կա, որքան որ մարդիկ, // Ակնագործը իր աշխարհը ունի, հողագործն ուրիշ, // Մեկինը գունեղ քարերի ցոլքն է ցնորյալ երկրի, // Իսկ մյուսինը` առատ ցանքսերը սևահողերի, // Եվ տրոհված է աշխարհը այսպես անթիվ գործերում. // Դրանցից ամեն մի գործի ներսում` իր ձևով // Մեկ այլ աշխարհ դառնալով, // Այս աշխարհի չափ...''» (121): Փորձում է ճանաչել, փորձում է իր առջև առարկայացող հարցադրումներին պատասխան տալ, սակայն անորոշությունը չի բացահայտում ինքն իրեն.


2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Դու ի՞նչ հասկացար այս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ սովորեցիր:

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Ոչինչ բարեկամ, թերևս ոչինչ,&lt;br&gt;
Շփոթությունն իմ առավել սրվեց. ուժգի՛ն, ավելի՛,&lt;br&gt;
Ողջը ցրված է փոթորկի առջև, ցնորահարի &lt;br&gt;
մտքերի նման` անկատար, անջատ,&lt;br&gt;
'''Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև,'''&lt;br&gt;
'''Գնանք հեռանանք''' այս տարածքներից:&lt;br&gt;

2 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Սակայն ու՞ր գնանք, այդ որտե՞ղ '''փրկվենք''':

1 ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ

Անհայտությունը պետք է ճանաչվի`&lt;br&gt;
Հարվածները իր&lt;br&gt;
Եվ փրկությունը նրանից եկող:&lt;br&gt;
Չգիտեմ, գնանք (136):

Դեպի անհայտն է գնում մարդը: Անհայտը` չորրորդ տարրն է` կրակը, «տիեզերքի բիբ արևը» (Դողում եմ, դողում այս ցրտի առջև...): Մարդը միշտ ջերմության կարիք է զգում և կրակ է որոնում անորոշությունը փարատելու համար: Նորից, ինչպես միշտ, աշխարհը չի տրվում մարդուն, ինքն իրեն ևս, բայց մարդն ակամա տրվում է աշխարհին, ու նորից խռովքը թափանցում է մարդու ենթախորշերը, իմաստնության ու անհնարինի միջև դնելով հավասարության նշան:

Խոսքային-դիալոգային կառուցումներում, գործողությունների ու տեսարանների սահուն անցումներում, շնչառական-ռիթմիկ, պոետիկ-զգայական մակարդակներում` խորքում ավանդական, բայց և նոր տեսակ է զարգացնում Վ. Վարդանյանը: Ըստ այդմ էլ արդի հայ գրականության համապատկերում` մանավանդ դրամատուրգիայում, հաստատում է իր իսկ վարդանյանական խոհազգացական կենսափիլիսոփայությունը:

'''Կոմեդիա և տրագիկոմեդիա'''

Կոմեդիան և տրագիկոմեդիան հստակորեն տարբերակվող հատկանիշներով առանձնանում են արդի դրամատուրգիայի ընդհանուր համապատկերում:

Կոմեդիայի (կատակերգության) և տրագիկոմեդիայի (ողբերգական կատակերգության) հիմնական տարբերակիչ հատկանիշը բովանդակային շերտն է: Եթե կատակերգության ամենաբնորոշ գիծը երգիծական բովանդակության պարտադիր առկայությունն է, ապա ողբերգական կատակերգության բովանդակային հիմնական շեշտվածությունը ողբերգականի կամ ողբերգության դրսևորումն է: Կատակերգության մեջ հեղինակի հիմնական նպատակը կյանքի և մարդկանց խոցելի, ծիծաղելի կողմերի արտացոլումն է, մարդկանց թերությունների ընդգծումը և երգիծական վերաբերմունք առաջացնելը դրանց նկատմամբ:

Տրագիկոմեդիան, ճիշտ է, կոմիկական վիճակներով և հերոսներով հանդերձ դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է պահանջում:

Հայ արդի դրամատուրգիայում կոմեդիայի ժանրով լավագույնս ստեղծագործում է [[Գուրգեն Խանջյան]]ը: Նրա «Տիգրան Մեծ», «Ավերակների տան պահակը» և «Նորք»-ի 2005 թվականի 2-րդ համարում լույս տեսած «Արևային նավը» կատակերգությունները կոմիկական հերոսների և վիճակների, [[չափազանցություն]]ների, [[սյուժե]]ի [[հումոր]]ային զարգացումների և երգիծական հանգուցալուծումների հաջողված օրինակներ են: 

[[Գուրգեն Խանջյանի «Արևային նավ», («Նորք», 2009, թիվ 2)]] կատակերգությունը ոչ միայն հեղինակի առավել հաջողված պիեսներից է, այլև 2005 թ.-ի հայ լավագույն դրամատիկական երկն է և արդարացիորեն ՀԳՄ նախագահության Լևոն Շանթի անվան մրցանակին է արժանացել: Նավը՝ ոչ միայն նավ, այլ նաև պետական կառույց, հայրենի եզերք է գիտակցվում պիեսի ներքին-բովանդակային տարածքում: Պիեսի առանցքը Աբգարն է՝ նավապետը, առաջնորդը, «հո՜, հո՜, հո՜» ցինիկ ծիծաղով անտինավապետի, անտիառաջնորդի տիպը: Կործանումը սկսվում է նավապետից. այստեղ տեղին է հիշել «ձուկը գլխից է հոտում» ժողովրդական [[ասացվածք]]ը...

Թերևս Խանջյանը, Աբգարի չափազանց արդիական տիպը ստեղծելով, կարողացել է երգիծել այսօրվա սոցիալ-տնտեսական-քաղաքական կյանքը, մարդկային բարոյահոգեբանական նկարագիրը տալ և տիրող ցինիզմը բացել-ցուցանել. «''Այո, մենք քեզ պարզերես ենք անելու Նահապետ'' (Նոյին է դիմում,- Ա. Ա.), ''մենք չենք թողնի, որ քեզ մոռանան, չէ՞ որ մենք քո ժառանգներն ենք: Մեր նավը կիջնի մեր լեռներից ու դուրս կգա բաց ծով, և մենք բոլորին կասենք՝ ահա, դուք մեզ ուզում էիք մոռանալ, բայց մենք կանք, մենք իջանք մեր ծերպերից:''» (էջ 65): Արտաքին պլանում [[ուտոպիա]]յի կրողն է Աբգարը (ինչպես այսօր մեր շատ «ազգային ջոջեր»), բայց ինչպիսի՞ն է նրա իրական դեմքը. «''Քսանյո՞թ... Ի՜նչ ես ասում... Լսիր, դու երևույթ ես, ախր քսանյոթը իմ սիրած տարիքն է: Ես էլ սպասում էի քսանյոթ դառնաս, նոր սիրահարվեմ, ուստի հենց հիմա սիրահարվում եմ, անհապաղ, հո-հո-հո... Լսիր, ոնց է սիրտս խփում, զգո՞ւմ ես'':» (էջ 67): Ակնհայտորեն ցինիկն է առկա, որը էություն է, որը հատկանիշ է, որը բնույթ է... Իսկ եթե այդ նույն ցինիկը առաջնորդն է, ապա պարզ է, թե ինչ է սպասվում նրան հետևողներին...

Խանջյանական կերպարակերտումը հանգեցրել է այն բանին, որ գործողությունները բխում են կերպարի բնույթից: Գոքորը, Ցականը, Շուշանը, Աբգարի կերտած «նավային» ներքին միջավայրն ու մթնոլորտը ձևավորող-մարմնավորողներն են, Ափոն, Զավենը, Աշուղը, Հովիվը, Գուշակն ու Բանվորը արտաքին աշխարհի կերպն են բնորոշում: Այս երկու միջավայրերի բախման հետևանքով անհեթեթ իրավիճակ է ստեղծվում, ինչն էլ ծիծաղելի դրության մեջ է դնում առաջնորդին (Աբգարին)` նրան դարձնելով Փանջունի, և ուտոպիան, կեղծ ու պաթետիկ անձնազոհությունը ջախջախվում են. «''Լավ գործին անձնազոհություն է պետք: Մանուկ հասակից եմ այսպիսին. մեր տան խալին ծախեցի, մոտոռով հեծանիվ առա, որ գնամ Արարատի լանջը բարձրանամ, սակայն սահմանապահները չգնահատեցին իմ հայրենասիրական պոռթկումը, ետ ուղարկեցին, և դեռ հորս էլ զգուշացրին, թե ձեր որդուն միշտ հսկողության տակ պահեք, այլապես գլխացավանքներից չեք պրծնի''» (էջ 69): Ուստի պատահական չէ, որ նավը նախ ներսից է քանդվում` բախվելով արտաքին աշխարհին, քանի որ մարդկային արատավոր հարաբերությունների վրա էր հիմնված:

Պիեսի կառուցվածքն էլ հետաքրքիր է: Խանջյանը այն երկու մասի է բաժանել և դրանով սահմանափակվել (չի բաժանում պատկերների, տեսարանների գործողությունների և այլն), ինչի շնորհիվ պիեսն ավելի դինամիկ ու աշխույժ է:

Գ. Խանջյանը կիրառել է կատակերգական ժանրին համապատասխան գրեթե բոլոր հնարքները` երգիծական իրավիճակներ, խոսքային սրամիտ կառուցումներ, [[հեգնանք]], ծաղր, [[սարկազմ]], չափազանցություններ, [[պարադոքս]]ներ և այլն:

Գործողությունների վայրը Խանջյանի պիեսում նույնպես յուրահատուկ կերպով առանձնանում է: Նավի առկայությունը բեմում արդեն իսկ ինքնատիպ հեղինակային լուծում է (չնայած թանկ հաճույք է բեմադրիչների համար):

Պիեսի բեմական հնարանքներին թարմ շունչ են հաղորդում նաև երիտասարդ ռոք-խմբի առկայությունը, [[աշուղ]]ի երգերը, բեմից դուրս` գյուղացիների վեճ, կրակոց-պայթեցումները, «ապերո» Ափոյի կերուխումները և այլն:

Տրագիկոմեդիան ավելի բարդ ներքին կառուցումներ է պահանջում: Կատակերգական տեսարաններից, պատկերներից զատ պիեսը ներքին դրամատիզմ և ողբերգական հանգուցալուծում է ստանում: Դեռևս [[18-րդ դար]]ում Դենի Դիդրոն նշում է, որ դրամատիկական ստեղծագործությունը «''ամեն րոպե պետք է ծիծաղ առաջացնի հանդիսատեսի'' (ընթերցողի - Ա. Ա.) ''շուրթերին և արտասուք` նրա աչքերին''»15: Հենց այս հատկականությամբ էլ պայմանավորվում է տրագիկոմեդիան:

[[Զորայր Խալափյան]]ի «Ասպետն ու Արքայազնը» պիեսը` հայտնի հերոսներ Համլետի ու Դոն Կիխոտի հանդիպումով, ծիծաղելի վիճակների պատկերմամբ այնպիսի զարգացում ունի, որ այս երկու սիրված ու մարդասեր հերոսները հանուն մարդասիրության սուր են բարձրացնում միմյանց դեմ և իրար սրախողխող անում:

Արա Վահունու «Շան կյանք» տրագիկոմեդիան պոետ շան` իր շուն ընկերների հետ ապրած զավեշտական կյանքի, ողբերգական տիրոջ հետ ստեղծված մարդկային հարաբերությունների պատմությունն է, որը չնայած կոմիկական տեսարանների բազմազանությանը և հղացումի երգիծական բնույթին, միայնակ, լքված մարդու դրամայի և նրա ողբերգական կործանման խորհուրդն ունի իր բովանդակության հիմքում:

Այնուամենայնիվ` արդի հայ դրամատուրգիան այնքան էլ աչքի չի ընկնում տրագիկոմեդիայի ժանրաձևում:

'''Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս» («Դրամատուրգիա», թիվ 8-9, 2005):''' Աղասի Այվազյանի դրամատուրգիան աչքի է ընկնում ժանրի անընդհատ նորացում-թարմացումով: Այս առումով, սխալված չենք լինի, եթե փաստենք, որ Այվազյանը ժամանակակից ամենաինտելեկտուալ դրամատուրգներից է, և բնական է հայ թատրոնի և դրամատուրգիայի նրա անընդհատ որոնումները: Ինչպես ինքն է վկայում` «''թատրոնը ժողովրդի հավաքական ինտելեկտի արտահայտությունն է''» (4): Փաստորեն, նաև ինտելեկտուալ տեքստ է ստեղծում հեղինակը` բրեխտյան ինտելեկտուալ դրաման շաղկապելով հայ միջավայրին և ավանդույթին: «Շնաձկան ստամոքս»-ը սրա վառ արտահայտություններից մեկն է: Հեղինակի ժանրային նոր բնորոշումը` մռայլ կատակախաղք, հուշում է պիեսի` ավանդական տրագիկոմեդիայից տարբեր լինելու հանգամանքը: Ի տարբերություն տրագիկոմեդիայի, երբ կոմիկական, զավեշտալի իրավիճակները հանգեցնում են ողբերգության, Այվազյանը հակառակ ուղղությամբ է զարգացնում «Շնաձկան ստամոքս» պիեսի գործողությունները` ողբերգությունը զավեշտալի, ծիծաղաշարժ, ու անհեթեթ պատմության է վերածվում: 

Գործողության կենտրոնական դեմքը հանգուցյալն է: Նրա շուրջը իբր-հարազատներ են հավաքվել, որոնք իրականում ոչ թե ցավ ունեն, այլ շնաձկան ստամոքս. հարուստ հանգուցյալի ունեցվածքը նրանցից յուրաքանչյուրի ախորժակը գրգռել է: Հանգուցյալի իբր-հարազատները միմյանց չեն ճանաչում, և անհեթեթ իրավիճակ է առաջանում, որը կոմիզմ է ծնում: Այվազյանը այս անհեթեթ իրավիճակին իբր-լուծում է առաջադրում մեջտեղ հանելով հանգուցյալի իբր-կտակը: Իբր-կտակը մեկ այլ զավեշտ է ծնում: Հանգուցյալի իբր-կտակում նշվում է. «''...պահանջ-պայման եմ դնում ետմահու օրինական ճանապարհով ամուսնացնել մեզ...''» (8):

Ո՞ւմ հետ է կայանալու հանգուցյալի իբր-հարսանիքը... մահից հետո:

Այս պիեսի առանցքային կերպարներն են Նվարդը և Շամիրամը: Նվարդը ներկայանում է որպես Հանգուցյալի առաջին կինը. «''Ես նրա առաջին կնիկն էի... օրինական զագսով բանով: (Շինծու մեղմությամբ:) Ապահարզանը չար լեզուների մեղքով էր''» (6):

Շամիրամը, ինչպես Հանգուցյալի իբր-կտակում է նշվում` «''...երկար ժամանակ քաղաքացիական ամուսնությամբ էր կապված ինձ հետ''» (8), դիակի իբր-հարսնացուն էր: Իբր-ների շարքը երկար կարելի է շարունակել, սակայն սա չէ գերխնդիրը: Նվարդ-Շամիրամ-մեծահարուստ հանգուցյալ եռանկյունին հիշեցնում է Արա Գեղեցիկի [[առասպել]]ը: Ստացվում է` Աղասի Այվազյանի պիեսը Արա Գեղեցիկի ժամանակակից [[պարոդիա]]ն է:

'''[[Ռուբեն Մարուխյան]]ի «Իմ հին բարի տուն» («Նորք», 2005թ., N 4)''' տխուր կատակերգությունը ավանդական դրամային բնորոշ կառուցում ունի: Հեղինակը պիեսը երկու գործողության է բաժանել, բայց հակառակ ավանդական դրամայի, հարմար չի գտել գործողությունները պատկերների կամ տեսարանների «մասնատել», ինչը բեմադրիչին, կարծում ենք, ազատ գործելու հնարավորություն պիտի տա:

Պիեսի հղացական-բովանդակային հիմքում հին տան ճակատագիրն է, որը կործանման է դատապարտված: Տան կազմաքանդումը, կորուստը բազմիցս արծարծվել է արդի հայ գրականության մեջ, սակայն Մարուխյանի պարագան առանձնացնելի է պարզ պատճառով: Հեղինակը որոշակիացնում է տունը, որն էլ պիեսի կառուցման հիմնաքարն է դառնում: Տունը` որպես ապաստան, պատսպարան, աշխարհից մեկուսանալու վայր չէ միայն, այլ ավելին է...

Տան խորհուրդը Մարուխյանը ընդլայնում է և տուն-Երևան նույնացում է տեղի ունենում: Այս առումով նեղ սահմաններ ունեն այն հիմնախնդիրները (տրամվայի դուրս հանելը քաղաքից, բար-դիսկոտեկ-ռեստորանների` սնկի նման բուսնելը, հին՝ պատմական և հոգևոր արժեք-կառույցների ավերելը և այլն), որոնք արծարծել է հեղինակը: Այնուամենայնիվ, պիեսը դրամատիկ առումով ամուր է կառուցված: Հերոսները նյարդերով են կապված իրենց տանը, իրենց քաղաքին. «''Ի՛մ տուն, իմ հի՜ն, իմ բա՜րի տուն, իմ ծերացած թթենի, իմ գեղեցիկ պատշգամբ, ես թույլ չեմ տա, այո՜, այո՛, թույլ չեմ տա ձեզ ոչնչացնեն: Ես չեմ բաժանվի ձեզանից: Առանց ձեզ ես չեմ կարող ապրել: Մարդի՛կ, եթե ձեր մեջ մի կաթիլ բարություն է մնացել, ի սեր այդ բարության, մեր տունը մի՛ քանդեք, նա մեր հիշողությունների շտեմարանն է''» (էջ 77): Մարդու կյանքի մի մասն է դարձել տունը, քաղաքը, և այս դեպքում սոսկ ապրելու վայր չէ, շնչավոր է, ընկեր ու բարեկամ... Այստեղ է, որ դաժան իրականությունն իրենն է անում: Խաթարված են արժեքները, նույնիսկ մարդն է դուրս մղվում այսօրվա արժեքային համակարգից. 

«ՎԼԱԴԻՄԻՐ - (Հեգնանքով): Մեզ էլ ես տարածքի հետ միասին գնե՞լ, պարո՛ն բուրժուա:&lt;br&gt;
ԲՈւԼՈ - (Լկտիաբար): Ձեր ապրանքային արժեքը դուք վաղուց կորցրել եք, Վլադիմիր Կարապետովիչ»: 

Պիեսում դժվար չէ նկատել հեղինակի ծաղրը Բուլոյի` նոր հարստացած քաղքենու հանդեպ: Նա զուրկ է արժանիքներից, դատարկագլուխ է, լկտի, հղփացած:

Տիրող այս մթնոլորտում կործանումն է գերիշխում, և ավարտը վերջն է, փակուղին, որը այսօրվա պարտադրանքն է. տան մահը քաղաքի մահն է, մարդու մահն է, ոգեղենի կորուստը:

Պիեսի ընդհանուր կոնտեքստից անջատվում են Սոնայի և Վարդանի կերպարները: Բանն այն է, որ բովանդակային` տուն-բնակիչներ համադրումի մեջ Սոնան ու Վարդանը ակամա դուրս են մղվում, քանի որ անելիք չունեն և տիրող միջավայրում չեն ընկալվում: Սա թերևս պիեսի թերի կողմերից է, ինչն անշուշտ ռիթմից գցում է գործը: Այս գործող անձինք չզարգացող կերպարներ են և, լինելով ստատիկ հերոսներ, գոնե առարկայական արժեք պիտի ունենան, որ պատճառաբանվի նրանց առկայությունը տեքստում և ներկայությունը բեմում: Կարծում ենք, որ Մարուխյանը զինծառայող Վարդանին և նախարարի դուստր Սոնային պիտի միահյուսեր քաղաքին և նրա բնակիչներին: Նրանց միջև առկա սերը պիտի որոշիչ լիներ ու ինչ-որ կերպ շաղկապվեր արծարծվող խնդրի հետ, թե չէ ստացվել է այնպես, որ այս հերոսները նույնությամբ կարող էին լինել մեկ այլ ստեղծագործության մեջ, և ոչ մի փոփոխություն չէր լինի:


*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]]

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2571</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5077</id>
      <timestamp>2011-09-04T14:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47209">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը» գլխի «Իրականություն և երևակայություն» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

== Իրականություն և երևակայություն ==

Այս խնդիրը դրամատուրգիայում դրսևորվում է առանձնահատուկ ձևով, քանի որ այստեղ հաճախ վերացական-երևակայականը ստանում է տեսանելի-առարկայական բնույթ: Դրամատուրգիան, անմիջական կապ ունենալով թատրոնի ու կինոյի հետ և հաշվի առնելով, որ արվեստի այս երկու ճյուղերը ենթադրում են հանդիսատեսի առկայություն-ներկայություն և վիրտուալ մասնակցություն, առավել մոտ է կանգնած իրականության երևակմանը, որի ածանցումները զուգորդվում են ստեղծագործողի հորինում-երևակայության հետ: Թատրոնի համար կարևոր է կյանքը (պետք չէ շփոթել իրականության հետ) որքան հնարավոր է հավաստի ու բազմաբովանդակ, մարդկային բնավորություններով ու ահռելի կրքերի բախումներով տեղափոխել բեմական տարածք: Եթե գրական մյուս սեռերի` արձակի ու պոեզիայի դեպքում գրողը առավել ազատ է իր ասելիքի տեքստային մատուցման մեջ, ապա դրամատուրգիայում բեմի գոյությունը ստեղծագործողին «պարտադրում» է հաշվի նըստել թատրոնի գրված-չգրված օրենքների հետ:

Դրամատուրգիական ստեղծագործության մեջ անգամ ընթերցելիս ենթադրվում է բեմը: Բեմը պարտադրում է երևակայական թատրոնի գոյություն` «անձի իրական ներկայություն ենթադրելի պայմաններում»1 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա): Ժամանակակից թատերագիրները որքան էլ բազմազան թեմաներով ստեղծագործեն, չեն կարող բեմի պայմանները հաշվի չառնել: Այսպես` դրամատիկական երկի գործողությունները կատարվում են սահմանափակ տարածություններում (սենյակ, աշխատավայր, այգի, սրճարան) կամ անտարածական են (վերացարկված, անհայտ տարածություն` բեմ): 

Տեքստում առկա է մեր իրականությունից դուրս մեկ այլ վայր: Այն գոյություն չունի, բայց ներկա է: Ընթերցողը միշտ գիտակցում է, որ գտնվում է այս իրականության մեջ, միևնույն ժամանակ ինտեգրվում է պիեսի գոյություն չունեցող, ենթադրելի իրականությանը, հայտնվում այն կողմում: Մեկ այլ վայրը կամ այն կողմն ավելի իրական է դառնում, երբ արձագանքում է կյանքին կամ իրականությանը:

Գուրգեն Խանջյանի «Տիգրան մեծ» կատակերգության մեջ երևակայականը ներդաշնակվում է ներկա հիշողությանը: Ռադիոյի հաղորդավարը հանկարծ դառնում է հանրապետության նախագահի թեկնածու և մեծ հնարավորություններ ունի հաղթելու ընտրություններում: Անմիջական արձագանք մերօրյա վարորդ-գեներալների, վարորդ-պատգամավորների, վարորդ-նախարարների իրականությանը: Թատերագիրն այսկերպ վեր է հանում մեր իրականության նոր քաջնազարականությունը: «Արևային նավ» կատակերգության մեջ նավապետ Աբգարի ու գյուղապետ Ափոյի ստեղծած միջավայրը (անընդհատ կերուխում) իր ամբողջ ցինիզմով մեր ներկա իրականության բարքերն է պատկերում: Այսպիսով` ընթերցողը ասոցիատիվ իրար է միացնում ենթադրելի և ներկա իրականությունները:

Երևակայությամբ ստեղծված այն կողմը ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ դրսևորվում է որևէ կենսական լիցքի` վիճակի արտահայտմամբ: Գրողը պատկերում է իրականությունից դուրս կյանք, ինչ-որ տեղ աներևույթ ու անգո, և ընթերցողի վրա ազդեցություն է գործում ստեղծված մթնոլորտի վակուումային ճնշումով: Կարևորվում է այն զգայական դաշտը, որի առանցքի շուրջ հյուսված է ստեղծագործությունը:
Այսպիսի պիեսները բազմաթիվ են: Պ. Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսը գոյություն չունեցող իրականության շուրջ է հյուսված: Սակայն գրողը ստեղծում է համապատասխան վակուումային վիճակը (մարդու անդեմացման, ավտոմատացման խնդիրը), ինչի շնորհիվ ստեղծագործությունն ստանում է արդիական հնչեղություն: Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրաման դարձյալ կտրված է իրական հենքից: Գործողություններն ավելի շուտ ցնորախաղ են, քան դեպքերի ընթացք: Սակայն Ադալյանը մարդկային ողբերգությունը (անհաջող ամուսնություն, Կիկոսի սինդրոմ, հեռացման, օտարման (փոքրմհերյան) ինքնամեկուսացում) ներհյուսում է ցնորային իրականությանը և գլխավոր գործող անձը` Մարկոսը, միս ու արյուն է ստանում: Այսպիսի ստեղծագործություններում գոյություն չունեցողը համազոր է իրականությանը, իսկ դրամատուրգիայում «... ամենաէականը գոյություն չունեցողն է` պիեսի և ներկայացման ենթադրելի իրականությունը, ոչ միայն խոսքից ու վարագույրից այն կողմ, այլև առհասարակ այն կողմ»2 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Սա երևակայության մեջ տեղի ունեցող կամ տեղի ունենալիք կյանքն է` անշոշափելի իրականությունը, որ գոյություն  ունի իր անգոյությամբ, և ավելի իրական է, քան իրականությունը:

Երևակայությունը երբեմն իրականության մարդու ընկալումն ու զգացողությունները վերածում է այլաբանության: Կարելի է երևակայել մի մարդու որևէ վիճակ կամ տրամադրություն, և այլ զգացողություն ունենալ, նայած թե տվյալ մարդը, կամ ստեղծված իրավիճակը ինչ հիշողություններ են արթնացնում երևակայողի մտքում: 

Արդի հայ գրականությունը վերջին տարիներին առավելապես այլաբանորեն է արտահայտում գեղարվեստական իրականությունը: Միֆակառուցումներն ու միֆերի գործածում-արծարծումները, սիմվոլներն ու այլաբանությունները գեղարվեստական տեքստում կարելի է ասել ընդհանրական երևույթ են դարձել: Բնականաբար, դրամատուրգիան չէր կարող անմասն մնալ այս երևույթից:

Արդի հայ դրամատուրգիայում, ճիշտ է, ոչ բազմաթիվ և տարաբնույթ, այնուամենայնիվ, առկա են միֆերի կիրառություններ: Միֆը երևակայության մեջ կարծրացած կոդ է, որը իրականության մեջ սովորաբար տարբեր ընկալումներ ունի:

Միֆական իմաստն ու մտածողությունը գրեթե միշտ էլ կիրառվել է գրական տեքստում, բայց հիմնականում, երբ գրողն անդրադարձել է դիցաբանական և քրիստոնեական ժամանակներին և իրողություններին, ու միֆը մեծավ մասամբ գրական երկի թեմատիկայից բխող առասպելական կամ կրոնական կարծրատիպ կերպարի է վերածվել և գաղափարականացվել:

Անկախությունից հետո արևմտյան փիլիսոփայական մտքի ներթափանցումը հայ իրականություն, պայմանավորեցին նաև միֆերի նորովի կիրառումներ: Այսօր գրականության մեջ միֆը արտահայտում է ժամանակակից տրամադրություններ, տեքստում որակական քանակ է կազմում և երբեմն նաև կերպարակերտման միջոց է դառնում: Միֆը հաճախ բնորոշում է նաև գրողի գեղագիտական հայացքները և, անշուշտ, գաղափարական խնդիր է լուծում:

Ալվարդ Բեքմեզյանը «Միֆի ընկալման առանձնահատկությունները 20-րդ դարում» հոդվածում իրավացիորեն նշում է. «Եթե դասական արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես էր գալիս իր նախնական մաքրությամբ և ավանդական նշանակությամբ` հարազատ մնալով իր իսկ պատմական տոպիկաներին` գեղագիտական համակարգում վերածվելով կամ այլաբանության, կամ սիմվոլի և կամ էլ մետաֆորի, ապա նորագույն արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես եկավ լիովին այլ գեղագիտական հարցադրումներով` շեշտվելով հատկապես իր իռացիոնալիզմով, գեղարվեստական կառույցի հետ համահյուսվածքով. միատարրվելով խաղային բնույթով և քայքայման միտումով3:

Արդի հայ դրամատուրգիայում միֆի այս նորովի կիրառությունները նոր են մուտք գործում և այնքան էլ տիրապետող չեն: Բայց որ այդպիսի երևումներ առկա են, ակնհայտ է: Միֆական կառուցումները արդի հայ դրամատուրգիայում երկու խմբի կարելի է բաժանել` առասպելական միֆեր և կրոնական-քրիստոնեական միֆեր:

Առասպելաբանությունից եկող միֆերի կիրառությունները հայ ժամանակակից պիեսներում սակավ են:

Գուրգեն Խանջյանը «Ճամփեզրի թատրոն» դրամայում, Փոքր Մհերի միֆը կիրառելով, այսօրվա կյանքի անարդարություններն ու աղավաղված բարքերն է ընդգծում: Այսինքն՝ տեքստի միֆականացումը ժամանակակից իրականության արձագանքների գրողական խնդրադրումն է այս դեպքում: Մհերն անընդհատ ելումուտ է անում իր քարայրից, միջամտում հերոսների գործողություններին, ինչը կյանքի տևական ընթացքում խորհրդանշում է այսօրվա իրականության քաոսայնությունը:

Ալեքսանդր Թոփչյանը «Այնտեղ» պիեսում կիրառում է Պիտեկանտրոպի ձագի միֆը (Պիտեկանտրոպի ձագն այս երկում խորհրդանշում է ավազակությունը որպես ամենժամանակյա երևույթ). «Ապագայի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել, սակայն անցյալն իմն է ամբողջությամբ և, եթե կուզեք իմանալ, ինձ համար ապագան ևս անցյալ է»4: Թերևս անընդհատ առկա խնդրի շուրջ է փորձել ծավալվել հեղինակը, սակայն այս միֆի կիրառումը տեքստում պատճառաբանված չէ և զուտ գաղափար է ներկայացնում:

Առասպելական միֆի մեկ այլ կիրառում է Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց» դրամայում Նանեի կամ Նանեմարի աներևույթ կերպարը, որը մայրական հատկանիշների կրողն է. «Ես նախ մայր էի, ինձ դարձրին Աստված»5, և քանի որ «ոչինչ չի փոխվել, թերևս` անունները միայն և պաշտամունքի կանոն օրենքը... Բայց ինքը` բուն պաշտամունքը եղել է ու կա6, ըստ այդմ մայրը հավերժության կրողն է. «ժողովուրդը չի մոռացել մեզ... Արուբանեն Անահիտ կամ Նանե դարձավ, իսկ մենք էլ` Աստվածածին Մարիամ...»7, և մարդկային գոյության շարունակականությունը պայմանավորվում է վերջինիս հավերժականությամբ:

Առասպելական Արա գեղեցիկի միֆը Աղասի Այվազյանը այլաբանորեն կիրառում է «ևնաձկան ստամոքսը» պիեսում: Առասպելական Արային մերօրյա իրականության մեջ փոխարինում է հանգուցյալ մեծահարուստը: Միֆն այս պարագայում կերպարակերտման միջոց է: Արայի միֆին զուգահեռ վերակենդանանում են Նուարդն (Նվարդ) ու ևամիրամը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի բազմազան են քրիստոնեական միֆերի կիրառությունները: Դրանք հիմնականում հանդիպում են սուրբգրային դրամաներում, բայց նաև այլակերպ ու ինքնուրույն կիրառումներ են առկա: Քրիստոնեական միֆերն օգտագործելիս հեղինակները աստվածաշնչյան կերպարներին նոր հատկանիշներով են օժտում կամ էլ նորովի են մեկնաբանում: Ժենյա Քալանթարյանի դիտարկումով՝ «քրիստոնեական միֆերի պարբերական բնույթը կամա-ակամա հուշում է մարդկության վարքագծի հեթանոսական էության, այսինքն` սատանայի գործունեության և քրիստոնեական բարոյախոսության մշտական հակադրության մասին»8 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Այսինքն` միֆը առաջնային բովանդակությունից զատ, արտահայտում է նաև այլ գաղափարներ ու հարցադրումներ:

Քրիստոնեական միֆերը` հաճախ որպես բարոյական բևեռներ, Հիսուս-սատանա հակադրությունն ունեն: Հիսուսի կերպարը կիրառվել է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301» դրամայում` Հուսիկ-Հիսուս զուգակցումով` այս դեպքում որպես բարոյականության ու նվիրվածության անխուսափելի կործանումի խորհրդանիշ, Մանվել Պողոսյանի «Ավետարան ըստ Հուդայի» պիեսում` որպես փրկության միակ հույս և Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Ընտանեկան խաղ» պիեսում` Հիսուսի և գլխավոր հերոս Արամի նույնացումով: Հովսեփյանն իր հերոսին և Հիսուսին նույն հարթություն է բերում դավաճանության աղետալի հետևանքները ընդգծելու համար: Ի դեպ՝ Արամը Հիսուսի հետ նույնանում է միայն խոսքային մակարդակներում: Այսինքն` գործող անձն այստեղ հստակ է որպես կերպար և դուրս է աստվածաշնչյան իրականությունից, բայց նրա ապրումները համահունչ են Հիսուսի ապրումներին, և նա արտահայտվում է Հիսուսի խոսքերով:

Սատանայի միֆը, ի հակադրություն Հիսուսի, հիմնականում չարի, բացասականի ու անբարոյականի բացահայտումների ժամանակ է կիրառվում: Սատանան` որպես անբարոյականության տեսակների ընդհանրական տիպ, հանդես է գալիս Խաչիկ Չալիկյանի «Սև-սպիտակ ծիածան» պիեսում և զուտ կեղծիքի, խաբեության, ստի ու շողոքորթության ակնառու իմաստակիր է, իսկ Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք» դրամայում սատանան ի հայտ է գալիս մարդկային որակներով, ձգտում է հայր դառնալ` իր ժառանգականությունը պահպանելու համար: Սա չարի հավիտենության խորհուրդն ունի:

Հետաքրքիր ու նորովի քրիստոնեական միֆակիրառում է Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրամայում ավետարանիչ Մարկոսի և ժամանակակից մարդու ներաշխարհային ընդհանրացում-կառուցումը. «...դա գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից, որը շնչում է Աստծո հարություն առած որդու շունչը»9: Այս դրամայում ավետարանչին նույնանուն հերոսը, կերպավորվում է որպես միֆ` կազմաքանդելով կերպարի նախնական կերպն ու ինքնությունը: Միֆի կիրառումը նույնանում է մարդու ես-ի կորստի գաղափարական խնդրադրման հետ: Միֆը ներթափանցում է տեքստ` կատարելով մարդու ես-ի կորստի գաղափարական գործառույթը: Կերպարը միանգամից այլափոխվում է, հայտնվում այլ իրականության մեջ` ընթերցողի մեջ ոչնչացնելով իրեն:

Աննա Պետրոսյանի «Մարիամ Մագթաղենացի» մոնոդրամայում Հիսուսի աշակերտ Փիլիպոսի միֆը պարականոն մեկնություն ունի, իսկ Մարիամ Մագթաղենացու միֆակերպարը բարոյականության վեհության խորհուրդն է:
Պերճ Զեյթունցյանի «Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը» դրամայում առաջին պլան է մղվում Հուդայի միֆական կերպարը: Նոր որակներ փնտրելով Հուդայի մարդկային ճակատագրում և այն համադրելով Էդիպի միֆի հետ` հեղինակին հաջողվել է կերպարի միջոցով առաջ քաշել լուրջ փիլիսոփայական կրոնաբանական հարցադրումներ և Աստվածաշնչի ճշմարտացիությունը կասկածի տակ դնել:

Քրիստոնեական միֆերի դրսևորումներ են հանդիպում նաև Վահան Վարդանյանի «Սոդոմում»` Ղովտը, ով դրամայում մեղքի հարատևության մարմնացում է, իսկ Ադամն ու Լիլիթը Կարինե Խոդիկյանի «Լիլիթ» դրամայում ավանդական կարծրատիպերից շեղված արծարծումներ են:

Դրամատուրգիան ընկալվում է մեր զգայարանների միջոցով` երևակայություն, տեսիլք, լսողություն և, քանի որ «...մեր զգացողությունները շոշափող աշխարհը միշտ չէ, որ իրերի աշխարհն է, և իրականության պատկերը մեր զգայության մեջ հյուսվում է նշաններից ու սիմվոլներից»10, ուստի նման սիմվոլ-խորհրդանիշեր այսպես թե այնպես հայտնվում են յուրաքանչյուր գեղարվեստական տեքստում, որովհետև դրանք առկա են նախ և առաջ իրականության մեջ:

Արդի հայ դրամատուրգիայում հանդիպում են նման խորհրդանիշեր: Դրանք երբեմն համաշխարհային գրականությունից ներթափանցումների արդյունք են, և եթե մեր գրականության համար նոր են լաբիրինթոսի, փակ տարածքի կամ փակուղու, հայելու և այլ խորհրդանիշերը, ապա համաշխարհային գրականությունը արդեն հրաժարվել է այդ ձևերից, և անընդհատ միտում կա դրանց թարմացմանը:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ հայելու խորհրդանիշի շուրջ է կառուցված Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» դրաման: Գլխավոր հերոսի` Վիգենի կերպարը դրամայի տարածք է մտնում հայելու մեջ իր արտացոլանքի միջոցով:

Հայելու խորհրդանիշն այլաբանական կիրառում է ստացել նաև Վահան Վարդանյանը «Ալեքսանդր» դրամայում` երկու Ալեքսանդրների մենախոսություն-երկխոսության միջոցով:

Ընդհանրապես հայելու խորհուրդը առավել հարազատ է թատրոնին: Բեմն ինքնին աշխարհի հայելային արտացոլանքն է, իսկ բեմում բեմ կառուցելը թատրոնի և աշխարհի հայելային անդրադարձն է: Հանդիպում են նաև այնպիսի տեքստեր, որտեղ հեղինակը գործողության ընթացքում որպես կերպար գրում է տվյալ ստեղծագործությունը, կամ ռեժիսորը, որը բեմադրում է տվյալ ներկայացումը: Նման դրամաներում գործող անձի է վերածվում հեղինակը: Օրինակ՝ այդ երևույթն առկա է Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները», Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անավարտ դրամա» և այլ պիեսներում:

Լաբիրինթոսի խորհրդանիշը` որպես մարդկային կենսական տարածության արտահայտություն, թերևս գրականություն ներմուծեց արգենտինացի հայտնի գրող Խորխե Լուիս Բորխեսը: Մարդու ստեղծած աշխարհն այնպիսի լաբիրինթոսի է վերածվել, որտեղ մարդն ինքն է անգամ կորչում: Այսինքն՝ մարդը խճճվել է իր ստեղծած բազմաբավիղ ճամփաներում:

Լաբիրինթոսի խորհուրդը հայ արդի դրամատուրգիայում դրսևորվում է անհայտ տեղի տեսքով, որտեղից ելք չկա: Այդպիսիք են Ալ. Թոփչյանի «Այնտեղ» դրաման, որում հերոսները հայտնվել են իրենք էլ չգիտեն որտեղ և անընդհատ ելք են որոնում ու օգնության են սպասում, Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքրիկ պիեսը, որի գլխավոր հերոսուհին` Կինը, հայտնվել է ինքն էլ չգիտի որտեղ և ապարդյուն ջանքեր է անում դուրս գալու, Աղասի Այվազյանի «Դեկորներ» դրաման, որի գործող անձինք խճճվել են և կորցրել տարածության զգացողությունը`

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՐԴ (Երկրորդ մարդուն). – Լսիր... Էս որտե՞ղ ենք...&lt;br&gt;
ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՐԴ (նայելով շուրջը). – Ոչ մի տեղ...11

Այնուհետև նրանք ելք գտնելու հույսով իրենց համար նոր տարածք են ստեղծում, որտեղ ևս խճճվում են... Անընդհատ նորն են ստեղծում և անընդհատ մոլորվում:

Այվազյանի մեկ այլ` «Համակարգիչ» դրամայում նորագույն տեխնոլոգիան միջամտում է մարդկանց կյանքին և նրանց համար ստեղծում թակարդ և՛ հոգևոր, և՛ ֆիզիկական տեսանկյունից:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճամփեզրի թատրոնը» դրամայում մարդիկ ավտովթարի պատճառով հայտնվում են լաբիրինթոսի նման մի տարածքում («ճամփեզրի փլատակներ, որ հինավուրց թատրոն են հիշեցնում, ճամփեզրի մոտ մեծ խաչքար»12 ), - անընդհատ օգնության են սպասում, որը սակայն ուշանում է, իսկ պիեսի ավարտին պարզ է դառնում, որ չի լինի սպասված օգնությունը:

«Գերեզմանատան երգչախումբը» դրամայում աշխարհը գերեզման է, մարդիկ հանգուցյալներ, ու հոգեբանական փակուղու առաջ են կանգնած հերոսները, որոնք իրենք էլ չգիտեն ինչու են կառչած մնում այդ գերեզմանային աշխարհից:

Բորխեսյան լաբիրինթոսի ձևաչափը փոխեց մեկ այլ խոշոր գրող՝ Խուլիո Կորտասարը: Նա լաբիրինթոսային իրավիճակները արտահայտեց փոքր ու փակ տարածքում: Ժենյա Քալանթարյանը նկատում է` «Ժամանակակից թատրոնում ավելի ու ավելի է փոքրանում կենսական տարածքը»13: Եվ իրոք, գործողության վայր է դառնում բնակարանը, փոսը, գնացքը, մարդու ներաշխարհը և այլն, որոնք յուրովի լաբիրինթոսներ են: Երևույթն այնքան ընդհանրական է, որ կարիք էլ չկա օրինակներ բերելու: Այսպիսի դրամաներում «...իրականն ու պայմանականը ներկա են միաժամանակ, միատեղ ու միասին և ընկալվում են որպես նույնություն»14:

Այսպիսի դրսևորումները իրենց հերթին զուգորդվում են գեղարվեստական կառուցման և բեմական իրականության խնդիրների հետ: Գեղարվեստն ու բեմական իրականությունը թերևս դրսևորվում են դրամատիկական երկի տարածաժամանակային մակարդակներում:

Դրամատուրգիական իրականության հիմքում որպես կենսական տարածություն նախ և առաջ ընկած է բեմը: Դրամատուրգիայում իրականությունը ֆիզիկական ներփակություն չէ, այլ տարածության ու ժամանակի չափումներից դուրս իրականություն և ծնում է միստիկական զգացումներ: Չնայած թատրոնի բեմն ունի իր տարածաչափությունը, որ երկրաչափական է միևնույն ժամանակ, այն` որպես գեղարվեստական երկի հիմքում ընկած երևակայական միավոր, դուրս է երկրաչափական չափումներից: Գեղարվեստական տարածությունն իր դիրքով ու կառուցվածքով տարբեր կերպ է ընկալվում, տարբեր նշանակություններ ենթադրում, նայած որտեղ ենք մենք ընթերցելիս և որքան կարող ենք երևակայել: Կարելի է ընկալել հանդիսասրահի կողմից որպես դիմահայաց ներփակություն, աշխարհից պաշտպանված աշխարհ, շրջանակված որպես հայելի, խորքում այնքան անսահման, որքան կարող է լինել հայելու ապակին: Կարելի է գտնվել գործողության վայրում, որպես գործողության մասնակից: Այս դեպքում աշխարհի անսահմանության զգացողություն է ծնվում: «Բեմում գտնվողի համար չկա ներփակության զգացում15»:

Տարածության այս դրսևորումներում գրական նյութը իր ժամանակն է պարտադրում որպես տարածության շարունակություն: Դրամատուրգիայում այս տարածության ու ժամանակի մետաֆիզիկական ընկալումը վերանում է գրական նյութի բեմադրման ժամանակ` զուգահեռ ծնելով նոր տարածաժամանակային չափում: Այս երևույթը կարևորում է նաև Հենրիկ Հովհաննիսյանը. «Բեմում, ինչպես նկատում ենք, փոխվում են տարածաժամանակային չափումները»16:

Թատերագետը տարածաժամանակային երկու չափում է առանձնացնում` «... ժամանակը երկու հարթության մեջ է ու երկու ձեռքերում` կատարողի (գործող անձ-դերասան - Ա. Ա.) և հանդիսականի»17: Սակայն սա ընդունելի է թատերագիտական տեսանկյունից, քանի որ ընթերցողը ստեղծում է տարածական և ժամանակային իր երևակայությունը: Այն ընկած է գրական նյութի հիմքում, և հնարավոր է կապ չունի ներկայացման ներքին ժամանակի ու տարածության հետ: Տարածությունն ու ժամանակը դրամատուրգիայում սիմվոլիկ են կամ ենթադրելի և միասնական են` որպես ներքին շարժում, մտքի ընթացք: 

Ընթերցողի զգայությունը գործում է երկու հարթություններում` իրականության մեջ, որի կրողն է ինքը և իր կենսառիթմը, երբ ինքն է շարժում ժամանակը և տեքստային իրականության մեջ, ուր շարժվում է համաձայն առաջադրված խաղային տեմպառիթմի ու փոփոխությունների, և իր հսկողությունից դուրս է դեպքերի զարգացման ընթացքը: Այս դեպքում ընթերցողը վերահսկում է միայն ենթադրելի տարածությունն ու ժամանակը: Այն ոչ մի կաղապարի մեջ չի տեղավորվում:

Դրամատուրգիական գործողությունը միշտ չէ, որ տեղի է ունենում անմիջականորեն զգայությանը տրված տարածության ու ժամանակի մեջ: Պիեսի բեմական հիմքը միշտ ակնարկում է իր գոյության մասին, որպես որոշակի տարածություն և ժամանակ` անցյալն ու ներկան համատեղ: Ենթադրելի ժամանակն ու տարածությունը այստեղ ավելի են, քան ներկայացվող իրականությունը: Այսինքն` ստեղծվում է մի պայմանական տարածություն, որի ժամանակը անցյալն է, և որն էլ իր հերթին ծնունդ է տալիս նոր տարածության ու ժամանակի: Պիեսի պայմանական ժամանակը ենթադրվում է, իսկ խաղային ժամանակը իրական ժամանակի մեջ է, ինչպես քամու շարժումը շարժվող երկրի մակերևույթին` ժամանակը ժամանակի մեջ:

Այսպիսով` դրամատուրգիայում տարածաժամանակային երեք չափում կա` գրական հիմքի, ներկայացման և ընթերցողի (հանդիսատեսի): Գրական երկը ունի իր տարածությունն ու ժամանակը, որը արձագանքվում է թե՛ ներկայացման, և թե՛ ընթերցանության մեջ: Ներկայացումն ունի իր կոնկրետ ժամանակը կոնկրետ տարածության մեջ` այսինչ օրը` այսինչ ժամից այսինչ ժամը, այսինչ թատրոնի այսինչ բեմում: Ընթերցողը գիտի պիեսի մոտավոր տևողությունը (կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել ընթերցանությունը) և իրական ժամանակի մեջ ենթագիտակցորեն տեղավորում է մի պայմանական ժամանակ, տարածության մեջ` նոր տարածություն:
Այնուհանդերձ, դրամատուրգիայում միայն մի ժամանակ կա` ներկա: Գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում:

Տարածաժամանակային դրսևորումները դրամատուրգիայում երկու տեսակի են` ներկա` բեմն ու բեմի վրա գարգացող սյուժետային կառուցումները, և պայմանական` ենթատեքստային, գրական երկի ներսում սեղմված գեղարվեստական տարածությունն ու ժամանակը: Որպես կանոն` դրամայի գեղարվեստական տարածության և ժամանակի ներկան յուրահատուկ սեղմությամբ է երևում, և ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հանդիսատեսը դահլիճում չի կարող մի քանի օր շարունակ հետևել հերոսների գործողություններին, ինչը կարող է անել, ասենք, ընթերցողը վեպ կարդալիս, իսկ բեմն արդեն իսկ սահմանափակում է տարածական արտաքին ընդգրկումները:

Պայմանական տարածության և ժամանակի դրսեվորումները, ինչպես գրական մյուս սեռերի ստեղծագործություններում, անկաղապար են: Թերևս այս տարածաժամանակային համընդհանուր քաոսային իրավիճակում ուրվագծված և առանձնացող գեղարվեստական տարածության և ժամանակի դաշտ ստեղծելու ձգտում է նկատվում որոշ դրամատիկական երկերի հեղինակների մոտ:

Պատմական անցյալի (իբրև գեղարվեստական տարածություն) միջոցով մեր իրականության բազմաթիվ խնդիրների արծարծումը դրսևորվում է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301», Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց», Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն», «Հավքի երեք կանչը», Աղասի Այվազյանի «Ազիատիկ», Վահան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» և այլ պիեսներում:

Ամենևին նպատակ չունենալով նույն հարթության վրա դիտարկել այս հեղինակների գործերի գեղարվեստական արժանիքները` շեշտենք առկա ընդհանուր մի միտում. ներկա իրականությունից կամուրջ գցելով պատմական ժամանակ` անցյալի ժամանակային դեպքերը այդ կամրջով բերվում են արդի մտածողության սահմաններ, կազմաքանդվում է պատմական փաստը, այն քննվում է` համեմատվելով կամ հակադրվելով այսօրվա իրականության հետ:

Գեղարվեստական տարածության ու ժամանակի մյուս տարածված ու ընդգծվող տիպական դրսևորում է մենակության պահի և ներաշխարհային սահմանների զգայական արտացոլումները: Նման արտացոլումները հատկապես հանդիպում են մոնոդրամաներում ու հոգեբանական դրամաներում, որոնք աչքի են ընկնում գեղարվեստական տարածության և ժամանակի երեք չափումներով:

Դրանցից մեկը միայնակ հերոսի մենախոսություն-ինքնաարտահայտման ժամանակն է` ներկան, որի տարածական սահմանները հերոսի ներաշխարհից, հոգեբանական դաշտից դուրս չեն գալիս: Այս բնույթի հերոսներին հատուկ է վերհուշը, ինչը «հնարավորություն է տալիս ցույց տալ պատմող (մենախոսող, վերհիշող - Ա.Ա.) հերոսի անձի կենսագրության ձևավորումը անցյալում»18, և այդ անցյալի դեպքերի ու իրողությունների կատարման տեղը դառնում է այն գեղարվեստական տարածությունը, ուր մտովի հայտնվում են հերոսն ու ընթերցողը: Սա տարածաժամանակային երկրորդ արտահայտված չափումն է:

Երրորդ չափումը դրսևորվում է հերոսի ապագայի ծրագրերի, նրա երազանքների և ցանկալի իրողությունների ու սպասումների արտահայտման մեջ: Ապագան դառնում է գործողությունների և դեպքերի կատարման ենթադրելի ժամանակը, իսկ գեղարվեստական տարածությունը երազային, անիրական ու եթերային աշխարհի արտահայտության ձև է ստանում:

Ձևային, կոմպոզիցիոն դրսևորումներում այս միտումն արտահայտվում է խոսքային` վիպական սյուժետային զարգացմամբ և քնարական զեղումներով:

Ժամանակի և տարածության աբստրահված ձևեր նույնպես առկա են արդի հայ դրամատուրգիայում: Այս կարգի կառուցումներով առանձնանում են Կարինե Խոդիկյանի «Մոռացված օրը կամ...», «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Այնտեղ», Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն», Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք», Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսները: Ժամանակի և տարածության անգոյությունը, վերացարկումը այս պիեսներում հավերժական ժամանակների և անեզրական տարածությունների խորհուրդն են արտահայտում:

Փոքր տարածաժամանակային դրվագային դրսևորումներով աչքի են ընկնում սակավ պատկերներով և մեկ գործողությամբ պիեսները: Պատկերների սակավությունը հանգեցնում է գեղարվեստական տարածության նեղացման, իսկ գործողությունների պակասը` գեղարվեստական ժամանակի սահմանափակումն է պայմանավորում: Թերևս այս պիեսներում ենթադրվելիք տարածությունն ու ժամանակը պետք է առկա լինեն, ինչը մեր շատ թատերագիրների իրագործել չի հաջողվում: Հաջողվածներից նշենք Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ», Արա Վահանու «ևան կյանք» և Ռաֆայել Նահապետյանի «Փոս» պիեսները:

Արդի դրամատուրգիայում ուշագրավ են նաև ներքին երկժամանակային և երկտարածական դրսևորումները: ևատ դրամաների բնորոշ է մոտեցման նույն կերպը: Հեղինակը պիեսի գործողություններին հարակից, նաև մերօրյա իրական կյանքն է արտացոլում և դրամայի ավարտուն ժամանակի սահմանափակ տարածության շարունակող-ժառանգորդն է դառնում: Մերօրյա անվերջ շարունակվող ժամանակն ու արդի կյանքն ընկալվում են որպես տարածության անվերջ շրջապտույտային փիլիսոփայական կոդ:

Այս հանգամանքը, թերևս, երևակայականի ու իրականի ներթափանցման գաղափարի անմիջական արձագանք-հետևանք է: Խզվում են կյանքի ու թատրոնի սահմանները:

*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5078</id>
      <timestamp>2011-09-04T14:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականություն և երևակայություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47502">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը» գլխի «Իրականություն և երևակայություն» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

== Իրականություն և երևակայություն ==

Այս խնդիրը [[դրամատուրգիա]]յում դրսևորվում է առանձնահատուկ ձևով, քանի որ այստեղ հաճախ վերացական-երևակայականը ստանում է տեսանելի-առարկայական բնույթ: Դրամատուրգիան, անմիջական կապ ունենալով թատրոնի ու կինոյի հետ և հաշվի առնելով, որ արվեստի այս երկու ճյուղերը ենթադրում են հանդիսատեսի առկայություն-ներկայություն և վիրտուալ մասնակցություն, առավել մոտ է կանգնած իրականության երևակմանը, որի ածանցումները զուգորդվում են ստեղծագործողի հորինում-երևակայության հետ: Թատրոնի համար կարևոր է կյանքը (պետք չէ շփոթել իրականության հետ) որքան հնարավոր է հավաստի ու բազմաբովանդակ, մարդկային բնավորություններով ու ահռելի կրքերի բախումներով տեղափոխել բեմական տարածք: Եթե գրական մյուս սեռերի` [[արձակ]]ի ու [[պոեզիա]]յի դեպքում գրողը առավել ազատ է իր ասելիքի [[տեքստ]]ային մատուցման մեջ, ապա դրամատուրգիայում բեմի գոյությունը ստեղծագործողին «պարտադրում» է հաշվի նստել թատրոնի գրված-չգրված օրենքների հետ:

Դրամատուրգիական ստեղծագործության մեջ անգամ ընթերցելիս ենթադրվում է բեմը: Բեմը պարտադրում է երևակայական թատրոնի գոյություն` «անձի '''իրական''' ներկայություն '''ենթադրելի''' պայմաններում»1 (ընդգծումը` [[բնագիր|բնագրում]] - Ա. Ա): Ժամանակակից թատերագիրները որքան էլ բազմազան թեմաներով ստեղծագործեն, չեն կարող բեմի պայմանները հաշվի չառնել: Այսպես` դրամատիկական երկի գործողությունները կատարվում են սահմանափակ տարածություններում (սենյակ, աշխատավայր, այգի, սրճարան) կամ անտարածական են (վերացարկված, անհայտ տարածություն` բեմ): 

[[Տեքստ]]ում առկա է մեր իրականությունից դուրս մեկ այլ վայր: Այն գոյություն չունի, բայց ներկա է: Ընթերցողը միշտ գիտակցում է, որ գտնվում է այս իրականության մեջ, միևնույն ժամանակ ինտեգրվում է պիեսի գոյություն չունեցող, ենթադրելի իրականությանը, հայտնվում այն կողմում: Մեկ այլ վայրը կամ այն կողմն ավելի իրական է դառնում, երբ արձագանքում է կյանքին կամ իրականությանը:

[[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Տիգրան մեծ» կատակերգության մեջ երևակայականը ներդաշնակվում է ներկա հիշողությանը: Ռադիոյի հաղորդավարը հանկարծ դառնում է հանրապետության նախագահի թեկնածու և մեծ հնարավորություններ ունի հաղթելու ընտրություններում: Անմիջական արձագանք մերօրյա վարորդ-գեներալների, վարորդ-պատգամավորների, վարորդ-նախարարների իրականությանը: Թատերագիրն այսկերպ վեր է հանում մեր իրականության նոր քաջնազարականությունը: «Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ նավապետ Աբգարի ու գյուղապետ Ափոյի ստեղծած միջավայրը (անընդհատ կերուխում) իր ամբողջ ցինիզմով մեր ներկա իրականության բարքերն է պատկերում: Այսպիսով` ընթերցողը ասոցիատիվ իրար է միացնում ենթադրելի և ներկա իրականությունները:

Երևակայությամբ ստեղծված այն կողմը ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ դրսևորվում է որևէ կենսական լիցքի` վիճակի արտահայտմամբ: Գրողը պատկերում է իրականությունից դուրս կյանք, ինչ-որ տեղ աներևույթ ու անգո, և ընթերցողի վրա ազդեցություն է գործում ստեղծված մթնոլորտի վակուումային ճնշումով: Կարևորվում է այն զգայական դաշտը, որի առանցքի շուրջ հյուսված է ստեղծագործությունը:

Այսպիսի պիեսները բազմաթիվ են: [[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Մի նայիր հայելուն» [[պիես]]ը գոյություն չունեցող իրականության շուրջ է հյուսված: Սակայն գրողը ստեղծում է համապատասխան վակուումային վիճակը (մարդու անդեմացման, ավտոմատացման խնդիրը), ինչի շնորհիվ ստեղծագործությունն ստանում է արդիական հնչեղություն: [[Նորայր Ադալյան]]ի «Մարկոս» [[դրամա]]ն դարձյալ կտրված է իրական հենքից: Գործողություններն ավելի շուտ ցնորախաղ են, քան դեպքերի ընթացք: Սակայն Ադալյանը մարդկային ողբերգությունը (անհաջող ամուսնություն, Կիկոսի սինդրոմ, հեռացման, օտարման (փոքրմհերյան) ինքնամեկուսացում) ներհյուսում է ցնորային իրականությանը և գլխավոր գործող անձը` Մարկոսը, միս ու արյուն է ստանում: Այսպիսի ստեղծագործություններում գոյություն չունեցողը համազոր է իրականությանը, իսկ դրամատուրգիայում «'''... ամենաէականը գոյություն չունեցողն է` պիեսի և ներկայացման ենթադրելի իրականությունը''', ոչ միայն [[խոսք]]ից ու վարագույրից այն կողմ, այլև առհասարակ այն կողմ»2 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Սա երևակայության մեջ տեղի ունեցող կամ տեղի ունենալիք կյանքն է` անշոշափելի իրականությունը, որ գոյություն  ունի իր անգոյությամբ, և ավելի իրական է, քան իրականությունը:

Երևակայությունը երբեմն իրականության մարդու ընկալումն ու զգացողությունները վերածում է [[այլաբանություն|այլաբանության]]: Կարելի է երևակայել մի մարդու որևէ վիճակ կամ տրամադրություն, և այլ զգացողություն ունենալ, նայած թե տվյալ մարդը, կամ ստեղծված իրավիճակը ինչ հիշողություններ են արթնացնում երևակայողի մտքում: 

Արդի հայ գրականությունը վերջին տարիներին առավելապես այլաբանորեն է արտահայտում գեղարվեստական իրականությունը: Միֆակառուցումներն ու միֆերի գործածում-արծարծումները, [[սիմվոլ]]ներն ու այլաբանությունները գեղարվեստական տեքստում կարելի է ասել ընդհանրական երևույթ են դարձել: Բնականաբար, դրամատուրգիան չէր կարող անմասն մնալ այս երևույթից:

Արդի հայ դրամատուրգիայում, ճիշտ է, ոչ բազմաթիվ և տարաբնույթ, այնուամենայնիվ, առկա են [[միֆ]]երի կիրառություններ: Միֆը երևակայության մեջ կարծրացած կոդ է, որը իրականության մեջ սովորաբար տարբեր ընկալումներ ունի:

Միֆական իմաստն ու մտածողությունը գրեթե միշտ էլ կիրառվել է գրական տեքստում, բայց հիմնականում, երբ գրողն անդրադարձել է դիցաբանական և քրիստոնեական ժամանակներին և իրողություններին, ու միֆը մեծավ մասամբ գրական երկի [[թեմատիկա]]յից բխող [[առասպել]]ական կամ կրոնական կարծրատիպ [[կերպար]]ի է վերածվել և գաղափարականացվել:

Անկախությունից հետո արևմտյան փիլիսոփայական մտքի ներթափանցումը հայ իրականություն, պայմանավորեցին նաև միֆերի նորովի կիրառումներ: Այսօր գրականության մեջ միֆը արտահայտում է ժամանակակից տրամադրություններ, տեքստում որակական քանակ է կազմում և երբեմն նաև կերպարակերտման միջոց է դառնում: Միֆը հաճախ բնորոշում է նաև գրողի գեղագիտական հայացքները և, անշուշտ, գաղափարական խնդիր է լուծում:

[[Ալվարդ Բեքմեզյան]]ը «Միֆի ընկալման առանձնահատկությունները 20-րդ դարում» [[հոդված]]ում իրավացիորեն նշում է. «Եթե դասական արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես էր գալիս իր նախնական մաքրությամբ և ավանդական նշանակությամբ` հարազատ մնալով իր իսկ պատմական տոպիկաներին` գեղագիտական համակարգում վերածվելով կամ այլաբանության, կամ սիմվոլի և կամ էլ [[մետաֆոր]]ի, ապա նորագույն արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես եկավ լիովին այլ գեղագիտական հարցադրումներով` շեշտվելով հատկապես իր իռացիոնալիզմով, գեղարվեստական կառույցի հետ համահյուսվածքով. միատարրվելով խաղային բնույթով և քայքայման միտումով3:

Արդի հայ դրամատուրգիայում միֆի այս նորովի կիրառությունները նոր են մուտք գործում և այնքան էլ տիրապետող չեն: Բայց որ այդպիսի երևումներ առկա են, ակնհայտ է: Միֆական կառուցումները արդի հայ դրամատուրգիայում երկու խմբի կարելի է բաժանել` առասպելական միֆեր և կրոնական-քրիստոնեական միֆեր:

[[Առասպելաբանություն]]ից եկող միֆերի կիրառությունները հայ ժամանակակից պիեսներում սակավ են:

Գուրգեն Խանջյանը «Ճամփեզրի թատրոն» դրամայում, [[Փոքր Մհեր]]ի միֆը կիրառելով, այսօրվա կյանքի անարդարություններն ու աղավաղված բարքերն է ընդգծում: Այսինքն՝ տեքստի միֆականացումը ժամանակակից իրականության արձագանքների գրողական խնդրադրումն է այս դեպքում: Մհերն անընդհատ ելումուտ է անում իր քարայրից, միջամտում [[հերոս]]ների գործողություններին, ինչը կյանքի տևական ընթացքում խորհրդանշում է այսօրվա իրականության քաոսայնությունը:

[[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ը «Այնտեղ» պիեսում կիրառում է Պիտեկանտրոպի ձագի միֆը (Պիտեկանտրոպի ձագն այս երկում խորհրդանշում է ավազակությունը որպես ամենժամանակյա երևույթ). «Ապագայի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել, սակայն անցյալն իմն է ամբողջությամբ և, եթե կուզեք իմանալ, ինձ համար ապագան ևս անցյալ է»4: Թերևս անընդհատ առկա խնդրի շուրջ է փորձել ծավալվել [[հեղինակ]]ը, սակայն այս միֆի կիրառումը տեքստում պատճառաբանված չէ և զուտ գաղափար է ներկայացնում:

Առասպելական միֆի մեկ այլ կիրառում է [[Աննա Պետրոսյան]]ի «Զվարթնոց» դրամայում Նանեի կամ Նանեմարի աներևույթ կերպարը, որը մայրական հատկանիշների կրողն է. «Ես նախ մայր էի, ինձ դարձրին Աստված»5, և քանի որ «ոչինչ չի փոխվել, թերևս` անունները միայն և պաշտամունքի կանոն օրենքը... Բայց ինքը` բուն պաշտամունքը եղել է ու կա6, ըստ այդմ մայրը հավերժության կրողն է. «ժողովուրդը չի մոռացել մեզ... Արուբանեն Անահիտ կամ Նանե դարձավ, իսկ մենք էլ` Աստվածածին Մարիամ...»7, և մարդկային գոյության շարունակականությունը պայմանավորվում է վերջինիս հավերժականությամբ:

Առասպելական Արա Գեղեցիկի միֆը Աղասի Այվազյանը այլաբանորեն կիրառում է «Շնաձկան ստամոքսը» պիեսում: Առասպելական Արային մերօրյա իրականության մեջ փոխարինում է հանգուցյալ մեծահարուստը: Միֆն այս պարագայում կերպարակերտման միջոց է: Արայի միֆին զուգահեռ վերակենդանանում են Նուարդն (Նվարդ) ու Շամիրամը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի բազմազան են քրիստոնեական միֆերի կիրառությունները: Դրանք հիմնականում հանդիպում են սուրբգրային դրամաներում, բայց նաև այլակերպ ու ինքնուրույն կիրառումներ են առկա: Քրիստոնեական միֆերն օգտագործելիս հեղինակները [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] կերպարներին նոր հատկանիշներով են օժտում կամ էլ նորովի են մեկնաբանում: [[Ժենյա Քալանթարյան]]ի դիտարկումով՝ «քրիստոնեական միֆերի պարբերական բնույթը կամա-ակամա '''հուշում է մարդկության վարքագծի հեթանոսական էության, այսինքն` սատանայի գործունեության և քրիստոնեական բարոյախոսության մշտական հակադրության մասին'''»8 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Այսինքն` միֆը առաջնային բովանդակությունից զատ, արտահայտում է նաև այլ գաղափարներ ու հարցադրումներ:

Քրիստոնեական միֆերը` հաճախ որպես բարոյական բևեռներ, Հիսուս-սատանա հակադրությունն ունեն: Հիսուսի կերպարը կիրառվել է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301» դրամայում` Հուսիկ-Հիսուս զուգակցումով` այս դեպքում որպես բարոյականության ու նվիրվածության անխուսափելի կործանումի խորհրդանիշ, [[Մանվել Պողոսյան]]ի «Ավետարան ըստ Հուդայի» պիեսում` որպես փրկության միակ հույս և [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Ընտանեկան խաղ» պիեսում` Հիսուսի և գլխավոր հերոս Արամի նույնացումով: Հովսեփյանն իր հերոսին և Հիսուսին նույն հարթություն է բերում դավաճանության աղետալի հետևանքները ընդգծելու համար: Ի դեպ՝ Արամը Հիսուսի հետ նույնանում է միայն խոսքային մակարդակներում: Այսինքն` գործող անձն այստեղ հստակ է որպես կերպար և դուրս է աստվածաշնչյան իրականությունից, բայց նրա ապրումները համահունչ են Հիսուսի ապրումներին, և նա արտահայտվում է Հիսուսի խոսքերով:

Սատանայի միֆը, ի հակադրություն Հիսուսի, հիմնականում չարի, բացասականի ու անբարոյականի բացահայտումների ժամանակ է կիրառվում: Սատանան` որպես անբարոյականության տեսակների ընդհանրական [[տիպ]], հանդես է գալիս [[Խաչիկ Չալիկյան]]ի «Սև-սպիտակ ծիածան» պիեսում և զուտ կեղծիքի, խաբեության, ստի ու շողոքորթության ակնառու իմաստակիր է, իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ի «Սատանայի կանայք» դրամայում սատանան ի հայտ է գալիս մարդկային որակներով, ձգտում է հայր դառնալ` իր ժառանգականությունը պահպանելու համար: Սա չարի հավիտենության խորհուրդն ունի:

Հետաքրքիր ու նորովի քրիստոնեական միֆակիրառում է Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրամայում ավետարանիչ Մարկոսի և ժամանակակից մարդու ներաշխարհային ընդհանրացում-կառուցումը. «...դա գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից, որը շնչում է Աստծո հարություն առած որդու շունչը»9: Այս դրամայում ավետարանչին նույնանուն հերոսը, կերպավորվում է որպես միֆ` կազմաքանդելով կերպարի նախնական կերպն ու ինքնությունը: Միֆի կիրառումը նույնանում է մարդու ես-ի կորստի գաղափարական խնդրադրման հետ: Միֆը ներթափանցում է տեքստ` կատարելով մարդու ես-ի կորստի գաղափարական գործառույթը: Կերպարը միանգամից այլափոխվում է, հայտնվում այլ իրականության մեջ` ընթերցողի մեջ ոչնչացնելով իրեն:

Աննա Պետրոսյանի «Մարիամ Մագթաղենացի» մոնոդրամայում Հիսուսի աշակերտ Փիլիպոսի միֆը պարականոն մեկնություն ունի, իսկ Մարիամ Մագթաղենացու միֆակերպարը բարոյականության վեհության խորհուրդն է:
Պերճ Զեյթունցյանի «Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը» դրամայում առաջին պլան է մղվում Հուդայի միֆական կերպարը: Նոր որակներ փնտրելով Հուդայի մարդկային ճակատագրում և այն համադրելով Էդիպի միֆի հետ` հեղինակին հաջողվել է կերպարի միջոցով առաջ քաշել լուրջ փիլիսոփայական կրոնաբանական հարցադրումներ և Աստվածաշնչի ճշմարտացիությունը կասկածի տակ դնել:

Քրիստոնեական միֆերի դրսևորումներ են հանդիպում նաև Վահան Վարդանյանի «Սոդոմում»` Ղովտը, ով դրամայում մեղքի հարատևության մարմնացում է, իսկ Ադամն ու Լիլիթը Կարինե Խոդիկյանի «Լիլիթ» դրամայում ավանդական կարծրատիպերից շեղված արծարծումներ են:

Դրամատուրգիան ընկալվում է մեր զգայարանների միջոցով` երևակայություն, տեսիլք, լսողություն և, քանի որ «...մեր զգացողությունները շոշափող աշխարհը միշտ չէ, որ իրերի աշխարհն է, և իրականության պատկերը մեր զգայության մեջ հյուսվում է նշաններից ու սիմվոլներից»10, ուստի նման սիմվոլ-խորհրդանիշեր այսպես թե այնպես հայտնվում են յուրաքանչյուր գեղարվեստական տեքստում, որովհետև դրանք առկա են նախ և առաջ իրականության մեջ:

Արդի հայ դրամատուրգիայում հանդիպում են նման խորհրդանիշեր: Դրանք երբեմն համաշխարհային գրականությունից ներթափանցումների արդյունք են, և եթե մեր գրականության համար նոր են լաբիրինթոսի, փակ տարածքի կամ փակուղու, հայելու և այլ խորհրդանիշերը, ապա համաշխարհային գրականությունը արդեն հրաժարվել է այդ ձևերից, և անընդհատ միտում կա դրանց թարմացմանը:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ հայելու խորհրդանիշի շուրջ է կառուցված Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» դրաման: Գլխավոր հերոսի` Վիգենի կերպարը դրամայի տարածք է մտնում հայելու մեջ իր արտացոլանքի միջոցով:

Հայելու խորհրդանիշն այլաբանական կիրառում է ստացել նաև Վահան Վարդանյանը «Ալեքսանդր» դրամայում` երկու Ալեքսանդրների մենախոսություն-երկխոսության միջոցով:

Ընդհանրապես հայելու խորհուրդը առավել հարազատ է թատրոնին: Բեմն ինքնին աշխարհի հայելային արտացոլանքն է, իսկ բեմում բեմ կառուցելը թատրոնի և աշխարհի հայելային անդրադարձն է: Հանդիպում են նաև այնպիսի տեքստեր, որտեղ հեղինակը գործողության ընթացքում որպես կերպար գրում է տվյալ ստեղծագործությունը, կամ ռեժիսորը, որը բեմադրում է տվյալ ներկայացումը: Նման դրամաներում գործող անձի է վերածվում հեղինակը: Օրինակ՝ այդ երևույթն առկա է Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները», Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անավարտ դրամա» և այլ պիեսներում:

Լաբիրինթոսի խորհրդանիշը` որպես մարդկային կենսական տարածության արտահայտություն, թերևս գրականություն ներմուծեց արգենտինացի հայտնի գրող Խորխե Լուիս Բորխեսը: Մարդու ստեղծած աշխարհն այնպիսի լաբիրինթոսի է վերածվել, որտեղ մարդն ինքն է անգամ կորչում: Այսինքն՝ մարդը խճճվել է իր ստեղծած բազմաբավիղ ճամփաներում:

Լաբիրինթոսի խորհուրդը հայ արդի դրամատուրգիայում դրսևորվում է անհայտ տեղի տեսքով, որտեղից ելք չկա: Այդպիսիք են Ալ. Թոփչյանի «Այնտեղ» դրաման, որում հերոսները հայտնվել են իրենք էլ չգիտեն որտեղ և անընդհատ ելք են որոնում ու օգնության են սպասում, Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքրիկ պիեսը, որի գլխավոր հերոսուհին` Կինը, հայտնվել է ինքն էլ չգիտի որտեղ և ապարդյուն ջանքեր է անում դուրս գալու, Աղասի Այվազյանի «Դեկորներ» դրաման, որի գործող անձինք խճճվել են և կորցրել տարածության զգացողությունը`

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՐԴ (Երկրորդ մարդուն). – Լսիր... Էս որտե՞ղ ենք...&lt;br&gt;
ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՐԴ (նայելով շուրջը). – Ոչ մի տեղ...11

Այնուհետև նրանք ելք գտնելու հույսով իրենց համար նոր տարածք են ստեղծում, որտեղ ևս խճճվում են... Անընդհատ նորն են ստեղծում և անընդհատ մոլորվում:

Այվազյանի մեկ այլ` «Համակարգիչ» դրամայում նորագույն տեխնոլոգիան միջամտում է մարդկանց կյանքին և նրանց համար ստեղծում թակարդ և՛ հոգևոր, և՛ ֆիզիկական տեսանկյունից:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճամփեզրի թատրոնը» դրամայում մարդիկ ավտովթարի պատճառով հայտնվում են լաբիրինթոսի նման մի տարածքում («ճամփեզրի փլատակներ, որ հինավուրց թատրոն են հիշեցնում, ճամփեզրի մոտ մեծ խաչքար»12 ), - անընդհատ օգնության են սպասում, որը սակայն ուշանում է, իսկ պիեսի ավարտին պարզ է դառնում, որ չի լինի սպասված օգնությունը:

«Գերեզմանատան երգչախումբը» դրամայում աշխարհը գերեզման է, մարդիկ հանգուցյալներ, ու հոգեբանական փակուղու առաջ են կանգնած հերոսները, որոնք իրենք էլ չգիտեն ինչու են կառչած մնում այդ գերեզմանային աշխարհից:

Բորխեսյան լաբիրինթոսի ձևաչափը փոխեց մեկ այլ խոշոր գրող՝ Խուլիո Կորտասարը: Նա լաբիրինթոսային իրավիճակները արտահայտեց փոքր ու փակ տարածքում: Ժենյա Քալանթարյանը նկատում է` «Ժամանակակից թատրոնում ավելի ու ավելի է փոքրանում կենսական տարածքը»13: Եվ իրոք, գործողության վայր է դառնում բնակարանը, փոսը, գնացքը, մարդու ներաշխարհը և այլն, որոնք յուրովի լաբիրինթոսներ են: Երևույթն այնքան ընդհանրական է, որ կարիք էլ չկա օրինակներ բերելու: Այսպիսի դրամաներում «...իրականն ու պայմանականը ներկա են միաժամանակ, միատեղ ու միասին և ընկալվում են որպես նույնություն»14:

Այսպիսի դրսևորումները իրենց հերթին զուգորդվում են գեղարվեստական կառուցման և բեմական իրականության խնդիրների հետ: Գեղարվեստն ու բեմական իրականությունը թերևս դրսևորվում են դրամատիկական երկի տարածաժամանակային մակարդակներում:

Դրամատուրգիական իրականության հիմքում որպես կենսական տարածություն նախ և առաջ ընկած է բեմը: Դրամատուրգիայում իրականությունը ֆիզիկական ներփակություն չէ, այլ տարածության ու ժամանակի չափումներից դուրս իրականություն և ծնում է միստիկական զգացումներ: Չնայած թատրոնի բեմն ունի իր տարածաչափությունը, որ երկրաչափական է միևնույն ժամանակ, այն` որպես գեղարվեստական երկի հիմքում ընկած երևակայական միավոր, դուրս է երկրաչափական չափումներից: Գեղարվեստական տարածությունն իր դիրքով ու կառուցվածքով տարբեր կերպ է ընկալվում, տարբեր նշանակություններ ենթադրում, նայած որտեղ ենք մենք ընթերցելիս և որքան կարող ենք երևակայել: Կարելի է ընկալել հանդիսասրահի կողմից որպես դիմահայաց ներփակություն, աշխարհից պաշտպանված աշխարհ, շրջանակված որպես հայելի, խորքում այնքան անսահման, որքան կարող է լինել հայելու ապակին: Կարելի է գտնվել գործողության վայրում, որպես գործողության մասնակից: Այս դեպքում աշխարհի անսահմանության զգացողություն է ծնվում: «Բեմում գտնվողի համար չկա ներփակության զգացում15»:

Տարածության այս դրսևորումներում գրական նյութը իր ժամանակն է պարտադրում որպես տարածության շարունակություն: Դրամատուրգիայում այս տարածության ու ժամանակի մետաֆիզիկական ընկալումը վերանում է գրական նյութի բեմադրման ժամանակ` զուգահեռ ծնելով նոր տարածաժամանակային չափում: Այս երևույթը կարևորում է նաև Հենրիկ Հովհաննիսյանը. «Բեմում, ինչպես նկատում ենք, փոխվում են տարածաժամանակային չափումները»16:

Թատերագետը տարածաժամանակային երկու չափում է առանձնացնում` «... ժամանակը երկու հարթության մեջ է ու երկու ձեռքերում` կատարողի (գործող անձ-դերասան - Ա. Ա.) և հանդիսականի»17: Սակայն սա ընդունելի է թատերագիտական տեսանկյունից, քանի որ ընթերցողը ստեղծում է տարածական և ժամանակային իր երևակայությունը: Այն ընկած է գրական նյութի հիմքում, և հնարավոր է կապ չունի ներկայացման ներքին ժամանակի ու տարածության հետ: Տարածությունն ու ժամանակը դրամատուրգիայում սիմվոլիկ են կամ ենթադրելի և միասնական են` որպես ներքին շարժում, մտքի ընթացք: 

Ընթերցողի զգայությունը գործում է երկու հարթություններում` իրականության մեջ, որի կրողն է ինքը և իր կենսառիթմը, երբ ինքն է շարժում ժամանակը և տեքստային իրականության մեջ, ուր շարժվում է համաձայն առաջադրված խաղային տեմպառիթմի ու փոփոխությունների, և իր հսկողությունից դուրս է դեպքերի զարգացման ընթացքը: Այս դեպքում ընթերցողը վերահսկում է միայն ենթադրելի տարածությունն ու ժամանակը: Այն ոչ մի կաղապարի մեջ չի տեղավորվում:

Դրամատուրգիական գործողությունը միշտ չէ, որ տեղի է ունենում անմիջականորեն զգայությանը տրված տարածության ու ժամանակի մեջ: Պիեսի բեմական հիմքը միշտ ակնարկում է իր գոյության մասին, որպես որոշակի տարածություն և ժամանակ` անցյալն ու ներկան համատեղ: Ենթադրելի ժամանակն ու տարածությունը այստեղ ավելի են, քան ներկայացվող իրականությունը: Այսինքն` ստեղծվում է մի պայմանական տարածություն, որի ժամանակը անցյալն է, և որն էլ իր հերթին ծնունդ է տալիս նոր տարածության ու ժամանակի: Պիեսի պայմանական ժամանակը ենթադրվում է, իսկ խաղային ժամանակը իրական ժամանակի մեջ է, ինչպես քամու շարժումը շարժվող երկրի մակերևույթին` ժամանակը ժամանակի մեջ:

Այսպիսով` դրամատուրգիայում տարածաժամանակային երեք չափում կա` գրական հիմքի, ներկայացման և ընթերցողի (հանդիսատեսի): Գրական երկը ունի իր տարածությունն ու ժամանակը, որը արձագանքվում է թե՛ ներկայացման, և թե՛ ընթերցանության մեջ: Ներկայացումն ունի իր կոնկրետ ժամանակը կոնկրետ տարածության մեջ` այսինչ օրը` այսինչ ժամից այսինչ ժամը, այսինչ թատրոնի այսինչ բեմում: Ընթերցողը գիտի պիեսի մոտավոր տևողությունը (կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել ընթերցանությունը) և իրական ժամանակի մեջ ենթագիտակցորեն տեղավորում է մի պայմանական ժամանակ, տարածության մեջ` նոր տարածություն:
Այնուհանդերձ, դրամատուրգիայում միայն մի ժամանակ կա` ներկա: Գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում:

Տարածաժամանակային դրսևորումները դրամատուրգիայում երկու տեսակի են` ներկա` բեմն ու բեմի վրա գարգացող սյուժետային կառուցումները, և պայմանական` ենթատեքստային, գրական երկի ներսում սեղմված գեղարվեստական տարածությունն ու ժամանակը: Որպես կանոն` դրամայի գեղարվեստական տարածության և ժամանակի ներկան յուրահատուկ սեղմությամբ է երևում, և ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հանդիսատեսը դահլիճում չի կարող մի քանի օր շարունակ հետևել հերոսների գործողություններին, ինչը կարող է անել, ասենք, ընթերցողը վեպ կարդալիս, իսկ բեմն արդեն իսկ սահմանափակում է տարածական արտաքին ընդգրկումները:

Պայմանական տարածության և ժամանակի դրսեվորումները, ինչպես գրական մյուս սեռերի ստեղծագործություններում, անկաղապար են: Թերևս այս տարածաժամանակային համընդհանուր քաոսային իրավիճակում ուրվագծված և առանձնացող գեղարվեստական տարածության և ժամանակի դաշտ ստեղծելու ձգտում է նկատվում որոշ դրամատիկական երկերի հեղինակների մոտ:

Պատմական անցյալի (իբրև գեղարվեստական տարածություն) միջոցով մեր իրականության բազմաթիվ խնդիրների արծարծումը դրսևորվում է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301», Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց», Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն», «Հավքի երեք կանչը», Աղասի Այվազյանի «Ազիատիկ», Վահան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» և այլ պիեսներում:

Ամենևին նպատակ չունենալով նույն հարթության վրա դիտարկել այս հեղինակների գործերի գեղարվեստական արժանիքները` շեշտենք առկա ընդհանուր մի միտում. ներկա իրականությունից կամուրջ գցելով պատմական ժամանակ` անցյալի ժամանակային դեպքերը այդ կամրջով բերվում են արդի մտածողության սահմաններ, կազմաքանդվում է պատմական փաստը, այն քննվում է` համեմատվելով կամ հակադրվելով այսօրվա իրականության հետ:

Գեղարվեստական տարածության ու ժամանակի մյուս տարածված ու ընդգծվող տիպական դրսևորում է մենակության պահի և ներաշխարհային սահմանների զգայական արտացոլումները: Նման արտացոլումները հատկապես հանդիպում են մոնոդրամաներում ու հոգեբանական դրամաներում, որոնք աչքի են ընկնում գեղարվեստական տարածության և ժամանակի երեք չափումներով:

Դրանցից մեկը միայնակ հերոսի մենախոսություն-ինքնաարտահայտման ժամանակն է` ներկան, որի տարածական սահմանները հերոսի ներաշխարհից, հոգեբանական դաշտից դուրս չեն գալիս: Այս բնույթի հերոսներին հատուկ է վերհուշը, ինչը «հնարավորություն է տալիս ցույց տալ պատմող (մենախոսող, վերհիշող - Ա.Ա.) հերոսի անձի կենսագրության ձևավորումը անցյալում»18, և այդ անցյալի դեպքերի ու իրողությունների կատարման տեղը դառնում է այն գեղարվեստական տարածությունը, ուր մտովի հայտնվում են հերոսն ու ընթերցողը: Սա տարածաժամանակային երկրորդ արտահայտված չափումն է:

Երրորդ չափումը դրսևորվում է հերոսի ապագայի ծրագրերի, նրա երազանքների և ցանկալի իրողությունների ու սպասումների արտահայտման մեջ: Ապագան դառնում է գործողությունների և դեպքերի կատարման ենթադրելի ժամանակը, իսկ գեղարվեստական տարածությունը երազային, անիրական ու եթերային աշխարհի արտահայտության ձև է ստանում:

Ձևային, կոմպոզիցիոն դրսևորումներում այս միտումն արտահայտվում է խոսքային` վիպական սյուժետային զարգացմամբ և քնարական զեղումներով:

Ժամանակի և տարածության աբստրահված ձևեր նույնպես առկա են արդի հայ դրամատուրգիայում: Այս կարգի կառուցումներով առանձնանում են Կարինե Խոդիկյանի «Մոռացված օրը կամ...», «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Այնտեղ», Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն», Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք», Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսները: Ժամանակի և տարածության անգոյությունը, վերացարկումը այս պիեսներում հավերժական ժամանակների և անեզրական տարածությունների խորհուրդն են արտահայտում:

Փոքր տարածաժամանակային դրվագային դրսևորումներով աչքի են ընկնում սակավ պատկերներով և մեկ գործողությամբ պիեսները: Պատկերների սակավությունը հանգեցնում է գեղարվեստական տարածության նեղացման, իսկ գործողությունների պակասը` գեղարվեստական ժամանակի սահմանափակումն է պայմանավորում: Թերևս այս պիեսներում ենթադրվելիք տարածությունն ու ժամանակը պետք է առկա լինեն, ինչը մեր շատ թատերագիրների իրագործել չի հաջողվում: Հաջողվածներից նշենք Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ», Արա Վահանու «ևան կյանք» և Ռաֆայել Նահապետյանի «Փոս» պիեսները:

Արդի դրամատուրգիայում ուշագրավ են նաև ներքին երկժամանակային և երկտարածական դրսևորումները: ևատ դրամաների բնորոշ է մոտեցման նույն կերպը: Հեղինակը պիեսի գործողություններին հարակից, նաև մերօրյա իրական կյանքն է արտացոլում և դրամայի ավարտուն ժամանակի սահմանափակ տարածության շարունակող-ժառանգորդն է դառնում: Մերօրյա անվերջ շարունակվող ժամանակն ու արդի կյանքն ընկալվում են որպես տարածության անվերջ շրջապտույտային փիլիսոփայական կոդ:

Այս հանգամանքը, թերևս, երևակայականի ու իրականի ներթափանցման գաղափարի անմիջական արձագանք-հետևանք է: Խզվում են կյանքի ու թատրոնի սահմանները:

*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5079</id>
      <timestamp>2011-09-04T15:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականություն և երևակայություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47559">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը» գլխի «Իրականություն և երևակայություն» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

== Իրականություն և երևակայություն ==

Այս խնդիրը [[դրամատուրգիա]]յում դրսևորվում է առանձնահատուկ ձևով, քանի որ այստեղ հաճախ վերացական-երևակայականը ստանում է տեսանելի-առարկայական բնույթ: Դրամատուրգիան, անմիջական կապ ունենալով թատրոնի ու կինոյի հետ և հաշվի առնելով, որ արվեստի այս երկու ճյուղերը ենթադրում են հանդիսատեսի առկայություն-ներկայություն և վիրտուալ մասնակցություն, առավել մոտ է կանգնած իրականության երևակմանը, որի ածանցումները զուգորդվում են ստեղծագործողի հորինում-երևակայության հետ: Թատրոնի համար կարևոր է կյանքը (պետք չէ շփոթել իրականության հետ) որքան հնարավոր է հավաստի ու բազմաբովանդակ, մարդկային բնավորություններով ու ահռելի կրքերի բախումներով տեղափոխել բեմական տարածք: Եթե գրական մյուս սեռերի` [[արձակ]]ի ու [[պոեզիա]]յի դեպքում գրողը առավել ազատ է իր ասելիքի [[տեքստ]]ային մատուցման մեջ, ապա դրամատուրգիայում բեմի գոյությունը ստեղծագործողին «պարտադրում» է հաշվի նստել թատրոնի գրված-չգրված օրենքների հետ:

Դրամատուրգիական ստեղծագործության մեջ անգամ ընթերցելիս ենթադրվում է բեմը: Բեմը պարտադրում է երևակայական թատրոնի գոյություն` «անձի '''իրական''' ներկայություն '''ենթադրելի''' պայմաններում»1 (ընդգծումը` [[բնագիր|բնագրում]] - Ա. Ա): Ժամանակակից թատերագիրները որքան էլ բազմազան թեմաներով ստեղծագործեն, չեն կարող բեմի պայմանները հաշվի չառնել: Այսպես` դրամատիկական երկի գործողությունները կատարվում են սահմանափակ տարածություններում (սենյակ, աշխատավայր, այգի, սրճարան) կամ անտարածական են (վերացարկված, անհայտ տարածություն` բեմ): 

[[Տեքստ]]ում առկա է մեր իրականությունից դուրս մեկ այլ վայր: Այն գոյություն չունի, բայց ներկա է: Ընթերցողը միշտ գիտակցում է, որ գտնվում է այս իրականության մեջ, միևնույն ժամանակ ինտեգրվում է պիեսի գոյություն չունեցող, ենթադրելի իրականությանը, հայտնվում այն կողմում: Մեկ այլ վայրը կամ այն կողմն ավելի իրական է դառնում, երբ արձագանքում է կյանքին կամ իրականությանը:

[[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Տիգրան մեծ» կատակերգության մեջ երևակայականը ներդաշնակվում է ներկա հիշողությանը: Ռադիոյի հաղորդավարը հանկարծ դառնում է հանրապետության նախագահի թեկնածու և մեծ հնարավորություններ ունի հաղթելու ընտրություններում: Անմիջական արձագանք մերօրյա վարորդ-գեներալների, վարորդ-պատգամավորների, վարորդ-նախարարների իրականությանը: Թատերագիրն այսկերպ վեր է հանում մեր իրականության նոր քաջնազարականությունը: «Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ նավապետ Աբգարի ու գյուղապետ Ափոյի ստեղծած միջավայրը (անընդհատ կերուխում) իր ամբողջ ցինիզմով մեր ներկա իրականության բարքերն է պատկերում: Այսպիսով` ընթերցողը ասոցիատիվ իրար է միացնում ենթադրելի և ներկա իրականությունները:

Երևակայությամբ ստեղծված այն կողմը ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ դրսևորվում է որևէ կենսական լիցքի` վիճակի արտահայտմամբ: Գրողը պատկերում է իրականությունից դուրս կյանք, ինչ-որ տեղ աներևույթ ու անգո, և ընթերցողի վրա ազդեցություն է գործում ստեղծված մթնոլորտի վակուումային ճնշումով: Կարևորվում է այն զգայական դաշտը, որի առանցքի շուրջ հյուսված է ստեղծագործությունը:

Այսպիսի պիեսները բազմաթիվ են: [[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Մի նայիր հայելուն» [[պիես]]ը գոյություն չունեցող իրականության շուրջ է հյուսված: Սակայն գրողը ստեղծում է համապատասխան վակուումային վիճակը (մարդու անդեմացման, ավտոմատացման խնդիրը), ինչի շնորհիվ ստեղծագործությունն ստանում է արդիական հնչեղություն: [[Նորայր Ադալյան]]ի «Մարկոս» [[դրամա]]ն դարձյալ կտրված է իրական հենքից: Գործողություններն ավելի շուտ ցնորախաղ են, քան դեպքերի ընթացք: Սակայն Ադալյանը մարդկային ողբերգությունը (անհաջող ամուսնություն, Կիկոսի սինդրոմ, հեռացման, օտարման (փոքրմհերյան) ինքնամեկուսացում) ներհյուսում է ցնորային իրականությանը և գլխավոր գործող անձը` Մարկոսը, միս ու արյուն է ստանում: Այսպիսի ստեղծագործություններում գոյություն չունեցողը համազոր է իրականությանը, իսկ դրամատուրգիայում «'''... ամենաէականը գոյություն չունեցողն է` պիեսի և ներկայացման ենթադրելի իրականությունը''', ոչ միայն [[խոսք]]ից ու վարագույրից այն կողմ, այլև առհասարակ այն կողմ»2 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Սա երևակայության մեջ տեղի ունեցող կամ տեղի ունենալիք կյանքն է` անշոշափելի իրականությունը, որ գոյություն  ունի իր անգոյությամբ, և ավելի իրական է, քան իրականությունը:

Երևակայությունը երբեմն իրականության մարդու ընկալումն ու զգացողությունները վերածում է [[այլաբանություն|այլաբանության]]: Կարելի է երևակայել մի մարդու որևէ վիճակ կամ տրամադրություն, և այլ զգացողություն ունենալ, նայած թե տվյալ մարդը, կամ ստեղծված իրավիճակը ինչ հիշողություններ են արթնացնում երևակայողի մտքում: 

Արդի հայ գրականությունը վերջին տարիներին առավելապես այլաբանորեն է արտահայտում գեղարվեստական իրականությունը: Միֆակառուցումներն ու միֆերի գործածում-արծարծումները, [[սիմվոլ]]ներն ու այլաբանությունները գեղարվեստական տեքստում կարելի է ասել ընդհանրական երևույթ են դարձել: Բնականաբար, դրամատուրգիան չէր կարող անմասն մնալ այս երևույթից:

Արդի հայ դրամատուրգիայում, ճիշտ է, ոչ բազմաթիվ և տարաբնույթ, այնուամենայնիվ, առկա են [[միֆ]]երի կիրառություններ: Միֆը երևակայության մեջ կարծրացած կոդ է, որը իրականության մեջ սովորաբար տարբեր ընկալումներ ունի:

Միֆական իմաստն ու մտածողությունը գրեթե միշտ էլ կիրառվել է գրական տեքստում, բայց հիմնականում, երբ գրողն անդրադարձել է դիցաբանական և քրիստոնեական ժամանակներին և իրողություններին, ու միֆը մեծավ մասամբ գրական երկի [[թեմատիկա]]յից բխող [[առասպել]]ական կամ կրոնական կարծրատիպ [[կերպար]]ի է վերածվել և գաղափարականացվել:

Անկախությունից հետո արևմտյան փիլիսոփայական մտքի ներթափանցումը հայ իրականություն, պայմանավորեցին նաև միֆերի նորովի կիրառումներ: Այսօր գրականության մեջ միֆը արտահայտում է ժամանակակից տրամադրություններ, տեքստում որակական քանակ է կազմում և երբեմն նաև կերպարակերտման միջոց է դառնում: Միֆը հաճախ բնորոշում է նաև գրողի գեղագիտական հայացքները և, անշուշտ, գաղափարական խնդիր է լուծում:

[[Ալվարդ Բեքմեզյան]]ը «Միֆի ընկալման առանձնահատկությունները 20-րդ դարում» [[հոդված]]ում իրավացիորեն նշում է. «Եթե դասական արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես էր գալիս իր նախնական մաքրությամբ և ավանդական նշանակությամբ` հարազատ մնալով իր իսկ պատմական տոպիկաներին` գեղագիտական համակարգում վերածվելով կամ այլաբանության, կամ սիմվոլի և կամ էլ [[մետաֆոր]]ի, ապա նորագույն արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես եկավ լիովին այլ գեղագիտական հարցադրումներով` շեշտվելով հատկապես իր իռացիոնալիզմով, գեղարվեստական կառույցի հետ համահյուսվածքով. միատարրվելով խաղային բնույթով և քայքայման միտումով3:

Արդի հայ դրամատուրգիայում միֆի այս նորովի կիրառությունները նոր են մուտք գործում և այնքան էլ տիրապետող չեն: Բայց որ այդպիսի երևումներ առկա են, ակնհայտ է: Միֆական կառուցումները արդի հայ դրամատուրգիայում երկու խմբի կարելի է բաժանել` առասպելական միֆեր և կրոնական-քրիստոնեական միֆեր:

[[Առասպելաբանություն]]ից եկող միֆերի կիրառությունները հայ ժամանակակից պիեսներում սակավ են:

Գուրգեն Խանջյանը «Ճամփեզրի թատրոն» դրամայում, [[Փոքր Մհեր]]ի միֆը կիրառելով, այսօրվա կյանքի անարդարություններն ու աղավաղված բարքերն է ընդգծում: Այսինքն՝ տեքստի միֆականացումը ժամանակակից իրականության արձագանքների գրողական խնդրադրումն է այս դեպքում: Մհերն անընդհատ ելումուտ է անում իր քարայրից, միջամտում [[հերոս]]ների գործողություններին, ինչը կյանքի տևական ընթացքում խորհրդանշում է այսօրվա իրականության քաոսայնությունը:

[[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ը «Այնտեղ» պիեսում կիրառում է Պիտեկանտրոպի ձագի միֆը (Պիտեկանտրոպի ձագն այս երկում խորհրդանշում է ավազակությունը որպես ամենժամանակյա երևույթ). «Ապագայի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել, սակայն անցյալն իմն է ամբողջությամբ և, եթե կուզեք իմանալ, ինձ համար ապագան ևս անցյալ է»4: Թերևս անընդհատ առկա խնդրի շուրջ է փորձել ծավալվել [[հեղինակ]]ը, սակայն այս միֆի կիրառումը տեքստում պատճառաբանված չէ և զուտ գաղափար է ներկայացնում:

Առասպելական միֆի մեկ այլ կիրառում է [[Աննա Պետրոսյան]]ի «Զվարթնոց» դրամայում Նանեի կամ Նանեմարի աներևույթ կերպարը, որը մայրական հատկանիշների կրողն է. «Ես նախ մայր էի, ինձ դարձրին Աստված»5, և քանի որ «ոչինչ չի փոխվել, թերևս` անունները միայն և պաշտամունքի կանոն օրենքը... Բայց ինքը` բուն պաշտամունքը եղել է ու կա6, ըստ այդմ մայրը հավերժության կրողն է. «ժողովուրդը չի մոռացել մեզ... Արուբանեն Անահիտ կամ Նանե դարձավ, իսկ մենք էլ` Աստվածածին Մարիամ...»7, և մարդկային գոյության շարունակականությունը պայմանավորվում է վերջինիս հավերժականությամբ:

Առասպելական Արա Գեղեցիկի միֆը Աղասի Այվազյանը այլաբանորեն կիրառում է «Շնաձկան ստամոքսը» պիեսում: Առասպելական Արային մերօրյա իրականության մեջ փոխարինում է հանգուցյալ մեծահարուստը: Միֆն այս պարագայում կերպարակերտման միջոց է: Արայի միֆին զուգահեռ վերակենդանանում են Նուարդն (Նվարդ) ու Շամիրամը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի բազմազան են քրիստոնեական միֆերի կիրառությունները: Դրանք հիմնականում հանդիպում են սուրբգրային դրամաներում, բայց նաև այլակերպ ու ինքնուրույն կիրառումներ են առկա: Քրիստոնեական միֆերն օգտագործելիս հեղինակները [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] կերպարներին նոր հատկանիշներով են օժտում կամ էլ նորովի են մեկնաբանում: [[Ժենյա Քալանթարյան]]ի դիտարկումով՝ «քրիստոնեական միֆերի պարբերական բնույթը կամա-ակամա '''հուշում է մարդկության վարքագծի հեթանոսական էության, այսինքն` սատանայի գործունեության և քրիստոնեական բարոյախոսության մշտական հակադրության մասին'''»8 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Այսինքն` միֆը առաջնային բովանդակությունից զատ, արտահայտում է նաև այլ գաղափարներ ու հարցադրումներ:

Քրիստոնեական միֆերը` հաճախ որպես բարոյական բևեռներ, Հիսուս-սատանա հակադրությունն ունեն: Հիսուսի կերպարը կիրառվել է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301» դրամայում` Հուսիկ-Հիսուս զուգակցումով` այս դեպքում որպես բարոյականության ու նվիրվածության անխուսափելի կործանումի խորհրդանիշ, [[Մանվել Պողոսյան]]ի «Ավետարան ըստ Հուդայի» պիեսում` որպես փրկության միակ հույս և [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Ընտանեկան խաղ» պիեսում` Հիսուսի և գլխավոր հերոս Արամի նույնացումով: Հովսեփյանն իր հերոսին և Հիսուսին նույն հարթություն է բերում դավաճանության աղետալի հետևանքները ընդգծելու համար: Ի դեպ՝ Արամը Հիսուսի հետ նույնանում է միայն խոսքային մակարդակներում: Այսինքն` գործող անձն այստեղ հստակ է որպես կերպար և դուրս է աստվածաշնչյան իրականությունից, բայց նրա ապրումները համահունչ են Հիսուսի ապրումներին, և նա արտահայտվում է Հիսուսի խոսքերով:

Սատանայի միֆը, ի հակադրություն Հիսուսի, հիմնականում չարի, բացասականի ու անբարոյականի բացահայտումների ժամանակ է կիրառվում: Սատանան` որպես անբարոյականության տեսակների ընդհանրական [[տիպ]], հանդես է գալիս [[Խաչիկ Չալիկյան]]ի «Սև-սպիտակ ծիածան» պիեսում և զուտ կեղծիքի, խաբեության, ստի ու շողոքորթության ակնառու իմաստակիր է, իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ի «Սատանայի կանայք» դրամայում սատանան ի հայտ է գալիս մարդկային որակներով, ձգտում է հայր դառնալ` իր ժառանգականությունը պահպանելու համար: Սա չարի հավիտենության խորհուրդն ունի:

Հետաքրքիր ու նորովի քրիստոնեական միֆակիրառում է Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրամայում ավետարանիչ Մարկոսի և ժամանակակից մարդու ներաշխարհային ընդհանրացում-կառուցումը. «...դա գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից, որը շնչում է Աստծո հարություն առած որդու շունչը»9: Այս դրամայում ավետարանչին նույնանուն հերոսը, կերպավորվում է որպես միֆ` կազմաքանդելով կերպարի նախնական կերպն ու ինքնությունը: Միֆի կիրառումը նույնանում է մարդու ես-ի կորստի գաղափարական խնդրադրման հետ: Միֆը ներթափանցում է տեքստ` կատարելով մարդու ես-ի կորստի գաղափարական գործառույթը: Կերպարը միանգամից այլափոխվում է, հայտնվում այլ իրականության մեջ` ընթերցողի մեջ ոչնչացնելով իրեն:

[[Աննա Պետրոսյա]]նի «Մարիամ Մագթաղենացի» մոնոդրամայում Հիսուսի աշակերտ Փիլիպոսի միֆը պարականոն մեկնություն ունի, իսկ Մարիամ Մագթաղենացու միֆակերպարը բարոյականության վեհության խորհուրդն է:

Պերճ Զեյթունցյանի «Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը» դրամայում առաջին պլան է մղվում Հուդայի միֆական կերպարը: Նոր որակներ փնտրելով Հուդայի մարդկային ճակատագրում և այն համադրելով [[Էդիպ]]ի միֆի հետ` հեղինակին հաջողվել է կերպարի միջոցով առաջ քաշել լուրջ փիլիսոփայական կրոնաբանական հարցադրումներ և Աստվածաշնչի ճշմարտացիությունը կասկածի տակ դնել:

Քրիստոնեական միֆերի դրսևորումներ են հանդիպում նաև [[Վահան Վարդանյան]]ի «Սոդոմում»` Ղովտը, ով դրամայում մեղքի հարատևության մարմնացում է, իսկ Ադամն ու Լիլիթը [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Լիլիթ» դրամայում ավանդական կարծրատիպերից շեղված արծարծումներ են:

Դրամատուրգիան ընկալվում է մեր զգայարանների միջոցով` երևակայություն, տեսիլք, լսողություն և, քանի որ «...մեր զգացողությունները շոշափող աշխարհը միշտ չէ, որ իրերի աշխարհն է, և իրականության պատկերը մեր զգայության մեջ հյուսվում է նշաններից ու սիմվոլներից»10, ուստի նման սիմվոլ-խորհրդանիշեր այսպես թե այնպես հայտնվում են յուրաքանչյուր գեղարվեստական տեքստում, որովհետև դրանք առկա են նախ և առաջ իրականության մեջ:

Արդի հայ դրամատուրգիայում հանդիպում են նման խորհրդանիշեր: Դրանք երբեմն համաշխարհային գրականությունից ներթափանցումների արդյունք են, և եթե մեր գրականության համար նոր են լաբիրինթոսի, փակ տարածքի կամ փակուղու, հայելու և այլ խորհրդանիշերը, ապա [[համաշխարհային գրականություն]]ը արդեն հրաժարվել է այդ ձևերից, և անընդհատ միտում կա դրանց թարմացմանը:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ հայելու խորհրդանիշի շուրջ է կառուցված Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» դրաման: [[Գլխավոր հերոս]]ի` Վիգենի կերպարը դրամայի տարածք է մտնում հայելու մեջ իր արտացոլանքի միջոցով:

Հայելու [[խորհրդանիշ]]ն այլաբանական կիրառում է ստացել նաև Վահան Վարդանյանը «Ալեքսանդր» դրամայում` երկու Ալեքսանդրների մենախոսություն-երկխոսության միջոցով:

Ընդհանրապես հայելու խորհուրդը առավել հարազատ է թատրոնին: Բեմն ինքնին աշխարհի հայելային արտացոլանքն է, իսկ բեմում բեմ կառուցելը թատրոնի և աշխարհի հայելային անդրադարձն է: Հանդիպում են նաև այնպիսի տեքստեր, որտեղ հեղինակը գործողության ընթացքում որպես կերպար գրում է տվյալ [[ստեղծագործություն]]ը, կամ ռեժիսորը, որը բեմադրում է տվյալ ներկայացումը: Նման դրամաներում [[գործող անձ]]ի է վերածվում հեղինակը: Օրինակ՝ այդ երևույթն առկա է [[Սամվել Կոսյան]]ի «Ուշացողները», [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Այստեղից հետո», [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամա» և այլ պիեսներում:

Լաբիրինթոսի խորհրդանիշը` որպես մարդկային կենսական տարածության արտահայտություն, թերևս գրականություն ներմուծեց արգենտինացի հայտնի գրող [[Խորխե Լուիս Բորխես]]ը: Մարդու ստեղծած աշխարհն այնպիսի լաբիրինթոսի է վերածվել, որտեղ մարդն ինքն է անգամ կորչում: Այսինքն՝ մարդը խճճվել է իր ստեղծած բազմաբավիղ ճամփաներում:

Լաբիրինթոսի խորհուրդը հայ արդի դրամատուրգիայում դրսևորվում է անհայտ տեղի տեսքով, որտեղից ելք չկա: Այդպիսիք են Ալ. Թոփչյանի «Այնտեղ» դրաման, որում հերոսները հայտնվել են իրենք էլ չգիտեն որտեղ և անընդհատ ելք են որոնում ու օգնության են սպասում, Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքրիկ պիեսը, որի գլխավոր հերոսուհին` Կինը, հայտնվել է ինքն էլ չգիտի որտեղ և ապարդյուն ջանքեր է անում դուրս գալու, [[Աղասի Այվազյան]]ի «Դեկորներ» դրաման, որի գործող անձինք խճճվել են և կորցրել տարածության զգացողությունը`

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՐԴ (Երկրորդ մարդուն). – Լսիր... Էս որտե՞ղ ենք...&lt;br&gt;
ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՐԴ (նայելով շուրջը). – Ոչ մի տեղ...11

Այնուհետև նրանք ելք գտնելու հույսով իրենց համար նոր տարածք են ստեղծում, որտեղ ևս խճճվում են... Անընդհատ նորն են ստեղծում և անընդհատ մոլորվում:

Այվազյանի մեկ այլ` «Համակարգիչ» դրամայում նորագույն տեխնոլոգիան միջամտում է մարդկանց կյանքին և նրանց համար ստեղծում թակարդ և՛ հոգևոր, և՛ ֆիզիկական տեսանկյունից:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճամփեզրի թատրոնը» դրամայում մարդիկ ավտովթարի պատճառով հայտնվում են լաբիրինթոսի նման մի տարածքում («ճամփեզրի փլատակներ, որ հինավուրց թատրոն են հիշեցնում, ճամփեզրի մոտ մեծ խաչքար»12 ), - անընդհատ օգնության են սպասում, որը սակայն ուշանում է, իսկ պիեսի ավարտին պարզ է դառնում, որ չի լինի սպասված օգնությունը:

«Գերեզմանատան երգչախումբը» դրամայում աշխարհը գերեզման է, մարդիկ հանգուցյալներ, ու հոգեբանական փակուղու առաջ են կանգնած հերոսները, որոնք իրենք էլ չգիտեն ինչու են կառչած մնում այդ գերեզմանային աշխարհից:

Բորխեսյան լաբիրինթոսի ձևաչափը փոխեց մեկ այլ խոշոր գրող՝ Խուլիո Կորտասարը: Նա լաբիրինթոսային իրավիճակները արտահայտեց փոքր ու փակ տարածքում: Ժենյա Քալանթարյանը նկատում է` «Ժամանակակից թատրոնում ավելի ու ավելի է փոքրանում կենսական տարածքը»13: Եվ իրոք, գործողության վայր է դառնում բնակարանը, փոսը, գնացքը, մարդու ներաշխարհը և այլն, որոնք յուրովի լաբիրինթոսներ են: Երևույթն այնքան ընդհանրական է, որ կարիք էլ չկա օրինակներ բերելու: Այսպիսի դրամաներում «...իրականն ու պայմանականը ներկա են միաժամանակ, միատեղ ու միասին և ընկալվում են որպես նույնություն»14:

Այսպիսի դրսևորումները իրենց հերթին զուգորդվում են գեղարվեստական կառուցման և բեմական իրականության խնդիրների հետ: Գեղարվեստն ու բեմական իրականությունը թերևս դրսևորվում են դրամատիկական երկի տարածաժամանակային մակարդակներում:

Դրամատուրգիական իրականության հիմքում որպես կենսական տարածություն նախ և առաջ ընկած է բեմը: Դրամատուրգիայում իրականությունը ֆիզիկական ներփակություն չէ, այլ տարածության ու ժամանակի չափումներից դուրս իրականություն և ծնում է միստիկական զգացումներ: Չնայած թատրոնի բեմն ունի իր տարածաչափությունը, որ երկրաչափական է միևնույն ժամանակ, այն` որպես գեղարվեստական երկի հիմքում ընկած երևակայական միավոր, դուրս է երկրաչափական չափումներից: Գեղարվեստական տարածությունն իր դիրքով ու կառուցվածքով տարբեր կերպ է ընկալվում, տարբեր նշանակություններ ենթադրում, նայած որտեղ ենք մենք ընթերցելիս և որքան կարող ենք երևակայել: Կարելի է ընկալել հանդիսասրահի կողմից որպես դիմահայաց ներփակություն, աշխարհից պաշտպանված աշխարհ, շրջանակված որպես հայելի, խորքում այնքան անսահման, որքան կարող է լինել հայելու ապակին: Կարելի է գտնվել գործողության վայրում, որպես գործողության մասնակից: Այս դեպքում աշխարհի անսահմանության զգացողություն է ծնվում: «Բեմում գտնվողի համար չկա ներփակության զգացում15»:

Տարածության այս դրսևորումներում գրական նյութը իր ժամանակն է պարտադրում որպես տարածության շարունակություն: Դրամատուրգիայում այս տարածության ու ժամանակի մետաֆիզիկական ընկալումը վերանում է գրական նյութի բեմադրման ժամանակ` զուգահեռ ծնելով նոր տարածաժամանակային չափում: Այս երևույթը կարևորում է նաև Հենրիկ Հովհաննիսյանը. «Բեմում, ինչպես նկատում ենք, փոխվում են տարածաժամանակային չափումները»16:

Թատերագետը տարածաժամանակային երկու չափում է առանձնացնում` «... ժամանակը երկու հարթության մեջ է ու երկու ձեռքերում` կատարողի (գործող անձ-դերասան - Ա. Ա.) և հանդիսականի»17: Սակայն սա ընդունելի է թատերագիտական տեսանկյունից, քանի որ ընթերցողը ստեղծում է տարածական և ժամանակային իր երևակայությունը: Այն ընկած է գրական նյութի հիմքում, և հնարավոր է կապ չունի ներկայացման ներքին ժամանակի ու տարածության հետ: Տարածությունն ու ժամանակը դրամատուրգիայում սիմվոլիկ են կամ ենթադրելի և միասնական են` որպես ներքին շարժում, մտքի ընթացք: 

Ընթերցողի զգայությունը գործում է երկու հարթություններում` իրականության մեջ, որի կրողն է ինքը և իր կենսառիթմը, երբ ինքն է շարժում ժամանակը և տեքստային իրականության մեջ, ուր շարժվում է համաձայն առաջադրված խաղային տեմպառիթմի ու փոփոխությունների, և իր հսկողությունից դուրս է դեպքերի զարգացման ընթացքը: Այս դեպքում ընթերցողը վերահսկում է միայն ենթադրելի տարածությունն ու ժամանակը: Այն ոչ մի կաղապարի մեջ չի տեղավորվում:

Դրամատուրգիական գործողությունը միշտ չէ, որ տեղի է ունենում անմիջականորեն զգայությանը տրված տարածության ու ժամանակի մեջ: Պիեսի բեմական հիմքը միշտ ակնարկում է իր գոյության մասին, որպես որոշակի տարածություն և ժամանակ` անցյալն ու ներկան համատեղ: Ենթադրելի ժամանակն ու տարածությունը այստեղ ավելի են, քան ներկայացվող իրականությունը: Այսինքն` ստեղծվում է մի պայմանական տարածություն, որի ժամանակը անցյալն է, և որն էլ իր հերթին ծնունդ է տալիս նոր տարածության ու ժամանակի: Պիեսի պայմանական ժամանակը ենթադրվում է, իսկ խաղային ժամանակը իրական ժամանակի մեջ է, ինչպես քամու շարժումը շարժվող երկրի մակերևույթին` ժամանակը ժամանակի մեջ:

Այսպիսով` դրամատուրգիայում տարածաժամանակային երեք չափում կա` գրական հիմքի, ներկայացման և ընթերցողի (հանդիսատեսի): Գրական երկը ունի իր տարածությունն ու ժամանակը, որը արձագանքվում է թե՛ ներկայացման, և թե՛ ընթերցանության մեջ: Ներկայացումն ունի իր կոնկրետ ժամանակը կոնկրետ տարածության մեջ` այսինչ օրը` այսինչ ժամից այսինչ ժամը, այսինչ թատրոնի այսինչ բեմում: Ընթերցողը գիտի պիեսի մոտավոր տևողությունը (կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել ընթերցանությունը) և իրական ժամանակի մեջ ենթագիտակցորեն տեղավորում է մի պայմանական ժամանակ, տարածության մեջ` նոր տարածություն:
Այնուհանդերձ, դրամատուրգիայում միայն մի ժամանակ կա` ներկա: Գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում:

Տարածաժամանակային դրսևորումները դրամատուրգիայում երկու տեսակի են` ներկա` բեմն ու բեմի վրա գարգացող սյուժետային կառուցումները, և պայմանական` ենթատեքստային, գրական երկի ներսում սեղմված գեղարվեստական տարածությունն ու ժամանակը: Որպես կանոն` դրամայի գեղարվեստական տարածության և ժամանակի ներկան յուրահատուկ սեղմությամբ է երևում, և ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հանդիսատեսը դահլիճում չի կարող մի քանի օր շարունակ հետևել հերոսների գործողություններին, ինչը կարող է անել, ասենք, ընթերցողը վեպ կարդալիս, իսկ բեմն արդեն իսկ սահմանափակում է տարածական արտաքին ընդգրկումները:

Պայմանական տարածության և ժամանակի դրսեվորումները, ինչպես գրական մյուս սեռերի ստեղծագործություններում, անկաղապար են: Թերևս այս տարածաժամանակային համընդհանուր քաոսային իրավիճակում ուրվագծված և առանձնացող գեղարվեստական տարածության և ժամանակի դաշտ ստեղծելու ձգտում է նկատվում որոշ դրամատիկական երկերի հեղինակների մոտ:

Պատմական անցյալի (իբրև գեղարվեստական տարածություն) միջոցով մեր իրականության բազմաթիվ խնդիրների արծարծումը դրսևորվում է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301», Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց», Աստղիկ Սիմոնյանի «Մեկ թագավորի թատրոն», «Հավքի երեք կանչը», Աղասի Այվազյանի «Ազիատիկ», Վահան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» և այլ պիեսներում:

Ամենևին նպատակ չունենալով նույն հարթության վրա դիտարկել այս հեղինակների գործերի գեղարվեստական արժանիքները` շեշտենք առկա ընդհանուր մի միտում. ներկա իրականությունից կամուրջ գցելով պատմական ժամանակ` անցյալի ժամանակային դեպքերը այդ կամրջով բերվում են արդի մտածողության սահմաններ, կազմաքանդվում է պատմական փաստը, այն քննվում է` համեմատվելով կամ հակադրվելով այսօրվա իրականության հետ:

Գեղարվեստական տարածության ու ժամանակի մյուս տարածված ու ընդգծվող տիպական դրսևորում է մենակության պահի և ներաշխարհային սահմանների զգայական արտացոլումները: Նման արտացոլումները հատկապես հանդիպում են մոնոդրամաներում ու հոգեբանական դրամաներում, որոնք աչքի են ընկնում գեղարվեստական տարածության և ժամանակի երեք չափումներով:

Դրանցից մեկը միայնակ հերոսի մենախոսություն-ինքնաարտահայտման ժամանակն է` ներկան, որի տարածական սահմանները հերոսի ներաշխարհից, հոգեբանական դաշտից դուրս չեն գալիս: Այս բնույթի հերոսներին հատուկ է վերհուշը, ինչը «հնարավորություն է տալիս ցույց տալ պատմող (մենախոսող, վերհիշող - Ա.Ա.) հերոսի անձի կենսագրության ձևավորումը անցյալում»18, և այդ անցյալի դեպքերի ու իրողությունների կատարման տեղը դառնում է այն գեղարվեստական տարածությունը, ուր մտովի հայտնվում են հերոսն ու ընթերցողը: Սա տարածաժամանակային երկրորդ արտահայտված չափումն է:

Երրորդ չափումը դրսևորվում է հերոսի ապագայի ծրագրերի, նրա երազանքների և ցանկալի իրողությունների ու սպասումների արտահայտման մեջ: Ապագան դառնում է գործողությունների և դեպքերի կատարման ենթադրելի ժամանակը, իսկ գեղարվեստական տարածությունը երազային, անիրական ու եթերային աշխարհի արտահայտության ձև է ստանում:

Ձևային, կոմպոզիցիոն դրսևորումներում այս միտումն արտահայտվում է խոսքային` վիպական սյուժետային զարգացմամբ և քնարական զեղումներով:

Ժամանակի և տարածության աբստրահված ձևեր նույնպես առկա են արդի հայ դրամատուրգիայում: Այս կարգի կառուցումներով առանձնանում են Կարինե Խոդիկյանի «Մոռացված օրը կամ...», «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Այնտեղ», Սամվել Խալաթյանի «Վերջին ծաղրածուն», Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք», Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսները: Ժամանակի և տարածության անգոյությունը, վերացարկումը այս պիեսներում հավերժական ժամանակների և անեզրական տարածությունների խորհուրդն են արտահայտում:

Փոքր տարածաժամանակային դրվագային դրսևորումներով աչքի են ընկնում սակավ պատկերներով և մեկ գործողությամբ պիեսները: Պատկերների սակավությունը հանգեցնում է գեղարվեստական տարածության նեղացման, իսկ գործողությունների պակասը` գեղարվեստական ժամանակի սահմանափակումն է պայմանավորում: Թերևս այս պիեսներում ենթադրվելիք տարածությունն ու ժամանակը պետք է առկա լինեն, ինչը մեր շատ թատերագիրների իրագործել չի հաջողվում: Հաջողվածներից նշենք Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ», Արա Վահանու «ևան կյանք» և Ռաֆայել Նահապետյանի «Փոս» պիեսները:

Արդի դրամատուրգիայում ուշագրավ են նաև ներքին երկժամանակային և երկտարածական դրսևորումները: ևատ դրամաների բնորոշ է մոտեցման նույն կերպը: Հեղինակը պիեսի գործողություններին հարակից, նաև մերօրյա իրական կյանքն է արտացոլում և դրամայի ավարտուն ժամանակի սահմանափակ տարածության շարունակող-ժառանգորդն է դառնում: Մերօրյա անվերջ շարունակվող ժամանակն ու արդի կյանքն ընկալվում են որպես տարածության անվերջ շրջապտույտային փիլիսոփայական կոդ:

Այս հանգամանքը, թերևս, երևակայականի ու իրականի ներթափանցման գաղափարի անմիջական արձագանք-հետևանք է: Խզվում են կյանքի ու թատրոնի սահմանները:

*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5080</id>
      <timestamp>2011-09-04T16:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականություն և երևակայություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47697">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը» գլխի «Իրականություն և երևակայություն» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

== Իրականություն և երևակայություն ==

Այս խնդիրը [[դրամատուրգիա]]յում դրսևորվում է առանձնահատուկ ձևով, քանի որ այստեղ հաճախ վերացական-երևակայականը ստանում է տեսանելի-առարկայական բնույթ: Դրամատուրգիան, անմիջական կապ ունենալով թատրոնի ու կինոյի հետ և հաշվի առնելով, որ արվեստի այս երկու ճյուղերը ենթադրում են հանդիսատեսի առկայություն-ներկայություն և վիրտուալ մասնակցություն, առավել մոտ է կանգնած իրականության երևակմանը, որի ածանցումները զուգորդվում են ստեղծագործողի հորինում-երևակայության հետ: Թատրոնի համար կարևոր է կյանքը (պետք չէ շփոթել իրականության հետ) որքան հնարավոր է հավաստի ու բազմաբովանդակ, մարդկային բնավորություններով ու ահռելի կրքերի բախումներով տեղափոխել բեմական տարածք: Եթե գրական մյուս սեռերի` [[արձակ]]ի ու [[պոեզիա]]յի դեպքում գրողը առավել ազատ է իր ասելիքի [[տեքստ]]ային մատուցման մեջ, ապա դրամատուրգիայում բեմի գոյությունը ստեղծագործողին «պարտադրում» է հաշվի նստել թատրոնի գրված-չգրված օրենքների հետ:

Դրամատուրգիական ստեղծագործության մեջ անգամ ընթերցելիս ենթադրվում է բեմը: Բեմը պարտադրում է երևակայական թատրոնի գոյություն` «անձի '''իրական''' ներկայություն '''ենթադրելի''' պայմաններում»1 (ընդգծումը` [[բնագիր|բնագրում]] - Ա. Ա): Ժամանակակից թատերագիրները որքան էլ բազմազան թեմաներով ստեղծագործեն, չեն կարող բեմի պայմանները հաշվի չառնել: Այսպես` դրամատիկական երկի գործողությունները կատարվում են սահմանափակ տարածություններում (սենյակ, աշխատավայր, այգի, սրճարան) կամ անտարածական են (վերացարկված, անհայտ տարածություն` բեմ): 

[[Տեքստ]]ում առկա է մեր իրականությունից դուրս մեկ այլ վայր: Այն գոյություն չունի, բայց ներկա է: Ընթերցողը միշտ գիտակցում է, որ գտնվում է այս իրականության մեջ, միևնույն ժամանակ ինտեգրվում է պիեսի գոյություն չունեցող, ենթադրելի իրականությանը, հայտնվում այն կողմում: Մեկ այլ վայրը կամ այն կողմն ավելի իրական է դառնում, երբ արձագանքում է կյանքին կամ իրականությանը:

[[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Տիգրան մեծ» կատակերգության մեջ երևակայականը ներդաշնակվում է ներկա հիշողությանը: Ռադիոյի հաղորդավարը հանկարծ դառնում է հանրապետության նախագահի թեկնածու և մեծ հնարավորություններ ունի հաղթելու ընտրություններում: Անմիջական արձագանք մերօրյա վարորդ-գեներալների, վարորդ-պատգամավորների, վարորդ-նախարարների իրականությանը: Թատերագիրն այսկերպ վեր է հանում մեր իրականության նոր քաջնազարականությունը: «Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ նավապետ Աբգարի ու գյուղապետ Ափոյի ստեղծած միջավայրը (անընդհատ կերուխում) իր ամբողջ ցինիզմով մեր ներկա իրականության բարքերն է պատկերում: Այսպիսով` ընթերցողը ասոցիատիվ իրար է միացնում ենթադրելի և ներկա իրականությունները:

Երևակայությամբ ստեղծված այն կողմը ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ դրսևորվում է որևէ կենսական լիցքի` վիճակի արտահայտմամբ: Գրողը պատկերում է իրականությունից դուրս կյանք, ինչ-որ տեղ աներևույթ ու անգո, և ընթերցողի վրա ազդեցություն է գործում ստեղծված մթնոլորտի վակուումային ճնշումով: Կարևորվում է այն զգայական դաշտը, որի առանցքի շուրջ հյուսված է ստեղծագործությունը:

Այսպիսի պիեսները բազմաթիվ են: [[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Մի նայիր հայելուն» [[պիես]]ը գոյություն չունեցող իրականության շուրջ է հյուսված: Սակայն գրողը ստեղծում է համապատասխան վակուումային վիճակը (մարդու անդեմացման, ավտոմատացման խնդիրը), ինչի շնորհիվ ստեղծագործությունն ստանում է արդիական հնչեղություն: [[Նորայր Ադալյան]]ի «Մարկոս» [[դրամա]]ն դարձյալ կտրված է իրական հենքից: Գործողություններն ավելի շուտ ցնորախաղ են, քան դեպքերի ընթացք: Սակայն Ադալյանը մարդկային ողբերգությունը (անհաջող ամուսնություն, Կիկոսի սինդրոմ, հեռացման, օտարման (փոքրմհերյան) ինքնամեկուսացում) ներհյուսում է ցնորային իրականությանը և գլխավոր գործող անձը` Մարկոսը, միս ու արյուն է ստանում: Այսպիսի ստեղծագործություններում գոյություն չունեցողը համազոր է իրականությանը, իսկ դրամատուրգիայում «'''... ամենաէականը գոյություն չունեցողն է` պիեսի և ներկայացման ենթադրելի իրականությունը''', ոչ միայն [[խոսք]]ից ու վարագույրից այն կողմ, այլև առհասարակ այն կողմ»2 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Սա երևակայության մեջ տեղի ունեցող կամ տեղի ունենալիք կյանքն է` անշոշափելի իրականությունը, որ գոյություն  ունի իր անգոյությամբ, և ավելի իրական է, քան իրականությունը:

Երևակայությունը երբեմն իրականության մարդու ընկալումն ու զգացողությունները վերածում է [[այլաբանություն|այլաբանության]]: Կարելի է երևակայել մի մարդու որևէ վիճակ կամ տրամադրություն, և այլ զգացողություն ունենալ, նայած թե տվյալ մարդը, կամ ստեղծված իրավիճակը ինչ հիշողություններ են արթնացնում երևակայողի մտքում: 

Արդի հայ գրականությունը վերջին տարիներին առավելապես այլաբանորեն է արտահայտում գեղարվեստական իրականությունը: Միֆակառուցումներն ու միֆերի գործածում-արծարծումները, [[սիմվոլ]]ներն ու այլաբանությունները գեղարվեստական տեքստում կարելի է ասել ընդհանրական երևույթ են դարձել: Բնականաբար, դրամատուրգիան չէր կարող անմասն մնալ այս երևույթից:

Արդի հայ դրամատուրգիայում, ճիշտ է, ոչ բազմաթիվ և տարաբնույթ, այնուամենայնիվ, առկա են [[միֆ]]երի կիրառություններ: Միֆը երևակայության մեջ կարծրացած կոդ է, որը իրականության մեջ սովորաբար տարբեր ընկալումներ ունի:

Միֆական իմաստն ու մտածողությունը գրեթե միշտ էլ կիրառվել է գրական տեքստում, բայց հիմնականում, երբ գրողն անդրադարձել է դիցաբանական և քրիստոնեական ժամանակներին և իրողություններին, ու միֆը մեծավ մասամբ գրական երկի [[թեմատիկա]]յից բխող [[առասպել]]ական կամ կրոնական կարծրատիպ [[կերպար]]ի է վերածվել և գաղափարականացվել:

Անկախությունից հետո արևմտյան փիլիսոփայական մտքի ներթափանցումը հայ իրականություն, պայմանավորեցին նաև միֆերի նորովի կիրառումներ: Այսօր գրականության մեջ միֆը արտահայտում է ժամանակակից տրամադրություններ, տեքստում որակական քանակ է կազմում և երբեմն նաև կերպարակերտման միջոց է դառնում: Միֆը հաճախ բնորոշում է նաև գրողի գեղագիտական հայացքները և, անշուշտ, գաղափարական խնդիր է լուծում:

[[Ալվարդ Բեքմեզյան]]ը «Միֆի ընկալման առանձնահատկությունները 20-րդ դարում» [[հոդված]]ում իրավացիորեն նշում է. «Եթե դասական արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես էր գալիս իր նախնական մաքրությամբ և ավանդական նշանակությամբ` հարազատ մնալով իր իսկ պատմական տոպիկաներին` գեղագիտական համակարգում վերածվելով կամ այլաբանության, կամ սիմվոլի և կամ էլ [[մետաֆոր]]ի, ապա նորագույն արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես եկավ լիովին այլ գեղագիտական հարցադրումներով` շեշտվելով հատկապես իր իռացիոնալիզմով, գեղարվեստական կառույցի հետ համահյուսվածքով. միատարրվելով խաղային բնույթով և քայքայման միտումով3:

Արդի հայ դրամատուրգիայում միֆի այս նորովի կիրառությունները նոր են մուտք գործում և այնքան էլ տիրապետող չեն: Բայց որ այդպիսի երևումներ առկա են, ակնհայտ է: Միֆական կառուցումները արդի հայ դրամատուրգիայում երկու խմբի կարելի է բաժանել` առասպելական միֆեր և կրոնական-քրիստոնեական միֆեր:

[[Առասպելաբանություն]]ից եկող միֆերի կիրառությունները հայ ժամանակակից պիեսներում սակավ են:

Գուրգեն Խանջյանը «Ճամփեզրի թատրոն» դրամայում, [[Փոքր Մհեր]]ի միֆը կիրառելով, այսօրվա կյանքի անարդարություններն ու աղավաղված բարքերն է ընդգծում: Այսինքն՝ տեքստի միֆականացումը ժամանակակից իրականության արձագանքների գրողական խնդրադրումն է այս դեպքում: Մհերն անընդհատ ելումուտ է անում իր քարայրից, միջամտում [[հերոս]]ների գործողություններին, ինչը կյանքի տևական ընթացքում խորհրդանշում է այսօրվա իրականության քաոսայնությունը:

[[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ը «Այնտեղ» պիեսում կիրառում է Պիտեկանտրոպի ձագի միֆը (Պիտեկանտրոպի ձագն այս երկում խորհրդանշում է ավազակությունը որպես ամենժամանակյա երևույթ). «Ապագայի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել, սակայն անցյալն իմն է ամբողջությամբ և, եթե կուզեք իմանալ, ինձ համար ապագան ևս անցյալ է»4: Թերևս անընդհատ առկա խնդրի շուրջ է փորձել ծավալվել [[հեղինակ]]ը, սակայն այս միֆի կիրառումը տեքստում պատճառաբանված չէ և զուտ գաղափար է ներկայացնում:

Առասպելական միֆի մեկ այլ կիրառում է [[Աննա Պետրոսյան]]ի «Զվարթնոց» դրամայում Նանեի կամ Նանեմարի աներևույթ կերպարը, որը մայրական հատկանիշների կրողն է. «Ես նախ մայր էի, ինձ դարձրին Աստված»5, և քանի որ «ոչինչ չի փոխվել, թերևս` անունները միայն և պաշտամունքի կանոն օրենքը... Բայց ինքը` բուն պաշտամունքը եղել է ու կա6, ըստ այդմ մայրը հավերժության կրողն է. «ժողովուրդը չի մոռացել մեզ... Արուբանեն Անահիտ կամ Նանե դարձավ, իսկ մենք էլ` Աստվածածին Մարիամ...»7, և մարդկային գոյության շարունակականությունը պայմանավորվում է վերջինիս հավերժականությամբ:

Առասպելական Արա Գեղեցիկի միֆը Աղասի Այվազյանը այլաբանորեն կիրառում է «Շնաձկան ստամոքսը» պիեսում: Առասպելական Արային մերօրյա իրականության մեջ փոխարինում է հանգուցյալ մեծահարուստը: Միֆն այս պարագայում կերպարակերտման միջոց է: Արայի միֆին զուգահեռ վերակենդանանում են Նուարդն (Նվարդ) ու Շամիրամը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի բազմազան են քրիստոնեական միֆերի կիրառությունները: Դրանք հիմնականում հանդիպում են սուրբգրային դրամաներում, բայց նաև այլակերպ ու ինքնուրույն կիրառումներ են առկա: Քրիստոնեական միֆերն օգտագործելիս հեղինակները [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] կերպարներին նոր հատկանիշներով են օժտում կամ էլ նորովի են մեկնաբանում: [[Ժենյա Քալանթարյան]]ի դիտարկումով՝ «քրիստոնեական միֆերի պարբերական բնույթը կամա-ակամա '''հուշում է մարդկության վարքագծի հեթանոսական էության, այսինքն` սատանայի գործունեության և քրիստոնեական բարոյախոսության մշտական հակադրության մասին'''»8 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Այսինքն` միֆը առաջնային բովանդակությունից զատ, արտահայտում է նաև այլ գաղափարներ ու հարցադրումներ:

Քրիստոնեական միֆերը` հաճախ որպես բարոյական բևեռներ, Հիսուս-սատանա հակադրությունն ունեն: Հիսուսի կերպարը կիրառվել է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301» դրամայում` Հուսիկ-Հիսուս զուգակցումով` այս դեպքում որպես բարոյականության ու նվիրվածության անխուսափելի կործանումի խորհրդանիշ, [[Մանվել Պողոսյան]]ի «Ավետարան ըստ Հուդայի» պիեսում` որպես փրկության միակ հույս և [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Ընտանեկան խաղ» պիեսում` Հիսուսի և գլխավոր հերոս Արամի նույնացումով: Հովսեփյանն իր հերոսին և Հիսուսին նույն հարթություն է բերում դավաճանության աղետալի հետևանքները ընդգծելու համար: Ի դեպ՝ Արամը Հիսուսի հետ նույնանում է միայն խոսքային մակարդակներում: Այսինքն` գործող անձն այստեղ հստակ է որպես կերպար և դուրս է աստվածաշնչյան իրականությունից, բայց նրա ապրումները համահունչ են Հիսուսի ապրումներին, և նա արտահայտվում է Հիսուսի խոսքերով:

Սատանայի միֆը, ի հակադրություն Հիսուսի, հիմնականում չարի, բացասականի ու անբարոյականի բացահայտումների ժամանակ է կիրառվում: Սատանան` որպես անբարոյականության տեսակների ընդհանրական [[տիպ]], հանդես է գալիս [[Խաչիկ Չալիկյան]]ի «Սև-սպիտակ ծիածան» պիեսում և զուտ կեղծիքի, խաբեության, ստի ու շողոքորթության ակնառու իմաստակիր է, իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ի «Սատանայի կանայք» դրամայում սատանան ի հայտ է գալիս մարդկային որակներով, ձգտում է հայր դառնալ` իր ժառանգականությունը պահպանելու համար: Սա չարի հավիտենության խորհուրդն ունի:

Հետաքրքիր ու նորովի քրիստոնեական միֆակիրառում է Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրամայում ավետարանիչ Մարկոսի և ժամանակակից մարդու ներաշխարհային ընդհանրացում-կառուցումը. «...դա գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից, որը շնչում է Աստծո հարություն առած որդու շունչը»9: Այս դրամայում ավետարանչին նույնանուն հերոսը, կերպավորվում է որպես միֆ` կազմաքանդելով կերպարի նախնական կերպն ու ինքնությունը: Միֆի կիրառումը նույնանում է մարդու ես-ի կորստի գաղափարական խնդրադրման հետ: Միֆը ներթափանցում է տեքստ` կատարելով մարդու ես-ի կորստի գաղափարական գործառույթը: Կերպարը միանգամից այլափոխվում է, հայտնվում այլ իրականության մեջ` ընթերցողի մեջ ոչնչացնելով իրեն:

[[Աննա Պետրոսյա]]նի «Մարիամ Մագթաղենացի» մոնոդրամայում Հիսուսի աշակերտ Փիլիպոսի միֆը պարականոն մեկնություն ունի, իսկ Մարիամ Մագթաղենացու միֆակերպարը բարոյականության վեհության խորհուրդն է:

Պերճ Զեյթունցյանի «Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը» դրամայում առաջին պլան է մղվում Հուդայի միֆական կերպարը: Նոր որակներ փնտրելով Հուդայի մարդկային ճակատագրում և այն համադրելով [[Էդիպ]]ի միֆի հետ` հեղինակին հաջողվել է կերպարի միջոցով առաջ քաշել լուրջ փիլիսոփայական կրոնաբանական հարցադրումներ և Աստվածաշնչի ճշմարտացիությունը կասկածի տակ դնել:

Քրիստոնեական միֆերի դրսևորումներ են հանդիպում նաև [[Վահան Վարդանյան]]ի «Սոդոմում»` Ղովտը, ով դրամայում մեղքի հարատևության մարմնացում է, իսկ Ադամն ու Լիլիթը [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Լիլիթ» դրամայում ավանդական կարծրատիպերից շեղված արծարծումներ են:

Դրամատուրգիան ընկալվում է մեր զգայարանների միջոցով` երևակայություն, տեսիլք, լսողություն և, քանի որ «...մեր զգացողությունները շոշափող աշխարհը միշտ չէ, որ իրերի աշխարհն է, և իրականության պատկերը մեր զգայության մեջ հյուսվում է նշաններից ու սիմվոլներից»10, ուստի նման սիմվոլ-խորհրդանիշեր այսպես թե այնպես հայտնվում են յուրաքանչյուր գեղարվեստական տեքստում, որովհետև դրանք առկա են նախ և առաջ իրականության մեջ:

Արդի հայ դրամատուրգիայում հանդիպում են նման խորհրդանիշեր: Դրանք երբեմն համաշխարհային գրականությունից ներթափանցումների արդյունք են, և եթե մեր գրականության համար նոր են լաբիրինթոսի, փակ տարածքի կամ փակուղու, հայելու և այլ խորհրդանիշերը, ապա [[համաշխարհային գրականություն]]ը արդեն հրաժարվել է այդ ձևերից, և անընդհատ միտում կա դրանց թարմացմանը:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ հայելու խորհրդանիշի շուրջ է կառուցված Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» դրաման: [[Գլխավոր հերոս]]ի` Վիգենի կերպարը դրամայի տարածք է մտնում հայելու մեջ իր արտացոլանքի միջոցով:

Հայելու [[խորհրդանիշ]]ն այլաբանական կիրառում է ստացել նաև Վահան Վարդանյանը «Ալեքսանդր» դրամայում` երկու Ալեքսանդրների մենախոսություն-երկխոսության միջոցով:

Ընդհանրապես հայելու խորհուրդը առավել հարազատ է թատրոնին: Բեմն ինքնին աշխարհի հայելային արտացոլանքն է, իսկ բեմում բեմ կառուցելը թատրոնի և աշխարհի հայելային անդրադարձն է: Հանդիպում են նաև այնպիսի տեքստեր, որտեղ հեղինակը գործողության ընթացքում որպես կերպար գրում է տվյալ [[ստեղծագործություն]]ը, կամ ռեժիսորը, որը բեմադրում է տվյալ ներկայացումը: Նման դրամաներում [[գործող անձ]]ի է վերածվում հեղինակը: Օրինակ՝ այդ երևույթն առկա է [[Սամվել Կոսյան]]ի «Ուշացողները», [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Այստեղից հետո», [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամա» և այլ պիեսներում:

Լաբիրինթոսի խորհրդանիշը` որպես մարդկային կենսական տարածության արտահայտություն, թերևս գրականություն ներմուծեց արգենտինացի հայտնի գրող [[Խորխե Լուիս Բորխես]]ը: Մարդու ստեղծած աշխարհն այնպիսի լաբիրինթոսի է վերածվել, որտեղ մարդն ինքն է անգամ կորչում: Այսինքն՝ մարդը խճճվել է իր ստեղծած բազմաբավիղ ճամփաներում:

Լաբիրինթոսի խորհուրդը հայ արդի դրամատուրգիայում դրսևորվում է անհայտ տեղի տեսքով, որտեղից ելք չկա: Այդպիսիք են Ալ. Թոփչյանի «Այնտեղ» դրաման, որում հերոսները հայտնվել են իրենք էլ չգիտեն որտեղ և անընդհատ ելք են որոնում ու օգնության են սպասում, Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքրիկ պիեսը, որի գլխավոր հերոսուհին` Կինը, հայտնվել է ինքն էլ չգիտի որտեղ և ապարդյուն ջանքեր է անում դուրս գալու, [[Աղասի Այվազյան]]ի «Դեկորներ» դրաման, որի գործող անձինք խճճվել են և կորցրել տարածության զգացողությունը`

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՐԴ (''Երկրորդ մարդուն''). – Լսիր... Էս որտե՞ղ ենք...&lt;br&gt;
ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՐԴ (''նայելով շուրջը''). – Ոչ մի տեղ...11

Այնուհետև նրանք ելք գտնելու հույսով իրենց համար նոր տարածք են ստեղծում, որտեղ ևս խճճվում են... Անընդհատ նորն են ստեղծում և անընդհատ մոլորվում:

Այվազյանի մեկ այլ` «Համակարգիչ» դրամայում նորագույն տեխնոլոգիան միջամտում է մարդկանց կյանքին և նրանց համար ստեղծում թակարդ և՛ հոգևոր, և՛ ֆիզիկական տեսանկյունից:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճամփեզրի թատրոնը» դրամայում մարդիկ ավտովթարի պատճառով հայտնվում են լաբիրինթոսի նման մի տարածքում («''ճամփեզրի փլատակներ, որ հինավուրց թատրոն են հիշեցնում, ճամփեզրի մոտ մեծ խաչքար''»12 ), - անընդհատ օգնության են սպասում, որը սակայն ուշանում է, իսկ պիեսի ավարտին պարզ է դառնում, որ չի լինի սպասված օգնությունը:

«Գերեզմանատան երգչախումբը» դրամայում աշխարհը գերեզման է, մարդիկ հանգուցյալներ, ու հոգեբանական փակուղու առաջ են կանգնած հերոսները, որոնք իրենք էլ չգիտեն ինչու են կառչած մնում այդ գերեզմանային աշխարհից:

Բորխեսյան լաբիրինթոսի ձևաչափը փոխեց մեկ այլ խոշոր գրող՝ [[Խուլիո Կորտասար]]ը: Նա լաբիրինթոսային իրավիճակները արտահայտեց '''փոքր ու փակ տարածքում''': [[Ժենյա Քալանթարյան]]ը նկատում է` «Ժամանակակից թատրոնում ավելի ու ավելի է փոքրանում կենսական տարածքը»13: Եվ իրոք, գործողության վայր է դառնում բնակարանը, փոսը, գնացքը, մարդու ներաշխարհը և այլն, որոնք յուրովի լաբիրինթոսներ են: Երևույթն այնքան ընդհանրական է, որ կարիք էլ չկա օրինակներ բերելու: Այսպիսի դրամաներում «...իրականն ու պայմանականը ներկա են միաժամանակ, միատեղ ու միասին և ընկալվում են որպես նույնություն»14:

Այսպիսի դրսևորումները իրենց հերթին զուգորդվում են գեղարվեստական կառուցման և բեմական իրականության խնդիրների հետ: Գեղարվեստն ու բեմական իրականությունը թերևս դրսևորվում են դրամատիկական երկի տարածաժամանակային մակարդակներում:

Դրամատուրգիական իրականության հիմքում որպես կենսական տարածություն նախ և առաջ ընկած է բեմը: Դրամատուրգիայում իրականությունը ֆիզիկական ներփակություն չէ, այլ տարածության ու ժամանակի չափումներից դուրս իրականություն և ծնում է միստիկական զգացումներ: Չնայած թատրոնի բեմն '''ունի իր տարածաչափությունը, որ երկրաչափական է միևնույն ժամանակ, այն` որպես գեղարվեստական երկի հիմքում ընկած երևակայական միավոր, դուրս է երկրաչափական չափումներից''': Գեղարվեստական տարածությունն իր դիրքով ու կառուցվածքով տարբեր կերպ է ընկալվում, տարբեր նշանակություններ ենթադրում, նայած որտեղ ենք մենք ընթերցելիս և որքան կարող ենք երևակայել: Կարելի է ընկալել հանդիսասրահի կողմից որպես դիմահայաց ներփակություն, աշխարհից պաշտպանված աշխարհ, շրջանակված որպես հայելի, խորքում այնքան անսահման, որքան կարող է լինել հայելու ապակին: Կարելի է գտնվել գործողության վայրում, որպես գործողության մասնակից: Այս դեպքում աշխարհի անսահմանության զգացողություն է ծնվում: «Բեմում գտնվողի համար չկա ներփակության զգացում15»:

Տարածության այս դրսևորումներում գրական նյութը իր ժամանակն է պարտադրում որպես տարածության շարունակություն: Դրամատուրգիայում այս տարածության ու ժամանակի մետաֆիզիկական ընկալումը վերանում է գրական նյութի բեմադրման ժամանակ` զուգահեռ ծնելով նոր տարածաժամանակային չափում: Այս երևույթը կարևորում է նաև [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]]ը. «Բեմում, ինչպես նկատում ենք, փոխվում են տարածաժամանակային չափումները»16:

Թատերագետը տարածաժամանակային երկու չափում է առանձնացնում` «... ժամանակը երկու հարթության մեջ է ու երկու ձեռքերում` կատարողի (գործող անձ-դերասան - Ա. Ա.) և հանդիսականի»17: Սակայն սա ընդունելի է թատերագիտական տեսանկյունից, քանի որ ընթերցողը ստեղծում է տարածական և ժամանակային իր երևակայությունը: Այն ընկած է գրական նյութի հիմքում, և հնարավոր է կապ չունի ներկայացման ներքին ժամանակի ու տարածության հետ: '''Տարածությունն ու ժամանակը դրամատուրգիայում սիմվոլիկ են կամ ենթադրելի և միասնական են` որպես ներքին շարժում, մտքի ընթացք:''' 

'''Ընթերցողի զգայությունը''' գործում է երկու հարթություններում` իրականության մեջ, որի կրողն է ինքը և իր կենսառիթմը, երբ ինքն է շարժում ժամանակը և տեքստային իրականության մեջ, ուր շարժվում է համաձայն առաջադրված խաղային տեմպառիթմի ու փոփոխությունների, և իր հսկողությունից դուրս է դեպքերի զարգացման ընթացքը: Այս դեպքում ընթերցողը վերահսկում է միայն ենթադրելի տարածությունն ու ժամանակը: Այն ոչ մի կաղապարի մեջ չի տեղավորվում:

'''Դրամատուրգիական գործողությունը''' միշտ չէ, որ տեղի է ունենում անմիջականորեն զգայությանը տրված տարածության ու ժամանակի մեջ: [[Պիես]]ի բեմական հիմքը միշտ ակնարկում է իր գոյության մասին, որպես որոշակի տարածություն և ժամանակ` անցյալն ու ներկան համատեղ: Ենթադրելի ժամանակն ու տարածությունը այստեղ ավելի են, քան ներկայացվող իրականությունը: Այսինքն` ստեղծվում է մի պայմանական տարածություն, որի ժամանակը անցյալն է, և որն էլ իր հերթին ծնունդ է տալիս նոր տարածության ու ժամանակի: Պիեսի պայմանական ժամանակը ենթադրվում է, իսկ խաղային ժամանակը իրական ժամանակի մեջ է, ինչպես քամու շարժումը շարժվող երկրի մակերևույթին` ժամանակը ժամանակի մեջ:

Այսպիսով` դրամատուրգիայում տարածաժամանակային երեք չափում կա` '''գրական հիմքի, ներկայացման և ընթերցողի (հանդիսատեսի)''': Գրական երկը ունի իր տարածությունն ու ժամանակը, որը արձագանքվում է թե՛ ներկայացման, և թե՛ ընթերցանության մեջ: Ներկայացումն ունի իր կոնկրետ ժամանակը կոնկրետ տարածության մեջ` այսինչ օրը` այսինչ ժամից այսինչ ժամը, այսինչ թատրոնի այսինչ բեմում: Ընթերցողը գիտի պիեսի մոտավոր տևողությունը (կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել ընթերցանությունը) և իրական ժամանակի մեջ ենթագիտակցորեն տեղավորում է մի պայմանական ժամանակ, տարածության մեջ` նոր տարածություն:

Այնուհանդերձ, դրամատուրգիայում միայն մի ժամանակ կա` ներկա: Գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում:

Տարածաժամանակային դրսևորումները դրամատուրգիայում երկու տեսակի են` ներկա` բեմն ու բեմի վրա գարգացող [[սյուժե]]տային կառուցումները, և պայմանական` [[ենթատեքստ]]ային, գրական երկի ներսում սեղմված գեղարվեստական տարածությունն ու ժամանակը: Որպես կանոն` դրամայի գեղարվեստական տարածության և ժամանակի ներկան յուրահատուկ սեղմությամբ է երևում, և ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հանդիսատեսը դահլիճում չի կարող մի քանի օր շարունակ հետևել հերոսների գործողություններին, ինչը կարող է անել, ասենք, ընթերցողը [[վեպ]] կարդալիս, իսկ բեմն արդեն իսկ սահմանափակում է տարածական արտաքին ընդգրկումները:

Պայմանական տարածության և ժամանակի դրսևորումները, ինչպես գրական մյուս սեռերի ստեղծագործություններում, անկաղապար են: Թերևս այս տարածաժամանակային համընդհանուր քաոսային իրավիճակում ուրվագծված և առանձնացող գեղարվեստական տարածության և ժամանակի դաշտ ստեղծելու ձգտում է նկատվում որոշ դրամատիկական երկերի հեղինակների մոտ:

Պատմական անցյալի (իբրև գեղարվեստական տարածություն) միջոցով մեր իրականության բազմաթիվ խնդիրների արծարծումը դրսևորվում է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301», Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց», [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն», «Հավքի երեք կանչը», Աղասի Այվազյանի «Ազիատիկ», Վահան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» և այլ պիեսներում:

Ամենևին նպատակ չունենալով նույն հարթության վրա դիտարկել այս հեղինակների գործերի գեղարվեստական արժանիքները` շեշտենք առկա ընդհանուր մի միտում. ներկա իրականությունից կամուրջ գցելով պատմական ժամանակ` անցյալի ժամանակային դեպքերը այդ կամրջով բերվում են արդի մտածողության սահմաններ, կազմաքանդվում է պատմական փաստը, այն քննվում է` համեմատվելով կամ հակադրվելով այսօրվա իրականության հետ:

Գեղարվեստական տարածության ու ժամանակի մյուս տարածված ու ընդգծվող տիպական դրսևորում է մենակության պահի և ներաշխարհային սահմանների զգայական արտացոլումները: Նման արտացոլումները հատկապես հանդիպում են մոնոդրամաներում ու հոգեբանական դրամաներում, որոնք աչքի են ընկնում գեղարվեստական տարածության և ժամանակի երեք չափումներով:

Դրանցից մեկը միայնակ հերոսի մենախոսություն-ինքնաարտահայտման ժամանակն է` ներկան, որի տարածական սահմանները հերոսի ներաշխարհից, հոգեբանական դաշտից դուրս չեն գալիս: Այս բնույթի հերոսներին հատուկ է վերհուշը, ինչը «հնարավորություն է տալիս ցույց տալ պատմող (մենախոսող, վերհիշող - Ա.Ա.) հերոսի անձի կենսագրության ձևավորումը անցյալում»18, և այդ անցյալի դեպքերի ու իրողությունների կատարման տեղը դառնում է այն գեղարվեստական տարածությունը, ուր մտովի հայտնվում են հերոսն ու ընթերցողը: Սա տարածաժամանակային երկրորդ արտահայտված չափումն է:

Երրորդ չափումը դրսևորվում է հերոսի ապագայի ծրագրերի, նրա երազանքների և ցանկալի իրողությունների ու սպասումների արտահայտման մեջ: Ապագան դառնում է գործողությունների և դեպքերի կատարման ենթադրելի ժամանակը, իսկ գեղարվեստական տարածությունը երազային, անիրական ու եթերային աշխարհի արտահայտության ձև է ստանում:

Ձևային, [[կոմպոզիցիա|կոմպոզիցիոն]] դրսևորումներում այս միտումն արտահայտվում է խոսքային` վիպական սյուժետային զարգացմամբ և քնարական զեղումներով:

Ժամանակի և տարածության աբստրահված ձևեր նույնպես առկա են արդի հայ դրամատուրգիայում: Այս կարգի կառուցումներով առանձնանում են Կարինե Խոդիկյանի «Մոռացված օրը կամ...», «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Այնտեղ», [[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն», Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք», Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսները: Ժամանակի և տարածության անգոյությունը, վերացարկումը այս պիեսներում հավերժական ժամանակների և անեզրական տարածությունների խորհուրդն են արտահայտում:

Փոքր տարածաժամանակային դրվագային դրսևորումներով աչքի են ընկնում սակավ պատկերներով և մեկ գործողությամբ պիեսները: Պատկերների սակավությունը հանգեցնում է գեղարվեստական տարածության նեղացման, իսկ գործողությունների պակասը` գեղարվեստական ժամանակի սահմանափակումն է պայմանավորում: Թերևս այս պիեսներում ենթադրվելիք տարածությունն ու ժամանակը պետք է առկա լինեն, ինչը մեր շատ թատերագիրների իրագործել չի հաջողվում: Հաջողվածներից նշենք Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ», [[Արա Վահունի|Արա Վահանու]] «Շան կյանք» և [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Փոս» պիեսները:

Արդի դրամատուրգիայում ուշագրավ են նաև ներքին երկժամանակային և երկտարածական դրսևորումները: Շատ դրամաների բնորոշ է մոտեցման նույն կերպը: Հեղինակը պիեսի գործողություններին հարակից, նաև մերօրյա իրական կյանքն է արտացոլում և դրամայի ավարտուն ժամանակի սահմանափակ տարածության շարունակող-ժառանգորդն է դառնում: Մերօրյա անվերջ շարունակվող ժամանակն ու արդի կյանքն ընկալվում են որպես տարածության անվերջ շրջապտույտային փիլիսոփայական կոդ:

Այս հանգամանքը, թերևս, երևակայականի ու իրականի ներթափանցման գաղափարի անմիջական արձագանք-հետևանք է: Խզվում են կյանքի ու թատրոնի սահմանները:

*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5106</id>
      <timestamp>2011-09-05T07:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իրականություն և երևակայություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47699">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը» գլխի «Իրականություն և երևակայություն» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

*[[ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Խաղը և դրամատուրգիան]] 
*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

== Իրականություն և երևակայություն ==

Այս խնդիրը [[դրամատուրգիա]]յում դրսևորվում է առանձնահատուկ ձևով, քանի որ այստեղ հաճախ վերացական-երևակայականը ստանում է տեսանելի-առարկայական բնույթ: Դրամատուրգիան, անմիջական կապ ունենալով թատրոնի ու կինոյի հետ և հաշվի առնելով, որ արվեստի այս երկու ճյուղերը ենթադրում են հանդիսատեսի առկայություն-ներկայություն և վիրտուալ մասնակցություն, առավել մոտ է կանգնած իրականության երևակմանը, որի ածանցումները զուգորդվում են ստեղծագործողի հորինում-երևակայության հետ: Թատրոնի համար կարևոր է կյանքը (պետք չէ շփոթել իրականության հետ) որքան հնարավոր է հավաստի ու բազմաբովանդակ, մարդկային բնավորություններով ու ահռելի կրքերի բախումներով տեղափոխել բեմական տարածք: Եթե գրական մյուս սեռերի` [[արձակ]]ի ու [[պոեզիա]]յի դեպքում գրողը առավել ազատ է իր ասելիքի [[տեքստ]]ային մատուցման մեջ, ապա դրամատուրգիայում բեմի գոյությունը ստեղծագործողին «պարտադրում» է հաշվի նստել թատրոնի գրված-չգրված օրենքների հետ:

Դրամատուրգիական ստեղծագործության մեջ անգամ ընթերցելիս ենթադրվում է բեմը: Բեմը պարտադրում է երևակայական թատրոնի գոյություն` «անձի '''իրական''' ներկայություն '''ենթադրելի''' պայմաններում»1 (ընդգծումը` [[բնագիր|բնագրում]] - Ա. Ա): Ժամանակակից թատերագիրները որքան էլ բազմազան թեմաներով ստեղծագործեն, չեն կարող բեմի պայմանները հաշվի չառնել: Այսպես` դրամատիկական երկի գործողությունները կատարվում են սահմանափակ տարածություններում (սենյակ, աշխատավայր, այգի, սրճարան) կամ անտարածական են (վերացարկված, անհայտ տարածություն` բեմ): 

[[Տեքստ]]ում առկա է մեր իրականությունից դուրս մեկ այլ վայր: Այն գոյություն չունի, բայց ներկա է: Ընթերցողը միշտ գիտակցում է, որ գտնվում է այս իրականության մեջ, միևնույն ժամանակ ինտեգրվում է պիեսի գոյություն չունեցող, ենթադրելի իրականությանը, հայտնվում այն կողմում: Մեկ այլ վայրը կամ այն կողմն ավելի իրական է դառնում, երբ արձագանքում է կյանքին կամ իրականությանը:

[[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Տիգրան մեծ» կատակերգության մեջ երևակայականը ներդաշնակվում է ներկա հիշողությանը: Ռադիոյի հաղորդավարը հանկարծ դառնում է հանրապետության նախագահի թեկնածու և մեծ հնարավորություններ ունի հաղթելու ընտրություններում: Անմիջական արձագանք մերօրյա վարորդ-գեներալների, վարորդ-պատգամավորների, վարորդ-նախարարների իրականությանը: Թատերագիրն այսկերպ վեր է հանում մեր իրականության նոր քաջնազարականությունը: «Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ նավապետ Աբգարի ու գյուղապետ Ափոյի ստեղծած միջավայրը (անընդհատ կերուխում) իր ամբողջ ցինիզմով մեր ներկա իրականության բարքերն է պատկերում: Այսպիսով` ընթերցողը ասոցիատիվ իրար է միացնում ենթադրելի և ներկա իրականությունները:

Երևակայությամբ ստեղծված այն կողմը ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ դրսևորվում է որևէ կենսական լիցքի` վիճակի արտահայտմամբ: Գրողը պատկերում է իրականությունից դուրս կյանք, ինչ-որ տեղ աներևույթ ու անգո, և ընթերցողի վրա ազդեցություն է գործում ստեղծված մթնոլորտի վակուումային ճնշումով: Կարևորվում է այն զգայական դաշտը, որի առանցքի շուրջ հյուսված է ստեղծագործությունը:

Այսպիսի պիեսները բազմաթիվ են: [[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Մի նայիր հայելուն» [[պիես]]ը գոյություն չունեցող իրականության շուրջ է հյուսված: Սակայն գրողը ստեղծում է համապատասխան վակուումային վիճակը (մարդու անդեմացման, ավտոմատացման խնդիրը), ինչի շնորհիվ ստեղծագործությունն ստանում է արդիական հնչեղություն: [[Նորայր Ադալյան]]ի «Մարկոս» [[դրամա]]ն դարձյալ կտրված է իրական հենքից: Գործողություններն ավելի շուտ ցնորախաղ են, քան դեպքերի ընթացք: Սակայն Ադալյանը մարդկային ողբերգությունը (անհաջող ամուսնություն, Կիկոսի սինդրոմ, հեռացման, օտարման (փոքրմհերյան) ինքնամեկուսացում) ներհյուսում է ցնորային իրականությանը և գլխավոր գործող անձը` Մարկոսը, միս ու արյուն է ստանում: Այսպիսի ստեղծագործություններում գոյություն չունեցողը համազոր է իրականությանը, իսկ դրամատուրգիայում «'''... ամենաէականը գոյություն չունեցողն է` պիեսի և ներկայացման ենթադրելի իրականությունը''', ոչ միայն [[խոսք]]ից ու վարագույրից այն կողմ, այլև առհասարակ այն կողմ»2 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Սա երևակայության մեջ տեղի ունեցող կամ տեղի ունենալիք կյանքն է` անշոշափելի իրականությունը, որ գոյություն  ունի իր անգոյությամբ, և ավելի իրական է, քան իրականությունը:

Երևակայությունը երբեմն իրականության մարդու ընկալումն ու զգացողությունները վերածում է [[այլաբանություն|այլաբանության]]: Կարելի է երևակայել մի մարդու որևէ վիճակ կամ տրամադրություն, և այլ զգացողություն ունենալ, նայած թե տվյալ մարդը, կամ ստեղծված իրավիճակը ինչ հիշողություններ են արթնացնում երևակայողի մտքում: 

Արդի հայ գրականությունը վերջին տարիներին առավելապես այլաբանորեն է արտահայտում գեղարվեստական իրականությունը: Միֆակառուցումներն ու միֆերի գործածում-արծարծումները, [[սիմվոլ]]ներն ու այլաբանությունները գեղարվեստական տեքստում կարելի է ասել ընդհանրական երևույթ են դարձել: Բնականաբար, դրամատուրգիան չէր կարող անմասն մնալ այս երևույթից:

Արդի հայ դրամատուրգիայում, ճիշտ է, ոչ բազմաթիվ և տարաբնույթ, այնուամենայնիվ, առկա են [[միֆ]]երի կիրառություններ: Միֆը երևակայության մեջ կարծրացած կոդ է, որը իրականության մեջ սովորաբար տարբեր ընկալումներ ունի:

Միֆական իմաստն ու մտածողությունը գրեթե միշտ էլ կիրառվել է գրական տեքստում, բայց հիմնականում, երբ գրողն անդրադարձել է դիցաբանական և քրիստոնեական ժամանակներին և իրողություններին, ու միֆը մեծավ մասամբ գրական երկի [[թեմատիկա]]յից բխող [[առասպել]]ական կամ կրոնական կարծրատիպ [[կերպար]]ի է վերածվել և գաղափարականացվել:

Անկախությունից հետո արևմտյան փիլիսոփայական մտքի ներթափանցումը հայ իրականություն, պայմանավորեցին նաև միֆերի նորովի կիրառումներ: Այսօր գրականության մեջ միֆը արտահայտում է ժամանակակից տրամադրություններ, տեքստում որակական քանակ է կազմում և երբեմն նաև կերպարակերտման միջոց է դառնում: Միֆը հաճախ բնորոշում է նաև գրողի գեղագիտական հայացքները և, անշուշտ, գաղափարական խնդիր է լուծում:

[[Ալվարդ Բեքմեզյան]]ը «Միֆի ընկալման առանձնահատկությունները 20-րդ դարում» [[հոդված]]ում իրավացիորեն նշում է. «Եթե դասական արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես էր գալիս իր նախնական մաքրությամբ և ավանդական նշանակությամբ` հարազատ մնալով իր իսկ պատմական տոպիկաներին` գեղագիտական համակարգում վերածվելով կամ այլաբանության, կամ սիմվոլի և կամ էլ [[մետաֆոր]]ի, ապա նորագույն արվեստում և գրականության մեջ միֆը հանդես եկավ լիովին այլ գեղագիտական հարցադրումներով` շեշտվելով հատկապես իր իռացիոնալիզմով, գեղարվեստական կառույցի հետ համահյուսվածքով. միատարրվելով խաղային բնույթով և քայքայման միտումով3:

Արդի հայ դրամատուրգիայում միֆի այս նորովի կիրառությունները նոր են մուտք գործում և այնքան էլ տիրապետող չեն: Բայց որ այդպիսի երևումներ առկա են, ակնհայտ է: Միֆական կառուցումները արդի հայ դրամատուրգիայում երկու խմբի կարելի է բաժանել` առասպելական միֆեր և կրոնական-քրիստոնեական միֆեր:

[[Առասպելաբանություն]]ից եկող միֆերի կիրառությունները հայ ժամանակակից պիեսներում սակավ են:

Գուրգեն Խանջյանը «Ճամփեզրի թատրոն» դրամայում, [[Փոքր Մհեր]]ի միֆը կիրառելով, այսօրվա կյանքի անարդարություններն ու աղավաղված բարքերն է ընդգծում: Այսինքն՝ տեքստի միֆականացումը ժամանակակից իրականության արձագանքների գրողական խնդրադրումն է այս դեպքում: Մհերն անընդհատ ելումուտ է անում իր քարայրից, միջամտում [[հերոս]]ների գործողություններին, ինչը կյանքի տևական ընթացքում խորհրդանշում է այսօրվա իրականության քաոսայնությունը:

[[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ը «Այնտեղ» պիեսում կիրառում է Պիտեկանտրոպի ձագի միֆը (Պիտեկանտրոպի ձագն այս երկում խորհրդանշում է ավազակությունը որպես ամենժամանակյա երևույթ). «Ապագայի մասին ոչինչ չեմ կարող ասել, սակայն անցյալն իմն է ամբողջությամբ և, եթե կուզեք իմանալ, ինձ համար ապագան ևս անցյալ է»4: Թերևս անընդհատ առկա խնդրի շուրջ է փորձել ծավալվել [[հեղինակ]]ը, սակայն այս միֆի կիրառումը տեքստում պատճառաբանված չէ և զուտ գաղափար է ներկայացնում:

Առասպելական միֆի մեկ այլ կիրառում է [[Աննա Պետրոսյան]]ի «Զվարթնոց» դրամայում Նանեի կամ Նանեմարի աներևույթ կերպարը, որը մայրական հատկանիշների կրողն է. «Ես նախ մայր էի, ինձ դարձրին Աստված»5, և քանի որ «ոչինչ չի փոխվել, թերևս` անունները միայն և պաշտամունքի կանոն օրենքը... Բայց ինքը` բուն պաշտամունքը եղել է ու կա6, ըստ այդմ մայրը հավերժության կրողն է. «ժողովուրդը չի մոռացել մեզ... Արուբանեն Անահիտ կամ Նանե դարձավ, իսկ մենք էլ` Աստվածածին Մարիամ...»7, և մարդկային գոյության շարունակականությունը պայմանավորվում է վերջինիս հավերժականությամբ:

Առասպելական Արա Գեղեցիկի միֆը Աղասի Այվազյանը այլաբանորեն կիրառում է «Շնաձկան ստամոքսը» պիեսում: Առասպելական Արային մերօրյա իրականության մեջ փոխարինում է հանգուցյալ մեծահարուստը: Միֆն այս պարագայում կերպարակերտման միջոց է: Արայի միֆին զուգահեռ վերակենդանանում են Նուարդն (Նվարդ) ու Շամիրամը:

Արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի բազմազան են քրիստոնեական միֆերի կիրառությունները: Դրանք հիմնականում հանդիպում են սուրբգրային դրամաներում, բայց նաև այլակերպ ու ինքնուրույն կիրառումներ են առկա: Քրիստոնեական միֆերն օգտագործելիս հեղինակները [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] կերպարներին նոր հատկանիշներով են օժտում կամ էլ նորովի են մեկնաբանում: [[Ժենյա Քալանթարյան]]ի դիտարկումով՝ «քրիստոնեական միֆերի պարբերական բնույթը կամա-ակամա '''հուշում է մարդկության վարքագծի հեթանոսական էության, այսինքն` սատանայի գործունեության և քրիստոնեական բարոյախոսության մշտական հակադրության մասին'''»8 (ընդգծումը` բնագրում - Ա. Ա.): Այսինքն` միֆը առաջնային բովանդակությունից զատ, արտահայտում է նաև այլ գաղափարներ ու հարցադրումներ:

Քրիստոնեական միֆերը` հաճախ որպես բարոյական բևեռներ, Հիսուս-սատանա հակադրությունն ունեն: Հիսուսի կերպարը կիրառվել է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301» դրամայում` Հուսիկ-Հիսուս զուգակցումով` այս դեպքում որպես բարոյականության ու նվիրվածության անխուսափելի կործանումի խորհրդանիշ, [[Մանվել Պողոսյան]]ի «Ավետարան ըստ Հուդայի» պիեսում` որպես փրկության միակ հույս և [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Ընտանեկան խաղ» պիեսում` Հիսուսի և գլխավոր հերոս Արամի նույնացումով: Հովսեփյանն իր հերոսին և Հիսուսին նույն հարթություն է բերում դավաճանության աղետալի հետևանքները ընդգծելու համար: Ի դեպ՝ Արամը Հիսուսի հետ նույնանում է միայն խոսքային մակարդակներում: Այսինքն` գործող անձն այստեղ հստակ է որպես կերպար և դուրս է աստվածաշնչյան իրականությունից, բայց նրա ապրումները համահունչ են Հիսուսի ապրումներին, և նա արտահայտվում է Հիսուսի խոսքերով:

Սատանայի միֆը, ի հակադրություն Հիսուսի, հիմնականում չարի, բացասականի ու անբարոյականի բացահայտումների ժամանակ է կիրառվում: Սատանան` որպես անբարոյականության տեսակների ընդհանրական [[տիպ]], հանդես է գալիս [[Խաչիկ Չալիկյան]]ի «Սև-սպիտակ ծիածան» պիեսում և զուտ կեղծիքի, խաբեության, ստի ու շողոքորթության ակնառու իմաստակիր է, իսկ [[Սամվել Կոսյան]]ի «Սատանայի կանայք» դրամայում սատանան ի հայտ է գալիս մարդկային որակներով, ձգտում է հայր դառնալ` իր ժառանգականությունը պահպանելու համար: Սա չարի հավիտենության խորհուրդն ունի:

Հետաքրքիր ու նորովի քրիստոնեական միֆակիրառում է Նորայր Ադալյանի «Մարկոս» դրամայում ավետարանիչ Մարկոսի և ժամանակակից մարդու ներաշխարհային ընդհանրացում-կառուցումը. «...դա գալիս է իմ ներսի ինչ-որ անկյունում ապրող ավետարանիչ Մարկոսից, որը շնչում է Աստծո հարություն առած որդու շունչը»9: Այս դրամայում ավետարանչին նույնանուն հերոսը, կերպավորվում է որպես միֆ` կազմաքանդելով կերպարի նախնական կերպն ու ինքնությունը: Միֆի կիրառումը նույնանում է մարդու ես-ի կորստի գաղափարական խնդրադրման հետ: Միֆը ներթափանցում է տեքստ` կատարելով մարդու ես-ի կորստի գաղափարական գործառույթը: Կերպարը միանգամից այլափոխվում է, հայտնվում այլ իրականության մեջ` ընթերցողի մեջ ոչնչացնելով իրեն:

[[Աննա Պետրոսյա]]նի «Մարիամ Մագթաղենացի» մոնոդրամայում Հիսուսի աշակերտ Փիլիպոսի միֆը պարականոն մեկնություն ունի, իսկ Մարիամ Մագթաղենացու միֆակերպարը բարոյականության վեհության խորհուրդն է:

Պերճ Զեյթունցյանի «Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը» դրամայում առաջին պլան է մղվում Հուդայի միֆական կերպարը: Նոր որակներ փնտրելով Հուդայի մարդկային ճակատագրում և այն համադրելով [[Էդիպ]]ի միֆի հետ` հեղինակին հաջողվել է կերպարի միջոցով առաջ քաշել լուրջ փիլիսոփայական կրոնաբանական հարցադրումներ և Աստվածաշնչի ճշմարտացիությունը կասկածի տակ դնել:

Քրիստոնեական միֆերի դրսևորումներ են հանդիպում նաև [[Վահան Վարդանյան]]ի «Սոդոմում»` Ղովտը, ով դրամայում մեղքի հարատևության մարմնացում է, իսկ Ադամն ու Լիլիթը [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Լիլիթ» դրամայում ավանդական կարծրատիպերից շեղված արծարծումներ են:

Դրամատուրգիան ընկալվում է մեր զգայարանների միջոցով` երևակայություն, տեսիլք, լսողություն և, քանի որ «...մեր զգացողությունները շոշափող աշխարհը միշտ չէ, որ իրերի աշխարհն է, և իրականության պատկերը մեր զգայության մեջ հյուսվում է նշաններից ու սիմվոլներից»10, ուստի նման սիմվոլ-խորհրդանիշեր այսպես թե այնպես հայտնվում են յուրաքանչյուր գեղարվեստական տեքստում, որովհետև դրանք առկա են նախ և առաջ իրականության մեջ:

Արդի հայ դրամատուրգիայում հանդիպում են նման խորհրդանիշեր: Դրանք երբեմն համաշխարհային գրականությունից ներթափանցումների արդյունք են, և եթե մեր գրականության համար նոր են լաբիրինթոսի, փակ տարածքի կամ փակուղու, հայելու և այլ խորհրդանիշերը, ապա [[համաշխարհային գրականություն]]ը արդեն հրաժարվել է այդ ձևերից, և անընդհատ միտում կա դրանց թարմացմանը:

Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ հայելու խորհրդանիշի շուրջ է կառուցված Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» դրաման: [[Գլխավոր հերոս]]ի` Վիգենի կերպարը դրամայի տարածք է մտնում հայելու մեջ իր արտացոլանքի միջոցով:

Հայելու [[խորհրդանիշ]]ն այլաբանական կիրառում է ստացել նաև Վահան Վարդանյանը «Ալեքսանդր» դրամայում` երկու Ալեքսանդրների մենախոսություն-երկխոսության միջոցով:

Ընդհանրապես հայելու խորհուրդը առավել հարազատ է թատրոնին: Բեմն ինքնին աշխարհի հայելային արտացոլանքն է, իսկ բեմում բեմ կառուցելը թատրոնի և աշխարհի հայելային անդրադարձն է: Հանդիպում են նաև այնպիսի տեքստեր, որտեղ հեղինակը գործողության ընթացքում որպես կերպար գրում է տվյալ [[ստեղծագործություն]]ը, կամ ռեժիսորը, որը բեմադրում է տվյալ ներկայացումը: Նման դրամաներում [[գործող անձ]]ի է վերածվում հեղինակը: Օրինակ՝ այդ երևույթն առկա է [[Սամվել Կոսյան]]ի «Ուշացողները», [[Կարինե Խոդիկյան]]ի «Այստեղից հետո», [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամա» և այլ պիեսներում:

Լաբիրինթոսի խորհրդանիշը` որպես մարդկային կենսական տարածության արտահայտություն, թերևս գրականություն ներմուծեց արգենտինացի հայտնի գրող [[Խորխե Լուիս Բորխես]]ը: Մարդու ստեղծած աշխարհն այնպիսի լաբիրինթոսի է վերածվել, որտեղ մարդն ինքն է անգամ կորչում: Այսինքն՝ մարդը խճճվել է իր ստեղծած բազմաբավիղ ճամփաներում:

Լաբիրինթոսի խորհուրդը հայ արդի դրամատուրգիայում դրսևորվում է անհայտ տեղի տեսքով, որտեղից ելք չկա: Այդպիսիք են Ալ. Թոփչյանի «Այնտեղ» դրաման, որում հերոսները հայտնվել են իրենք էլ չգիտեն որտեղ և անընդհատ ելք են որոնում ու օգնության են սպասում, Կարինե Խոդիկյանի «Զգույշ, դռները բացվում են» փոքրիկ պիեսը, որի գլխավոր հերոսուհին` Կինը, հայտնվել է ինքն էլ չգիտի որտեղ և ապարդյուն ջանքեր է անում դուրս գալու, [[Աղասի Այվազյան]]ի «Դեկորներ» դրաման, որի գործող անձինք խճճվել են և կորցրել տարածության զգացողությունը`

ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՐԴ (''Երկրորդ մարդուն''). – Լսիր... Էս որտե՞ղ ենք...&lt;br&gt;
ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՐԴ (''նայելով շուրջը''). – Ոչ մի տեղ...11

Այնուհետև նրանք ելք գտնելու հույսով իրենց համար նոր տարածք են ստեղծում, որտեղ ևս խճճվում են... Անընդհատ նորն են ստեղծում և անընդհատ մոլորվում:

Այվազյանի մեկ այլ` «Համակարգիչ» դրամայում նորագույն տեխնոլոգիան միջամտում է մարդկանց կյանքին և նրանց համար ստեղծում թակարդ և՛ հոգևոր, և՛ ֆիզիկական տեսանկյունից:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճամփեզրի թատրոնը» դրամայում մարդիկ ավտովթարի պատճառով հայտնվում են լաբիրինթոսի նման մի տարածքում («''ճամփեզրի փլատակներ, որ հինավուրց թատրոն են հիշեցնում, ճամփեզրի մոտ մեծ խաչքար''»12 ), - անընդհատ օգնության են սպասում, որը սակայն ուշանում է, իսկ պիեսի ավարտին պարզ է դառնում, որ չի լինի սպասված օգնությունը:

«Գերեզմանատան երգչախումբը» դրամայում աշխարհը գերեզման է, մարդիկ հանգուցյալներ, ու հոգեբանական փակուղու առաջ են կանգնած հերոսները, որոնք իրենք էլ չգիտեն ինչու են կառչած մնում այդ գերեզմանային աշխարհից:

Բորխեսյան լաբիրինթոսի ձևաչափը փոխեց մեկ այլ խոշոր գրող՝ [[Խուլիո Կորտասար]]ը: Նա լաբիրինթոսային իրավիճակները արտահայտեց '''փոքր ու փակ տարածքում''': [[Ժենյա Քալանթարյան]]ը նկատում է` «Ժամանակակից թատրոնում ավելի ու ավելի է փոքրանում կենսական տարածքը»13: Եվ իրոք, գործողության վայր է դառնում բնակարանը, փոսը, գնացքը, մարդու ներաշխարհը և այլն, որոնք յուրովի լաբիրինթոսներ են: Երևույթն այնքան ընդհանրական է, որ կարիք էլ չկա օրինակներ բերելու: Այսպիսի դրամաներում «...իրականն ու պայմանականը ներկա են միաժամանակ, միատեղ ու միասին և ընկալվում են որպես նույնություն»14:

Այսպիսի դրսևորումները իրենց հերթին զուգորդվում են գեղարվեստական կառուցման և բեմական իրականության խնդիրների հետ: Գեղարվեստն ու բեմական իրականությունը թերևս դրսևորվում են դրամատիկական երկի տարածաժամանակային մակարդակներում:

Դրամատուրգիական իրականության հիմքում որպես կենսական տարածություն նախ և առաջ ընկած է բեմը: Դրամատուրգիայում իրականությունը ֆիզիկական ներփակություն չէ, այլ տարածության ու ժամանակի չափումներից դուրս իրականություն և ծնում է միստիկական զգացումներ: Չնայած թատրոնի բեմն '''ունի իր տարածաչափությունը, որ երկրաչափական է միևնույն ժամանակ, այն` որպես գեղարվեստական երկի հիմքում ընկած երևակայական միավոր, դուրս է երկրաչափական չափումներից''': Գեղարվեստական տարածությունն իր դիրքով ու կառուցվածքով տարբեր կերպ է ընկալվում, տարբեր նշանակություններ ենթադրում, նայած որտեղ ենք մենք ընթերցելիս և որքան կարող ենք երևակայել: Կարելի է ընկալել հանդիսասրահի կողմից որպես դիմահայաց ներփակություն, աշխարհից պաշտպանված աշխարհ, շրջանակված որպես հայելի, խորքում այնքան անսահման, որքան կարող է լինել հայելու ապակին: Կարելի է գտնվել գործողության վայրում, որպես գործողության մասնակից: Այս դեպքում աշխարհի անսահմանության զգացողություն է ծնվում: «Բեմում գտնվողի համար չկա ներփակության զգացում15»:

Տարածության այս դրսևորումներում գրական նյութը իր ժամանակն է պարտադրում որպես տարածության շարունակություն: Դրամատուրգիայում այս տարածության ու ժամանակի մետաֆիզիկական ընկալումը վերանում է գրական նյութի բեմադրման ժամանակ` զուգահեռ ծնելով նոր տարածաժամանակային չափում: Այս երևույթը կարևորում է նաև [[Հենրիկ Հովհաննիսյան]]ը. «Բեմում, ինչպես նկատում ենք, փոխվում են տարածաժամանակային չափումները»16:

Թատերագետը տարածաժամանակային երկու չափում է առանձնացնում` «... ժամանակը երկու հարթության մեջ է ու երկու ձեռքերում` կատարողի (գործող անձ-դերասան - Ա. Ա.) և հանդիսականի»17: Սակայն սա ընդունելի է թատերագիտական տեսանկյունից, քանի որ ընթերցողը ստեղծում է տարածական և ժամանակային իր երևակայությունը: Այն ընկած է գրական նյութի հիմքում, և հնարավոր է կապ չունի ներկայացման ներքին ժամանակի ու տարածության հետ: '''Տարածությունն ու ժամանակը դրամատուրգիայում սիմվոլիկ են կամ ենթադրելի և միասնական են` որպես ներքին շարժում, մտքի ընթացք:''' 

'''Ընթերցողի զգայությունը''' գործում է երկու հարթություններում` իրականության մեջ, որի կրողն է ինքը և իր կենսառիթմը, երբ ինքն է շարժում ժամանակը և տեքստային իրականության մեջ, ուր շարժվում է համաձայն առաջադրված խաղային տեմպառիթմի ու փոփոխությունների, և իր հսկողությունից դուրս է դեպքերի զարգացման ընթացքը: Այս դեպքում ընթերցողը վերահսկում է միայն ենթադրելի տարածությունն ու ժամանակը: Այն ոչ մի կաղապարի մեջ չի տեղավորվում:

'''Դրամատուրգիական գործողությունը''' միշտ չէ, որ տեղի է ունենում անմիջականորեն զգայությանը տրված տարածության ու ժամանակի մեջ: [[Պիես]]ի բեմական հիմքը միշտ ակնարկում է իր գոյության մասին, որպես որոշակի տարածություն և ժամանակ` անցյալն ու ներկան համատեղ: Ենթադրելի ժամանակն ու տարածությունը այստեղ ավելի են, քան ներկայացվող իրականությունը: Այսինքն` ստեղծվում է մի պայմանական տարածություն, որի ժամանակը անցյալն է, և որն էլ իր հերթին ծնունդ է տալիս նոր տարածության ու ժամանակի: Պիեսի պայմանական ժամանակը ենթադրվում է, իսկ խաղային ժամանակը իրական ժամանակի մեջ է, ինչպես քամու շարժումը շարժվող երկրի մակերևույթին` ժամանակը ժամանակի մեջ:

Այսպիսով` դրամատուրգիայում տարածաժամանակային երեք չափում կա` '''գրական հիմքի, ներկայացման և ընթերցողի (հանդիսատեսի)''': Գրական երկը ունի իր տարածությունն ու ժամանակը, որը արձագանքվում է թե՛ ներկայացման, և թե՛ ընթերցանության մեջ: Ներկայացումն ունի իր կոնկրետ ժամանակը կոնկրետ տարածության մեջ` այսինչ օրը` այսինչ ժամից այսինչ ժամը, այսինչ թատրոնի այսինչ բեմում: Ընթերցողը գիտի պիեսի մոտավոր տևողությունը (կարող է արագացնել կամ դանդաղեցնել ընթերցանությունը) և իրական ժամանակի մեջ ենթագիտակցորեն տեղավորում է մի պայմանական ժամանակ, տարածության մեջ` նոր տարածություն:

Այնուհանդերձ, դրամատուրգիայում միայն մի ժամանակ կա` ներկա: Գործողությունը տեղի է ունենում ներկայում:

Տարածաժամանակային դրսևորումները դրամատուրգիայում երկու տեսակի են` ներկա` բեմն ու բեմի վրա գարգացող [[սյուժե]]տային կառուցումները, և պայմանական` [[ենթատեքստ]]ային, գրական երկի ներսում սեղմված գեղարվեստական տարածությունն ու ժամանակը: Որպես կանոն` դրամայի գեղարվեստական տարածության և ժամանակի ներկան յուրահատուկ սեղմությամբ է երևում, և ուրիշ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հանդիսատեսը դահլիճում չի կարող մի քանի օր շարունակ հետևել հերոսների գործողություններին, ինչը կարող է անել, ասենք, ընթերցողը [[վեպ]] կարդալիս, իսկ բեմն արդեն իսկ սահմանափակում է տարածական արտաքին ընդգրկումները:

Պայմանական տարածության և ժամանակի դրսևորումները, ինչպես գրական մյուս սեռերի ստեղծագործություններում, անկաղապար են: Թերևս այս տարածաժամանակային համընդհանուր քաոսային իրավիճակում ուրվագծված և առանձնացող գեղարվեստական տարածության և ժամանակի դաշտ ստեղծելու ձգտում է նկատվում որոշ դրամատիկական երկերի հեղինակների մոտ:

Պատմական անցյալի (իբրև գեղարվեստական տարածություն) միջոցով մեր իրականության բազմաթիվ խնդիրների արծարծումը դրսևորվում է Գուրգեն Խանջյանի «Թատրոն 301», Աննա Պետրոսյանի «Զվարթնոց», [[Աստղիկ Սիմոնյան]]ի «Մեկ թագավորի թատրոն», «Հավքի երեք կանչը», Աղասի Այվազյանի «Ազիատիկ», Վահան Վարդանյանի «Ալեքսանդր» և այլ պիեսներում:

Ամենևին նպատակ չունենալով նույն հարթության վրա դիտարկել այս հեղինակների գործերի գեղարվեստական արժանիքները` շեշտենք առկա ընդհանուր մի միտում. ներկա իրականությունից կամուրջ գցելով պատմական ժամանակ` անցյալի ժամանակային դեպքերը այդ կամրջով բերվում են արդի մտածողության սահմաններ, կազմաքանդվում է պատմական փաստը, այն քննվում է` համեմատվելով կամ հակադրվելով այսօրվա իրականության հետ:

Գեղարվեստական տարածության ու ժամանակի մյուս տարածված ու ընդգծվող տիպական դրսևորում է մենակության պահի և ներաշխարհային սահմանների զգայական արտացոլումները: Նման արտացոլումները հատկապես հանդիպում են մոնոդրամաներում ու հոգեբանական դրամաներում, որոնք աչքի են ընկնում գեղարվեստական տարածության և ժամանակի երեք չափումներով:

Դրանցից մեկը միայնակ հերոսի մենախոսություն-ինքնաարտահայտման ժամանակն է` ներկան, որի տարածական սահմանները հերոսի ներաշխարհից, հոգեբանական դաշտից դուրս չեն գալիս: Այս բնույթի հերոսներին հատուկ է վերհուշը, ինչը «հնարավորություն է տալիս ցույց տալ պատմող (մենախոսող, վերհիշող - Ա.Ա.) հերոսի անձի կենսագրության ձևավորումը անցյալում»18, և այդ անցյալի դեպքերի ու իրողությունների կատարման տեղը դառնում է այն գեղարվեստական տարածությունը, ուր մտովի հայտնվում են հերոսն ու ընթերցողը: Սա տարածաժամանակային երկրորդ արտահայտված չափումն է:

Երրորդ չափումը դրսևորվում է հերոսի ապագայի ծրագրերի, նրա երազանքների և ցանկալի իրողությունների ու սպասումների արտահայտման մեջ: Ապագան դառնում է գործողությունների և դեպքերի կատարման ենթադրելի ժամանակը, իսկ գեղարվեստական տարածությունը երազային, անիրական ու եթերային աշխարհի արտահայտության ձև է ստանում:

Ձևային, [[կոմպոզիցիա|կոմպոզիցիոն]] դրսևորումներում այս միտումն արտահայտվում է խոսքային` վիպական սյուժետային զարգացմամբ և քնարական զեղումներով:

Ժամանակի և տարածության աբստրահված ձևեր նույնպես առկա են արդի հայ դրամատուրգիայում: Այս կարգի կառուցումներով առանձնանում են Կարինե Խոդիկյանի «Մոռացված օրը կամ...», «Այստեղից հետո», Ալեքսանդր Թոփչյանի «Այնտեղ», [[Սամվել Խալաթյան]]ի «Վերջին ծաղրածուն», Սամվել Կոսյանի «Սատանայի կանայք», Պերճ Զեյթունցյանի «Մի նայիր հայելուն» պիեսները: Ժամանակի և տարածության անգոյությունը, վերացարկումը այս պիեսներում հավերժական ժամանակների և անեզրական տարածությունների խորհուրդն են արտահայտում:

Փոքր տարածաժամանակային դրվագային դրսևորումներով աչքի են ընկնում սակավ պատկերներով և մեկ գործողությամբ պիեսները: Պատկերների սակավությունը հանգեցնում է գեղարվեստական տարածության նեղացման, իսկ գործողությունների պակասը` գեղարվեստական ժամանակի սահմանափակումն է պայմանավորում: Թերևս այս պիեսներում ենթադրվելիք տարածությունն ու ժամանակը պետք է առկա լինեն, ինչը մեր շատ թատերագիրների իրագործել չի հաջողվում: Հաջողվածներից նշենք Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ», [[Արա Վահունի|Արա Վահանու]] «Շան կյանք» և [[Ռաֆայել Նահապետյան]]ի «Փոս» պիեսները:

Արդի դրամատուրգիայում ուշագրավ են նաև ներքին երկժամանակային և երկտարածական դրսևորումները: Շատ դրամաների բնորոշ է մոտեցման նույն կերպը: Հեղինակը պիեսի գործողություններին հարակից, նաև մերօրյա իրական կյանքն է արտացոլում և դրամայի ավարտուն ժամանակի սահմանափակ տարածության շարունակող-ժառանգորդն է դառնում: Մերօրյա անվերջ շարունակվող ժամանակն ու արդի կյանքն ընկալվում են որպես տարածության անվերջ շրջապտույտային փիլիսոփայական կոդ:

Այս հանգամանքը, թերևս, երևակայականի ու իրականի ներթափանցման գաղափարի անմիջական արձագանք-հետևանք է: Խզվում են կյանքի ու թատրոնի սահմանները:

*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա) Խաղը և դրամատուրգիան (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2540</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4994</id>
      <timestamp>2011-09-03T04:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]] Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="28329">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Կառուցվածքային խնդիրներ» գլխի «Խաղը և դրամատուրգիան» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

== ա) Խաղը և դրամատուրգիան ==

Խաղը մարդուն տրված է բնությունից: Այն ինքնաբավ, ներքին շարժիչներով ընթացող երևույթ է և հաճախ առկա է մարդկային կյանքի շատ կարևոր փուլերում: Եթե մի փոքր ծայրահեղ լինենք, կարող ենք ասել, որ խաղը որպես ինքնաստեղծ ընթացք, գոյություն ունի մարդկային գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտում: Երեխաների խաղը հավասարապես լուրջ է իր հոգեբանական հիմքում, որքան գիտական բանավեճը, քրեական հետաքննությունը կամ խորհրդարանական քննարկումը:

Հեյզինգան, մի ամբողջ ուսումնասիրություն նվիրելով խաղին, այն սահմանում է որպես «ազատ գործունեություն` գիտակցորեն հորինված, առօրյա կյանքի սահմաններից դուրս, նյութական շահից ու նպատակահարմարությունից անկախ, որը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակի ու տարածության սահմաններում, համաձայն ընդունված կանոնների»1: Սարտրը խաղը բնորոշում է որպես մարդկային ազատության ձև, Գադամերը` ինքնաբավ գործունեություն, որտեղ մարդը գերազանցում է իրականությանը, Օրտեգա-ի-Գասեթը` «գերագույն կիրք»:

Մեր խնդիրն է քննել դրամատուրգիայում առկա խաղային երևույթները, քանի որ «այն ինչ դրամայի տեսության մեջ կոչվում է գործողություն, բեմական արվեստի տեսության մեջ հարմար է կոչել խաղ»2:
Հայերենում խաղ բառի առաջին նշանակությունն է զբոսանք (ժամանց), ապա` ծաղր, կատակ, խայտալ, ժողովրդական բառաշերտերում նաև երգ, պար, նվագ, հոգնակի` խաղք: Այսինքն լիովին համապատասխանում է անգլերեն play բառին, որը նշանակում է խաղ, խաղարկություն, պիես, ներկայացում: Հայերեն` «խաղ խաղալ», անգլերեն` «play the play» (պիես ներկայացնել): Նույն իմաստն է նաև ռուսերենում` ՌչՐՈ (ՌչՐՈՑՖ-նվագել):

Հետևելով Հեյզինգայի նկատառումներին ու փաստարկումներին` տեսնում ենք, որ հասկացությունը նույն լեզվական պայմանաձևն ունի ֆրանսերենում, իսպաներենում, հոլանդերենում և շատ լեզուներում*: Լեզվական ձևն այստեղ միայն լեզվական չէ, այլ արտալեզվական օրինաչափություն: Հասկացությունն ամբողջական է ու տարողունակ (առավել ևս մեր խնդրի դիտանկյունից) և վերացական, ընդհանրական իմաստով:
Ըստ Հեյզինգայի տեսության` մարդկային կեցությունը բռնկված է խաղային տարերքով: Որքան էլ վիճելի համարվի այս տեսությունը և ինչքան էլ քննադատվի, միևնույն է` ներշնչող է, որպես դրամայի ու թատրոնի էությունը մեկնաբանող հայացք3:

Մարդկության պատմությունը ցույց է տալիս, որ գրականության հիմքում ընկած է խաղը, ծեսը: Դեռևս անտիկ ժամանակաշրջանում մրցախաղերին զուգահեռ տեղի են ունեցել նաև բանարվեստային մրցություններ: Տարբեր քաղաքների բանաստեղծները իրենց ճարտասանական և բանաստեղծական արվեստով մրցում էին միմյանց հետ, ու հաղթողին մրցանակ էր շնորհվում: Այսինքն` դեռ հնուց գրականությունը խաղային բնույթ էր կրում:

Ժամանակակից մշակույթի համապատկերում կարևոր դերակատարում է իր վրա վերցրել խաղը: Խաղը թափանցել է մշակութային գրեթե յուրաքանչյուր ոլորտ՝ գրականություն ևս: 

Անկախությունից հետո հայ իրականության մեջ հիմնականում արևմտյան մշակութային նորանոր ձևերի ներթափանցումների հետևանքով գրականությունը հնից հրաժարվելու ու նորը ստեղծելու խնդրի առջև կանգնեց: Հայ գրողները, համաշխարհային փորձը յուրացնելով, ստեղծում էին նոր գրականություն, ինչը միշտ չէ, որ ստացվում էր: Նոր կառուցվածքային ձևերի որոնումները հաճախ ծայրահեղության կամ փակուղի էին տանում: ևատ գրողներ գրականությանը վերաբերում էին ինչպես խաղի, ժամանցի միջոցի: Այս ամենը հայ ժամանակակից գրականության մեջ գրեթե բնորոշ է բոլոր գրական սեռերին: 

Գրականության մեջ խաղը արտահայտվում է «գրականությունը ժամանցի միջոց է» մտայնությամբ: Բանն այն է, որ գրական երկի ընկալումն այսօր փոխվել է և առանց խաղի (ժամանցի միջոց) դժվար է այն պատկերացնել: Ժամանակակից գրողը բազմաթիվ հնարքներ է կիրառում, և նրա ասելիքը որոշակի գեղարվեստական, փիլիսոփայական կշիռներից զատ նաև բառախաղային, մտավարժանքային, արտաքին էֆեկտների խաղարկման ամբողջություն է բովանդակում:

Կարելի է ասել, խաղային բնույթ ունեն ժամանակակից արձակը, պոեզիան և դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիայում խաղի դրսևորման պայմաններն ու կանոնները մի փոքր այլ են: Այն որպես գրավոր տեքստ ի սկզբանե նախատեսված է խաղի համար: Բեմի վիրտուալ գոյությունը գրողին ակամա պարտադրում է իր պայմանները: Բեմական գործողությունը և դերասանի առկայությունը պայմանավորում են կերպարակերտման որոշակի սկզբունքներ և գրական տեքստում գործողության ու խաղի նույնացումով են դրսևորվում:
Գործողությունը` որպես խաղ, ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում գնալով բացակայում է: Պիես ստեղծելիս թատերագիրը մեծ մասամբ խաղային համակարգ չի ստեղծում: Գործողությունն իր տեղը զիջում է իրադրությանն ու վիճակին: Ուստի հատկանշական է, որ արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ են հանդիպում սակավ գործող անձանցով և մեկ գործողությամբ փոքր դրամաները (Աղասի Այվազյան «Բիլիարդ», «ևնաձկան ստամոքս», Նորայր Ադալյան «Բառը», Գուրգեն Խանջյան «Ճեպընթացը խավարի մեջ», «Բոլերո», «Պահմտոցի», Կարինե Խոդիկյան «Լիլիթ», «Զգույշ, դռները բացվում են» և այլն): Գործող անձն իր հերթին դառնում է երևույթի մարմնավորողը, և ըստ այդմ` ոչ թե կերպար է, այլ կերպավորում: Գործող անձի է վերածվում հատկանիշ բնորոշող երևույթը՝ Տղամարդ, Կին, Մորուքավոր, Ակնոցավոր և այլն: 
Գործողություն-խաղի պակաս կա չափածո պիեսներում: Չափածո դրամաները, սովորաբար, պոետիկ խոսքի կառուցումներ են, որոնք ավելի շուտ ենթադրում են գործողություն և ոչ թե գործողություն են ներկայացնում: Չափածո պիեսների կամ դրամատիկական պոեմների ժանրում, կարծում ենք, Վահան Վարդանյանի ստեղծագործություններում խաղը դրսևորվում է բանաստեղծական պատկերների և ռիթմիկ դիալոգների միջոցով: Այս դեպքում, թերևս տեղին է հիշել, որ «խաղային տարրերից ամենահիմնականը, որպես կարգավորող և ներշնչող ուժ, ռիթմն է` ֆիզիկականի մետաֆիզիկական արդյունքը, գեղարվեստական ձևաստեղծման հիմքը...»4:
Գործողության սակավեցմամբ է պայմանավորված նաև մոնոդրամաների առատությունը: Մոնոդրամաները խաղարկային բնույթ չունեն, բայց դրանցում առավել կարևորվում է դերասան-հերոսի գործառույթը: Գործողությունը նույնանում է դերասանի շարժուձևի, դիմախաղի, խոսքով կերպար ստեղծելու ունակության հետ:

Կարինե Խոդիկյանի «Վերադառնում եմ, մոռացե՛ք» մոնոդրամայում հերոսուհին՝ Աննան, իր խոսքով ե րևակայական կերպարներ է ստեղծում և շփման մեջ մտնում նրանց հետ: Դերասանական շարժուձևը, դիմախաղը այս պարագայում պիեսի հղացքի բուն կենտրոնն են դառնում: Կառուցվում են միակողմանի երկխոսություններ, ինչը պայմանավորում է արտաքին խաղը. «(Հեռանում է` այնպես քսվելով մեծ ճամպրուկին, որ վերջինս ընկնում է «երիտասարդի» ոտքերի վրա:) Զգո՜ւյշ, ճամպրուկս... ձեր ո՞տքը կոտրվեց: Ախ կարո՜ղ էր կոտրվել: Բայց չի կոտրվել չէ՞... էլ ի՞նչ եք աղմկում, եղածը եղած է»5:
Մոնոդրամային բնորոշ են բառախաղային զարգացումները, որոնք հերոս-դերասանի խոսքը դարձնում են դինամիկ-խաղարկային: Նելլի ևահնազարյանը իր «Թափոր» մոնոդրամայում հանգուցյալ սկեսուրի հետ հարսի բանավեճով է արտահայտում բառախաղը: 

Բառախաղային կառուցումներով առավելապես աչքի է ընկնում Նորայր Ադալյանի դրամատուրգիան.

«ՏՂԱՄԱՐԴ - Ես ձեր որերո՞րդ ամուսինն եմ:
ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻ – Որերո՞րդն եք ուզում լինել:
ՏՂԱՄԱՐԴ - Ութերորդը, եթե մինչ այս րոպեն չեք ամուսնացել Ռեժիսորի հետ»6:

Ընդհանուր առմամբ` բառախաղը պիեսներում արտահայտվում է նաև կարճ հարց ու պատասխանի ձևով (Աղասի Այվազյան «ևնաձկան ստամոքս», Սամվել Կոսյան «Ուշացողները», «Սատանայի կանայք», Արթուր Տեր-Դանիելյան «Իմ մահը» և այլն):

Ընդհանրապես` խաղը ժամանակակից հայ պիեսների կառուցվածքային բաղադրության մեջ է մտնում: Կարինե Խոդիկյանի «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակը և 2-րդ Դիմակը խաղում են խաղաթղթերով, ինչը խորհրդանշում է կյանքը: Ստացվում է խաղ խաղի մեջ, և բուն գործողությանը զուգընթաց զարգանում է դիմակավորների թղթախաղը: Խոդիկյանը կարողացել է իրարից անկախ երկու գործողությունները համաձուլել իրար` ստանալով տեքստային խաղ: Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» փոքր դրամայի գրեթե ամբողջ ընթացքում հերոսները բիլիարդ են խաղում` խորհրդանշելով կյանքի խաղը: Գուրգեն Խանջյանի «Պահմտոցին» մանկական հայտնի խաղի կառուցման այլակերպն է: Անընդհատ փնտրտուքը, որ ընկած է պիեսի հիմքում, խաղ է ենթադրում:

Յուրաքանչյուր խաղ ունի իր պայմաններն ու կանոնները, և դրանք խաղին հաղորդում են ծիսականություն: Երգը, պարը, խնջույքը, թե՛ որպես ծիսական երևույթ, և թե՛ որպես ժամանց` խաղային երևույթներ են: Հեյզինգան այս առիթով նշում է, որ սրանց մեջ «խաղի ամենամաքուր ու կատարյալ ձևերից մեկը պարն է», և «պարը ինքը խաղ է»7:

Խաղը որպես երգ ու պար, կամ խնջույք հիմնականում Գուրգեն Խանջյանի պիեսներում է հանդիպում: «Ավերակների պահակները» դրամայում թափառական երգչին մարմնավորող Օրփեոսի կերպարը իր հնամաշ կիթառով երգելիս, միջնադարյան խաղիկների ժամանակակից մոդեռն մշակումներ է հիշեցնում.

ՕՐՓԵՈՍ –    «Թափառական երգիչ եմ ես,
Սեղան գցեք, կանչեք դուք մեզ,
Սեղանը թող աղքատ լինի,
Բայց անպայման՝ կարմիր գինի»8:

«Արևային նավ» կատակերգության մեջ Աշուղի խոսքը հատկանշվում է ներքին հանգավորվածությամբ, և Խանջյանը երգն ու խոսքը դիտավորյալ իրարից չի տարանջատում. «Սիրունս մի նեղանա, // Որ ձեռս հեչ ինձ չի լսում: // Սիրունս մի ճաշ սարքի, // Մատներդ հետը կուտես: // Սիրունս ոսկի ձեռ ունի, // մեռնեմ ես նրա սրտին...»9: Խանջյանի դրամաներում այսպիսի կիրառումները ծառայում են արտաքին էֆեկտ ստանալու և գործողության մեջ խաղ մտցնելու, բեմականացումը աշխուժացնելու, հանդիսատեսին զվարճացնելու միջոց:

Կյանքը` խաղ: Աբսուրդի փիլիսոփայությունը մասնավորապես ամբողջացավ դրամատուրգիայում, և ստեղծվեց աբսուրդի թատրոնը: Աբսուրդի թատրոնն իր հերթին ենթադրում է անհեթեթ իրավիճակներում հայտնված մարդու փոխհարաբերությունը կյանքի և աշխարհի հետ: Սա էլ իր հերթին ծնում է կյանք-խաղ զուգորդումը: Մարդու կյանքը վերածվում է խաղի, որի հետևանքով մարդու կողմից կյանքն անլուրջ է ընդունվում: Կյանքի անլրջությունը բազմաթիվ հարցադրումներ է առաջացնում, իսկ «աբսուրդը ծնվում է մարդկային հարցապնդման ու աշխարհի անտրամաբանական լռության բախումից»10: 

Քանի որ աբսուրդի գրականությունը ուշ թափանցեց հայ իրականություն, ինչպես շատ գրական ուղղություններ, այն ևս յուրակերպ կիրառում ունեցավ հայ մշակույթի, ի մասնավորի` դրամատուրգիայի մեջ:
Աբսուրդը կյանքի արտացոլումը բեմի վրա վերածեց մեծ խաղի: Հայ թատերագիրները չստեղծեցին «զտարյուն» աբսուրդ դրամա, բայց աբսուրդի տարրերը, անշուշտ, տեղ գտան նրանց դրամատուրգիական ստեղծագործություններում:

Սա նաև մեր իրականության մեջ առկա փոփոխությունների արդյունք է: Ինչպես Կամյուն է նկատում` նախքան աբսուրդի հետ առնչվելը, այսօրվա մարդն ապրում էր իր նպատակներով, գալիք հոգսերով կամ արդարացումներով, կարևոր չէ, թե ում կամ ինչի առջև11: Ստացվում է, որ այսօր ներկան այնքան է կարևորվում, որ գալիքը կամ անցյալը մնում են ստվերում: Աբսուրդ իրավիճակում մարդու իդեալը ներկան է ու նրա սթափ հայացքի առջևից անցնող ներկա պահերի անվերջանալի շարանը: Ներկան իր հերթին ծնում է խաղը մեծ իմաստով, քանզի ներկան ևս խաղ է. անընդհատ գնում, հեռանում է, բայց միշտ հետդ է: Կյանքը նույնանում է տեղում պտտվող անիվի, կամ կարուսելի հետ: Տեղի է ունենում կյանքի և խաղի նույնացում, և մարդը, որ հայտնվել է այդ վիճակում, զրկվում է անցյալից, անտեսում ապագան և ենթարկվում է պահին` խաղի կանոններին: Արդի հայ դրամատուրգիայում այս երևույթը առկա է բազմաթիվ պիեսներում:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պիեսում կյանք-խաղ (կարուսել) զուգորդումը արտահայտվում է ֆինալի և սկզբի նույնացմամբ, ուստի գործողությունները կրկնվում են, մարդը նույն ճանապարհը նորից նույն կերպ է անցնում: Ստեղծվում է կարուսելային վիճակ, երբ ավարտը նոր սկիզբ է, և նոր` նույնատիպ ընթացք է կանխորոշում: Նույն պտույտը վերստին կրկընվում է, որն էլ մեկ այլ նոր նույնական պտույտ է ենթադրում:

Աղասի Այվազյանի «ևնաձկան ստամոքս» պիեսում սկիզբն ու ավարտը նույնն են.

ՆԱԶԵԼԻ – Ես ոչ ոքի չեմ ճանաչում... Դուք ի՞նչ գործ ունեք այստեղ:
Բոլորը որոշ ժամանակ լուռ են, ասես պիտի հասունացվեր ու միաձայնվեր պատասխանը:
ԲՈԼՈՐԸ ՄԻԱՍԻՆ – Մենք էլ քեզ չենք ճանաչում... Դո՞ւ ինչ գործ ունես ըստեղ12:

Միակ տարբերությունը սկզբի և ավարտի միջև ֆինալի տեքստի վերջում բազմակետն է, որը պիեսի սկզբում վերջակետ էր: Այս դեպքում կետադրական նշանը խորհրդանիշի արժեք ունի` շարունակություն, որը նախորդ նույն ընթացքն է: 

Հովհաննես Թեքգյոզյանի «Մետաստազում» նույնատիպ ինքնասպանություններ են գործում պիեսի գործող անձինք` Արենը, Հովիկը և Գանգրահեր կինը: Թեքգյոզյանի մոտ կարուսելի գործառույթը մի փոքր այլ բովանդակություն ունի. ըստ նրա` պիեսի կարուսելը կա, իր պտույտը կատարում է, բայց կարուսել նստողներն անընդհատ փոխվում են: Կարուսելի մշտապես պտույտն է խորհրդանշում նաև Մեշոկ պապի` անընդհատ հոլ պտտեցնելը:

Կարինե Խոդիկյանի «Ինչպես կինը փախավ տնից» դրաման սկսվում է կնոջ` Նարեի` տնից փախչելով և ավարտվում տուն վերադարձով: Թե ընթացքն ինչպիսին է, կարևոր չէ, փաստն այն է, որ ելակետին նախորդող սկիզբն ու հանգուցալուծումը նույնանում են և մի նոր տնից փախուստ ևս կնոջ կողմից, ոչ միայն հնարավոր է, այլև տրամաբանական:

Խոդիկյանի մեկ այլ` «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակի և 2-րդ Դիմակի թղթախաղով սկսվում և վերջանում է գործողությունը: Այս պիեսը, ճիշտ է, այլ փիլիսոփայական խնդիրներ է շոշափում իր ենթատեքստում, քանի որ սկիզբն այլ խաղ է, ավարտն` այլ, այնուամենայնիվ, կյանքի հարատև նույն ընթացքը` միշտ ծնունդ, միշտ մահ անընդհատ կրկնությունները, մարդու հավերժ խամաճիկ` խաղարկվող լինելն են խորհրդանշում:

Կյանք-խաղ նույնացումը հանգեցրել է արդի հայ դրամատուրգիայում դերասանի՝ հանդիսատեսին դիմելու բազմաթիվ ձևերի: Դերասան-հերոսը գիտակցում է, որ ինքը բեմի վրա է և խաղում է: Սա նաև թատրոնի և կյանքի միջև ընկած սահմանագծի վերացման ձգտման արդյունք է: Բրեխտի կարծիքով` «հանդիսատեսը պետք է մոռանա ամեն ինչի մասին և տեղափոխվի ներկայացման աշխարհ: Քանի որ նա թատրոնի երևակայական աշխարհի մասն է, տեղափոխությունը կատարվում է հանդիսատեսի վրա հիպնոսային ներգործությամբ. վերջինս էլ դերասանի պես պիտի մոռանա իր մասին և թատրոնի ու բեմի պայմանական բնույթի մասին» (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)13: Այսօր այդ տեղափոխության ու պայմանականությունների վերացման հետևանքով անմիջական շփում է ստեղծվում դերասանի և հանդիսատեսի միջև, երբեմն էլ հանդիսականների միջից դուրս է գալիս դերասանն ու մասնակցում գործողություններին: Դերասանի՝ իր խաղի գիտակցումը մարդու՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում դերասան լինելն է խորհրդանշում: Դերասանը դառնում է մարդ, մարդը՝ դերասան:
Թերևս այսպիսի փորձ հայ դրամատուրգիայում արվել է դեռևս 1920-ական թվականներին, երբ թատրոնին փոխարինեց թամաշան, և մարդիկ մասնակցում էին թատերական գործողություններին: Մեթոդն այն ժամանակ անհաջող է եղել, սակայն միտումը նույնը՝ թատրոնը հնարավորինս մերձեցնել մարդկանց և կյանքին:

Արդի դրամատուրգիայում «հեղինակների դերասանական խաղը» ևս իրողություն է: Բազմաթիվ պիեսներում հեղինակի կերպար է ստեղծվում, որոնք տարբեր մակարդակներում մասնակցում են գործողություններին: Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո» դրամայում հերոսները` հարաբերվելով հեղինակի հետ, միջամտում են նրա աշխատանքին, ստացվում է` հեղինակը նրանց հավասար խաղում է: Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները» անտիդրամայում հեղինակն անընդհատ մասնակցում է գործողություններին, բայց պարզվում է՝ հեղինակը ևս հեղինակ ունի: Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անավարտ դրամայում» հեղինակի՝ գրել չկարողանալն է անընդհատ շոշափվում, արդյունքում ստացվում է խաղ. հեղինակի ստեղծագործություն չգրելը՝ գիր է դառնում:

Խուլիո Կորտասարը մի առիթով նշում է. «Ինձ համար անհնարին է ապրել առանց խաղալու... Գրելն ինձ համար նշանակում է խաղալ»14: Սակայն խաղը ժամանակակից հայ գրողների կողմից հիմնականում պարզունակ ձևով է ընկալվում, այնինչ` «Խաղեր էլ կան, խաղեր էլ և խաղի իմ ընկալումը, պատկերացումն այն ամենի, ինչ ես արել եմ որպես զբաղմունք, լուրջ է և շատ խորը: Ես խաղը համարում եմ մարդ անհատականության գործունեության էական բաղադրիչը: Այնպես որ խաղն անլրջության հետ շփոթելը բացարձակապես սխալ է»15:

Այսպիսով՝ խաղը որպես գրական երկի կառուցվածքային առանձնահատկություն, առկա է արդի հայ դրամատուրգիայի զարգացման ընթացքում, սակայն հիմնականում արտահայտվում է մակերեսային տարածականությամբ, քան խորքային կառուցում-հիմնավորումներով:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4995</id>
      <timestamp>2011-09-03T05:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="28574">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Կառուցվածքային խնդիրներ» գլխի «Խաղը և դրամատուրգիան» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

== ա) Խաղը և դրամատուրգիան ==

Խաղը մարդուն տրված է բնությունից: Այն ինքնաբավ, ներքին շարժիչներով ընթացող երևույթ է և հաճախ առկա է մարդկային կյանքի շատ կարևոր փուլերում: Եթե մի փոքր ծայրահեղ լինենք, կարող ենք ասել, որ խաղը որպես ինքնաստեղծ ընթացք, գոյություն ունի մարդկային գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտում: Երեխաների խաղը հավասարապես լուրջ է իր հոգեբանական հիմքում, որքան գիտական բանավեճը, քրեական հետաքննությունը կամ խորհրդարանական քննարկումը:

Հեյզինգան, մի ամբողջ ուսումնասիրություն նվիրելով խաղին, այն սահմանում է որպես «''ազատ գործունեություն` գիտակցորեն հորինված, առօրյա կյանքի սահմաններից դուրս, նյութական շահից ու նպատակահարմարությունից անկախ, որը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակի ու տարածության սահմաններում, համաձայն ընդունված կանոնների''»1: [[Ժամ-Պոլ Սարտր|Սարտրը]] խաղը բնորոշում է որպես մարդկային ազատության ձև, Գադամերը` ինքնաբավ գործունեություն, որտեղ մարդը գերազանցում է իրականությանը, [[Օրտեգա-ի-Գասեթ]]ը` «գերագույն կիրք»:

Մեր խնդիրն է քննել դրամատուրգիայում առկա խաղային երևույթները, քանի որ «''այն ինչ դրամայի տեսության մեջ կոչվում է գործողություն, բեմական արվեստի տեսության մեջ հարմար է կոչել խաղ''»2:
[[Հայերեն]]ում խաղ [[բառ]]ի առաջին նշանակությունն է զբոսանք (ժամանց), ապա` ծաղր, կատակ, խայտալ, ժողովրդական [[բառաշերտ]]երում նաև երգ, պար, նվագ, հոգնակի` խաղք: Այսինքն լիովին համապատասխանում է [[անգլերեն]] play բառին, որը նշանակում է խաղ, խաղարկություն, պիես, ներկայացում: Հայերեն` «խաղ խաղալ», անգլերեն` «play the play» (պիես ներկայացնել): Նույն իմաստն է նաև [[ռուսերեն]]ում` игра (играть-նվագել):

Հետևելով Հեյզինգայի նկատառումներին ու փաստարկումներին` տեսնում ենք, որ հասկացությունը նույն լեզվական պայմանաձևն ունի [[ֆրանսերեն]]ում, [[իսպաներեն]]ում, [[հոլանդերեն]]ում և շատ [[լեզու]]ներում: Լեզվական ձևն այստեղ միայն լեզվական չէ, այլ արտալեզվական օրինաչափություն: Հասկացությունն ամբողջական է ու տարողունակ (առավել ևս մեր խնդրի դիտանկյունից) և վերացական, ընդհանրական իմաստով:

Ըստ Հեյզինգայի տեսության` մարդկային կեցությունը բռնկված է խաղային տարերքով: Որքան էլ վիճելի համարվի այս տեսությունը և ինչքան էլ քննադատվի, միևնույն է` ներշնչող է, որպես դրամայի ու թատրոնի էությունը մեկնաբանող հայացք3:

Մարդկության պատմությունը ցույց է տալիս, որ [[գրականություն|գրականության]] հիմքում ընկած է խաղը, ծեսը: Դեռևս անտիկ ժամանակաշրջանում մրցախաղերին զուգահեռ տեղի են ունեցել նաև բանարվեստային մրցություններ: Տարբեր քաղաքների բանաստեղծները իրենց ճարտասանական և բանաստեղծական արվեստով մրցում էին միմյանց հետ, ու հաղթողին մրցանակ էր շնորհվում: Այսինքն` դեռ հնուց գրականությունը խաղային բնույթ էր կրում:

Ժամանակակից մշակույթի համապատկերում կարևոր դերակատարում է իր վրա վերցրել խաղը: Խաղը թափանցել է մշակութային գրեթե յուրաքանչյուր ոլորտ՝ գրականություն ևս: 

Անկախությունից հետո հայ իրականության մեջ հիմնականում արևմտյան մշակութային նորանոր ձևերի ներթափանցումների հետևանքով գրականությունը հնից հրաժարվելու ու նորը ստեղծելու խնդրի առջև կանգնեց: Հայ գրողները, համաշխարհային փորձը յուրացնելով, ստեղծում էին նոր գրականություն, ինչը միշտ չէ, որ ստացվում էր: Նոր կառուցվածքային ձևերի որոնումները հաճախ ծայրահեղության կամ փակուղի էին տանում: Շատ գրողներ գրականությանը վերաբերում էին ինչպես խաղի, ժամանցի միջոցի: Այս ամենը հայ ժամանակակից գրականության մեջ գրեթե բնորոշ է բոլոր [[գրական սեռ]]երին: 

Գրականության մեջ խաղը արտահայտվում է «գրականությունը ժամանցի միջոց է» մտայնությամբ: Բանն այն է, որ գրական երկի ընկալումն այսօր փոխվել է և առանց խաղի (ժամանցի միջոց) դժվար է այն պատկերացնել: Ժամանակակից գրողը բազմաթիվ հնարքներ է կիրառում, և նրա ասելիքը որոշակի գեղարվեստական, փիլիսոփայական կշիռներից զատ նաև բառախաղային, մտավարժանքային, արտաքին էֆեկտների խաղարկման ամբողջություն է բովանդակում:

Կարելի է ասել, խաղային բնույթ ունեն ժամանակակից արձակը, պոեզիան և դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիայում խաղի դրսևորման պայմաններն ու կանոնները մի փոքր այլ են: Այն որպես գրավոր [[տեքստ]] ի սկզբանե նախատեսված է խաղի համար: Բեմի վիրտուալ գոյությունը գրողին ակամա պարտադրում է իր պայմանները: Բեմական գործողությունը և դերասանի առկայությունը պայմանավորում են կերպարակերտման որոշակի սկզբունքներ և գրական տեքստում գործողության ու խաղի նույնացումով են դրսևորվում:

'''Գործողությունը` որպես խաղ''', ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում գնալով բացակայում է: Պիես ստեղծելիս թատերագիրը մեծ մասամբ խաղային համակարգ չի ստեղծում: Գործողությունն իր տեղը զիջում է իրադրությանն ու վիճակին: Ուստի հատկանշական է, որ արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ են հանդիպում սակավ գործող անձանցով և մեկ գործողությամբ փոքր դրամաները ([[Աղասի Այվազյան]] «Բիլիարդ», «ևնաձկան ստամոքս», [[Նորայր Ադալյան]] «Բառը», [[Գուրգեն Խանջյան]] «Ճեպընթացը խավարի մեջ», «Բոլերո», «Պահմտոցի», [[Կարինե Խոդիկյան]] «Լիլիթ», «Զգույշ, դռները բացվում են» և այլն): [[Գործող անձ]]ն իր հերթին դառնում է երևույթի մարմնավորողը, և ըստ այդմ` ոչ թե '''[[կերպար]] է, այլ [[կերպավորում]]''': Գործող անձի է վերածվում հատկանիշ բնորոշող երևույթը՝ Տղամարդ, Կին, Մորուքավոր, Ակնոցավոր և այլն:
 
Գործողություն-խաղի պակաս կա չափածո պիեսներում: Չափածո դրամաները, սովորաբար, պոետիկ [[խոսք]]ի կառուցումներ են, որոնք ավելի շուտ '''ենթադրում են գործողություն''' և ոչ թե գործողություն են ներկայացնում: Չափածո պիեսների կամ դրամատիկական [[պոեմ]]ների ժանրում, կարծում ենք, [[Վահան Վարդանյան]]ի ստեղծագործություններում խաղը դրսևորվում է բանաստեղծական պատկերների և [[ռիթմ]]իկ [[դիալոգ]]ների միջոցով: Այս դեպքում, թերևս տեղին է հիշել, որ «''խաղային տարրերից ամենահիմնականը, որպես կարգավորող և ներշնչող ուժ, ռիթմն է` ֆիզիկականի մետաֆիզիկական արդյունքը, գեղարվեստական ձևաստեղծման հիմքը...''»4:

Գործողության սակավեցմամբ է պայմանավորված նաև [[մոնոդրամա]]ների առատությունը: Մոնոդրամաները խաղարկային բնույթ չունեն, բայց դրանցում առավել կարևորվում է դերասան-[[հերոս]]ի գործառույթը: Գործողությունը նույնանում է դերասանի շարժուձևի, դիմախաղի, խոսքով կերպար ստեղծելու ունակության հետ:

Կարինե Խոդիկյանի «Վերադառնում եմ, մոռացե՛ք» մոնոդրամայում հերոսուհին՝ Աննան, իր խոսքով երևակայական կերպարներ է ստեղծում և շփման մեջ մտնում նրանց հետ: Դերասանական շարժուձևը, դիմախաղը այս պարագայում [[պիես]]ի հղացքի բուն կենտրոնն են դառնում: Կառուցվում են միակողմանի [[երկխոսություն]]ներ, ինչը պայմանավորում է արտաքին խաղը. «''(Հեռանում է` այնպես քսվելով մեծ ճամպրուկին, որ վերջինս ընկնում է «երիտասարդի» ոտքերի վրա:) Զգո՜ւյշ, ճամպրուկս... ձեր ո՞տքը կոտրվեց: Ախ կարո՜ղ էր կոտրվել: Բայց չի կոտրվել չէ՞... էլ ի՞նչ եք աղմկում, եղածը եղած է''»5:

Մոնոդրամային բնորոշ են [[բառախաղ]]ային զարգացումները, որոնք հերոս-դերասանի խոսքը դարձնում են դինամիկ-խաղարկային: [[Նելլի Շահնազարյան]]ը իր «Թափոր» մոնոդրամայում հանգուցյալ սկեսուրի հետ հարսի բանավեճով է արտահայտում բառախաղը: 

Բառախաղային կառուցումներով առավելապես աչքի է ընկնում Նորայր Ադալյանի դրամատուրգիան.

«ՏՂԱՄԱՐԴ - Ես ձեր որերո՞րդ ամուսինն եմ:&lt;br&gt;
ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻ – Որերո՞րդն եք ուզում լինել:&lt;br&gt;
ՏՂԱՄԱՐԴ - Ութերորդը, եթե մինչ այս րոպեն չեք ամուսնացել Ռեժիսորի հետ»6:

Ընդհանուր առմամբ` բառախաղը պիեսներում արտահայտվում է նաև կարճ հարց ու պատասխանի ձևով (Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս», [[Սամվել Կոսյան]] «Ուշացողները», «Սատանայի կանայք», [[Արթուր Տեր-Դանիելյան]] «Իմ մահը» և այլն):

Ընդհանրապես` խաղը ժամանակակից հայ պիեսների կառուցվածքային բաղադրության մեջ է մտնում: Կարինե Խոդիկյանի «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակը և 2-րդ Դիմակը խաղում են խաղաթղթերով, ինչը խորհրդանշում է կյանքը: Ստացվում է խաղ խաղի մեջ, և բուն գործողությանը զուգընթաց զարգանում է դիմակավորների թղթախաղը: Խոդիկյանը կարողացել է իրարից անկախ երկու գործողությունները համաձուլել իրար` ստանալով տեքստային խաղ: Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» փոքր դրամայի գրեթե ամբողջ ընթացքում հերոսները բիլիարդ են խաղում` խորհրդանշելով կյանքի խաղը: [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Պահմտոցին» մանկական հայտնի խաղի կառուցման այլակերպն է: Անընդհատ փնտրտուքը, որ ընկած է պիեսի հիմքում, խաղ է ենթադրում:

Յուրաքանչյուր խաղ ունի իր պայմաններն ու կանոնները, և դրանք խաղին հաղորդում են ծիսականություն: Երգը, պարը, խնջույքը, թե՛ որպես ծիսական երևույթ, և թե՛ որպես ժամանց` խաղային երևույթներ են: Հեյզինգան այս առիթով նշում է, որ սրանց մեջ «''խաղի ամենամաքուր ու կատարյալ ձևերից մեկը պարն է''», և «''պարը ինքը խաղ է''»7:

Խաղը որպես երգ ու պար, կամ խնջույք հիմնականում Գուրգեն Խանջյանի պիեսներում է հանդիպում: «Ավերակների պահակները» դրամայում թափառական երգչին մարմնավորող Օրփեոսի կերպարը իր հնամաշ կիթառով երգելիս, միջնադարյան խաղիկների ժամանակակից մոդեռն մշակումներ է հիշեցնում.

ՕՐՓԵՈՍ –    «Թափառական երգիչ եմ ես,
Սեղան գցեք, կանչեք դուք մեզ,
Սեղանը թող աղքատ լինի,
Բայց անպայման՝ կարմիր գինի»8:

«Արևային նավ» կատակերգության մեջ Աշուղի խոսքը հատկանշվում է ներքին հանգավորվածությամբ, և Խանջյանը երգն ու խոսքը դիտավորյալ իրարից չի տարանջատում. «Սիրունս մի նեղանա, // Որ ձեռս հեչ ինձ չի լսում: // Սիրունս մի ճաշ սարքի, // Մատներդ հետը կուտես: // Սիրունս ոսկի ձեռ ունի, // մեռնեմ ես նրա սրտին...»9: Խանջյանի դրամաներում այսպիսի կիրառումները ծառայում են արտաքին էֆեկտ ստանալու և գործողության մեջ խաղ մտցնելու, բեմականացումը աշխուժացնելու, հանդիսատեսին զվարճացնելու միջոց:

Կյանքը` խաղ: Աբսուրդի փիլիսոփայությունը մասնավորապես ամբողջացավ դրամատուրգիայում, և ստեղծվեց աբսուրդի թատրոնը: Աբսուրդի թատրոնն իր հերթին ենթադրում է անհեթեթ իրավիճակներում հայտնված մարդու փոխհարաբերությունը կյանքի և աշխարհի հետ: Սա էլ իր հերթին ծնում է կյանք-խաղ զուգորդումը: Մարդու կյանքը վերածվում է խաղի, որի հետևանքով մարդու կողմից կյանքն անլուրջ է ընդունվում: Կյանքի անլրջությունը բազմաթիվ հարցադրումներ է առաջացնում, իսկ «աբսուրդը ծնվում է մարդկային հարցապնդման ու աշխարհի անտրամաբանական լռության բախումից»10: 

Քանի որ աբսուրդի գրականությունը ուշ թափանցեց հայ իրականություն, ինչպես շատ գրական ուղղություններ, այն ևս յուրակերպ կիրառում ունեցավ հայ մշակույթի, ի մասնավորի` դրամատուրգիայի մեջ:
Աբսուրդը կյանքի արտացոլումը բեմի վրա վերածեց մեծ խաղի: Հայ թատերագիրները չստեղծեցին «զտարյուն» աբսուրդ դրամա, բայց աբսուրդի տարրերը, անշուշտ, տեղ գտան նրանց դրամատուրգիական ստեղծագործություններում:

Սա նաև մեր իրականության մեջ առկա փոփոխությունների արդյունք է: Ինչպես Կամյուն է նկատում` նախքան աբսուրդի հետ առնչվելը, այսօրվա մարդն ապրում էր իր նպատակներով, գալիք հոգսերով կամ արդարացումներով, կարևոր չէ, թե ում կամ ինչի առջև11: Ստացվում է, որ այսօր ներկան այնքան է կարևորվում, որ գալիքը կամ անցյալը մնում են ստվերում: Աբսուրդ իրավիճակում մարդու իդեալը ներկան է ու նրա սթափ հայացքի առջևից անցնող ներկա պահերի անվերջանալի շարանը: Ներկան իր հերթին ծնում է խաղը մեծ իմաստով, քանզի ներկան ևս խաղ է. անընդհատ գնում, հեռանում է, բայց միշտ հետդ է: Կյանքը նույնանում է տեղում պտտվող անիվի, կամ կարուսելի հետ: Տեղի է ունենում կյանքի և խաղի նույնացում, և մարդը, որ հայտնվել է այդ վիճակում, զրկվում է անցյալից, անտեսում ապագան և ենթարկվում է պահին` խաղի կանոններին: Արդի հայ դրամատուրգիայում այս երևույթը առկա է բազմաթիվ պիեսներում:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պիեսում կյանք-խաղ (կարուսել) զուգորդումը արտահայտվում է ֆինալի և սկզբի նույնացմամբ, ուստի գործողությունները կրկնվում են, մարդը նույն ճանապարհը նորից նույն կերպ է անցնում: Ստեղծվում է կարուսելային վիճակ, երբ ավարտը նոր սկիզբ է, և նոր` նույնատիպ ընթացք է կանխորոշում: Նույն պտույտը վերստին կրկընվում է, որն էլ մեկ այլ նոր նույնական պտույտ է ենթադրում:

Աղասի Այվազյանի «ևնաձկան ստամոքս» պիեսում սկիզբն ու ավարտը նույնն են.

ՆԱԶԵԼԻ – Ես ոչ ոքի չեմ ճանաչում... Դուք ի՞նչ գործ ունեք այստեղ:
Բոլորը որոշ ժամանակ լուռ են, ասես պիտի հասունացվեր ու միաձայնվեր պատասխանը:
ԲՈԼՈՐԸ ՄԻԱՍԻՆ – Մենք էլ քեզ չենք ճանաչում... Դո՞ւ ինչ գործ ունես ըստեղ12:

Միակ տարբերությունը սկզբի և ավարտի միջև ֆինալի տեքստի վերջում բազմակետն է, որը պիեսի սկզբում վերջակետ էր: Այս դեպքում կետադրական նշանը խորհրդանիշի արժեք ունի` շարունակություն, որը նախորդ նույն ընթացքն է: 

Հովհաննես Թեքգյոզյանի «Մետաստազում» նույնատիպ ինքնասպանություններ են գործում պիեսի գործող անձինք` Արենը, Հովիկը և Գանգրահեր կինը: Թեքգյոզյանի մոտ կարուսելի գործառույթը մի փոքր այլ բովանդակություն ունի. ըստ նրա` պիեսի կարուսելը կա, իր պտույտը կատարում է, բայց կարուսել նստողներն անընդհատ փոխվում են: Կարուսելի մշտապես պտույտն է խորհրդանշում նաև Մեշոկ պապի` անընդհատ հոլ պտտեցնելը:

Կարինե Խոդիկյանի «Ինչպես կինը փախավ տնից» դրաման սկսվում է կնոջ` Նարեի` տնից փախչելով և ավարտվում տուն վերադարձով: Թե ընթացքն ինչպիսին է, կարևոր չէ, փաստն այն է, որ ելակետին նախորդող սկիզբն ու հանգուցալուծումը նույնանում են և մի նոր տնից փախուստ ևս կնոջ կողմից, ոչ միայն հնարավոր է, այլև տրամաբանական:

Խոդիկյանի մեկ այլ` «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակի և 2-րդ Դիմակի թղթախաղով սկսվում և վերջանում է գործողությունը: Այս պիեսը, ճիշտ է, այլ փիլիսոփայական խնդիրներ է շոշափում իր ենթատեքստում, քանի որ սկիզբն այլ խաղ է, ավարտն` այլ, այնուամենայնիվ, կյանքի հարատև նույն ընթացքը` միշտ ծնունդ, միշտ մահ անընդհատ կրկնությունները, մարդու հավերժ խամաճիկ` խաղարկվող լինելն են խորհրդանշում:

Կյանք-խաղ նույնացումը հանգեցրել է արդի հայ դրամատուրգիայում դերասանի՝ հանդիսատեսին դիմելու բազմաթիվ ձևերի: Դերասան-հերոսը գիտակցում է, որ ինքը բեմի վրա է և խաղում է: Սա նաև թատրոնի և կյանքի միջև ընկած սահմանագծի վերացման ձգտման արդյունք է: Բրեխտի կարծիքով` «հանդիսատեսը պետք է մոռանա ամեն ինչի մասին և տեղափոխվի ներկայացման աշխարհ: Քանի որ նա թատրոնի երևակայական աշխարհի մասն է, տեղափոխությունը կատարվում է հանդիսատեսի վրա հիպնոսային ներգործությամբ. վերջինս էլ դերասանի պես պիտի մոռանա իր մասին և թատրոնի ու բեմի պայմանական բնույթի մասին» (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)13: Այսօր այդ տեղափոխության ու պայմանականությունների վերացման հետևանքով անմիջական շփում է ստեղծվում դերասանի և հանդիսատեսի միջև, երբեմն էլ հանդիսականների միջից դուրս է գալիս դերասանն ու մասնակցում գործողություններին: Դերասանի՝ իր խաղի գիտակցումը մարդու՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում դերասան լինելն է խորհրդանշում: Դերասանը դառնում է մարդ, մարդը՝ դերասան:
Թերևս այսպիսի փորձ հայ դրամատուրգիայում արվել է դեռևս 1920-ական թվականներին, երբ թատրոնին փոխարինեց թամաշան, և մարդիկ մասնակցում էին թատերական գործողություններին: Մեթոդն այն ժամանակ անհաջող է եղել, սակայն միտումը նույնը՝ թատրոնը հնարավորինս մերձեցնել մարդկանց և կյանքին:

Արդի դրամատուրգիայում «հեղինակների դերասանական խաղը» ևս իրողություն է: Բազմաթիվ պիեսներում հեղինակի կերպար է ստեղծվում, որոնք տարբեր մակարդակներում մասնակցում են գործողություններին: Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո» դրամայում հերոսները` հարաբերվելով հեղինակի հետ, միջամտում են նրա աշխատանքին, ստացվում է` հեղինակը նրանց հավասար խաղում է: Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները» անտիդրամայում հեղինակն անընդհատ մասնակցում է գործողություններին, բայց պարզվում է՝ հեղինակը ևս հեղինակ ունի: Ալեքսանդր Հովսեփյանի «Անավարտ դրամայում» հեղինակի՝ գրել չկարողանալն է անընդհատ շոշափվում, արդյունքում ստացվում է խաղ. հեղինակի ստեղծագործություն չգրելը՝ գիր է դառնում:

Խուլիո Կորտասարը մի առիթով նշում է. «Ինձ համար անհնարին է ապրել առանց խաղալու... Գրելն ինձ համար նշանակում է խաղալ»14: Սակայն խաղը ժամանակակից հայ գրողների կողմից հիմնականում պարզունակ ձևով է ընկալվում, այնինչ` «Խաղեր էլ կան, խաղեր էլ և խաղի իմ ընկալումը, պատկերացումն այն ամենի, ինչ ես արել եմ որպես զբաղմունք, լուրջ է և շատ խորը: Ես խաղը համարում եմ մարդ անհատականության գործունեության էական բաղադրիչը: Այնպես որ խաղն անլրջության հետ շփոթելը բացարձակապես սխալ է»15:

Այսպիսով՝ խաղը որպես գրական երկի կառուցվածքային առանձնահատկություն, առկա է արդի հայ դրամատուրգիայի զարգացման ընթացքում, սակայն հիմնականում արտահայտվում է մակերեսային տարածականությամբ, քան խորքային կառուցում-հիմնավորումներով:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4996</id>
      <timestamp>2011-09-03T05:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="30940">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Կառուցվածքային խնդիրներ» գլխի «Խաղը և դրամատուրգիան» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

== ա) Խաղը և դրամատուրգիան ==

Խաղը մարդուն տրված է բնությունից: Այն ինքնաբավ, ներքին շարժիչներով ընթացող երևույթ է և հաճախ առկա է մարդկային կյանքի շատ կարևոր փուլերում: Եթե մի փոքր ծայրահեղ լինենք, կարող ենք ասել, որ խաղը որպես ինքնաստեղծ ընթացք, գոյություն ունի մարդկային գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտում: Երեխաների խաղը հավասարապես լուրջ է իր հոգեբանական հիմքում, որքան գիտական բանավեճը, քրեական հետաքննությունը կամ խորհրդարանական քննարկումը:

Հեյզինգան, մի ամբողջ ուսումնասիրություն նվիրելով խաղին, այն սահմանում է որպես «''ազատ գործունեություն` գիտակցորեն հորինված, առօրյա կյանքի սահմաններից դուրս, նյութական շահից ու նպատակահարմարությունից անկախ, որը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակի ու տարածության սահմաններում, համաձայն ընդունված կանոնների''»1: [[Ժամ-Պոլ Սարտր|Սարտրը]] խաղը բնորոշում է որպես մարդկային ազատության ձև, Գադամերը` ինքնաբավ գործունեություն, որտեղ մարդը գերազանցում է իրականությանը, [[Օրտեգա-ի-Գասեթ]]ը` «գերագույն կիրք»:

Մեր խնդիրն է քննել դրամատուրգիայում առկա խաղային երևույթները, քանի որ «''այն ինչ դրամայի տեսության մեջ կոչվում է գործողություն, բեմական արվեստի տեսության մեջ հարմար է կոչել խաղ''»2:
[[Հայերեն]]ում խաղ [[բառ]]ի առաջին նշանակությունն է զբոսանք (ժամանց), ապա` ծաղր, կատակ, խայտալ, ժողովրդական [[բառաշերտ]]երում նաև երգ, պար, նվագ, հոգնակի` խաղք: Այսինքն լիովին համապատասխանում է [[անգլերեն]] play բառին, որը նշանակում է խաղ, խաղարկություն, պիես, ներկայացում: Հայերեն` «խաղ խաղալ», անգլերեն` «play the play» (պիես ներկայացնել): Նույն իմաստն է նաև [[ռուսերեն]]ում` игра (играть-նվագել):

Հետևելով Հեյզինգայի նկատառումներին ու փաստարկումներին` տեսնում ենք, որ հասկացությունը նույն լեզվական պայմանաձևն ունի [[ֆրանսերեն]]ում, [[իսպաներեն]]ում, [[հոլանդերեն]]ում և շատ [[լեզու]]ներում: Լեզվական ձևն այստեղ միայն լեզվական չէ, այլ արտալեզվական օրինաչափություն: Հասկացությունն ամբողջական է ու տարողունակ (առավել ևս մեր խնդրի դիտանկյունից) և վերացական, ընդհանրական իմաստով:

Ըստ Հեյզինգայի տեսության` մարդկային կեցությունը բռնկված է խաղային տարերքով: Որքան էլ վիճելի համարվի այս տեսությունը և ինչքան էլ քննադատվի, միևնույն է` ներշնչող է, որպես դրամայի ու թատրոնի էությունը մեկնաբանող հայացք3:

Մարդկության պատմությունը ցույց է տալիս, որ [[գրականություն|գրականության]] հիմքում ընկած է խաղը, ծեսը: Դեռևս անտիկ ժամանակաշրջանում մրցախաղերին զուգահեռ տեղի են ունեցել նաև բանարվեստային մրցություններ: Տարբեր քաղաքների բանաստեղծները իրենց ճարտասանական և բանաստեղծական արվեստով մրցում էին միմյանց հետ, ու հաղթողին մրցանակ էր շնորհվում: Այսինքն` դեռ հնուց գրականությունը խաղային բնույթ էր կրում:

Ժամանակակից մշակույթի համապատկերում կարևոր դերակատարում է իր վրա վերցրել խաղը: Խաղը թափանցել է մշակութային գրեթե յուրաքանչյուր ոլորտ՝ գրականություն ևս: 

Անկախությունից հետո հայ իրականության մեջ հիմնականում արևմտյան մշակութային նորանոր ձևերի ներթափանցումների հետևանքով գրականությունը հնից հրաժարվելու ու նորը ստեղծելու խնդրի առջև կանգնեց: Հայ գրողները, համաշխարհային փորձը յուրացնելով, ստեղծում էին նոր գրականություն, ինչը միշտ չէ, որ ստացվում էր: Նոր կառուցվածքային ձևերի որոնումները հաճախ ծայրահեղության կամ փակուղի էին տանում: Շատ գրողներ գրականությանը վերաբերում էին ինչպես խաղի, ժամանցի միջոցի: Այս ամենը հայ ժամանակակից գրականության մեջ գրեթե բնորոշ է բոլոր [[գրական սեռ]]երին: 

Գրականության մեջ խաղը արտահայտվում է «գրականությունը ժամանցի միջոց է» մտայնությամբ: Բանն այն է, որ գրական երկի ընկալումն այսօր փոխվել է և առանց խաղի (ժամանցի միջոց) դժվար է այն պատկերացնել: Ժամանակակից գրողը բազմաթիվ հնարքներ է կիրառում, և նրա ասելիքը որոշակի գեղարվեստական, փիլիսոփայական կշիռներից զատ նաև բառախաղային, մտավարժանքային, արտաքին էֆեկտների խաղարկման ամբողջություն է բովանդակում:

Կարելի է ասել, խաղային բնույթ ունեն ժամանակակից արձակը, պոեզիան և դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիայում խաղի դրսևորման պայմաններն ու կանոնները մի փոքր այլ են: Այն որպես գրավոր [[տեքստ]] ի սկզբանե նախատեսված է խաղի համար: Բեմի վիրտուալ գոյությունը գրողին ակամա պարտադրում է իր պայմանները: Բեմական գործողությունը և դերասանի առկայությունը պայմանավորում են կերպարակերտման որոշակի սկզբունքներ և գրական տեքստում գործողության ու խաղի նույնացումով են դրսևորվում:

'''Գործողությունը` որպես խաղ''', ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում գնալով բացակայում է: Պիես ստեղծելիս թատերագիրը մեծ մասամբ խաղային համակարգ չի ստեղծում: Գործողությունն իր տեղը զիջում է իրադրությանն ու վիճակին: Ուստի հատկանշական է, որ արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ են հանդիպում սակավ գործող անձանցով և մեկ գործողությամբ փոքր դրամաները ([[Աղասի Այվազյան]] «Բիլիարդ», «ևնաձկան ստամոքս», [[Նորայր Ադալյան]] «Բառը», [[Գուրգեն Խանջյան]] «Ճեպընթացը խավարի մեջ», «Բոլերո», «Պահմտոցի», [[Կարինե Խոդիկյան]] «Լիլիթ», «Զգույշ, դռները բացվում են» և այլն): [[Գործող անձ]]ն իր հերթին դառնում է երևույթի մարմնավորողը, և ըստ այդմ` ոչ թե '''[[կերպար]] է, այլ [[կերպավորում]]''': Գործող անձի է վերածվում հատկանիշ բնորոշող երևույթը՝ Տղամարդ, Կին, Մորուքավոր, Ակնոցավոր և այլն:
 
Գործողություն-խաղի պակաս կա չափածո պիեսներում: Չափածո դրամաները, սովորաբար, պոետիկ [[խոսք]]ի կառուցումներ են, որոնք ավելի շուտ '''ենթադրում են գործողություն''' և ոչ թե գործողություն են ներկայացնում: Չափածո պիեսների կամ դրամատիկական [[պոեմ]]ների ժանրում, կարծում ենք, [[Վահան Վարդանյան]]ի ստեղծագործություններում խաղը դրսևորվում է բանաստեղծական պատկերների և [[ռիթմ]]իկ [[դիալոգ]]ների միջոցով: Այս դեպքում, թերևս տեղին է հիշել, որ «''խաղային տարրերից ամենահիմնականը, որպես կարգավորող և ներշնչող ուժ, ռիթմն է` ֆիզիկականի մետաֆիզիկական արդյունքը, գեղարվեստական ձևաստեղծման հիմքը...''»4:

Գործողության սակավեցմամբ է պայմանավորված նաև [[մոնոդրամա]]ների առատությունը: Մոնոդրամաները խաղարկային բնույթ չունեն, բայց դրանցում առավել կարևորվում է դերասան-[[հերոս]]ի գործառույթը: Գործողությունը նույնանում է դերասանի շարժուձևի, դիմախաղի, խոսքով կերպար ստեղծելու ունակության հետ:

Կարինե Խոդիկյանի «Վերադառնում եմ, մոռացե՛ք» մոնոդրամայում հերոսուհին՝ Աննան, իր խոսքով երևակայական կերպարներ է ստեղծում և շփման մեջ մտնում նրանց հետ: Դերասանական շարժուձևը, դիմախաղը այս պարագայում [[պիես]]ի հղացքի բուն կենտրոնն են դառնում: Կառուցվում են միակողմանի [[երկխոսություն]]ներ, ինչը պայմանավորում է արտաքին խաղը. «''(Հեռանում է` այնպես քսվելով մեծ ճամպրուկին, որ վերջինս ընկնում է «երիտասարդի» ոտքերի վրա:) Զգո՜ւյշ, ճամպրուկս... ձեր ո՞տքը կոտրվեց: Ախ կարո՜ղ էր կոտրվել: Բայց չի կոտրվել չէ՞... էլ ի՞նչ եք աղմկում, եղածը եղած է''»5:

Մոնոդրամային բնորոշ են [[բառախաղ]]ային զարգացումները, որոնք հերոս-դերասանի խոսքը դարձնում են դինամիկ-խաղարկային: [[Նելլի Շահնազարյան]]ը իր «Թափոր» մոնոդրամայում հանգուցյալ սկեսուրի հետ հարսի բանավեճով է արտահայտում բառախաղը: 

Բառախաղային կառուցումներով առավելապես աչքի է ընկնում Նորայր Ադալյանի դրամատուրգիան.

«ՏՂԱՄԱՐԴ - Ես ձեր որերո՞րդ ամուսինն եմ:&lt;br&gt;
ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻ – Որերո՞րդն եք ուզում լինել:&lt;br&gt;
ՏՂԱՄԱՐԴ - Ութերորդը, եթե մինչ այս րոպեն չեք ամուսնացել Ռեժիսորի հետ»6:

Ընդհանուր առմամբ` բառախաղը պիեսներում արտահայտվում է նաև կարճ հարց ու պատասխանի ձևով (Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս», [[Սամվել Կոսյան]] «Ուշացողները», «Սատանայի կանայք», [[Արթուր Տեր-Դանիելյան]] «Իմ մահը» և այլն):

Ընդհանրապես` խաղը ժամանակակից հայ պիեսների կառուցվածքային բաղադրության մեջ է մտնում: Կարինե Խոդիկյանի «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակը և 2-րդ Դիմակը խաղում են խաղաթղթերով, ինչը խորհրդանշում է կյանքը: Ստացվում է խաղ խաղի մեջ, և բուն գործողությանը զուգընթաց զարգանում է դիմակավորների թղթախաղը: Խոդիկյանը կարողացել է իրարից անկախ երկու գործողությունները համաձուլել իրար` ստանալով տեքստային խաղ: Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» փոքր դրամայի գրեթե ամբողջ ընթացքում հերոսները բիլիարդ են խաղում` խորհրդանշելով կյանքի խաղը: [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Պահմտոցին» մանկական հայտնի խաղի կառուցման այլակերպն է: Անընդհատ փնտրտուքը, որ ընկած է պիեսի հիմքում, խաղ է ենթադրում:

Յուրաքանչյուր խաղ ունի իր պայմաններն ու կանոնները, և դրանք խաղին հաղորդում են ծիսականություն: Երգը, պարը, խնջույքը, թե՛ որպես ծիսական երևույթ, և թե՛ որպես ժամանց` խաղային երևույթներ են: Հեյզինգան այս առիթով նշում է, որ սրանց մեջ «''խաղի ամենամաքուր ու կատարյալ ձևերից մեկը պարն է''», և «''պարը ինքը խաղ է''»7:

'''Խաղը որպես երգ ու պար, կամ խնջույք''' հիմնականում Գուրգեն Խանջյանի պիեսներում է հանդիպում: «Ավերակների պահակները» դրամայում թափառական երգչին մարմնավորող Օրփեոսի կերպարը իր հնամաշ կիթառով երգելիս, միջնադարյան [[խաղիկ]]ների ժամանակակից մոդեռն մշակումներ է հիշեցնում.

ՕՐՓԵՈՍ – «Թափառական երգիչ եմ ես,&lt;br&gt;
Սեղան գցեք, կանչեք դուք մեզ,&lt;br&gt;
Սեղանը թող աղքատ լինի,&lt;br&gt;
Բայց անպայման՝ կարմիր գինի»8:

«Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ Աշուղի խոսքը հատկանշվում է ներքին հանգավորվածությամբ, և Խանջյանը երգն ու խոսքը դիտավորյալ իրարից չի տարանջատում. «Սիրունս մի նեղանա, // Որ ձեռս հեչ ինձ չի լսում: // Սիրունս մի ճաշ սարքի, // Մատներդ հետը կուտես: // Սիրունս ոսկի ձեռ ունի, // մեռնեմ ես նրա սրտին...»9: Խանջյանի դրամաներում այսպիսի կիրառումները ծառայում են արտաքին էֆեկտ ստանալու և գործողության մեջ խաղ մտցնելու, բեմականացումը աշխուժացնելու, հանդիսատեսին զվարճացնելու միջոց:

'''Կյանքը` խաղ:''' Աբսուրդի փիլիսոփայությունը մասնավորապես ամբողջացավ դրամատուրգիայում, և ստեղծվեց աբսուրդի թատրոնը: Աբսուրդի թատրոնն իր հերթին ենթադրում է անհեթեթ իրավիճակներում հայտնված մարդու փոխհարաբերությունը կյանքի և աշխարհի հետ: Սա էլ իր հերթին ծնում է կյանք-խաղ զուգորդումը: Մարդու կյանքը վերածվում է խաղի, որի հետևանքով մարդու կողմից կյանքն անլուրջ է ընդունվում: Կյանքի անլրջությունը բազմաթիվ հարցադրումներ է առաջացնում, իսկ «աբսուրդը ծնվում է մարդկային հարցապնդման ու աշխարհի անտրամաբանական լռության բախումից»10: 

Քանի որ աբսուրդի գրականությունը ուշ թափանցեց հայ իրականություն, ինչպես շատ գրական ուղղություններ, այն ևս յուրակերպ կիրառում ունեցավ հայ մշակույթի, ի մասնավորի` դրամատուրգիայի մեջ:

'''Աբսուրդը կյանքի արտացոլումը բեմի վրա վերածեց մեծ խաղի''': Հայ թատերագիրները չստեղծեցին «զտարյուն» աբսուրդ դրամա, բայց աբսուրդի տարրերը, անշուշտ, տեղ գտան նրանց դրամատուրգիական ստեղծագործություններում:

Սա նաև մեր իրականության մեջ առկա փոփոխությունների արդյունք է: Ինչպես [[Ալբեր Կամյու|Կամյուն]] է նկատում` նախքան աբսուրդի հետ առնչվելը, այսօրվա մարդն ապրում էր իր նպատակներով, գալիք հոգսերով կամ արդարացումներով, կարևոր չէ, թե ում կամ ինչի առջև11: Ստացվում է, որ այսօր ներկան այնքան է կարևորվում, որ գալիքը կամ անցյալը մնում են ստվերում: Աբսուրդ իրավիճակում մարդու իդեալը ներկան է ու նրա սթափ հայացքի առջևից անցնող ներկա պահերի անվերջանալի շարանը: Ներկան իր հերթին ծնում է խաղը մեծ իմաստով, քանզի ներկան ևս խաղ է. անընդհատ գնում, հեռանում է, բայց միշտ հետդ է: Կյանքը նույնանում է տեղում պտտվող անիվի, կամ կարուսելի հետ: Տեղի է ունենում կյանքի և խաղի նույնացում, և մարդը, որ հայտնվել է այդ վիճակում, զրկվում է անցյալից, անտեսում ապագան և ենթարկվում է պահին` խաղի կանոններին: Արդի հայ դրամատուրգիայում այս երևույթը առկա է բազմաթիվ պիեսներում:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պիեսում կյանք-խաղ (կարուսել) զուգորդումը արտահայտվում է ֆինալի և սկզբի նույնացմամբ, ուստի գործողությունները կրկնվում են, մարդը նույն ճանապարհը նորից նույն կերպ է անցնում: Ստեղծվում է կարուսելային վիճակ, երբ ավարտը նոր սկիզբ է, և նոր` նույնատիպ ընթացք է կանխորոշում: Նույն պտույտը վերստին կրկնվում է, որն էլ մեկ այլ նոր նույնական պտույտ է ենթադրում:

Աղասի Այվազյանի «Շնաձկան ստամոքս» պիեսում սկիզբն ու ավարտը նույնն են.

ՆԱԶԵԼԻ – Ես ոչ ոքի չեմ ճանաչում... Դուք ի՞նչ գործ ունեք այստեղ:

'''Բոլորը որոշ ժամանակ լուռ են, ասես պիտի հասունացվեր ու միաձայնվեր պատասխանը:'''

ԲՈԼՈՐԸ ՄԻԱՍԻՆ – Մենք էլ քեզ չենք ճանաչում... Դո՞ւ ինչ գործ ունես ըստեղ12:

Միակ տարբերությունը սկզբի և ավարտի միջև ֆինալի տեքստի վերջում բազմակետն է, որը պիեսի սկզբում վերջակետ էր: Այս դեպքում [[կետադրական նշան]]ը խորհրդանիշի արժեք ունի` շարունակություն, որը նախորդ նույն ընթացքն է: 

[[Հովհաննես Թեքգյոզյան]]ի «Մետաստազում» նույնատիպ ինքնասպանություններ են գործում պիեսի գործող անձինք` Արենը, Հովիկը և Գանգրահեր կինը: Թեքգյոզյանի մոտ կարուսելի գործառույթը մի փոքր այլ բովանդակություն ունի. ըստ նրա` պիեսի կարուսելը կա, իր պտույտը կատարում է, բայց կարուսել նստողներն անընդհատ փոխվում են: Կարուսելի մշտապես պտույտն է խորհրդանշում նաև Մեշոկ պապի` անընդհատ հոլ պտտեցնելը:

Կարինե Խոդիկյանի «Ինչպես կինը փախավ տնից» դրաման սկսվում է կնոջ` Նարեի` տնից փախչելով և ավարտվում տուն վերադարձով: Թե ընթացքն ինչպիսին է, կարևոր չէ, փաստն այն է, որ ելակետին նախորդող սկիզբն ու [[հանգուցալուծում]]ը նույնանում են և մի նոր տնից փախուստ ևս կնոջ կողմից, ոչ միայն հնարավոր է, այլև տրամաբանական:

Խոդիկյանի մեկ այլ` «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակի և 2-րդ Դիմակի թղթախաղով սկսվում և վերջանում է գործողությունը: Այս պիեսը, ճիշտ է, այլ փիլիսոփայական խնդիրներ է շոշափում իր [[ենթատեքստ]]ում, քանի որ սկիզբն այլ խաղ է, ավարտն` այլ, այնուամենայնիվ, կյանքի հարատև նույն ընթացքը` միշտ ծնունդ, միշտ մահ անընդհատ կրկնությունները, մարդու հավերժ խամաճիկ` խաղարկվող լինելն են խորհրդանշում:

Կյանք-խաղ նույնացումը հանգեցրել է արդի հայ դրամատուրգիայում դերասանի՝ հանդիսատեսին դիմելու բազմաթիվ ձևերի: Դերասան-հերոսը գիտակցում է, որ ինքը բեմի վրա է և խաղում է: Սա նաև թատրոնի և կյանքի միջև ընկած սահմանագծի վերացման ձգտման արդյունք է: Բրեխտի կարծիքով` «''հանդիսատեսը պետք է մոռանա ամեն ինչի մասին և տեղափոխվի ներկայացման աշխարհ: Քանի որ նա թատրոնի երևակայական աշխարհի մասն է, տեղափոխությունը կատարվում է հանդիսատեսի վրա հիպնոսային ներգործությամբ. վերջինս էլ դերասանի պես պիտի մոռանա իր մասին և'' '''թատրոնի ու բեմի պայմանական բնույթի մասին'''» (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)13: Այսօր այդ տեղափոխության ու պայմանականությունների վերացման հետևանքով անմիջական շփում է ստեղծվում դերասանի և հանդիսատեսի միջև, երբեմն էլ հանդիսականների միջից դուրս է գալիս դերասանն ու մասնակցում գործողություններին: Դերասանի՝ իր խաղի գիտակցումը մարդու՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում դերասան լինելն է խորհրդանշում: Դերասանը դառնում է մարդ, մարդը՝ դերասան:

Թերևս այսպիսի փորձ հայ դրամատուրգիայում արվել է դեռևս 1920-ական թվականներին, երբ թատրոնին փոխարինեց [[թամաշա]]ն, և մարդիկ մասնակցում էին թատերական գործողություններին: Մեթոդն այն ժամանակ անհաջող է եղել, սակայն միտումը նույնը՝ թատրոնը հնարավորինս մերձեցնել մարդկանց և կյանքին:

Արդի դրամատուրգիայում «հեղինակների դերասանական խաղը» ևս իրողություն է: Բազմաթիվ պիեսներում հեղինակի կերպար է ստեղծվում, որոնք տարբեր մակարդակներում մասնակցում են գործողություններին: Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո» դրամայում հերոսները` հարաբերվելով հեղինակի հետ, միջամտում են նրա աշխատանքին, ստացվում է` հեղինակը նրանց հավասար խաղում է: Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները» անտիդրամայում հեղինակն անընդհատ մասնակցում է գործողություններին, բայց պարզվում է՝ հեղինակը ևս հեղինակ ունի: [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամայում» հեղինակի՝ գրել չկարողանալն է անընդհատ շոշափվում, արդյունքում ստացվում է խաղ. հեղինակի ստեղծագործություն չգրելը՝ [[գիր]] է դառնում:

[[Խուլիո Կորտասար]]ը մի առիթով նշում է. «Ինձ համար անհնարին է ապրել առանց խաղալու... Գրելն ինձ համար նշանակում է խաղալ»14: Սակայն խաղը ժամանակակից հայ գրողների կողմից հիմնականում պարզունակ ձևով է ընկալվում, այնինչ` «Խաղեր էլ կան, խաղեր էլ և խաղի իմ ընկալումը, պատկերացումն այն ամենի, ինչ ես արել եմ որպես զբաղմունք, լուրջ է և շատ խորը: Ես խաղը համարում եմ մարդ անհատականության գործունեության էական բաղադրիչը: Այնպես որ խաղն անլրջության հետ շփոթելը բացարձակապես սխալ է»15:

Այսպիսով՝ խաղը որպես գրական երկի կառուցվածքային առանձնահատկություն, առկա է արդի հայ դրամատուրգիայի զարգացման ընթացքում, սակայն հիմնականում արտահայտվում է մակերեսային տարածականությամբ, քան խորքային կառուցում-հիմնավորումներով:

*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5021</id>
      <timestamp>2011-09-03T11:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31096">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Կառուցվածքային խնդիրներ» գլխի «Խաղը և դրամատուրգիան» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

== ա) Խաղը և դրամատուրգիան ==

Խաղը մարդուն տրված է բնությունից: Այն ինքնաբավ, ներքին շարժիչներով ընթացող երևույթ է և հաճախ առկա է մարդկային կյանքի շատ կարևոր փուլերում: Եթե մի փոքր ծայրահեղ լինենք, կարող ենք ասել, որ խաղը որպես ինքնաստեղծ ընթացք, գոյություն ունի մարդկային գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտում: Երեխաների խաղը հավասարապես լուրջ է իր հոգեբանական հիմքում, որքան գիտական բանավեճը, քրեական հետաքննությունը կամ խորհրդարանական քննարկումը:

Հեյզինգան, մի ամբողջ ուսումնասիրություն նվիրելով խաղին, այն սահմանում է որպես «''ազատ գործունեություն` գիտակցորեն հորինված, առօրյա կյանքի սահմաններից դուրս, նյութական շահից ու նպատակահարմարությունից անկախ, որը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակի ու տարածության սահմաններում, համաձայն ընդունված կանոնների''»1: [[Ժամ-Պոլ Սարտր|Սարտրը]] խաղը բնորոշում է որպես մարդկային ազատության ձև, Գադամերը` ինքնաբավ գործունեություն, որտեղ մարդը գերազանցում է իրականությանը, [[Օրտեգա-ի-Գասեթ]]ը` «գերագույն կիրք»:

Մեր խնդիրն է քննել դրամատուրգիայում առկա խաղային երևույթները, քանի որ «''այն ինչ դրամայի տեսության մեջ կոչվում է գործողություն, բեմական արվեստի տեսության մեջ հարմար է կոչել խաղ''»2:
[[Հայերեն]]ում խաղ [[բառ]]ի առաջին նշանակությունն է զբոսանք (ժամանց), ապա` ծաղր, կատակ, խայտալ, ժողովրդական [[բառաշերտ]]երում նաև երգ, պար, նվագ, հոգնակի` խաղք: Այսինքն լիովին համապատասխանում է [[անգլերեն]] play բառին, որը նշանակում է խաղ, խաղարկություն, պիես, ներկայացում: Հայերեն` «խաղ խաղալ», անգլերեն` «play the play» (պիես ներկայացնել): Նույն իմաստն է նաև [[ռուսերեն]]ում` игра (играть-նվագել):

Հետևելով Հեյզինգայի նկատառումներին ու փաստարկումներին` տեսնում ենք, որ հասկացությունը նույն լեզվական պայմանաձևն ունի [[ֆրանսերեն]]ում, [[իսպաներեն]]ում, [[հոլանդերեն]]ում և շատ [[լեզու]]ներում: Լեզվական ձևն այստեղ միայն լեզվական չէ, այլ արտալեզվական օրինաչափություն: Հասկացությունն ամբողջական է ու տարողունակ (առավել ևս մեր խնդրի դիտանկյունից) և վերացական, ընդհանրական իմաստով:

Ըստ Հեյզինգայի տեսության` մարդկային կեցությունը բռնկված է խաղային տարերքով: Որքան էլ վիճելի համարվի այս տեսությունը և ինչքան էլ քննադատվի, միևնույն է` ներշնչող է, որպես դրամայի ու թատրոնի էությունը մեկնաբանող հայացք3:

Մարդկության պատմությունը ցույց է տալիս, որ [[գրականություն|գրականության]] հիմքում ընկած է խաղը, ծեսը: Դեռևս անտիկ ժամանակաշրջանում մրցախաղերին զուգահեռ տեղի են ունեցել նաև բանարվեստային մրցություններ: Տարբեր քաղաքների բանաստեղծները իրենց ճարտասանական և բանաստեղծական արվեստով մրցում էին միմյանց հետ, ու հաղթողին մրցանակ էր շնորհվում: Այսինքն` դեռ հնուց գրականությունը խաղային բնույթ էր կրում:

Ժամանակակից մշակույթի համապատկերում կարևոր դերակատարում է իր վրա վերցրել խաղը: Խաղը թափանցել է մշակութային գրեթե յուրաքանչյուր ոլորտ՝ գրականություն ևս: 

Անկախությունից հետո հայ իրականության մեջ հիմնականում արևմտյան մշակութային նորանոր ձևերի ներթափանցումների հետևանքով գրականությունը հնից հրաժարվելու ու նորը ստեղծելու խնդրի առջև կանգնեց: Հայ գրողները, համաշխարհային փորձը յուրացնելով, ստեղծում էին նոր գրականություն, ինչը միշտ չէ, որ ստացվում էր: Նոր կառուցվածքային ձևերի որոնումները հաճախ ծայրահեղության կամ փակուղի էին տանում: Շատ գրողներ գրականությանը վերաբերում էին ինչպես խաղի, ժամանցի միջոցի: Այս ամենը հայ ժամանակակից գրականության մեջ գրեթե բնորոշ է բոլոր [[գրական սեռ]]երին: 

Գրականության մեջ խաղը արտահայտվում է «գրականությունը ժամանցի միջոց է» մտայնությամբ: Բանն այն է, որ գրական երկի ընկալումն այսօր փոխվել է և առանց խաղի (ժամանցի միջոց) դժվար է այն պատկերացնել: Ժամանակակից գրողը բազմաթիվ հնարքներ է կիրառում, և նրա ասելիքը որոշակի գեղարվեստական, փիլիսոփայական կշիռներից զատ նաև բառախաղային, մտավարժանքային, արտաքին էֆեկտների խաղարկման ամբողջություն է բովանդակում:

Կարելի է ասել, խաղային բնույթ ունեն ժամանակակից արձակը, պոեզիան և դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիայում խաղի դրսևորման պայմաններն ու կանոնները մի փոքր այլ են: Այն որպես գրավոր [[տեքստ]] ի սկզբանե նախատեսված է խաղի համար: Բեմի վիրտուալ գոյությունը գրողին ակամա պարտադրում է իր պայմանները: Բեմական գործողությունը և դերասանի առկայությունը պայմանավորում են կերպարակերտման որոշակի սկզբունքներ և գրական տեքստում գործողության ու խաղի նույնացումով են դրսևորվում:

'''Գործողությունը` որպես խաղ''', ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում գնալով բացակայում է: Պիես ստեղծելիս թատերագիրը մեծ մասամբ խաղային համակարգ չի ստեղծում: Գործողությունն իր տեղը զիջում է իրադրությանն ու վիճակին: Ուստի հատկանշական է, որ արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ են հանդիպում սակավ գործող անձանցով և մեկ գործողությամբ փոքր դրամաները ([[Աղասի Այվազյան]] «Բիլիարդ», «ևնաձկան ստամոքս», [[Նորայր Ադալյան]] «Բառը», [[Գուրգեն Խանջյան]] «Ճեպընթացը խավարի մեջ», «Բոլերո», «Պահմտոցի», [[Կարինե Խոդիկյան]] «Լիլիթ», «Զգույշ, դռները բացվում են» և այլն): [[Գործող անձ]]ն իր հերթին դառնում է երևույթի մարմնավորողը, և ըստ այդմ` ոչ թե '''[[կերպար]] է, այլ [[կերպավորում]]''': Գործող անձի է վերածվում հատկանիշ բնորոշող երևույթը՝ Տղամարդ, Կին, Մորուքավոր, Ակնոցավոր և այլն:
 
Գործողություն-խաղի պակաս կա չափածո պիեսներում: Չափածո դրամաները, սովորաբար, պոետիկ [[խոսք]]ի կառուցումներ են, որոնք ավելի շուտ '''ենթադրում են գործողություն''' և ոչ թե գործողություն են ներկայացնում: Չափածո պիեսների կամ դրամատիկական [[պոեմ]]ների ժանրում, կարծում ենք, [[Վահան Վարդանյան]]ի ստեղծագործություններում խաղը դրսևորվում է բանաստեղծական պատկերների և [[ռիթմ]]իկ [[դիալոգ]]ների միջոցով: Այս դեպքում, թերևս տեղին է հիշել, որ «''խաղային տարրերից ամենահիմնականը, որպես կարգավորող և ներշնչող ուժ, ռիթմն է` ֆիզիկականի մետաֆիզիկական արդյունքը, գեղարվեստական ձևաստեղծման հիմքը...''»4:

Գործողության սակավեցմամբ է պայմանավորված նաև [[մոնոդրամա]]ների առատությունը: Մոնոդրամաները խաղարկային բնույթ չունեն, բայց դրանցում առավել կարևորվում է դերասան-[[հերոս]]ի գործառույթը: Գործողությունը նույնանում է դերասանի շարժուձևի, դիմախաղի, խոսքով կերպար ստեղծելու ունակության հետ:

Կարինե Խոդիկյանի «Վերադառնում եմ, մոռացե՛ք» մոնոդրամայում հերոսուհին՝ Աննան, իր խոսքով երևակայական կերպարներ է ստեղծում և շփման մեջ մտնում նրանց հետ: Դերասանական շարժուձևը, դիմախաղը այս պարագայում [[պիես]]ի հղացքի բուն կենտրոնն են դառնում: Կառուցվում են միակողմանի [[երկխոսություն]]ներ, ինչը պայմանավորում է արտաքին խաղը. «''(Հեռանում է` այնպես քսվելով մեծ ճամպրուկին, որ վերջինս ընկնում է «երիտասարդի» ոտքերի վրա:) Զգո՜ւյշ, ճամպրուկս... ձեր ո՞տքը կոտրվեց: Ախ կարո՜ղ էր կոտրվել: Բայց չի կոտրվել չէ՞... էլ ի՞նչ եք աղմկում, եղածը եղած է''»5:

Մոնոդրամային բնորոշ են [[բառախաղ]]ային զարգացումները, որոնք հերոս-դերասանի խոսքը դարձնում են դինամիկ-խաղարկային: [[Նելլի Շահնազարյան]]ը իր «Թափոր» մոնոդրամայում հանգուցյալ սկեսուրի հետ հարսի բանավեճով է արտահայտում բառախաղը: 

Բառախաղային կառուցումներով առավելապես աչքի է ընկնում Նորայր Ադալյանի դրամատուրգիան.

«ՏՂԱՄԱՐԴ - Ես ձեր որերո՞րդ ամուսինն եմ:&lt;br&gt;
ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻ – Որերո՞րդն եք ուզում լինել:&lt;br&gt;
ՏՂԱՄԱՐԴ - Ութերորդը, եթե մինչ այս րոպեն չեք ամուսնացել Ռեժիսորի հետ»6:

Ընդհանուր առմամբ` բառախաղը պիեսներում արտահայտվում է նաև կարճ հարց ու պատասխանի ձևով (Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս», [[Սամվել Կոսյան]] «Ուշացողները», «Սատանայի կանայք», [[Արթուր Տեր-Դանիելյան]] «Իմ մահը» և այլն):

Ընդհանրապես` խաղը ժամանակակից հայ պիեսների կառուցվածքային բաղադրության մեջ է մտնում: Կարինե Խոդիկյանի «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակը և 2-րդ Դիմակը խաղում են խաղաթղթերով, ինչը խորհրդանշում է կյանքը: Ստացվում է խաղ խաղի մեջ, և բուն գործողությանը զուգընթաց զարգանում է դիմակավորների թղթախաղը: Խոդիկյանը կարողացել է իրարից անկախ երկու գործողությունները համաձուլել իրար` ստանալով տեքստային խաղ: Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» փոքր դրամայի գրեթե ամբողջ ընթացքում հերոսները բիլիարդ են խաղում` խորհրդանշելով կյանքի խաղը: [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Պահմտոցին» մանկական հայտնի խաղի կառուցման այլակերպն է: Անընդհատ փնտրտուքը, որ ընկած է պիեսի հիմքում, խաղ է ենթադրում:

Յուրաքանչյուր խաղ ունի իր պայմաններն ու կանոնները, և դրանք խաղին հաղորդում են ծիսականություն: Երգը, պարը, խնջույքը, թե՛ որպես ծիսական երևույթ, և թե՛ որպես ժամանց` խաղային երևույթներ են: Հեյզինգան այս առիթով նշում է, որ սրանց մեջ «''խաղի ամենամաքուր ու կատարյալ ձևերից մեկը պարն է''», և «''պարը ինքը խաղ է''»7:

'''Խաղը որպես երգ ու պար, կամ խնջույք''' հիմնականում Գուրգեն Խանջյանի պիեսներում է հանդիպում: «Ավերակների պահակները» դրամայում թափառական երգչին մարմնավորող Օրփեոսի կերպարը իր հնամաշ կիթառով երգելիս, միջնադարյան [[խաղիկ]]ների ժամանակակից մոդեռն մշակումներ է հիշեցնում.

ՕՐՓԵՈՍ – «Թափառական երգիչ եմ ես,&lt;br&gt;
Սեղան գցեք, կանչեք դուք մեզ,&lt;br&gt;
Սեղանը թող աղքատ լինի,&lt;br&gt;
Բայց անպայման՝ կարմիր գինի»8:

«Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ Աշուղի խոսքը հատկանշվում է ներքին հանգավորվածությամբ, և Խանջյանը երգն ու խոսքը դիտավորյալ իրարից չի տարանջատում. «Սիրունս մի նեղանա, // Որ ձեռս հեչ ինձ չի լսում: // Սիրունս մի ճաշ սարքի, // Մատներդ հետը կուտես: // Սիրունս ոսկի ձեռ ունի, // մեռնեմ ես նրա սրտին...»9: Խանջյանի դրամաներում այսպիսի կիրառումները ծառայում են արտաքին էֆեկտ ստանալու և գործողության մեջ խաղ մտցնելու, բեմականացումը աշխուժացնելու, հանդիսատեսին զվարճացնելու միջոց:

'''Կյանքը` խաղ:''' Աբսուրդի փիլիսոփայությունը մասնավորապես ամբողջացավ դրամատուրգիայում, և ստեղծվեց աբսուրդի թատրոնը: Աբսուրդի թատրոնն իր հերթին ենթադրում է անհեթեթ իրավիճակներում հայտնված մարդու փոխհարաբերությունը կյանքի և աշխարհի հետ: Սա էլ իր հերթին ծնում է կյանք-խաղ զուգորդումը: Մարդու կյանքը վերածվում է խաղի, որի հետևանքով մարդու կողմից կյանքն անլուրջ է ընդունվում: Կյանքի անլրջությունը բազմաթիվ հարցադրումներ է առաջացնում, իսկ «աբսուրդը ծնվում է մարդկային հարցապնդման ու աշխարհի անտրամաբանական լռության բախումից»10: 

Քանի որ աբսուրդի գրականությունը ուշ թափանցեց հայ իրականություն, ինչպես շատ գրական ուղղություններ, այն ևս յուրակերպ կիրառում ունեցավ հայ մշակույթի, ի մասնավորի` դրամատուրգիայի մեջ:

'''Աբսուրդը կյանքի արտացոլումը բեմի վրա վերածեց մեծ խաղի''': Հայ թատերագիրները չստեղծեցին «զտարյուն» աբսուրդ դրամա, բայց աբսուրդի տարրերը, անշուշտ, տեղ գտան նրանց դրամատուրգիական ստեղծագործություններում:

Սա նաև մեր իրականության մեջ առկա փոփոխությունների արդյունք է: Ինչպես [[Ալբեր Կամյու|Կամյուն]] է նկատում` նախքան աբսուրդի հետ առնչվելը, այսօրվա մարդն ապրում էր իր նպատակներով, գալիք հոգսերով կամ արդարացումներով, կարևոր չէ, թե ում կամ ինչի առջև11: Ստացվում է, որ այսօր ներկան այնքան է կարևորվում, որ գալիքը կամ անցյալը մնում են ստվերում: Աբսուրդ իրավիճակում մարդու իդեալը ներկան է ու նրա սթափ հայացքի առջևից անցնող ներկա պահերի անվերջանալի շարանը: Ներկան իր հերթին ծնում է խաղը մեծ իմաստով, քանզի ներկան ևս խաղ է. անընդհատ գնում, հեռանում է, բայց միշտ հետդ է: Կյանքը նույնանում է տեղում պտտվող անիվի, կամ կարուսելի հետ: Տեղի է ունենում կյանքի և խաղի նույնացում, և մարդը, որ հայտնվել է այդ վիճակում, զրկվում է անցյալից, անտեսում ապագան և ենթարկվում է պահին` խաղի կանոններին: Արդի հայ դրամատուրգիայում այս երևույթը առկա է բազմաթիվ պիեսներում:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պիեսում կյանք-խաղ (կարուսել) զուգորդումը արտահայտվում է ֆինալի և սկզբի նույնացմամբ, ուստի գործողությունները կրկնվում են, մարդը նույն ճանապարհը նորից նույն կերպ է անցնում: Ստեղծվում է կարուսելային վիճակ, երբ ավարտը նոր սկիզբ է, և նոր` նույնատիպ ընթացք է կանխորոշում: Նույն պտույտը վերստին կրկնվում է, որն էլ մեկ այլ նոր նույնական պտույտ է ենթադրում:

Աղասի Այվազյանի «Շնաձկան ստամոքս» պիեսում սկիզբն ու ավարտը նույնն են.

ՆԱԶԵԼԻ – Ես ոչ ոքի չեմ ճանաչում... Դուք ի՞նչ գործ ունեք այստեղ:

'''Բոլորը որոշ ժամանակ լուռ են, ասես պիտի հասունացվեր ու միաձայնվեր պատասխանը:'''

ԲՈԼՈՐԸ ՄԻԱՍԻՆ – Մենք էլ քեզ չենք ճանաչում... Դո՞ւ ինչ գործ ունես ըստեղ12:

Միակ տարբերությունը սկզբի և ավարտի միջև ֆինալի տեքստի վերջում բազմակետն է, որը պիեսի սկզբում վերջակետ էր: Այս դեպքում [[կետադրական նշան]]ը խորհրդանիշի արժեք ունի` շարունակություն, որը նախորդ նույն ընթացքն է: 

[[Հովհաննես Թեքգյոզյան]]ի «Մետաստազում» նույնատիպ ինքնասպանություններ են գործում պիեսի գործող անձինք` Արենը, Հովիկը և Գանգրահեր կինը: Թեքգյոզյանի մոտ կարուսելի գործառույթը մի փոքր այլ բովանդակություն ունի. ըստ նրա` պիեսի կարուսելը կա, իր պտույտը կատարում է, բայց կարուսել նստողներն անընդհատ փոխվում են: Կարուսելի մշտապես պտույտն է խորհրդանշում նաև Մեշոկ պապի` անընդհատ հոլ պտտեցնելը:

Կարինե Խոդիկյանի «Ինչպես կինը փախավ տնից» դրաման սկսվում է կնոջ` Նարեի` տնից փախչելով և ավարտվում տուն վերադարձով: Թե ընթացքն ինչպիսին է, կարևոր չէ, փաստն այն է, որ ելակետին նախորդող սկիզբն ու [[հանգուցալուծում]]ը նույնանում են և մի նոր տնից փախուստ ևս կնոջ կողմից, ոչ միայն հնարավոր է, այլև տրամաբանական:

Խոդիկյանի մեկ այլ` «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակի և 2-րդ Դիմակի թղթախաղով սկսվում և վերջանում է գործողությունը: Այս պիեսը, ճիշտ է, այլ փիլիսոփայական խնդիրներ է շոշափում իր [[ենթատեքստ]]ում, քանի որ սկիզբն այլ խաղ է, ավարտն` այլ, այնուամենայնիվ, կյանքի հարատև նույն ընթացքը` միշտ ծնունդ, միշտ մահ անընդհատ կրկնությունները, մարդու հավերժ խամաճիկ` խաղարկվող լինելն են խորհրդանշում:

Կյանք-խաղ նույնացումը հանգեցրել է արդի հայ դրամատուրգիայում դերասանի՝ հանդիսատեսին դիմելու բազմաթիվ ձևերի: Դերասան-հերոսը գիտակցում է, որ ինքը բեմի վրա է և խաղում է: Սա նաև թատրոնի և կյանքի միջև ընկած սահմանագծի վերացման ձգտման արդյունք է: Բրեխտի կարծիքով` «''հանդիսատեսը պետք է մոռանա ամեն ինչի մասին և տեղափոխվի ներկայացման աշխարհ: Քանի որ նա թատրոնի երևակայական աշխարհի մասն է, տեղափոխությունը կատարվում է հանդիսատեսի վրա հիպնոսային ներգործությամբ. վերջինս էլ դերասանի պես պիտի մոռանա իր մասին և'' '''թատրոնի ու բեմի պայմանական բնույթի մասին'''» (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)13: Այսօր այդ տեղափոխության ու պայմանականությունների վերացման հետևանքով անմիջական շփում է ստեղծվում դերասանի և հանդիսատեսի միջև, երբեմն էլ հանդիսականների միջից դուրս է գալիս դերասանն ու մասնակցում գործողություններին: Դերասանի՝ իր խաղի գիտակցումը մարդու՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում դերասան լինելն է խորհրդանշում: Դերասանը դառնում է մարդ, մարդը՝ դերասան:

Թերևս այսպիսի փորձ հայ դրամատուրգիայում արվել է դեռևս 1920-ական թվականներին, երբ թատրոնին փոխարինեց [[թամաշա]]ն, և մարդիկ մասնակցում էին թատերական գործողություններին: Մեթոդն այն ժամանակ անհաջող է եղել, սակայն միտումը նույնը՝ թատրոնը հնարավորինս մերձեցնել մարդկանց և կյանքին:

Արդի դրամատուրգիայում «հեղինակների դերասանական խաղը» ևս իրողություն է: Բազմաթիվ պիեսներում հեղինակի կերպար է ստեղծվում, որոնք տարբեր մակարդակներում մասնակցում են գործողություններին: Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո» դրամայում հերոսները` հարաբերվելով հեղինակի հետ, միջամտում են նրա աշխատանքին, ստացվում է` հեղինակը նրանց հավասար խաղում է: Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները» անտիդրամայում հեղինակն անընդհատ մասնակցում է գործողություններին, բայց պարզվում է՝ հեղինակը ևս հեղինակ ունի: [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամայում» հեղինակի՝ գրել չկարողանալն է անընդհատ շոշափվում, արդյունքում ստացվում է խաղ. հեղինակի ստեղծագործություն չգրելը՝ [[գիր]] է դառնում:

[[Խուլիո Կորտասար]]ը մի առիթով նշում է. «Ինձ համար անհնարին է ապրել առանց խաղալու... Գրելն ինձ համար նշանակում է խաղալ»14: Սակայն խաղը ժամանակակից հայ գրողների կողմից հիմնականում պարզունակ ձևով է ընկալվում, այնինչ` «Խաղեր էլ կան, խաղեր էլ և խաղի իմ ընկալումը, պատկերացումն այն ամենի, ինչ ես արել եմ որպես զբաղմունք, լուրջ է և շատ խորը: Ես խաղը համարում եմ մարդ անհատականության գործունեության էական բաղադրիչը: Այնպես որ խաղն անլրջության հետ շփոթելը բացարձակապես սխալ է»15:

Այսպիսով՝ խաղը որպես գրական երկի կառուցվածքային առանձնահատկություն, առկա է արդի հայ դրամատուրգիայի զարգացման ընթացքում, սակայն հիմնականում արտահայտվում է մակերեսային տարածականությամբ, քան խորքային կառուցում-հիմնավորումներով:

*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված(Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5101</id>
      <timestamp>2011-09-05T07:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="31098">[[Պատկեր:Armen girq.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
Ստորև ներկայացվում է [[Արմեն Ավանեսյան]]ի [[Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), գիրք, Արմեն Ավանեսյան|«Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ)»]] [[գիրք|գրքի]] «Կառուցվածքային խնդիրներ» գլխի «Խաղը և դրամատուրգիան» բաժինը:

*[[Ներածություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ներածություն]] 

=== Գլուխ առաջին. Ժանրային համակարգը=== 

*[[ա) Ժանրային տեսականին (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Ժանրային տեսականին]] 
*[[բ) Աբսուրդի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Աբսուրդի դրամա]] 
*[[գ) Նոր դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Նոր դրամա]]

=== [[Կառուցվածքային խնդիրներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երկրորդ. Կառուցվածքային խնդիրներ]] ===

== ա) Խաղը և դրամատուրգիան ==

Խաղը մարդուն տրված է բնությունից: Այն ինքնաբավ, ներքին շարժիչներով ընթացող երևույթ է և հաճախ առկա է մարդկային կյանքի շատ կարևոր փուլերում: Եթե մի փոքր ծայրահեղ լինենք, կարող ենք ասել, որ խաղը որպես ինքնաստեղծ ընթացք, գոյություն ունի մարդկային գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտում: Երեխաների խաղը հավասարապես լուրջ է իր հոգեբանական հիմքում, որքան գիտական բանավեճը, քրեական հետաքննությունը կամ խորհրդարանական քննարկումը:

Հեյզինգան, մի ամբողջ ուսումնասիրություն նվիրելով խաղին, այն սահմանում է որպես «''ազատ գործունեություն` գիտակցորեն հորինված, առօրյա կյանքի սահմաններից դուրս, նյութական շահից ու նպատակահարմարությունից անկախ, որը տեղի է ունենում որոշակի ժամանակի ու տարածության սահմաններում, համաձայն ընդունված կանոնների''»1: [[Ժամ-Պոլ Սարտր|Սարտրը]] խաղը բնորոշում է որպես մարդկային ազատության ձև, Գադամերը` ինքնաբավ գործունեություն, որտեղ մարդը գերազանցում է իրականությանը, [[Օրտեգա-ի-Գասեթ]]ը` «գերագույն կիրք»:

Մեր խնդիրն է քննել դրամատուրգիայում առկա խաղային երևույթները, քանի որ «''այն ինչ դրամայի տեսության մեջ կոչվում է գործողություն, բեմական արվեստի տեսության մեջ հարմար է կոչել խաղ''»2:
[[Հայերեն]]ում խաղ [[բառ]]ի առաջին նշանակությունն է զբոսանք (ժամանց), ապա` ծաղր, կատակ, խայտալ, ժողովրդական [[բառաշերտ]]երում նաև երգ, պար, նվագ, հոգնակի` խաղք: Այսինքն լիովին համապատասխանում է [[անգլերեն]] play բառին, որը նշանակում է խաղ, խաղարկություն, պիես, ներկայացում: Հայերեն` «խաղ խաղալ», անգլերեն` «play the play» (պիես ներկայացնել): Նույն իմաստն է նաև [[ռուսերեն]]ում` игра (играть-նվագել):

Հետևելով Հեյզինգայի նկատառումներին ու փաստարկումներին` տեսնում ենք, որ հասկացությունը նույն լեզվական պայմանաձևն ունի [[ֆրանսերեն]]ում, [[իսպաներեն]]ում, [[հոլանդերեն]]ում և շատ [[լեզու]]ներում: Լեզվական ձևն այստեղ միայն լեզվական չէ, այլ արտալեզվական օրինաչափություն: Հասկացությունն ամբողջական է ու տարողունակ (առավել ևս մեր խնդրի դիտանկյունից) և վերացական, ընդհանրական իմաստով:

Ըստ Հեյզինգայի տեսության` մարդկային կեցությունը բռնկված է խաղային տարերքով: Որքան էլ վիճելի համարվի այս տեսությունը և ինչքան էլ քննադատվի, միևնույն է` ներշնչող է, որպես դրամայի ու թատրոնի էությունը մեկնաբանող հայացք3:

Մարդկության պատմությունը ցույց է տալիս, որ [[գրականություն|գրականության]] հիմքում ընկած է խաղը, ծեսը: Դեռևս անտիկ ժամանակաշրջանում մրցախաղերին զուգահեռ տեղի են ունեցել նաև բանարվեստային մրցություններ: Տարբեր քաղաքների բանաստեղծները իրենց ճարտասանական և բանաստեղծական արվեստով մրցում էին միմյանց հետ, ու հաղթողին մրցանակ էր շնորհվում: Այսինքն` դեռ հնուց գրականությունը խաղային բնույթ էր կրում:

Ժամանակակից մշակույթի համապատկերում կարևոր դերակատարում է իր վրա վերցրել խաղը: Խաղը թափանցել է մշակութային գրեթե յուրաքանչյուր ոլորտ՝ գրականություն ևս: 

Անկախությունից հետո հայ իրականության մեջ հիմնականում արևմտյան մշակութային նորանոր ձևերի ներթափանցումների հետևանքով գրականությունը հնից հրաժարվելու ու նորը ստեղծելու խնդրի առջև կանգնեց: Հայ գրողները, համաշխարհային փորձը յուրացնելով, ստեղծում էին նոր գրականություն, ինչը միշտ չէ, որ ստացվում էր: Նոր կառուցվածքային ձևերի որոնումները հաճախ ծայրահեղության կամ փակուղի էին տանում: Շատ գրողներ գրականությանը վերաբերում էին ինչպես խաղի, ժամանցի միջոցի: Այս ամենը հայ ժամանակակից գրականության մեջ գրեթե բնորոշ է բոլոր [[գրական սեռ]]երին: 

Գրականության մեջ խաղը արտահայտվում է «գրականությունը ժամանցի միջոց է» մտայնությամբ: Բանն այն է, որ գրական երկի ընկալումն այսօր փոխվել է և առանց խաղի (ժամանցի միջոց) դժվար է այն պատկերացնել: Ժամանակակից գրողը բազմաթիվ հնարքներ է կիրառում, և նրա ասելիքը որոշակի գեղարվեստական, փիլիսոփայական կշիռներից զատ նաև բառախաղային, մտավարժանքային, արտաքին էֆեկտների խաղարկման ամբողջություն է բովանդակում:

Կարելի է ասել, խաղային բնույթ ունեն ժամանակակից արձակը, պոեզիան և դրամատուրգիան:

Դրամատուրգիայում խաղի դրսևորման պայմաններն ու կանոնները մի փոքր այլ են: Այն որպես գրավոր [[տեքստ]] ի սկզբանե նախատեսված է խաղի համար: Բեմի վիրտուալ գոյությունը գրողին ակամա պարտադրում է իր պայմանները: Բեմական գործողությունը և դերասանի առկայությունը պայմանավորում են կերպարակերտման որոշակի սկզբունքներ և գրական տեքստում գործողության ու խաղի նույնացումով են դրսևորվում:

'''Գործողությունը` որպես խաղ''', ժամանակակից հայ դրամատուրգիայում գնալով բացակայում է: Պիես ստեղծելիս թատերագիրը մեծ մասամբ խաղային համակարգ չի ստեղծում: Գործողությունն իր տեղը զիջում է իրադրությանն ու վիճակին: Ուստի հատկանշական է, որ արդի հայ դրամատուրգիայում ավելի հաճախ են հանդիպում սակավ գործող անձանցով և մեկ գործողությամբ փոքր դրամաները ([[Աղասի Այվազյան]] «Բիլիարդ», «ևնաձկան ստամոքս», [[Նորայր Ադալյան]] «Բառը», [[Գուրգեն Խանջյան]] «Ճեպընթացը խավարի մեջ», «Բոլերո», «Պահմտոցի», [[Կարինե Խոդիկյան]] «Լիլիթ», «Զգույշ, դռները բացվում են» և այլն): [[Գործող անձ]]ն իր հերթին դառնում է երևույթի մարմնավորողը, և ըստ այդմ` ոչ թե '''[[կերպար]] է, այլ [[կերպավորում]]''': Գործող անձի է վերածվում հատկանիշ բնորոշող երևույթը՝ Տղամարդ, Կին, Մորուքավոր, Ակնոցավոր և այլն:
 
Գործողություն-խաղի պակաս կա չափածո պիեսներում: Չափածո դրամաները, սովորաբար, պոետիկ [[խոսք]]ի կառուցումներ են, որոնք ավելի շուտ '''ենթադրում են գործողություն''' և ոչ թե գործողություն են ներկայացնում: Չափածո պիեսների կամ դրամատիկական [[պոեմ]]ների ժանրում, կարծում ենք, [[Վահան Վարդանյան]]ի ստեղծագործություններում խաղը դրսևորվում է բանաստեղծական պատկերների և [[ռիթմ]]իկ [[դիալոգ]]ների միջոցով: Այս դեպքում, թերևս տեղին է հիշել, որ «''խաղային տարրերից ամենահիմնականը, որպես կարգավորող և ներշնչող ուժ, ռիթմն է` ֆիզիկականի մետաֆիզիկական արդյունքը, գեղարվեստական ձևաստեղծման հիմքը...''»4:

Գործողության սակավեցմամբ է պայմանավորված նաև [[մոնոդրամա]]ների առատությունը: Մոնոդրամաները խաղարկային բնույթ չունեն, բայց դրանցում առավել կարևորվում է դերասան-[[հերոս]]ի գործառույթը: Գործողությունը նույնանում է դերասանի շարժուձևի, դիմախաղի, խոսքով կերպար ստեղծելու ունակության հետ:

Կարինե Խոդիկյանի «Վերադառնում եմ, մոռացե՛ք» մոնոդրամայում հերոսուհին՝ Աննան, իր խոսքով երևակայական կերպարներ է ստեղծում և շփման մեջ մտնում նրանց հետ: Դերասանական շարժուձևը, դիմախաղը այս պարագայում [[պիես]]ի հղացքի բուն կենտրոնն են դառնում: Կառուցվում են միակողմանի [[երկխոսություն]]ներ, ինչը պայմանավորում է արտաքին խաղը. «''(Հեռանում է` այնպես քսվելով մեծ ճամպրուկին, որ վերջինս ընկնում է «երիտասարդի» ոտքերի վրա:) Զգո՜ւյշ, ճամպրուկս... ձեր ո՞տքը կոտրվեց: Ախ կարո՜ղ էր կոտրվել: Բայց չի կոտրվել չէ՞... էլ ի՞նչ եք աղմկում, եղածը եղած է''»5:

Մոնոդրամային բնորոշ են [[բառախաղ]]ային զարգացումները, որոնք հերոս-դերասանի խոսքը դարձնում են դինամիկ-խաղարկային: [[Նելլի Շահնազարյան]]ը իր «Թափոր» մոնոդրամայում հանգուցյալ սկեսուրի հետ հարսի բանավեճով է արտահայտում բառախաղը: 

Բառախաղային կառուցումներով առավելապես աչքի է ընկնում Նորայր Ադալյանի դրամատուրգիան.

«ՏՂԱՄԱՐԴ - Ես ձեր որերո՞րդ ամուսինն եմ:&lt;br&gt;
ՀԱՐԵՎԱՆՈՒՀԻ – Որերո՞րդն եք ուզում լինել:&lt;br&gt;
ՏՂԱՄԱՐԴ - Ութերորդը, եթե մինչ այս րոպեն չեք ամուսնացել Ռեժիսորի հետ»6:

Ընդհանուր առմամբ` բառախաղը պիեսներում արտահայտվում է նաև կարճ հարց ու պատասխանի ձևով (Աղասի Այվազյան «Շնաձկան ստամոքս», [[Սամվել Կոսյան]] «Ուշացողները», «Սատանայի կանայք», [[Արթուր Տեր-Դանիելյան]] «Իմ մահը» և այլն):

Ընդհանրապես` խաղը ժամանակակից հայ պիեսների կառուցվածքային բաղադրության մեջ է մտնում: Կարինե Խոդիկյանի «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակը և 2-րդ Դիմակը խաղում են խաղաթղթերով, ինչը խորհրդանշում է կյանքը: Ստացվում է խաղ խաղի մեջ, և բուն գործողությանը զուգընթաց զարգանում է դիմակավորների թղթախաղը: Խոդիկյանը կարողացել է իրարից անկախ երկու գործողությունները համաձուլել իրար` ստանալով տեքստային խաղ: Աղասի Այվազյանի «Բիլիարդ» փոքր դրամայի գրեթե ամբողջ ընթացքում հերոսները բիլիարդ են խաղում` խորհրդանշելով կյանքի խաղը: [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Պահմտոցին» մանկական հայտնի խաղի կառուցման այլակերպն է: Անընդհատ փնտրտուքը, որ ընկած է պիեսի հիմքում, խաղ է ենթադրում:

Յուրաքանչյուր խաղ ունի իր պայմաններն ու կանոնները, և դրանք խաղին հաղորդում են ծիսականություն: Երգը, պարը, խնջույքը, թե՛ որպես ծիսական երևույթ, և թե՛ որպես ժամանց` խաղային երևույթներ են: Հեյզինգան այս առիթով նշում է, որ սրանց մեջ «''խաղի ամենամաքուր ու կատարյալ ձևերից մեկը պարն է''», և «''պարը ինքը խաղ է''»7:

'''Խաղը որպես երգ ու պար, կամ խնջույք''' հիմնականում Գուրգեն Խանջյանի պիեսներում է հանդիպում: «Ավերակների պահակները» դրամայում թափառական երգչին մարմնավորող Օրփեոսի կերպարը իր հնամաշ կիթառով երգելիս, միջնադարյան [[խաղիկ]]ների ժամանակակից մոդեռն մշակումներ է հիշեցնում.

ՕՐՓԵՈՍ – «Թափառական երգիչ եմ ես,&lt;br&gt;
Սեղան գցեք, կանչեք դուք մեզ,&lt;br&gt;
Սեղանը թող աղքատ լինի,&lt;br&gt;
Բայց անպայման՝ կարմիր գինի»8:

«Արևային նավ» [[կատակերգություն|կատակերգության]] մեջ Աշուղի խոսքը հատկանշվում է ներքին հանգավորվածությամբ, և Խանջյանը երգն ու խոսքը դիտավորյալ իրարից չի տարանջատում. «Սիրունս մի նեղանա, // Որ ձեռս հեչ ինձ չի լսում: // Սիրունս մի ճաշ սարքի, // Մատներդ հետը կուտես: // Սիրունս ոսկի ձեռ ունի, // մեռնեմ ես նրա սրտին...»9: Խանջյանի դրամաներում այսպիսի կիրառումները ծառայում են արտաքին էֆեկտ ստանալու և գործողության մեջ խաղ մտցնելու, բեմականացումը աշխուժացնելու, հանդիսատեսին զվարճացնելու միջոց:

'''Կյանքը` խաղ:''' Աբսուրդի փիլիսոփայությունը մասնավորապես ամբողջացավ դրամատուրգիայում, և ստեղծվեց աբսուրդի թատրոնը: Աբսուրդի թատրոնն իր հերթին ենթադրում է անհեթեթ իրավիճակներում հայտնված մարդու փոխհարաբերությունը կյանքի և աշխարհի հետ: Սա էլ իր հերթին ծնում է կյանք-խաղ զուգորդումը: Մարդու կյանքը վերածվում է խաղի, որի հետևանքով մարդու կողմից կյանքն անլուրջ է ընդունվում: Կյանքի անլրջությունը բազմաթիվ հարցադրումներ է առաջացնում, իսկ «աբսուրդը ծնվում է մարդկային հարցապնդման ու աշխարհի անտրամաբանական լռության բախումից»10: 

Քանի որ աբսուրդի գրականությունը ուշ թափանցեց հայ իրականություն, ինչպես շատ գրական ուղղություններ, այն ևս յուրակերպ կիրառում ունեցավ հայ մշակույթի, ի մասնավորի` դրամատուրգիայի մեջ:

'''Աբսուրդը կյանքի արտացոլումը բեմի վրա վերածեց մեծ խաղի''': Հայ թատերագիրները չստեղծեցին «զտարյուն» աբսուրդ դրամա, բայց աբսուրդի տարրերը, անշուշտ, տեղ գտան նրանց դրամատուրգիական ստեղծագործություններում:

Սա նաև մեր իրականության մեջ առկա փոփոխությունների արդյունք է: Ինչպես [[Ալբեր Կամյու|Կամյուն]] է նկատում` նախքան աբսուրդի հետ առնչվելը, այսօրվա մարդն ապրում էր իր նպատակներով, գալիք հոգսերով կամ արդարացումներով, կարևոր չէ, թե ում կամ ինչի առջև11: Ստացվում է, որ այսօր ներկան այնքան է կարևորվում, որ գալիքը կամ անցյալը մնում են ստվերում: Աբսուրդ իրավիճակում մարդու իդեալը ներկան է ու նրա սթափ հայացքի առջևից անցնող ներկա պահերի անվերջանալի շարանը: Ներկան իր հերթին ծնում է խաղը մեծ իմաստով, քանզի ներկան ևս խաղ է. անընդհատ գնում, հեռանում է, բայց միշտ հետդ է: Կյանքը նույնանում է տեղում պտտվող անիվի, կամ կարուսելի հետ: Տեղի է ունենում կյանքի և խաղի նույնացում, և մարդը, որ հայտնվել է այդ վիճակում, զրկվում է անցյալից, անտեսում ապագան և ենթարկվում է պահին` խաղի կանոններին: Արդի հայ դրամատուրգիայում այս երևույթը առկա է բազմաթիվ պիեսներում:

Գուրգեն Խանջյանի «Ճեպընթացը խավարի մեջ» պիեսում կյանք-խաղ (կարուսել) զուգորդումը արտահայտվում է ֆինալի և սկզբի նույնացմամբ, ուստի գործողությունները կրկնվում են, մարդը նույն ճանապարհը նորից նույն կերպ է անցնում: Ստեղծվում է կարուսելային վիճակ, երբ ավարտը նոր սկիզբ է, և նոր` նույնատիպ ընթացք է կանխորոշում: Նույն պտույտը վերստին կրկնվում է, որն էլ մեկ այլ նոր նույնական պտույտ է ենթադրում:

Աղասի Այվազյանի «Շնաձկան ստամոքս» պիեսում սկիզբն ու ավարտը նույնն են.

ՆԱԶԵԼԻ – Ես ոչ ոքի չեմ ճանաչում... Դուք ի՞նչ գործ ունեք այստեղ:

'''Բոլորը որոշ ժամանակ լուռ են, ասես պիտի հասունացվեր ու միաձայնվեր պատասխանը:'''

ԲՈԼՈՐԸ ՄԻԱՍԻՆ – Մենք էլ քեզ չենք ճանաչում... Դո՞ւ ինչ գործ ունես ըստեղ12:

Միակ տարբերությունը սկզբի և ավարտի միջև ֆինալի տեքստի վերջում բազմակետն է, որը պիեսի սկզբում վերջակետ էր: Այս դեպքում [[կետադրական նշան]]ը խորհրդանիշի արժեք ունի` շարունակություն, որը նախորդ նույն ընթացքն է: 

[[Հովհաննես Թեքգյոզյան]]ի «Մետաստազում» նույնատիպ ինքնասպանություններ են գործում պիեսի գործող անձինք` Արենը, Հովիկը և Գանգրահեր կինը: Թեքգյոզյանի մոտ կարուսելի գործառույթը մի փոքր այլ բովանդակություն ունի. ըստ նրա` պիեսի կարուսելը կա, իր պտույտը կատարում է, բայց կարուսել նստողներն անընդհատ փոխվում են: Կարուսելի մշտապես պտույտն է խորհրդանշում նաև Մեշոկ պապի` անընդհատ հոլ պտտեցնելը:

Կարինե Խոդիկյանի «Ինչպես կինը փախավ տնից» դրաման սկսվում է կնոջ` Նարեի` տնից փախչելով և ավարտվում տուն վերադարձով: Թե ընթացքն ինչպիսին է, կարևոր չէ, փաստն այն է, որ ելակետին նախորդող սկիզբն ու [[հանգուցալուծում]]ը նույնանում են և մի նոր տնից փախուստ ևս կնոջ կողմից, ոչ միայն հնարավոր է, այլև տրամաբանական:

Խոդիկյանի մեկ այլ` «Խաղի ժամանակը» դրամայում 1-ին Դիմակի և 2-րդ Դիմակի թղթախաղով սկսվում և վերջանում է գործողությունը: Այս պիեսը, ճիշտ է, այլ փիլիսոփայական խնդիրներ է շոշափում իր [[ենթատեքստ]]ում, քանի որ սկիզբն այլ խաղ է, ավարտն` այլ, այնուամենայնիվ, կյանքի հարատև նույն ընթացքը` միշտ ծնունդ, միշտ մահ անընդհատ կրկնությունները, մարդու հավերժ խամաճիկ` խաղարկվող լինելն են խորհրդանշում:

Կյանք-խաղ նույնացումը հանգեցրել է արդի հայ դրամատուրգիայում դերասանի՝ հանդիսատեսին դիմելու բազմաթիվ ձևերի: Դերասան-հերոսը գիտակցում է, որ ինքը բեմի վրա է և խաղում է: Սա նաև թատրոնի և կյանքի միջև ընկած սահմանագծի վերացման ձգտման արդյունք է: Բրեխտի կարծիքով` «''հանդիսատեսը պետք է մոռանա ամեն ինչի մասին և տեղափոխվի ներկայացման աշխարհ: Քանի որ նա թատրոնի երևակայական աշխարհի մասն է, տեղափոխությունը կատարվում է հանդիսատեսի վրա հիպնոսային ներգործությամբ. վերջինս էլ դերասանի պես պիտի մոռանա իր մասին և'' '''թատրոնի ու բեմի պայմանական բնույթի մասին'''» (ընդգծումը մերն է - Ա. Ա.)13: Այսօր այդ տեղափոխության ու պայմանականությունների վերացման հետևանքով անմիջական շփում է ստեղծվում դերասանի և հանդիսատեսի միջև, երբեմն էլ հանդիսականների միջից դուրս է գալիս դերասանն ու մասնակցում գործողություններին: Դերասանի՝ իր խաղի գիտակցումը մարդու՝ ամբողջ կյանքի ընթացքում դերասան լինելն է խորհրդանշում: Դերասանը դառնում է մարդ, մարդը՝ դերասան:

Թերևս այսպիսի փորձ հայ դրամատուրգիայում արվել է դեռևս 1920-ական թվականներին, երբ թատրոնին փոխարինեց [[թամաշա]]ն, և մարդիկ մասնակցում էին թատերական գործողություններին: Մեթոդն այն ժամանակ անհաջող է եղել, սակայն միտումը նույնը՝ թատրոնը հնարավորինս մերձեցնել մարդկանց և կյանքին:

Արդի դրամատուրգիայում «հեղինակների դերասանական խաղը» ևս իրողություն է: Բազմաթիվ պիեսներում հեղինակի կերպար է ստեղծվում, որոնք տարբեր մակարդակներում մասնակցում են գործողություններին: Կարինե Խոդիկյանի «Այստեղից հետո» դրամայում հերոսները` հարաբերվելով հեղինակի հետ, միջամտում են նրա աշխատանքին, ստացվում է` հեղինակը նրանց հավասար խաղում է: Սամվել Կոսյանի «Ուշացողները» անտիդրամայում հեղինակն անընդհատ մասնակցում է գործողություններին, բայց պարզվում է՝ հեղինակը ևս հեղինակ ունի: [[Ալեքսանդր Հովսեփյան]]ի «Անավարտ դրամայում» հեղինակի՝ գրել չկարողանալն է անընդհատ շոշափվում, արդյունքում ստացվում է խաղ. հեղինակի ստեղծագործություն չգրելը՝ [[գիր]] է դառնում:

[[Խուլիո Կորտասար]]ը մի առիթով նշում է. «Ինձ համար անհնարին է ապրել առանց խաղալու... Գրելն ինձ համար նշանակում է խաղալ»14: Սակայն խաղը ժամանակակից հայ գրողների կողմից հիմնականում պարզունակ ձևով է ընկալվում, այնինչ` «Խաղեր էլ կան, խաղեր էլ և խաղի իմ ընկալումը, պատկերացումն այն ամենի, ինչ ես արել եմ որպես զբաղմունք, լուրջ է և շատ խորը: Ես խաղը համարում եմ մարդ անհատականության գործունեության էական բաղադրիչը: Այնպես որ խաղն անլրջության հետ շփոթելը բացարձակապես սխալ է»15:

Այսպիսով՝ խաղը որպես գրական երկի կառուցվածքային առանձնահատկություն, առկա է արդի հայ դրամատուրգիայի զարգացման ընթացքում, սակայն հիմնականում արտահայտվում է մակերեսային տարածականությամբ, քան խորքային կառուցում-հիմնավորումներով:

*[[բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Գործողության քայքայումը. վիճակի դրամա]] 
*[[գ) Խոսք և երկխոսություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Խոսք և երկխոսություն]] 
*[[դ) Ռեմարկ, (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Ռեմարկ]] 

=== [[Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Գլուխ երրորդ. Առանձնահատուկն ու ընդհանրականը]] ===

*[[ա) Իրականություն և երևակայություն (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|ա) Իրականություն և երևակայություն]] 
*[[բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|բ) Կյանք-թատրոն հարաբերությունները]] 
*[[գ) Հերոսը (գործող անձը), (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|գ) Հերոսը (գործող անձը)]] 
*[[դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|դ) Թեմատիկ-գաղափարական հարցադրումներ]] 

*[[Եզրակացություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Եզրակացություններ]] 
*[[Ծանոթագրություններ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Ծանոթագրություններ]] 
*[[Հավելված (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Հավելված]] 
*[[Օգտագործված գրականության ցանկ (Արդի հայ դրամատուրգիան (1991-2008 թթ), Արմեն Ավանեսյան)|Օգտագործված գրականության ցանկ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա. Արփինե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7225</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15919</id>
      <timestamp>2013-07-25T05:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:A. Arpine.jpg|250px|thumb|left|]] '''Ա. Արփինե''' ([[1908]], Մարզվան - ), հայ արձակագիր:   Մանուկ հասակում ծնողների հետ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1142">[[Պատկեր:A. Arpine.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ա. Արփինե''' ([[1908]], Մարզվան - ), հայ արձակագիր: 

Մանուկ հասակում ծնողների հետ փոխադրվել է Կ. Պոլիս, որտեղ հաճախել է Օրթագյուղի Թարգմանչաց վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգյուղի աղջկանց ամերիկյան քոլեջը: 1931-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում, որտեղ իր գրական նախափորձերը, 1940-ից սկսած, լույս են տեսել «Հայենիք»-ի, «Հայ Սիրտ»-ի, «Նայիրի»-ի, «Բագին»-ի և «Միջնաբերդ» ու «Ամենուն Տարեգիրքը» պարբերականների ու տարեգրքերի մեջ: Պատմվածքների առաջին հատորը՝ «Կեանքի կատակերգութիւնը», հրատարակվել է 1967-ին, երկրորդը՝ «Եւ նաւը սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պոկուած ծառեր», 1980-ին:

[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20472</id>
      <timestamp>2014-09-27T18:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1199">[[Պատկեր:A. Arpine.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ա. Արփինե''' ([[1908]], Մարզվան - [[2003]]), հայ արձակագիր: 

Մանուկ հասակում ծնողների հետ փոխադրվել է Կ. Պոլիս, որտեղ հաճախել է Օրթագյուղի Թարգմանչաց վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգյուղի աղջկանց ամերիկյան քոլեջը: 1931-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում, որտեղ իր գրական նախափորձերը, 1940-ից սկսած, լույս են տեսել «Հայենիք»-ի, «Հայ Սիրտ»-ի, «Նայիրի»-ի, «Բագին»-ի և «Միջնաբերդ» ու «Ամենուն Տարեգիրքը» պարբերականների ու տարեգրքերի մեջ: Պատմվածքների առաջին հատորը՝ «Կեանքի կատակերգութիւնը», հրատարակվել է 1967-ին, երկրորդը՝ «Եւ նաւը սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պոկուած ծառեր», 1980-ին:

[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2003 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20475</id>
      <timestamp>2014-09-27T18:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1225">[[Պատկեր:A. Arpine.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ա. Արփինե''' (''Աբրահամյան'', [[1908]], Մարզվան - [[2003]]), հայ արձակագիր: 

Մանուկ հասակում ծնողների հետ փոխադրվել է Կ. Պոլիս, որտեղ հաճախել է Օրթագյուղի Թարգմանչաց վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգյուղի աղջկանց ամերիկյան քոլեջը: 1931-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում, որտեղ իր գրական նախափորձերը, 1940-ից սկսած, լույս են տեսել «Հայենիք»-ի, «Հայ Սիրտ»-ի, «Նայիրի»-ի, «Բագին»-ի և «Միջնաբերդ» ու «Ամենուն Տարեգիրքը» պարբերականների ու տարեգրքերի մեջ: Պատմվածքների առաջին հատորը՝ «Կեանքի կատակերգութիւնը», հրատարակվել է 1967-ին, երկրորդը՝ «Եւ նաւը սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պոկուած ծառեր», 1980-ին:

[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2003 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20543</id>
      <timestamp>2014-10-28T19:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1370">{{Անձ
|անուն = Ա. Արփինե
|պատկեր = A. Arpine.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր
|ծնված = [[1908]]
|վախճանված = [[2003]]
}}
'''Ա. Արփինե''' (''Աբրահամյան'', [[1908]], Մարզվան - [[2003]], Նյու Յորք), հայ արձակագիր: 

Մանուկ հասակում ծնողների հետ փոխադրվել է Կ. Պոլիս, որտեղ հաճախել է Օրթագյուղի Թարգմանչաց վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգյուղի աղջկանց ամերիկյան քոլեջը: 1931-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում, որտեղ իր գրական նախափորձերը, 1940-ից սկսած, լույս են տեսել «Հայենիք»-ի, «Հայ Սիրտ»-ի, «Նայիրի»-ի, «Բագին»-ի և «Միջնաբերդ» ու «Ամենուն Տարեգիրքը» պարբերականների ու տարեգրքերի մեջ: Պատմվածքների առաջին հատորը՝ «Կեանքի կատակերգութիւնը», հրատարակվել է 1967-ին, երկրորդը՝ «Եւ նաւը սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պոկուած ծառեր», 1980-ին:

[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2003 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա. Շավարշ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8623</id>
    <redirect title="Արամ Շավարշ" />
      <sha1>s8gp7k9xpcmv1jutxz7i8loamkf158l</sha1>
    <revision>
      <id>19277</id>
      <timestamp>2014-03-28T18:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Արամ Շավարշ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="45">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Արամ Շավարշ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա. Սեմա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3926</id>
    <redirect title="Գեղամ Աթմաճյան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8407</id>
      <timestamp>2012-05-08T19:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Գեղամ Աթմաճյան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="51">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Գեղամ Աթմաճյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԱԱԺՇ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6385</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14359</id>
      <timestamp>2013-03-27T15:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''ԱԱԺՇ''', '''Անգոլայի ազատագրության ժողովրդական շարժում''' (կուսակցության անվանում): Աֆրիկյան միասնակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="492">'''ԱԱԺՇ''', '''Անգոլայի ազատագրության ժողովրդական շարժում''' (կուսակցության անվանում): Աֆրիկյան միասնական կազմակերպությունը (ԱՄԿ) Անգոլայի ժողովրդի միակ ներկայացուցիչ ճանաչեց ԱԱԺՇ-ին (ՀՍՀ, 1, 386):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԱԲՍ մրցանակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8545</id>
      <sha1>nwag9iccdnvvzqztukshqz95btj8fn9</sha1>
    <revision>
      <id>19009</id>
      <timestamp>2014-02-01T20:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:ABS.jpg|200px|thumb|]] '''ԱԲՍ մրցանակ''' ([[Արկադի Ստրուգացկի|Արկադի]] և [[Բորիս Ստրուգացկի]]ների անվան մ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4897">[[Պատկեր:ABS.jpg|200px|thumb|]]
'''ԱԲՍ մրցանակ''' ([[Արկադի Ստրուգացկի|Արկադի]] և [[Բորիս Ստրուգացկի]]ների անվան միջազգային մրցանակ ֆանտաստիկ գրականության ոլորտում), միջազգային գրական ամենամյա մրցանակ, որը տրվում է հատուկ ժյուրիի որոշմամբ, [[ռուսերեն]]ով նախորդ տարի հրատարակված լավագույն գրական ֆանտաստիկայի համար: 

Մրցանակը սահմանվել է 1998-ին Պետերբուրգի «Ժամանակակից գրականության և գրքի կենտրոն»-ում, քաղաքի գրական համայնքի աջակցությամբ: Մրցանակը շնորհվում է երկու անվանակարգերում` «Լավագույն գեղարվեստական ստեղծագործություն» ([[վեպ]], [[վիպակ]], [[պատմվածք]]) և «Ֆանտաստիկայի մասին կամ ֆանտաստիկայի թեմայով լավագույն քննադատա-հրապարակախոսական ստեղծագործություն» (հոդվածը, ակնարկ, էսսե, գիրք):


== «Գեղարվեստական արձակ» անվանակարգի հաղթողները ==

1999 — Եվգենի Լուկին, «Зона справедливости» (վեպ)
2000 — Սերգեյ Սինյակին, «Монах на краю Земли» (վիպակ)
2001 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «На чужом пиру» (վեպ)
2002 — Մարիա Դյաչենկո և Դերգեյ Դյաչենկո, «Долина Совести» (վեպ)
2003 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Белый хрен в конопляном поле» (վեպ)
2004 — Դմիտրի Բիկով, «Орфография» (վեպ)
2005 — Եվգենի Լուկին, «Портрет кудесника в юности» (վեպ)
2006 — Դմիտրի Բիկով, «Эвакуатор» (վեպ)
2007 — Դմիտրի Բիկով, «ЖД» (վեպ)
2008 — Ալեքսանդր Ժիտինսկի, «Государь всея Сети» (վեպ)
2009 — Եվգենի Լուկին, «Лечиться будем» (վիպակ)
2010 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Райская машина» (վեպ)
2011 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «Се, творю» (վեպ)
2012 — Նաում Նիմ, «Господи, сделай так…» (վեպ)
2013 — Դմիտրի Բիկով, «Икс»

== «Քննադատություն և հրապարակախոսություն» անվանակարգում հաղթողները ==

1999 — Վսեվոլոդ Ռևիչ, «Перекресток утопий: судьбы фантастики на фоне судеб страны» (էսսեների շարք, հետմահու)
2000 — Կիր Բուլիչև, «Как стать фантастом» (էսսե)
2001 — Անատոլի Բրիտիկով, «Отечественная научно-фантастическая литература» (մենագրություն, հետմահու)
2002 — Անդրեյ Լազարչուկ և Պյոտր Լելիկ, «Голем хочет жить» (էսսե)
2003 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Малый бедекер по НФ» (էսսե)
2004 — Կիր Բուլիչև, «Падчерица эпохи» (ակնարկաշար, հետմահու)
2005 — Ալան Կուբետիև, «Деревянный и бронзовый Данте, или Ничего не кончилось» (էսսե)
2006 — Սվետլանա Բոնդարենկո, «Неизвестные Стругацкие», հ. 1-2 (արխիվային նյութերի մեկնաբանություններ)
2007 — Անտոն Պերվուշին, «Завоевание Марса. Марсианские хроники эпохи Великого Противостояния»
2008 — Ալեքսանդր Ետոև, «Книгоедство» (հանրագիտարան)
2009 — Եվգենի Վոյսկունսկի, «Остров в океане» (էսսե)
2010 — Նիկոլայ Ռոմանեցկի, «Тринадцать мнений о нашем пути» (հարցազրույցների ժողովածու)
2011 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Герберт Уэллс» (կենսագրություն)
2012 — Սերգեյ Պերեսլեգին «Опасная бритва Оккама»
2013 — Սվետլանա Բոնդարենկո, Վիկտոր Կուրիլսկի «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1972-1977», «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1978-1984»

[[Կատեգորիա:Գրական մրցանակներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19010</id>
      <timestamp>2014-02-01T20:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4897">[[Պատկեր:ABS.jpg|300px|thumb|]]
'''ԱԲՍ մրցանակ''' ([[Արկադի Ստրուգացկի|Արկադի]] և [[Բորիս Ստրուգացկի]]ների անվան միջազգային մրցանակ ֆանտաստիկ գրականության ոլորտում), միջազգային գրական ամենամյա մրցանակ, որը տրվում է հատուկ ժյուրիի որոշմամբ, [[ռուսերեն]]ով նախորդ տարի հրատարակված լավագույն գրական ֆանտաստիկայի համար: 

Մրցանակը սահմանվել է 1998-ին Պետերբուրգի «Ժամանակակից գրականության և գրքի կենտրոն»-ում, քաղաքի գրական համայնքի աջակցությամբ: Մրցանակը շնորհվում է երկու անվանակարգերում` «Լավագույն գեղարվեստական ստեղծագործություն» ([[վեպ]], [[վիպակ]], [[պատմվածք]]) և «Ֆանտաստիկայի մասին կամ ֆանտաստիկայի թեմայով լավագույն քննադատա-հրապարակախոսական ստեղծագործություն» (հոդվածը, ակնարկ, էսսե, գիրք):


== «Գեղարվեստական արձակ» անվանակարգի հաղթողները ==

1999 — Եվգենի Լուկին, «Зона справедливости» (վեպ)
2000 — Սերգեյ Սինյակին, «Монах на краю Земли» (վիպակ)
2001 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «На чужом пиру» (վեպ)
2002 — Մարիա Դյաչենկո և Դերգեյ Դյաչենկո, «Долина Совести» (վեպ)
2003 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Белый хрен в конопляном поле» (վեպ)
2004 — Դմիտրի Բիկով, «Орфография» (վեպ)
2005 — Եվգենի Լուկին, «Портрет кудесника в юности» (վեպ)
2006 — Դմիտրի Բիկով, «Эвакуатор» (վեպ)
2007 — Դմիտրի Բիկով, «ЖД» (վեպ)
2008 — Ալեքսանդր Ժիտինսկի, «Государь всея Сети» (վեպ)
2009 — Եվգենի Լուկին, «Лечиться будем» (վիպակ)
2010 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Райская машина» (վեպ)
2011 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «Се, творю» (վեպ)
2012 — Նաում Նիմ, «Господи, сделай так…» (վեպ)
2013 — Դմիտրի Բիկով, «Икс»

== «Քննադատություն և հրապարակախոսություն» անվանակարգում հաղթողները ==

1999 — Վսեվոլոդ Ռևիչ, «Перекресток утопий: судьбы фантастики на фоне судеб страны» (էսսեների շարք, հետմահու)
2000 — Կիր Բուլիչև, «Как стать фантастом» (էսսե)
2001 — Անատոլի Բրիտիկով, «Отечественная научно-фантастическая литература» (մենագրություն, հետմահու)
2002 — Անդրեյ Լազարչուկ և Պյոտր Լելիկ, «Голем хочет жить» (էսսե)
2003 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Малый бедекер по НФ» (էսսե)
2004 — Կիր Բուլիչև, «Падчерица эпохи» (ակնարկաշար, հետմահու)
2005 — Ալան Կուբետիև, «Деревянный и бронзовый Данте, или Ничего не кончилось» (էսսե)
2006 — Սվետլանա Բոնդարենկո, «Неизвестные Стругацкие», հ. 1-2 (արխիվային նյութերի մեկնաբանություններ)
2007 — Անտոն Պերվուշին, «Завоевание Марса. Марсианские хроники эпохи Великого Противостояния»
2008 — Ալեքսանդր Ետոև, «Книгоедство» (հանրագիտարան)
2009 — Եվգենի Վոյսկունսկի, «Остров в океане» (էսսե)
2010 — Նիկոլայ Ռոմանեցկի, «Тринадцать мнений о нашем пути» (հարցազրույցների ժողովածու)
2011 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Герберт Уэллс» (կենսագրություն)
2012 — Սերգեյ Պերեսլեգին «Опасная бритва Оккама»
2013 — Սվետլանա Բոնդարենկո, Վիկտոր Կուրիլսկի «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1972-1977», «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1978-1984»

[[Կատեգորիա:Գրական մրցանակներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19011</id>
      <timestamp>2014-02-01T20:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4927">[[Պատկեր:ABS.jpg|300px|thumb|]]
'''ԱԲՍ մրցանակ''' ([[Արկադի Ստրուգացկի|Արկադի]] և [[Բորիս Ստրուգացկի]]ների անվան միջազգային մրցանակ ֆանտաստիկ գրականության ոլորտում), միջազգային գրական ամենամյա մրցանակ, որը տրվում է հատուկ ժյուրիի որոշմամբ, [[ռուսերեն]]ով նախորդ տարի հրատարակված լավագույն գրական ֆանտաստիկայի համար: 

Մրցանակը սահմանվել է 1998-ին Պետերբուրգի «Ժամանակակից գրականության և գրքի կենտրոն»-ում, քաղաքի գրական համայնքի աջակցությամբ: Մրցանակը շնորհվում է երկու անվանակարգերում` «Լավագույն գեղարվեստական ստեղծագործություն» ([[վեպ]], [[վիպակ]], [[պատմվածք]]) և «Ֆանտաստիկայի մասին կամ ֆանտաստիկայի թեմայով լավագույն քննադատա-հրապարակախոսական ստեղծագործություն» (հոդվածը, ակնարկ, էսսե, գիրք):


== «Գեղարվեստական արձակ» անվանակարգի հաղթողները ==

*1999 — Եվգենի Լուկին, «Зона справедливости» (վեպ)
*2000 — Սերգեյ Սինյակին, «Монах на краю Земли» (վիպակ)
*2001 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «На чужом пиру» (վեպ)
*2002 — Մարիա Դյաչենկո և Դերգեյ Դյաչենկո, «Долина Совести» (վեպ)
*2003 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Белый хрен в конопляном поле» (վեպ)
*2004 — Դմիտրի Բիկով, «Орфография» (վեպ)
*2005 — Եվգենի Լուկին, «Портрет кудесника в юности» (վեպ)
*2006 — Դմիտրի Բիկով, «Эвакуатор» (վեպ)
*2007 — Դմիտրի Բիկով, «ЖД» (վեպ)
*2008 — Ալեքսանդր Ժիտինսկի, «Государь всея Сети» (վեպ)
*2009 — Եվգենի Լուկին, «Лечиться будем» (վիպակ)
*2010 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Райская машина» (վեպ)
*2011 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «Се, творю» (վեպ)
*2012 — Նաում Նիմ, «Господи, сделай так…» (վեպ)
*2013 — Դմիտրի Բիկով, «Икс»

== «Քննադատություն և հրապարակախոսություն» անվանակարգում հաղթողները ==

*1999 — Վսեվոլոդ Ռևիչ, «Перекресток утопий: судьбы фантастики на фоне судеб страны» (էսսեների շարք, հետմահու)
*2000 — Կիր Բուլիչև, «Как стать фантастом» (էսսե)
*2001 — Անատոլի Բրիտիկով, «Отечественная научно-фантастическая литература» (մենագրություն, հետմահու)
*2002 — Անդրեյ Լազարչուկ և Պյոտր Լելիկ, «Голем хочет жить» (էսսե)
*2003 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Малый бедекер по НФ» (էսսե)
*2004 — Կիր Բուլիչև, «Падчерица эпохи» (ակնարկաշար, հետմահու)
*2005 — Ալան Կուբետիև, «Деревянный и бронзовый Данте, или Ничего не кончилось» (էսսե)
*2006 — Սվետլանա Բոնդարենկո, «Неизвестные Стругацкие», հ. 1-2 (արխիվային նյութերի մեկնաբանություններ)
*2007 — Անտոն Պերվուշին, «Завоевание Марса. Марсианские хроники эпохи Великого Противостояния»
*2008 — Ալեքսանդր Ետոև, «Книгоедство» (հանրագիտարան)
*2009 — Եվգենի Վոյսկունսկի, «Остров в океане» (էսսե)
*2010 — Նիկոլայ Ռոմանեցկի, «Тринадцать мнений о нашем пути» (հարցազրույցների ժողովածու)
*2011 — Գենադի Պրաշկևիչ, «Герберт Уэллс» (կենսագրություն)
*2012 — Սերգեյ Պերեսլեգին «Опасная бритва Оккама»
*2013 — Սվետլանա Բոնդարենկո, Վիկտոր Կուրիլսկի «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1972-1977», «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1978-1984»

[[Կատեգորիա:Գրական մրցանակներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19012</id>
      <timestamp>2014-02-01T21:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5032">[[Պատկեր:ABS.jpg|300px|thumb|]]
'''ԱԲՍ մրցանակ''' ([[Արկադի Ստրուգացկի|Արկադի]] և [[Բորիս Ստրուգացկի]]ների անվան միջազգային մրցանակ ֆանտաստիկ գրականության ոլորտում), միջազգային գրական ամենամյա մրցանակ, որը տրվում է հատուկ ժյուրիի որոշմամբ, [[ռուսերեն]]ով նախորդ տարի հրատարակված լավագույն գրական ֆանտաստիկայի համար: 

Մրցանակը սահմանվել է 1998-ին Պետերբուրգի «Ժամանակակից գրականության և գրքի կենտրոն»-ում, քաղաքի գրական համայնքի աջակցությամբ: Մրցանակը շնորհվում է երկու անվանակարգերում` «Լավագույն գեղարվեստական ստեղծագործություն» ([[վեպ]], [[վիպակ]], [[պատմվածք]]) և «Ֆանտաստիկայի մասին կամ ֆանտաստիկայի թեմայով լավագույն քննադատա-հրապարակախոսական ստեղծագործություն» (հոդվածը, ակնարկ, էսսե, գիրք):


== «Գեղարվեստական արձակ» անվանակարգի հաղթողները ==

*1999 — [[Եվգենի Լուկին]], «Зона справедливости» (վեպ)
*2000 — [[Սերգեյ Սինյակին]], «Монах на краю Земли» (վիպակ)
*2001 — [[Վյաչեսլավ Ռիբակով]], «На чужом пиру» (վեպ)
*2002 — [[Մարիա Դյաչենկո]] և [[Սերգեյ Դյաչենկո]], «Долина Совести» (վեպ)
*2003 — [[Միխաիլ Ուսպենսկի]], «Белый хрен в конопляном поле» (վեպ)
*2004 — [[Դմիտրի Բիկով]], «Орфография» (վեպ)
*2005 — Եվգենի Լուկին, «Портрет кудесника в юности» (վեպ)
*2006 — Դմիտրի Բիկով, «Эвакуатор» (վեպ)
*2007 — Դմիտրի Բիկով, «ЖД» (վեպ)
*2008 — [[Ալեքսանդր Ժիտինսկի]], «Государь всея Сети» (վեպ)
*2009 — Եվգենի Լուկին, «Лечиться будем» (վիպակ)
*2010 — Միխաիլ Ուսպենսկի, «Райская машина» (վեպ)
*2011 — Վյաչեսլավ Ռիբակով, «Се, творю» (վեպ)
*2012 — [[Նաում Նիմ]], «Господи, сделай так…» (վեպ)
*2013 — Դմիտրի Բիկով, «Икс»

== «Քննադատություն և հրապարակախոսություն» անվանակարգում հաղթողները ==

*1999 — [[Վսեվոլոդ Ռևիչ]], «Перекресток утопий: судьбы фантастики на фоне судеб страны» (էսսեների շարք, հետմահու)
*2000 — [[Կիր Բուլիչև]], «Как стать фантастом» (էսսե)
*2001 — [[Անատոլի Բրիտիկով]], «Отечественная научно-фантастическая литература» (մենագրություն, հետմահու)
*2002 — [[Անդրեյ Լազարչուկ]] և [[Պյոտր Լելիկ]], «Голем хочет жить» (էսսե)
*2003 — [[Գենադի Պրաշկևիչ]], «Малый бедекер по НФ» (էսսե)
*2004 — [[Կիր Բուլիչև]], «Падчерица эпохи» (ակնարկաշար, հետմահու)
*2005 — [[Ալան Կուբետիև]], «Деревянный и бронзовый Данте, или Ничего не кончилось» (էսսե)
*2006 — [[Սվետլանա Բոնդարենկո]], «Неизвестные Стругацкие», հ. 1-2 (արխիվային նյութերի մեկնաբանություններ)
*2007 — [[Անտոն Պերվուշին]], «Завоевание Марса. Марсианские хроники эпохи Великого Противостояния»
*2008 — [[Ալեքսանդր Ետոև]], «Книгоедство» (հանրագիտարան)
*2009 — [[Եվգենի Վոյսկունսկի]], «Остров в океане» (էսսե)
*2010 — [[Նիկոլայ Ռոմանեցկի]], «Тринадцать мнений о нашем пути» (հարցազրույցների ժողովածու)
*2011 — [[Գենադի Պրաշկևիչ]], «Герберт Уэллс» (կենսագրություն)
*2012 — [[Սերգեյ Պերեսլեգին]], «Опасная бритва Оккама»
*2013 — [[Սվետլանա Բոնդարենկո]], [[Վիկտոր Կուրիլսկի]] «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1972-1977», «Стругацкие. Материалы к исследованию: письма, рабочие дневники. 1978-1984»

[[Կատեգորիա:Գրական մրցանակներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԱԳԿ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5682</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12574</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''ԱԳԿ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, [[հապավում]]'', Աշխատանքի գիտական կազմակերպում։  Արտադրողականության ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="503">'''ԱԳԿ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, [[հապավում]]'', Աշխատանքի գիտական կազմակերպում։

Արտադրողականության բարձրացման և տեխնիկական առաջընթացի կարևոր պայմաններից է ԱԳԿ-ն («Ավանգարդ» լրագիր, 1978, 16)։  

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԱՊՆ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6296</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14032</id>
      <timestamp>2013-03-12T09:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''ԱՊՆ''', [[գոյական]], անհոգնական, [[հապավում]], [[փոխառություն]], «Նորություններ» մամուլի գործակալություն:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="520">'''ԱՊՆ''', [[գոյական]], անհոգնական, [[հապավում]], [[փոխառություն]], «Նորություններ» մամուլի գործակալություն:

ԱՊՆ գործակալության հաղորդագրությունը իրենց էջերում զետեղել են արտասահմանյան շատ թերթեր (մամուլ):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա՜խ, վաթան (Վիլյամ Սարոյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5975</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13097</id>
      <timestamp>2013-01-25T16:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]] '''«Ա՜խ, վաթան»''', [[Վիլյամ Սարոյան]]ի ստեղծագործութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7201">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ա՜խ, վաթան»''', [[Վիլյամ Սարոյան]]ի ստեղծագործություններից, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ա՜խ, վաթան ==

«Ռու­բեն,- ասում եմ,- ու­զում եմ, որ ինձ մի լա­վու­թյուն անես: Պի­տի խնդ­րեմ, որ­պես­զի ինձ ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի այ­գին տա­նես, որ ան­մի­ջա­պես «Արա­րատ» գե­րեզ­մա­նա­տան ետևում է, որով­հետև խա­ղո­ղի նո­րե­լուկ տերևներն ար­դեն բա­վա­կան մե­ծա­ցել են, և դրանք քա­ղե­լու ժա­մա­նակն է, ու­զում եմ չորս-­հինգ դյու­ժին հա­վա­քել և տոլ­մա պատրաստել: Ահա­վոր քաղց եմ զգում Բիթ­լի­սի մեր ամե­նա­սի­րած կե­րա­կու­րի հան­դեպ»: Ինչ խոսք, ար­դեն պար­զել էի, որ հա­մե­նայն դեպս մի­այն Բիթ­լի­սը չէր, որ ծա­նոթ էր և սի­րում էր խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ու­տել: Հար­յուր հա­զա­րա­վոր քա­ռա­կու­սի կի­լո­մետ­րեր ան­ցիր` սկ­սած Եվ­րո­պա­յի ծայր արևել­քից դե­պի արևմուտք, մինչև Ասի­ա­յի խոր­քե­րը և դե­պի Սև ծո­վի հյու­սի­սա­յին մա­սե­րը` մինչև Դո­նի Ռոս­տով և այն­տե­ղից էլ վեր` Ուկ­րա­ի­նա, Կիև ու Խար­կով, ապա նաև հա­րավ` Հյու­սի­սա­յին Աֆ­րի­կա և դրա­նից էլ այն կողմ, և ամ­բողջ Արա­բա­կան թե­րակղ­զին, Պարս­կաս­տան ու Աֆ­ղանս­տան, այս ամ­բողջ ըն­դար­ձակ տա­րած­քում գեթ մեկ ժո­ղո­վուրդ չկա, որ չսի­րի խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քել և լցո­նել գա­ռան աղա­ցած մսով, մանր կտ­ր­տած սո­խով, խոշ­որ աղա­ցած բլ­ղու­րով, լո­լի­կով, հե­տո փափ­կաց­նել ար­գա­նա­կով և հա­մե­մել աղով ու պղ­պե­ղով: Ո՜ւխ: Այ թե հա­մեղ ու­տե­լիք է, ավան­դա­կան մա­ծունն էլ լց­նում ես կես դյու­ժին տոլ­մա­նե­րի վրա, հե­տո մի կես դյու­ժին էլ ես ավե­լաց­նում: «Որ­քան հաս­կա­նում եմ, - ասում է Ռու­բե­նը, - խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քե­լիս, սո­վո­րա­բար, ճյու­ղի կամ որ­թի վրա­յի յու­րա­քանչ­յուր եր­րորդ տերևն են պո­կում, այդ մա­սին լսե՞լ ես»: «Գի­տե՞ս ինչ, - պա­տաս­խա­նում եմ, - երևի չեմ լսել, բայց ոնց որ թե հա­յա­վա­րի չի լի­նի, եթե հար­գես ամառ­վա տո­թին ստ­վեր ու­նե­նա­լու խա­ղո­ղի ող­կույզ­նե­րի իրա­վուն­քը»: Տա­րի­ներ առաջ ան­թիվ­-ան­հա­մար խա­ղո­ղի այ­գի­նե­րում եմ եղել և տե­սել եմ, թե ինչ­պես են բո­լոր հայ­րերն ու մայ­րե­րը և նրանց որ­դի­ներն ու դուստ­րե­րը խա­ղո­ղի թարմ տերևներ հա­վա­քում: Իրա­կա­նում այդ մա­սին գրել եմ պատմ­վածք­նե­րիցս մե­կում, առա­ջին գր­քիս մեջ է: Վեր­նա­գի­րը` «Մեծ դաշ­տա­վայ­րի խա­ղո­ղի այ­գին»: Նման բա­ներն ինձ հա­մար նույն նշա­նա­կու­թյունն ու­նեն, ինչ այ­լոց հա­մար եկե­ղե­ցա­կան արա­րո­ղու­թյուն­նե­րը: Նախ պետք է ասեմ, որ չէի պատ­կե­րաց­նում, թե ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի տերևնե­րը կամ ցան­կա­ցած տե­սա­կի խա­ղո­ղի տերևնե­րը ինչ­պե՞ս կա­րե­լի էր ճաշ­ի վե­րա­ծել: Ռու­բե­նը հարց­րեց. «Ու­րեմն խա­ղո­ղի տերևով տոլ­ման մե՞նք ենք հո­րի­նել»: «Եթե, - ասա­ցի, - հա­յե­րին նկա­տի ու­նես` ոչ: Իսկ եթե բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րին նկա­տի ու­նես` այո, և կա­սեմ, թե ին­չու: Մենք աշ­խար­հի մե­ծա­գույն խո­հա­րար­ներն ենք, ինչ­պես մեր եր­կու­սի մայ­րերն ու հայ­րե­րը, քա­նի որ հա­մոզ­ված եմ, վա­ղուց նկա­տած կլի­նես, որ հորդ պատ­րաս­տած ճաշ­ե­րը նույն­քան հա­մեղ են, որ­քան մորդ եփա­ծը: Բա­ղադ­րա­տոմ­սե­րի ետևից էլ չենք ընկ­նում: Սո­վո­րում ենք այն, ինչ ու­նենք, և ամե­նա­լա­վը մենք ենք պատ­րաս­տում: Աշ­խար­հի այս հս­կա տա­րած­քում տոլ­ման կա­տա­րե­լա­պես մեր սե­փա­կա­նու­թյու­նը չէ»: Տեղ­յակ չեմ, թե հույ­նե­րը երբ են այն իրենց խո­հա­նո­ցի մեջ նե­րա­ռել, բայց ու­զում եմ հա­վա­տալ, որ Պլա­տոնն ու Սոկ­րա­տե­սը և մտ­քի ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան մյուս ռահ­վի­րա­ներն իրենց տնե­րում, իրենց ըն­կեր­նե­րի տնե­րում կամ ռես­տո­րան­նե­րում հա­ճախ են խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ըմ­բոշխ­նել: Խաղո­ղի տերևն առանձ­նա­հա­տուկ համ ու­նի, էլ չեմ խո­սում դրա լցոն­ման եղա­նա­կի մա­սին, հե­տո թա­թա­խում ես ար­գա­նա­կի մեջ, և ավե­լի հա­մեղ է դառ­նում, երբ վրան մա­ծուն ես ավե­լաց­նում, որին օտար­նե­րը յո­գուրտ են ասում: Լսե­ցի՞ր, սա է ամ­բող­ջը այդ կե­րա­կու­րի մա­սին, որ փա­փա­գում եմ կր­կին վա­յե­լել և շատ շու­տով:

Դե­պի «Արա­րատ» ուղևոր­վե­ցինք, վեց դյու­ժին խա­ղո­ղի հրաշ­ա­լի տերևներ քա­ղե­ցինք և երբ տուն հա­սանք, մեծ կաթ­սա­յով լի­քը բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րի ավան­դա­կան հա­յ­կա­կան ճաշ­ա­տե­սա­կը պատ­րաս­տե­ցի:

[[Կատեգորիա:Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործություններից]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13098</id>
      <timestamp>2013-01-25T16:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7199">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ա՜խ, վաթան»''', [[Վիլյամ Սարոյան]]ի ստեղծագործություններից, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ա՜խ, վաթան ==

«Ռու­բեն,- ասում եմ,- ու­զում եմ, որ ինձ մի լա­վու­թյուն անես: Պի­տի խնդ­րեմ, որ­պես­զի ինձ ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի այ­գին տա­նես, որ ան­մի­ջա­պես «Արա­րատ» գե­րեզ­մա­նա­տան ետևում է, որով­հետև խա­ղո­ղի նո­րե­լուկ տերևներն ար­դեն բա­վա­կան մե­ծա­ցել են, և դրանք քա­ղե­լու ժա­մա­նակն է, ու­զում եմ չորս-­հինգ դյու­ժին հա­վա­քել և տոլ­մա պատրաստել: Ահա­վոր քաղց եմ զգում Բիթ­լի­սի մեր ամե­նա­սի­րած կե­րա­կու­րի հան­դեպ»: Ինչ խոսք, ար­դեն պար­զել էի, որ հա­մե­նայն դեպս մի­այն Բիթ­լի­սը չէր, որ ծա­նոթ էր և սի­րում էր խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ու­տել: Հար­յուր հա­զա­րա­վոր քա­ռա­կու­սի կի­լո­մետ­րեր ան­ցիր` սկ­սած Եվ­րո­պա­յի ծայր արևել­քից դե­պի արևմուտք, մինչև Ասի­ա­յի խոր­քե­րը և դե­պի Սև ծո­վի հյու­սի­սա­յին մա­սե­րը` մինչև Դո­նի Ռոս­տով և այն­տե­ղից էլ վեր` Ուկ­րա­ի­նա, Կիև ու Խար­կով, ապա նաև հա­րավ` Հյու­սի­սա­յին Աֆ­րի­կա և դրա­նից էլ այն կողմ, և ամ­բողջ Արա­բա­կան թե­րակղ­զին, Պարս­կաս­տան ու Աֆ­ղանս­տան, այս ամ­բողջ ըն­դար­ձակ տա­րած­քում գեթ մեկ ժո­ղո­վուրդ չկա, որ չսի­րի խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քել և լցո­նել գա­ռան աղա­ցած մսով, մանր կտ­ր­տած սո­խով, խոշ­որ աղա­ցած բլ­ղու­րով, լո­լի­կով, հե­տո փափ­կաց­նել ար­գա­նա­կով և հա­մե­մել աղով ու պղ­պե­ղով: Ո՜ւխ: Այ թե հա­մեղ ու­տե­լիք է, ավան­դա­կան մա­ծունն էլ լց­նում ես կես դյու­ժին տոլ­մա­նե­րի վրա, հե­տո մի կես դյու­ժին էլ ես ավե­լաց­նում: «Որ­քան հաս­կա­նում եմ, - ասում է Ռու­բե­նը, - խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քե­լիս, սո­վո­րա­բար, ճյու­ղի կամ որ­թի վրա­յի յու­րա­քանչ­յուր եր­րորդ տերևն են պո­կում, այդ մա­սին լսե՞լ ես»: «Գի­տե՞ս ինչ, - պա­տաս­խա­նում եմ, - երևի չեմ լսել, բայց ոնց որ թե հա­յա­վա­րի չի լի­նի, եթե հար­գես ամառ­վա տո­թին ստ­վեր ու­նե­նա­լու խա­ղո­ղի ող­կույզ­նե­րի իրա­վուն­քը»: Տա­րի­ներ առաջ ան­թիվ­-ան­հա­մար խա­ղո­ղի այ­գի­նե­րում եմ եղել և տե­սել եմ, թե ինչ­պես են բո­լոր հայ­րերն ու մայ­րե­րը և նրանց որ­դի­ներն ու դուստ­րե­րը խա­ղո­ղի թարմ տերևներ հա­վա­քում: Իրա­կա­նում այդ մա­սին գրել եմ պատմ­վածք­նե­րիցս մե­կում, առա­ջին գր­քիս մեջ է: Վեր­նա­գի­րը` «Մեծ դաշ­տա­վայ­րի խա­ղո­ղի այ­գին»: Նման բա­ներն ինձ հա­մար նույն նշա­նա­կու­թյունն ու­նեն, ինչ այ­լոց հա­մար եկե­ղե­ցա­կան արա­րո­ղու­թյուն­նե­րը: Նախ պետք է ասեմ, որ չէի պատ­կե­րաց­նում, թե ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի տերևնե­րը կամ ցան­կա­ցած տե­սա­կի խա­ղո­ղի տերևնե­րը ինչ­պե՞ս կա­րե­լի էր ճաշ­ի վե­րա­ծել: Ռու­բե­նը հարց­րեց. «Ու­րեմն խա­ղո­ղի տերևով տոլ­ման մե՞նք ենք հո­րի­նել»: «Եթե, - ասա­ցի, - հա­յե­րին նկա­տի ու­նես` ոչ: Իսկ եթե բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րին նկա­տի ու­նես` այո, և կա­սեմ, թե ին­չու: Մենք աշ­խար­հի մե­ծա­գույն խո­հա­րար­ներն ենք, ինչ­պես մեր եր­կու­սի մայ­րերն ու հայ­րե­րը, քա­նի որ հա­մոզ­ված եմ, վա­ղուց նկա­տած կլի­նես, որ հորդ պատ­րաս­տած ճաշ­ե­րը նույն­քան հա­մեղ են, որ­քան մորդ եփա­ծը: Բա­ղադ­րա­տոմ­սե­րի ետևից էլ չենք ընկ­նում: Սո­վո­րում ենք այն, ինչ ու­նենք, և ամե­նա­լա­վը մենք ենք պատ­րաս­տում: Աշ­խար­հի այս հս­կա տա­րած­քում տոլ­ման կա­տա­րե­լա­պես մեր սե­փա­կա­նու­թյու­նը չէ»: Տեղ­յակ չեմ, թե հույ­նե­րը երբ են այն իրենց խո­հա­նո­ցի մեջ նե­րա­ռել, բայց ու­զում եմ հա­վա­տալ, որ Պլա­տոնն ու Սոկ­րա­տե­սը և մտ­քի ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան մյուս ռահ­վի­րա­ներն իրենց տնե­րում, իրենց ըն­կեր­նե­րի տնե­րում կամ ռես­տո­րան­նե­րում հա­ճախ են խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ըմ­բոշխ­նել: Խաղո­ղի տերևն առանձ­նա­հա­տուկ համ ու­նի, էլ չեմ խո­սում դրա լցոն­ման եղա­նա­կի մա­սին, հե­տո թա­թա­խում ես ար­գա­նա­կի մեջ, և ավե­լի հա­մեղ է դառ­նում, երբ վրան մա­ծուն ես ավե­լաց­նում, որին օտար­նե­րը յո­գուրտ են ասում: Լսե­ցի՞ր, սա է ամ­բող­ջը այդ կե­րա­կու­րի մա­սին, որ փա­փա­գում եմ կր­կին վա­յե­լել և շատ շու­տով:

Դե­պի «Արա­րատ» ուղևոր­վե­ցինք, վեց դյու­ժին խա­ղո­ղի հրաշ­ա­լի տերևներ քա­ղե­ցինք և երբ տուն հա­սանք, մեծ կաթ­սա­յով լի­քը բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րի ավան­դա­կան հա­յ­կա­կան ճաշ­ա­տե­սա­կը պատ­րաս­տե­ցի:

[[Կատեգորիա:Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13101</id>
      <timestamp>2013-01-25T16:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7318">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ա՜խ, վաթան»''', [[Վիլյամ Սարոյան]]ի ստեղծագործություններից, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ա՜խ, վաթան ==

«Ռու­բեն,- ասում եմ,- ու­զում եմ, որ ինձ մի լա­վու­թյուն անես: Պի­տի խնդ­րեմ, որ­պես­զի ինձ ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի այ­գին տա­նես, որ ան­մի­ջա­պես «Արա­րատ» գե­րեզ­մա­նա­տան ետևում է, որով­հետև խա­ղո­ղի նո­րե­լուկ տերևներն ար­դեն բա­վա­կան մե­ծա­ցել են, և դրանք քա­ղե­լու ժա­մա­նակն է, ու­զում եմ չորս-­հինգ դյու­ժին հա­վա­քել և տոլ­մա պատրաստել: Ահա­վոր քաղց եմ զգում Բիթ­լի­սի մեր ամե­նա­սի­րած կե­րա­կու­րի հան­դեպ»: Ինչ խոսք, ար­դեն պար­զել էի, որ հա­մե­նայն դեպս մի­այն Բիթ­լի­սը չէր, որ ծա­նոթ էր և սի­րում էր խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ու­տել: Հար­յուր հա­զա­րա­վոր քա­ռա­կու­սի կի­լո­մետ­րեր ան­ցիր` սկ­սած Եվ­րո­պա­յի ծայր արևել­քից դե­պի արևմուտք, մինչև Ասի­ա­յի խոր­քե­րը և դե­պի Սև ծո­վի հյու­սի­սա­յին մա­սե­րը` մինչև Դո­նի Ռոս­տով և այն­տե­ղից էլ վեր` Ուկ­րա­ի­նա, Կիև ու Խար­կով, ապա նաև հա­րավ` Հյու­սի­սա­յին Աֆ­րի­կա և դրա­նից էլ այն կողմ, և ամ­բողջ Արա­բա­կան թե­րակղ­զին, Պարս­կաս­տան ու Աֆ­ղանս­տան, այս ամ­բողջ ըն­դար­ձակ տա­րած­քում գեթ մեկ ժո­ղո­վուրդ չկա, որ չսի­րի խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քել և լցո­նել գա­ռան աղա­ցած մսով, մանր կտ­ր­տած սո­խով, խոշ­որ աղա­ցած բլ­ղու­րով, լո­լի­կով, հե­տո փափ­կաց­նել ար­գա­նա­կով և հա­մե­մել աղով ու պղ­պե­ղով: Ո՜ւխ: Այ թե հա­մեղ ու­տե­լիք է, ավան­դա­կան մա­ծունն էլ լց­նում ես կես դյու­ժին տոլ­մա­նե­րի վրա, հե­տո մի կես դյու­ժին էլ ես ավե­լաց­նում: «Որ­քան հաս­կա­նում եմ, - ասում է Ռու­բե­նը, - խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քե­լիս, սո­վո­րա­բար, ճյու­ղի կամ որ­թի վրա­յի յու­րա­քանչ­յուր եր­րորդ տերևն են պո­կում, այդ մա­սին լսե՞լ ես»: «Գի­տե՞ս ինչ, - պա­տաս­խա­նում եմ, - երևի չեմ լսել, բայց ոնց որ թե հա­յա­վա­րի չի լի­նի, եթե հար­գես ամառ­վա տո­թին ստ­վեր ու­նե­նա­լու խա­ղո­ղի ող­կույզ­նե­րի իրա­վուն­քը»: Տա­րի­ներ առաջ ան­թիվ­-ան­հա­մար խա­ղո­ղի այ­գի­նե­րում եմ եղել և տե­սել եմ, թե ինչ­պես են բո­լոր հայ­րերն ու մայ­րե­րը և նրանց որ­դի­ներն ու դուստ­րե­րը խա­ղո­ղի թարմ տերևներ հա­վա­քում: Իրա­կա­նում այդ մա­սին գրել եմ պատմ­վածք­նե­րիցս մե­կում, առա­ջին գր­քիս մեջ է: Վեր­նա­գի­րը` «Մեծ դաշ­տա­վայ­րի խա­ղո­ղի այ­գին»: Նման բա­ներն ինձ հա­մար նույն նշա­նա­կու­թյունն ու­նեն, ինչ այ­լոց հա­մար եկե­ղե­ցա­կան արա­րո­ղու­թյուն­նե­րը: Նախ պետք է ասեմ, որ չէի պատ­կե­րաց­նում, թե ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի տերևնե­րը կամ ցան­կա­ցած տե­սա­կի խա­ղո­ղի տերևնե­րը ինչ­պե՞ս կա­րե­լի էր ճաշ­ի վե­րա­ծել: Ռու­բե­նը հարց­րեց. «Ու­րեմն խա­ղո­ղի տերևով տոլ­ման մե՞նք ենք հո­րի­նել»: «Եթե, - ասա­ցի, - հա­յե­րին նկա­տի ու­նես` ոչ: Իսկ եթե բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րին նկա­տի ու­նես` այո, և կա­սեմ, թե ին­չու: Մենք աշ­խար­հի մե­ծա­գույն խո­հա­րար­ներն ենք, ինչ­պես մեր եր­կու­սի մայ­րերն ու հայ­րե­րը, քա­նի որ հա­մոզ­ված եմ, վա­ղուց նկա­տած կլի­նես, որ հորդ պատ­րաս­տած ճաշ­ե­րը նույն­քան հա­մեղ են, որ­քան մորդ եփա­ծը: Բա­ղադ­րա­տոմ­սե­րի ետևից էլ չենք ընկ­նում: Սո­վո­րում ենք այն, ինչ ու­նենք, և ամե­նա­լա­վը մենք ենք պատ­րաս­տում: Աշ­խար­հի այս հս­կա տա­րած­քում տոլ­ման կա­տա­րե­լա­պես մեր սե­փա­կա­նու­թյու­նը չէ»: Տեղ­յակ չեմ, թե հույ­նե­րը երբ են այն իրենց խո­հա­նո­ցի մեջ նե­րա­ռել, բայց ու­զում եմ հա­վա­տալ, որ Պլա­տոնն ու Սոկ­րա­տե­սը և մտ­քի ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան մյուս ռահ­վի­րա­ներն իրենց տնե­րում, իրենց ըն­կեր­նե­րի տնե­րում կամ ռես­տո­րան­նե­րում հա­ճախ են խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ըմ­բոշխ­նել: Խաղո­ղի տերևն առանձ­նա­հա­տուկ համ ու­նի, էլ չեմ խո­սում դրա լցոն­ման եղա­նա­կի մա­սին, հե­տո թա­թա­խում ես ար­գա­նա­կի մեջ, և ավե­լի հա­մեղ է դառ­նում, երբ վրան մա­ծուն ես ավե­լաց­նում, որին օտար­նե­րը յո­գուրտ են ասում: Լսե­ցի՞ր, սա է ամ­բող­ջը այդ կե­րա­կու­րի մա­սին, որ փա­փա­գում եմ կր­կին վա­յե­լել և շատ շու­տով:

Դե­պի «Արա­րատ» ուղևոր­վե­ցինք, վեց դյու­ժին խա­ղո­ղի հրաշ­ա­լի տերևներ քա­ղե­ցինք և երբ տուն հա­սանք, մեծ կաթ­սա­յով լի­քը բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րի ավան­դա­կան հա­յ­կա­կան ճաշ­ա­տե­սա­կը պատ­րաս­տե­ցի:

[[Անգ­լե­րե­ն]]ից թարգ­մա­նեց [[Արամ Արսենյան|ԱՐԱՄ ԱՐ­ՍԵՆ­ՅԱ­ՆԸ]]

[[Կատեգորիա:Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13107</id>
      <timestamp>2013-01-25T16:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7312">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ա՜խ, վաթան»''', [[Վիլյամ Սարոյան]]ի ստեղծագործություններից, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ա՜խ, վաթան ==

«Ռու­բեն,- ասում եմ,- ու­զում եմ, որ ինձ մի լա­վու­թյուն անես: Պի­տի խնդ­րեմ, որ­պես­զի ինձ ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի այ­գին տա­նես, որ ան­մի­ջա­պես «Արա­րատ» գե­րեզ­մա­նա­տան ետևում է, որով­հետև խա­ղո­ղի նո­րե­լուկ տերևներն ար­դեն բա­վա­կան մե­ծա­ցել են, և դրանք քա­ղե­լու ժա­մա­նակն է, ու­զում եմ չորս-­հինգ դյու­ժին հա­վա­քել և տոլ­մա պատրաստել: Ահա­վոր քաղց եմ զգում Բիթ­լի­սի մեր ամե­նա­սի­րած կե­րա­կու­րի հան­դեպ»: Ինչ խոսք, ար­դեն պար­զել էի, որ հա­մե­նայն դեպս մի­այն Բիթ­լի­սը չէր, որ ծա­նոթ էր և սի­րում էր խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ու­տել: Հար­յուր հա­զա­րա­վոր քա­ռա­կու­սի կի­լո­մետ­րեր ան­ցիր` սկ­սած Եվ­րո­պա­յի ծայր արևել­քից դե­պի արևմուտք, մինչև Ասի­ա­յի խոր­քե­րը և դե­պի Սև ծո­վի հյու­սի­սա­յին մա­սե­րը` մինչև Դո­նի Ռոս­տով և այն­տե­ղից էլ վեր` Ուկ­րա­ի­նա, Կիև ու Խար­կով, ապա նաև հա­րավ` Հյու­սի­սա­յին Աֆ­րի­կա և դրա­նից էլ այն կողմ, և ամ­բողջ Արա­բա­կան թե­րակղ­զին, Պարս­կաս­տան ու Աֆ­ղանս­տան, այս ամ­բողջ ըն­դար­ձակ տա­րած­քում գեթ մեկ ժո­ղո­վուրդ չկա, որ չսի­րի խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քել և լցո­նել գա­ռան աղա­ցած մսով, մանր կտ­ր­տած սո­խով, խոշ­որ աղա­ցած բլ­ղու­րով, լո­լի­կով, հե­տո փափ­կաց­նել ար­գա­նա­կով և հա­մե­մել աղով ու պղ­պե­ղով: Ո՜ւխ: Այ թե հա­մեղ ու­տե­լիք է, ավան­դա­կան մա­ծունն էլ լց­նում ես կես դյու­ժին տոլ­մա­նե­րի վրա, հե­տո մի կես դյու­ժին էլ ես ավե­լաց­նում: «Որ­քան հաս­կա­նում եմ, - ասում է Ռու­բե­նը, - խա­ղո­ղի տերև հա­վա­քե­լիս, սո­վո­րա­բար, ճյու­ղի կամ որ­թի վրա­յի յու­րա­քանչ­յուր եր­րորդ տերևն են պո­կում, այդ մա­սին լսե՞լ ես»: «Գի­տե՞ս ինչ, - պա­տաս­խա­նում եմ, - երևի չեմ լսել, բայց ոնց որ թե հա­յա­վա­րի չի լի­նի, եթե հար­գես ամառ­վա տո­թին ստ­վեր ու­նե­նա­լու խա­ղո­ղի ող­կույզ­նե­րի իրա­վուն­քը»: Տա­րի­ներ առաջ ան­թիվ­-ան­հա­մար խա­ղո­ղի այ­գի­նե­րում եմ եղել և տե­սել եմ, թե ինչ­պես են բո­լոր հայ­րերն ու մայ­րե­րը և նրանց որ­դի­ներն ու դուստ­րե­րը խա­ղո­ղի թարմ տերևներ հա­վա­քում: Իրա­կա­նում այդ մա­սին գրել եմ պատմ­վածք­նե­րիցս մե­կում, առա­ջին գր­քիս մեջ է: Վեր­նա­գի­րը` «Մեծ դաշ­տա­վայ­րի խա­ղո­ղի այ­գին»: Նման բա­ներն ինձ հա­մար նույն նշա­նա­կու­թյունն ու­նեն, ինչ այ­լոց հա­մար եկե­ղե­ցա­կան արա­րո­ղու­թյուն­նե­րը: Նախ պետք է ասեմ, որ չէի պատ­կե­րաց­նում, թե ան­կո­րիզ խա­ղո­ղի տերևնե­րը կամ ցան­կա­ցած տե­սա­կի խա­ղո­ղի տերևնե­րը ինչ­պե՞ս կա­րե­լի էր ճաշ­ի վե­րա­ծել: Ռու­բե­նը հարց­րեց. «Ու­րեմն խա­ղո­ղի տերևով տոլ­ման մե՞նք ենք հո­րի­նել»: «Եթե, - ասա­ցի, - հա­յե­րին նկա­տի ու­նես` ոչ: Իսկ եթե բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րին նկա­տի ու­նես` այո, և կա­սեմ, թե ին­չու: Մենք աշ­խար­հի մե­ծա­գույն խո­հա­րար­ներն ենք, ինչ­պես մեր եր­կու­սի մայ­րերն ու հայ­րե­րը, քա­նի որ հա­մոզ­ված եմ, վա­ղուց նկա­տած կլի­նես, որ հորդ պատ­րաս­տած ճաշ­ե­րը նույն­քան հա­մեղ են, որ­քան մորդ եփա­ծը: Բա­ղադ­րա­տոմ­սե­րի ետևից էլ չենք ընկ­նում: Սո­վո­րում ենք այն, ինչ ու­նենք, և ամե­նա­լա­վը մենք ենք պատ­րաս­տում: Աշ­խար­հի այս հս­կա տա­րած­քում տոլ­ման կա­տա­րե­լա­պես մեր սե­փա­կա­նու­թյու­նը չէ»: Տեղ­յակ չեմ, թե հույ­նե­րը երբ են այն իրենց խո­հա­նո­ցի մեջ նե­րա­ռել, բայց ու­զում եմ հա­վա­տալ, որ Պլա­տոնն ու Սոկ­րա­տե­սը և մտ­քի ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան մյուս ռահ­վի­րա­ներն իրենց տնե­րում, իրենց ըն­կեր­նե­րի տնե­րում կամ ռես­տո­րան­նե­րում հա­ճախ են խա­ղո­ղի տերևով տոլ­մա ըմ­բոշխ­նել: Խաղո­ղի տերևն առանձ­նա­հա­տուկ համ ու­նի, էլ չեմ խո­սում դրա լցոն­ման եղա­նա­կի մա­սին, հե­տո թա­թա­խում ես ար­գա­նա­կի մեջ, և ավե­լի հա­մեղ է դառ­նում, երբ վրան մա­ծուն ես ավե­լաց­նում, որին օտար­նե­րը յո­գուրտ են ասում: Լսե­ցի՞ր, սա է ամ­բող­ջը այդ կե­րա­կու­րի մա­սին, որ փա­փա­գում եմ կր­կին վա­յե­լել և շատ շու­տով:

Դե­պի «Արա­րատ» ուղևոր­վե­ցինք, վեց դյու­ժին խա­ղո­ղի հրաշ­ա­լի տերևներ քա­ղե­ցինք և երբ տուն հա­սանք, մեծ կաթ­սա­յով լի­քը բիթ­լիս­ցի Սա­րո­յան­նե­րի ավան­դա­կան հա­յ­կա­կան ճաշ­ա­տե­սա­կը պատ­րաս­տե­ցի:

[[Անգլերեն]]ից թարգ­մա­նեց [[Արամ Արսենյան|ԱՐԱՄ ԱՐ­ՍԵՆ­ՅԱ­ՆԸ]]

[[Կատեգորիա:Վիլյամ Սարոյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աալ, Аал, Aal (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6366</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14312</id>
      <timestamp>2013-03-26T09:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աալ, Аал, Aal''' - Լեռ: Մինորսկին նույնացնում է Լալվարից 15 կմ հարավ գտնվող [[Ագալ, Агал, Agal (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)|Ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="372">'''Աալ, Аал, Aal''' - Լեռ: Մինորսկին նույնացնում է Լալվարից 15 կմ հարավ գտնվող [[Ագալ, Агал, Agal (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)|Ագալ (Աղալ)]] լեռան հետ:

[[Կատեգորիա:Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աալար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8515</id>
      <sha1>g83kf0t4vl2joedgitud20iqohwnfql</sha1>
    <revision>
      <id>18953</id>
      <timestamp>2014-01-30T16:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աալար''', ըստ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] (1 Եզրաս 5.36), Իսրայելի իշխաններից մեկը, որը բաբելական գեր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="790">'''Աալար''', ըստ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] (1 Եզրաս 5.36), Իսրայելի իշխաններից մեկը, որը բաբելական գերությունից վերադառնալուց հետո չկարողացավ ցույց տալ ոչ իր հոր տոհմը, ոչ էլ իր սերունդը, թե ինքն իսրայելցի է: Եզրասի առաջին գրքում այն վայրը, որտեղ գտնվել է գերության մեջ, կոչվում էր Թերմալեթ (5.36), իսկ երկրորդ գրքում` Քերուբ (2.59):

== Աղբյուրներ ==
* Աստվածաշնչի հանրագիտարան, Ե., 2012, էջ 7: Կազմեց` Ֆ. Գրիգորյան:

[[Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աալե, Аале, Aale (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6658</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14722</id>
      <timestamp>2013-04-06T18:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աալե, Аале, Aale, Այալե''' - Բերդաքաղաք Հնագույն Հայաստանում` Ուրարտուում , նրա հարավային մասում, Արմարի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="920">'''Աալե, Аале, Aale, Այալե''' - Բերդաքաղաք Հնագույն Հայաստանում` Ուրարտուում , նրա հարավային մասում, Արմարիլիի երկրամասում, հիշատակված Սարգոն 2-րդի 714 թ (մ. թ. ա.) սեպագիր արձանագրություններում։ Հ. Մանանդյանը ենթադրաբար նույնացրել է այժմյան Խամուր բնակավայրից 12 կմ արևելք գտնվող Ալադեվե (Աղադեվե) գյուղի հետ: Սակայն անունների նմանությունը պատահական է՝ Աալեն գտնվում էր Հայկական Տավրոս լեռնաշղթայի հարավում, Խամուրը՝ Ալաշկերտում։

[[Կատեգորիա:Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աաղա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8520</id>
      <sha1>stk15qel8b6eb7u3xi488kufpw5ze25</sha1>
    <revision>
      <id>18963</id>
      <timestamp>2014-01-30T19:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աաղա''', ըստ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] (1 Մնացորդաց 4.5), Հուդայի սերնդից Թեկուայի հայր Ասքուրի եր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="658">'''Աաղա''', ըստ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] (1 Մնացորդաց 4.5), Հուդայի սերնդից Թեկուայի հայր Ասքուրի երկու կանանցից մեկը, որը ծնեց երեք որդիներ` Նարեթին, Ասաարին և Եթնադիին: Ինչպես Աաղան, այնպես էլ նրա որդիները Սուրբ Գրքում ոչ մի տեղ այլև չեն հիշատակվում:

== Աղբյուրներ ==
* Աստվածաշնչի հանրագիտարան, Ե., 2012, էջ 7: Կազմեց` Ֆ. Գրիգորյան:

[[Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աայրաղ, Аайраг*, Aayraγ (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6659</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14723</id>
      <timestamp>2013-04-06T18:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աայրաղ, Аайраг*, Aayraγ''' - Ավերակ գյուղ Լեռնային Ղարաբաղում, նախկին Ջրաբերդի գավառում, Վաչաղան գյուղի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="357">'''Աայրաղ, Аайраг*, Aayraγ''' - Ավերակ գյուղ Լեռնային Ղարաբաղում, նախկին Ջրաբերդի գավառում, Վաչաղան գյուղի մոտակայքում։

[[Կատեգորիա:Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աապելի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8511</id>
      <sha1>s7p56wf17q0rbryifwtvgd7a63vb5wc</sha1>
    <revision>
      <id>18944</id>
      <timestamp>2014-01-30T16:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Աապելի |պատկեր = Aapeli puupponen.jpg |զբաղմունք = Ֆինն արձակագիր, լրագրող |ծնված = [[1915]], [[հոկտեմ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1367">{{Անձ
|անուն = Աապելի
|պատկեր = Aapeli puupponen.jpg
|զբաղմունք = Ֆինն արձակագիր, լրագրող
|ծնված = [[1915]], [[հոկտեմբերի 23]]
|վախճանված = [[1967]], [[հոկտեմբերի 11]]
}}
'''Աապելի''' ([[ֆիններեն]]` ''Aapeli'', իսկական անվանումը` ''Simo Tapio Puupponen'', [[1915]], [[հոկտեմբերի 23]], Կուոպիո – [[1967]], [[հոկտեմբերի 11]], Հելսինկի), ֆինն արձակագիր, լրագրող: 

Երկար տարիներ աշխատել է որպես լրագրող: 1946-ից սկսած` հրատարակել է երկու տասնյակ գրքեր: Նրա ստեղծագործությունները բազմազան են` կարճ հեգնական պատմվածքներից մինչև պատմավեպեր, փիլիսոփայությունից մինչև մանուկների համար գրված գրքեր: 1954-ին հրատարակվել է նրա մշտական հերոսի` Վինսկի մասին առաջին գիրքը: Նրա ստեղծագործությունների հիման վրա հրատարակվել է մեկ տասնյակից ավելի ֆիլմեր: 

[[Կատեգորիա:Ֆինն արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1915 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1967 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբ (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5090</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11245</id>
      <timestamp>2012-10-10T18:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբ''' (աւ, ավ), «հրեական տոմարի 11-րդ ամիս»։  [[Փոխառություն]]` [[ասորերեն]] āb, [[եբրայերեն]]` āb: [[Հրաչյա Աճառ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">'''Աբ''' (աւ, ավ), «հրեական տոմարի 11-րդ ամիս»։

[[Փոխառություն]]` [[ասորերեն]] āb, [[եբրայերեն]]` āb: [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառհոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11246</id>
      <timestamp>2012-10-10T18:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="417">'''Աբ''' (աւ, ավ), «հրեական տոմարի 11-րդ ամիս»։

[[Փոխառություն]]` [[ասորերեն]] āb, [[եբրայերեն]]` āb: [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11249</id>
      <timestamp>2012-10-10T18:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="421">'''Աբ''' (''աւ, ավ''), «հրեական տոմարի 11-րդ ամիս»։

[[Փոխառություն]]` [[ասորերեն]] āb, [[եբրայերեն]]` āb: [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբա (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5251</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11586</id>
      <timestamp>2012-10-24T14:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Աբա''', ([[արաբերեն]]), [[գոյական]] 1. Խիտ գործված բրդե կտոր: 2. Այդ կտորից կարված տղամարտու վերնազգեստ:  2. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="425">1. '''Աբա''', ([[արաբերեն]]), [[գոյական]] 1. Խիտ գործված բրդե կտոր: 2. Այդ կտորից կարված տղամարտու վերնազգեստ:

2. '''Աբա''', [[ձայնարկություն]] Դե՜, հապա՜:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբա Նուրեդդին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8522</id>
    <redirect title="Նուրեդդին Աբա" />
      <sha1>onvmoc1k03y1a7ohm3eqn2i8ep12dqb</sha1>
    <revision>
      <id>18966</id>
      <timestamp>2014-01-30T21:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Աբա Նուրեդդին |պատկեր = Nouraba.jpg |զբաղմունք = Ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ |ծ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3926">{{Անձ
|անուն = Աբա Նուրեդդին
|պատկեր = Nouraba.jpg
|զբաղմունք = Ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1921]], [[փետրվարի 16]]
|վախճանված = [[1996]], [[սեպտեմբերի 19]]
}}
'''Աբա Նուրեդդին''' ([[1921]], [[փետրվարի 16]], Սետիֆ, Ալժիր – [[1996]], [[սեպտեմբերի 19]], Փարիզ), ալժիրցի բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ:
 
Հեղինակ է բազմաթիվ [[պիես]]ների ու [[բանաստեղծություն]]ների` մեծամասամբ քաղաքականացված: Նրա թեմաներն են Ալժիրի ազատագրման համար պայքարը, անկախության հաղթանակից հետո ի հայտ եկած կոռուպցիան, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, ֆրանսիական գաղութատիրական քաղաքականությունը և Մերձավոր Արևելքի հակամարտությունները: 

«Նորաթուխ երկրի կորուսյալ երգը» (1978) ինքնակենսագրականում գրում է, որ իր մանկությունը երջանիկ ժամանակաշրջան չի եղել: Սովորել է Ալժիրի համալսարանում, որտեղ էլ սկսել է գրել: 1941-ին լույս է ընծայել բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն`  «Սիրո մայրամուտ»: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո եղել է այն լրագրողներից, որոնք լուսաբանել են Նյուրնբերգյան գործընթացը: 1947-ին աշխատակցել է Présence Africaine ամսագրին: Կյանքի մեծ մասն անց է կացել Ֆրանսիայում: [[Բանաստեղծական ժողովածու]]ներից ավելի շատ հայտնի են «Գազել վաղ առավոտյան» (1978) և «Գազել կեսգիշերից հետո» (1979) ժողովածուները: Նրա պիեսները հաճախ են բեմադրվել Ֆրանսիայում, այդ թվում ֆրանսիական ռադիոյում, սակայն` հազվադեպ Ալժիրում: «Թել-Զաատարի գիշերային լռությունը» (1981) պիեսը նվիրված է արաբաիսրայելական հակամարտությանը, «Մարկոյի ավետումը» (1983)` 1957-ի Ալժիրի համար ճակատամարտին: Նրա ստեղծագոծություններն ամենամեծ ճանաչմանը հասել են 1970-ից մինչ 1980-ականների սկզբին: 1970-ականների վերջին գրողը կարճ ժամանակով վերադարձավ հայրենիք, աշխատելով մշակույթի նախարարությունում, սակայն, շատ արագ հիասթափվելով տեղական քաղաքականությունից, վերադարձավ Ֆրանսիա: Նրա [[պատմվածք]]ները, ստեղծված «[[Հազար ու մեկ գիշեր]]ի» ավանդույթով, ամփոփված են «Արաբական գիշերներ» ժողովածուում, որտեղ հաճախ օգտագործված է քաղաքական [[այլաբանություն]]: Մանկական մի քանի գրքերի հեղինակ է:

[[Կատեգորիա:1921 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ալժիրցի բանաստեղծներ]] 
[[Կատեգորիա:Ալժիրցի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ալժիրցի դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ]] 
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18977</id>
      <timestamp>2014-01-30T22:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Նուրեդդին Աբա]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="49">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Նուրեդդին Աբա]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբա-Ազատագործական (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2766</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5587</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33524">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի Աբա [[բառ]]ից մինչև Ազատագործական բառն ընկած հատվածը:

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլու¬թյուն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խո¬տորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսա¬ծնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանա¬վարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռա¬ցում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Արխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկա¬մարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդու¬թյուն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծա¬նական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլան¬ման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերա¬ցապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկու¬թյուն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռա¬զուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակա¬յություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալու¬թյուն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն ար¬շավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակա¬մարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչո¬ղություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տա¬րածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հո¬ղամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկեն¬սաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ադրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհա¬մալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;                                       ՝
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմա¬րում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպ¬ներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնա¬կանություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժու¬թյուն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիա¬ճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչու¬թյուն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովա¬կալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համ¬հարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագի¬տական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբա¬նություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխա¬նիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աե¬րոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ադատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5588</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33540">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի '''Աբա''' [[բառ]]ից մինչև '''Ազատագործական''' բառն ընկած հատվածը:

== Աբա-Ազատագործական ==

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլու¬թյուն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խո¬տորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսա¬ծնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանա¬վարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռա¬ցում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Աբխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկա¬մարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդու¬թյուն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծա¬նական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլան¬ման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերա¬ցապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկու¬թյուն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռա¬զուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակա¬յություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալու¬թյուն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն ար¬շավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակա¬մարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչո¬ղություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տա¬րածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հո¬ղամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկեն¬սաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ադրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհա¬մալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;    
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմա¬րում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպ¬ներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնա¬կանություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժու¬թյուն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիա¬ճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչու¬թյուն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովա¬կալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համ¬հարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագի¬տական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբա¬նություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխա¬նիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աե¬րոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ադատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5589</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աբա-Ազատագործական */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33476">Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի '''Աբա''' [[բառ]]ից մինչև '''Ազատագործական''' բառն ընկած հատվածը:

== Աբա-Ազատագործական ==

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլություն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խոտորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսածնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանավարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռացում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Աբխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկամարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդություն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլանման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերացապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկություն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռազուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակայություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալություն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն արշավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակամարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչողություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տարածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հողամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկենսաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ադրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհամալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;    
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմարում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնականություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժություն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիաճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչություն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովակալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համհարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագիտական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբա¬նություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխանիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աերոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ադատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5594</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33557">[[Պատկեր:Uxxagrakan, uxxaxosakan terminabanakan bararan.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի '''Աբա''' [[բառ]]ից մինչև '''Ազատագործական''' բառն ընկած հատվածը:

== Աբա-Ազատագործական ==

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլություն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խոտորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսածնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանավարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռացում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Աբխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկամարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդություն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլանման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերացապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկություն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռազուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակայություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալություն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն արշավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակամարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչողություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տարածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հողամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկենսաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ադրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհամալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;    
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմարում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնականություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժություն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիաճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչություն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովակալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համհարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագիտական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբա¬նություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխանիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աերոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ադատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5595</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33557">[[Պատկեր:Uxxagrakan, uxxaxosakan terminabanakan bararan.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի '''Աբա''' [[բառ]]ից մինչև '''Ազատագործական''' բառն ընկած հատվածը:

== Աբա-Ազատագործական ==

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլություն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խոտորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսածնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանավարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռացում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Աբխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկամարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդություն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլանման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերացապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկություն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռազուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակայություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալություն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն արշավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակամարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչողություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տարածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հողամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկենսաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհամալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;    
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմարում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնականություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժություն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիաճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչություն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովակալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համհարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագիտական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբա¬նություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխանիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աերոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ազատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5596</id>
      <timestamp>2011-09-21T15:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="33555">[[Պատկեր:Uxxagrakan, uxxaxosakan terminabanakan bararan.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև բերվում է [[1973]]-ին տպագրված լեզվաբան [[Հովհաննես Բարսեղյան]]ի կազմած [[Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան (Հովհաննես Բարսեղյան, 1973)|«Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական տերմինաբանական բառարան»]]-ի '''Աբա''' [[բառ]]ից մինչև '''Ազատագործական''' բառն ընկած հատվածը:

== Աբա-Ազատագործական ==

Աբա,  -յի&lt;br&gt;
Աբազիա \–զյա\, -յի (բժշկ.) անքայլություն&lt;br&gt;
Աբազինական, ա. լեզուներ&lt;br&gt;
Աբազիներեն&lt;br&gt;
1.   Աբակ (պատմ.) հաշվետախտակ&lt;br&gt; 
2.   Աբակ (ճարտ.) վերնախարիսխ&lt;br&gt; 
Աբակա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբանդոն (ծով.) զիջանք &lt;br&gt;
Աբասանոց (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբասի, -սու (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբարբի, -բու (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբարբիոն   /-բյոն/&lt;br&gt;
Աբաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.)  առանցքահեռ&lt;br&gt;
Աբբա,   –յի   (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբահայր,  -հոր, -հայրեր (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբահայրություն, -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբբայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբայուհի, -հու (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբբաս (եկեղ.) աբբա&lt;br&gt;
Աբբասուհի,  –հու  (եկեղ.) աբբայուհի&lt;br&gt;
Աբեթ  (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթաման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթանման (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեթասունկ,  -սնկի,  -սնկեր (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբեթարան (հնց.)  &lt;br&gt;                                 .
Աբեթենի, -նու  (բսբ.) աբեթասունկ &lt;br&gt;
Աբելյան (մաթ.) ա. խումբ &lt;br&gt;
Աբեղա,  -յի (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղաթող (եկեղ.) &lt;br&gt; 
Աբեղախոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաձագ  \–ձաք\  (կենդբ.) &lt;br&gt;
Աբեղաճաշ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայական (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակենցաղ (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայակերպ (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայակրոց   (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղայանման (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայարան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղայություն,  -թյան (եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղանոց (հնց.) &lt;br&gt;
Աբեղացու,  -ի  (–ցվի) (խսկց., եկեղ.) &lt;br&gt;
Աբեղուկ (կենդբ.)  աբեղաձագ&lt;br&gt;
Աբերացիա (-ցյա), -յի (ֆիզ., մաթ.) խոտորում, շեղում, լուսախոտորում, լուսաշեղում&lt;br&gt;
Աբիկ (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբիոգենեզ  /աբյո–/ (գիտ.) անկենսածնություն&lt;br&gt;
Աբիտուրիենտ  /-րյենտ/  (պշտ.) շրջանավարտ, ընթացավարտ, դիմորդ &lt;br&gt;
Աբլաուտ (լեզվբ.)  ձայնդարձ&lt;br&gt;
Աբլեֆարիա /–րյա/, -յի (բժշկ.) անկոպություն&lt;br&gt;
Աբլյացիա   \–ցյա\, –յի  1) (բժշկ.) հեռացում, բացահատում. 2)  (երկրբ.) ապարաքայքայում&lt;br&gt;
Աբլումովականություն, –թյան (գրկն.) &lt;br&gt;
Աբխազ \–փխ–\&lt;br&gt;
Աբխազագետ,  -ի.  -ներ&lt;br&gt;
Աբխազագիտություն, -թյան&lt;br&gt; 
Աբխազական&lt;br&gt; 
Աբխազահայ, –եր &lt;br&gt;
Աբխազացի, –ցու &lt;br&gt;
Աբխազերեն&lt;br&gt;
Աբխազուհի,  -ուհու&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիզմ /-ցյոն–/ (պատմ.) ստրկամարտություն&lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստ (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբոլիցիոնիստական (պատմ.) &lt;br&gt;
Աբնեմենտ, բաժանորդագիր, բաժանորդաթուղթ &lt;br&gt;
Աբոնեմենտային, բաժանորդագրական &lt;br&gt;
Աբոնենտ, բաժանորդ&lt;br&gt;
Աբոնենտական, բաժանորդական&lt;br&gt;
Աբոնենտային, բաժանորդային&lt;br&gt;
Աբոնենտավճար, բաժանորդավճար &lt;br&gt;
Աբոնենտավճարային,  բաժանորդավճարային &lt;br&gt;
Աբոնենտություն,  -թյան,  բաժանորդություն&lt;br&gt; 
Աբոնենտուհի,  -ուհու, բաժանորդուհի &lt;br&gt;
Աբորդաժ, 1) (ռազմ.) նավաճանկում. 2)  (երկթղ.) բախում &lt;br&gt;
Աբորդաժային (ռազմ., երկթղ.) նավաճանկման, բախման &lt;br&gt;
Աբորիգեն (քղք.) բնիկ, անդրածին &lt;br&gt;
Աբորտ (բժշկ.) վիժում, վիժեցում, անցուցք&lt;br&gt;
Աբորտարի, –ի (բժշկ.) վիժարան, վիժասենյակ &lt;br&gt;
Աբսենտեիզմ (քղք.) տարակացություն &lt;br&gt;
Աբսենտեիստ (քղք.) տարակաց &lt;br&gt;
Աբսիդ  (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսիդա,  –յի &lt;br&gt;
Աբսինդ (ճարտ.) &lt;br&gt;
Աբսինթ 1) (բսբ.) օշինդր. 2) օշինդրօղի &lt;br&gt;
Աբսինթիզմ (բժշկ.) օշինդրադարություն &lt;br&gt;
Աբսոլյուտ (փիլ., մաթ.) բացարձակ, անսահմանափակ&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիզմ (քղք.) միահեծանություն, բացարձակապետություն&lt;br&gt; 
Աբսոլյուտիստ (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսոլյուտիստական (քղք.) միահեծանական &lt;br&gt;
Աբսորբենտ (ֆիզ., քիմ.) կլանող&lt;br&gt;
Աբսորբեր (քիմ.)  կլանիչ&lt;br&gt;
Աբսորբցիա \–ցյա\,  -յի (քիմ.) կլանում&lt;br&gt;
Աբսորբցիոմետր  /-ցյո/ (քիմ. ֆիզ.) կլանաչափ&lt;br&gt;
Աբսորբցիոն \–ցյոն\ (քիմ, ֆիզ.) կլանման&lt;br&gt;
Աբստրակտ (փիլ.) վերացական&lt;br&gt;
Աբստրակտիվիզմ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստ (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտիվիստական (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակտություն,  -թյան (փիլ., արվ) վերացականություն&lt;br&gt;
Աբստրակցիա  /–ցյա/, -յի (փիլ.)  վերացարկություն, վերացարկում, վերացություն&lt;br&gt; Աբստրակցիոն (–ցյոն) (արվ.) &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիզմ \–ցյոն\ (արվ.) վերացապաշտություն &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստ (արվ.) վերացապաշտ &lt;br&gt;
Աբստրակցիոնիստական (արվ.) վերացապաշտական &lt;br&gt;
Աբստրահել,  –վել (փիլ.) վերացարկել &lt;br&gt;
Աբստրահում,   –հման (փիլ.) վերացար¬կում &lt;br&gt;
Աբսցես (բժշկ.) թարախապալար &lt;br&gt;
Աբսցիս (ա), –յի (մաթ.)  հատոն &lt;br&gt;
Աբսուրդ  (փիլ.) 1) անհեթեթություն. 2) անհեթեթ &lt;br&gt;
Աբրա, –յի (հնց.) տարա &lt;br&gt;
Աբրազիա  \–զյա\, -յի 1) (բժշկ.) քերում. 2) (երկրբ.) ափաքայքայում &lt;br&gt;
Աբրակադաբրա, -յի (քղք.) անմտություն &lt;br&gt;
Աբրեկ (պատմ.) լեռնեցի  (ապստամբ) &lt;br&gt;
Աբրեշում,  –ի (բրբ.) մետաքս &lt;br&gt;
Աբրեշումեղեն (բրբ.)    &lt;br&gt;
Աբրեշումե (բրբ.) &lt;br&gt;
Աբցուգ (հնց.) զույգ խաղաթուղթ &lt;br&gt;
Աբուլիա \–լյա\,  –յի (բժշկ.) կամազրկություն, թուլակամություն &lt;br&gt;
Աբուռ (բրբ.) ամոթ &lt;br&gt;
Ագաթ  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագաթե  (գրք.) &lt;br&gt;
Ագաթյա (գրք.) &lt;br&gt;
Ագալմատոլիա (տեխ.) փխրունաքար &lt;br&gt;
Ագահ&lt;br&gt;
Ագահաբար &lt;br&gt;
Ագահ-ագահ&lt;br&gt; 
Ագահակամ &lt;br&gt;
Ագահակամորեն &lt;br&gt;
Ագահակամություն, –թյան &lt;br&gt;
Ագահակամք &lt;br&gt;
Ագահական &lt;br&gt;
Ագահամիտ  &lt;br&gt;   
Ագահամտորեն &lt;br&gt;
Ագահամտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագահանալ &lt;br&gt;
Ագահասիրտ&lt;br&gt;
Ագահասրտորեն&lt;br&gt;
Ագահասրտության,  -թյան&lt;br&gt;
Ագահատենչ&lt;br&gt;
Ագահատենչորեն&lt;br&gt;
Ագահատենչություն, -թյան&lt;br&gt;
Ագահել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագահորեն&lt;br&gt;
Ագահություն, –թյան&lt;br&gt;
Ագամոգոնիա  /-նյա/,  –յի (կենսբ.) անսեռաբազմացում&lt;br&gt; 
1. Ագանել (հնց.)  հագնել&lt;br&gt;     
2. Ագանել (հնց.) գիշերել&lt;br&gt; 
Ագանելիք (հնց.) &lt;br&gt;
Ագավա, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագավային (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագատ (հնց.) պոչատ &lt;br&gt;
Ագար (տեխ.,  մանրէաբ.) &lt;br&gt;
Ագար-ագար &lt;br&gt;
Ագարակ&lt;br&gt;
Ագարակաբաշխ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբաշխություն, -թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագարակաբնակ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակիչ &lt;br&gt;
Ագարակաբնակչություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակագետ, -ի, -ներ &lt;br&gt;
Ագարակագիտական&lt;br&gt;
Ագարակագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագարակային &lt;br&gt;
Ագարակապան &lt;br&gt;
Ագարակապետ, -պետեր &lt;br&gt;
Ագարակատեղ,  -ղեր &lt;br&gt;
Ագարակատեր,  –տիրոջ, -տերեր &lt;br&gt;
Ագարակատիրուհի, -ուհու &lt;br&gt;
Ագարակատուն, -տան, -տներ &lt;br&gt;
Ագարային &lt;br&gt;
Ագարիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագդակ (թխվածք) &lt;br&gt;
Ագեզարկ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ագեկալ &lt;br&gt;
Ագեհատ&lt;br&gt;
Ագեհատել, -տվել &lt;br&gt;
Ագենեզիա  /զյա/,  -յի (բժշկ.)  թերաճ, ամլություն&lt;br&gt;
Ագենիտալիզմ (բժշկ.) անսեռություն, սեռաթերաճ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստ (բժշկ.) անսեռ, սեռազուրկ&lt;br&gt;
Ագենիտալիստական (բժշկ.) անսեռական&lt;br&gt;
Ագենտ, 1) (քղք.) գործակալ, հետախույզ, լրտես. 2) (բժշկ., քիմ.) ազդակ, գործոն&lt;br&gt;
Ագենտալիզմ (բժշկ.) թերաճ, բացակայություն (սեռական օրգանների) &lt;br&gt;
Ագենտային (բժշկ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ագենտանման&lt;br&gt;
Ագենտուրա,  -յի . (քղք.) գործակալություն, հետախուզություն, լրտեսություն&lt;br&gt;
Ագենտուրային (քղք.) գործակալական, հետախուզական, լրտեսական &lt;br&gt;
Ագեվազ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագևոր \ագի–ավոր\ &lt;br&gt;
Ագետակ &lt;br&gt;
Ագեփոկ &lt;br&gt;
Ագի, ագու &lt;br&gt;
Ագիտավտո, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն ավտոմեքենա) &lt;br&gt;
Ագիտատոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորություն, -թյան  (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտատորուհի, -ուհու (քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտարշավ (հպվ.) (ագիտացիոն արշավ) &lt;br&gt;
Ագիտացիա \–ցյա\, -յի (քղք.) &lt;br&gt;  
Ագիտացիոն \–ցյոն\ (քղք.) &lt;br&gt; 
Ագիտբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն բրիդագա) &lt;br&gt;
Ագիտգնացք (հպվ.) (ագիտացիոն գնացք) &lt;br&gt;
Ագիտթռիչք (հպվ.) (ագիտացիոն թռիչք) &lt;br&gt;
Ագիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական &lt;br&gt;
Ագիտկա, –յի (նոր., քղք.) &lt;br&gt;
Ագիտկամպանիա \–նյա\, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն կամպանիա) &lt;br&gt;
Ագիտկայան (հպվ.) (ագիտացիոն կայան) &lt;br&gt;
Ագիտկետ (հպվ.) (ագիտացիոն կետ) &lt;br&gt;
Ագիտկոլեկտիվ  (հպվ.) (ագիտացիոն կոլեկտիվ) &lt;br&gt;
Ագիտհրապարակ (հպվ.) (ագիտացիոն հրապարակ) &lt;br&gt;
Ագիտմասսայական (հպվ.) (ագիտացիոն մասսայական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպ (հպվ., հնց.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբաժին (հպվ., հնց.) (ագիտացիայի-պրոպագանդայի բաժին) &lt;br&gt;
Ագիտպրոպբրիգադա, -յի (հպվ.) (ագիտացիոն պրոպագանդիստական բրիգադա) &lt;br&gt; Ագիտպունկտ (հպվ.) (ագիտացիոն պունկտ) &lt;br&gt;
Ագիտվագոն (հպվ.) (ագիտացիոն վագոն) &lt;br&gt;
Ագլյուտինացիա \–ցյա\, -յի,  1) (լեզվբ.) կցականություն, կցում. 2) (բժշկ.) կպչում, զանգվածում&lt;br&gt;
Ագլյուտինացում, -ցման&lt;br&gt;
Ագլյուտինիններ, հոգն., (բժշկ.) հակամարմիններ&lt;br&gt;
Ագլոմերատ, 1) (հնք.) շեղջաքար 2) (բժշկ.) կույտ&lt;br&gt;
Ագլոմերացիա \–ցյա\, -յի, 1) (հնք.) հանքամիաձուլում. 2) (բժշկ.) կուտակում &lt;br&gt;
Ագլոմերացիային (մետղգ.) շեղջաքա¬րային&lt;br&gt;      
Ագլոմերացիոն /-ցյոն/&lt;br&gt;
Ագլոմերացնել,  –ցվել (հնք.) &lt;br&gt;
Ագլոմերացում,  -ցման  (հնք.) &lt;br&gt;
Ագմոլոգիա  /-գյա/, –յի (գիտ.) &lt;br&gt;
Ագնատային (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնատներ, հոգն. (պատմ.) &lt;br&gt;
Ագնի, -նու (դից.) &lt;br&gt;
Ագնոզիա /-զյա/, –յի (բժշկ.) անճանաչողություն &lt;br&gt;
Ագնոստիկ (փիլ.) անիմացական &lt;br&gt; 
Ագնոստիկական (փիլ.) անճանաչական, անիմացական &lt;br&gt;
Ագնոստիցիզմ (փիլ.) անճանաչողականություն, անիմացականություն &lt;br&gt;
Ագողք (հնց.) հոգեհաց &lt;br&gt;
Ագորա, –յի (ճարտ.) հրապարակ &lt;br&gt;
Ագորաֆոբիա  /-ֆոբյա/, –յի (բժշկ.) տարածավախություն &lt;br&gt;
Ագռավ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաբաժին &lt;br&gt;
Ագռավաերամ /-յէր-/ &lt;br&gt;
Ագռավազգի (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաթութ, –թթի, -թթեր (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավաթուր, –թրի, –թրեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավախաղող (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավածաղիկ, –ծաղկի, ծաղիկներ (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ագռավակերպ &lt;br&gt;
Ագռավակն (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավակտուց, -կտցի, կտուցներ &lt;br&gt;
Ագռավաձագ  /-ձաք/ &lt;br&gt;
Ագռավաճուտ, –ճտի, –ճտեր &lt;br&gt;
Ագռավամայր, –մոր, մայրեր (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ագռավամարդուկ \–թուկ\ (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագռավային &lt;br&gt;
Ագռավանման&lt;br&gt;
Ագռավափուշ, -փշի, –փշեր (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագռավաքար &lt;br&gt; 
Ագռավիկ &lt;br&gt;
Ագռավուկ,  –ուկի &lt;br&gt;
Ագռմեջ  /ագըռմէչ/ (հնց.) աճուկ &lt;br&gt;
Ագրամատիզմ (բժշկ.) անքերականություն &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտ (բժշկ.) անհատիկավոր (բջիջ) &lt;br&gt;
Ագրանուլոցիտոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ագրավացիա   \–ցյա\, –յի (բժշկ.) ծանրացում &lt;br&gt;
Ագրար (մսնգ.) հողատեր &lt;br&gt;
Ագրարագետ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարագիտություն, –թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարահումքային (գրք.) &lt;br&gt;
Ագրարային&lt;br&gt;
Ագրարներ,  հոգն. (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրարնիկ (քղք.) ագրարագետ&lt;br&gt;
Ագրաֆ   (շքեղ ճարմանդ) &lt;br&gt;
Ագրաֆիա /-ֆյա/, –յի, (բժշկ.) անգրություն, անգրելունակություն &lt;br&gt;
Ագրեգատ, 1) (տեխ.)  միացք. 2)  (մաթ.) բազմություն&lt;br&gt;
Ագրեգատային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինական (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատաշինություն,  –թյան (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատապան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավար (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատավարություն, –թյան (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացնել, -ցվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգատացում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեգացիա  /–ցյա/,  –յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագրեման  (քղք., դվնգ.) &lt;br&gt;
Ագրեսիա \–սյա\, –յի (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվ (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսիվություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսոր (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորական (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրեսորանման&lt;br&gt;
Ագրեսորություն, -թյան (քղք.) &lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրա, –յի (գյուղտնտ.) հողամշակույթ&lt;br&gt;
Ագրիկուլտուրային (գյուղտնտ.) հողամշակութային&lt;br&gt;
Ագրխոտ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրխոտակ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ագրոանտառամելիորացիա  /-մելյորացյա/, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբազավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգ,  \–բ(ի)յո-\ ագրոկենսաբան &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիա \–գյա\,  –յի,  ագրոկենսաբանություն &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիական, ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոբիոլոգիգմ (գիտ.) ագրոկենսաբանականություն&lt;br&gt;
Ագրոդասընթաց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդասընթագային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդասընթացավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոդպրոց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոդպրոցային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոզոոտեխնիկա, -յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոժամկետային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոլոգիա /–գյա/,  –յի  (գիտ.)   հողախոսություն&lt;br&gt; 
Ագրոխմբակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոխմբակավար (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկանոն (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբան, -ներ &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանական &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանականություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկենսաբանություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքս (գյուղտնտ.) ագրոհամալիր &lt;br&gt;
Ագրոկոմպլեքսային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոկուրս (գյուղտնտ.) ագրոդասընթաց &lt;br&gt;
Ագրոկուրսային (գյուղտնտ.) ագրոդասընթացային&lt;br&gt; 
Ագրոհամալիր (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոհողագետ,  –ի, -ներ&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտական&lt;br&gt; 
Ագրոհողագիտություն, -թյան &lt;br&gt;
Ագրոմաքսիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորատիվ \–լյոր–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմելիորացիա  /-ցյա/,  –յի (գյուղտնտ.) ագրոհողաբարելավում&lt;br&gt;
Ագրոմետեորոլոգիա  \–գյա\, –յի (գյուղտնտ.) ագրոօդերևութաբանություն&lt;br&gt;
Ագրոմինիմում, -ումի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոմիջոցառում,  –ռման (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոնոմ, գյուղատնտես&lt;br&gt; 
Ագրոնոմիա  /-մյա/, –յի,  գյուղատնտեսություն &lt;br&gt;
Ագրոնոմիական \–մյական\, գյուզատնտեսական&lt;br&gt; 
Ագրոշրջան  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոշրջանային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոպրոպագանդիստական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկ  (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկա, –յի (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեխնիկական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամաս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոտեղամասային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt; 
Ագրոցանց (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաք (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակիչ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաբնակչություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքային (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշեն ( գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինական (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքաղաքաշինություն,  -թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոքիմիա /-մյա/, –յի&lt;br&gt;
Ագրոքիմիական&lt;br&gt;
Ագրոքիմիկոս&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկա,  –յի&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկական&lt;br&gt;
Ագրոֆիզիկոս&lt;br&gt;
Ագրոօդերևութաբանական \–օթ–\ (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագրոօդերևութարանություն, –թյան (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Ագուգա, -յի (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուլ, –ներ   &lt;br&gt;    
Ագուլական &lt;br&gt;
Ագուլերեն (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ագույց&lt;br&gt;
1.  Ագուռ (բրբ.) բուռ, ափ &lt;br&gt;
2.  Ագուռ (հնց.) աղյուս &lt;br&gt;
Ագուստ (ռազմ.) &lt;br&gt;
Ագուրին (բժշկ.) &lt;br&gt;  
Ագուցահան (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցահանիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցահանում, -նման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցային (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցանել,  -նվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցաշար (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարող (մսնգ.) &lt;br&gt;
Ագուցաշարում, -րման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատել, -տվել (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցապատիչ, –տչի(–ի) (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցապատում, -տման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդա, -յի (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդել, –դվել (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցառանդում, -դման (տեխ.) &lt;br&gt; 
Ագուցավոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցարան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարար (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցարարության, -թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցել, -ցվել (հնց.) &lt;br&gt;
Ագուցիկ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցիչ (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցորմ (տեխ.) &lt;br&gt;          
Ագուցվածք (տեխ.) &lt;br&gt;
Ագուցում,  –ցման (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադադա, –յի (երկրչ.) շարժաքանոն&lt;br&gt;
Ադաթ (խսկց.) &lt;br&gt;
Ադալին    (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադալինային (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադամալույս, -եր&lt;br&gt;
Ադամադող&lt;br&gt;
Ադամադոդոշ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամազգեստ&lt;br&gt;
Ադամաթիթեռ (կենդբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզենի, -նու (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթզեր, հոգն. (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադամաթուզ, -թզի, –թզեր &lt;br&gt;
Ադամալույս, -լույսի &lt;br&gt;
Ադամալուսին, -լուսնի &lt;br&gt;
1. Ադամախնձոր (բսբ.) &lt;br&gt;
2. Ադամախնձոր (կզմխս.) &lt;br&gt;
Ադամախոս (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամական &lt;br&gt;
Ադամածին&lt;br&gt;
Ադամածնություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամամերկ &lt;br&gt;
Ադամամթնիկ&lt;br&gt;
Ադամամութ, -մթի, -մութի &lt;br&gt;
Ադամային &lt;br&gt;
Ադամանդ &lt;br&gt;
Ադամանդաբեր &lt;br&gt;
Ադամանդագործ, –ներ &lt;br&gt;
Ադամանդագործություն,  -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդազարդ &lt;br&gt;
Ադամանդական &lt;br&gt;
Ադամանդակապ&lt;br&gt;
Ադամանդակերպ &lt;br&gt;
Ադամանդակերտ &lt;br&gt;
Ադամանդակուռ &lt;br&gt;
Ադամանդահեռ (հնց.) &lt;br&gt;
Ադամանդահուռ (հնց.) &lt;br&gt; 
Ադամանդաշեն &lt;br&gt;
Ադամանդաշող &lt;br&gt;
Ադամանդավաճառ&lt;br&gt; 
Ադամանդավաճառություն, -թյան &lt;br&gt;
Ադամանդատուփ, –տուփի, –եր &lt;br&gt;
Ադամանդացոլ &lt;br&gt;
Ադամանդափայլ &lt;br&gt;
Ադամանդե &lt;br&gt;
Ադամանդել (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ադամանդեղեն &lt;br&gt;
Ադամանդյա &lt;br&gt;
Ադամացավ (ախտ.) &lt;br&gt;
Ադամաքուն,  -քնի &lt;br&gt;
Ադամորդի /–րթի/  -դու &lt;br&gt;
Ադամորդություն, –թյան &lt;br&gt;
Ադամսիտ (քիմ.) &lt;br&gt; 
Ադանսոնիա  /-նյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադապտացիա \–ցյա\, -յի (գիտ.) հարմարում, հարմարեցում&lt;br&gt; 
Ադապտեր (տեխ.) ձայնահան(իչ) &lt;br&gt;
Ադապտերային (տեխ.) ձայնահանական &lt;br&gt;
Ադապտոմետր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ադաջիո   /–ջյո/,  -յի (երժշտ.) &lt;br&gt;
Ադատոդ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ադաքսիալ \–քսյալ\ (բսբ.) առանցքամերձ &lt;br&gt;
Ադե, -ի (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադելոմորֆ (բժշկ.) աննշմարաբջիջ &lt;br&gt;
Ադենիա /–նյա/ -յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենյան (բժշկ.) ա. խոց &lt;br&gt;
Ադենոիդ (բժշկ.) գեղձակերպ &lt;br&gt;
Ադենոիդային (բժշկ.) գեղձակերպային &lt;br&gt;
Ադենոիդներ, հոգն, (բժշկ.) գեղձակերպներ &lt;br&gt;
Ադենոկիստոմա,  -յի  (բժշկ.) գեղձաբշտուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմա, -յի (բժշկ.) գեղձուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոմիոմիա /-միյոմյա/, -յի (բժշկ.) գեղձամկանուռուցք&lt;br&gt;
Ադենոսարկոմա, -յի (բժշկ.) գեղձասար¬կոմա&lt;br&gt;
Ադենոսարկոտիկ (բժշկ.) գեղձասարկոտիկ&lt;br&gt;
Ադենոտոմ (բժշկ.) գեղձահատ&lt;br&gt;
Ադենոտոմիա  /–մյա/,  –յի (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադենուլին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեպտ (քղք.) կողմնակից, մոլի հետևորդ&lt;br&gt;
Ադեսմոզ (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադերմին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադեքվատ (գիտ.) համապատասխան, նույնական&lt;br&gt;
Ադեքվատություն, -թյան (գիտ.) համապատասխանություն, նույնականություն&lt;br&gt;
Ադիաբատ (ֆիզ.) անջերմանցություն&lt;br&gt;
Ադիաբատային (ֆիզ.) անջերմանց&lt;br&gt;
Ադիաբատիկ /ադ(ի)յա-/&lt;br&gt;
Ադիգեյ, -ներ&lt;br&gt;
Ադիգեյական&lt;br&gt;
Ադիգեյցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադիգեյուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադիկա (արևմտհ.) դա&lt;br&gt;
Ադինամիա /-մյա/, -յի (բժշկ.) անուժություն&lt;br&gt;
Ադինամիկ (բժշկ.) անուժ&lt;br&gt;
Ադիպինաթթու, -թթվի (քիմ.) &lt;br&gt;
Ադիպոմա, -յի (բժշկ.) ճարպուռուցք&lt;br&gt;
Ադիպոցել (բժշկ.) ճարպաճողվածք&lt;br&gt;
Ադիպոցեր (բժշկ.) ճարպամոմ, դիաճարպ&lt;br&gt;
Ադիսոնիզմ (բժշկ.) բրոնզախտ&lt;br&gt;
Ադիտիվ (մաթ.) գումարվող, գումարական&lt;br&gt;
Ադհեզիա /-զյա/, -յի (մետղգ.) &lt;br&gt;
Ադմինիստրատիվ, վարչական&lt;br&gt;
Ադմինիստրատոր, կառավարիչ, կար¬գադրիչ&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորական, կառավարչա¬կան&lt;br&gt;
Ադմինիստրատորություն, -թյան&lt;br&gt;
Ադմինիստրացիա \–ցյա\, –յի, վարչություն, վարչակազմ&lt;br&gt;
Ադմիրալ (ռազմ.) ծովակալ &lt;br&gt;
Ադմիրալական (ռազմ.) ծովակալական&lt;br&gt; 
Ադմիրալություն, –թյան (ռազմ.) ծովակալություն&lt;br&gt;
Ադյալ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ադյուլտեր (գրք.) (սիրային կապ) &lt;br&gt;
Ադյուլտերային (գրք.) սիրային (կապ, վեպ) &lt;br&gt; 
Ադյունկտ (պշտն. պատմ.) ընթերակա &lt;br&gt;
Ադյունկտական (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյունկտություն, -թյան (պշտն., պատմ.) &lt;br&gt; 
Ադյուտանտ   (ռազմ.)   համհարզ&lt;br&gt; Ադյուտանտական (ռազմ.) համհարզական 
Ադյուտանտաթյուն, –թյան (ռազմ.) համհարզություն&lt;br&gt;
Ադոնիդին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնիլեն (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադոնին (քիմ.) &lt;br&gt;   
Ադոնիս (բսբ.) կուժկոտրուկ,  շողավարդ &lt;br&gt;
Ադսորբենտ (քիմ.) կլանիչ &lt;br&gt;
Ադսորբտիվ (ֆիզ., քիմ.) կլանչական &lt;br&gt;
Ադսորբցիա /-ցյա/, -յի (ֆիզ., քիմ.) մակերեսաթանձրացում &lt;br&gt;
Ադսորբում, –բման (ֆիզ., քիմ.) &lt;br&gt;
Ադստրատ (լեզվբ.) &lt;br&gt;
Ադվենտիցիա \–ցյա\,  -յի (բժշկ.) արտաթաղանթ &lt;br&gt;
Ադվոկատ (իրավ.) փաստաբան, դատապաշտպան &lt;br&gt;
Ադվոկատական (իրավ.) փաստաբանական &lt;br&gt;
Ադվոկատային (իրավ.) փաստաբանային&lt;br&gt;
Ադվոկատություն,  -թյան (իրավ.) փատաբանություն &lt;br&gt;
Ադվոկատուրա, –յի (իրավ.) փաստաբանույթ&lt;br&gt;
Ադրագանտին (բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրբեջանական&lt;br&gt;
Ադրբեջանցի, -ցու&lt;br&gt;
Ադրբեջաներեն&lt;br&gt;
Ադրբեջանուհի, -հու&lt;br&gt;
Ադրենալին (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Ադրենալինայնաթյուն, –թյան (քիմ., բժշկ.) &lt;br&gt;
Աեր (ո)…, (օդագնացության և օդին վերաբերող) &lt;br&gt;
Աերատոր /աէր-/ (տեխ.) օդավորիչ &lt;br&gt;
Աերարի,  –ի (բժշկ.) օդահարթակ &lt;br&gt;
Աերացիա /-ցյա/, –յի, օդավորում &lt;br&gt;
Աերենքիմ (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոակումբ (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոակուստիկա, –յի (ֆիզ.) օդաձայնաբանություն&lt;br&gt;
Աերոակուստիկական (ֆիզ.) օդաձայնաբանական &lt;br&gt;
Աերոակուստիկականություն, –թյան (ֆիզ.) օդաձայնաբանականություն &lt;br&gt;
Աերոբ,  –ներ,  հոգն. (կենսբ.) օդակյաց¬ներ, մանրէներ &lt;br&gt;
Աերոդինամիկ (ֆիզ.) օդուժագիտական &lt;br&gt;
Աերոդինամիկա, –յի (ֆիզ.) օդուժագիտություն &lt;br&gt;
Աերոդինամիկական (ֆիզ.) օդուժագիտական&lt;br&gt;
Աերոդպրոց (ավ.) &lt;br&gt;
Աերոդրոմ (ավ.) օդանավակայան&lt;br&gt; 
Աերոդրոմապատկան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Աերոզոլ (քիմ.) &lt;br&gt;
Աերոթորաքս (բժշկ.) &lt;br&gt;
Աերոլիթ (երկրբ.) օդաքար, ասուպ &lt;br&gt;
Աերոլիֆտ (մեք.) օդավերամբարձիչ &lt;br&gt;
Աերոլոգ (ֆիզ.) օդաբան &lt;br&gt;
Աերոլոգիա /–գյա/, –յի (ֆիզ.) օդաբանություն &lt;br&gt;
Աերոլոգիական (ֆիզ.) օդաբանական &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանություն, –թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոլուսանկարահանում,  –նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոկայան (մսնգ.) օդակայան &lt;br&gt;
Աերոկայանային (մսնգ.) օդակայանային &lt;br&gt;
Աերոհիդրոմեխանիկա,  –յի (ֆիզ.) օդաջրամեխանիկա&lt;br&gt;
Աերոմեխանիկա,  -յի (ֆիզ.) օդամեխանիկա &lt;br&gt;
Աերոմեխանիկական (ֆիզ.) օդամեխանիկական&lt;br&gt;
Աերոմետր (ֆիզ.) օդաչափ &lt;br&gt;
Աերոմետրական (ֆիզ.)  օդաչափական&lt;br&gt;
Աերոմետրիա \-րյա\, –յի (ֆիզ.) օդաչափություն &lt;br&gt;
1.Աերոն (մետղգ.) թեթև համաձուլվածդ &lt;br&gt;
2.Աերոն (բժշկ.) դեղամիջոց&lt;br&gt;
Աերոնկարահանել,  -նվել (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանություն, -թյան (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոնկարահանում, -նման (երկրբ.) &lt;br&gt;
Աերոշարժիշ, –ժչի (տեխ.) &lt;br&gt;
Աերոպլան (ավ.) օդանավ &lt;br&gt;
Աերոպլանային (ավ.) օդանավային &lt;br&gt;
Աերոպորտ (ավ.) օդանավակայան &lt;br&gt;
Աերոպորտային (ավ.) օդանավակայանային&lt;br&gt; 
Աերոսաhնակ (ավ.) օդասահնակ &lt;br&gt;
Աերոստատ (ավ.) օդապարիկ &lt;br&gt;
Աերոստատիկ (ֆիզ.) &lt;br&gt;
Աերոստատիկա, –յի (ֆիզ.) օդակայագիտություն&lt;br&gt;
Աերոտրանսպորտ (ավ.) &lt;br&gt; 
Աերոտրոպիզմ (գիտ.) &lt;br&gt; 
Աերոցանքս (գյուղտնտ.) &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպ (բժշկ.) օդափամփշտադիտակ &lt;br&gt;
Աերոցիստոսկոպիկ (բժշկ.) &lt;br&gt;   
Աերոփարոս (ավ.) օդանավափարոս &lt;br&gt;
Աերոփոստ (ավ.) օդային փոստ, օդափոստ &lt;br&gt;
Աերոֆիլներ,  հոգն., (կենսբ.) օդասերներ (մանրէներ) &lt;br&gt;
Աերոֆիկոն (բսբ.) &lt;br&gt;
Աերոֆիտ (բսբ.) օդաբույս &lt;br&gt;
Աերոֆոբիա /-բյա/, –յի (կենսբ., բժշկ.) օդավախություն &lt;br&gt;
Աերոֆոբներ, հոգն., օդավախներ &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանել,  –նվել, աերոլուսանկարահանել &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանություն, –թյան, աերոլուսանկարահանություն &lt;br&gt;
Աերոֆոտոնկարահանում, -նման,  աերոլուսանկարահանում&lt;br&gt;
Աերոֆոր (տեխ.) &lt;br&gt;
Ազաբ (բրբ.) ամուրի &lt;br&gt;
Ազաբապաչ (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազաբություն,-թյան (բրբ.) &lt;br&gt;
Ազազել&lt;br&gt;
Ազազուկ (բսբ.) &lt;br&gt;
Ազազուն&lt;br&gt;
Ազալիա /-լյա/, -յի (բսբ.) &lt;br&gt; 
Ազան (կրոն.) &lt;br&gt;
Ազատ&lt;br&gt;
Ազատաբաղձ &lt;br&gt;
Ազատաբաղձություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանել &lt;br&gt;
Ազատաբանություն, –թյան (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատաբանում, –նման &lt;br&gt;
Ազատաբար &lt;br&gt;
Ազատաբարո &lt;br&gt;
Ազատաբարոյություն, -թյան&lt;br&gt;
Ազատաբեր &lt;br&gt;
Ազատաբերան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերանություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբերություն,  –թյան (հզվդ.) &lt;br&gt;
Ազատաբնակ&lt;br&gt;
Ազատաբնակություն,  –թյան &lt;br&gt;
1. Ազատագին, -գնի (հնց.) փրկագին &lt;br&gt;
2. Ազատագին, մ. ազատորեն, ազատ կերպով&lt;br&gt;
Ազատագիր, –գրի, -գրեր &lt;br&gt;
Ազատագնել, –գնվել &lt;br&gt;
Ազատագնում, –գնման &lt;br&gt;
Ազատագործ (հնց.) &lt;br&gt;
Ազատագործական</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբագթա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8536</id>
      <sha1>18ug8mpoigvtjd5w44sme3u4huy2wjk</sha1>
    <revision>
      <id>18991</id>
      <timestamp>2014-01-31T20:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աբագթա''' (Եսթեր 1.10), պարսից Արտաշես (Քսերքսես, Ասուերոս, Արտաքսերքսես) թագավորի յոթ ներքինիներից ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="838">'''Աբագթա''' (Եսթեր 1.10), պարսից Արտաշես (Քսերքսես, Ասուերոս, Արտաքսերքսես) թագավորի յոթ ներքինիներից մեկը (այլ հրատարակության մեջ անվանվում է Աթելթա): Այս ներքինիներին էր, որ հրամայեց թագավորը իր թագուհուն` Ասթինեին (Վաշթի) բերելու և իր հյուրերին ցույց տալու համար: Ասթինեն հրաժարվեց կատարել թագավորի հրամանը, որի հետևանքով զրկվեց թագուհու տիտղոսից: 

== Աղբյուրներ ==
* Աստվածաշնչի հանրագիտարան, Ե., 2012, էջ 7: Կազմեց` Ֆ. Գրիգորյան:

[[Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբադդոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8535</id>
    <redirect title="Աբադոն" />
      <sha1>b4vp7eot8n8qb2ib93suim1g9u6mse9</sha1>
    <revision>
      <id>18989</id>
      <timestamp>2014-01-31T18:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբադոն]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբադոն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբադոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8534</id>
      <sha1>6tsdlndn8xc9q6gqmh1jnpgl5h5x4g9</sha1>
    <revision>
      <id>18988</id>
      <timestamp>2014-01-31T18:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:William Blake - John Bunyan Plate 20 The Christian Fights Apollyon.jpg|250px|thumb|left|[[Ջոն Բենիան]]ի «Պիլիգրիմի ճանապարհորդութ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3460">[[Պատկեր:William Blake - John Bunyan Plate 20 The Christian Fights Apollyon.jpg|250px|thumb|left|[[Ջոն Բենիան]]ի «Պիլիգրիմի ճանապարհորդությունը Երկնային աշխարհ» գրքի նկարազարդումներից. «Քրիստոնյան մարտնչում է Աբադոնի դեմ» (մոտ 1824-27), նկարիչ` [[Ուիլյամ Բլեյք]]]]
'''Աբադոն''' ([[եբրայերեն]]` ''אבדון'', այսինքն` ''ոչնչացում''), [[հունարեն]] ''Ապողղիոն'' (''Απολλύων'', այսինքն, ''կործանող'') /Հայտնություն 9.11/, հուդայական, ապա նաև քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ բնաջնջման, կործանման և մահվան հրեշտակ: Հայտնի է նաև ''Աղբադոն'' կամ ''Կորուստ'' անվանումներով` դժոխքի հրեշտակը, որը թագավորում է մորեխների: 

Հուդայական առասպելաբանության մեջ` մարմնավորում է [[Տարտարոս]]ի գերեզմանները ոչնչացնող էակին: Իր իմաստով ավելի մոտ է մահվան հրեշտակին` Կորստին, որը հիշատակվում է Հոբի գրքում. «''Կորուստը, մահը ասացին. Շատ ենք մենք լսել նրա համբավի մասին''» (Հոբ 28.22, 26.6, Առակ 15.11): Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ Աբադոն անվան տակ ի հայտ է գալիս ինքը` սատանան: Անվանումն էլ`Կործանող, Սատակիչ, շատ ավելի է համապատասխանում դժոխքի դևին` ի դեմս սատանայի: Եվ եթե տարտարոսի մորեխները գտնվում են սատանայի թագավորության տակ, ապա այդ մորեխներն էլ հենց այն ոգիները, հրեշներն ու անդունդների բնակիչներն են, որոնք հինգ ամիս պիտի չարչարեն մարդկանց. «''Եվ այն օրերին մարդիկ մահը պիտի փնտրեն, բայց չպիտի գտնեն, պիտի ուզենան մեռնել, բայց մահը պիտի փախչի նրանցից''» (Հայտնություն 9.6): Ամենայն հավանականությամբ սրանք այն մարդիկ են, որոնք իրենց մեջ ուժ չեն գտնում վանելու չար ոգիները, մարդիկ, որոնք աշխարհիկ ցանկությունները վեր են դասում հոգևոր կյանքից և գնում են համագործակցության սատանայի ու չար ոգիների հետ: 

Կա կարծիք, որ ապագային միտված Հայտնության գրքում, նախասահմանվել է, որ պատերազմի արշավող սանդուղքից դուրս եկող կարիճի պես պոչեր ունեցող մորեխները, որոնց թևերի ձայնը նման էր կառք քաշող բազում ձիերի ձայնին, ժամանակակից ուղղաթիռներն ու ինքնաթիռներն են, տարբեր տեսակի ու նշանակության թռչող սարքերը, որոնք մահ են սփռում: 

[[Կատեգորիա:Հուդայական առասպելաբանություն]]
[[Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18990</id>
      <timestamp>2014-01-31T18:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3664">[[Պատկեր:William Blake - John Bunyan Plate 20 The Christian Fights Apollyon.jpg|250px|thumb|left|[[Ջոն Բենիան]]ի «Պիլիգրիմի ճանապարհորդությունը Երկնային աշխարհ» գրքի նկարազարդումներից. «Քրիստոնյան մարտնչում է Աբադոնի դեմ» (մոտ 1824-27), նկարիչ` [[Ուիլյամ Բլեյք]]]]
'''Աբադոն''' ([[եբրայերեն]]` ''אבדון'', այսինքն` ''ոչնչացում''), [[հունարեն]] ''Ապողղիոն'' (''Απολλύων'', այսինքն, ''կործանող'') /Հայտնություն 9.11/, հուդայական, ապա նաև քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ բնաջնջման, կործանման և մահվան հրեշտակ: Հայտնի է նաև ''Աղբադոն'' կամ ''Կորուստ'' անվանումներով` դժոխքի հրեշտակը, որը թագավորում է մորեխների: 

Հուդայական առասպելաբանության մեջ` մարմնավորում է [[Տարտարոս]]ի գերեզմանները ոչնչացնող էակին: Իր իմաստով ավելի մոտ է մահվան հրեշտակին` Կորստին, որը հիշատակվում է Հոբի գրքում. «''Կորուստը, մահը ասացին. Շատ ենք մենք լսել նրա համբավի մասին''» (Հոբ 28.22, 26.6, Առակ 15.11): Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ Աբադոն անվան տակ ի հայտ է գալիս ինքը` սատանան: Անվանումն էլ`Կործանող, Սատակիչ, շատ ավելի է համապատասխանում դժոխքի դևին` ի դեմս սատանայի: Եվ եթե տարտարոսի մորեխները գտնվում են սատանայի թագավորության տակ, ապա այդ մորեխներն էլ հենց այն ոգիները, հրեշներն ու անդունդների բնակիչներն են, որոնք հինգ ամիս պիտի չարչարեն մարդկանց. «''Եվ այն օրերին մարդիկ մահը պիտի փնտրեն, բայց չպիտի գտնեն, պիտի ուզենան մեռնել, բայց մահը պիտի փախչի նրանցից''» (Հայտնություն 9.6): Ամենայն հավանականությամբ սրանք այն մարդիկ են, որոնք իրենց մեջ ուժ չեն գտնում վանելու չար ոգիները, մարդիկ, որոնք աշխարհիկ ցանկությունները վեր են դասում հոգևոր կյանքից և գնում են համագործակցության սատանայի ու չար ոգիների հետ: 

Կա կարծիք, որ ապագային միտված Հայտնության գրքում, նախասահմանվել է, որ պատերազմի արշավող սանդուղքից դուրս եկող կարիճի պես պոչեր ունեցող մորեխները, որոնց թևերի ձայնը նման էր կառք քաշող բազում ձիերի ձայնին, ժամանակակից ուղղաթիռներն ու ինքնաթիռներն են, տարբեր տեսակի ու նշանակության թռչող սարքերը, որոնք մահ են սփռում: 

== Աղբյուրներ ==
* Աստվածաշնչի հանրագիտարան, Ե., 2012, էջ 7: Կազմեց` Ֆ. Գրիգորյան:
* Բառարան Սուրբ Գրոց, Կ. Պոլիս, 1881, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Հուդայական առասպելաբանություն]]
[[Կատեգորիա:Աստվածաշնչյան կերպարներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբազիներեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>439</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>964</id>
      <timestamp>2011-02-13T14:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|250px|]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="65">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|250px|]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>965</id>
      <timestamp>2011-02-13T14:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="65">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|350px|]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>966</id>
      <timestamp>2011-02-13T14:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="65">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|450px|]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>967</id>
      <timestamp>2011-02-13T14:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1139">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|450px|]]
'''Աբազիներեն''', աբազինների [[լեզու]]ն, պատկանում է [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի հյուսիս-արևմտյան (աբխազ-ադիգեական) խմբին: Խոսվում է հիմնականում Ռուսաստանի Կարաչաևա-Չերքեզական Հանրապետությունում և Թուրքիայում: Ունի բազմահամադրական տիպ (ստորոգյալի կառուցվածքով), [[նախադասության անդամներ]]ի  կայուն դասավորություն, բայական ժամանակների բարդ համակարգ, [[գործիական հոլով|գործիական]] և [[վերածական հոլով]]ներ: [[Գիր]]ը` 1932 թ. լատինական, ապա 1938-ից` ռուսական այբուբենի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>968</id>
      <timestamp>2011-02-13T15:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1252">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|450px|Աբազիներենի լատինական և ռուսական այբուբենի վրա ստեղծված գիրը]]
'''Աբազիներեն''', աբազինների [[լեզու]]ն, պատկանում է [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի հյուսիս-արևմտյան (աբխազ-ադիգեական) խմբին: Խոսվում է հիմնականում Ռուսաստանի Կարաչաևա-Չերքեզական Հանրապետությունում և Թուրքիայում: Ունի բազմահամադրական տիպ (ստորոգյալի կառուցվածքով), [[նախադասության անդամներ]]ի  կայուն դասավորություն, բայական ժամանակների բարդ համակարգ, [[գործիական հոլով|գործիական]] և [[վերածական հոլով]]ներ: [[Գիր]]ը` 1932 թ. լատինական, ապա 1938-ից` ռուսական այբուբենի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>969</id>
      <timestamp>2011-02-13T15:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1263">[[Պատկեր:Աբազիներենի գիրը.jpg|thumb|450px|Աբազիներենի լատինական և ռուսական այբուբենի հիման վրա ստեղծված գիրը]]
'''Աբազիներեն''', աբազինների [[լեզու]]ն, պատկանում է [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի հյուսիս-արևմտյան (աբխազ-ադիգեական) խմբին: Խոսվում է հիմնականում Ռուսաստանի Կարաչաևա-Չերքեզական Հանրապետությունում և Թուրքիայում: Ունի բազմահամադրական տիպ (ստորոգյալի կառուցվածքով), [[նախադասության անդամներ]]ի  կայուն դասավորություն, բայական ժամանակների բարդ համակարգ, [[գործիական հոլով|գործիական]] և [[վերածական հոլով]]ներ: [[Գիր]]ը` 1932 թ. լատինական, ապա 1938-ից` ռուսական այբուբենի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբակ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5327</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11738</id>
      <timestamp>2012-10-31T17:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Աբակ''', ([[հունարեն]]), [[գոյական]]. 1. (''հնացած, ճարտարապետական'') Վերնախարիսխ: 2. (պատմական) Հաշվիչ սարքի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="727">1. '''Աբակ''', ([[հունարեն]]), [[գոյական]]. 1. (''հնացած, ճարտարապետական'') Վերնախարիսխ: 2. (պատմական) Հաշվիչ սարքի տեսակ Հին Հունաստանում և Հռոմում. 3. Նոմոգրաֆիայի մեջ հատուկ գծագիր` թվային նշումներով:

2. '''Աբակ''', ([[մալայերեն]]ից), գոյական (բուսաբանական) Մանիլյան կանեփ, որից պարան, կապաթել, նավաճոպաններ են պատրաստում:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11739</id>
      <timestamp>2012-10-31T17:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="731">1. '''Աբակ''', ([[հունարեն]]), [[գոյական]]. 1. (''հնացած, ճարտարապետական'') Վերնախարիսխ: 2. (պատմական) Հաշվիչ սարքի տեսակ Հին Հունաստանում և Հռոմում. 3. Նոմոգրաֆիայի մեջ հատուկ գծագիր` թվային նշումներով:

2. '''Աբակ''', ([[մալայերեն]]ից), գոյական (''բուսաբանական'') Մանիլյան կանեփ, որից պարան, կապաթել, նավաճոպաններ են պատրաստում:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբայ Կունանբաև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>680</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1442</id>
      <timestamp>2011-03-09T05:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբայ Կունանբաև''' ([[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ [[ղազախական գրակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2787">'''Աբայ Կունանբաև''' ([[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ [[ղազախական գրականություն|ղազախական գրականության]] հիմնադիրը:

Ծնվել է Չինգիզի լեռներում, խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում: Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում ([[1858]]-[[1859]]), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը: Ինքնուրույն սովորել է [[արաբերեն]], [[պարսկերեն]], [[ուզբեկերեն]], ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը: Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել [[ռուս գրականություն]]ը:

Աբայ Կունանբաևը գրական գործունեությունը սկսել է 35-ամյա հասակից: Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և և ժողովրդին ծառայելու մեջ: «Քուլեմբային» ([[1888]]), «Վերջապես գավառական դարձա...» ([[1889]]) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889)երգիծական գործերով ընդվզել է բռնությունների դեմ:

Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» ([[1890]]), «Ամառ» ([[1886]]), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) [[բանաստեղծություն]]ների շարքում:

Գրել է պատմա-բանահյուսական թեմաներով [[պոեմ]]ներ` «Մասղութ» ([[1887]]), «Ասք Ազիմի մասին» (1889): «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] և այլ հարցեր: 

Միաժամանակ եղել է տաղանդավոր երգահան: Նրա երգերը այժմ էլ երգում են Ղազախստանում:

Մահացել է Կարաուլ գյուղում:

Աբայ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» [[վեպ]]ում ([[հայերեն]] հրատարակվել է [[1952]]-ին):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14

[[Կատեգորիա:1845 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1451</id>
      <timestamp>2011-03-09T05:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2848">'''Աբայ Կունանբաև''' ([[ղազախերեն]]` ''Абай Құнанбайұлы'', [[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ [[ղազախական գրականություն|ղազախական գրականության]] հիմնադիրը:

Ծնվել է Չինգիզի լեռներում, խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում: Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում ([[1858]]-[[1859]]), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը: Ինքնուրույն սովորել է [[արաբերեն]], [[պարսկերեն]], [[ուզբեկերեն]], ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը: Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել [[ռուս գրականություն]]ը:

Աբայ Կունանբաևը գրական գործունեությունը սկսել է 35-ամյա հասակից: Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և և ժողովրդին ծառայելու մեջ: «Քուլեմբային» ([[1888]]), «Վերջապես գավառական դարձա...» ([[1889]]) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889)երգիծական գործերով ընդվզել է բռնությունների դեմ:

Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» ([[1890]]), «Ամառ» ([[1886]]), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) [[բանաստեղծություն]]ների շարքում:

Գրել է պատմա-բանահյուսական թեմաներով [[պոեմ]]ներ` «Մասղութ» ([[1887]]), «Ասք Ազիմի մասին» (1889): «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] և այլ հարցեր: 

Միաժամանակ եղել է տաղանդավոր երգահան: Նրա երգերը այժմ էլ երգում են Ղազախստանում:

Մահացել է Կարաուլ գյուղում:

Աբայ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» [[վեպ]]ում ([[հայերեն]] հրատարակվել է [[1952]]-ին):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14

[[Կատեգորիա:1845 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1453</id>
      <timestamp>2011-03-09T05:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2909">[[Պատկեր:Աբայ Կունանբաև.jpg|thumb|250px]]
'''Աբայ Կունանբաև''' ([[ղազախերեն]]` ''Абай Құнанбайұлы'', [[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ [[ղազախական գրականություն|ղազախական գրականության]] հիմնադիրը:

Ծնվել է Չինգիզի լեռներում, խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում: Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում ([[1858]]-[[1859]]), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը: Ինքնուրույն սովորել է [[արաբերեն]], [[պարսկերեն]], [[ուզբեկերեն]], ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը: Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել [[ռուս գրականություն]]ը:

Աբայ Կունանբաևը գրական գործունեությունը սկսել է 35-ամյա հասակից: Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և և ժողովրդին ծառայելու մեջ: «Քուլեմբային» ([[1888]]), «Վերջապես գավառական դարձա...» ([[1889]]) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889)երգիծական գործերով ընդվզել է բռնությունների դեմ:

Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» ([[1890]]), «Ամառ» ([[1886]]), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) [[բանաստեղծություն]]ների շարքում:

Գրել է պատմա-բանահյուսական թեմաներով [[պոեմ]]ներ` «Մասղութ» ([[1887]]), «Ասք Ազիմի մասին» (1889): «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] և այլ հարցեր: 

Միաժամանակ եղել է տաղանդավոր երգահան: Նրա երգերը այժմ էլ երգում են Ղազախստանում:

Մահացել է Կարաուլ գյուղում:

Աբայ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» [[վեպ]]ում ([[հայերեն]] հրատարակվել է [[1952]]-ին):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14

[[Կատեգորիա:1845 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1867</id>
      <timestamp>2011-04-10T07:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2910">[[Պատկեր:Աբայ Կունանբաև.jpg|thumb|250px]]
'''Աբայ Կունանբաև''' ([[ղազախերեն]]` ''Абай Құнанбайұлы'', [[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ [[ղազախական գրականություն|ղազախական գրականության]] հիմնադիրը:

Ծնվել է Չինգիզի լեռներում, խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում: Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում ([[1858]]-[[1859]]), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը: Ինքնուրույն սովորել է [[արաբերեն]], [[պարսկերեն]], [[ուզբեկերեն]], ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը: Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել [[ռուս գրականություն]]ը:

Աբայ Կունանբաևը գրական գործունեությունը սկսել է 35-ամյա հասակից: Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և և ժողովրդին ծառայելու մեջ: «Քուլեմբային» ([[1888]]), «Վերջապես գավառական դարձա...» ([[1889]]) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889) երգիծական գործերով ընդվզել է բռնությունների դեմ:

Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» ([[1890]]), «Ամառ» ([[1886]]), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) [[բանաստեղծություն]]ների շարքում:

Գրել է պատմա-բանահյուսական թեմաներով [[պոեմ]]ներ` «Մասղութ» ([[1887]]), «Ասք Ազիմի մասին» (1889): «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] և այլ հարցեր: 

Միաժամանակ եղել է տաղանդավոր երգահան: Նրա երգերը այժմ էլ երգում են Ղազախստանում:

Մահացել է Կարաուլ գյուղում:

Աբայ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» [[վեպ]]ում ([[հայերեն]] հրատարակվել է [[1952]]-ին):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14

[[Կատեգորիա:1845 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9876</id>
      <timestamp>2012-08-13T15:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2970">[[Պատկեր:Աբայ Կունանբաև.jpg|thumb|250px]]
'''Աբայ Կունանբաև''' ([[ղազախերեն]]` ''Абай Құнанбайұлы'', [[1845]], [[օգոստոսի 10]] - [[1904]], [[հուլիսի 6]]), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ, [[ղազախական գրականություն|ղազախական գրականության]] հիմնադիրը:

Ծնվել է Չինգիզի լեռներում, խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում: Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում ([[1858]]-[[1859]]), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը: Ինքնուրույն սովորել է [[արաբերեն]], [[պարսկերեն]], [[ուզբեկերեն]], ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը: Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել [[ռուս գրականություն]]ը:

Աբայ Կունանբաևը գրական գործունեությունը սկսել է 35-ամյա հասակից: Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և և ժողովրդին ծառայելու մեջ: «Քուլեմբային» ([[1888]]), «Վերջապես գավառական դարձա...» ([[1889]]) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889) երգիծական գործերով ընդվզել է բռնությունների դեմ:

Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» ([[1890]]), «Ամառ» ([[1886]]), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) [[բանաստեղծություն]]ների շարքում:

Գրել է պատմա-բանահյուսական թեմաներով [[պոեմ]]ներ` «Մասղութ» ([[1887]]), «Ասք Ազիմի մասին» (1889): «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, [[գրականագիտություն|գրականագիտության]], [[լեզվաբանություն|լեզվաբանության]] և այլ հարցեր: 

Միաժամանակ եղել է տաղանդավոր երգահան: Նրա երգերը այժմ էլ երգում են Ղազախստանում:

Մահացել է Կարաուլ գյուղում:

Աբայ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» [[վեպ]]ում ([[հայերեն]] հրատարակվել է [[1952]]-ին):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14

[[Կատեգորիա:1845 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ղազախ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբանտ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1985</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3895</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբանտ (Աբաս)''', Արգոսի 12-րդ թագավորը, [[Լինկևս]]ի և [[Հիպերմնեստրա]]յի որդին, [[Եգիպտոս]]ի և [[Դանաոս]]ի թոռ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="467">'''Աբանտ (Աբաս)''', Արգոսի 12-րդ թագավորը, [[Լինկևս]]ի և [[Հիպերմնեստրա]]յի որդին, [[Եգիպտոս]]ի և [[Դանաոս]]ի թոռը, ժառանգել է վերջինիս կախարդական վահանը: Արգոսի թագավորներն իրենց համարում էին Աբանտի հետնորդներ (Աբանտյաններ):

[[Կատեգորիա:Հին հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3896</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="460">'''Աբանտ (Աբաս)''', Արգոսի 12-րդ թագավորը, [[Լինկևս]]ի և [[Հիպերմնեստրա]]յի որդին, [[Եգիպտոս]]ի և [[Դանաոս]]ի թոռը, ժառանգել է վերջինիս կախարդական վահանը: Արգոսի թագավորներն իրենց համարում էին Աբանտի հետնորդներ (Աբանտյաններ):

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3899</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">'''Աբանտ (Աբաս)''', Արգոսի 12-րդ թագավորը, [[Լինկևս]]ի և [[Հիպերմնեստրա]]յի որդին, [[Եգիպտոս]]ի և [[Դանաոս]]ի թոռը, ժառանգել է վերջինիս կախարդական վահանը: Արգոսի թագավորներն իրենց համարում էին Աբանտի հետնորդներ (Աբանտյաններ):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3914</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="675">'''Աբանտ (Աբաս)''', Արգոսի 12-րդ թագավորը, [[Լինկևս]]ի և [[Հիպերմնեստրա]]յի որդին, [[Եգիպտոս]]ի և [[Դանաոս]]ի թոռը, ժառանգել է վերջինիս կախարդական վահանը: Արգոսի թագավորներն իրենց համարում էին Աբանտի հետնորդներ (Աբանտյաններ):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբանտներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1986</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3897</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբանտներ''', Եվբեյա կղզու բնակիչներ. ըստ [[Հոմերոս]]ի, հելլենների կողմից մասնակցել են [[Տրոյական պատեր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="428">'''Աբանտներ''', Եվբեյա կղզու բնակիչներ. ըստ [[Հոմերոս]]ի, հելլենների կողմից մասնակցել են [[Տրոյական պատերազմ]]ին [[Էլփենոր]]ի առաջնորդությամբ։ Պատկերվել են իբրև վայրենիներ, խռիվ, ուսերին իջնող մազերով։

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3898</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="635">'''Աբանտներ''', Եվբեյա կղզու բնակիչներ. ըստ [[Հոմերոս]]ի, հելլենների կողմից մասնակցել են [[Տրոյական պատերազմ]]ին [[Էլփենոր]]ի առաջնորդությամբ։ Պատկերվել են իբրև վայրենիներ, խռիվ, ուսերին իջնող մազերով։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3915</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="643">'''Աբանտներ''', Եվբեյա կղզու բնակիչներ. ըստ [[Հոմերոս]]ի, հելլենների կողմից մասնակցել են [[Տրոյական պատերազմ]]ին [[Էլփենոր]]ի առաջնորդությամբ։ Պատկերվել են իբրև վայրենիներ, խռիվ, ուսերին իջնող մազերով։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբարիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1987</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3900</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբարիս''', հիպերբորեացի, քուրմը Ապոլլոնի, որից ստացել է գուշակության արվեստն իբրև պարգև։ Կարող էր մն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="578">'''Աբարիս''', հիպերբորեացի, քուրմը Ապոլլոնի, որից ստացել է գուշակության արվեստն իբրև պարգև։ Կարող էր մնալ առանց սննդի և թռչել Ապոլլոնի նվիրած կախարդական սլաքին հեծած։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3907</id>
      <timestamp>2011-07-27T16:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="582">'''Աբարիս''', հիպերբորեացի, քուրմը [[Ապոլլոն]]ի, որից ստացել է գուշակության արվեստն իբրև պարգև։ Կարող էր մնալ առանց սննդի և թռչել Ապոլլոնի նվիրած կախարդական սլաքին հեծած։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3916</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">'''Աբարիս''', հիպերբորեացի, քուրմը [[Ապոլլոն]]ի, որից ստացել է գուշակության արվեստն իբրև պարգև։ Կարող էր մնալ առանց սննդի և թռչել Ապոլլոնի նվիրած կախարդական սլաքին հեծած։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբբա(յ) (Գ. Ջահուկյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5238</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11544</id>
      <timestamp>2012-10-23T09:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբբա(յ)''', ''-ի, ից (աբ(բ)աս, -ու)'' «վանահայր, հայր»:  Բաղադրություններ` ''աբբասուհի, աբբահայր'':  Փոխառությ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="527">'''Աբբա(յ)''', ''-ի, ից (աբ(բ)աս, -ու)'' «վանահայր, հայր»:

Բաղադրություններ` ''աբբասուհի, աբբահայր'':

Փոխառություն` [[հունարեն]]` αββά(ς) ≤ [[ասորերեն]] abbā:- H. AG, 388. [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբբայություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8509</id>
      <sha1>awwkw3y5rprroxs58y0xwn2l1v9wph3</sha1>
    <revision>
      <id>18941</id>
      <timestamp>2014-01-29T23:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''«Աբբայություն»''', 20-րդ դարասկզբի ֆրանսիական գրական միավորում:   «Աբբայության» պատմությունը սկս...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2881">'''«Աբբայություն»''', 20-րդ դարասկզբի ֆրանսիական գրական միավորում: 

«Աբբայության» պատմությունը սկսվում է 1906-ի աշնանը, երբ մի քանի սկսնակ գրողներ և արվեստագետներ ([[Ռընե Արկոս]], [[Պիեռ Ժան Ժուվ]], [[Ժորժ Դյուամել]], Ալբեր Գլեզ, Անրի Մարտեն, [[Շառլ Վիլդրակ]]) առանձնացան Փարիզի մոռացված անկյուններից մեկում` տեղավորվելով մի լուծարված աբբայությունում: Մասնակիցների համաձայնությամբ հիմնում են սեփական [[տպարան]] և աշխատում նրա վրա: Առաջինը տպագրվում են Ռընե Արկոսի «Tragédie des espaces»-ը և Ժորժ Դյուամելի «Des légendes, des batailles»-ը: Ենթադրվում էր, որ տպագրությունը կապահովի համայնքի անդամների կարիքները: Ժամանակի ընթացքում «Աբբայության» շարքերն համալրվում են նոր անդամներով: [[Ժյուլ Ռոմեն]]ն այստեղ էր եկել իր հայտնի «La vie unanime» [[գիրք|գրքի]] [[ձեռագիր|ձեռագրով]]: «Աբբայությունը» գոյություն ունեցավ մոտ երկու տարի: Այն դադարեց, որովհետև երիտասարդ բանաստեղծները հանդիպեցին նյութական ծանր զրկանքների: «Աբբայությունը» որոշակի [[գրական դպրոց]] չէր: Այս մասին համերաշխորեն ասում էին նաև համայնքի անդամները, սակայն անվիճելի է, որ «Աբբայության»  կարճատև ընթացքը մասնակիցներին կապել էր սոցիալ-հոգեբանական հարազատությամբ, ինչը պարզորոշ, տպավորիչ պայծառությամբ ձևակերպում են Ժյուլ Ռոմենի բանաստեղծությունները` գաղափարախոսության անհիմնությունը, մեծ քաղաքի խարխլված հիմքը, միայունթյան ապադասակարայնությունը: «La vie unanime» գիրքն անմիջապես հեղինակին դարձրեց հայտնի: «Աբբայության» մեծ բանաստեղծները` Դյուամելը, Ռոմենը (մեծամասամբ սկզբնական շրջանը), Արկոսը, Վիլդրակը, Շենեվերը, ունեն ընդհանուր գծեր: Նրանց բոլորին միացնում է անսովոր թեթև զգայնությունը և գիտակցության խոցելիությունը:

[[Կատեգորիա:Գրական միավորումներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18942</id>
      <timestamp>2014-01-29T23:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2907">'''«Աբբայություն»''', 20-րդ դարասկզբի ֆրանսիական գրական միավորում: 

«Աբբայության» պատմությունը սկսվում է 1906-ի աշնանը, երբ մի քանի սկսնակ գրողներ և արվեստագետներ ([[Ռընե Արկոս]], [[Պիեռ Ժան Ժուվ]], [[Ժորժ Դյուամել]], Ալբեր Գլեզ, Անրի Մարտեն, [[Շառլ Վիլդրակ]]) առանձնացան Փարիզի մոռացված անկյուններից մեկում` տեղավորվելով մի լուծարված աբբայությունում: Մասնակիցների համաձայնությամբ հիմնում են սեփական [[տպարան]] և աշխատում նրա վրա: Առաջինը տպագրվում են Ռընե Արկոսի «Tragédie des espaces»-ը և Ժորժ Դյուամելի «Des légendes, des batailles»-ը: Ենթադրվում էր, որ տպագրությունը կապահովի համայնքի անդամների կարիքները: Ժամանակի ընթացքում «Աբբայության» շարքերն համալրվում են նոր անդամներով: [[Ժյուլ Ռոմեն]]ն այստեղ էր եկել իր հայտնի «La vie unanime» [[գիրք|գրքի]] [[ձեռագիր|ձեռագրով]]: «Աբբայությունը» գոյություն ունեցավ մոտ երկու տարի: Այն դադարեց, որովհետև երիտասարդ բանաստեղծները հանդիպեցին նյութական ծանր զրկանքների: «Աբբայությունը» որոշակի [[գրական դպրոց]] չէր: Այս մասին համերաշխորեն ասում էին նաև համայնքի անդամները, սակայն անվիճելի է, որ «Աբբայության»  կարճատև ընթացքը մասնակիցներին կապել էր սոցիալ-հոգեբանական հարազատությամբ, ինչը պարզորոշ, տպավորիչ պայծառությամբ ձևակերպում են Ժյուլ Ռոմենի բանաստեղծությունները` գաղափարախոսության անհիմնությունը, մեծ քաղաքի խարխլված հիմքը, միայունթյան ապադասակարայնությունը: «La vie unanime» գիրքն անմիջապես հեղինակին դարձրեց հայտնի: «Աբբայության» մեծ բանաստեղծները` Դյուամելը, Ռոմենը (մեծամասամբ սկզբնական շրջանը), Արկոսը, Վիլդրակը, Շենեվերը, ունեն ընդհանուր գծեր: Նրանց բոլորին միացնում է անսովոր թեթև զգայնությունը և գիտակցության խոցելիությունը:

[[Կատեգորիա:Գրական ուղղություններ և հոսանքներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբբանա (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5240</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11546</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբբանա''' «բարձր տեղ, բարձունք»:  [[Փոխառություն]]` [[հունարեն]]` αββαυα (αββαμα-ի ձեռագրային տարբերակ) ≤...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="489">'''Աբբանա''' «բարձր տեղ, բարձունք»:

[[Փոխառություն]]` [[հունարեն]]` αββαυα (αββαμα-ի ձեռագրային տարբերակ) ≤[[եբրայերեն]]` հābāmā:- H. AG, 388. [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11547</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="490">'''Աբբանա''' «բարձր տեղ, բարձունք»:

[[Փոխառություն]]` [[հունարեն]]` αββαυα (αββαμα-ի ձեռագրային տարբերակ) ≤ [[եբրայերեն]]` հābāmā:- H. AG, 388. [[Հրաչյա Աճառյան]], Հայերենի արմատական բառարան, հատոր 1, էջ 73:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբբոր (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5239</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11545</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբբոր''' «պահանորդ, պահակ»:  Անստույգ [[բառ]]` թերևս ''ատոր''-ի աղավաղված գրությունը: - Հրաչյա Աճառյան, Հա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="404">'''Աբբոր''' «պահանորդ, պահակ»:

Անստույգ [[բառ]]` թերևս ''ատոր''-ի աղավաղված գրությունը: - Հրաչյա Աճառյան, Հայերենի բացատրական բառարան, հատոր 1, էջ 74:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբբրեվիատուրա (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6925</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15283</id>
      <timestamp>2013-05-15T13:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբբրեվիատուրա''' ([[լատիներեն]]` կրճատում): Պայմանական կրճատում, [[խոսք]]ի համաձայնեցված [[հապավում]], օր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="500">'''Աբբրեվիատուրա''' ([[լատիներեն]]` կրճատում): Պայմանական կրճատում, [[խոսք]]ի համաձայնեցված [[հապավում]], օրինակ` գլանանյութ (գլանային նյութ), լուսաշարվածք (լուսանկարչական շարվածք), հեռաշարվածք (հեռավորության վրա շարվածք) և այլն:

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան» (1973)]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15284</id>
      <timestamp>2013-05-15T13:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="530">'''Աբբրեվիատուրա''' ([[լատիներեն]]` կրճատում): Պայմանական կրճատում, [[խոսք]]ի համաձայնեցված [[հապավում]], օրինակ` գլանանյութ (գլանային նյութ), լուսաշարվածք (լուսանկարչական շարվածք), հեռաշարվածք (հեռավորության վրա շարվածք) և այլն:

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբգար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2585</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5142</id>
      <timestamp>2011-09-06T18:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Աբգար, ըստ ավանդության՝ 1-ին դարի անդրանիկ քրիստոնյա թագավորը, պարթև Արշակունի Արշամի որդին: Թագավորե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6586">Աբգար, ըստ ավանդության՝ 1-ին դարի անդրանիկ քրիստոնյա թագավորը, պարթև Արշակունի Արշամի որդին: Թագավորել է Օսրոյենե կոչվող երկրամասում, որի մայրաքաղաքն էր Եդեսիան: 

Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց պատմության», եղել է հայոց թագավոր (Գիրք 2, գլ. ԻԶ, ԻԷ, ԻԸ, ԻԹ), ըստ այլ աղբյուրների՝ ասորի թագավոր: 

Աբգարը եղել է Օսրոյենեի թագավորության ([[մ. թ. ա. 132]] – [[մ. թ. ա. 216]]) բոլոր գահակալների անունը: Պատմական փաստերի համաձայն, քրիստոնեությունն առաջինն ընդունած ([[207]]-ին) թագավորը եղել է Աբգար IX-ը ([[179]]–[[214]]): [[91]]-ին Օսրոյենեի գահը գրաված Հայոց թագավոր Սանատրուկը ստացել է «Եդեսիո թագավոր» տիտղոսը, ենթադրվում է՝ նաև Աբգար անունը: Մովսես Խորենացին, հիմնվելով [[հայերեն]] թարգմանված ասորական հնագույն աղբյուրների վրա («Վարդապետութիւն Ադդէի», «Լաբուբնեայ Դիւանագրի Եդեսիոյ. Թուղթ Աբգարու», 1868), Աբգար IX-ի դարձի ավանդական պատմությունը վերագրել է Աբգար V-ին, որն ապրել է I դ., Հիսուս Քրիստոսի ժամանակ, լսել Փրկչի սքանչելագործությունների համբավը և հավատացել, որ «դրանք մարդու զորություններ չեն, այլ Աստծու, որովհետև մարդկանցից ոչ ոք չի կարող մեռելներ հարուցանել, այլ միայն Աստված» (Գիրք 2, գլ. Լ): Եվ հավատալով, որ Հիսուսը ճշմարիտ Աստծո Որդին է, իր բանբերների միջոցով [[թուղթ]]՝ նամակ-խնդրագիր է ուղարկում Երուսաղեմ՝ Փրկչին, որպեսզի նա գա և բժշկի իրեն, «որովհետև նրա մարմինն ապականված էր չարաչար ցավերով» (նույն տեղում)՝ բորոտությամբ: Աբգարն արժանանում է Փրկչի պատասխանին՝ գրված Թովմաս առաքյալի ձեռքով: Պատասխան թղթում ասվում է, որ Փրկիչը դեռ գործ ունի կատարելու Երուսաղեմում, բայց կուղարկի իր աշակերտներից մեկին, որը կգա, կբժշկի «և կյանք կշնորհի քեզ և քեզ հետ եղողներին»: Փրկչի համբարձվելուց հետո Թովմաս առաքյալը Եդեսիա է ուղարկում Թադեոս առաքյալին, որը բուժում է Աբգարին, քաղաքի բոլոր հիվանդներին ու ախտավորներին, քարոզում Ավետարանը և Եդեսիայի եպիսկոպոս կարգում Ադդե անունով մետաքսագործին, ապա մեկնում, ըստ Մովսես Խորենացու, Աբգարի քեռորդու՝ Հայոց Սանատրուկ թագավորի արքունիք (Գիրք 2, գլ. ԼԱ, ԼԲ, ԼԳ): 

Այնուհետև Աբգար թագավորը [[նամակ]]ներ (թղթեր) է հղում հռոմեական Տիբերիոս կայսրին, Ասորեստանի Ներսեհ թագավորին, Պարսից Արտաշիր թագավորին, որպեսզի նրանք ևս ընդունեն Հիսուս Քրիստոսին՝ որպես Աստծո Որդու և Փրկչի. նաև հանձնարարում է, որ փնտրեն ու գտնեն Հիսուսի առաքյալներից մեկին (որը, հավանաբար, եղել է Սիմոն կամ Շմավոն Նախանձահույզը)՝ նրանից արքայության խոսքը լսելու նպատակով: Աբգարը մահացել է «երեսուն և ութ տարի թագավորելուց հետո», հավանաբար՝ [[37]]-ին կամ [[50]]-ին: Աբգարի թղթերը և պատասխանները («Հինգ թղթերի պատճենները») տրված են Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» 2-րդ գրքում (գլ. ԼԱ, ԼԲ, ԼԳ):

Ըստ ասորական «Վարդապետութիւն Ադդէի» և «Լաբուբնեայ Դիւանագրի Եդեսիոյ. Թուղթ Աբգարու» աղբյուրների, Հիսուս Քրիստոսի պատասխանի հետ միասին Աբգարի սուրհանդակ Անանը բերել է նաև Փրկչի «կենդանագիր պատկերը» [թաշկինակի (սրբիչի) վրա դեմքի հպումով տպավորված]: Այդ թաշկինակը կամ դաստառակը պահվել է Եդեսիայում, ապա՝ տարբեր վայրերի եկեղեցիներում:

Հայ եկեղեցին նախապես ս. Աբգարի և ս. Ադդեի հիշատակի տոնը նշել է միասին: Բազմիցս հիշվում է [[Գրիգոր Մարզվանցի|Գրիգոր Մարզվանեցու]] և Լիակատար կոչվող [[Հայսմավուրք]]ներում՝ [[դեկտեմբերի 31]]-ին: Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը հետագայում առանձնացրել է ս. Աբգարի հիշատակի տոնը, որը նշվում է Հիսնակի (Աստվածահայտնությանը նախորդող 50 օրերի տոնը) Դ կիրակիից հետո առաջին շաբաթ օրը: Սակայն, ինչպես նշում է Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանը՝ «...տարւոյն գիրերուն համաձայն կը տեղափոխուի նաեվ Յիսն. Բ և Դ կիրակիներու յաջորդող...» («Հայազգի սուրբեր», 1997, էջ 178) երեքշաբթի օրերին:

== Գրականություն ==
*Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Ե., 1997: 
*Ավգերյան Մ., Լիակատար վարք և վկայաբանութիւն..., հ. 10, Վնտ., 1814: 
*Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. 1, ԿՊ, 1912: 
*Սուրբերու կյանքը, Բեյրութ, 1994:

== Աղբյուրներ ==

* Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Ե., 2002, էջ 7-8:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5144</id>
      <timestamp>2011-09-06T18:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6656">[[Պատկեր:Edessa Abgar king with Christ image.jpg|thumb|250px|]]
Աբգար, ըստ ավանդության՝ 1-ին դարի անդրանիկ քրիստոնյա թագավորը, պարթև Արշակունի Արշամի որդին: Թագավորել է Օսրոյենե կոչվող երկրամասում, որի մայրաքաղաքն էր Եդեսիան: 

Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց պատմության», եղել է հայոց թագավոր (Գիրք 2, գլ. ԻԶ, ԻԷ, ԻԸ, ԻԹ), ըստ այլ աղբյուրների՝ ասորի թագավոր: 

Աբգարը եղել է Օսրոյենեի թագավորության ([[մ. թ. ա. 132]] – [[մ. թ. ա. 216]]) բոլոր գահակալների անունը: Պատմական փաստերի համաձայն, քրիստոնեությունն առաջինն ընդունած ([[207]]-ին) թագավորը եղել է Աբգար IX-ը ([[179]]–[[214]]): [[91]]-ին Օսրոյենեի գահը գրաված Հայոց թագավոր Սանատրուկը ստացել է «Եդեսիո թագավոր» տիտղոսը, ենթադրվում է՝ նաև Աբգար անունը: Մովսես Խորենացին, հիմնվելով [[հայերեն]] թարգմանված ասորական հնագույն աղբյուրների վրա («Վարդապետութիւն Ադդէի», «Լաբուբնեայ Դիւանագրի Եդեսիոյ. Թուղթ Աբգարու», 1868), Աբգար IX-ի դարձի ավանդական պատմությունը վերագրել է Աբգար V-ին, որն ապրել է I դ., Հիսուս Քրիստոսի ժամանակ, լսել Փրկչի սքանչելագործությունների համբավը և հավատացել, որ «դրանք մարդու զորություններ չեն, այլ Աստծու, որովհետև մարդկանցից ոչ ոք չի կարող մեռելներ հարուցանել, այլ միայն Աստված» (Գիրք 2, գլ. Լ): Եվ հավատալով, որ Հիսուսը ճշմարիտ Աստծո Որդին է, իր բանբերների միջոցով [[թուղթ]]՝ նամակ-խնդրագիր է ուղարկում Երուսաղեմ՝ Փրկչին, որպեսզի նա գա և բժշկի իրեն, «որովհետև նրա մարմինն ապականված էր չարաչար ցավերով» (նույն տեղում)՝ բորոտությամբ: Աբգարն արժանանում է Փրկչի պատասխանին՝ գրված Թովմաս առաքյալի ձեռքով: Պատասխան թղթում ասվում է, որ Փրկիչը դեռ գործ ունի կատարելու Երուսաղեմում, բայց կուղարկի իր աշակերտներից մեկին, որը կգա, կբժշկի «և կյանք կշնորհի քեզ և քեզ հետ եղողներին»: Փրկչի համբարձվելուց հետո Թովմաս առաքյալը Եդեսիա է ուղարկում Թադեոս առաքյալին, որը բուժում է Աբգարին, քաղաքի բոլոր հիվանդներին ու ախտավորներին, քարոզում Ավետարանը և Եդեսիայի եպիսկոպոս կարգում Ադդե անունով մետաքսագործին, ապա մեկնում, ըստ Մովսես Խորենացու, Աբգարի քեռորդու՝ Հայոց Սանատրուկ թագավորի արքունիք (Գիրք 2, գլ. ԼԱ, ԼԲ, ԼԳ): 

Այնուհետև Աբգար թագավորը [[նամակ]]ներ (թղթեր) է հղում հռոմեական Տիբերիոս կայսրին, Ասորեստանի Ներսեհ թագավորին, Պարսից Արտաշիր թագավորին, որպեսզի նրանք ևս ընդունեն Հիսուս Քրիստոսին՝ որպես Աստծո Որդու և Փրկչի. նաև հանձնարարում է, որ փնտրեն ու գտնեն Հիսուսի առաքյալներից մեկին (որը, հավանաբար, եղել է Սիմոն կամ Շմավոն Նախանձահույզը)՝ նրանից արքայության խոսքը լսելու նպատակով: Աբգարը մահացել է «երեսուն և ութ տարի թագավորելուց հետո», հավանաբար՝ [[37]]-ին կամ [[50]]-ին: Աբգարի թղթերը և պատասխանները («Հինգ թղթերի պատճենները») տրված են Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» 2-րդ գրքում (գլ. ԼԱ, ԼԲ, ԼԳ):

Ըստ ասորական «Վարդապետութիւն Ադդէի» և «Լաբուբնեայ Դիւանագրի Եդեսիոյ. Թուղթ Աբգարու» աղբյուրների, Հիսուս Քրիստոսի պատասխանի հետ միասին Աբգարի սուրհանդակ Անանը բերել է նաև Փրկչի «կենդանագիր պատկերը» [թաշկինակի (սրբիչի) վրա դեմքի հպումով տպավորված]: Այդ թաշկինակը կամ դաստառակը պահվել է Եդեսիայում, ապա՝ տարբեր վայրերի եկեղեցիներում:

Հայ եկեղեցին նախապես ս. Աբգարի և ս. Ադդեի հիշատակի տոնը նշել է միասին: Բազմիցս հիշվում է [[Գրիգոր Մարզվանցի|Գրիգոր Մարզվանեցու]] և Լիակատար կոչվող [[Հայսմավուրք]]ներում՝ [[դեկտեմբերի 31]]-ին: Սիմեոն Ա Երևանցի կաթողիկոսը հետագայում առանձնացրել է ս. Աբգարի հիշատակի տոնը, որը նշվում է Հիսնակի (Աստվածահայտնությանը նախորդող 50 օրերի տոնը) Դ կիրակիից հետո առաջին շաբաթ օրը: Սակայն, ինչպես նշում է Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանը՝ «...տարւոյն գիրերուն համաձայն կը տեղափոխուի նաեվ Յիսն. Բ և Դ կիրակիներու յաջորդող...» («Հայազգի սուրբեր», 1997, էջ 178) երեքշաբթի օրերին:

== Գրականություն ==
*Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Ե., 1997: 
*Ավգերյան Մ., Լիակատար վարք և վկայաբանութիւն..., հ. 10, Վնտ., 1814: 
*Օրմանյան Մ., Ազգապատում, հ. 1, ԿՊ, 1912: 
*Սուրբերու կյանքը, Բեյրութ, 1994:

== Աղբյուրներ ==

* Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, Ե., 2002, էջ 7-8:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբգար Թոխաթեցի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1092</id>
      <timestamp>2011-02-20T06:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]] '''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1679">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ:

Ծվել է Թոխաթում (Եվդոկիա): [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան: Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», «Մաշտոց»: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 9-10:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143</id>
      <timestamp>2011-02-24T04:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2048">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ:

Ծվել է Թոխաթում (Եվդոկիա): [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան: Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1863</id>
      <timestamp>2011-04-08T17:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3085">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան թվականը անհայտ-մոտ 1572),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ծածկագիր|ծածկագրերի]] մասնագետ:

Ծվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը` Ամիրբեկ, մայրը` Եվա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև հայոց թագավորների շառավիղ: [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի Դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան (վերջինս մինչև 1880-ական թվականները սխալբամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Աբգար Թոխատեցին առաջին հայ տպագրիչը): Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ [[Հակոբ Մեղապարտ]]ի գրքերը: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* Մ. Չամչյան, Պատմութիւն Հայոց, հատոր 3, Վենետիկ, 1786:
* Վ. Զարդարյան, Հիշատակարան (1512-1933), հատոր 5, Կահիրե, 1939:
* Հ. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1, Երևանմ 1959:
* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 18:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1864</id>
      <timestamp>2011-04-08T18:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3137">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան թվականը անհայտ-մոտ 1572),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ծածկագիր|ծածկագրերի]] մասնագետ:

Ծվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը` Ամիրբեկ, մայրը` Եվա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև հայոց թագավորների շառավիղ: [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի Դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան (վերջինս մինչև 1880-ական թվականները սխալբամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Աբգար Թոխատեցին առաջին հայ տպագրիչը): Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ [[Հակոբ Մեղապարտ]]ի գրքերը: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* Մ. Չամչյան, Պատմութիւն Հայոց, հատոր 3, Վենետիկ, 1786:
* Վ. Զարդարյան, Հիշատակարան (1512-1933), հատոր 5, Կահիրե, 1939:
* Հ. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1, Երևանմ 1959:
* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 18:

[[Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1865</id>
      <timestamp>2011-04-08T18:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3139">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան թվականը անհայտ-մոտ 1572),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ծածկագիր|ծածկագրերի]] մասնագետ:

Ծնվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը` Ամիրբեկ, մայրը` Եվա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև հայոց թագավորների շառավիղ: [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի Դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան (վերջինս մինչև 1880-ական թվականները սխալբամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Աբգար Թոխատեցին առաջին հայ տպագրիչը): Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ [[Հակոբ Մեղապարտ]]ի գրքերը: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* Մ. Չամչյան, Պատմութիւն Հայոց, հատոր 3, Վենետիկ, 1786:
* Վ. Զարդարյան, Հիշատակարան (1512-1933), հատոր 5, Կահիրե, 1939:
* Հ. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1, Երևանմ 1959:
* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 18:

[[Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1866</id>
      <timestamp>2011-04-09T17:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>188.115.243.109</ip>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3139">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան թվականը անհայտ-մոտ 1572),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ծածկագիր|ծածկագրերի]] մասնագետ:

Ծնվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը` Ամիրբեկ, մայրը` Եվա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև հայոց թագավորների շառավիղ: [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի Դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան (վերջինս մինչև 1880-ական թվականները սխալբամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Աբգար Թոխաթեցին առաջին հայ տպագրիչը): Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ [[Հակոբ Մեղապարտ]]ի գրքերը: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* Մ. Չամչյան, Պատմութիւն Հայոց, հատոր 3, Վենետիկ, 1786:
* Վ. Զարդարյան, Հիշատակարան (1512-1933), հատոր 5, Կահիրե, 1939:
* Հ. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1, Երևանմ 1959:
* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 18:

[[Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3282</id>
      <timestamp>2011-06-01T05:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>46.241.133.38</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Գրականություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3154">[[Պատկեր:Աբգար Թոխաթեցի.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբգար Թոխաթեցի''', ''Սաֆար Աբգար, Աբգար Եվդոկացի, Աբգար Դպիր'' (ծննդյան թվականը անհայտ-մոտ 1572),  հայ տպագրիչ, հասարակական-քաղաքական գործիչ, [[ծածկագիր|ծածկագրերի]] մասնագետ:

Ծնվել է Թոխաթում (Եվդոկիա), հայրը` Ամիրբեկ, մայրը` Եվա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրև հայոց թագավորների շառավիղ: [[1562]]-ին Հայոց կաթողիկոս Միքայել Սեբաստացու հանձնարարությամբ ազգային-ազատագրական գործերով մեկնել է Հռոմ: Պիոս IV պապից և Վենետիկի Հերոնիմոս Բրիոլի Դոժից հայկական [[գիրք|գրքեր]] տպագրելու իրավունք է ստացել և [[1565]]-ին Վենետիկում տպագրել «Խառնայ փնթուր տումարի...» օրացույցը (մեկ էջի վրա) և Սաղմոսարան (վերջինս մինչև 1880-ական թվականները սխալբամբ համարվել է հայերեն առաջին տպագիր գիրքը, իսկ Աբգար Թոխաթեցին առաջին հայ տպագրիչը): Այնուհետև տեղափոխվել է Կ. Պոլիս (իր հետ տանելով [[տպատառ]]երը), այնտեղ տպագրել ևս 6 գիրք. [[1567]]-[[1568]]-ին` «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին` «Տօնացոյց», «Պարզատումար», «Ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (երկուսը միասին), «Տաղարան», [[1569]]-ին` «Մաշտոց»: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Աբգար Թոխաթեցին տպագրությունն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով հայ առաջին տպագրիչ [[Հակոբ Մեղապարտ]]ի գրքերը: [[Լատիներեն]] թարգմանությամբ մեզ է հասել Աբգար Թոխաթեցու հեղինակած դավանագիրը:

== Գրականություն ==

* [[Միքայել Չամչյան]], Պատմութիւն Հայոց, հատոր 3, Վենետիկ, 1786:
* Վ. Զարդարյան, Հիշատակարան (1512-1933), հատոր 5, Կահիրե, 1939:
* Հ. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հատոր 1, Երևանմ 1959:
* [[Լեո]], Հայկական տպագրություն, հատոր 1, Թիֆլիս, [[1904]]:
* [[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., [[1958]]:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., [[1977]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, [[1990]], էջ 9-10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 18:

[[Կատեգորիա:Հայ տպագրիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբգար Հովհաննիսյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8023</id>
      <sha1>t1dt68jyldrsje23psht8fk7i0ieqg5</sha1>
    <revision>
      <id>17517</id>
      <timestamp>2013-09-23T19:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աբգար Հարությունի Հովհաննիսյան''' ([[1849]], Թիֆլիս — [[1904]], [[ապրիլի 14]], Բաթում), հայ հրապարակախոս, թար...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2422">'''Աբգար Հարությունի Հովհաննիսյան''' ([[1849]], Թիֆլիս — [[1904]], [[ապրիլի 14]], Բաթում), հայ հրապարակախոս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ: Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր: 

Ավարտել է Թիֆլիսի գիմնազիան, Լայպցիգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի տնտեսագիտական բաժինը: 1879-ից մինչև կյանքի վերջն աշխատել է Թիֆլիսի փոխադարձ վարկի ընկերության բանկում՝ որպես կառավարիչ: 1879-80-ին Թիֆլիսի հայկական թատրոնի տնօրենն էր, 1880-89-ին՝ իր իսկ ստեղծած «[[Թիֆլիսի հայերեն գրքերի հրատարակության ընկերություն|Թիֆլիսի հայերեն գրքերի հրատարակության ընկերության]]» նախագահը: 1876-81-ին լույս է ընծայել «Փորձ» հանդեսը, 1882-98-ին՝ «Արձագանք» պարբերաթերթը, որի էջերում տպագրել է [[ֆելիետոն]]ներ Մախլաս կեղծանունով: 1886-ին հայագետ [[Արթուր Լայստ]]ի գործակցությամբ հիմնադրել է
«Armenische Bibliothek» մատենաշարը և 2 հատորով [[գերմաներեն]] հրատարակել հայ գրականության ընտիր նմուշները: Մասնակցել է Բեռլինի համալսարանի պրոֆեսոր [[Ֆրանց Ֆինկ]]ի «Հանդես հայագիտության» 8 ժողովածուների հրատարակությանը: [[Ֆրանսերեն]]ից ու [[գերմաներեն]]ից թարգմանել է [[պիես]]ներ, ինչպես նաև ֆրանսերեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խաս Փուշ» (1902) և «Բիբի Շարաբանի» (1902) [[վիպակ]]ները:

{{DEFAULTSORT:Հովհաննիսյան, Աբգար}}
[[Կատեգորիա:1849 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1904 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմաներենից հայերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից ֆրանսերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբգարենց Իվանի դատը (Ակսել Բակունց)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5055</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11122</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբգարենց Իվանի դատը''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6002">'''Աբգարենց Իվանի դատը''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:

== Աբգարենց Իվանի դատը ==

'''1''' 

Գյուղում Աբգարենց Իվանից հարուստը չկա: Ձիեր ունի, եզներ, բաղ ու բոստան, տարին 2 բատրակ է պահում, իսկ գարունքին մի չոբան էլ ավել է վարձում՝ ոչխարը սար տանելու համար: 

Ձմեռն էլ պարապ չի նստում, ուշքը փողի վրա է, մի քամի մանեթ աշխատելու: Ձեռաց փող է տալիս, առանց մուրհակի, մանեթին քսան-երեսուն կոպեկ էլ վրա դնում: Ոչխար է մորթում, եզ ու կով առնում, ծախում, մի խոսքով, մի ձեռքը միշտ փողի հետ է խաղում, մյուսը՝ ամբարների բանալիների հետ: 

Աբգարենց Իվանի ավել անունը դրել են «քյասիբ ուտող»: 

— Էդ կայքդ ո՞վ ա ուտելու, Իվան, ժառանգ էլ չունես,-հարցնում էին գյուղացիք, երբ աշխատանքից ազատ ժամերին զրույց էին անում պատի տակ: 

Իվանը խեղճ էր ձևանում, վիզը ծռում և կամաց ասում. 

— Է՛, ինչ ունեմ, որ է... Երկու լղար եզ, մի քանի կով: Էն ա, ծախում եմ, տուրքը տամ... 

— Դե լավ, լաց մի լինի, մեզ էլ չես խաբելու, Իվան, — ասում էին գյուղացիք: 

Իվանը մի հոգս ուներ՝ ժառանգ ունենալ: Եվ երբ այդ հարցը տալիս էին նրան, թե կայքդ ով պիտի ուտի, խեղճանում էր, մտքում նզովում իր չբերք կնոջը, տուն դառնալիս ուշունց տալիս դարդից դեղնած կնոջը: 

Իվանը մտքում դրել էր ժառանգ ունենալ, թեկուզ ուրիշ կնոջից: 

'''2''' 

Մի ուրիշ հոգս էլ ուներ Աբգարենց Իվանը, նոր տուն շինել: 

Նստել, հաշիվ էր արել, թե ի՞նչ պիտի նստի տունը. հաշվել էր և ձեռքի փողը, բայց ոչ ոքի չէր ասել, թե ինքը իր տունը կշինի ունեցած փողով: 

Մի քանի օր հետո Իվանը, իրիկնադեմին, իր կալի մոտ խոսեց հարևան Սրապի հետ: Սրապն աղքատ էր, կայքը վառեիր՝ ծուխ էլ չէր բարձրանա: 

— Սրապ, ուզում ե՞ս հարստանաս, — ասաց Իվանը: Սրապը զարմացած նայեց: 

— Էգուց կացինն առ, գնա անտառում գերաններ պատրաստի տանս համար, գիշերով բեր: 

— Բա բիլե՞թ, — հարցրեց Սրապը. 

— Առանց բիլեթ, ծածուկ բեր. 

— Բա որ բռնե՞ն, — էլի հարցրեց Սրապը: 

— Ա, տնաշեն, բռնեն, քեզ ի՞նչ պիտի անեն, ինչ ունես, որ ի՞նչ տանեն: Չես իմացե՞լ, որ էս կառավարությունը աղքատի համար է հոգս քաշում, դու էլ աղքատ ես էլի... 

Սրապը մինչև միտք կաներ, Իվանը նրա ձեռքում մի քանի արծաթ դրեց, արծաթից Սրապը տաքացավ: Տանը հաց չկար, շոր չկար: 

— Լավ, — ասաց: Եվ գիշերով կացինն առավ, գնաց անտառը: 

'''3''' 

Սրապը տասներկու գերան կտրել էր, վեր գցել, կլպե. Երեքն էր մնացել: Քրտինքը փրփուր էր դառել, Սրապը չէր բեզարում: 

Երբ վերջին ծառը ընկավ, Սրապը կռացավ, որ ճյուղերը կտրատի, ոտնաձայնի վրա ետ նայեց: Ծառի մոտ անտառապահն էր կանգնել: 

Սրապը գունատվեց, կացինը ձեռքից վեր ընկավ: Երկու օր հետո, անտառապետի կազմած արձանագրությունը դատարան գնաց: 

— Իվան, տունս քանդեցիր, խայտառակ արիր, — ասում էր Սրապը: 

— Բան չկա, կասես, որ քեզ համար ես կտրել: Աղքատ ես, բան չեն առնի, կներեն, — սիրտ էր տալիս Իվանը: 

Դատարան գնալուց առաջ Աբգարենց Իվանը գիշերով Սրապի տունը երկու փութ ցորեն ուղարկեց, նոքարին պատվիրեց թե՝ 

— Ասա, որ կալին էլ կտա... 

'''4''' 

Դատավորը հարց ու փորձ էր անում Սրապին: 

— Ինչո՞ւ ես բերել, քեզ համար է, թե չէ: Ասում եմ, սուտ որ ասես, օրենքը քեզ խիստ կպատմի,— ասաց դատավորը: 

Սրապը հանկարծ հետ նայեց: Իվանը նստել էր առաջին շարքում, որպես թամաշա անող: Սրապը նայեց Իվանին, Իվանը աչքով արեց. 

— Պիտի ասեմ, Իվան, պիտի ասեմ: Հոգուս վրա մեղք մի դնի, ես անմեղ եմ: 

Եվ բոլորը պատմեց: Հետո մոտեցավ դատավորին. 

— Ահա չորս աբասին, երկու փութ էլ ցորեն կա տանը, ձեռք չեմ տվել... 

Դատավորը, թե՝ 

— Ապրե՛ս, Սրապ: 

Երկու օր հետո Իվանին պիտի դատեին: 

Ժառանգ ունենալուց ավելի ծանր հոգս թվաց Աբգարենց Իվանին դատը, որ երկու օր հետո պիտի լիներ:

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբդ ար Ռազզակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1216</id>
      <timestamp>2011-03-02T16:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբդ ար Ռազզակ Սամարղանդի''' ([[1413]] - [[1482]]), միջինասիական պատմագիր:  «Երկու երանելի աստղերի ծագման և երկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="805">'''Աբդ ար Ռազզակ Սամարղանդի''' ([[1413]] - [[1482]]), միջինասիական պատմագիր:

«Երկու երանելի աստղերի ծագման և երկու ծովերի միախառնման տեղը» պարսկական ժամանակագրության մեջ շարադրել է մոնղոլների և Թեմուրյանների պատմությունը ([[1304]] - [[1471]]), նկարագրել է Լենկ Թեմուրի արշավանքը Հայաստան:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 10:

[[Կատեգորիա:1413 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1482 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2097</id>
      <timestamp>2011-04-14T09:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="970">'''Աբդ ար Ռազզակ Սամարղանդի''' ([[1413]] - [[1482]]), միջինասիական պատմագիր:

[[1463]]-ից` Հերաթի շեյխ: Երկար ժամանակ բնակվել է Սամարղանդում: «Երկու երանելի աստղերի ծագման և երկու ծովերի միախառնման տեղը» պարսկական ժամանակագրության մեջ շարադրել է մոնղոլների և Թեմուրյանների պատմությունը ([[1304]] - [[1471]]), նկարագրել է Լենկ Թեմուրի արշավանքը Հայաստան և Անդրկովկաս:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 10:
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 19:

[[Կատեգորիա:1413 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1482 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբդ ար-Ռազզակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1006</id>
    <redirect title="Աբդ ար Ռազզակ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2096</id>
      <timestamp>2011-04-14T09:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբդ ար Ռազզակ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="48">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբդ ար Ռազզակ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբդերոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1988</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3901</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբդերոս''', [[Հերմես]]ի որդին, [[Հերակլես]]ի սիրելին։ Հերակլեսը խլել էր Թրակիայի թագավոր [[Դիոմեդես]]ի կա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="729">'''Աբդերոս''', [[Հերմես]]ի որդին, [[Հերակլես]]ի սիրելին։ Հերակլեսը խլել էր Թրակիայի թագավոր [[Դիոմեդես]]ի կատաղի մարդակեր ձիերը և հանձնել Արդերոսի պահպանությանը։ Ձիերը բզկտեցին Արդերոսին, և Հերակլեսը Արդերոսի կործանման վայրում կառուցեց Աբդերա  քաղաքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3917</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="737">'''Աբդերոս''', [[Հերմես]]ի որդին, [[Հերակլես]]ի սիրելին։ Հերակլեսը խլել էր Թրակիայի թագավոր [[Դիոմեդես]]ի կատաղի մարդակեր ձիերը և հանձնել Արդերոսի պահպանությանը։ Ձիերը բզկտեցին Արդերոսին, և Հերակլեսը Արդերոսի կործանման վայրում կառուցեց Աբդերա  քաղաքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբդուլլահ Գորան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1308</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2762</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:  Ծնվել է Իրաքի Սո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="919">'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2763</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="929">'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2767</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="948">'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյայի Խալաբջա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2768</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="948">'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյայի Հալաբջա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2770</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="997">[[Պատկեր:Abdullah Goran.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյայի Հալաբջա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10033</id>
      <timestamp>2012-08-14T13:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1056">[[Պատկեր:Abdullah Goran.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբդուլլահ Գորան''' ([[1904]] - [[1962]], [[նոյեմբերի 18]]), քուրդ բանաստեղծ, հասարակական գործիչ:

Ծնվել է Իրաքի Սուլեյմանյայի Հալաբջա քաղաքում: Զբաղվել է ուսուցչությամբ: Գրել է [[քասիդ]]ներ, [[գազել]]ներ, [[քառյակ]]ներ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է հակաֆաշիստական «Մերձավոր Արևելք» ռադիոկայանում: [[1952]]-[[1954]]-ին խմբագրել է «Ժին» («Կյանք») թերթը: Ընտրվել է Խաղաղության համաշխարհային խորհրդի անդամ ([[1962]]):

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20:

{{DEFAULTSORT:Գորան, Աբդուլլահ}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Քուրդ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբե-նո Նակամարո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8398</id>
      <sha1>oovrs246kof0j4mlyulgyr8itfe32mv</sha1>
    <revision>
      <id>18606</id>
      <timestamp>2013-12-22T19:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Աբե-նո Նակամարո |պատկեր = Abe no Nakamaro.jpg |զբաղմունք = Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1462">{{Անձ
|անուն = Աբե-նո Նակամարո
|պատկեր = Abe no Nakamaro.jpg
|զբաղմունք = Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ
|ծնված = [[698]]
|վախճանված = [[[770]]
}}
'''Աբե-նո Նակամարո''' ([[ճապոներեն]]` 阿倍 仲麻呂, [[698]] - [[770]]), Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ:

Ծնունդով եղել է ազնվական: 716-ին Կիբի-նո Մակիբիի և բուդդիստական վանական Գենբոյի հետ մեկնել է Չինաստան սովորելու: Չինաստանում եղել է Սյուանցզունի սպասավորը, դրսևորել իրեն որպես տաղանդավոր բանաստեղծ: Բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել չինացի բանաստեղծներ [[Լի Բո]]յի և [[Վան Վեյ]]ի հետ: Նա երբեք այլևս չի տեսնում իր հայրենիքը: Նավը, որով վերադառնում էր Ճապոնիա, հանդիպում է մեծ փոթորիկի: Քչերին է հաջողվում փրկվել: Նա մեծ դժվարությամբ հասնում է Չինաստան, որտեղ և մահանում է:

[[Կատեգորիա:698 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:770 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18607</id>
      <timestamp>2013-12-22T19:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1461">{{Անձ
|անուն = Աբե-նո Նակամարո
|պատկեր = Abe no Nakamaro.jpg
|զբաղմունք = Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ
|ծնված = [[698]]
|վախճանված = [[770]]
}}
'''Աբե-նո Նակամարո''' ([[ճապոներեն]]` 阿倍 仲麻呂, [[698]] - [[770]]), Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ:

Ծնունդով եղել է ազնվական: 716-ին Կիբի-նո Մակիբիի և բուդդիստական վանական Գենբոյի հետ մեկնել է Չինաստան սովորելու: Չինաստանում եղել է Սյուանցզունի սպասավորը, դրսևորել իրեն որպես տաղանդավոր բանաստեղծ: Բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել չինացի բանաստեղծներ [[Լի Բո]]յի և [[Վան Վեյ]]ի հետ: Նա երբեք այլևս չի տեսնում իր հայրենիքը: Նավը, որով վերադառնում էր Ճապոնիա, հանդիպում է մեծ փոթորիկի: Քչերին է հաջողվում փրկվել: Նա մեծ դժվարությամբ հասնում է Չինաստան, որտեղ և մահանում է:

[[Կատեգորիա:698 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:770 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18612</id>
      <timestamp>2013-12-22T19:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1472">{{Անձ
|անուն = Աբե-նո Նակամարո
|պատկեր = Abe no Nakamaro.jpg
|զբաղմունք = Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ
|ծնված = [[698]]
|վախճանված = [[770]]
}}
'''Աբե-նո Նակամարո''' ([[ճապոներեն]]` 阿倍 仲麻呂, [[698]] - [[770]]), Նարա դարաշրջանի ճապոնացի դիվանագետ և բանաստեղծ:

Ծնունդով եղել է ազնվական: 716-ին Կիբի-նո Մակիբիի և բուդդիստական վանական Գենբոյի հետ մեկնել է Չինաստան սովորելու: Չինաստանում եղել է կայսր Սյուանցզունի սպասավորը, դրսևորել իրեն որպես տաղանդավոր բանաստեղծ: Բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել չինացի բանաստեղծներ [[Լի Բո]]յի և [[Վան Վեյ]]ի հետ: Նա երբեք այլևս չի տեսնում իր հայրենիքը: Նավը, որով վերադառնում էր Ճապոնիա, հանդիպում է մեծ փոթորիկի: Քչերին է հաջողվում փրկվել: Նա մեծ դժվարությամբ հասնում է Չինաստան, որտեղ և մահանում է:

[[Կատեգորիա:698 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:770 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբեթ (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5252</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11587</id>
      <timestamp>2012-10-24T14:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբեթ''', ''-ի'' «աբեթ (դյուրավառ նյութ, որ բռնկվում է հրահանը կայծքարի խփելով)»:  [[Փոխառություն]]` [[վրացե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="686">'''Աբեթ''', ''-ի'' «աբեթ (դյուրավառ նյութ, որ բռնկվում է հրահանը կայծքարի խփելով)»:

[[Փոխառություն]]` [[վրացերեն]]` abedi. [[Հրաչյա Աճառյան|Աճառյանը]] («Հայերենի արմատական բառարան», հատոր 1, էջ 74) հնարավոր է համարում հակառակ փոխառությունը, բայց վրացերեն [[բառ]]ը ընդհանուր [[քարթվելական լեզուներ|քարթվելական]] է:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբեղբի (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6315</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14111</id>
      <timestamp>2013-03-18T18:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբեղբի''' «փութապես» (Բառգիրք Հայոց, Երևան, 1975):  Ծագումն անհայտ է:  [[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">'''Աբեղբի''' «փութապես» (Բառգիրք Հայոց, Երևան, 1975):

Ծագումն անհայտ է:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբզաց (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6931</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15297</id>
      <timestamp>2013-05-15T22:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբզաց''' (պարբերություն): [[Տեքստ]]ի մասը, գրական ստեղծագործության մի հատվածը: Կարևոր է հատվածներն իրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1107">'''Աբզաց''' (պարբերություն): [[Տեքստ]]ի մասը, գրական ստեղծագործության մի հատվածը: Կարևոր է հատվածներն իրար միացնելու և հասկանալի ընդմիջում տալու համար, երբ անհրաժեշտ է անցնել նոր մտքի, ինչպես նաև ընդգծել որևէ տեքստ: Տպագրական արտադրանքում աբզացը մեծ մասամբ սկսվում է աբզացային (պարբերություն) նահանջով և, որպես կանոն, վերջանում ոչ լրիվ վերջատողով: Սակայն կան արտասահմանյան հրատարակություններ, որտեղ աբզացը սկսվում է տողի սկզբից, առանց նահանջի և վերջանում է ոչ լրիվ վերջատողով, միայն այս դեպքում աբզացատողը իր նախորդից անջատվում է 2 պունկտով:

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբզացի, պարբերության նահանջ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6933</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15305</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբզացի, պարբերության նահանջ:''' Նահանջ շարվածքի ձախ եզրից, որը լինում է [[նախադասություն|նախադասությ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="931">'''Աբզացի, պարբերության նահանջ:''' Նահանջ շարվածքի ձախ եզրից, որը լինում է [[նախադասություն|նախադասության]] սկզբի տողից և կոչվում է աբզացատող, նահանջատող։ Պարբերության աբզացի չափի հարցը որոշակի կապված է հրատարակության տիպի, տեքստի դյուրընթեռնելիության պահանջների հետ, որն առնչվում է [[տառ]]ի (կեգելի) մեծության, էջի շարվածքի չափի և միջտողային բացատի հետ։ Մեկ հրատարակությունում պարբերության աբզացը բոլոր տառերի համար պետք է լինի հավասար չափի։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբիգ Ավագյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3922</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8396</id>
      <timestamp>2012-05-08T16:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Abig Avagyan.jpg|250px|thumb|]] '''Աբիգ Ավագյան Համազասպի''' ([[1919]], [[սեպտեմբերի 14]], Թեհրան - [[1983]], [[հունվարի 25]],...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3494">[[Պատկեր:Abig Avagyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբիգ Ավագյան Համազասպի''' ([[1919]], [[սեպտեմբերի 14]], Թեհրան - [[1983]], [[հունվարի 25]], Երևան), հայ արձակագիր։

Նախնական կրթությունը ստացել է Թեհրանի հայկական, պարսկական, ֆրանսիական դպրոցներում և ամերիկյան քոլեջում։

1939-ին զորակոչվել է բանակ և որպես ռազմական օդաչու ծառայել մինչև 1941-ը։ 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան։ 1957-ին ավարտել է ԽՍՀՄ գրողների միության առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները (Մոսկվա)։ 1959-83-ին որպես խորհրդական աշխատել է Հայաստանի գրողների միություն]]ում։

Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել, առանձին գրքով լույս է տեսել [[ռուսերեն]]։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ Մահացել է Երևանում։

Աբիգ Ավագյանի արձակի հիմնական թեման Արևելքն է` իր սոցիալական բախումներով ու սուր հակադրություններով, անհատի կյանքը` բարդ ներաշխարհով:


== Աբիգ Ավագյանի երկերը ==

* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 120 էջ։
* Վաղը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 236 էջ։
* Շիկացած հող (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 468 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 158 էջ։
* Նազելի Դալարյան (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 268 էջ։
* Բենդ գյուղի վերջին բնակիչը (երկու պատմվածք), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 43 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 200 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Հայաստան», 1965, 188 էջ։
* Հարավային տենդ, Երևան, «Հայաստան», 1971, 180 էջ։
* Եղել է, չի եղել (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 100 էջ։
* Հարված (վիպակ և պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 408 էջ։
* Մարդը անապատում (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 60 էջ։
* Վերջին հանգրվան (պատմվածքներ, վիպակ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 584 էջ։
* Հարավային տենդ, (Պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 2002, 156 էջ։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջք 55-56:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 129:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 296:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», էջ 123: 


{{DEFAULTSORT:Ավագյան, Աբիգ}}
[[Կատեգորիա:1919 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1983 մահացածներ]]

[[ru:Авакян, Абиг Амазаспович]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8397</id>
      <timestamp>2012-05-08T16:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3440">[[Պատկեր:Abig Avagyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբիգ Ավագյան Համազասպի''' ([[1919]], [[սեպտեմբերի 14]], Թեհրան - [[1983]], [[հունվարի 25]], Երևան), հայ արձակագիր։

Նախնական կրթությունը ստացել է Թեհրանի հայկական, պարսկական, ֆրանսիական դպրոցներում և ամերիկյան քոլեջում։

1939-ին զորակոչվել է բանակ և որպես ռազմական օդաչու ծառայել մինչև 1941-ը։ 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան։ 1957-ին ավարտել է ԽՍՀՄ գրողների միության առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները (Մոսկվա)։ 1959-83-ին որպես խորհրդական աշխատել է Հայաստանի գրողների միություն]]ում։

Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել, առանձին գրքով լույս է տեսել [[ռուսերեն]]։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ Մահացել է Երևանում։

Աբիգ Ավագյանի արձակի հիմնական թեման Արևելքն է` իր սոցիալական բախումներով ու սուր հակադրություններով, անհատի կյանքը` բարդ ներաշխարհով:


== Աբիգ Ավագյանի երկերը ==

* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 120 էջ։
* Վաղը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 236 էջ։
* Շիկացած հող (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 468 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 158 էջ։
* Նազելի Դալարյան (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 268 էջ։
* Բենդ գյուղի վերջին բնակիչը (երկու պատմվածք), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 43 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 200 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Հայաստան», 1965, 188 էջ։
* Հարավային տենդ, Երևան, «Հայաստան», 1971, 180 էջ։
* Եղել է, չի եղել (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 100 էջ։
* Հարված (վիպակ և պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 408 էջ։
* Մարդը անապատում (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 60 էջ։
* Վերջին հանգրվան (պատմվածքներ, վիպակ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 584 էջ։
* Հարավային տենդ, (Պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 2002, 156 էջ։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջք 55-56:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 129:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 296:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», էջ 123: 


{{DEFAULTSORT:Ավագյան, Աբիգ}}
[[Կատեգորիա:1919 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1983 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8404</id>
      <timestamp>2012-05-08T17:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3648">[[Պատկեր:Abig Avagyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբիգ Ավագյան Համազասպի''' ([[1919]], [[սեպտեմբերի 14]], Թեհրան - [[1983]], [[հունվարի 25]], Երևան), հայ արձակագիր։

Նախնական կրթությունը ստացել է Թեհրանի հայկական, պարսկական, ֆրանսիական դպրոցներում և ամերիկյան քոլեջում։

1939-ին զորակոչվել է բանակ և որպես ռազմական օդաչու ծառայել մինչև 1941-ը։ 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան։ 1957-ին ավարտել է ԽՍՀՄ գրողների միության առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները (Մոսկվա)։ 1959-83-ին որպես խորհրդական աշխատել է Հայաստանի գրողների միություն]]ում։

Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել, առանձին գրքով լույս է տեսել [[ռուսերեն]]։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ Մահացել է Երևանում։

Աբիգ Ավագյանի արձակի հիմնական թեման Արևելքն է` իր սոցիալական բախումներով ու սուր հակադրություններով, անհատի կյանքը` բարդ ներաշխարհով:

== Աբիգ Ավագյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

*[[Հարավային տենդ (Աբիգ Ավագյան, պատմվածք)|Հարավային տենդ]]

== Աբիգ Ավագյանի երկերը ==

* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 120 էջ։
* Վաղը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 236 էջ։
* Շիկացած հող (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 468 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 158 էջ։
* Նազելի Դալարյան (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 268 էջ։
* Բենդ գյուղի վերջին բնակիչը (երկու պատմվածք), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 43 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 200 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Հայաստան», 1965, 188 էջ։
* Հարավային տենդ, Երևան, «Հայաստան», 1971, 180 էջ։
* Եղել է, չի եղել (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 100 էջ։
* Հարված (վիպակ և պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 408 էջ։
* Մարդը անապատում (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 60 էջ։
* Վերջին հանգրվան (պատմվածքներ, վիպակ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 584 էջ։
* Հարավային տենդ, (Պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 2002, 156 էջ։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջք 55-56:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 129:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 296:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», էջ 123: 


{{DEFAULTSORT:Ավագյան, Աբիգ}}
[[Կատեգորիա:1919 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1983 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9993</id>
      <timestamp>2012-08-14T11:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3732">[[Պատկեր:Abig Avagyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբիգ Ավագյան Համազասպի''' ([[1919]], [[սեպտեմբերի 14]], Թեհրան - [[1983]], [[հունվարի 25]], Երևան), հայ արձակագիր։

Նախնական կրթությունը ստացել է Թեհրանի հայկական, պարսկական, ֆրանսիական դպրոցներում և ամերիկյան քոլեջում։

1939-ին զորակոչվել է բանակ և որպես ռազմական օդաչու ծառայել մինչև 1941-ը։ 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան։ 1957-ին ավարտել է ԽՍՀՄ գրողների միության առընթեր գրական բարձրագույն դասընթացները (Մոսկվա)։ 1959-83-ին որպես խորհրդական աշխատել է Հայաստանի գրողների միություն]]ում։

Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել, առանձին գրքով լույս է տեսել [[ռուսերեն]]։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։ Մահացել է Երևանում։

Աբիգ Ավագյանի արձակի հիմնական թեման Արևելքն է` իր սոցիալական բախումներով ու սուր հակադրություններով, անհատի կյանքը` բարդ ներաշխարհով:

== Աբիգ Ավագյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

*[[Հարավային տենդ (Աբիգ Ավագյան, պատմվածք)|Հարավային տենդ]]

== Աբիգ Ավագյանի երկերը ==

* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 120 էջ։
* Վաղը (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1951, 236 էջ։
* Շիկացած հող (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 468 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, 158 էջ։
* Նազելի Դալարյան (վեպ), Երևան, Հայպետհրատ, 1959, 268 էջ։
* Բենդ գյուղի վերջին բնակիչը (երկու պատմվածք), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 43 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 200 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Հայաստան», 1965, 188 էջ։
* Հարավային տենդ, Երևան, «Հայաստան», 1971, 180 էջ։
* Եղել է, չի եղել (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 100 էջ։
* Հարված (վիպակ և պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1978, 408 էջ։
* Մարդը անապատում (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1981, 60 էջ։
* Վերջին հանգրվան (պատմվածքներ, վիպակ), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 584 էջ։
* Հարավային տենդ, (Պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 2002, 156 էջ։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջք 55-56:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 129:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 296:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», էջ 123: 


{{DEFAULTSORT:Ավագյան, Աբիգ}}
[[Կատեգորիա:1919 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1983 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբիպոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>452</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>984</id>
      <timestamp>2011-02-14T04:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբիպոն''', Հարավային Ամերիկայի [[հնդկացիական լեզու]] ([[գուայկուրու լեզվաընտանիք]]ից): Աբիպոնները իսպա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="592">'''Աբիպոն''', Հարավային Ամերիկայի [[հնդկացիական լեզու]] ([[գուայկուրու լեզվաընտանիք]]ից): Աբիպոնները իսպանական գաղութարարների լծի տակ 16-19-րդ դարերի ընթացքում հիմնականում ֆիզիկապես ոչնչացան կամ ձուլվեցին:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբիտիվ հոլով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>985</id>
      <timestamp>2011-02-14T04:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբիտիվ հոլով''', [[հոլով]], որը գոյություն ունի, օրինակ, [[բասկերեն]]ում: Համապատասխանում է [[հայերեն]]ի ''...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="543">'''Աբիտիվ հոլով''', [[հոլով]], որը գոյություն ունի, օրինակ, [[բասկերեն]]ում: Համապատասխանում է [[հայերեն]]ի ''տեղի բացառականին'' և կազմվում է tik վերջավորությամբ:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:

[[Կատեգորիա:Հոլովներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>986</id>
      <timestamp>2011-02-14T04:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="541">'''Աբիտիվ հոլով''', [[հոլով]], որ գոյություն ունի, օրինակ, [[բասկերեն]]ում: Համապատասխանում է [[հայերեն]]ի ''տեղի բացառականին'' և կազմվում է tik վերջավորությամբ:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:

[[Կատեգորիա:Հոլովներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբխազ-ադիգեական լեզուներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>455</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>990</id>
      <timestamp>2011-02-14T13:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբխազ-ադիգեական լեզուներ''' ('''արևմտյան կովկասյան լեզուներ, աբխազ-ադիգական լեզուներ, աբխազ-չերթեզակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1204">'''Աբխազ-ադիգեական լեզուներ''' ('''արևմտյան կովկասյան լեզուներ, աբխազ-ադիգական լեզուներ, աբխազ-չերթեզական լեզուներ''', [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի մի ճյուղը, որի մեջ մտնում են [[ադիգեերեն]], [[կաբարդինա-չերքեզերեն]], [[աբխազերեն]], [[աբազիներեն]], [[ուբիխերեն]] [[լեզու]]ները:

Յուրահատուկ են բարդ [[հնչյունական համակարգ]]ով ([[բաղաձայններ]]ի առատությամբ, [[ձայնավորներ]]ի սակավությամբ): [[Շեշտ]]ը ուժգնության է, շարժական: Ունեն բարդ [[բայ]]ական համակարգ: [[Հոլով]]ները սակավ են (կամ բացակայում են), առկա է [[նախադասություն|նախադասության]] էրգատիվ կառուցվածքով:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>991</id>
      <timestamp>2011-02-14T13:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1205">'''Աբխազ-ադիգեական լեզուներ''' ('''արևմտյան կովկասյան լեզուներ, աբխազ-ադիգական լեզուներ, աբխազ-չերթեզական լեզուներ'''), [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի մի ճյուղը, որի մեջ մտնում են [[ադիգեերեն]], [[կաբարդինա-չերքեզերեն]], [[աբխազերեն]], [[աբազիներեն]], [[ուբիխերեն]] [[լեզու]]ները:

Յուրահատուկ են բարդ [[հնչյունական համակարգ]]ով ([[բաղաձայններ]]ի առատությամբ, [[ձայնավորներ]]ի սակավությամբ): [[Շեշտ]]ը ուժգնության է, շարժական: Ունեն բարդ [[բայ]]ական համակարգ: [[Հոլով]]ները սակավ են (կամ բացակայում են), առկա է [[նախադասություն|նախադասության]] էրգատիվ կառուցվածքով:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբխազական (Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ, 1969)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3273</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6819</id>
      <timestamp>2011-11-19T11:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Arevrlqi aratsner.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է 1969-ին հրատարակված [[Արևելքի ժողովուրդների առածներ և...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2698">[[Պատկեր:Arevrlqi aratsner.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է 1969-ին հրատարակված [[Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ (գիրք, 1969)|«Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ»]] ժողովածուի '''աբխազական''' բաժինը:

== Աբխազական ==

#Այծի պոչի պես ոչ երկարում է, ոչ կարճանում։
#«Առ» և «տուր»–ը քայլում են կողք կողքի։
#Արա ուրիշի համար, սովորիր քեզ համար։
#Բերնից դուրս թռած խոսքը արձակած գնդակ է, ետ չի՝ դառնա:
#Բուին աչք տվին, հոնք էլ ուզեց։
#Գժի համար ամեն օր զատիկ է։
#Դմակս չլիներ, ո՞վ ինձնից լավ կվազեր,– ասաց ոչխարը։
#Եզան համար իր պոզերր ծանրություն չեն։
#Ժողովրդի անիծած ծառը կչորանա։
#Ինչպես ծափ ես տալիս, այնպես էլ պարում եմ։
#Իրենց բակում բոլոր շներն ուժեղ են։
#Լավ աղջիկը երկու վատ տղա արժե։
#Լավ հովիվը չորս աչք ունի։
#Ծառն ընկավ, բոլորը վազեցին՝ կացնով թե անկացին։
#Կինը հարյուր սիրտ ունի։
#Կրակը բամբակի մեջ չես պահի։
#Կուշտը կարծում է, թե ընկերն էլ կուշտ է։
#Ձեռքը գիտի, թե բերանը որտեղ է։
#Ճաղատի մոտ սանր չի գտնվի։
#Մարդուն, հողից բացի, ոչ մի բան չի կշտացնի։
#Մեղրը քաղցր է, բայց ամեն մարդ չի ուտում։
#Մի հոտած տանձը հարյուր լավին կփչացնի։
#Մոտիկ հարևանը հեռու բարեկամից լավ է։
#Շանը տեսավ, փայտը հիշեց։
#Շանը՝ սիրիր, բայց փայտը ձեռքիցդ մի՛ գցիր։
#Ով ասելուց չամաչի, անելուց էլ չի ամաչի։
#Ով չի հիվանդացել, առողջության արժեքը, չի հասկանա:
#Ջրի բերածը քամին կտանի։
#Ջուրն ընկածը, կթրջվի։
#Սուսուփուս կատուն մլավանից վտանգավոր է։
#Վատ բերանից՝ վատ խոսք։
#Տերտերի վկան տիրացուն կլինի։
#Ուժը ձիուն չի պատում, թամբն է ծեծում։
#Ում «տեր» անվանես, քեղ «ստրուկ» կանվանի։
#Ուր բազե շատ կա, աղավնի քիչ կլինի։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբխազերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>456</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>992</id>
      <timestamp>2011-02-14T13:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբխազերեն''' (аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа), աբխազների [[լեզու]]ն, խոսում են Աբխազիայում և Թուրքիայում: Մտնում ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1160">'''Աբխազերեն''' (аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа), աբխազների [[լեզու]]ն, խոսում են Աբխազիայում և Թուրքիայում: Մտնում է [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի [[աբխազ-ադիգեական լեզուներ|աբխազ-ադիգեական]] խմբի մեջ:

Ունի բազմահամադրական կառուցվածք ([[ստորոգյալ]]ի կազմության մեջ), [[բայ]]ական բարդ համակարգ, [[հոլով]]ներով աղքատ է, աչքի է ընկնում [[բաղաձայններ]]ի առատությամբ: Գրություն ստեղծելու փորձեր արվել են 19-րդ դարի 60-ական թվականներից: [[Գիր]]ը` 1924-ից [[լատինական գիր|լատինական]], 1938-ից [[վրացական գիր|վրացական]], 1954-ից ռուսական այբուբենի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբոլիցիոնիստական գրականություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>641</id>
      <timestamp>2011-02-04T15:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբոլիցիոնիստական գրականություն''' ([[լատիներեն]]` abolitio «ոչնչացում, փոփոխում» կամ [[անգլերեն]] abolition «լո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1391">'''Աբոլիցիոնիստական գրականություն''' ([[լատիներեն]]` abolitio «ոչնչացում, փոփոխում» կամ [[անգլերեն]] abolition «լուծարում, փոփոխում»), ԱՄՆ-ի 19-րդ դարի 30-60-ական թվականների գրականություն կապված 18-19-րդ դարերում սևամորթների ազատագրման հանրային-քաղաքական շարժման հետ:

Այդ շարժման սկզբնավորողն ու խոշոր գործիչը լրագրող և բանաստեղծ [[Ուիլյամ Լլյորդ Հարիսոն]]ն է: Աբոլիցիոնիստական գրականության նշանավոր երկերից են Ռ. Հիլդրետի «Ստրուկը, կամ Արչի Մուրի հիշողությունները» և [[Հարիեր Բիչեր Սթոու]]ի «Քեռի Թոմասի խրճիթը» [[վեպ]]երը:մԱբոլցիոնիզմի թեմաներն ու գաղափարները դրսևորվել են ամերիկյան գրողների և բանաստեղծների ([[Հենրի Լոնգֆելլո]], Ռ. Ու. Էմերսոն, Գ. Դ. Թորո, [[Ուոլթ Ուիթմեն]], Ջ. Ռ. Լոուել և այլք) գործերում:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 7:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբորիգեններ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1989</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3902</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբորիգեններ''', [[առասպել]]ներում՝ Միջին Իտալիայի հին բնակիչները, որոնք քշվել են Տիբերի գետաբերանը, ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="815">'''Աբորիգեններ''', [[առասպել]]ներում՝ Միջին Իտալիայի հին բնակիչները, որոնք քշվել են Տիբերի գետաբերանը, այնտեղ նրանք կոչվել են լատիններ։ Ըստ հռոմայեցիների, աբորիգենների անունը ծագում է լատիներեն ''ab origine'' (''ի սկզբանե'' [[բառ]]ից) Ժամանակակից [[լեզու|լեզվում]] աբորիգեններ նշանակում է երկրի տեղաբնիկներ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3903</id>
      <timestamp>2011-07-27T15:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="817">'''Աբորիգեններ''', [[առասպել]]ներում՝ Միջին Իտալիայի հին բնակիչները, որոնք քշվել են Տիբերի գետաբերանը, այնտեղ նրանք կոչվել են լատիններ։ Ըստ հռոմայեցիների, աբորիգենների անունը ծագում է լատիներեն ''ab origine'' (''ի սկզբանե'' [[բառ]]ից) Ժամանակակից [[լեզու|լեզվում]] աբորիգեններ նշանակում է երկրի տեղաբնիկներ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3920</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="825">'''Աբորիգեններ''', [[առասպել]]ներում՝ Միջին Իտալիայի հին բնակիչները, որոնք քշվել են Տիբերի գետաբերանը, այնտեղ նրանք կոչվել են լատիններ։ Ըստ հռոմայեցիների, աբորիգենների անունը ծագում է լատիներեն ''ab origine'' (''ի սկզբանե'' [[բառ]]ից) Ժամանակակից [[լեզու|լեզվում]] աբորիգեններ նշանակում է երկրի տեղաբնիկներ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբու Նուվաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4817</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10578</id>
      <timestamp>2012-08-30T22:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Abu Nuwas.jpg|250px|thumb|]] '''Աբու Նուվաս''' (իսկական անունը` Աբու ալ-Հասան իբն Հանի ալ-Հաքամի, մոտ 762 - մոտ 815...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1201">[[Պատկեր:Abu Nuwas.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբու Նուվաս''' (իսկական անունը` Աբու ալ-Հասան իբն Հանի ալ-Հաքամի, մոտ 762 - մոտ 815), արաբ բանաստեղծ, ծագումով պարսիկ: Արաբ խալիֆաներ Հարուն ալ-Ռաշիդի և Ամինի պալատական տաղերգուն: Գիտակ էր բժշկության, աստղագիտության և տիրապետում էր [[լեզու]]ների:

Աբու Նուվասի ցոփ կյանքը նկարագրվում է «Հազար ու մի գիշեր»-ում: Գրել է [[ներբող]]ներ ([[քասիդ]]ներ)` հրաժարվելով դրանց դասական ձևերից, զարգացրել խրախճանքի տաղերգությունը` [[խամրիաթ]]ը: Գրականության նորոգման կողմնակիցների պարագլուխն էր: Գովերգել է նուրբ կենցաղը, կրոնական ազատամտությունը, գինավառ խնջույքները: Եվրոպացիներն Աբու Նուվասին անվանում են «արաբական Հայնե»:

[[Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4818</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10579</id>
      <timestamp>2012-08-30T23:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի''' (լրիվ անունը` ''Աբու-լ Ալա Ահմեդ բին Աբդուլլահ ալ Մաարի'', հայ գրականության մեջ` '...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="290">'''Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի''' (լրիվ անունը` ''Աբու-լ Ալա Ահմեդ բին Աբդուլլահ ալ Մաարի'', հայ գրականության մեջ` ''Աբու-Լալա Մահարի'', [[973]] - մոտ 1057), արաբ բանաստեղծ, փիլիսոփա:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10581</id>
      <timestamp>2012-08-31T05:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3262">[[Պատկեր:Al Ma-arri - Aleppo Syria.jpg|250px|thumb|Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարիի կիսանդրին Հալեպում]]
'''Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարի''' (լրիվ անունը` ''Աբու-լ Ալա Ահմեդ բին Աբդուլլահ ալ Մաարի'', հայ գրականության մեջ` ''Աբու-Լալա Մահարի'', [[973]] - մոտ 1057), արաբ բանաստեղծ, փիլիսոփա:

Ծնվել է Մաարեթ-ան-Նուման գավառական քաղաքում (Սիրիա), ազնվականի ընտանիքում: Վաղ հասակում զրկվել է տեսողությունից: Աշակերտել է բանասեր հորը, ապա բազմակողմանի կրթություն ստացել Հալեպում, զբաղվել ուսուցչությամբ: 1007-09-ին եղել է Բաղդադում, շփվել առաջադեմ մտավորականների հետ: Այնուհետև վերադարձել է ծննդավայրը, ուր և ապրել է մինչև կյանքի վերջը: Թողել է գրական հարուստ ժառանգություն, որի մեծ մասը կորել է խաչակրաց արշավանքների ժամանակ: Երիտասարդական շրջանի ոտանավորներում («Կայծքարի հրացայտը») նկատելի է արաբ ներբողագիր և սիրերգու [[Մութանաբի]]ի ազդեցությունը, որին համարել է իր ուսուցիչը: Հետագա ստեղծագործությունները տոգորված են վհատության, վշտի ու բողոքի տրամադրություններով («Ճանապարհին լքվածը»): Քննադատել է իշխողներին, օրենսդիրներին, կրոնական քարոզիչներին («Պարտադրականությունն անպարտադրելիության»): «Թուղթ ներման մասին» և «Թուղթ հրեշտակների մասին» արձակ երկերում (վերջինս հայտնաբերել է Ի. Յու. Կրաչովսկին, ռուսերեն թարգմանությունը 1932) ծաղրել է սնոտիապաշտ ամբոխի ավանդական պատկերացումներն անդրշիրիմյան կյանքի մասին: Փիլիսոփայական հայացքներով եղել է պաթեիստ: Ընդունելով Աստծու գոյությունը` չի հարել ոչ մի կրոնի, նախապաշարմունքները համարել է հավասարապես հատուկ բոլոր կրոններին և հայտարարել, որ ճանաչողության միակ միջոցը բանականությունն է:

Աբուլ-լ-Ալա-ալ-Մաարիի տապանաքարի վրա փորագրված խոսքերը` «Իմ հայրն ինձ դժբախտացրեց, ես ոչ ոքի չեմ դժբախտացրել», ամենասեղմ կերպով բնութագրում են նրա կենսափիլիսոփայությունը: Նրա [[կերպար]]ն ընկած է [[Ավետիք Իսահակյան]]ի «Աբու-Լալա Մահարի» [[պոեմ]]ի հիմքում:

[[Կատեգորիա:973 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբուլաձե, Իլյա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4692</id>
    <redirect title="Իլյա Աբուլաձե" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10250</id>
      <timestamp>2012-08-15T09:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Աբուլաձե, Իլյա]]» վերանվանված է «[[Իլյա Աբուլաձե]]» վերահղմամբ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="49">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Իլյա Աբուլաձե]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբուլհասան Ալեքպերզադե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4706</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10293</id>
      <timestamp>2012-08-16T13:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Abulhasan Aleqperzade.jpg|250px|thumb|]] '''Աբուլհասան Ալեքպերզադե Ալիբաբա օղլի''' ([[ադրբեջաներեն]]` ''Əbülhəsən Əlibaba...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1036">[[Պատկեր:Abulhasan Aleqperzade.jpg|250px|thumb|]]
'''Աբուլհասան Ալեքպերզադե Ալիբաբա օղլի''' ([[ադրբեջաներեն]]` ''Əbülhəsən Əlibaba oğlu Ələkbərzadə'', [[1906]], [[փետրվարի 27]], Բասկալ - [[1986]], Բաքու), ադրբեջանցի արձակագիր:

Տպագրվել է 1927-ից, ճանաչվել «Վերելքներ» (1930) ադրբեջանական առաջին վեպով: 1933-ին գրել է «Աշխարհը կործանվում է» վեպը: Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին և այդ մասին գրել [[պատմվածք]]ներ, «Բարեկամության ամրոցներ» (գիրք 1-4, 1948-67) վեպը:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 46:

{{DEFAULTSORT:Ալեքպերզադե, Աբուլհասան}}
[[Կատեգորիա:1906 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1986 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ադրբեջանցի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբունդանցիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1990</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3904</id>
      <timestamp>2011-07-27T16:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբունդանցիա''' ([[լատիներեն]]` ''Abundantia'' - առատություն), առատության  անձնավորումը հռոմեական դիցաբանությ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="692">'''Աբունդանցիա''' ([[լատիներեն]]` ''Abundantia'' - առատություն), առատության  անձնավորումը հռոմեական դիցաբանությունում, երբեմն համարվում էր [[Ցերերա]]յի ուղեկիցը։ Պատկերվել է [[առատության եղջյուր]]ից ոսկե դրամներ շաղ տվող կնոջ կերպարանքով:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3906</id>
      <timestamp>2011-07-27T16:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="743">[[Պատկեր:Rubens Abundance.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբունդանցիա''' ([[լատիներեն]]` ''Abundantia'' - առատություն), առատության  անձնավորումը հռոմեական դիցաբանությունում, երբեմն համարվում էր [[Ցերերա]]յի ուղեկիցը։ Պատկերվել է [[առատության եղջյուր]]ից ոսկե դրամներ շաղ տվող կնոջ կերպարանքով:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3919</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="751">[[Պատկեր:Rubens Abundance.jpg|thumb|250px|]]
'''Աբունդանցիա''' ([[լատիներեն]]` ''Abundantia'' - առատություն), առատության  անձնավորումը հռոմեական դիցաբանությունում, երբեմն համարվում էր [[Ցերերա]]յի ուղեկիցը։ Պատկերվել է [[առատության եղջյուր]]ից ոսկե դրամներ շաղ տվող կնոջ կերպարանքով:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբուսահլ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1040</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2167</id>
      <timestamp>2011-04-15T14:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբուսահլ''' (''Աբուսահլ Հայ'', [[արաբերեն]] հնչմամբ` Աբու Սալիհ ալ Արմանի, ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), ծագումո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1541">'''Աբուսահլ''' (''Աբուսահլ Հայ'', [[արաբերեն]] հնչմամբ` Աբու Սալիհ ալ Արմանի, ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), ծագումով հայ արաբական մատենագիր (12-13-րդ դդ):  

Գրել է Եգիպտոսի եկեղեցիների ու վանքերի [[1170]]-[[1208]]-ի պատմությունը, տեղեկություններ հաղորդել Եգիպտոսի հայերի, ղպտիների, լիբիացիների, արաբների, նուբիացիների մասին: [[Գիրք|Գրքի]] բուն [[վերնագիր]]ը հայտնի չէ: [[Փարիզի Ազգային մատենադարան]]ում պահպանվում է երկի ձեռագիր ընդօրինակությունը ([[1338]]): [[Գրիչ]]ը նշում է, որ ինքն այն արտագրել է բարեխղճորեն` կատարելով որոշ կրճատումներ: Պատմության բնօրինակը թարգանվել է [[անգլերեն]], որը հրատարակել  Բ. Էվետսը ([[1895]])Այդ թարգմանությունից [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը քաղել, թարգմանել և ծանոթագրել է հայերին վերաբերվող հատվածները:

== Երկեր ==
* Պատմութիւն եկեղեցեաց եւ վանորէից Եգիպտոսի, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1933:

== Գրականություն ==
* Գ. Մըսրլյան, Ականաւոր հայեր Եգիպտոսի մէջ, Կահիրե, 1947:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2169</id>
      <timestamp>2011-04-15T14:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1681">'''Աբուսահլ''' (''Աբուսահլ Հայ'', [[արաբերեն]] հնչմամբ` Աբու Սալիհ ալ Արմանի, ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), ծագումով հայ արաբական մատենագիր (12-13-րդ դդ):  

Գրել է Եգիպտոսի եկեղեցիների ու վանքերի [[1170]]-[[1208]]-ի պատմությունը, տեղեկություններ հաղորդել Եգիպտոսի հայերի, ղպտիների, լիբիացիների, արաբների, նուբիացիների մասին: [[Գիրք|Գրքի]] բուն [[վերնագիր]]ը հայտնի չէ: [[Փարիզի Ազգային մատենադարան]]ում պահպանվում է երկի ձեռագիր ընդօրինակությունը ([[1338]]): [[Գրիչ]]ը նշում է, որ ինքն այն արտագրել է բարեխղճորեն` կատարելով որոշ կրճատումներ: Պատմության բնօրինակը թարգանվել է [[անգլերեն]], որը հրատարակել  Բ. Էվետսը ([[1895]])Այդ թարգմանությունից [[Ղևոնդ Ալիշան]]ը քաղել, թարգմանել և ծանոթագրել է հայերին վերաբերվող հատվածները:

== Երկեր ==
* Պատմութիւն եկեղեցեաց եւ վանորէից Եգիպտոսի, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1933:

== Գրականություն ==
* Գ. Մըսրլյան, Ականաւոր հայեր Եգիպտոսի մէջ, Կահիրե, 1947:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 23:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբուսահլ Հայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1041</id>
    <redirect title="Աբուսահլ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2168</id>
      <timestamp>2011-04-15T14:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբուսահլ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="40">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբուսահլ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբոք (Գ. Ջահուկյան, ՀՍԲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5093</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11250</id>
      <timestamp>2012-10-10T18:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբոք''' «արկղիկ, capsella» ([[բառարան]]ային [[բառ]]):  Ծագումն անհայտ է:  [[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="263">'''Աբոք''' «արկղիկ, capsella» ([[բառարան]]ային [[բառ]]):

Ծագումն անհայտ է:

[[Կատեգորիա:Գևորգ Ջահուկյանի «Հայերենի ստուգաբանական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբսուրդի դրամա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>719</id>
      <timestamp>2011-02-06T04:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբսուրդի դրամա''' ([[լատիներեն]]` absurdus «անհեթեթ, անմիտ»), [[տերմին]]ը բնորոշում է [[20-րդ դար]]ի 50-60-ականների...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="765">'''Աբսուրդի դրամա''' ([[լատիներեն]]` absurdus «անհեթեթ, անմիտ»), [[տերմին]]ը բնորոշում է [[20-րդ դար]]ի 50-60-ականների [[թատրոն]]ի և [[դրամատուրգիա]]յի ավանգարդային երևույթները:

«Աբսուրդ» հասկացությունը, որը գալիս է [[էկզիստենցիալիզմ]]ի փիլիսոփայությունից ([[Ալբեր Քամյու]], [[Ժան Պոլ Սարտր]]), աբսուրդի դրաման դարձնում է իրականության հիմնական ատրիբուտը, որը հանրային ճգնաժամի պատճառով զրկված է ներքին իմաստից և պատճառահետևանքային կապերից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>720</id>
      <timestamp>2011-02-06T05:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1917">'''Աբսուրդի դրամա''' ([[լատիներեն]]` absurdus «անհեթեթ, անմիտ»), [[տերմին]]ը բնորոշում է [[20-րդ դար]]ի 50-60-ականների [[թատրոն]]ի և [[դրամատուրգիա]]յի ավանգարդային երևույթները:

«Աբսուրդ» հասկացությունը, որը գալիս է [[էկզիստենցիալիզմ]]ի փիլիսոփայությունից ([[Ալբեր Քամյու]], [[Ժան Պոլ Սարտր]]), աբսուրդի դրաման դարձնում է իրականության հիմնական ատրիբուտը, որը հանրային ճգնաժամի պատճառով զրկված է ներքին իմաստից և պատճառահետևանքային կապերից:

Աբսուրդի դրամա տերմինը ծագեց [[Էժեն Իոնեսկո]]յի «Ճաղատ երգչուհին» (1950) և [[Սեմուել Բեկետ]]ի «Գոդոյին սպասելիս» (1952) [[պիես]]ների փարիզյան առաջին ներկայացումներից հետո: Դրանցում դրսևորվեցին աբսուրդի դրամայի հիմնական գծերը` գրոտեսկային կոմիկական միջոցներով արտաքին ձևերի (նաև [[լեզու|լեզվական]]) կեղծության ու անիմաստության պատկերումը, որոնց մեջ է ընթանում «միջին մարդու» առտնին կեցությունը, և որոնցով նա փորձում է մեկուսանալ մարդկային ճակատագրի անելանելի ողբերգությունից, ինչպես նաև այնպիսի շոկային վիճակների մետաֆորիկ պատկերումների, որոնք առաջանում են մահվան ու դաժանության նկատմամբ կյանքի արժեքների անիմաստության գիտակցումից:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>721</id>
      <timestamp>2011-02-06T05:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2441">'''Աբսուրդի դրամա''' ([[լատիներեն]]` absurdus «անհեթեթ, անմիտ»), [[տերմին]]ը բնորոշում է [[20-րդ դար]]ի 50-60-ականների [[թատրոն]]ի և [[դրամատուրգիա]]յի ավանգարդային երևույթները:

«Աբսուրդ» հասկացությունը, որը գալիս է [[էկզիստենցիալիզմ]]ի փիլիսոփայությունից ([[Ալբեր Քամյու]], [[Ժան Պոլ Սարտր]]), աբսուրդի դրաման դարձնում է իրականության հիմնական ատրիբուտը, որը հանրային ճգնաժամի պատճառով զրկված է ներքին իմաստից և պատճառահետևանքային կապերից:

Աբսուրդի դրամա տերմինը ծագեց [[Էժեն Իոնեսկո]]յի «Ճաղատ երգչուհին» (1950) և [[Սեմուել Բեկետ]]ի «Գոդոյին սպասելիս» (1952) [[պիես]]ների փարիզյան առաջին ներկայացումներից հետո: Դրանցում դրսևորվեցին աբսուրդի դրամայի հիմնական գծերը` գրոտեսկային կոմիկական միջոցներով արտաքին ձևերի (նաև [[լեզու|լեզվական]]) կեղծության ու անիմաստության պատկերումը, որոնց մեջ է ընթանում «միջին մարդու» առտնին կեցությունը, և որոնցով նա փորձում է մեկուսանալ մարդկային ճակատագրի անելանելի ողբերգությունից, ինչպես նաև այնպիսի շոկային վիճակների մետաֆորիկ պատկերումների, որոնք առաջանում են մահվան ու դաժանության նկատմամբ կյանքի արժեքների անիմաստության գիտակցումից:

Աբսուրդի դրամայի [[հեղինակ]]ների շարքն են դասվում նաև [[Ժան Ժենյե]]ն, [[Բորիս Վիան]]ը, մասամբ` [[Արթյուր Ադամով]]ը, Դ. Բուցատին, Է. դ'Էրիկոն, [[Հարոլդ Փինթեր]]ը, Ն. Սիմփսոնը, [[Բեռնարդ Շոու]]ն:

== Աղբյուրներ ==
*Մելս Սանթոյան, Գրականագիտության բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 7:

[[Կատեգորիա:Դրամատուրգիա]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ (այլ կիրառումներ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>908</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1930</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. * [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու: * [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր: * [[Աբրահամ Խ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2626</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="590">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2637</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="712">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Կրետացի]], (ծնն.թ. անհայտ-[[1737]]), Հայոց կաթողիկոս, պատմագիր:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2646</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="811">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Կրետացի]], (ծնն.թ. անհայտ-[[1737]]), Հայոց կաթողիկոս, պատմագիր:
* [[Աբրահամ Ղռամատիկոս]], [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2684</id>
      <timestamp>2011-05-06T16:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="842">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Կրետացի]], (ծնն.թ. անհայտ-[[1737]]), Հայոց կաթողիկոս, պատմագիր:
* [[Աբրահամ Ղռամատիկոս]], [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:

{{Template:Երկիմաստ}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2685</id>
      <timestamp>2011-05-06T16:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="825">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Կրետացի]], (ծնն.թ. անհայտ-[[1737]]), Հայոց կաթողիկոս, պատմագիր:
* [[Աբրահամ Ղռամատիկոս]], [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:

{{Template}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2686</id>
      <timestamp>2011-05-06T16:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="811">* [[Աբրահամ Անկյուրացի]], 15-րդ դարի հայ տաղերգու:
* [[Աբրահամ Բաղիշեցի]] (ծնն.թ. անհայտ-[[1734]]), Հայոց կաթողիկոս, հեղինակ է ներբողների և հոգևոր տաղերի: 
* [[Աբրահամ Երևանցի]], 18-րդ դարի հայ պատմագիր:
* [[Աբրահամ Խոստովանող]], 5-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Կրետացի]], (ծնն.թ. անհայտ-[[1737]]), Հայոց կաթողիկոս, պատմագիր:
* [[Աբրահամ Ղռամատիկոս]], [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ:
* [[Աբրահամ Մամիկոնեից]], 6-րդ դարի հայ մատենագիր:
* [[Աբրահամ Վանական]], 8-րդ դարի հայ մատենագիր:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Անկյուրացի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1701</id>
      <timestamp>2011-04-02T12:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Անկյուրացի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[15-րդ դար]]ի հայ տաղերգու։ Գրել է «Ողբ ի վե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="487">'''Աբրահամ Անկյուրացի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[15-րդ դար]]ի հայ տաղերգու։ Գրել է «Ողբ ի վերայ մայրաքաղաքին Կոստանդնուպոլսոյ՝ վասն տիրելոյն տաճկաց»։ Կազմել է «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչև [[1358]]-ի դեպքերը)։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1702</id>
      <timestamp>2011-04-02T12:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="627">'''Աբրահամ Անկյուրացի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[15-րդ դար]]ի հայ տաղերգու։ Գրել է «Ողբ ի վերայ մայրաքաղաքին Կոստանդնուպոլսոյ՝ վասն տիրելոյն տաճկաց»։ Կազմել է «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչև [[1358]]-ի դեպքերը)։

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1931</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="702">'''Աբրահամ Անկյուրացի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[15-րդ դար]]ի հայ տաղերգու։ Գրել է «Ողբ ի վերայ մայրաքաղաքին Կոստանդնուպոլսոյ՝ վասն տիրելոյն տաճկաց»։ Կազմել է «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչև [[1358]]-ի դեպքերը)։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2625</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="976">'''Աբրահամ Անկյուրացի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[15-րդ դար]]ի հայ տաղերգու. [[1453]]-ին թուրքերի կողմից Կ. Պոլսի գրավման ականատես։ Գրել է «Ողբ ի վերայ մայրաքաղաքին Կոստանդնուպոլսոյ՝ վասն տիրելոյն տաճկաց» երկը, հոգևոր [[տաղ]]եր։ Կազմել է «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչև [[1358]]-ի դեպքերը)։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Բաղիշեցի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1250</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2627</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Բաղիշեցի''',''Խոշաբեցի, Մշեցի'' (ծն. թ. անհայտ – [[1734]]), Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="824">'''Աբրահամ Բաղիշեցի''',''Խոշաբեցի, Մշեցի'' (ծն. թ. անհայտ – [[1734]]), Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[տաղ]]երի: Շինարարական աշխատանքներ է կատարել Էջմիածնի վանքում, պատկերազարդման տվել Մայր տաճարի երկու խորանները, որմերն ու սյուները։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Ս. Գայանեի վանքում։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:

[[Կատեգորիա:1734]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2629</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="845">'''Աբրահամ Բաղիշեցի''',''Խոշաբեցի, Մշեցի'' (ծն. թ. անհայտ – [[1734]]), Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[տաղ]]երի: Շինարարական աշխատանքներ է կատարել Էջմիածնի վանքում, պատկերազարդման տվել Մայր տաճարի երկու խորանները, որմերն ու սյուները։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Ս. Գայանեի վանքում։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:

[[Կատեգորիա:1734 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2632</id>
      <timestamp>2011-05-05T03:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="846">'''Աբրահամ Բաղիշեցի''', ''Խոշաբեցի, Մշեցի'' (ծն. թ. անհայտ – [[1734]]), Հայոց կաթողիկոս 1730-ից։ [[Հեղինակ]] է ներբողական և հոգևոր մի շարք [[տաղ]]երի: Շինարարական աշխատանքներ է կատարել Էջմիածնի վանքում, պատկերազարդման տվել Մայր տաճարի երկու խորանները, որմերն ու սյուները։ Նրա գերեզմանը գտնվում է Ս. Գայանեի վանքում։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:

[[Կատեգորիա:1734 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Երևանցի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1703</id>
      <timestamp>2011-04-02T13:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), 18-րդ դարի հայ պատմագիր:  Անդրկովկասի և թուրք-...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="831">'''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), 18-րդ դարի հայ պատմագիր:

Անդրկովկասի և թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր էԱբրահամ Երևանցու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրատարակվել է [[1938]]-ին): Գրքի 2-րդ գլխում մանրամասն նկարագրված է [[1724]]-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան նաև տեղեկագրական տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1704</id>
      <timestamp>2011-04-02T13:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="835">'''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[18-րդ դար]]ի հայ պատմագիր:

Անդրկովկասի և թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր էԱբրահամ Երևանցու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրատարակվել է [[1938]]-ին): Գրքի 2-րդ գլխում մանրամասն նկարագրված է [[1724]]-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան նաև տեղեկագրական տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1932</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="910">'''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[18-րդ դար]]ի հայ պատմագիր:

Անդրկովկասի և թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր էԱբրահամ Երևանցու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրատարակվել է [[1938]]-ին): Գրքի 2-րդ գլխում մանրամասն նկարագրված է [[1724]]-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան նաև տեղեկագրական տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2633</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1348">'''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[18-րդ դար]]ի հայ պատմագիր:

Անդրկովկասի և թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր է Աբրահամ Երևանցու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրատարակվել է [[1938]]-ին, [[ռուսերեն]] հրատարակվել է [[1839]]-ին), որտեղ շարադրված են աֆղանների ապստամբությունից մինչև Նադիր շահի գահակալությունը տեղի ունեցած իրադարձությունները ([[1721]]-[[1736]]): Գրքի 2-րդ գլխում մանրամասն նկարագրված է [[1724]]-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան նաև տեղեկագրական տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2634</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1348">'''Աբրահամ Երևանցի''' (ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ), [[18-րդ դար]]ի հայ պատմագիր:

Անդրկովկասի և թուրք-պարսկական հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր է Աբրահամ Երևանցու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրատարակվել է [[1938]]-ին, [[ռուսերեն]] հրատարակվել է [[1939]]-ին), որտեղ շարադրված են աֆղանների ապստամբությունից մինչև Նադիր շահի գահակալությունը տեղի ունեցած իրադարձությունները ([[1721]]-[[1736]]): Գրքի 2-րդ գլխում մանրամասն նկարագրված է [[1724]]-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան նաև տեղեկագրական տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 16:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Զենեկացի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>910</id>
    <redirect title="Աբրահամ Խոստովանող" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1934</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբրահամ Խոստովանող]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբրահամ Խոստովանող]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Խոշաբեցի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1255</id>
    <redirect title="Աբրահամ Բաղիշեցի" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2640</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբրահամ Բաղիշեցի]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="55">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբրահամ Բաղիշեցի]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Խոստովանող</title>
    <ns>0</ns>
    <id>909</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1933</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Խոստովանող''', ''Աբրահամ Զենեկացի'' (ծննդ. թիվն անհայտ, գ. Զենակս (Տայքի նահանգ) - մահ, թիվն անհայ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">'''Աբրահամ Խոստովանող''', ''Աբրահամ Զենեկացի'' (ծննդ. թիվն անհայտ, գ. Զենակս (Տայքի նահանգ) - մահ, թիվն անհայտ), [[5-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[450]]-[[451]]-ի ազատագրական պատերազմից հետո, [[463]]-ին, ինքնակամ միացել է Պարսկաստան աքսորված հայ նախարարներին և հոգևորականներին: Հայաստան վերադառնալուց հետո ձեռնադրվել է Բզնունիք գավառի եպիսկոպոս: [[Ասորերեն]]ից թարգմանել է [[Մարութա Նփրրկերտցի|Մարութա Նփրկերտցու]] «Վկայք Արևելից» երկը: [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]] վկայությամբ` Աբրահամ Խոստովանողը գրել է Վարդանանց պատերազմի մասին երկ, որը չի պահպանվել:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2635</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1444">'''Աբրահամ Խոստովանող''', ''Աբրահամ Զենեկացի'' (ծննդ. թիվն անհայտ, գ. Զենակս (Տայքի նահանգ) - մահ, թիվն անհայտ), [[5-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[450]]-[[451]]-ի ազատագրական պատերազմից հետո, [[463]]-ին, ինքնակամ միացել է Պարսկաստան աքսորված հայ նախարարներին և հոգևորականներին: Հայաստան վերադառնալուց հետո ձեռնադրվել է Բզնունիք գավառի եպիսկոպոս: [[Ասորերեն]]ից թարգմանել է [[Մարութա Նփրրկերտցի|Մարութա Նփրկերտցու]] «Վկայք Արևելից» երկը: [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]] վկայությամբ` Աբրահամ Խոստովանողը գրել է Վարդանանց պատերազմի մասին երկ, որը չի պահպանվել:

Ըստ ավանդության` Աբրահամ Խոստովանողի գերեզմանը գտնվում է Հայոց ձորի (Վասպուրական) Աբրահամու անապատում (այստեղից էլ՝ անապատի անվանումը)։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2636</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1588">'''Աբրահամ Խոստովանող''', ''Աբրահամ Զենեկացի'' (ծննդ. թիվն անհայտ, գ. Զենակս (Տայքի նահանգ) - մահ, թիվն անհայտ), [[5-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[450]]-[[451]]-ի ազատագրական պատերազմից հետո, [[463]]-ին, ինքնակամ միացել է Պարսկաստան աքսորված հայ նախարարներին և հոգևորականներին: Հայաստան վերադառնալուց հետո ձեռնադրվել է Բզնունիք գավառի եպիսկոպոս: [[Ասորերեն]]ից թարգմանել է [[Մարութա Նփրրկերտցի|Մարութա Նփրկերտցու]] «Վկայք Արևելից» երկը: [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]] վկայությամբ` Աբրահամ Խոստովանողը գրել է Վարդանանց պատերազմի մասին երկ, որը չի պահպանվել:

Ըստ ավանդության` Աբրահամ Խոստովանողի գերեզմանը գտնվում է Հայոց ձորի (Վասպուրական) Աբրահամու անապատում (այստեղից էլ՝ անապատի անվանումը)։

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Կրետացի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1254</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2638</id>
      <timestamp>2011-05-05T04:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Կրետացի''' (ծն. թ. անհայտ, ք. Կանդիա (Կրետա կղզի)-[[1737]], [[ապրիլի 18]], Էջմիածին), Հայոց կաթողիկոս [[173...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2973">'''Աբրահամ Կրետացի''' (ծն. թ. անհայտ, ք. Կանդիա (Կրետա կղզի)-[[1737]], [[ապրիլի 18]], Էջմիածին), Հայոց կաթողիկոս [[1734]]-ից, պատմագիր։ 

Մոտ 25 տարի եղել է Թրակիայի Թեքիրդաղ (Ռոդոսթո) քաղաքի թեմի առաջնորդ ([[1709]]-ից), որի համար կոչվել է նաև ''Թեքիրդաղցի''։ 1734-ին ձեռնարկել է ուխտագնացություն Էջմիածին, որտեղ մահացած [[Աբրահամ Խոշաբեցի|Աբրահամ Բ Խոշաբեցու]] փոխարեն ընտրվել է կաթողիկոս:

Աբրահամ Կրետացու օրոք Անդրկովկասի քաղաքական դրությունն անկայուն էր։ Իրանում ասպարեզ իջած Թահմազ Ղուլի խանը, (ապագա Նադիր Շահը) պատերազմելով Թուրքիայի դեմ, վերանվաճեց Իրանի կորցրած հողերը։ Աբրահամ Կրետացին, շահելով նրա վստահությունը, Էջմիածինը փրկեց կողոպուտից՝ ճանաչել տալով Էջմիածնի կաթողիկոսական աթոոի կալվածատիրական իրավունքները, կարգավորել հարկերի գանձումը, գերությունից ու աքսորից փրկել բազմաթիվ հայերի։ Աբրահամ Կրետացու միջնորդությամբ խանը թույլատրեց Մելիք Հակոբջանին Երևանում հիմնել դրամատուն և կտրել արծաթե ու պղնձե դրամներ։ 

Աբրահամ Կրետացու «Պատմագրութիւն անցիցն իւրոց և Նատր-Շահին պարսից» աշխատությունն ընդգրկում է մոտ երկու և կես տարվա ժամանակամիջոց (1734-[[1736]])։ Աբրահամ Կրետացին նկարագրում է Թահմազ Ղուլի խանի պատերազմները Անդրկովկասում և Մուղանի դաշտում 1736-ի [[մարտի 10]]-ին Թահմազ Ղուլիին շահ թագադրելու արարողությունը։ Աբրահամ Կրետացու «Պատմագրությունը» տպագրվել է [[1796]]-ին, Կալկաթայում և [[1870]]-ին՝ Վաղարշապատում։ Այն ֆրանսերեն է թարգմանել Բրոսսեն և հրատարակել «Collection d’historiens arméniens» ժողովածուում (հատոր 2, [[1876]])։ [[Քննական բնագիր]]ը [[ռուսերեն]] թարգմանությամբ, [[առաջաբան]]ով և [[ծանոթագրություն]]ներով հրատարակել է Ն. Ղորղանյանը («Պատմություն», [[1973]]):

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2639</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3098">'''Աբրահամ Կրետացի''' (ծն. թ. անհայտ, ք. Կանդիա (Կրետա կղզի)-[[1737]], [[ապրիլի 18]], Էջմիածին), Հայոց կաթողիկոս [[1734]]-ից, պատմագիր։ 

Մոտ 25 տարի եղել է Թրակիայի Թեքիրդաղ (Ռոդոսթո) քաղաքի թեմի առաջնորդ ([[1709]]-ից), որի համար կոչվել է նաև ''Թեքիրդաղցի''։ 1734-ին ձեռնարկել է ուխտագնացություն Էջմիածին, որտեղ մահացած [[Աբրահամ Խոշաբեցի|Աբրահամ Բ Խոշաբեցու]] փոխարեն ընտրվել է կաթողիկոս:

Աբրահամ Կրետացու օրոք Անդրկովկասի քաղաքական դրությունն անկայուն էր։ Իրանում ասպարեզ իջած Թահմազ Ղուլի խանը, (ապագա Նադիր Շահը) պատերազմելով Թուրքիայի դեմ, վերանվաճեց Իրանի կորցրած հողերը։ Աբրահամ Կրետացին, շահելով նրա վստահությունը, Էջմիածինը փրկեց կողոպուտից՝ ճանաչել տալով Էջմիածնի կաթողիկոսական աթոոի կալվածատիրական իրավունքները, կարգավորել հարկերի գանձումը, գերությունից ու աքսորից փրկել բազմաթիվ հայերի։ Աբրահամ Կրետացու միջնորդությամբ խանը թույլատրեց Մելիք Հակոբջանին Երևանում հիմնել դրամատուն և կտրել արծաթե ու պղնձե դրամներ։ 

Աբրահամ Կրետացու «Պատմագրութիւն անցիցն իւրոց և Նատր-Շահին պարսից» աշխատությունն ընդգրկում է մոտ երկու և կես տարվա ժամանակամիջոց (1734-[[1736]])։ Աբրահամ Կրետացին նկարագրում է Թահմազ Ղուլի խանի պատերազմները Անդրկովկասում և Մուղանի դաշտում 1736-ի [[մարտի 10]]-ին Թահմազ Ղուլիին շահ թագադրելու արարողությունը։ Աբրահամ Կրետացու «Պատմագրությունը» տպագրվել է [[1796]]-ին, Կալկաթայում և [[1870]]-ին՝ Վաղարշապատում։ Այն ֆրանսերեն է թարգմանել Բրոսսեն և հրատարակել «Collection d’historiens arméniens» ժողովածուում (հատոր 2, [[1876]])։ [[Քննական բնագիր]]ը [[ռուսերեն]] թարգմանությամբ, [[առաջաբան]]ով և [[ծանոթագրություն]]ներով հրատարակել է Ն. Ղորղանյանը («Պատմություն», [[1973]]):

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:

[[Կատեգորիա:1737 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Ղռամատիկոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1261</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2647</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայրենագետ:   [[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="831">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայրենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, վենետիկ, 1921, էջ 52:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2648</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրականություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="831">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայրենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1921, էջ 52:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2665</id>
      <timestamp>2011-05-06T05:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="833">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1921, էջ 52:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2864</id>
      <timestamp>2011-05-14T13:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>200.146.120.134</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô±Õ²Õ¢ÕµÕ¸ÖÖÕ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="710">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1921, էջ 52:

Youre on top of the game. Thknas for sharing.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2867</id>
      <timestamp>2011-05-14T13:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>213.6.37.92</ip>
      </contributor>
      <comment>IshMfGnFcmziZyzPdp</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="33">IMHO you've got the right anwesr!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2884</id>
      <timestamp>2011-05-14T13:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="833">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1921, էջ 52:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2885</id>
      <timestamp>2011-05-14T13:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Աբրահամ Ղռամատիկոս]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite)) [կասկադային]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="833">'''Աբրահամ Ղռամատիկոս''', [[12-րդ դար]]ի հույն հայերենագետ: 

[[1141]]-ին [[հայերեն]] է թարգմանել հույն հեղինակ [[Հովհան Ոսկեբերան]]ի` Գրիգոր Լուսավորչին նվիրված [[ներբող]]ը, որը հետագայում չափածոյի է վերածել [[Ներսես Շնորհալի]]ն:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* [[Ղևոնդ Ալիշան]], Հուշիկք հայրենեաց հայոց, հատոր 2, 2-րդ հրատարակություն, Վենետիկ, 1921, էջ 52:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Ճարյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2073</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4105</id>
      <timestamp>2011-08-17T05:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Ճարյան''' ([[1819]], [[սեպտեմբերի 1]],  Կ. Պոլիս – [[1892]], [[նոյեմբերի 12]], Ս. Ղազար կղզի), թարգմանիչ, մանկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1207">'''Աբրահամ Ճարյան''' ([[1819]], [[սեպտեմբերի 1]],  Կ. Պոլիս – [[1892]], [[նոյեմբերի 12]], Ս. Ղազար կղզի), թարգմանիչ, մանկավարժ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ ([[1840]]-ից)։ 

Եղել է Կ. Պոլսի Գատըգյուղի Մխիթարյան հայրերի դպրոցի և [[Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարան]]ի տեսուչ, միաժամանակ՝ մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Հեղինակ է «Համառօտ երկրաչափութիւն...» (1843), «Սկզբունք պատմութեան ազգաց...» (1846), «Պատմութիւն գաղղիացւոց» (հ. 1-2, 1849) դասագրքերի։ Թարգմանել է Գ. Սալլուստիոսի, Պ. Տակիտոսի, [[Թուկիդիդես]]ի, [[Պլատոն]]ի և այլոց գործերից։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 6:

{{DEFAULTSORT:Ճարյան, Աբրահամ}}
[[Կատեգորիա:1819 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1892 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8951</id>
      <timestamp>2012-06-30T06:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1337">'''Աբրահամ Ճարյան''' ([[1819]], [[սեպտեմբերի 1]],  Կ. Պոլիս – [[1892]], [[նոյեմբերի 12]], Ս. Ղազար կղզի), թարգմանիչ (հունարենից, լատիներենից, ֆրանսերենից, գերմաներենից-հայերեն), մանկավարժ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ [[1840]]-ի հունիսի 7-ից։ 

Եղել է Կ. Պոլսի Գատըգյուղի Մխիթարյան հայրերի դպրոցի և [[Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարան]]ի տեսուչ, միաժամանակ՝ մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Հեղինակ է «Համառօտ երկրաչափութիւն...» (1843), «Սկզբունք պատմութեան ազգաց...» (1846), «Պատմութիւն գաղղիացւոց» (հ. 1-2, 1849) դասագրքերի։ Թարգմանել է Գ. Սալլուստիոսի, Պ. Տակիտոսի, [[Թուկիդիդես]]ի, [[Պլատոն]]ի և այլոց գործերից։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 6:

{{DEFAULTSORT:Ճարյան, Աբրահամ}}
[[Կատեգորիա:1819 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1892 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8956</id>
      <timestamp>2012-06-30T06:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1698">'''Աբրահամ Ճարյան''' ([[1819]], [[սեպտեմբերի 1]],  Կ. Պոլիս – [[1892]], [[հոկտեմբերի 30]], Ս. Ղազար կղզի), թարգմանիչ (հունարենից, լատիներենից, ֆրանսերենից, գերմաներենից-հայերեն), մանկավարժ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ [[1840]]-ի հունիսի 7-ից։ 

Կրթությունն ստացել է Վենետիկի Մխիթարյանների վանքում, [[Ղևոնդ Ալիշան]]ի հետ միասին: Եղել է Կ. Պոլսի Գատըգյուղի Մխիթարյան հայրերի դպրոցի և [[Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարան]]ի տեսուչ, միաժամանակ՝ մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Հեղինակ է «Համառօտ երկրաչափութիւն...» (1843), «Սկզբունք պատմութեան ազգաց...» (1846), «Պատմութիւն գաղղիացւոց» (հ. 1-2, 1849) դասագրքերի։ Թարգմանել է Գ. Սալլուստիոսի, Պ. Տակիտոսի, [[Թուկիդիդես]]ի, [[Պլատոն]]ի և այլոց գործերից։

== Աղբյուրներ ==
* «Բազմավեպ», 1892, թիվ 11:
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 111:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 6:

{{DEFAULTSORT:Ճարյան, Աբրահամ}}
[[Կատեգորիա:1819 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1892 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Մամիկոնեից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>911</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1935</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Մամիկոնեից''', ''Մամիկոնյան'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[6-րդ դար]]ի մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="787">'''Աբրահամ Մամիկոնեից''', ''Մամիկոնյան'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[6-րդ դար]]ի մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջնորդ, Հովհաննես Բ Գաբեղենցու աթոռակից կաթողիկոս:

Գրել է «Թուղթ առ վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի» խրատականները: Նրան է վերագրվում «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» գրվածքի:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1941</id>
      <timestamp>2011-04-11T18:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="787">'''Աբրահամ Մամիկոնեից''', ''Մամիկոնյան'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[6-րդ դար]]ի մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջնորդ, Հովհաննես Բ Գաբեղենցու աթոռակից կաթողիկոս:

Գրել է «Թուղթ առ Վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի» խրատականները: Նրան է վերագրվում «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» գրվածքի:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2649</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1002">'''Աբրահամ Մամիկոնեից''', ''Մամիկոնյան'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[6-րդ դար]]ի մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջնորդ, Հովհաննես Բ Գաբեղենցու աթոռակից կաթողիկոս:

Վաչագան Բ Բարեպաշտ թագավորի խնդրանքով գրել է «Թուղթ առ Վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի» խրատականները: Նրան է վերագրվում «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» գրվածքը:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2650</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1196">'''Աբրահամ Մամիկոնեից''', ''Մամիկոնյան'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[6-րդ դար]]ի մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջնորդ, Հովհաննես Բ Գաբեղենցու աթոռակից կաթողիկոս:

Վաչագան Բ Բարեպաշտ թագավորի խնդրանքով գրել է «Թուղթ առ Վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի» խրատականները: Նրան է վերագրվում «Պատմութիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» գրվածքը:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Գրականություն ==
* Բ. Սարգիսյան, Աբրահամ Մամիկոնեից եպիսկոպոսն և յուր առ Վաչագան գրած թուղթն, Վենետիկ, 1899:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Մամիկոնյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>912</id>
    <redirect title="Աբրահամ Մամիկոնեից" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1936</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աբրահամ Մամիկոնեից]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աբրահամ Մամիկոնեից]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրահամ Վանական</title>
    <ns>0</ns>
    <id>913</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1937</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրահամ Վանական''', ''Արտավազդ Վանական'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[8-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:  [[737]]-ին շարա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="673">'''Աբրահամ Վանական''', ''Արտավազդ Վանական'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[8-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[737]]-ին շարադրել է [[Վահան Գողթնացի|Վահան Գողթնացու]] [[վկայաբանություն]]ը` պատկերելով նաև Հայաստանում արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանի իրադարձությունների:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1938</id>
      <timestamp>2011-04-11T17:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="671">'''Աբրահամ Վանական''', ''Արտավազդ Վանական'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[8-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[737]]-ին շարադրել է [[Վահան Գողթնացի|Վահան Գողթնացու]] [[վկայաբանություն]]ը` պատկերելով նաև Հայաստանում արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանի իրադարձություններ:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2651</id>
      <timestamp>2011-05-05T05:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="815">'''Աբրահամ Վանական''', ''Արտավազդ Վանական'' (ծննդ. և մահ. թթ. անհայտ), [[8-րդ դար]]ի հայ մատենագիր:

[[737]]-ին շարադրել է [[Վահան Գողթնացի|Վահան Գողթնացու]] [[վկայաբանություն]]ը` պատկերելով նաև Հայաստանում արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանի իրադարձություններ:

== Տես նաև` ==
* [[Աբրահամ (այլ կիրառումներ)]]

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 17:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 21:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբրսկիլ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4815</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10576</id>
      <timestamp>2012-08-30T20:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աբրսկիլ''', աբխազական ժողովրդական վեպ` դյուցազն Աբրսկիլի մասին: Ըստ ավանդության, աստծուն չենթարկվել...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="471">'''Աբրսկիլ''', աբխազական ժողովրդական վեպ` դյուցազն Աբրսկիլի մասին: Ըստ ավանդության, աստծուն չենթարկվելու համար Աբրսկիլը նետվել է վիհ և գամվել երկաթե սյունին: Հետազոտողները նրան նմանեցնում են [[Արտավազդ]]ին և [[Պրոմեթևս]]ին: 

[[Կատեգորիա:Աբխազական գրականություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագաթանգեղոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1597</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3244</id>
      <timestamp>2011-05-26T14:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագաթանգեղոս''', հայ առաջին մատենագիրներից։ Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն Ագաթանգեղեայ» խորագ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23438">'''Ագաթանգեղոս''', հայ առաջին մատենագիրներից։ Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն Ագաթանգեղեայ» խորագրով երկասիրությունը, որը դեռևս միջին դարերում համաշխարհային տարածում է ունեցել, թարգմանվել է[[ հունարեն]]ի,[[ արաբերեն]]ի, [[վրացերեն]]ի, [[եթովպերեն]]ի, [[լատիներեն]]ի, [[սլավոներեն]]ի և այլն։

Հնագույն ստույգ տեղեկությունը Ագաթանգեղոսի մասին հաղորդում է հինգերորդ դարի պատմիչ [[Ղազար Փարպեցի]]ն, որն իր Պատմության հենց առաջին տողերում խոսում է նրա գրքի բովանդակության մասին, այդ երկը անվանելով «Գիրք Գրիգորիսի»։ Նույն անունով է հիշվում նաև [[Սեբեոս]]ի Պատմության մեջ։ Հետագայում այս գրքի մասին խոսելիս մատենագիրները այլևս չեն հիշում «Գրիգորիսի գիրք» անունը, այլ պարզապես կոչում են «Ագաթանգեղոս» և այդ անունը ստուգաբանում հունարենով` «բարի հրեշտակ»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հայ [[մատենագրություն|մատենագրության]] անդրանիկ երկերից է, և առաջինը, որ կոչվում է «Պատմութիւն հայոց»։ Մեծ է նրա պատմական արժեքը իբրև [[3-րդ դար]]ի և [[4-րդ դար]]ի սկզբի հայոց պատմության կարևորագույն աղբյուրի և թեպետ լի է վկայաբանական ու վիպական տարրերով, այսուհանդերձ, պատմական ստույգ փաստերը նրանում կարևոր տեղ են գրավում։ Ագաթանգեղոսի Պատմությունն ընդգրկում է այն դարաշրջանը, երբ Հայաստանում Արշակունյաց թագավորությունը ժառանգական էր դարձել (Վաղարշ Երկրորդի ([[186]]-[[198]]) թագավորությունից հետո), Հայաստանը պայքարում էր Սասանյան Պարսկաստանի ոտնձգությունների դեմ, և, վերջապես, Տրդատ Երրորդ թագավորը   ([[287]]-[[330]])   կարողանում   է   երկրում   ուժեղ   իշխանություն   հաստատել   ու ամրապնդել հայ պետականությունը։

== Գրքի բովանդակությունը ==
 
Հայոց Արշակունի թագավորները համառ պայքար էին մղում Սասանյան Պարսկաստանի դավերի և ներխուժման դեմ։ Սասանյան Արտաշիրը սպանում է պարթև Արտավան Երրորդ թագավորին և ինքը գահակալում։ Հայոց Խոսրով թագավորը երկար տարիներ հաղթական պատերազմներ է վարում Արտաշիրի դեմ։ Վերջինս որոշում է դավադրությամբ սպանել Խոսրովին. Հայաստան է ուղարկում պարթև Անակին, որը մտերմություն կեղծելով Խոսրովի հետ, որսի Ժամանակ սպանում է նրան։ Զայրացած հայ նախարարները բնաջնջում են Անակի տոհմր, իսկ Արտաշիրր տիրում է Հայաստանին և կոտորում Խոսրովի սերունդը։ Նրանցից ազատվում են երկու մանկիկ՝ Խոսրովի որդի Տրդատը և Անակի որդի Գրիգորը, որոնց փախցնում են հռոմեական կողմերը։ Տրդատը մեծանալով հռոմեացիների օգնությամբ տիրում է հայրենի գահին, իսկ Գրիգորը Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն ստանալով, որոշում է քավել իր հոր՝ Անակի մեղքը և ծառայության է մտնում Տրդատի մոտ։

Հայաստանում Գրիգորը սկսում է քրիստոնեություն քարոզել, որի համար նա կոչվել է Լուսավորիչ։ Տրդատ թագավորը չկարողանալով նրան նոր կրոնից հրաժարեցնել, երկար տանջանքների ենթարկելուց  հետո գցել է տալիս Արտաշատի Խորվիրապը։

Այդ ժամանակ արևմտյան կողմերից Մեծ Հայք են գալիս հալածված քրիստոնյա կույսեր և ապաստանում հայոց մայրաքաղաք Վաղարշապատի մերձակա այգեստանների հնձաններում։ Հայոց արքա Տրդատ Արշակունին լսելով Հռիփսիմե կույսի գեղեցկության մասին, ցանկանում է կնության առնել նրան։

Խստակրոն կույսը մերժում է հեթանոս արքային։ Կույսին բռնությամբ տանում են պալատ։ Հռիփսիմեն, հոգով զորացած, դիմադրում է քաջարի Տրդատին և փախչելով ապարանքից նորից ապաստանում է հնձանում։ Զայրացած թագավորի հրամանով նահատակվում  են  գեղեցկուհի Հռիփսիմեն և մյուս բոլոր կույսերը։

Այսուհանդերձ Հռիփսիմեի դիմադրությունը և մահը խիստ ազդել էին Տրդատի վրա։ Դառնացած արքան գնում է որսի՝ իր վիշտը թեթևացնելու։ Բայց պատուհասվում է, կառքից վայր է ընկնում և խոզի կերպարանք ստանում։
Խոզ դարձած արքային կարողանում է բուժել միայն Խորվիրապից հանված Գրիգորը։ Տրդատը քրիստոնեություն է ընդունում և Գրիգորին կարգում հայոց քահանայապետ։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հատուկ նպատակով է գրված։ Դա հայ եկեղեցական դասի ձգտումներն արտահայտող առաջին գրական կարևոր երկն է, որը գաղափարական զենք էր հայ եկեղեցու ձեռքին օտար ազդեցության դեմ, շեշտելով հայ եկեղեցու անկախությունը թե’ հույներից, թե’ ասորիներից։  «Ամեն ինչ այս գրքի մեջ,– գրում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ը,– դիմում է գլխավորապես այս նպատակին։ Նույնիսկ այն, որ դրա մեջ ուժեղ կերպով գծագրված է հսկայազոր Տրդատ թագավորի պատկերը, այդ էլ ծառայում է նույն նպատակին, եկեղեցականը փառավորելուն»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը կարևոր աղբյուր է նաև հայ հեթանոսական կրոնի ուսումնասիրման համար։ Այստեղ պատմվում է, թե ինչպես հայոց քահանայապետ Գրիգոր Լուսավորիչը շրջելով հայկական գավառները, հեթանոսական տաճարների բագինները   քանդելով  վերածում  է  քրիստոնեական   տաճարների:

Քրիստոնեական ուսմունքը ամբողջ երկրում տարածելուց հետո Գրիգորը քաշվել էր Դարանաղյաց գավառի Մանյա այրք լեռը ճգնելու, բայց ահա Հայոց Տրդատ արքան պատրաստվում է այցելության գնալ Հռոմի Կոստանդիանոս կայսրին։ Արքայի և բազմամարդ պատվիրակության հետ Գրիգոր Լուսավորիչը գնում է Հռոմ, վերադարձից հետո նորից առանձնանում՝ մինչև իր մահը։
Այս ամբողջ նյութը մեզ հասած հայերեն բնագրում հինգ հատվածների մեջ է բաժանված (բացի առաջաբանից). 

*1. Խոսրով և Տրդատ, 
* 2. Գրիգորի վկայաբանությունը, 
* 3. Հռիփսիմյանց վկայաբանությունը, 
* 4. Քարոզ և տեսիլ Գրիգորի, 
* 5. Դարձ Հայոց աշխարհի։

== Երկի պատմական և գեղարվեստական արժեքը ==

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը գրված է տարբեր աղբյուրներից քաղված նյութերից։ Ինքնուրույն է Գրիգորի վարդապետությունը, որը [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] նյութի յուրահատուկ ամփոփումն է։ Պատմության մեջ իրական-պատմականը և առասպելականը միահյուսված են: Պատմական արժեքի տեսակետից կարևոր է հատկապես հայոց դարձի պատմությունը, այստեղ արժեքավոր տեղեկություններ կան հին հայ դիցաբանության, նախարարությունների, Հայաստանի տեղագրության և այլնի վերաբերյալ։

Ագաթանգեղոսի պատմությունը ունի նաև գրական արժեք։ Գունագեղ և վիպական տարրերով հարուստ է Խոսրովի ու մանավանդ Տրդատ Արշակունու կերպարների նկարագրությունր, ուր [[հեղինակ]]ը նշում է, որ օգտվել է վիպական զրույցներից («Ի բանս կարգի առակաց»)։

Գեղարվեստական պատկերների մի գեղեցիկ նմուշ է Գրիգորի գիշերային տեսիլքը, որ նրան հայտնվում է նոր տաճարների կառուցման   մասին։
   
Պատմությանը գեղարվեստական արժեք են տալիս հատկապես տրամախոսությունները, կենդանի ու աշխույժ [[պատկեր]]ները, [[ոճ]]ն ու [[վիպական զրույց]]ները։

== Երկի գիտական ուսումնասիրության պատմություն ==

Ագաթանգեղոսի Պատմության գիտական ուսումնասիրությունը սկիզբ առավ [[18-րդ դար]]ում, երբ լույս տեսան նրա հունարեն [[թարգմանություն]]ը և լատիներեն խմբագրությունը։

Հայկական բնագրի աոաջին [[քննական հրատարակություն]]ը ([[1835]], Վենետիկ), ինչպես նաև հայագիտության մեջ քննական մտքի ներթափանցումը հիմք դարձան Պատմության մասին առանձին ուսումնասիրությունների երևան գալուն։

Պատմության վերաբերյալ հիմնական վիճելի կետերն են եղել անցյալ դարում և այժմ՝ նախնական խմբագրության հեղինակի ու ժամանակի, ինչպես նաև նրա և հունարեն ու այլ լեզուներով եղած թարգմանությունների փոխհարաբերությունների, Պատմության բնագրի տարբեր մասերի ([[առաջաբան]] և այլն) էության ու աղբյուրների հարցերը, Ագաթանգեղոսի ու [[Կորյուն]]ի և այլ հեղինակների փոխհարաբերության խնդիրները։ Այս բոլոր հարցերի մասին արժեքավոր ուսումնասիրություններ են դրել Վ. Լանգլուան, Ա. Գուտշմիդտը, Հ. Տաշյանը, Բ. Սարգիսյանը, Գ. Տեր-Մկրտչյանը, [[Նորայր Բյուզանդացի]]ն և այլոք, որոնց եզրակացությունները հիմնականում հանգում են հետևյալին։ 5-րդ դարի կեսերին 4-րդ դարից գոյություն ունեցող տարբեր աղբյուրներից, հայ մատենագրի ձեռքով, շարադրվել է Գրիգորիսի [[գիրք]]ը, որը տեսել ու նկարագրել են Ղազար Փարպեցին և այլոք: Հնարավոր է, որ Ագաթանդեղոսի Պատմությունը բացի հայկականից ունեցել է նաև հունալեզու աղբյուրներ։

Ագաթանդեղոսի Պատմության տարածման հարցում վճռական նշանակություն է ունեցել նրա հունարեն թարգմանությունը, քանի որ ինչպես վերջնականապես հաստատվել է, նրա միջոցով են առաջացել այլալեզու գրեթե բոլոր խմբագրությունները։

10-րդ դարում [[Սիմեոն Մետափրաստես]]ը Ագաթանգեղոսի գրքի ամփոփ շարադրանքը մտցրեց իր կազմած հունարեն «Վարք սրբոցի» մեջ։ Ագաթանգեղոսի հունարեն խմբագրությունը և նրա մետափրաստյան համառոտ տարբերակը տարածվել են միջնադարյան քրիստոնյա աշխարհում։ Հունարենից է կատարված լատիներեն համառոտ խմբագրությունը։ Մետափրաստյան տարբերակը ունեցել  է  վրացերեն   և  սլավոներեն   թարգմանություններ։ Կա նաև մի  վրացերեն   պատառիկ,  որ ուղղակի   հայերեն   Ագաթանգեղոսից է թարգմանված։

Սակայն հունարեն խմբագրությունը ամենից ավելի արաբերեն թարգմանություններ է ունեցել, որոնցից է հայտնի դարձած ամբողջական թարգմանությունը։ Այստեղ չկա Արտաշիրի ապստամբության վերաբերյալ հատվածը, որր գտնում ենք միայն հունականի մեջ։ Սա ոչ միայն վկայում է, որ արաբերեն Ագաթանգեղոսը հունականի մի հին օրինակի թարգմանություն է, այլև օգնում է մի անգամ ևս աներկբայորեն շեշտելու, որ հունարեն Ագաթանգեղոսը նախապես այդ հատվածը չի ունեցել։

Եթե արաբերեն խմբագրությունները հայերեն Ագաթանգեղոսին առնչվում են հունարեն թարգմանության (գուցե նաև [[ղպտերեն]] մեղ չհասած թարգմանության) միջոցով, ապա իրենց հերթին հիմք են դարձել եթովպերեն (հաբեշերեն) թարգմանության համար։ [[20-րդ դար]]ի սկզբին Լիսաբոնում, [[15-րդ դար]]ի [[ձեռագիր|ձեռագրի]] հիման վրա, լույս տեսավ Ագաթանգեղոսի համառոտությունը եթովպերեն։

Այսպիսով, Ագաթանդեղոսի մեզ հասած հայերեն [[բնագիր]]ը և նրանից կատարված թարգմանություններն ու համառոտությունները կարելի է հետևյալ ձևով դասավորել.

*1. Մեզ հասած [[հայերեն]] բնագիրը շարադրվել է 5-րդ դարի կեսերին:
*2. Մոտավորապես 6-րդ դարի վերջին կատարվել է Ագաթանգեղոսի հունարեն թարգմանությունը, որին հետագայում կցվել է Արտաշիրի ապստամբությունը պատմող առաջաբանը։ Այս բոլորը Սիմեոն Մետափրաստեսը ամփոփել է 10-րդ դարում իր համառոտ խմբագրության մեջ, որը թարգմանվել է վրացերենի և սլավոներենի: Հունարեն Ագաթանգեղոսից է կատարվել լատիներեն համառոտ թարգմանությունը։
*3. Հունարենից, մոտավորապես 9-10-րդ դարերում, թարգմանվել է արաբերենի։ Վերջինիս հետ սերտ աղերս ունի եթովպերեն (հաբեշերեն) համառոտ խմբագրությունը։

Այս բոլոր ընդարձակ և համառոտ խմբագրությունները կազմում են Ագաթանգեղոսի երկի մինչև այժմ հայտնի բնագրերի մի ուրույն խումբ, որի հիմքը մեզ հայտնի հայերենն է։ Կա նաև խմբագրոլթյունների մի ուրիշ խումբ, որի հայերեն բնագիրը դեռ չի հայտնաբերված։ Այս խումբը [[բանասիրություն|բանասիրության]] մեջ հայտնի է. «Վարք» անվամբ։

[[Նիկողայոս Մառ]]ի   կողմից   ձեռագրերից   մեկում ([[10-րդ դար]]) արաբերեն խմբագրության (արաբերեն Վարքի) հայտնաբերումը և ուսումնասիրությունը պարզեց, որ արաբերենը պետք է թարգմանված լինի հունարենից, որն իր հերթին հայերեն մի այլ բնագիր է ունեցել։ Այսպիսով՝ 5-րդ դարում գոյություն են ունեցել Ագաթանգեղոսի երկի հայերեն երկու խմբագրություններ։

Այդ խմբագրությունները հայ եկեղեցու երկու հոսանքների կողմից են առաջ քաշվել։ Եթե մեզ հայտնի հայերեն Ագաթանգեղոսը հունասեր կամ արևմտյան (Լուսավորչի տան) հոսանքի ներկայացուցիչների խմբագրածն է, ապա նախորդող Վարքը ասորասեր (հարավային) հոսանքի եկեղեցականների առաջ քաշած խմբագրությունն է, որը տարբեր պատճառներով ժամանակի ընթացքում մոռացության է տրվել և նրա փոխարեն ասպարեզում մնացել է միայն պաշտոնական մեկ խմբագրություն։

Սակայն անհրաժեշտ է հատկապես շեշտել, որ Ագաթանգեղոսի երկու խումբ կազմող բազմալեզու խմբագրությունները հիմնականում նույն նյութն են պատմում։ Սրանք ներկայացնում են Հայաստանի  պատմությունը 3-րդ դարում և 4-րդ դարի  սկզբին։

Ագաթանգեղոսի Հայոց պատմությունից մեղ հասել են 30-ի մոտ ձեռագրեր, որոնց 20-ից ավելին գտնվում են Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում։ Մեզ հայտնի հնագույն ձեռագիրը Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանի կրկնագիրն է, որը ըստ Տաշյանի 9-րդ դարի գրչագիր պետք է լինի։ Այս երկաթագիր ձեռագիրը ունի հատվածներ առաջաբանից և հասնում է մինչև Վարդապետությունը, սակայն վերջին պատմական մասը (Հայոց դարձը) բոլորովին չունի։

Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում կան Ագաթանգեղոսի [[13-րդ դար]]ի մի քանի գրչագրեր։ Բացառիկ արժեք ունի Փարիզի [[1254]]-ի [[ձեռագիր]]ը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջին անգամ տպագրվեց Կ. Պոլսում [[1709]]-ին։ Սրա և մի անթվական ձեռագրի հիման վրա լույս է տեսել Ագաթանգեղոսի երկրորդ տպագրությունը, դարձյալ Կ. Պոլսում։ Վենետիկի [[1835-]]ի հրատարակությունը առաջինն էր, որ կատարվել է մի քանի ձեռագրերի համեմատությամբ։ Ագաթանգեղոսի հաջորդ հրատարակությունները (Վենետիկ և Տփղիս) սրա արտատպություններն են։

Ագաթանգեղոսի քննական բնագիրը լույս տեսավ [[1909]]-ին, պատրաստված Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանցի ձեռքով։ Վաղարշապատի մատենադարանի 12 ամբողջական գրչագիր և [[ճառընտիր]]ներում գտնվող բազմաթիվ հատվածներ համեմատվել են և ստացվել է մի [[համահավաք բնագիր]], որը մեծ քայլ է Ագաթանգեղոսի նախնական [[բնագիր]]ը վերականգնելու համար։ Դժբախտաբար հրատարակիչները իրենց տրամադրության տակ չեն ունեցել այլ վայրերում գտնվող ձեռագրեր և մանավանդ Վիեննայի կրկնագիրը: Այա վերջինը լույս տեսավ երկու տարի հետո Գ. Գյալեմքյարյանի ջանքերով, հնարավորություն տալով լրացնել այն պակասը,  որ կար քննական հրատարակության մեջ։

Բացի միջնադարում կատարված բազմաթիվ թարգմանություններից, Ագաթանգեղոսի Պատմությունը անցյալ դարում [[գրաբար]] բնագրից թարգմանվել է իտալերենի ու ֆրանսերենի։ Իտալերեն թարգմանությունը կատարել են Վենետիկի Մխիթարյան հայրերը, զանց առնելով Վարդապետությունր։ Ֆրանսերեն թարգմանությունր կատարել է Վ. Լանդլուան, դարձյալ Վենետիկի Մխիթարյանների օժանդակությամբ։ Սակայն, ինչպես նշված է առաջաբանում, ոչ միայն չի թարգմանված Վարդապետությունը, այլև բուն Պատմաթյան մեջ կրոնական բովանդակություն ունեցող շատ հատվածներ կրճատվել են։

Ագաթանգեղոսի հայերեն բնագրի լեզուն (ամբողջությամբ վերցրած) դասական կամ [[ոսկեդարյան գրաբար]] է, այսինքն պատկանում է այն  գրքերի թվին, որոնք գրված են մինչև [[460]] թվականը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջինն է այն երկար շարքի մեջ (Ագաթանգեղոս-[[Փավստոս Բյուզանդ]]-[[Եղիշե]]-[[Ղազար Փարպեցի]]-[[Սեբեոս]]-[[Ղևոնդ]] և այլն), ուր ամեն մի նոր պատմիչ շարունակում է մոտավորապես այն տեղից, որտեղ կանգ էր առել իր նախորդը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3246</id>
      <timestamp>2011-05-26T14:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23644">[[Պատկեր:Girk vipasanutyan.jpg|thumb|Ագաթանգեղոսի «Պատմության» տպագիր առաջին  հրատարակության տիտղոսաթերթը ([[1709]]թ.), Կ.Պոլիս]]
'''Ագաթանգեղոս''', հայ առաջին մատենագիրներից։ Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն Ագաթանգեղեայ» խորագրով երկասիրությունը, որը դեռևս միջին դարերում համաշխարհային տարածում է ունեցել, թարգմանվել է [[ հունարեն]]ի,[[ արաբերեն]]ի, [[վրացերեն]]ի, [[եթովպերեն]]ի, [[լատիներեն]]ի, [[սլավոներեն]]ի և այլն։

Հնագույն ստույգ տեղեկությունը Ագաթանգեղոսի մասին հաղորդում է հինգերորդ դարի պատմիչ [[Ղազար Փարպեցի]]ն, որն իր Պատմության հենց առաջին տողերում խոսում է նրա գրքի բովանդակության մասին, այդ երկը անվանելով «Գիրք Գրիգորիսի»։ Նույն անունով է հիշվում նաև [[Սեբեոս]]ի Պատմության մեջ։ Հետագայում այս գրքի մասին խոսելիս մատենագիրները այլևս չեն հիշում «Գրիգորիսի գիրք» անունը, այլ պարզապես կոչում են «Ագաթանգեղոս» և այդ անունը ստուգաբանում հունարենով` «բարի հրեշտակ»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հայ [[մատենագրություն|մատենագրության]] անդրանիկ երկերից է, և առաջինը, որ կոչվում է «Պատմութիւն հայոց»։ Մեծ է նրա պատմական արժեքը իբրև [[3-րդ դար]]ի և [[4-րդ դար]]ի սկզբի հայոց պատմության կարևորագույն աղբյուրի և թեպետ լի է վկայաբանական ու վիպական տարրերով, այսուհանդերձ, պատմական ստույգ փաստերը նրանում կարևոր տեղ են գրավում։ Ագաթանգեղոսի Պատմությունն ընդգրկում է այն դարաշրջանը, երբ Հայաստանում Արշակունյաց թագավորությունը ժառանգական էր դարձել (Վաղարշ Երկրորդի ([[186]]-[[198]]) թագավորությունից հետո), Հայաստանը պայքարում էր Սասանյան Պարսկաստանի ոտնձգությունների դեմ, և, վերջապես, Տրդատ Երրորդ թագավորը   ([[287]]-[[330]])   կարողանում   է   երկրում   ուժեղ   իշխանություն   հաստատել   ու ամրապնդել հայ պետականությունը։

== Գրքի բովանդակությունը ==
 
Հայոց Արշակունի թագավորները համառ պայքար էին մղում Սասանյան Պարսկաստանի դավերի և ներխուժման դեմ։ Սասանյան Արտաշիրը սպանում է պարթև Արտավան Երրորդ թագավորին և ինքը գահակալում։ Հայոց Խոսրով թագավորը երկար տարիներ հաղթական պատերազմներ է վարում Արտաշիրի դեմ։ Վերջինս որոշում է դավադրությամբ սպանել Խոսրովին. Հայաստան է ուղարկում պարթև Անակին, որը մտերմություն կեղծելով Խոսրովի հետ, որսի Ժամանակ սպանում է նրան։ Զայրացած հայ նախարարները բնաջնջում են Անակի տոհմր, իսկ Արտաշիրր տիրում է Հայաստանին և կոտորում Խոսրովի սերունդը։ Նրանցից ազատվում են երկու մանկիկ՝ Խոսրովի որդի Տրդատը և Անակի որդի Գրիգորը, որոնց փախցնում են հռոմեական կողմերը։ Տրդատը մեծանալով հռոմեացիների օգնությամբ տիրում է հայրենի գահին, իսկ Գրիգորը Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն ստանալով, որոշում է քավել իր հոր՝ Անակի մեղքը և ծառայության է մտնում Տրդատի մոտ։

Հայաստանում Գրիգորը սկսում է քրիստոնեություն քարոզել, որի համար նա կոչվել է Լուսավորիչ։ Տրդատ թագավորը չկարողանալով նրան նոր կրոնից հրաժարեցնել, երկար տանջանքների ենթարկելուց  հետո գցել է տալիս Արտաշատի Խորվիրապը։

Այդ ժամանակ արևմտյան կողմերից Մեծ Հայք են գալիս հալածված քրիստոնյա կույսեր և ապաստանում հայոց մայրաքաղաք Վաղարշապատի մերձակա այգեստանների հնձաններում։ Հայոց արքա Տրդատ Արշակունին լսելով Հռիփսիմե կույսի գեղեցկության մասին, ցանկանում է կնության առնել նրան։

Խստակրոն կույսը մերժում է հեթանոս արքային։ Կույսին բռնությամբ տանում են պալատ։ Հռիփսիմեն, հոգով զորացած, դիմադրում է քաջարի Տրդատին և փախչելով ապարանքից նորից ապաստանում է հնձանում։ Զայրացած թագավորի հրամանով նահատակվում  են  գեղեցկուհի Հռիփսիմեն և մյուս բոլոր կույսերը։

Այսուհանդերձ Հռիփսիմեի դիմադրությունը և մահը խիստ ազդել էին Տրդատի վրա։ Դառնացած արքան գնում է որսի՝ իր վիշտը թեթևացնելու։ Բայց պատուհասվում է, կառքից վայր է ընկնում և խոզի կերպարանք ստանում։
Խոզ դարձած արքային կարողանում է բուժել միայն Խորվիրապից հանված Գրիգորը։ Տրդատը քրիստոնեություն է ընդունում և Գրիգորին կարգում հայոց քահանայապետ։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հատուկ նպատակով է գրված։ Դա հայ եկեղեցական դասի ձգտումներն արտահայտող առաջին գրական կարևոր երկն է, որը գաղափարական զենք էր հայ եկեղեցու ձեռքին օտար ազդեցության դեմ, շեշտելով հայ եկեղեցու անկախությունը թե’ հույներից, թե’ ասորիներից։  «Ամեն ինչ այս գրքի մեջ,– գրում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ը,– դիմում է գլխավորապես այս նպատակին։ Նույնիսկ այն, որ դրա մեջ ուժեղ կերպով գծագրված է հսկայազոր Տրդատ թագավորի պատկերը, այդ էլ ծառայում է նույն նպատակին, եկեղեցականը փառավորելուն»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը կարևոր աղբյուր է նաև հայ հեթանոսական կրոնի ուսումնասիրման համար։ Այստեղ պատմվում է, թե ինչպես հայոց քահանայապետ Գրիգոր Լուսավորիչը շրջելով հայկական գավառները, հեթանոսական տաճարների բագինները   քանդելով  վերածում  է  քրիստոնեական   տաճարների:

Քրիստոնեական ուսմունքը ամբողջ երկրում տարածելուց հետո Գրիգորը քաշվել էր Դարանաղյաց գավառի Մանյա այրք լեռը ճգնելու, բայց ահա Հայոց Տրդատ արքան պատրաստվում է այցելության գնալ Հռոմի Կոստանդիանոս կայսրին։ Արքայի և բազմամարդ պատվիրակության հետ Գրիգոր Լուսավորիչը գնում է Հռոմ, վերադարձից հետո նորից առանձնանում՝ մինչև իր մահը։
Այս ամբողջ նյութը մեզ հասած հայերեն բնագրում հինգ հատվածների մեջ է բաժանված (բացի առաջաբանից). 

*1. Խոսրով և Տրդատ, 
* 2. Գրիգորի վկայաբանությունը, 
* 3. Հռիփսիմյանց վկայաբանությունը, 
* 4. Քարոզ և տեսիլ Գրիգորի, 
* 5. Դարձ Հայոց աշխարհի։

== Երկի պատմական և գեղարվեստական արժեքը ==

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը գրված է տարբեր աղբյուրներից քաղված նյութերից։ Ինքնուրույն է Գրիգորի վարդապետությունը, որը [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] նյութի յուրահատուկ ամփոփումն է։ Պատմության մեջ իրական-պատմականը և առասպելականը միահյուսված են: Պատմական արժեքի տեսակետից կարևոր է հատկապես հայոց դարձի պատմությունը, այստեղ արժեքավոր տեղեկություններ կան հին հայ դիցաբանության, նախարարությունների, Հայաստանի տեղագրության և այլնի վերաբերյալ։

Ագաթանգեղոսի պատմությունը ունի նաև գրական արժեք։ Գունագեղ և վիպական տարրերով հարուստ է Խոսրովի ու մանավանդ Տրդատ Արշակունու կերպարների նկարագրությունր, ուր [[հեղինակ]]ը նշում է, որ օգտվել է վիպական զրույցներից («Ի բանս կարգի առակաց»)։

Գեղարվեստական պատկերների մի գեղեցիկ նմուշ է Գրիգորի գիշերային տեսիլքը, որ նրան հայտնվում է նոր տաճարների կառուցման   մասին։
   
Պատմությանը գեղարվեստական արժեք են տալիս հատկապես տրամախոսությունները, կենդանի ու աշխույժ [[պատկեր]]ները, [[ոճ]]ն ու [[վիպական զրույց]]ները։

== Երկի գիտական ուսումնասիրության պատմություն ==

Ագաթանգեղոսի Պատմության գիտական ուսումնասիրությունը սկիզբ առավ [[18-րդ դար]]ում, երբ լույս տեսան նրա հունարեն [[թարգմանություն]]ը և լատիներեն խմբագրությունը։

Հայկական բնագրի աոաջին [[քննական հրատարակություն]]ը ([[1835]], Վենետիկ), ինչպես նաև հայագիտության մեջ քննական մտքի ներթափանցումը հիմք դարձան Պատմության մասին առանձին ուսումնասիրությունների երևան գալուն։

Պատմության վերաբերյալ հիմնական վիճելի կետերն են եղել անցյալ դարում և այժմ՝ նախնական խմբագրության հեղինակի ու ժամանակի, ինչպես նաև նրա և հունարեն ու այլ լեզուներով եղած թարգմանությունների փոխհարաբերությունների, Պատմության բնագրի տարբեր մասերի ([[առաջաբան]] և այլն) էության ու աղբյուրների հարցերը, Ագաթանգեղոսի ու [[Կորյուն]]ի և այլ հեղինակների փոխհարաբերության խնդիրները։ Այս բոլոր հարցերի մասին արժեքավոր ուսումնասիրություններ են դրել Վ. Լանգլուան, Ա. Գուտշմիդտը, Հ. Տաշյանը, Բ. Սարգիսյանը, Գ. Տեր-Մկրտչյանը, [[Նորայր Բյուզանդացի]]ն և այլոք, որոնց եզրակացությունները հիմնականում հանգում են հետևյալին։ 5-րդ դարի կեսերին 4-րդ դարից գոյություն ունեցող տարբեր աղբյուրներից, հայ մատենագրի ձեռքով, շարադրվել է Գրիգորիսի [[գիրք]]ը, որը տեսել ու նկարագրել են Ղազար Փարպեցին և այլոք: Հնարավոր է, որ Ագաթանդեղոսի Պատմությունը բացի հայկականից ունեցել է նաև հունալեզու աղբյուրներ։

Ագաթանդեղոսի Պատմության տարածման հարցում վճռական նշանակություն է ունեցել նրա հունարեն թարգմանությունը, քանի որ ինչպես վերջնականապես հաստատվել է, նրա միջոցով են առաջացել այլալեզու գրեթե բոլոր խմբագրությունները։

10-րդ դարում [[Սիմեոն Մետափրաստես]]ը Ագաթանգեղոսի գրքի ամփոփ շարադրանքը մտցրեց իր կազմած հունարեն «Վարք սրբոցի» մեջ։ Ագաթանգեղոսի հունարեն խմբագրությունը և նրա մետափրաստյան համառոտ տարբերակը տարածվել են միջնադարյան քրիստոնյա աշխարհում։ Հունարենից է կատարված լատիներեն համառոտ խմբագրությունը։ Մետափրաստյան տարբերակը ունեցել  է  վրացերեն   և  սլավոներեն   թարգմանություններ։ Կա նաև մի  վրացերեն   պատառիկ,  որ ուղղակի   հայերեն   Ագաթանգեղոսից է թարգմանված։

Սակայն հունարեն խմբագրությունը ամենից ավելի արաբերեն թարգմանություններ է ունեցել, որոնցից է հայտնի դարձած ամբողջական թարգմանությունը։ Այստեղ չկա Արտաշիրի ապստամբության վերաբերյալ հատվածը, որր գտնում ենք միայն հունականի մեջ։ Սա ոչ միայն վկայում է, որ արաբերեն Ագաթանգեղոսը հունականի մի հին օրինակի թարգմանություն է, այլև օգնում է մի անգամ ևս աներկբայորեն շեշտելու, որ հունարեն Ագաթանգեղոսը նախապես այդ հատվածը չի ունեցել։

Եթե արաբերեն խմբագրությունները հայերեն Ագաթանգեղոսին առնչվում են հունարեն թարգմանության (գուցե նաև [[ղպտերեն]] մեղ չհասած թարգմանության) միջոցով, ապա իրենց հերթին հիմք են դարձել եթովպերեն (հաբեշերեն) թարգմանության համար։ [[20-րդ դար]]ի սկզբին Լիսաբոնում, [[15-րդ դար]]ի [[ձեռագիր|ձեռագրի]] հիման վրա, լույս տեսավ Ագաթանգեղոսի համառոտությունը եթովպերեն։

Այսպիսով, Ագաթանդեղոսի մեզ հասած հայերեն [[բնագիր]]ը և նրանից կատարված թարգմանություններն ու համառոտությունները կարելի է հետևյալ ձևով դասավորել.

*1. Մեզ հասած [[հայերեն]] բնագիրը շարադրվել է 5-րդ դարի կեսերին:
*2. Մոտավորապես 6-րդ դարի վերջին կատարվել է Ագաթանգեղոսի հունարեն թարգմանությունը, որին հետագայում կցվել է Արտաշիրի ապստամբությունը պատմող առաջաբանը։ Այս բոլորը Սիմեոն Մետափրաստեսը ամփոփել է 10-րդ դարում իր համառոտ խմբագրության մեջ, որը թարգմանվել է վրացերենի և սլավոներենի: Հունարեն Ագաթանգեղոսից է կատարվել լատիներեն համառոտ թարգմանությունը։
*3. Հունարենից, մոտավորապես 9-10-րդ դարերում, թարգմանվել է արաբերենի։ Վերջինիս հետ սերտ աղերս ունի եթովպերեն (հաբեշերեն) համառոտ խմբագրությունը։

Այս բոլոր ընդարձակ և համառոտ խմբագրությունները կազմում են Ագաթանգեղոսի երկի մինչև այժմ հայտնի բնագրերի մի ուրույն խումբ, որի հիմքը մեզ հայտնի հայերենն է։ Կա նաև խմբագրոլթյունների մի ուրիշ խումբ, որի հայերեն բնագիրը դեռ չի հայտնաբերված։ Այս խումբը [[բանասիրություն|բանասիրության]] մեջ հայտնի է. «Վարք» անվամբ։

[[Նիկողայոս Մառ]]ի   կողմից   ձեռագրերից   մեկում ([[10-րդ դար]]) արաբերեն խմբագրության (արաբերեն Վարքի) հայտնաբերումը և ուսումնասիրությունը պարզեց, որ արաբերենը պետք է թարգմանված լինի հունարենից, որն իր հերթին հայերեն մի այլ բնագիր է ունեցել։ Այսպիսով՝ 5-րդ դարում գոյություն են ունեցել Ագաթանգեղոսի երկի հայերեն երկու խմբագրություններ։

Այդ խմբագրությունները հայ եկեղեցու երկու հոսանքների կողմից են առաջ քաշվել։ Եթե մեզ հայտնի հայերեն Ագաթանգեղոսը հունասեր կամ արևմտյան (Լուսավորչի տան) հոսանքի ներկայացուցիչների խմբագրածն է, ապա նախորդող Վարքը ասորասեր (հարավային) հոսանքի եկեղեցականների առաջ քաշած խմբագրությունն է, որը տարբեր պատճառներով ժամանակի ընթացքում մոռացության է տրվել և նրա փոխարեն ասպարեզում մնացել է միայն պաշտոնական մեկ խմբագրություն։

Սակայն անհրաժեշտ է հատկապես շեշտել, որ Ագաթանգեղոսի երկու խումբ կազմող բազմալեզու խմբագրությունները հիմնականում նույն նյութն են պատմում։ Սրանք ներկայացնում են Հայաստանի  պատմությունը 3-րդ դարում և 4-րդ դարի  սկզբին։

Ագաթանգեղոսի Հայոց պատմությունից մեղ հասել են 30-ի մոտ ձեռագրեր, որոնց 20-ից ավելին գտնվում են Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում։ Մեզ հայտնի հնագույն ձեռագիրը Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանի կրկնագիրն է, որը ըստ Տաշյանի 9-րդ դարի գրչագիր պետք է լինի։ Այս երկաթագիր ձեռագիրը ունի հատվածներ առաջաբանից և հասնում է մինչև Վարդապետությունը, սակայն վերջին պատմական մասը (Հայոց դարձը) բոլորովին չունի։

Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում կան Ագաթանգեղոսի [[13-րդ դար]]ի մի քանի գրչագրեր։ Բացառիկ արժեք ունի Փարիզի [[1254]]-ի [[ձեռագիր]]ը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջին անգամ տպագրվեց Կ. Պոլսում [[1709]]-ին։ Սրա և մի անթվական ձեռագրի հիման վրա լույս է տեսել Ագաթանգեղոսի երկրորդ տպագրությունը, դարձյալ Կ. Պոլսում։ Վենետիկի [[1835-]]ի հրատարակությունը առաջինն էր, որ կատարվել է մի քանի ձեռագրերի համեմատությամբ։ Ագաթանգեղոսի հաջորդ հրատարակությունները (Վենետիկ և Տփղիս) սրա արտատպություններն են։

Ագաթանգեղոսի քննական բնագիրը լույս տեսավ [[1909]]-ին, պատրաստված Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանցի ձեռքով։ Վաղարշապատի մատենադարանի 12 ամբողջական գրչագիր և [[ճառընտիր]]ներում գտնվող բազմաթիվ հատվածներ համեմատվել են և ստացվել է մի [[համահավաք բնագիր]], որը մեծ քայլ է Ագաթանգեղոսի նախնական [[բնագիր]]ը վերականգնելու համար։ Դժբախտաբար հրատարակիչները իրենց տրամադրության տակ չեն ունեցել այլ վայրերում գտնվող ձեռագրեր և մանավանդ Վիեննայի կրկնագիրը: Այա վերջինը լույս տեսավ երկու տարի հետո Գ. Գյալեմքյարյանի ջանքերով, հնարավորություն տալով լրացնել այն պակասը,  որ կար քննական հրատարակության մեջ։

Բացի միջնադարում կատարված բազմաթիվ թարգմանություններից, Ագաթանգեղոսի Պատմությունը անցյալ դարում [[գրաբար]] բնագրից թարգմանվել է իտալերենի ու ֆրանսերենի։ Իտալերեն թարգմանությունը կատարել են Վենետիկի Մխիթարյան հայրերը, զանց առնելով Վարդապետությունր։ Ֆրանսերեն թարգմանությունր կատարել է Վ. Լանդլուան, դարձյալ Վենետիկի Մխիթարյանների օժանդակությամբ։ Սակայն, ինչպես նշված է առաջաբանում, ոչ միայն չի թարգմանված Վարդապետությունը, այլև բուն Պատմաթյան մեջ կրոնական բովանդակություն ունեցող շատ հատվածներ կրճատվել են։

Ագաթանգեղոսի հայերեն բնագրի լեզուն (ամբողջությամբ վերցրած) դասական կամ [[ոսկեդարյան գրաբար]] է, այսինքն պատկանում է այն  գրքերի թվին, որոնք գրված են մինչև [[460]] թվականը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջինն է այն երկար շարքի մեջ (Ագաթանգեղոս-[[Փավստոս Բյուզանդ]]-[[Եղիշե]]-[[Ղազար Փարպեցի]]-[[Սեբեոս]]-[[Ղևոնդ]] և այլն), ուր ամեն մի նոր պատմիչ շարունակում է մոտավորապես այն տեղից, որտեղ կանգ էր առել իր նախորդը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3247</id>
      <timestamp>2011-05-26T14:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="23907">[[Պատկեր:Girk vipasanutyan.jpg|thumb|300px|Ագաթանգեղոսի «Պատմության» տպագիր առաջին  հրատարակության տիտղոսաթերթը ([[1709]]թ., Կ.Պոլիս)]]
'''Ագաթանգեղոս''', հայ առաջին մատենագիրներից։ Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն Ագաթանգեղեայ» խորագրով երկասիրությունը, որը դեռևս միջին դարերում համաշխարհային տարածում է ունեցել, թարգմանվել է [[ հունարեն]]ի,[[ արաբերեն]]ի, [[վրացերեն]]ի, [[եթովպերեն]]ի, [[լատիներեն]]ի, [[սլավոներեն]]ի և այլն։

Հնագույն ստույգ տեղեկությունը Ագաթանգեղոսի մասին հաղորդում է հինգերորդ դարի պատմիչ [[Ղազար Փարպեցի]]ն, որն իր Պատմության հենց առաջին տողերում խոսում է նրա գրքի բովանդակության մասին, այդ երկը անվանելով «Գիրք Գրիգորիսի»։ Նույն անունով է հիշվում նաև [[Սեբեոս]]ի Պատմության մեջ։ Հետագայում այս գրքի մասին խոսելիս մատենագիրները այլևս չեն հիշում «Գրիգորիսի գիրք» անունը, այլ պարզապես կոչում են «Ագաթանգեղոս» և այդ անունը ստուգաբանում հունարենով` «բարի հրեշտակ»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հայ [[մատենագրություն|մատենագրության]] անդրանիկ երկերից է, և առաջինը, որ կոչվում է «Պատմութիւն հայոց»։ Մեծ է նրա պատմական արժեքը իբրև [[3-րդ դար]]ի և [[4-րդ դար]]ի սկզբի հայոց պատմության կարևորագույն աղբյուրի և թեպետ լի է վկայաբանական ու վիպական տարրերով, այսուհանդերձ, պատմական ստույգ փաստերը նրանում կարևոր տեղ են գրավում։ Ագաթանգեղոսի Պատմությունն ընդգրկում է այն դարաշրջանը, երբ Հայաստանում Արշակունյաց թագավորությունը ժառանգական էր դարձել (Վաղարշ Երկրորդի ([[186]]-[[198]]) թագավորությունից հետո), Հայաստանը պայքարում էր Սասանյան Պարսկաստանի ոտնձգությունների դեմ, և, վերջապես, Տրդատ Երրորդ թագավորը   ([[287]]-[[330]])   կարողանում   է   երկրում   ուժեղ   իշխանություն   հաստատել   ու ամրապնդել հայ պետականությունը։

== Գրքի բովանդակությունը ==
 
Հայոց Արշակունի թագավորները համառ պայքար էին մղում Սասանյան Պարսկաստանի դավերի և ներխուժման դեմ։ Սասանյան Արտաշիրը սպանում է պարթև Արտավան Երրորդ թագավորին և ինքը գահակալում։ Հայոց Խոսրով թագավորը երկար տարիներ հաղթական պատերազմներ է վարում Արտաշիրի դեմ։ Վերջինս որոշում է դավադրությամբ սպանել Խոսրովին. Հայաստան է ուղարկում պարթև Անակին, որը մտերմություն կեղծելով Խոսրովի հետ, որսի Ժամանակ սպանում է նրան։ Զայրացած հայ նախարարները բնաջնջում են Անակի տոհմր, իսկ Արտաշիրր տիրում է Հայաստանին և կոտորում Խոսրովի սերունդը։ Նրանցից ազատվում են երկու մանկիկ՝ Խոսրովի որդի Տրդատը և Անակի որդի Գրիգորը, որոնց փախցնում են հռոմեական կողմերը։ Տրդատը մեծանալով հռոմեացիների օգնությամբ տիրում է հայրենի գահին, իսկ Գրիգորը Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն ստանալով, որոշում է քավել իր հոր՝ Անակի մեղքը և ծառայության է մտնում Տրդատի մոտ։

Հայաստանում Գրիգորը սկսում է քրիստոնեություն քարոզել, որի համար նա կոչվել է Լուսավորիչ։ Տրդատ թագավորը չկարողանալով նրան նոր կրոնից հրաժարեցնել, երկար տանջանքների ենթարկելուց  հետո գցել է տալիս Արտաշատի Խորվիրապը։

Այդ ժամանակ արևմտյան կողմերից Մեծ Հայք են գալիս հալածված քրիստոնյա կույսեր և ապաստանում հայոց մայրաքաղաք Վաղարշապատի մերձակա այգեստանների հնձաններում։ Հայոց արքա Տրդատ Արշակունին լսելով Հռիփսիմե կույսի գեղեցկության մասին, ցանկանում է կնության առնել նրան։

Խստակրոն կույսը մերժում է հեթանոս արքային։ Կույսին բռնությամբ տանում են պալատ։ Հռիփսիմեն, հոգով զորացած, դիմադրում է քաջարի Տրդատին և փախչելով ապարանքից նորից ապաստանում է հնձանում։ Զայրացած թագավորի հրամանով նահատակվում  են  գեղեցկուհի Հռիփսիմեն և մյուս բոլոր կույսերը։

Այսուհանդերձ Հռիփսիմեի դիմադրությունը և մահը խիստ ազդել էին Տրդատի վրա։ Դառնացած արքան գնում է որսի՝ իր վիշտը թեթևացնելու։ Բայց պատուհասվում է, կառքից վայր է ընկնում և խոզի կերպարանք ստանում։
Խոզ դարձած արքային կարողանում է բուժել միայն Խորվիրապից հանված Գրիգորը։ Տրդատը քրիստոնեություն է ընդունում և Գրիգորին կարգում հայոց քահանայապետ։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հատուկ նպատակով է գրված։ Դա հայ եկեղեցական դասի ձգտումներն արտահայտող առաջին գրական կարևոր երկն է, որը գաղափարական զենք էր հայ եկեղեցու ձեռքին օտար ազդեցության դեմ, շեշտելով հայ եկեղեցու անկախությունը թե’ հույներից, թե’ ասորիներից։  «Ամեն ինչ այս գրքի մեջ,– գրում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ը,– դիմում է գլխավորապես այս նպատակին։ Նույնիսկ այն, որ դրա մեջ ուժեղ կերպով գծագրված է հսկայազոր Տրդատ թագավորի պատկերը, այդ էլ ծառայում է նույն նպատակին, եկեղեցականը փառավորելուն»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը կարևոր աղբյուր է նաև հայ հեթանոսական կրոնի ուսումնասիրման համար։ Այստեղ պատմվում է, թե ինչպես հայոց քահանայապետ Գրիգոր Լուսավորիչը շրջելով հայկական գավառները, հեթանոսական տաճարների բագինները   քանդելով  վերածում  է  քրիստոնեական   տաճարների:

Քրիստոնեական ուսմունքը ամբողջ երկրում տարածելուց հետո Գրիգորը քաշվել էր Դարանաղյաց գավառի Մանյա այրք լեռը ճգնելու, բայց ահա Հայոց Տրդատ արքան պատրաստվում է այցելության գնալ Հռոմի Կոստանդիանոս կայսրին։ Արքայի և բազմամարդ պատվիրակության հետ Գրիգոր Լուսավորիչը գնում է Հռոմ, վերադարձից հետո նորից առանձնանում՝ մինչև իր մահը։
Այս ամբողջ նյութը մեզ հասած հայերեն բնագրում հինգ հատվածների մեջ է բաժանված (բացի առաջաբանից). 

*1. Խոսրով և Տրդատ, 
* 2. Գրիգորի վկայաբանությունը, 
* 3. Հռիփսիմյանց վկայաբանությունը, 
* 4. Քարոզ և տեսիլ Գրիգորի, 
* 5. Դարձ Հայոց աշխարհի։

== Երկի պատմական և գեղարվեստական արժեքը ==

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը գրված է տարբեր աղբյուրներից քաղված նյութերից։ Ինքնուրույն է Գրիգորի վարդապետությունը, որը [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] նյութի յուրահատուկ ամփոփումն է։ Պատմության մեջ իրական-պատմականը և առասպելականը միահյուսված են: Պատմական արժեքի տեսակետից կարևոր է հատկապես հայոց դարձի պատմությունը, այստեղ արժեքավոր տեղեկություններ կան հին հայ դիցաբանության, նախարարությունների, Հայաստանի տեղագրության և այլնի վերաբերյալ։

Ագաթանգեղոսի պատմությունը ունի նաև գրական արժեք։ Գունագեղ և վիպական տարրերով հարուստ է Խոսրովի ու մանավանդ Տրդատ Արշակունու կերպարների նկարագրությունր, ուր [[հեղինակ]]ը նշում է, որ օգտվել է վիպական զրույցներից («Ի բանս կարգի առակաց»)։

Գեղարվեստական պատկերների մի գեղեցիկ նմուշ է Գրիգորի գիշերային տեսիլքը, որ նրան հայտնվում է նոր տաճարների կառուցման   մասին։
   
Պատմությանը գեղարվեստական արժեք են տալիս հատկապես տրամախոսությունները, կենդանի ու աշխույժ [[պատկեր]]ները, [[ոճ]]ն ու [[վիպական զրույց]]ները։

== Երկի գիտական ուսումնասիրության պատմություն ==

Ագաթանգեղոսի Պատմության գիտական ուսումնասիրությունը սկիզբ առավ [[18-րդ դար]]ում, երբ լույս տեսան նրա հունարեն [[թարգմանություն]]ը և լատիներեն խմբագրությունը։

Հայկական բնագրի աոաջին [[քննական հրատարակություն]]ը ([[1835]], Վենետիկ), ինչպես նաև հայագիտության մեջ քննական մտքի ներթափանցումը հիմք դարձան Պատմության մասին առանձին ուսումնասիրությունների երևան գալուն։

Պատմության վերաբերյալ հիմնական վիճելի կետերն են եղել անցյալ դարում և այժմ՝ նախնական խմբագրության հեղինակի ու ժամանակի, ինչպես նաև նրա և հունարեն ու այլ լեզուներով եղած թարգմանությունների փոխհարաբերությունների, Պատմության բնագրի տարբեր մասերի ([[առաջաբան]] և այլն) էության ու աղբյուրների հարցերը, Ագաթանգեղոսի ու [[Կորյուն]]ի և այլ հեղինակների փոխհարաբերության խնդիրները։ Այս բոլոր հարցերի մասին արժեքավոր ուսումնասիրություններ են դրել Վ. Լանգլուան, Ա. Գուտշմիդտը, Հ. Տաշյանը, Բ. Սարգիսյանը, Գ. Տեր-Մկրտչյանը, [[Նորայր Բյուզանդացի]]ն և այլոք, որոնց եզրակացությունները հիմնականում հանգում են հետևյալին։ 5-րդ դարի կեսերին 4-րդ դարից գոյություն ունեցող տարբեր աղբյուրներից, հայ մատենագրի ձեռքով, շարադրվել է Գրիգորիսի [[գիրք]]ը, որը տեսել ու նկարագրել են Ղազար Փարպեցին և այլոք: Հնարավոր է, որ Ագաթանդեղոսի Պատմությունը բացի հայկականից ունեցել է նաև հունալեզու աղբյուրներ։

Ագաթանդեղոսի Պատմության տարածման հարցում վճռական նշանակություն է ունեցել նրա հունարեն թարգմանությունը, քանի որ ինչպես վերջնականապես հաստատվել է, նրա միջոցով են առաջացել այլալեզու գրեթե բոլոր խմբագրությունները։

10-րդ դարում [[Սիմեոն Մետափրաստես]]ը Ագաթանգեղոսի գրքի ամփոփ շարադրանքը մտցրեց իր կազմած հունարեն «Վարք սրբոցի» մեջ։ Ագաթանգեղոսի հունարեն խմբագրությունը և նրա մետափրաստյան համառոտ տարբերակը տարածվել են միջնադարյան քրիստոնյա աշխարհում։ Հունարենից է կատարված լատիներեն համառոտ խմբագրությունը։ Մետափրաստյան տարբերակը ունեցել  է  վրացերեն   և  սլավոներեն   թարգմանություններ։ Կա նաև մի  վրացերեն   պատառիկ,  որ ուղղակի   հայերեն   Ագաթանգեղոսից է թարգմանված։

Սակայն հունարեն խմբագրությունը ամենից ավելի արաբերեն թարգմանություններ է ունեցել, որոնցից է հայտնի դարձած ամբողջական թարգմանությունը։ Այստեղ չկա Արտաշիրի ապստամբության վերաբերյալ հատվածը, որր գտնում ենք միայն հունականի մեջ։ Սա ոչ միայն վկայում է, որ արաբերեն Ագաթանգեղոսը հունականի մի հին օրինակի թարգմանություն է, այլև օգնում է մի անգամ ևս աներկբայորեն շեշտելու, որ հունարեն Ագաթանգեղոսը նախապես այդ հատվածը չի ունեցել։

Եթե արաբերեն խմբագրությունները հայերեն Ագաթանգեղոսին առնչվում են հունարեն թարգմանության (գուցե նաև [[ղպտերեն]] մեղ չհասած թարգմանության) միջոցով, ապա իրենց հերթին հիմք են դարձել եթովպերեն (հաբեշերեն) թարգմանության համար։ [[20-րդ դար]]ի սկզբին Լիսաբոնում, [[15-րդ դար]]ի [[ձեռագիր|ձեռագրի]] հիման վրա, լույս տեսավ Ագաթանգեղոսի համառոտությունը եթովպերեն։

Այսպիսով, Ագաթանդեղոսի մեզ հասած հայերեն [[բնագիր]]ը և նրանից կատարված թարգմանություններն ու համառոտությունները կարելի է հետևյալ ձևով դասավորել.

*1. Մեզ հասած [[հայերեն]] բնագիրը շարադրվել է 5-րդ դարի կեսերին:
*2. Մոտավորապես 6-րդ դարի վերջին կատարվել է Ագաթանգեղոսի հունարեն թարգմանությունը, որին հետագայում կցվել է Արտաշիրի ապստամբությունը պատմող առաջաբանը։ Այս բոլորը Սիմեոն Մետափրաստեսը ամփոփել է 10-րդ դարում իր համառոտ խմբագրության մեջ, որը թարգմանվել է վրացերենի և սլավոներենի: Հունարեն Ագաթանգեղոսից է կատարվել լատիներեն համառոտ թարգմանությունը։
*3. Հունարենից, մոտավորապես 9-10-րդ դարերում, թարգմանվել է արաբերենի։ Վերջինիս հետ սերտ աղերս ունի եթովպերեն (հաբեշերեն) համառոտ խմբագրությունը։

Այս բոլոր ընդարձակ և համառոտ խմբագրությունները կազմում են Ագաթանգեղոսի երկի մինչև այժմ հայտնի բնագրերի մի ուրույն խումբ, որի հիմքը մեզ հայտնի հայերենն է։ Կա նաև խմբագրոլթյունների մի ուրիշ խումբ, որի հայերեն բնագիրը դեռ չի հայտնաբերված։ Այս խումբը [[բանասիրություն|բանասիրության]] մեջ հայտնի է. «Վարք» անվամբ։

[[Նիկողայոս Մառ]]ի   կողմից   ձեռագրերից   մեկում ([[10-րդ դար]]) արաբերեն խմբագրության (արաբերեն Վարքի) հայտնաբերումը և ուսումնասիրությունը պարզեց, որ արաբերենը պետք է թարգմանված լինի հունարենից, որն իր հերթին հայերեն մի այլ բնագիր է ունեցել։ Այսպիսով՝ 5-րդ դարում գոյություն են ունեցել Ագաթանգեղոսի երկի հայերեն երկու խմբագրություններ։

Այդ խմբագրությունները հայ եկեղեցու երկու հոսանքների կողմից են առաջ քաշվել։ Եթե մեզ հայտնի հայերեն Ագաթանգեղոսը հունասեր կամ արևմտյան (Լուսավորչի տան) հոսանքի ներկայացուցիչների խմբագրածն է, ապա նախորդող Վարքը ասորասեր (հարավային) հոսանքի եկեղեցականների առաջ քաշած խմբագրությունն է, որը տարբեր պատճառներով ժամանակի ընթացքում մոռացության է տրվել և նրա փոխարեն ասպարեզում մնացել է միայն պաշտոնական մեկ խմբագրություն։

Սակայն անհրաժեշտ է հատկապես շեշտել, որ Ագաթանգեղոսի երկու խումբ կազմող բազմալեզու խմբագրությունները հիմնականում նույն նյութն են պատմում։ Սրանք ներկայացնում են Հայաստանի  պատմությունը 3-րդ դարում և 4-րդ դարի  սկզբին։

Ագաթանգեղոսի Հայոց պատմությունից մեղ հասել են 30-ի մոտ ձեռագրեր, որոնց 20-ից ավելին գտնվում են Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում։ Մեզ հայտնի հնագույն ձեռագիրը Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանի կրկնագիրն է, որը ըստ Տաշյանի 9-րդ դարի գրչագիր պետք է լինի։ Այս երկաթագիր ձեռագիրը ունի հատվածներ առաջաբանից և հասնում է մինչև Վարդապետությունը, սակայն վերջին պատմական մասը (Հայոց դարձը) բոլորովին չունի։

Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում կան Ագաթանգեղոսի [[13-րդ դար]]ի մի քանի գրչագրեր։ Բացառիկ արժեք ունի Փարիզի [[1254]]-ի [[ձեռագիր]]ը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջին անգամ տպագրվեց Կ. Պոլսում [[1709]]-ին։ Սրա և մի անթվական ձեռագրի հիման վրա լույս է տեսել Ագաթանգեղոսի երկրորդ տպագրությունը, դարձյալ Կ. Պոլսում։ Վենետիկի [[1835-]]ի հրատարակությունը առաջինն էր, որ կատարվել է մի քանի ձեռագրերի համեմատությամբ։ Ագաթանգեղոսի հաջորդ հրատարակությունները (Վենետիկ և Տփղիս) սրա արտատպություններն են։

Ագաթանգեղոսի քննական բնագիրը լույս տեսավ [[1909]]-ին, պատրաստված Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանցի ձեռքով։ Վաղարշապատի մատենադարանի 12 ամբողջական գրչագիր և [[ճառընտիր]]ներում գտնվող բազմաթիվ հատվածներ համեմատվել են և ստացվել է մի [[համահավաք բնագիր]], որը մեծ քայլ է Ագաթանգեղոսի նախնական [[բնագիր]]ը վերականգնելու համար։ Դժբախտաբար հրատարակիչները իրենց տրամադրության տակ չեն ունեցել այլ վայրերում գտնվող ձեռագրեր և մանավանդ Վիեննայի կրկնագիրը: Այա վերջինը լույս տեսավ երկու տարի հետո Գ. Գյալեմքյարյանի ջանքերով, հնարավորություն տալով լրացնել այն պակասը,  որ կար քննական հրատարակության մեջ։

Բացի միջնադարում կատարված բազմաթիվ թարգմանություններից, Ագաթանգեղոսի Պատմությունը անցյալ դարում [[գրաբար]] բնագրից թարգմանվել է իտալերենի ու ֆրանսերենի։ Իտալերեն թարգմանությունը կատարել են Վենետիկի Մխիթարյան հայրերը, զանց առնելով Վարդապետությունր։ Ֆրանսերեն թարգմանությունր կատարել է Վ. Լանդլուան, դարձյալ Վենետիկի Մխիթարյանների օժանդակությամբ։ Սակայն, ինչպես նշված է առաջաբանում, ոչ միայն չի թարգմանված Վարդապետությունը, այլև բուն Պատմաթյան մեջ կրոնական բովանդակություն ունեցող շատ հատվածներ կրճատվել են։

Ագաթանգեղոսի հայերեն բնագրի լեզուն (ամբողջությամբ վերցրած) դասական կամ [[ոսկեդարյան գրաբար]] է, այսինքն պատկանում է այն  գրքերի թվին, որոնք գրված են մինչև [[460]] թվականը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջինն է այն երկար շարքի մեջ (Ագաթանգեղոս-[[Փավստոս Բյուզանդ]]-[[Եղիշե]]-[[Ղազար Փարպեցի]]-[[Սեբեոս]]-[[Ղևոնդ]] և այլն), ուր ամեն մի նոր պատմիչ շարունակում է մոտավորապես այն տեղից, որտեղ կանգ էր առել իր նախորդը։

== Աղբյուրներ ==
* Ա. Տեր-Ղևոնդյան, Ագաթանգեղոս: Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները. V-XVIII դարեր, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, էջք 26-34:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3248</id>
      <timestamp>2011-05-26T20:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Երկի գիտական ուսումնասիրության պատմություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23905">[[Պատկեր:Girk vipasanutyan.jpg|thumb|300px|Ագաթանգեղոսի «Պատմության» տպագիր առաջին  հրատարակության տիտղոսաթերթը ([[1709]]թ., Կ.Պոլիս)]]
'''Ագաթանգեղոս''', հայ առաջին մատենագիրներից։ Նրա անունով մեզ է հասել «Պատմութիւն Ագաթանգեղեայ» խորագրով երկասիրությունը, որը դեռևս միջին դարերում համաշխարհային տարածում է ունեցել, թարգմանվել է [[ հունարեն]]ի,[[ արաբերեն]]ի, [[վրացերեն]]ի, [[եթովպերեն]]ի, [[լատիներեն]]ի, [[սլավոներեն]]ի և այլն։

Հնագույն ստույգ տեղեկությունը Ագաթանգեղոսի մասին հաղորդում է հինգերորդ դարի պատմիչ [[Ղազար Փարպեցի]]ն, որն իր Պատմության հենց առաջին տողերում խոսում է նրա գրքի բովանդակության մասին, այդ երկը անվանելով «Գիրք Գրիգորիսի»։ Նույն անունով է հիշվում նաև [[Սեբեոս]]ի Պատմության մեջ։ Հետագայում այս գրքի մասին խոսելիս մատենագիրները այլևս չեն հիշում «Գրիգորիսի գիրք» անունը, այլ պարզապես կոչում են «Ագաթանգեղոս» և այդ անունը ստուգաբանում հունարենով` «բարի հրեշտակ»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հայ [[մատենագրություն|մատենագրության]] անդրանիկ երկերից է, և առաջինը, որ կոչվում է «Պատմութիւն հայոց»։ Մեծ է նրա պատմական արժեքը իբրև [[3-րդ դար]]ի և [[4-րդ դար]]ի սկզբի հայոց պատմության կարևորագույն աղբյուրի և թեպետ լի է վկայաբանական ու վիպական տարրերով, այսուհանդերձ, պատմական ստույգ փաստերը նրանում կարևոր տեղ են գրավում։ Ագաթանգեղոսի Պատմությունն ընդգրկում է այն դարաշրջանը, երբ Հայաստանում Արշակունյաց թագավորությունը ժառանգական էր դարձել (Վաղարշ Երկրորդի ([[186]]-[[198]]) թագավորությունից հետո), Հայաստանը պայքարում էր Սասանյան Պարսկաստանի ոտնձգությունների դեմ, և, վերջապես, Տրդատ Երրորդ թագավորը   ([[287]]-[[330]])   կարողանում   է   երկրում   ուժեղ   իշխանություն   հաստատել   ու ամրապնդել հայ պետականությունը։

== Գրքի բովանդակությունը ==
 
Հայոց Արշակունի թագավորները համառ պայքար էին մղում Սասանյան Պարսկաստանի դավերի և ներխուժման դեմ։ Սասանյան Արտաշիրը սպանում է պարթև Արտավան Երրորդ թագավորին և ինքը գահակալում։ Հայոց Խոսրով թագավորը երկար տարիներ հաղթական պատերազմներ է վարում Արտաշիրի դեմ։ Վերջինս որոշում է դավադրությամբ սպանել Խոսրովին. Հայաստան է ուղարկում պարթև Անակին, որը մտերմություն կեղծելով Խոսրովի հետ, որսի Ժամանակ սպանում է նրան։ Զայրացած հայ նախարարները բնաջնջում են Անակի տոհմր, իսկ Արտաշիրր տիրում է Հայաստանին և կոտորում Խոսրովի սերունդը։ Նրանցից ազատվում են երկու մանկիկ՝ Խոսրովի որդի Տրդատը և Անակի որդի Գրիգորը, որոնց փախցնում են հռոմեական կողմերը։ Տրդատը մեծանալով հռոմեացիների օգնությամբ տիրում է հայրենի գահին, իսկ Գրիգորը Կեսարիայում քրիստոնեական կրթություն ստանալով, որոշում է քավել իր հոր՝ Անակի մեղքը և ծառայության է մտնում Տրդատի մոտ։

Հայաստանում Գրիգորը սկսում է քրիստոնեություն քարոզել, որի համար նա կոչվել է Լուսավորիչ։ Տրդատ թագավորը չկարողանալով նրան նոր կրոնից հրաժարեցնել, երկար տանջանքների ենթարկելուց  հետո գցել է տալիս Արտաշատի Խորվիրապը։

Այդ ժամանակ արևմտյան կողմերից Մեծ Հայք են գալիս հալածված քրիստոնյա կույսեր և ապաստանում հայոց մայրաքաղաք Վաղարշապատի մերձակա այգեստանների հնձաններում։ Հայոց արքա Տրդատ Արշակունին լսելով Հռիփսիմե կույսի գեղեցկության մասին, ցանկանում է կնության առնել նրան։

Խստակրոն կույսը մերժում է հեթանոս արքային։ Կույսին բռնությամբ տանում են պալատ։ Հռիփսիմեն, հոգով զորացած, դիմադրում է քաջարի Տրդատին և փախչելով ապարանքից նորից ապաստանում է հնձանում։ Զայրացած թագավորի հրամանով նահատակվում  են  գեղեցկուհի Հռիփսիմեն և մյուս բոլոր կույսերը։

Այսուհանդերձ Հռիփսիմեի դիմադրությունը և մահը խիստ ազդել էին Տրդատի վրա։ Դառնացած արքան գնում է որսի՝ իր վիշտը թեթևացնելու։ Բայց պատուհասվում է, կառքից վայր է ընկնում և խոզի կերպարանք ստանում։
Խոզ դարձած արքային կարողանում է բուժել միայն Խորվիրապից հանված Գրիգորը։ Տրդատը քրիստոնեություն է ընդունում և Գրիգորին կարգում հայոց քահանայապետ։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը հատուկ նպատակով է գրված։ Դա հայ եկեղեցական դասի ձգտումներն արտահայտող առաջին գրական կարևոր երկն է, որը գաղափարական զենք էր հայ եկեղեցու ձեռքին օտար ազդեցության դեմ, շեշտելով հայ եկեղեցու անկախությունը թե’ հույներից, թե’ ասորիներից։  «Ամեն ինչ այս գրքի մեջ,– գրում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ը,– դիմում է գլխավորապես այս նպատակին։ Նույնիսկ այն, որ դրա մեջ ուժեղ կերպով գծագրված է հսկայազոր Տրդատ թագավորի պատկերը, այդ էլ ծառայում է նույն նպատակին, եկեղեցականը փառավորելուն»։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը կարևոր աղբյուր է նաև հայ հեթանոսական կրոնի ուսումնասիրման համար։ Այստեղ պատմվում է, թե ինչպես հայոց քահանայապետ Գրիգոր Լուսավորիչը շրջելով հայկական գավառները, հեթանոսական տաճարների բագինները   քանդելով  վերածում  է  քրիստոնեական   տաճարների:

Քրիստոնեական ուսմունքը ամբողջ երկրում տարածելուց հետո Գրիգորը քաշվել էր Դարանաղյաց գավառի Մանյա այրք լեռը ճգնելու, բայց ահա Հայոց Տրդատ արքան պատրաստվում է այցելության գնալ Հռոմի Կոստանդիանոս կայսրին։ Արքայի և բազմամարդ պատվիրակության հետ Գրիգոր Լուսավորիչը գնում է Հռոմ, վերադարձից հետո նորից առանձնանում՝ մինչև իր մահը։
Այս ամբողջ նյութը մեզ հասած հայերեն բնագրում հինգ հատվածների մեջ է բաժանված (բացի առաջաբանից). 

*1. Խոսրով և Տրդատ, 
* 2. Գրիգորի վկայաբանությունը, 
* 3. Հռիփսիմյանց վկայաբանությունը, 
* 4. Քարոզ և տեսիլ Գրիգորի, 
* 5. Դարձ Հայոց աշխարհի։

== Երկի պատմական և գեղարվեստական արժեքը ==

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը գրված է տարբեր աղբյուրներից քաղված նյութերից։ Ինքնուրույն է Գրիգորի վարդապետությունը, որը [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] նյութի յուրահատուկ ամփոփումն է։ Պատմության մեջ իրական-պատմականը և առասպելականը միահյուսված են: Պատմական արժեքի տեսակետից կարևոր է հատկապես հայոց դարձի պատմությունը, այստեղ արժեքավոր տեղեկություններ կան հին հայ դիցաբանության, նախարարությունների, Հայաստանի տեղագրության և այլնի վերաբերյալ։

Ագաթանգեղոսի պատմությունը ունի նաև գրական արժեք։ Գունագեղ և վիպական տարրերով հարուստ է Խոսրովի ու մանավանդ Տրդատ Արշակունու կերպարների նկարագրությունր, ուր [[հեղինակ]]ը նշում է, որ օգտվել է վիպական զրույցներից («Ի բանս կարգի առակաց»)։

Գեղարվեստական պատկերների մի գեղեցիկ նմուշ է Գրիգորի գիշերային տեսիլքը, որ նրան հայտնվում է նոր տաճարների կառուցման   մասին։
   
Պատմությանը գեղարվեստական արժեք են տալիս հատկապես տրամախոսությունները, կենդանի ու աշխույժ [[պատկեր]]ները, [[ոճ]]ն ու [[վիպական զրույց]]ները։

== Երկի գիտական ուսումնասիրության պատմություն ==

Ագաթանգեղոսի Պատմության գիտական ուսումնասիրությունը սկիզբ առավ [[18-րդ դար]]ում, երբ լույս տեսան նրա հունարեն [[թարգմանություն]]ը և լատիներեն խմբագրությունը։

Հայկական բնագրի աոաջին [[քննական հրատարակություն]]ը ([[1835]], Վենետիկ), ինչպես նաև հայագիտության մեջ քննական մտքի ներթափանցումը հիմք դարձան Պատմության մասին առանձին ուսումնասիրությունների երևան գալուն։

Պատմության վերաբերյալ հիմնական վիճելի կետերն են եղել անցյալ դարում և այժմ՝ նախնական խմբագրության հեղինակի ու ժամանակի, ինչպես նաև նրա և հունարեն ու այլ լեզուներով եղած թարգմանությունների փոխհարաբերությունների, Պատմության բնագրի տարբեր մասերի ([[առաջաբան]] և այլն) էության ու աղբյուրների հարցերը, Ագաթանգեղոսի ու [[Կորյուն]]ի և այլ հեղինակների փոխհարաբերության խնդիրները։ Այս բոլոր հարցերի մասին արժեքավոր ուսումնասիրություններ են դրել Վ. Լանգլուան, Ա. Գուտշմիդտը, Հ. Տաշյանը, Բ. Սարգիսյանը, Գ. Տեր-Մկրտչյանը, [[Նորայր Բյուզանդացի]]ն և այլոք, որոնց եզրակացությունները հիմնականում հանգում են հետևյալին։ 5-րդ դարի կեսերին 4-րդ դարից գոյություն ունեցող տարբեր աղբյուրներից, հայ մատենագրի ձեռքով, շարադրվել է Գրիգորիսի [[գիրք]]ը, որը տեսել ու նկարագրել են Ղազար Փարպեցին և այլոք: Հնարավոր է, որ Ագաթանդեղոսի Պատմությունը բացի հայկականից ունեցել է նաև հունալեզու աղբյուրներ։

Ագաթանդեղոսի Պատմության տարածման հարցում վճռական նշանակություն է ունեցել նրա հունարեն թարգմանությունը, քանի որ ինչպես վերջնականապես հաստատվել է, նրա միջոցով են առաջացել այլալեզու գրեթե բոլոր խմբագրությունները։

10-րդ դարում [[Սիմեոն Մետափրաստես]]ը Ագաթանգեղոսի գրքի ամփոփ շարադրանքը մտցրեց իր կազմած հունարեն «Վարք սրբոցի» մեջ։ Ագաթանգեղոսի հունարեն խմբագրությունը և նրա մետափրաստյան համառոտ տարբերակը տարածվել են միջնադարյան քրիստոնյա աշխարհում։ Հունարենից է կատարված լատիներեն համառոտ խմբագրությունը։ Մետափրաստյան տարբերակը ունեցել  է  վրացերեն   և  սլավոներեն   թարգմանություններ։ Կա նաև մի  վրացերեն   պատառիկ,  որ ուղղակի   հայերեն   Ագաթանգեղոսից է թարգմանված։

Սակայն հունարեն խմբագրությունը ամենից ավելի արաբերեն թարգմանություններ է ունեցել, որոնցից է հայտնի դարձած ամբողջական թարգմանությունը։ Այստեղ չկա Արտաշիրի ապստամբության վերաբերյալ հատվածը, որր գտնում ենք միայն հունականի մեջ։ Սա ոչ միայն վկայում է, որ արաբերեն Ագաթանգեղոսը հունականի մի հին օրինակի թարգմանություն է, այլև օգնում է մի անգամ ևս աներկբայորեն շեշտելու, որ հունարեն Ագաթանգեղոսը նախապես այդ հատվածը չի ունեցել։

Եթե արաբերեն խմբագրությունները հայերեն Ագաթանգեղոսին առնչվում են հունարեն թարգմանության (գուցե նաև [[ղպտերեն]] մեղ չհասած թարգմանության) միջոցով, ապա իրենց հերթին հիմք են դարձել եթովպերեն (հաբեշերեն) թարգմանության համար։ [[20-րդ դար]]ի սկզբին Լիսաբոնում, [[15-րդ դար]]ի [[ձեռագիր|ձեռագրի]] հիման վրա, լույս տեսավ Ագաթանգեղոսի համառոտությունը եթովպերեն։

Այսպիսով, Ագաթանդեղոսի մեզ հասած հայերեն [[բնագիր]]ը և նրանից կատարված թարգմանություններն ու համառոտությունները կարելի է հետևյալ ձևով դասավորել.

*1. Մեզ հասած [[հայերեն]] բնագիրը շարադրվել է 5-րդ դարի կեսերին:
*2. Մոտավորապես 6-րդ դարի վերջին կատարվել է Ագաթանգեղոսի հունարեն թարգմանությունը, որին հետագայում կցվել է Արտաշիրի ապստամբությունը պատմող առաջաբանը։ Այս բոլորը Սիմեոն Մետափրաստեսը ամփոփել է 10-րդ դարում իր համառոտ խմբագրության մեջ, որը թարգմանվել է վրացերենի և սլավոներենի: Հունարեն Ագաթանգեղոսից է կատարվել լատիներեն համառոտ թարգմանությունը։
*3. Հունարենից, մոտավորապես 9-10-րդ դարերում, թարգմանվել է արաբերենի։ Վերջինիս հետ սերտ աղերս ունի եթովպերեն (հաբեշերեն) համառոտ խմբագրությունը։

Այս բոլոր ընդարձակ և համառոտ խմբագրությունները կազմում են Ագաթանգեղոսի երկի մինչև այժմ հայտնի բնագրերի մի ուրույն խումբ, որի հիմքը մեզ հայտնի հայերենն է։ Կա նաև խմբագրոլթյունների մի ուրիշ խումբ, որի հայերեն բնագիրը դեռ չի հայտնաբերված։ Այս խումբը [[բանասիրություն|բանասիրության]] մեջ հայտնի է. «Վարք» անվամբ։

[[Նիկողայոս Մառ]]ի   կողմից   ձեռագրերից   մեկում ([[10-րդ դար]]) արաբերեն խմբագրության (արաբերեն Վարքի) հայտնաբերումը և ուսումնասիրությունը պարզեց, որ արաբերենը պետք է թարգմանված լինի հունարենից, որն իր հերթին հայերեն մի այլ բնագիր է ունեցել։ Այսպիսով՝ 5-րդ դարում գոյություն են ունեցել Ագաթանգեղոսի երկի հայերեն երկու խմբագրություններ։

Այդ խմբագրությունները հայ եկեղեցու երկու հոսանքների կողմից են առաջ քաշվել։ Եթե մեզ հայտնի հայերեն Ագաթանգեղոսը հունասեր կամ արևմտյան (Լուսավորչի տան) հոսանքի ներկայացուցիչների խմբագրածն է, ապա նախորդող Վարքը ասորասեր (հարավային) հոսանքի եկեղեցականների առաջ քաշած խմբագրությունն է, որը տարբեր պատճառներով ժամանակի ընթացքում մոռացության է տրվել և նրա փոխարեն ասպարեզում մնացել է միայն պաշտոնական մեկ խմբագրություն։

Սակայն անհրաժեշտ է հատկապես շեշտել, որ Ագաթանգեղոսի երկու խումբ կազմող բազմալեզու խմբագրությունները հիմնականում նույն նյութն են պատմում։ Սրանք ներկայացնում են Հայաստանի  պատմությունը 3-րդ դարում և 4-րդ դարի  սկզբին։

Ագաթանգեղոսի Հայոց պատմությունից մեղ հասել են 30-ի մոտ ձեռագրեր, որոնց 20-ից ավելին գտնվում են Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում։ Մեզ հայտնի հնագույն ձեռագիրը Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարանի կրկնագիրն է, որը ըստ Տաշյանի 9-րդ դարի գրչագիր պետք է լինի։ Այս երկաթագիր ձեռագիրը ունի հատվածներ առաջաբանից և հասնում է մինչև Վարդապետությունը, սակայն վերջին պատմական մասը (Հայոց դարձը) բոլորովին չունի։

Երևանի Մաշտոցյան մատենադարանում կան Ագաթանգեղոսի [[13-րդ դար]]ի մի քանի գրչագրեր։ Բացառիկ արժեք ունի Փարիզի [[1254]]-ի [[ձեռագիր]]ը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջին անգամ տպագրվեց Կ. Պոլսում [[1709]]-ին։ Սրա և մի անթվական ձեռագրի հիման վրա լույս է տեսել Ագաթանգեղոսի երկրորդ տպագրությունը, դարձյալ Կ. Պոլսում։ Վենետիկի [[1835-]]ի հրատարակությունը առաջինն էր, որ կատարվել է մի քանի ձեռագրերի համեմատությամբ։ Ագաթանգեղոսի հաջորդ հրատարակությունները (Վենետիկ և Տփղիս) սրա արտատպություններն են։

Ագաթանգեղոսի քննական բնագիրը լույս տեսավ [[1909]]-ին, պատրաստված Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանցի ձեռքով։ Վաղարշապատի մատենադարանի 12 ամբողջական գրչագիր և [[ճառընտիր]]ներում գտնվող բազմաթիվ հատվածներ համեմատվել են և ստացվել է մի [[համահավաք բնագիր]], որը մեծ քայլ է Ագաթանգեղոսի նախնական [[բնագիր]]ը վերականգնելու համար։ Դժբախտաբար հրատարակիչները իրենց տրամադրության տակ չեն ունեցել այլ վայրերում գտնվող ձեռագրեր և մանավանդ Վիեննայի կրկնագիրը: Այա վերջինը լույս տեսավ երկու տարի հետո Գ. Գյալեմքյարյանի ջանքերով, հնարավորություն տալով լրացնել այն պակասը,  որ կար քննական հրատարակության մեջ։

Բացի միջնադարում կատարված բազմաթիվ թարգմանություններից, Ագաթանգեղոսի Պատմությունը անցյալ դարում [[գրաբար]] բնագրից թարգմանվել է իտալերենի ու ֆրանսերենի։ Իտալերեն թարգմանությունը կատարել են Վենետիկի Մխիթարյան հայրերը, զանց առնելով Վարդապետությունր։ Ֆրանսերեն թարգմանությունր կատարել է Վ. Լանդլուան, դարձյալ Վենետիկի Մխիթարյանների օժանդակությամբ։ Սակայն, ինչպես նշված է առաջաբանում, ոչ միայն չի թարգմանված Վարդապետությունը, այլև բուն Պատմաթյան մեջ կրոնական բովանդակություն ունեցող շատ հատվածներ կրճատվել են։

Ագաթանգեղոսի հայերեն բնագրի լեզուն (ամբողջությամբ վերցրած) դասական կամ [[ոսկեդարյան գրաբար]] է, այսինքն պատկանում է այն  գրքերի թվին, որոնք գրված են մինչև [[460]] թվականը։

Ագաթանգեղոսի Պատմությունը առաջինն է այն երկար շարքի մեջ (Ագաթանգեղոս-[[Փավստոս Բուզանդ]]-[[Եղիշե]]-[[Ղազար Փարպեցի]]-[[Սեբեոս]]-[[Ղևոնդ]] և այլն), ուր ամեն մի նոր պատմիչ շարունակում է մոտավորապես այն տեղից, որտեղ կանգ էր առել իր նախորդը։

== Աղբյուրներ ==
* Ա. Տեր-Ղևոնդյան, Ագաթանգեղոս: Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները. V-XVIII դարեր, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, էջք 26-34:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագաթանգեղոս Կրիմսկի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7371</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>16178</id>
      <timestamp>2013-08-08T09:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. {| class='wikitable' width='220px' align='right' |- ! colspan='2' align='center' | Ագաթանգեղոս Կրիմսկի |- | colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Agatangel Kryms...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5476">{| class='wikitable' width='220px' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | Ագաթանգեղոս Կրիմսկի
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Agatangel Krymskyi.jpg|220px]]
|-
| colspan='2' align='center' | Արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Ծնված։'''
| [[1871]], [[հունվարի 15]]
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Վախճանված։'''
| [[1942]], [[հունվարի 25]]
|}
'''Ագաթանգեղոս Եֆիմովիչ Կրիմսկի''' ([[1871]], [[հունվարի 15]], Վլադիմիր-Վոլինսկի — [[1942]], [[հունվարի 25]], Կոստանայ, Ղազախստան), ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ: Պրոֆեսոր (1900), Տ. Շևչենկոյի անվան գիտական ընկերության (Լվով) իսկական անդամ (1903), Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ հիմնադիր ակադեմիկոս (1918):

Ավարտել է (1892) Մոսկվայի արևելյան լեզուների ինստիտուտը (Լազարյան ճեմարան) և համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը (1896): 1898—1918-ին դասավանդել է Լազարյան ճեմարանում: 1918—1928-ին Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս քարտուղարն էր, 1929—37-ին՝ արևելյան գրականության ու մշակույթի ամբիոնի ղեկավարը, միաժամանակ՝ Կիևի համալսարանի պրոֆեսոր (1918-41): Հեղինակ է շուրջ 1000 գիտական աշխատությունների և գրական ստեղծագործությունների, տիրապետել է 34 [[լեզու]]ների: Զբաղվել է սեմագիտության, մահմեդականության, արաբների, պարսիկների և թուրքերի պատմության ու գրականության, [[արաբերեն]]ի, ուկրաինական լեզվաբանության և այլ հարցերով, թարգմանել բազմաթիվ երկեր: Գիտական կարևոր արժեք ունեն «Թուրքիայի և նրա գրականության պատմություն» ([[ռուսերեն]], հ. 1-2, 1910—16), «Արաբական նոր գրականության պատմություն» (ռուսերեն, 1971) և այլ աշխատություններ, որոնցում բազմիցս օգտվել է հայ պատմիչների երկերից: Գրական երկերից ուշագրավ են «Անդրեյ Լագովսկի» (ռուս., 1905) [[վեպ]]ը, «Արմավենու ճյուղեր» (ռուս., 1901—22) բանաստեղծությունների երեք գրքերը և այլն:

Հատուկ ուսումնասիրություններ է նվիրել Անդրկովկասի, Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմությանը: Առանձնակի ուշադրության են արժանի ռուսերեն «Կաբալա» (1934) և «Շաքի» (1938) աշխատությունները, որոնցում հայկական ու արաբական աղբյուրների տեղեկությունների համադրությամբ փորձել է ներկայացնել հին ու միջնադարյան Աղվանքի և Հայաստանի հյուսիս-արևելյան նահանգների քաղաքական ու մշակութային փոխհարաբերությունների իրական պատկերը: Դեռևս 1894-ից ուշադրություն է դարձրել Կամենեց-Պոդոլսկի հայ-ղփչաղական փաստաթղթերի վրա և 1930—34-ին ղեկավարել դրանց ուսումնասիրումը: Ունի նաև անտիպ աշխատություններ (Կիև, Ուկրաինայի ԳԱԱ կենտրոնական գիտական գրադարանի ձեռագրերի բաժին), որոնց թվում՝ «Հայերի պատմություն», «Անդրկովկասի պատմություն», «Պարթևստան և Արշակունիներ» և այլն: «Նախաօսմանյան թուրքական պետությունը Փոքր Ասիայում» չհրատարակված (պահպանվում է տպարանային առանձնատիպը) աշխատության մեջ բացահայտել է օսմանյան
Թուրքիայի հայահալած քաղաքականությունը:

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:

== Երկեեր ==
* Մահմեդական աշխարհն ու նրա ապագան, Վաղարշապատ, 1906: 

{{DEFAULTSORT:Կրիմսկի, Ագաթանգեղոս}}
[[Կատեգորիա:1871 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1942 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արևելագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի հայագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16179</id>
      <timestamp>2013-08-08T09:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5466">{| class='wikitable' width='220px' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | Ագաթանգեղոս Կրիմսկի
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Agatangel Krymskyi.jpg|220px]]
|-
| colspan='2' align='center' | Արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Ծնված։'''
| [[1871]], [[հունվարի 15]]
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Վախճանված։'''
| [[1942]], [[հունվարի 25]]
|}
'''Ագաթանգեղոս Եֆիմովիչ Կրիմսկի''' ([[1871]], [[հունվարի 15]], Վլադիմիր-Վոլինսկի — [[1942]], [[հունվարի 25]], Կոստանայ, Ղազախստան), ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ: Պրոֆեսոր (1900), Տ. Շևչենկոյի անվան գիտական ընկերության (Լվով) իսկական անդամ (1903), Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ հիմնադիր ակադեմիկոս (1918):

Ավարտել է (1892) Մոսկվայի արևելյան լեզուների ինստիտուտը (Լազարյան ճեմարան) և համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը (1896): 1898—1918-ին դասավանդել է Լազարյան ճեմարանում: 1918-1928-ին Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս քարտուղարն էր, 1929-37-ին՝ արևելյան գրականության ու մշակույթի ամբիոնի ղեկավարը, միաժամանակ՝ Կիևի համալսարանի պրոֆեսոր (1918-41): Հեղինակ է շուրջ 1000 գիտական աշխատությունների և գրական ստեղծագործությունների, տիրապետել է 34 [[լեզու]]ների: Զբաղվել է սեմագիտության, մահմեդականության, արաբների, պարսիկների և թուրքերի պատմության ու գրականության, [[արաբերեն]]ի, ուկրաինական լեզվաբանության և այլ հարցերով, թարգմանել բազմաթիվ երկեր: Գիտական կարևոր արժեք ունեն «Թուրքիայի և նրա գրականության պատմություն» ([[ռուսերեն]], հ. 1-2, 1910-16), «Արաբական նոր գրականության պատմություն» (ռուսերեն, 1971) և այլ աշխատություններ, որոնցում բազմիցս օգտվել է հայ պատմիչների երկերից: Գրական երկերից ուշագրավ են «Անդրեյ Լագովսկի» (ռուս., 1905) [[վեպ]]ը, «Արմավենու ճյուղեր» (ռուս., 1901-22) բանաստեղծությունների երեք գրքերը և այլն:

Հատուկ ուսումնասիրություններ է նվիրել Անդրկովկասի, Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմությանը: Առանձնակի ուշադրության են արժանի ռուսերեն «Կաբալա» (1934) և «Շաքի» (1938) աշխատությունները, որոնցում հայկական ու արաբական աղբյուրների տեղեկությունների համադրությամբ փորձել է ներկայացնել հին ու միջնադարյան Աղվանքի և Հայաստանի հյուսիս-արևելյան նահանգների քաղաքական ու մշակութային փոխհարաբերությունների իրական պատկերը: Դեռևս 1894-ից ուշադրություն է դարձրել Կամենեց-Պոդոլսկի հայ-ղփչաղական փաստաթղթերի վրա և 1930-34-ին ղեկավարել դրանց ուսումնասիրումը: Ունի նաև անտիպ աշխատություններ (Կիև, Ուկրաինայի ԳԱԱ կենտրոնական գիտական գրադարանի ձեռագրերի բաժին), որոնց թվում՝ «Հայերի պատմություն», «Անդրկովկասի պատմություն», «Պարթևստան և Արշակունիներ» և այլն: «Նախաօսմանյան թուրքական պետությունը Փոքր Ասիայում» չհրատարակված (պահպանվում է տպարանային առանձնատիպը) աշխատության մեջ բացահայտել է օսմանյան
Թուրքիայի հայահալած քաղաքականությունը:

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:

== Երկեեր ==
* Մահմեդական աշխարհն ու նրա ապագան, Վաղարշապատ, 1906: 

{{DEFAULTSORT:Կրիմսկի, Ագաթանգեղոս}}
[[Կատեգորիա:1871 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1942 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արևելագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի հայագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16186</id>
      <timestamp>2013-08-08T09:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5464">{| class='wikitable' width='220px' align='right'
|-
! colspan='2' align='center' | Ագաթանգեղոս Կրիմսկի
|-
| colspan='2' align='center' | [[Պատկեր:Agatangel Krymskyi.jpg|220px]]
|-
| colspan='2' align='center' | Արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Ծնված։'''
| [[1871]], [[հունվարի 15]]
|-
| style='background-color:#87FFFF' align='right' | '''Վախճանված։'''
| [[1942]], [[հունվարի 25]]
|}
'''Ագաթանգեղոս Եֆիմովիչ Կրիմսկի''' ([[1871]], [[հունվարի 15]], Վլադիմիր-Վոլինսկի — [[1942]], [[հունվարի 25]], Կոստանայ, Ղազախստան), ուկրաինացի արևելագետ, սլավոնագետ, հայագետ, բանասեր-պատմաբան, արձակագիր, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ: Պրոֆեսոր (1900), Տ. Շևչենկոյի անվան գիտական ընկերության (Լվով) իսկական անդամ (1903), Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ հիմնադիր ակադեմիկոս (1918):

Ավարտել է (1892) Մոսկվայի արևելյան լեզուների ինստիտուտը (Լազարյան ճեմարան) և համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետը (1896): 1898—1918-ին դասավանդել է Լազարյան ճեմարանում: 1918-1928-ին Ուկրաինական ԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս քարտուղարն էր, 1929-37-ին՝ արևելյան գրականության ու մշակույթի ամբիոնի ղեկավարը, միաժամանակ՝ Կիևի համալսարանի պրոֆեսոր (1918-41): Հեղինակ է շուրջ 1000 գիտական աշխատությունների և գրական ստեղծագործությունների, տիրապետել է 34 [[լեզու]]ների: Զբաղվել է սեմագիտության, մահմեդականության, արաբների, պարսիկների և թուրքերի պատմության ու գրականության, [[արաբերեն]]ի, ուկրաինական լեզվաբանության և այլ հարցերով, թարգմանել բազմաթիվ երկեր: Գիտական կարևոր արժեք ունեն «Թուրքիայի և նրա գրականության պատմություն» ([[ռուսերեն]], հ. 1-2, 1910-16), «Արաբական նոր գրականության պատմություն» (ռուսերեն, 1971) և այլ աշխատություններ, որոնցում բազմիցս օգտվել է հայ պատմիչների երկերից: Գրական երկերից ուշագրավ են «Անդրեյ Լագովսկի» (ռուս., 1905) [[վեպ]]ը, «Արմավենու ճյուղեր» (ռուս., 1901-22) բանաստեղծությունների երեք գրքերը և այլն:

Հատուկ ուսումնասիրություններ է նվիրել Անդրկովկասի, Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմությանը: Առանձնակի ուշադրության են արժանի ռուսերեն «Կաբալա» (1934) և «Շաքի» (1938) աշխատությունները, որոնցում հայկական ու արաբական աղբյուրների տեղեկությունների համադրությամբ փորձել է ներկայացնել հին ու միջնադարյան Աղվանքի և Հայաստանի հյուսիս-արևելյան նահանգների քաղաքական ու մշակութային փոխհարաբերությունների իրական պատկերը: Դեռևս 1894-ից ուշադրություն է դարձրել Կամենեց-Պոդոլսկի հայ-ղփչաղական փաստաթղթերի վրա և 1930-34-ին ղեկավարել դրանց ուսումնասիրումը: Ունի նաև անտիպ աշխատություններ (Կիև, Ուկրաինայի ԳԱԱ կենտրոնական գիտական գրադարանի ձեռագրերի բաժին), որոնց թվում՝ «Հայերի պատմություն», «Անդրկովկասի պատմություն», «Պարթևստան և Արշակունիներ» և այլն: «Նախաօսմանյան թուրքական պետությունը Փոքր Ասիայում» չհրատարակված (պահպանվում է տպարանային առանձնատիպը) աշխատության մեջ բացահայտել է օսմանյան
Թուրքիայի հայահալած քաղաքականությունը:

Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:

== Երկեր ==
* Մահմեդական աշխարհն ու նրա ապագան, Վաղարշապատ, 1906: 

{{DEFAULTSORT:Կրիմսկի, Ագաթանգեղոս}}
[[Կատեգորիա:1871 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1942 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արևելագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի հայագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագալ, Агал, Agal (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6368</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14314</id>
      <timestamp>2013-03-26T09:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագալ, Агал, Agal''', Լեռ Վիրահայոց լեռնաշղթայում, Լալվար լեռից 15 կմ հարավ: Մինորսկին նույնացնում է [[Աալ, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">'''Ագալ, Агал, Agal''', Լեռ Վիրահայոց լեռնաշղթայում, Լալվար լեռից 15 կմ հարավ: Մինորսկին նույնացնում է [[Աալ, Аал, Aal (ՀՀՇՏԲ, հ. 1, 1986)|Աալ]] լեռան հետ:

[[Կատեգորիա:Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագամեմնոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1992</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3908</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4577">'''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբերակ՝ [[Պլեյսթենես]]ի) որդին, [[Մենելաոս]]ի եղբայրը։ 

Երբ Ատրևսը սպանվեց իր զարմիկ [[Էգիսթոս]]ի կողմից և Միկենեում թագավոր դարձավ [[Թիեստես]]ը՝ սպանողի հայրը, Ագամեմնոնը և Մենելաոսը փախան Սպարտա,  որտեղ   ամուսնացան [[Տինդարեոս]]ի աղջիկների հետ, Ագամենոնը՝ [[Կլիտեմնեստրա]]յի, Մենելաոսը՝ [[Հեղինե]]ի: Այդ ամուսնությունից Ագամեմնոնը ունեցավ երեք աղջիկ՝ [[Իֆիգենիա]], [[Քրիսոթեմիս]], [[Լաոդիկե]] (հույն ողբերգակների մոտ՝ [[Էլեկտրա]]) և մեկ տղա՝ [[Օրեստես]]։ Թիեստեսի մահից հետո Ագամեմնոնը դառնում է Միկենեի թագավոր (տարբերակ՝ Մենելաոսի օգնությամբ Ագամեմնոնը վտարում է Թիեստեսին և գրավում թագավորական իշխանությունը Միկենեում)։ Երբ [[Պարիս]]ը առևանգեց Մենելաոսի կնոջը՝  Հեղինեին,  Ագամեմնոնը գլխավորեց հույների (աքայացիների) արշավանքը Տրոյայի դեմ։ Հողմերը հույների նավատորմը պահում էին Ավլիսում և միայն այն բանից հետո, երբ [[Արտեմիս]]ի  համար  զոհաբերվեց Ագամեմնոնի դուստր Իֆիգենիան, աստվածուհին աքայացիներին համընթաց քամի շնորհեց: Տրոյայի պաշարման ընթացքում Ագամեմնոնը դրսևորեց քաջություն և զորավարական ձիրք, բայց նրա շահասիրությունը և իշխանամոլությունը ([[Ապոլլոն]]ի քրմին անարգելը, [[Աքիլլես]]ի հետ վիճելը) հաճախ վնասել են ընդհանուր գործին։ 

Տրոյայի անկումից հետո Ագամեմնոնն իբրև ավար ստացավ արքայադուստր [[Կասսանդրա]]յին ([[առասպել]]ի մի շարք տարբերակների համաձայն, Ագամեմնոնն ամուսնացել  է Կասսանդրայի հետ և նրանից ունեցել է որդիներ)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո Ագամեմնոնը նենգաբար սպանվեց Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեկան Էգիսթոսի կողմից։ Պելոպոնեսոսի և Բեովտիայի մի շարք վայրերում հաստատված Ագամեմնոնի պաշտամունքը ցույց է տալիս, որ, ըստ երևույթին, Ագամեմնոնը սկզբնապես եղել է տեղական մի աստվածություն, որը հետագայում իր տեղը զիջել է [[Զևս]]ին։ Այդ մասին վկայում է Զևսի պաշտամունքային մականուններից մեկը՝ ''Զևս Ագամեմնոն'':

Արվեստում Ագամեմնոնը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ, անխռով ու վեհապանծ դիրքով, գայիսոնը ձեռքին։ Ագամեմնոնի ողբերգական ճակատագիրը հրապուրել է [[խոսք]]ի շատ վարպետների ([[էսքիլես]]ի «Ագամեմնոն», [[Եվրիպիդես]]ի «Իֆիդենիան Ավլիսում», [[Ռասին]]ի «Իֆիգենիա», [[Ալֆիերի]]ի «Ագամեմնոն» [[ողբերգություն]]ները), [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը Փարիզ արշաված եվրոպական միապետերին գլխավորած Ալեքսանդր 1-ին կայսրին անվանում է Ագամեմնոն («''Հիշո՞ւմ եք դուք, ինչպես մեր  Ագամեմնոնը, Գերված Փարիզից սլանում էր մեզ մոտ''»։ Ա. Ս. Պ ո ւ շ կ ի ն. Կար ժամանակ, տոնահանդեսը մեր ջահել...)։ 

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3-4:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3910</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4704">[[Պատկեր:The Return Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|250px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբերակ՝ [[Պլեյսթենես]]ի) որդին, [[Մենելաոս]]ի եղբայրը։ 

Երբ Ատրևսը սպանվեց իր զարմիկ [[Էգիսթոս]]ի կողմից և Միկենեում թագավոր դարձավ [[Թիեստես]]ը՝ սպանողի հայրը, Ագամեմնոնը և Մենելաոսը փախան Սպարտա,  որտեղ   ամուսնացան [[Տինդարեոս]]ի աղջիկների հետ, Ագամենոնը՝ [[Կլիտեմնեստրա]]յի, Մենելաոսը՝ [[Հեղինե]]ի: Այդ ամուսնությունից Ագամեմնոնը ունեցավ երեք աղջիկ՝ [[Իֆիգենիա]], [[Քրիսոթեմիս]], [[Լաոդիկե]] (հույն ողբերգակների մոտ՝ [[Էլեկտրա]]) և մեկ տղա՝ [[Օրեստես]]։ Թիեստեսի մահից հետո Ագամեմնոնը դառնում է Միկենեի թագավոր (տարբերակ՝ Մենելաոսի օգնությամբ Ագամեմնոնը վտարում է Թիեստեսին և գրավում թագավորական իշխանությունը Միկենեում)։ Երբ [[Պարիս]]ը առևանգեց Մենելաոսի կնոջը՝  Հեղինեին,  Ագամեմնոնը գլխավորեց հույների (աքայացիների) արշավանքը Տրոյայի դեմ։ Հողմերը հույների նավատորմը պահում էին Ավլիսում և միայն այն բանից հետո, երբ [[Արտեմիս]]ի  համար  զոհաբերվեց Ագամեմնոնի դուստր Իֆիգենիան, աստվածուհին աքայացիներին համընթաց քամի շնորհեց: Տրոյայի պաշարման ընթացքում Ագամեմնոնը դրսևորեց քաջություն և զորավարական ձիրք, բայց նրա շահասիրությունը և իշխանամոլությունը ([[Ապոլլոն]]ի քրմին անարգելը, [[Աքիլլես]]ի հետ վիճելը) հաճախ վնասել են ընդհանուր գործին։ 

Տրոյայի անկումից հետո Ագամեմնոնն իբրև ավար ստացավ արքայադուստր [[Կասսանդրա]]յին ([[առասպել]]ի մի շարք տարբերակների համաձայն, Ագամեմնոնն ամուսնացել  է Կասսանդրայի հետ և նրանից ունեցել է որդիներ)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո Ագամեմնոնը նենգաբար սպանվեց Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեկան Էգիսթոսի կողմից։ Պելոպոնեսոսի և Բեովտիայի մի շարք վայրերում հաստատված Ագամեմնոնի պաշտամունքը ցույց է տալիս, որ, ըստ երևույթին, Ագամեմնոնը սկզբնապես եղել է տեղական մի աստվածություն, որը հետագայում իր տեղը զիջել է [[Զևս]]ին։ Այդ մասին վկայում է Զևսի պաշտամունքային մականուններից մեկը՝ ''Զևս Ագամեմնոն'':

Արվեստում Ագամեմնոնը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ, անխռով ու վեհապանծ դիրքով, գայիսոնը ձեռքին։ Ագամեմնոնի ողբերգական ճակատագիրը հրապուրել է [[խոսք]]ի շատ վարպետների ([[էսքիլես]]ի «Ագամեմնոն», [[Եվրիպիդես]]ի «Իֆիդենիան Ավլիսում», [[Ռասին]]ի «Իֆիգենիա», [[Ալֆիերի]]ի «Ագամեմնոն» [[ողբերգություն]]ները), [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը Փարիզ արշաված եվրոպական միապետերին գլխավորած Ալեքսանդր 1-ին կայսրին անվանում է Ագամեմնոն («''Հիշո՞ւմ եք դուք, ինչպես մեր  Ագամեմնոնը, Գերված Փարիզից սլանում էր մեզ մոտ''»։ Ա. Ս. Պ ո ւ շ կ ի ն. Կար ժամանակ, տոնահանդեսը մեր ջահել...)։ 

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3-4:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3911</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4820">[[Պատկեր:The Return Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|250px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբերակ՝ [[Պլեյսթենես]]ի) որդին, [[Մենելաոս]]ի եղբայրը։ 

Երբ Ատրևսը սպանվեց իր զարմիկ [[Էգիսթոս]]ի կողմից և Միկենեում թագավոր դարձավ [[Թիեստես]]ը՝ սպանողի հայրը, Ագամեմնոնը և Մենելաոսը փախան Սպարտա,  որտեղ   ամուսնացան [[Տինդարեոս]]ի աղջիկների հետ, Ագամենոնը՝ [[Կլիտեմնեստրա]]յի, Մենելաոսը՝ [[Հեղինե]]ի: Այդ ամուսնությունից Ագամեմնոնը ունեցավ երեք աղջիկ՝ [[Իֆիգենիա]], [[Քրիսոթեմիս]], [[Լաոդիկե]] (հույն ողբերգակների մոտ՝ [[Էլեկտրա]]) և մեկ տղա՝ [[Օրեստես]]։ Թիեստեսի մահից հետո Ագամեմնոնը դառնում է Միկենեի թագավոր (տարբերակ՝ Մենելաոսի օգնությամբ Ագամեմնոնը վտարում է Թիեստեսին և գրավում թագավորական իշխանությունը Միկենեում)։ Երբ [[Պարիս]]ը առևանգեց Մենելաոսի կնոջը՝  Հեղինեին,  Ագամեմնոնը գլխավորեց հույների (աքայացիների) արշավանքը Տրոյայի դեմ։ Հողմերը հույների նավատորմը պահում էին Ավլիսում և միայն այն բանից հետո, երբ [[Արտեմիս]]ի  համար  զոհաբերվեց Ագամեմնոնի դուստր Իֆիգենիան, աստվածուհին աքայացիներին համընթաց քամի շնորհեց: Տրոյայի պաշարման ընթացքում Ագամեմնոնը դրսևորեց քաջություն և զորավարական ձիրք, բայց նրա շահասիրությունը և իշխանամոլությունը ([[Ապոլլոն]]ի քրմին անարգելը, [[Աքիլլես]]ի հետ վիճելը) հաճախ վնասել են ընդհանուր գործին։ 

Տրոյայի անկումից հետո Ագամեմնոնն իբրև ավար ստացավ արքայադուստր [[Կասսանդրա]]յին ([[առասպել]]ի մի շարք տարբերակների համաձայն, Ագամեմնոնն ամուսնացել  է Կասսանդրայի հետ և նրանից ունեցել է որդիներ)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո Ագամեմնոնը նենգաբար սպանվեց Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեկան Էգիսթոսի կողմից։ Պելոպոնեսոսի և Բեովտիայի մի շարք վայրերում հաստատված Ագամեմնոնի պաշտամունքը ցույց է տալիս, որ, ըստ երևույթին, Ագամեմնոնը սկզբնապես եղել է տեղական մի աստվածություն, որը հետագայում իր տեղը զիջել է [[Զևս]]ին։ Այդ մասին վկայում է Զևսի պաշտամունքային մականուններից մեկը՝ ''Զևս Ագամեմնոն'':
[[Պատկեր:The Murder Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|250px|Ագմեմնոնի մահը]]
Արվեստում Ագամեմնոնը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ, անխռով ու վեհապանծ դիրքով, գայիսոնը ձեռքին։ Ագամեմնոնի ողբերգական ճակատագիրը հրապուրել է [[խոսք]]ի շատ վարպետների ([[էսքիլես]]ի «Ագամեմնոն», [[Եվրիպիդես]]ի «Իֆիդենիան Ավլիսում», [[Ռասին]]ի «Իֆիգենիա», [[Ալֆիերի]]ի «Ագամեմնոն» [[ողբերգություն]]ները), [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը Փարիզ արշաված եվրոպական միապետերին գլխավորած Ալեքսանդր 1-ին կայսրին անվանում է Ագամեմնոն («''Հիշո՞ւմ եք դուք, ինչպես մեր  Ագամեմնոնը, Գերված Փարիզից սլանում էր մեզ մոտ''»։ Ա. Ս. Պ ո ւ շ կ ի ն. Կար ժամանակ, տոնահանդեսը մեր ջահել...)։ 

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3-4:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3913</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4825">[[Պատկեր:The Return Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|250px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբերակ՝ [[Պլեյսթենես]]ի) որդին, [[Մենելաոս]]ի եղբայրը։ 

Երբ Ատրևսը սպանվեց իր զարմիկ [[Էգիսթոս]]ի կողմից և Միկենեում թագավոր դարձավ [[Թիեստես]]ը՝ սպանողի հայրը, Ագամեմնոնը և Մենելաոսը փախան Սպարտա,  որտեղ   ամուսնացան [[Տինդարեոս]]ի աղջիկների հետ, Ագամենոնը՝ [[Կլիտեմնեստրա]]յի, Մենելաոսը՝ [[Հեղինե]]ի: Այդ ամուսնությունից Ագամեմնոնը ունեցավ երեք աղջիկ՝ [[Իֆիգենիա]], [[Քրիսոթեմիս]], [[Լաոդիկե]] (հույն ողբերգակների մոտ՝ [[Էլեկտրա]]) և մեկ տղա՝ [[Օրեստես]]։ Թիեստեսի մահից հետո Ագամեմնոնը դառնում է Միկենեի թագավոր (տարբերակ՝ Մենելաոսի օգնությամբ Ագամեմնոնը վտարում է Թիեստեսին և գրավում թագավորական իշխանությունը Միկենեում)։ Երբ [[Պարիս]]ը առևանգեց Մենելաոսի կնոջը՝  Հեղինեին,  Ագամեմնոնը գլխավորեց հույների (աքայացիների) արշավանքը Տրոյայի դեմ։ Հողմերը հույների նավատորմը պահում էին Ավլիսում և միայն այն բանից հետո, երբ [[Արտեմիս]]ի  համար  զոհաբերվեց Ագամեմնոնի դուստր Իֆիգենիան, աստվածուհին աքայացիներին համընթաց քամի շնորհեց: Տրոյայի պաշարման ընթացքում Ագամեմնոնը դրսևորեց քաջություն և զորավարական ձիրք, բայց նրա շահասիրությունը և իշխանամոլությունը ([[Ապոլլոն]]ի քրմին անարգելը, [[Աքիլլես]]ի հետ վիճելը) հաճախ վնասել են ընդհանուր գործին։ 

Տրոյայի անկումից հետո Ագամեմնոնն իբրև ավար ստացավ արքայադուստր [[Կասսանդրա]]յին ([[առասպել]]ի մի շարք տարբերակների համաձայն, Ագամեմնոնն ամուսնացել  է Կասսանդրայի հետ և նրանից ունեցել է որդիներ)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո Ագամեմնոնը նենգաբար սպանվեց Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեկան Էգիսթոսի կողմից։ Պելոպոնեսոսի և Բեովտիայի մի շարք վայրերում հաստատված Ագամեմնոնի պաշտամունքը ցույց է տալիս, որ, ըստ երևույթին, Ագամեմնոնը սկզբնապես եղել է տեղական մի աստվածություն, որը հետագայում իր տեղը զիջել է [[Զևս]]ին։ Այդ մասին վկայում է Զևսի պաշտամունքային մականուններից մեկը՝ ''Զևս Ագամեմնոն'':
[[Պատկեր:The Murder Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|left|thumb|250px|Ագմեմնոնի մահը]]
Արվեստում Ագամեմնոնը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ, անխռով ու վեհապանծ դիրքով, գայիսոնը ձեռքին։ Ագամեմնոնի ողբերգական ճակատագիրը հրապուրել է [[խոսք]]ի շատ վարպետների ([[էսքիլես]]ի «Ագամեմնոն», [[Եվրիպիդես]]ի «Իֆիդենիան Ավլիսում», [[Ռասին]]ի «Իֆիգենիա», [[Ալֆիերի]]ի «Ագամեմնոն» [[ողբերգություն]]ները), [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը Փարիզ արշաված եվրոպական միապետերին գլխավորած Ալեքսանդր 1-ին կայսրին անվանում է Ագամեմնոն («''Հիշո՞ւմ եք դուք, ինչպես մեր  Ագամեմնոնը, Գերված Փարիզից սլանում էր մեզ մոտ''»։ Ա. Ս. Պ ո ւ շ կ ի ն. Կար ժամանակ, տոնահանդեսը մեր ջահել...)։ 

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3-4:

[[Կատեգորիա:Հունական դիցաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3918</id>
      <timestamp>2011-07-27T17:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4833">[[Պատկեր:The Return Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|250px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ագամեմնոն''',Արգոսի թագավոր. հույների առաջնորդը [[Տրոյական պատերազմ]]ում, Միկենեի արքա [[Ատրևս]]ի (տարբերակ՝ [[Պլեյսթենես]]ի) որդին, [[Մենելաոս]]ի եղբայրը։ 

Երբ Ատրևսը սպանվեց իր զարմիկ [[Էգիսթոս]]ի կողմից և Միկենեում թագավոր դարձավ [[Թիեստես]]ը՝ սպանողի հայրը, Ագամեմնոնը և Մենելաոսը փախան Սպարտա,  որտեղ   ամուսնացան [[Տինդարեոս]]ի աղջիկների հետ, Ագամենոնը՝ [[Կլիտեմնեստրա]]յի, Մենելաոսը՝ [[Հեղինե]]ի: Այդ ամուսնությունից Ագամեմնոնը ունեցավ երեք աղջիկ՝ [[Իֆիգենիա]], [[Քրիսոթեմիս]], [[Լաոդիկե]] (հույն ողբերգակների մոտ՝ [[Էլեկտրա]]) և մեկ տղա՝ [[Օրեստես]]։ Թիեստեսի մահից հետո Ագամեմնոնը դառնում է Միկենեի թագավոր (տարբերակ՝ Մենելաոսի օգնությամբ Ագամեմնոնը վտարում է Թիեստեսին և գրավում թագավորական իշխանությունը Միկենեում)։ Երբ [[Պարիս]]ը առևանգեց Մենելաոսի կնոջը՝  Հեղինեին,  Ագամեմնոնը գլխավորեց հույների (աքայացիների) արշավանքը Տրոյայի դեմ։ Հողմերը հույների նավատորմը պահում էին Ավլիսում և միայն այն բանից հետո, երբ [[Արտեմիս]]ի  համար  զոհաբերվեց Ագամեմնոնի դուստր Իֆիգենիան, աստվածուհին աքայացիներին համընթաց քամի շնորհեց: Տրոյայի պաշարման ընթացքում Ագամեմնոնը դրսևորեց քաջություն և զորավարական ձիրք, բայց նրա շահասիրությունը և իշխանամոլությունը ([[Ապոլլոն]]ի քրմին անարգելը, [[Աքիլլես]]ի հետ վիճելը) հաճախ վնասել են ընդհանուր գործին։ 

Տրոյայի անկումից հետո Ագամեմնոնն իբրև ավար ստացավ արքայադուստր [[Կասսանդրա]]յին ([[առասպել]]ի մի շարք տարբերակների համաձայն, Ագամեմնոնն ամուսնացել  է Կասսանդրայի հետ և նրանից ունեցել է որդիներ)։ Հայրենիք վերադառնալուց հետո Ագամեմնոնը նենգաբար սպանվեց Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեկան Էգիսթոսի կողմից։ Պելոպոնեսոսի և Բեովտիայի մի շարք վայրերում հաստատված Ագամեմնոնի պաշտամունքը ցույց է տալիս, որ, ըստ երևույթին, Ագամեմնոնը սկզբնապես եղել է տեղական մի աստվածություն, որը հետագայում իր տեղը զիջել է [[Զևս]]ին։ Այդ մասին վկայում է Զևսի պաշտամունքային մականուններից մեկը՝ ''Զևս Ագամեմնոն'':
[[Պատկեր:The Murder Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|left|thumb|250px|Ագմեմնոնի մահը]]
Արվեստում Ագամեմնոնը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ, անխռով ու վեհապանծ դիրքով, գայիսոնը ձեռքին։ Ագամեմնոնի ողբերգական ճակատագիրը հրապուրել է [[խոսք]]ի շատ վարպետների ([[էսքիլես]]ի «Ագամեմնոն», [[Եվրիպիդես]]ի «Իֆիդենիան Ավլիսում», [[Ռասին]]ի «Իֆիգենիա», [[Ալֆիերի]]ի «Ագամեմնոն» [[ողբերգություն]]ները), [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը Փարիզ արշաված եվրոպական միապետերին գլխավորած Ալեքսանդր 1-ին կայսրին անվանում է Ագամեմնոն («''Հիշո՞ւմ եք դուք, ինչպես մեր  Ագամեմնոնը, Գերված Փարիզից սլանում էր մեզ մոտ''»։ Ա. Ս. Պ ո ւ շ կ ի ն. Կար ժամանակ, տոնահանդեսը մեր ջահել...)։ 

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3-4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագանել (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5328</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11740</id>
      <timestamp>2012-10-31T18:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագանել''', ([[հնդեվրոպական նախալեզու|հնդեվրոպական նախալեզվից]]), [[չեզոք սեռ]]ի [[բայ]] (հնացած) Գիշերել,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="560">1. '''Ագանել''', ([[հնդեվրոպական նախալեզու|հնդեվրոպական նախալեզվից]]), [[չեզոք սեռ]]ի [[բայ]] (հնացած) Գիշերել, իջևանել:

2. '''Ագանել''', ([[հնդեվրոպական նախալեզու|հնդեվրոպական նախալեզվից]]), [[չեզոք սեռ]]ի [[բայ]] (հնացած) Հագնել:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագավա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1998</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3924</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագավա''', հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] մեջ [[Կադմոս]]ի և [[Հարմոնիա]]յի դուստրը, [[Ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1051">'''Ագավա''', հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] մեջ [[Կադմոս]]ի և [[Հարմոնիա]]յի դուստրը, [[Ավտոնոե]]ի և [[Սեմելե]]ի քույրը։ 

Ագավան հրաժարվել է հավատալու [[Դիոնիսոս]]ի աստվածային ծագմանը, որի համար էլ պատժվել է աստծու կողմից։ Մասնակցելով [[մենադներ]]ի երթին ու պարերին՝  Ագավան խելազրկվել է և պատառոտել իր որդի [[Պենթևս]]ին։ Այս նյութն օգտագործել է [[Եվրիպիդես]]ը «[[Բաքոսուհիներ]]» [[ողբերգություն|ողբերգության]] մեջ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1090">'''Ագավա''' ([[հունարեն]]` ''Αγαυε''), հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] մեջ [[Կադմոս]]ի և [[Հարմոնիա]]յի դուստրը, [[Ավտոնոե]]ի և [[Սեմելե]]ի քույրը։ 

Ագավան հրաժարվել է հավատալու [[Դիոնիսոս]]ի աստվածային ծագմանը, որի համար էլ պատժվել է աստծու կողմից։ Մասնակցելով [[մենադներ]]ի երթին ու պարերին՝  Ագավան խելազրկվել է և պատառոտել իր որդի [[Պենթևս]]ին։ Այս նյութն օգտագործել է [[Եվրիպիդես]]ը «[[Բաքոսուհիներ]]» [[ողբերգություն|ողբերգության]] մեջ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագատ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5329</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11741</id>
      <timestamp>2012-10-31T21:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագատ''', ([[հունարեն]]), [[գոյական]] (''հանքային գործ'') Կիսաթանկագին մի քարատեսակ:  2. '''Ագատ''', ([[արաբերեն]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="666">1. '''Ագատ''', ([[հունարեն]]), [[գոյական]] (''հանքային գործ'') Կիսաթանկագին մի քարատեսակ:

2. '''Ագատ''', ([[արաբերեն]]), գոյական, (աստղագիտական) Հասարակածը և կենդանակերպը չորս հավասար մասերի բաժանող երկու մեծ բոլորակները:

3. '''Ագատ''', ('''ագի''' [[բառ]]ից` '''ատ''' [[վերջածանց]]ով), [[ածական]] Անպոչ:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագենոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1999</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3927</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագենոր''' կարող է վերաբերել`  * [[Ագենոր (Փյունիկյան թագավոր)]] * [[Ագենոր (Անտենորի որդին)]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159">'''Ագենոր''' կարող է վերաբերել`

* [[Ագենոր (Փյունիկյան թագավոր)]]
* [[Ագենոր (Անտենորի որդին)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագենոր (Անտենորի որդին)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2001</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3931</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագենոր''', ըստ հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] Անտենորի որդին, Տրոյայի հերոսներից,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="790">'''Ագենոր''', ըստ հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] Անտենորի որդին, Տրոյայի հերոսներից, որը մենամարտել է [[Աքիլլես]]ի հետ: Երբ Աքիլլեսն սկսել է հաղթել, [[Ապոլլոն]]ը փրկել է Ագենորին, ընդունելով նրա կերպարանքը: Ագենորին սպանել է [[Նեոպտոլեմոս]]ը։

== Տես նաև` ==
* [[Ագենոր]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագենոր (Փյունիկյան թագավոր)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2000</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3928</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագենոր''', ըստ հունական առասպելաբանության Փյունիկյան թագավոր,[[Բելոս]]ի երկվորյակ եղբայրը, [[Պոսեյդոն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="994">'''Ագենոր''', ըստ հունական առասպելաբանության Փյունիկյան թագավոր,[[Բելոս]]ի երկվորյակ եղբայրը, [[Պոսեյդոն]]ի և [[Լիբիա]]յի որդին։ [[Կադմոս]]ի, [[Փյունիկս]]ի, [[Եվրոպե]]ի հայրը։ 

Երբ [[Զևս]]ն առևանգեց Եվրոպեին, Ագենորն իր որդիներին ուղարկեց փնտրելու նրան, արգելելով նրանց վերադառնալ առանց քրոջ։ Որոնումները ապարդյուն եղան և պատանիները բնակություն հաստատեցին տարբեր երկրներում։

== Տես նաև` ==
* [[Ագենոր]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3929</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1080">'''Ագենոր''' ([[հին հունարեն` Ἀγήνωρ]]), ըստ հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] Փյունիկյան թագավոր,[[Բելոս]]ի երկվորյակ եղբայրը, [[Պոսեյդոն]]ի և [[Լիբիա]]յի որդին։ [[Կադմոս]]ի, [[Փյունիկս]]ի, [[Եվրոպե]]ի հայրը։ 

Երբ [[Զևս]]ն առևանգեց Եվրոպեին, Ագենորն իր որդիներին ուղարկեց փնտրելու նրան, արգելելով նրանց վերադառնալ առանց քրոջ։ Որոնումները ապարդյուն եղան և պատանիները բնակություն հաստատեցին տարբեր երկրներում։

== Տես նաև` ==
* [[Ագենոր]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3930</id>
      <timestamp>2011-07-27T18:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1080">'''Ագենոր''' ([[հին հունարեն]]` Ἀγήνωρ), ըստ հունական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]] Փյունիկյան թագավոր,[[Բելոս]]ի երկվորյակ եղբայրը, [[Պոսեյդոն]]ի և [[Լիբիա]]յի որդին։ [[Կադմոս]]ի, [[Փյունիկս]]ի, [[Եվրոպե]]ի հայրը։ 

Երբ [[Զևս]]ն առևանգեց Եվրոպեին, Ագենորն իր որդիներին ուղարկեց փնտրելու նրան, արգելելով նրանց վերադառնալ առանց քրոջ։ Որոնումները ապարդյուն եղան և պատանիները բնակություն հաստատեցին տարբեր երկրներում։

== Տես նաև` ==
* [[Ագենոր]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագենտ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5330</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11742</id>
      <timestamp>2012-10-31T21:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագենտ''', (որից 2. Ագենտ), [[գոյական]] (հնացած) Գործակալ:  2. '''Ագենտ''', (1. Ագենտ-ից), գոյական (գրքային, հնացա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="621">1. '''Ագենտ''', (որից 2. Ագենտ), [[գոյական]] (հնացած) Գործակալ:

2. '''Ագենտ''', (1. Ագենտ-ից), գոյական (գրքային, հնացած) Երևույթի պատճառ, ազդակ: «Ավելի դիմացկուն է դառնում օրգանիզմը ոչ միայն ստրեսի գործոնի, այլև ախտածին, այլ ագենտների նկատմամբ» (Գարուն, N 12, 1976 թ.):

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտակտիվ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6388</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14362</id>
      <timestamp>2013-03-27T18:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտակտիվ''', '''Ագիտացիոն ակտիվ''': Քաղակային ռայկոմի կուսկաբինետում հրավիրվում է ագիտակտիվի հերթակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">'''Ագիտակտիվ''', '''Ագիտացիոն ակտիվ''': Քաղակային ռայկոմի կուսկաբինետում հրավիրվում է ագիտակտիվի հերթական պարապմունք («Խոևհրդային Հայաստան», 15. 1. 37, N 12):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14363</id>
      <timestamp>2013-03-27T19:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="415">'''Ագիտակտիվ''', '''Ագիտացիոն ակտիվ''': Քաղակային ռայկոմի կուսկաբինետում հրավիրվում է ագիտակտիվի հերթական պարապմունք («Խորհրդային Հայաստան», 15. 1. 37, N 12):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտաշխատանք (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6412</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14403</id>
      <timestamp>2013-03-28T16:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտաշխատանք''', '''Ագիտացիոն աշխատանք''': Հմտորեն է ղեկավարում ագիտաշխաըանքը «Անդրտրանշին» տրեստի N 7 ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="414">'''Ագիտաշխատանք''', '''Ագիտացիոն աշխատանք''': Հմտորեն է ղեկավարում ագիտաշխաըանքը «Անդրտրանշին» տրեստի N 7 շինտեղամասի պարտբյուրոն («Ավանգարդ», 7. 1. 59, N 5):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14404</id>
      <timestamp>2013-03-28T16:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="414">'''Ագիտաշխատանք''', '''Ագիտացիոն աշխատանք''': Հմտորեն է ղեկավարում ագիտաշխատանքը «Անդրտրանշին» տրեստի N 7 շինտեղամասի պարտբյուրոն («Ավանգարդ», 7. 1. 59, N 5):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտավտո (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6413</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14405</id>
      <timestamp>2013-03-28T16:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտավտո''', '''Ագիտացիոն ավտո''' (մեքենա):  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="218">'''Ագիտավտո''', '''Ագիտացիոն ավտո''' (մեքենա):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտարշավ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6414</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14406</id>
      <timestamp>2013-03-28T16:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտարշավ''', '''Ագիտացիոն արշավ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">'''Ագիտարշավ''', '''Ագիտացիոն արշավ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտբազա (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6621</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14678</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտբազա''', '''Ագիտացիոն բազա''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="203">'''Ագիտբազա''', '''Ագիտացիոն բազա''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտբաժին (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6622</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14679</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտբաժին''', '''Ագիտացիոն բաժին''': Հունվարի 1-ին փակվեց ՀԿԿ ագիտբաժինների վարիչների խորհրդակցություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="392">'''Ագիտբաժին''', '''Ագիտացիոն բաժին''': Հունվարի 1-ին փակվեց ՀԿԿ ագիտբաժինների վարիչների խորհրդակցությունը («Խորհրդային Հայաստան», 3. 1. 25, N 2):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտբրիգադ (ա) (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6623</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14680</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտբրիգադ (ա)''', '''Ագիտացիոն բրիգադ (ա)''': Ագիտբրիգադան յայլաղ էր տարել շրջիկ կինոսարք («Սովետական Հա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="364">'''Ագիտբրիգադ (ա)''', '''Ագիտացիոն բրիգադ (ա)''': Ագիտբրիգադան յայլաղ էր տարել շրջիկ կինոսարք («Սովետական Հայաստան», 18. 3. 54, N 195):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտգնացք (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6624</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14681</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտգնացք''', '''Ագիտացիոն գնացք''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="207">'''Ագիտգնացք''', '''Ագիտացիոն գնացք''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտգրականություն (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6625</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14682</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտգրականություն, Ագիտացիոն գրականություն''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="233">'''Ագիտգրականություն, Ագիտացիոն գրականություն''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտդատ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6626</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14683</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտդատ, Ագիտացիոն դատ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդված...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="193">'''Ագիտդատ, Ագիտացիոն դատ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտզրույց (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6627</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14684</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտզրույց, Ագիտացիոն զրույց''': Նրանք բաժանված են 9 ագիտացիոն խմբակում, ուր շաբաթական երկու անգամ ագ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="436">'''Ագիտզրույց, Ագիտացիոն զրույց''': Նրանք բաժանված են 9 ագիտացիոն խմբակում, ուր շաբաթական երկու անգամ ագիտզրույցներ են անցկացվում («Սովետական Հայաստան», 1. 1. 47, N 1):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտթատրոն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5680</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12572</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտթատրոն''', ''[[գոյական]], ներ, ի, քաղաքային,'' Ագիտացիոն թատրոն, ագիտացիոն խումբ, որ հանդես է գալիս թա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="525">'''Ագիտթատրոն''', ''[[գոյական]], ներ, ի, քաղաքային,'' Ագիտացիոն թատրոն, ագիտացիոն խումբ, որ հանդես է գալիս թատերականացված  ելույթներով։

Լուրջ ուշադրություն ագիտթատրոններին («Սովետական Հայաստան» լրագիր, 1980, 60)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտթատրոն (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6628</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14685</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտթատրոն, Ագիտացիոն թատրոն''': Ագիտթատրոնի կոլեկտիվը անցած տարիներին տվել է մոտ 700 ներկայացում («Օ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="353">'''Ագիտթատրոն, Ագիտացիոն թատրոն''': Ագիտթատրոնի կոլեկտիվը անցած տարիներին տվել է մոտ 700 ներկայացում («Օրացույց», 1975):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտթերթիկ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6629</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14686</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտթերթիկ, Ագիտացիոն թերթիկ''': Ագիտթերթիկները հունվար ամսից լույս են տեսնելու շաբաթական մեկ անգամ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="386">'''Ագիտթերթիկ, Ագիտացիոն թերթիկ''': Ագիտթերթիկները հունվար ամսից լույս են տեսնելու շաբաթական մեկ անգամ («Սովետական Վրաստան», 1. 1. 42, N 1):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտթռիչք (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6630</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14687</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտթռիչք, Ագիտացիոն թռիչք''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="201">'''Ագիտթռիչք, Ագիտացիոն թռիչք''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտխմբակ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6631</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14688</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտխմբակ, Ագիտացիոն` ագիտացիայի խմբակ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">'''Ագիտխմբակ, Ագիտացիոն` ագիտացիայի խմբակ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտկաբինետ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6632</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14689</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտկաբինետ, Ագիտացիայի կաբինետ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="211">'''Ագիտկաբինետ, Ագիտացիայի կաբինետ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտկամպանիա (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6633</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14690</id>
      <timestamp>2013-04-06T01:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտկամպանիա, Ագիտացիոն կամպանիա''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="213">'''Ագիտկամպանիա, Ագիտացիոն կամպանիա''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտկայան (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6634</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14691</id>
      <timestamp>2013-04-06T02:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտկայան, Ագիտացիոն` ագիտացիայի կայան''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="223">'''Ագիտկայան, Ագիտացիոն` ագիտացիայի կայան''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտկետ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6635</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14692</id>
      <timestamp>2013-04-06T02:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտկետ, Ագիտացիոն` ագիտացիայի կետ''': Վառվում են ագիտկետերի լույսերը («Սովետական Հայաստան», 15. 3. 66, N 6...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="333">'''Ագիտկետ, Ագիտացիոն` ագիտացիայի կետ''': Վառվում են ագիտկետերի լույսերը («Սովետական Հայաստան», 15. 3. 66, N 61):

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտկոլեկտիվ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6636</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14693</id>
      <timestamp>2013-04-06T02:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտկոլեկտիվ, Ագիտատորների կոլեկտիվ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219">'''Ագիտկոլեկտիվ, Ագիտատորների կոլեկտիվ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտհանձնաժողով (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6637</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14694</id>
      <timestamp>2013-04-06T02:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտհանձնաժողով, Ագիտացիոն''' (աշխատանքները կազմակերպող և գլխավորող) '''հանձնաժողով''':  [[Կատեգորիա:Ա. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="303">'''Ագիտհանձնաժողով, Ագիտացիոն''' (աշխատանքները կազմակերպող և գլխավորող) '''հանձնաժողով''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագիտհրապարակ (ՀԼՀԲ, 1979)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6638</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14695</id>
      <timestamp>2013-04-06T02:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագիտհրապարակ, Ագիտացիոն հրապարակ''':  [[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="213">'''Ագիտհրապարակ, Ագիտացիոն հրապարակ''':

[[Կատեգորիա:Ա. Մարգարյանի «Հայոց լեզվի հապավումների բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագլայա (ալմանախ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6044</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13251</id>
      <timestamp>2013-01-30T19:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Aglaya.jpg|250px|thumb|]]'''Ագլայա''' ([[ռուսերեն]]՝ ''Аглая'', հունական առասպելաբանության երեք քարիսներից ավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1099">[[Պատկեր:Aglaya.jpg|250px|thumb|]]'''Ագլայա''' ([[ռուսերեն]]՝ ''Аглая'', հունական առասպելաբանության երեք քարիսներից ավագի անունով), ռուսական առաջին գրական [[ալմանախ]]ը։ Հրատարակվել է Մոսկվայում (հատոր 1, 1794, հատոր 2, 1795), հրատարակիչ՝ [[Նիկոլայ Կարամզին]]։ Ալմանախում հրատարակվել են առավելապես Կարամզինի ստեղծագործությունները՝ բանաստեղծությություններ, հոդվածներ, հատվածներ «Ռուս ճանապարհորդի արկածները» երկից, «Բորնհոլմ կղզին» և այլն: Բացի Կարամզինի ստեղծագործություններից, ալմանախում տեղ են գտել [[Իվան Դմիտրիև]]ի, [[Միխայիլ Խերասկով]]ի, [[Ալեքսեյ Մերզլյակով]]ի հոդվածները: Վերահրատարակվել է 1796-ին:

[[Կատեգորիա:Ալմանախներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13252</id>
      <timestamp>2013-01-30T19:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1099">[[Պատկեր:Aglaya.jpg|350px|thumb|]]'''Ագլայա''' ([[ռուսերեն]]՝ ''Аглая'', հունական առասպելաբանության երեք քարիսներից ավագի անունով), ռուսական առաջին գրական [[ալմանախ]]ը։ Հրատարակվել է Մոսկվայում (հատոր 1, 1794, հատոր 2, 1795), հրատարակիչ՝ [[Նիկոլայ Կարամզին]]։ Ալմանախում հրատարակվել են առավելապես Կարամզինի ստեղծագործությունները՝ բանաստեղծությություններ, հոդվածներ, հատվածներ «Ռուս ճանապարհորդի արկածները» երկից, «Բորնհոլմ կղզին» և այլն: Բացի Կարամզինի ստեղծագործություններից, ալմանախում տեղ են գտել [[Իվան Դմիտրիև]]ի, [[Միխայիլ Խերասկով]]ի, [[Ալեքսեյ Մերզլյակով]]ի հոդվածները: Վերահրատարակվել է 1796-ին:

[[Կատեգորիա:Ալմանախներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13253</id>
      <timestamp>2013-01-30T19:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1091">[[Պատկեր:Aglaya.jpg|350px|thumb|]]'''Ագլայա''' ([[ռուսերեն]]՝ ''Аглая'', հունական առասպելաբանության երեք քարիսներից ավագի անունով), ռուսական առաջին գրական [[ալմանախ]]ը։ Հրատարակվել է Մոսկվայում (հատոր 1, 1794, հատոր 2, 1795), հրատարակիչ՝ [[Նիկոլայ Կարամզին]]։ Ալմանախում հրատարակվել են առավելապես Կարամզինի ստեղծագործությունները՝ բանաստեղծություններ, հոդվածներ, հատվածներ «Ռուս ճանապարհորդի արկածները» երկից, «Բորնհոլմ կղզին» և այլն: Բացի Կարամզինի ստեղծագործություններից, ալմանախում տեղ են գտել [[Իվան Դմիտրիև]]ի, [[Միխայիլ Խերասկով]]ի, [[Ալեքսեյ Մերզլյակով]]ի հոդվածները: Վերահրատարակվել է 1796-ին:

[[Կատեգորիա:Ալմանախներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագլավրա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2002</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3933</id>
      <timestamp>2011-07-28T16:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագլավրա''', [[Կեկրոպ]]սի դուստրերից մեկը, որոնց [[Աթենաս]]ը հանձնել էր մի արկղ, որի մեջ նորածին [[Էրիքթոն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1220">'''Ագլավրա''', [[Կեկրոպ]]սի դուստրերից մեկը, որոնց [[Աթենաս]]ը հանձնել էր մի արկղ, որի մեջ նորածին [[Էրիքթոնիոս]]ն էր դրված։ Ագլավրան և նրա քույր [[Հերսե]]ն խախտեցին աստվածուհու արգելքը և բացեցին արկղը, որի պատճառով էլ աստվածները պատժեցին նրանց, դարձնելով խելացնոր և նրանք ժայռից ցած նետվեցին։ Ըստ այլ պատումի, Հերսեն [[Հերմես]]ի սիրուհին էր։ Աթենասը պատմել է Ագլավրային, նրան ներշնչելով խելահեղ կիրք Հերմեսի հանդեպ, նա իր քրոջ հանդեպ տածած խանդի պատճառով փոխակերպվել է ժայռի։ Աթենքի Ակրոպոլիսում կար Ագլավրայի զոհարանը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3934</id>
      <timestamp>2011-07-28T16:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1279">'''Ագլավրա''', ըստ հունական առասպելաբանության [[Կեկրոպ]]սի դուստրերից մեկը, որոնց [[Աթենաս]]ը հանձնել էր մի արկղ, որի մեջ նորածին [[Էրիքթոնիոս]]ն էր դրված։ Ագլավրան և նրա քույր [[Հերսե]]ն խախտեցին աստվածուհու արգելքը և բացեցին արկղը, որի պատճառով էլ աստվածները պատժեցին նրանց, դարձնելով խելացնոր և նրանք ժայռից ցած նետվեցին։ Ըստ այլ պատումի, Հերսեն [[Հերմես]]ի սիրուհին էր։ Աթենասը պատմել է Ագլավրային, նրան ներշնչելով խելահեղ կիրք Հերմեսի հանդեպ, նա իր քրոջ հանդեպ տածած խանդի պատճառով փոխակերպվել է ժայռի։ Աթենքի Ակրոպոլիսում կար Ագլավրայի զոհարանը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3935</id>
      <timestamp>2011-07-28T16:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1279">'''Ագլավրա''', ըստ հունական առասպելաբանության [[Կեկրոպս]]ի դուստրերից մեկը, որոնց [[Աթենաս]]ը հանձնել էր մի արկղ, որի մեջ նորածին [[Էրիքթոնիոս]]ն էր դրված։ Ագլավրան և նրա քույր [[Հերսե]]ն խախտեցին աստվածուհու արգելքը և բացեցին արկղը, որի պատճառով էլ աստվածները պատժեցին նրանց, դարձնելով խելացնոր և նրանք ժայռից ցած նետվեցին։ Ըստ այլ պատումի, Հերսեն [[Հերմես]]ի սիրուհին էր։ Աթենասը պատմել է Ագլավրային, նրան ներշնչելով խելահեղ կիրք Հերմեսի հանդեպ, նա իր քրոջ հանդեպ տածած խանդի պատճառով փոխակերպվել է ժայռի։ Աթենքի Ակրոպոլիսում կար Ագլավրայի զոհարանը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագնի (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5441</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11991</id>
      <timestamp>2012-11-19T15:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագնի''', [[գոյական]], Կրակի աստվածը հնդկական դիցաբանության մեջ, որ գեղարվեստական գրականության մեջ գո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="689">1. '''Ագնի''', [[գոյական]], Կրակի աստվածը հնդկական դիցաբանության մեջ, որ գեղարվեստական գրականության մեջ գործածվում է իբրև կրակի խորհրդանիշ:

2. '''Ագնի''', գոյական, 1. (ազգագրություն) Աֆրիկայում ապրող մի ցեղ: 2. (լեզվաբանական) Այդ ցեղի լեզուն, որ պատկանում է [[սուդանական լեզուներ]]ի ''ական'' խմբին:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագնոստիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6399</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14385</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագնոստիկա''' ([[հունարեն]] agnostikós - պայքարի ընդունակ) - Հին Հունաստանում պրոֆեսիոնալ մարզիկների մրցութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">'''Ագնոստիկա''' ([[հունարեն]] agnostikós - պայքարի ընդունակ) - Հին Հունաստանում պրոֆեսիոնալ մարզիկների մրցություն:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14386</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ագնոստիկա (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագնոստիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">'''Ագնոստիկա''' ([[հունարեն]] agnostikós - պայքարի ընդունակ) - Հին Հունաստանում պրոֆեսիոնալ մարզիկների մրցություն:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագնոստիկա (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6400</id>
    <redirect title="Ագնոստիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14387</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ագնոստիկա (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագնոստիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="79">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ագնոստիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոգի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>375</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>827</id>
      <timestamp>2011-02-08T15:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագոգի''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), տեմպ նշանակող [[տերմին]] հին հունական [[պոետիկա]]յում: Ան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="596">'''Ագոգի''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), տեմպ նշանակող [[տերմին]] հին հունական [[պոետիկա]]յում: Անտիկ թատրոնում` յուրաքանչյուր [[չափածո]] [[ստեղծագործություն]] (մեծամասամբ երգչախմբային)մ որ կատարվում է որոշակի տեմպով:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>828</id>
      <timestamp>2011-02-08T15:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="595">'''Ագոգի''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), տեմպ նշանակող [[տերմին]] հին հունական [[պոետիկա]]յում: Անտիկ թատրոնում` յուրաքանչյուր [[չափածո]] [[ստեղծագործություն]] (մեծամասամբ երգչախմբային), որ կատարվում է որոշակի տեմպով:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոգիկա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>397</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>860</id>
      <timestamp>2011-02-10T03:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="963">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.
&lt;poem&gt;Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում
Կյանքերը մեր կարեվեր,
Ու վառվում է աղջամուղջում
Ողջակիզվող սիրտը մեր:&lt;/poem&gt;

Դանդաղեցում.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>861</id>
      <timestamp>2011-02-10T03:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="965">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.
&lt;poems&gt;Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում
Կյանքերը մեր կարեվեր,
Ու վառվում է աղջամուղջում
Ողջակիզվող սիրտը մեր:&lt;/poems&gt;

Դանդաղեցում.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>862</id>
      <timestamp>2011-02-10T04:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="974">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.
Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,&lt;br&gt;
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում&lt;br&gt;
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:&lt;br&gt;
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում&lt;br&gt;
Կյանքերը մեր կարեվեր,&lt;br&gt;
Ու վառվում է աղջամուղջում&lt;br&gt;
Ողջակիզվող սիրտը մեր:

Դանդաղեցում.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>863</id>
      <timestamp>2011-02-10T04:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1444">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.

Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,&lt;br&gt;
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում&lt;br&gt;
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:&lt;br&gt;
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում&lt;br&gt;
Կյանքերը մեր կարեվեր,&lt;br&gt;
Ու վառվում է աղջամուղջում&lt;br&gt;
Ողջակիզվող սիրտը մեր:

Դանդաղեցում.

Ու հուրն ընկած, անդարձ, անել,&lt;br&gt;
Այրվում է կյանքը քար-&lt;br&gt;
Ու հրդեհում պաչ են բռնել&lt;br&gt;
Ամբոխները խելագար:&lt;br&gt;
Ու արյունը մեր, խառնած հրին,&lt;br&gt;
Վառվում է հրում` զոհ է սրբազան-&lt;br&gt;
Ու ժպտում է քո դեմքը աշխարհին&lt;br&gt;
Այս հրդեհներում աշխարհասասան...
***** ([[Եղիշե Չարենց]], «Սոմա»)</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>864</id>
      <timestamp>2011-02-10T04:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1635">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.

Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,&lt;br&gt;
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում&lt;br&gt;
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:&lt;br&gt;
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում&lt;br&gt;
Կյանքերը մեր կարեվեր,&lt;br&gt;
Ու վառվում է աղջամուղջում&lt;br&gt;
Ողջակիզվող սիրտը մեր:

Դանդաղեցում.

Ու հուրն ընկած, անդարձ, անել,&lt;br&gt;
Այրվում է կյանքը քար-&lt;br&gt;
Ու հրդեհում պաչ են բռնել&lt;br&gt;
Ամբոխները խելագար:&lt;br&gt;
Ու արյունը մեր, խառնած հրին,&lt;br&gt;
Վառվում է հրում` զոհ է սրբազան-&lt;br&gt;
Ու ժպտում է քո դեմքը աշխարհին&lt;br&gt;
Այս հրդեհներում աշխարհասասան...
([[Եղիշե Չարենց]], «Սոմա»)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>865</id>
      <timestamp>2011-02-10T04:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1635">'''Ագոգիկա''' ([[հունարեն]]` ἀγωγή «վարել, շարժում»), երաժշտական կատարման ընթացքում տարբեր նպատակներով փոքր շեղումներ տեմպից և չափից (դանդաղեցում և արագացում): Ագոգիկա շեղումը լինում է նաև [[պոեզիա]]յում, երբ [[հեղինակ]]ները, տարբեր նպատակներից ելնելով, շեղվում են [[ռիթմ]]ից` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով այն:

Արագացում.

Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,&lt;br&gt;
Եվ մեր շուրջպարում-հրդեհի պարում&lt;br&gt;
Հեքիաթ է կյանքը, ու մարդը-կրակ:&lt;br&gt;
Հրթիռ-հրթիռ վեր են թռչում&lt;br&gt;
Կյանքերը մեր կարեվեր,&lt;br&gt;
Ու վառվում է աղջամուղջում&lt;br&gt;
Ողջակիզվող սիրտը մեր:

Դանդաղեցում.

Ու հուրն ընկած, անդարձ, անել,&lt;br&gt;
Այրվում է կյանքը քար-&lt;br&gt;
Ու հրդեհում պար են բռնել&lt;br&gt;
Ամբոխները խելագար:&lt;br&gt;
Ու արյունը մեր, խառնած հրին,&lt;br&gt;
Վառվում է հրում` զոհ է սրբազան-&lt;br&gt;
Ու ժպտում է քո դեմքը աշխարհին&lt;br&gt;
Այս հրդեհներում աշխարհասասան...
([[Եղիշե Չարենց]], «Սոմա»)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6395</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14381</id>
      <timestamp>2013-03-28T11:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագոն''', ([[հունարեն]] agonia - մարտ) - Հին Հունաստանում օլիմպիական խաղերի կամ որևէ մարզաձևի մրցության անվա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="338">'''Ագոն''', ([[հունարեն]] agonia - մարտ) - Հին Հունաստանում օլիմպիական խաղերի կամ որևէ մարզաձևի մրցության անվանում:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14388</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ագոն (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագոն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="338">'''Ագոն''', ([[հունարեն]] agonia - մարտ) - Հին Հունաստանում օլիմպիական խաղերի կամ որևէ մարզաձևի մրցության անվանում:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոն (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6401</id>
    <redirect title="Ագոն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14389</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ագոն (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագոն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="69">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ագոն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոնավար (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6397</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14383</id>
      <timestamp>2013-03-28T11:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագոնավար''' ([[հունարեն]] agónistes - մարտիկ) - մրցության մասնակից մարզիկ:  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">'''Ագոնավար''' ([[հունարեն]] agónistes - մարտիկ) - մրցության մասնակից մարզիկ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14390</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ագոնավար (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագոնավար (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="267">'''Ագոնավար''' ([[հունարեն]] agónistes - մարտիկ) - մրցության մասնակից մարզիկ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագոնավար (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6402</id>
    <redirect title="Ագոնավար (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14391</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ագոնավար (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ագոնավար (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="77">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ագոնավար (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագուլերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1028</id>
      <timestamp>2011-02-16T18:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագուլերեն''', ''աղուլերեն'', աղուլների [[լեզու]]ն. պատկանում է [[իբերա-կովկասյան լեզուներ]]ի հյուսիսային ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="946">'''Ագուլերեն''', ''աղուլերեն'', աղուլների [[լեզու]]ն. պատկանում է [[իբերա-կովկասյան լեզուներ]]ի հյուսիսային ճյուղի արևելյան խմբին (դաղստանյան լեզուների լեզգիական խումբ): 

Խոսվում է Հարավային Դաղստանում: [[Խոնարհում|Խոնարհման]] մեջ դեմքի և թվի գաղափարը արտահայտում է ոչ թե [[բայ]]ական վերջավորություններով, այլ հարակից [[դերանուն]]ներով: Առկա է բազմաթիվ նախամասնիկներ` բայերեն կից: Ունի դասեր և դասանիշեր:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1029</id>
      <timestamp>2011-02-16T18:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="946">'''Ագուլերեն''', ''աղուլերեն'', ագուլների [[լեզու]]ն. պատկանում է [[իբերա-կովկասյան լեզուներ]]ի հյուսիսային ճյուղի արևելյան խմբին (դաղստանյան լեզուների լեզգիական խումբ): 

Խոսվում է Հարավային Դաղստանում: [[Խոնարհում|Խոնարհման]] մեջ դեմքի և թվի գաղափարը արտահայտում է ոչ թե [[բայ]]ական վերջավորություններով, այլ հարակից [[դերանուն]]ներով: Առկա է բազմաթիվ նախամասնիկներ` բայերեն կից: Ունի դասեր և դասանիշեր:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագույցային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5686</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12578</id>
      <timestamp>2012-12-27T19:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագույցային, Ագուցային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Ագույց ունեցող, ագույցին վերաբերող։  Ագույցային ոս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="639">'''Ագույցային, Ագուցային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Ագույց ունեցող, ագույցին վերաբերող։

Ագույցային ոսպնյակները, որոնցով կոմպլեկտավորված է կինոապարատը, օգտագործվում են մոտ տարածությունից մանր առարկաների խոշորացված պատկերներ ստանալու  համար («Ծիածան» լրագիր, 1978, 2)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագուռ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5481</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12076</id>
      <timestamp>2012-12-01T12:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագուռ''', տե՛ս '''[[Բուռ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)|ԲՈՒՌ]]''':  2. '''Ագուռ''', ([[պարսկերեն]]ից, [[ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="560">1. '''Ագուռ''', տե՛ս '''[[Բուռ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)|ԲՈՒՌ]]''':

2. '''Ագուռ''', ([[պարսկերեն]]ից, [[ասուրերեն]]ից), [[գոյական]], 1. Աղյուս: 2. (թղթախաղին վերաբերող բառ), Խաղաթղթի տեսակ, որի վրա քառակուսիներ են նկարված:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագռ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5442</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11992</id>
      <timestamp>2012-11-19T15:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագռ''', գոյական, Մեղրի, քաղցուի տականք:  2. '''Ագռ''', գոյական, Երկու սրունքների մեջտեղը:  [[Կատեգորիա:Երջ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="329">1. '''Ագռ''', գոյական, Մեղրի, քաղցուի տականք:

2. '''Ագռ''', գոյական, Երկու սրունքների մեջտեղը:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագռավուկ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5443</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11993</id>
      <timestamp>2012-11-19T15:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' նվազկան [[ածանց]]ով), [[գոյական]] (կենդանաբանական) Ագռավաձագ:  2. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="534">1. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' նվազկան [[ածանց]]ով), [[գոյական]] (կենդանաբանական) Ագռավաձագ:

2. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' [[գոյականակերտ ածանցներ|գոյականակերտ ածանցով]]), գոյական 1.Կեռ, կարթ 2. (նմանողաբար) Մի տեսակ բույս:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11994</id>
      <timestamp>2012-11-19T15:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="536">1. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' նվազական [[ածանց]]ով), [[գոյական]] (կենդանաբանական) Ագռավաձագ:

2. '''Ագռավուկ''', (''ուկ'' [[գոյականակերտ ածանցներ|գոյականակերտ ածանցով]]), գոյական 1.Կեռ, կարթ 2. (նմանողաբար) Մի տեսակ բույս:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրամատիզմ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>457</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>993</id>
      <timestamp>2011-02-14T16:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրամատիզմ''', [[խոսք]]ի խանգարում, որ հետևանք է [[քերականական միջոց]]ների, նորմաների գործադրման ու ընկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="496">'''Ագրամատիզմ''', [[խոսք]]ի խանգարում, որ հետևանք է [[քերականական միջոց]]ների, նորմաների գործադրման ու ընկալման հոգեֆիզիոլոգիական հիմքերի կազմալուծման:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 1:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրաֆ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6934</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15306</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրաֆ:''' Շքեղ ճարմանդ, հին [[գիրք|գրքերի]] կազմերի վրա փորագրված մետաղյա ծակոտկեն, թափանցիկ զարդարանք...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="507">'''Ագրաֆ:''' Շքեղ ճարմանդ, հին [[գիրք|գրքերի]] կազմերի վրա փորագրված մետաղյա ծակոտկեն, թափանցիկ զարդարանք, որն ունի նաև գոտանման՝ չափրաստ՝ գրքի կազմերը փակելու համար։ Ներկայումս գրքի նման կազմեր չեն պատրաստվում։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրաֆիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1027</id>
      <timestamp>2011-02-16T18:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրաֆիա''' (հին հունարեն ἄ ժխտական մասնիկի և γράφὲιν «գրում եմ» [[բառ]]երի բաղադրումից), գրելու ունակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="690">'''Ագրաֆիա''' (հին հունարեն ἄ ժխտական մասնիկի և γράφὲιν «գրում եմ» [[բառ]]երի բաղադրումից), գրելու ունակության խանգարում կամ լիակատար կորուստ (գրելազրկություն), որ հետևանք է հոգեֆիզիոլոգիական հիմքերի կազմալուծման և որին հաճախ ուղեկցում է խոսքի խանգարումը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրոարդյունաբերական (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5684</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12576</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրոարդյունաբերական''', ''[[ածական]]'', Գյուղատնտեսական արդյունաբերությանը վերաբերող։  Միջտնտեսային կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="691">'''Ագրոարդյունաբերական''', ''[[ածական]]'', Գյուղատնտեսական արդյունաբերությանը վերաբերող։

Միջտնտեսային կոոպերացիայի և ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիայի բազայի վրա գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման և համակենտրոնացման հետագա զարգացման մասին («Գիտություն և տեխնիկա» ամսագիր, 1976, 11, էջ 1)։ 

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրոարտադրական (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5683</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12575</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրոարտադրական''', ''[[ածական]]'', Գյուղատնտեսական արտադրությանը վերաբերող։  Նպատակահարմար է աղակալած ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="578">'''Ագրոարտադրական''', ''[[ածական]]'', Գյուղատնտեսական արտադրությանը վերաբերող։

Նպատակահարմար է աղակալած հողերի խոշոր զանգվածներում կազմակերպել ագրոարտադրական կոմպլեքսների տիպի մասնագիտացված տնտեսություններ («Երեկոյան Երևան», 1976, 6)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ագրոջերմային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5685</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12577</id>
      <timestamp>2012-12-27T19:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ագրոջերմային''', ''[[ածական]], գյուղատնտեսական,'' Գյուղատնտեսական-ջերմոցային:  Ստեղծվում են ջերմացրտամ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="589">'''Ագրոջերմային''', ''[[ածական]], գյուղատնտեսական,'' Գյուղատնտեսական-ջերմոցային:

Ստեղծվում են ջերմացրտամատակարարման համակարգեր, արտասեզոնային բանջարեղեն աճեցնելու համար ագրոջևրմային կոմբինատներ («Գիտություն և տեխնիկա» ամսագիր, 1976, 12, էջ 10)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադալբերտ ֆոն Շամիսո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1104</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2272</id>
      <timestamp>2011-04-20T05:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադալբերտ ֆոն Շամիսո''' ([[գերմաներեն]]` ''Adelbert von Chamisso'', [[1781]], [[հունվարի 30]] - [[1838]], [[օգոստոսի 21]]), գերմանաց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1601">'''Ադալբերտ ֆոն Շամիսո''' ([[գերմաներեն]]` ''Adelbert von Chamisso'', [[1781]], [[հունվարի 30]] - [[1838]], [[օգոստոսի 21]]), գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ:

Ծնվել է Ֆրանսիայում, Շամպայնի մարզի Բոնկվորդ դղյակում, ազնվականի ընտանիքում: [[1792]]-ի բուրժուական հեղափոխության ժամանակ նրա ծնողները ընտանիքով գաղթում են Գերմանիա և մշտական բնակություն հաստատում Բեռլինում: Տասնհինգ տարեկան հասակում Շամիսոն մտնում է Պրուսիայի թագուհու պալատը և միաժամանակ սովորում ֆրանսիական գիմնազիայում: [[1798]]-ին նա զինվորական ծառայության մեջ էր, բայց շուտով թողնում է այն և ընդունվում Բեռլինի համալսարան, որտեղ փիլիսոփայություն և [[գրականություն]] է ուսանում: Այդ շրջանում էլ Շամիսոն ծանոթություն է հաստատում ռոմանտիկ գրողներ [[Ֆերնանդես ֆոն Ֆրիդրիխ Ֆուքե]]ի, ինչպես նաև դրամատուրգ, թարգմանիչ [[Ավգուստ Շլեգել]]ի և փիլիսոփա Ֆիխտեի հետ: Այդ ծանոթությունը Շամիսոյին օգնում է մոտիկից ճանաչելու [[գերմանական գրականություն]]ը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2274</id>
      <timestamp>2011-04-20T05:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3594">'''Ադալբերտ ֆոն Շամիսո''' ([[գերմաներեն]]` ''Adelbert von Chamisso'', [[1781]], [[հունվարի 30]] - [[1838]], [[օգոստոսի 21]]), գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ:

Ծնվել է Ֆրանսիայում, Շամպայնի մարզի Բոնկվորդ դղյակում, ազնվականի ընտանիքում: [[1792]]-ի բուրժուական հեղափոխության ժամանակ նրա ծնողները ընտանիքով գաղթում են Գերմանիա և մշտական բնակություն հաստատում Բեռլինում: Տասնհինգ տարեկան հասակում Շամիսոն մտնում է Պրուսիայի թագուհու պալատը և միաժամանակ սովորում ֆրանսիական գիմնազիայում: [[1798]]-ին նա զինվորական ծառայության մեջ էր, բայց շուտով թողնում է այն և ընդունվում Բեռլինի համալսարան, որտեղ փիլիսոփայություն և [[գրականություն]] է ուսանում: Այդ շրջանում էլ Շամիսոն ծանոթություն է հաստատում ռոմանտիկ գրողներ [[Ֆերնանդես ֆոն Ֆրիդրիխ Ֆուքե]]ի, ինչպես նաև դրամատուրգ, թարգմանիչ [[Ավգուստ Շլեգել]]ի և փիլիսոփա Ֆիխտեի հետ: Այդ ծանոթությունը Շամիսոյին օգնում է մոտիկից ճանաչելու [[գերմանական գրականություն]]ը:

[[1806]]-ին բռնկվում է Ֆրանս-պրուսական պատերազմը: Գերմանիայի պարտությունից հետո Շամիսոն որոշ ժամանակ ապրում է Ֆրանսիայում, [[1807]]-ին վերադառնում է Բեռլին, [[1810]]-ին նորից մեկնում Ֆրանսիա և Փարիզի համալսարանում հետևում բնագիտության դասընթացին: [[1812]]-ին վերադառնում է Բեռլին և տեղի համալսարանում բժշկություն, կենդանաբանություն և բնագիտություն ուսանում: [[1815]]-ին, որպես բնագետ, Շամիսոն մասնակցում է ռուս բևեռախույզների կազմակերպած շուրջերկրյա նավարկությանը, որը տևում է երեք տարի: Այդ նավարկության արդյունքն են նրա «Դւտողություններ և դատողություններ մի հայտնագործական ճամփորդության մասին», «Շուրջերկրյա ճանապարհորդություն» ծանրակշիռ աշխատությունները:

Որպես քնարերգու-բանաստեղծ Շամիսոն հանդես է եկել 1800-ական թվականների սկզբներին: Նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ները տպագրվել են [[1804]]-[[1806]] թթ. «Մուսաների կանաչ [[ալմանախ]]ում», իսկ [[1814]]-ին հրատարակվում է նրա «Երգեր և [[բալլադ]]ներ» ժողովածուն, որոնցում  պարզորոշ զգացվում է գերմանական կլասիկ և վաղ ռոմանտիզմի շրջանների` հատկապես Ուլանդի և Բյուրգերի ազդեցությունը:

{{DEFAULTSORT:Շամիսո, Ադալբերտ ֆոն}}
[[Կատեգորիա:1781 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1838 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2280</id>
      <timestamp>2011-04-20T06:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3660">[[Պատկեր:Chamisso Adelbert von 1781-1838.png|thumb|250px|]]
'''Ադալբերտ ֆոն Շամիսո''' ([[գերմաներեն]]` ''Adelbert von Chamisso'', [[1781]], [[հունվարի 30]] - [[1838]], [[օգոստոսի 21]]), գերմանացի բանաստեղծ, արձակագիր, բնախույզ:

Ծնվել է Ֆրանսիայում, Շամպայնի մարզի Բոնկվորդ դղյակում, ազնվականի ընտանիքում: [[1792]]-ի բուրժուական հեղափոխության ժամանակ նրա ծնողները ընտանիքով գաղթում են Գերմանիա և մշտական բնակություն հաստատում Բեռլինում: Տասնհինգ տարեկան հասակում Շամիսոն մտնում է Պրուսիայի թագուհու պալատը և միաժամանակ սովորում ֆրանսիական գիմնազիայում: [[1798]]-ին նա զինվորական ծառայության մեջ էր, բայց շուտով թողնում է այն և ընդունվում Բեռլինի համալսարան, որտեղ փիլիսոփայություն և [[գրականություն]] է ուսանում: Այդ շրջանում էլ Շամիսոն ծանոթություն է հաստատում ռոմանտիկ գրողներ [[Ֆերնանդես ֆոն Ֆրիդրիխ Ֆուքե]]ի, ինչպես նաև դրամատուրգ, թարգմանիչ [[Ավգուստ Շլեգել]]ի և փիլիսոփա Ֆիխտեի հետ: Այդ ծանոթությունը Շամիսոյին օգնում է մոտիկից ճանաչելու [[գերմանական գրականություն]]ը:

[[1806]]-ին բռնկվում է Ֆրանս-պրուսական պատերազմը: Գերմանիայի պարտությունից հետո Շամիսոն որոշ ժամանակ ապրում է Ֆրանսիայում, [[1807]]-ին վերադառնում է Բեռլին, [[1810]]-ին նորից մեկնում Ֆրանսիա և Փարիզի համալսարանում հետևում բնագիտության դասընթացին: [[1812]]-ին վերադառնում է Բեռլին և տեղի համալսարանում բժշկություն, կենդանաբանություն և բնագիտություն ուսանում: [[1815]]-ին, որպես բնագետ, Շամիսոն մասնակցում է ռուս բևեռախույզների կազմակերպած շուրջերկրյա նավարկությանը, որը տևում է երեք տարի: Այդ նավարկության արդյունքն են նրա «Դւտողություններ և դատողություններ մի հայտնագործական ճամփորդության մասին», «Շուրջերկրյա ճանապարհորդություն» ծանրակշիռ աշխատությունները:

Որպես քնարերգու-բանաստեղծ Շամիսոն հանդես է եկել 1800-ական թվականների սկզբներին: Նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ները տպագրվել են [[1804]]-[[1806]] թթ. «Մուսաների կանաչ [[ալմանախ]]ում», իսկ [[1814]]-ին հրատարակվում է նրա «Երգեր և [[բալլադ]]ներ» ժողովածուն, որոնցում  պարզորոշ զգացվում է գերմանական կլասիկ և վաղ ռոմանտիզմի շրջանների` հատկապես Ուլանդի և Բյուրգերի ազդեցությունը:

{{DEFAULTSORT:Շամիսո, Ադալբերտ ֆոն}}
[[Կատեգորիա:1781 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1838 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադամ Ազբար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6134</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13509</id>
      <timestamp>2013-02-14T17:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադամ Ազբար''' ([[1816]], գ. Փարաքար - [[1844]]), հայ աշուղ։   Ստեղծագործել է [[հայերեն]], [[թուրքերեն]], [[պարսկերեն]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1916">'''Ադամ Ազբար''' ([[1816]], գ. Փարաքար - [[1844]]), հայ աշուղ։ 

Ստեղծագործել է [[հայերեն]], [[թուրքերեն]], [[պարսկերեն]]։ Երևանի հայ և թուրք բնակչության սիրված աշուղն էր։ Հորինել է սիրային, բարոյախրատական, երգիծական երգեր ու դաստաներ։ Ականատեսն է 1840-ին Արարատ լեռան հրաբխային ժայթքմանը։ Հիշյալ իրողության թարմ տպավորության տակ գրել է մի տաղ՝ «Երգ ի վերայ ավերման և խորասուզման Ակոռի գեղջ ի 20 յունիսի 1840 ամի» խորագրով։ Նրա երկերն առաջին անգամ հրատարակել է [[Ոսկան Հովհաննիսյան]]ը 1855 թվականին «Նոր քնար Հայաստանի» շարքի Ա. տետրում։ Այնուհետև դրանք տպվել են երգարաններում ու ժողովածուներում։ Ազբար Ադամին ճանաչել և բարձր է գնահատել [[Խաչատուր Աբովյան]]ը։ Հորինել է սիրային, բարոյախրատական, երգիծական երգեր ու դաստաններ։ Հայտնի են նրա «Ասում ես դիմացի», «Քցել ես սրտիս մեջըն», «Մի անիլ» երգերը։ Մահացել է 1844 թվականին 28 տարեկանում։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր, կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Ա, Երևան, 2005:
* [[Ասատուր Փաշայան]], Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 13։

{{DEFAULTSORT:Ազբար, Ադամ}}
[[Կատեգորիա:Հայ աշուղներ]]
[[Կատեգորիա:1816 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1844 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադամգիրք (Առաքել Սյունեցի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3857</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8231</id>
      <timestamp>2012-04-29T11:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Ադամգիրք», [[Առաքել Սյունեցի|Առաքել Սյունեցու]] չափածո երկը, եռապոեմ: Գրքի հենքը Ադամի ու Եվայի մեղան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3100">«Ադամգիրք», [[Առաքել Սյունեցի|Առաքել Սյունեցու]] չափածո երկը, եռապոեմ: Գրքի հենքը Ադամի ու Եվայի մեղանչման, դրախտից նրանց արտաքսման աստվածաշնչային ավանդությունն է։ Առաքել Սյունեցին քնարերգությամբ, հոգեբանական անցումներով է պատկերել առաջին զույգի մարդկային տառապանքը։ «Ադամգիրքը» կորսված դրախտի արևելյան մի տարբերակ է: 

Առաջին անգամ տպագրվել է [[1721]]-ին, Կ. Պոլսում, տպ. [[Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցի|Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցու]]: Ա տիտղոսաթերթին` «ԱԴԱՄ/ ԳԻՐՔ:/ Անցք ադամայ/ Նախաստեղծին./….», Բ տիտղոսաթերթին` «ԱԴԱՄ ԳԻՐՔ:/ ՅՈՐՈՒՄ ՊԱՐՈՒՆԱ/ ԿԻՆ:/….»: Այս գիրքը կազմված է 288 գծափակ էջից, ութածալ, մամուլանիշերը հայատառ և արաբական թվանշաններով: Շարվ. չափը շրջանակով` 11,5x7 սմ: Ա տիտղթ. զարդափակ: Ունի 1 փորագիր պատկեր 6-րդ էջում, 2 գլխազարդ, 2 լուսանցազարդ, 7 և 236 էջերում, վերջազարդեր և զարդագրեր: Բնագիրը 10 կետաչափի բոլորագրով, օգտագործված են նաև նոտրգիր և գլխագրեր:

Երկրորդ անգամ տպագրվել է [[1799]]-ին, Կ. Պոլսում, տպ. [[Մատթեոս Դպիր|Մատթեոս Դպրի]]: Այս գիրքը կազմված է 276 զարդափակ էջից, ութածալ, մամուլանիշերը հայատառ: Շարվ. չափը շրջանակով` 13 x7,5  սմ: Տիտղթ. զարդափակ խորանի մեջ: Ունի 1 փորագիր պատկեր 6-րդ էջում, վերջազարդեր և զարդագրեր: Բնագիրը 12 կետաչափի բոլորագրով, օգտագործված են նաև 8 կետաչափի բոլորագիր և գլխագրեր:

«Ադամգիրքն» ունեցել է նաև երաժշտական ձևավորում. առանձին հատվածներ երգվել են [[տաղ]]երի ձևով: 

2007 թվականին Եբրայական համալսարանի պրոֆեսոր [[Մայքլ Սթոուն]]ի թարգմանությամբ և առաջաբանով Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակությունը լույս է ընծայել «Ա.»-ի [[անգլերեն]] թարգմանությունը։ «Ադամգիրքն» 1918-ին քաղվածաբար [[ֆրանսերեն]] է թարգմանել [[Արշակ Չոպանյան]]ը:

== Աղբյուրներ ==

*Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988: 
*«Ազգ», 2007, թիվ 96:

[[Կատեգորիա:1721-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:1799-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8236</id>
      <timestamp>2012-04-29T11:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3110">«Ադամգիրք», [[Առաքել Սյունեցի|Առաքել Սյունեցու]] չափածո երկը, եռապոեմ: Գրքի հենքը Ադամի ու Եվայի մեղանչման, դրախտից նրանց արտաքսման աստվածաշնչային ավանդությունն է։ Առաքել Սյունեցին քնարերգությամբ, հոգեբանական անցումներով է պատկերել առաջին զույգի մարդկային տառապանքը։ «Ադամգիրքը» կորսված դրախտի արևելյան մի տարբերակ է: 

Առաջին անգամ տպագրվել է [[1721]]-ին, Կ. Պոլսում, տպ. [[Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցի|Աստվածատուր Կոստանդնուպոլսեցու]]: Ա տիտղոսաթերթին` «ԱԴԱՄ/ ԳԻՐՔ:/ Անցք ադամայ/ Նախաստեղծին./….», Բ տիտղոսաթերթին` «ԱԴԱՄ ԳԻՐՔ:/ ՅՈՐՈՒՄ ՊԱՐՈՒՆԱ/ ԿԻՆ:/….»: Այս գիրքը կազմված է 288 գծափակ էջից, ութածալ, մամուլանիշերը հայատառ և արաբական թվանշաններով: Շարվ. չափը շրջանակով` 11,5x7 սմ: Ա տիտղթ. զարդափակ: Ունի 1 փորագիր պատկեր 6-րդ էջում, 2 գլխազարդ, 2 լուսանցազարդ, 7 և 236 էջերում, վերջազարդեր և զարդագրեր: Բնագիրը 10 կետաչափի բոլորագրով, օգտագործված են նաև նոտրգիր և գլխագրեր:

Երկրորդ անգամ տպագրվել է [[1799]]-ին, Կ. Պոլսում, տպ. [[Մատթեոս Դպիր|Մատթեոս Դպրի]]: Այս գիրքը կազմված է 276 զարդափակ էջից, ութածալ, մամուլանիշերը հայատառ: Շարվ. չափը շրջանակով` 13 x7,5  սմ: Տիտղթ. զարդափակ խորանի մեջ: Ունի 1 փորագիր պատկեր 6-րդ էջում, վերջազարդեր և զարդագրեր: Բնագիրը 12 կետաչափի բոլորագրով, օգտագործված են նաև 8 կետաչափի բոլորագիր և գլխագրեր:

«Ադամգիրքն» ունեցել է նաև երաժշտական ձևավորում. առանձին հատվածներ երգվել են [[տաղ]]երի ձևով: 

2007 թվականին Եբրայական համալսարանի պրոֆեսոր [[Մայքլ Սթոուն]]ի թարգմանությամբ և առաջաբանով Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակությունը լույս է ընծայել «Ադամգրքի» [[անգլերեն]] թարգմանությունը։ «Ադամգիրքն» 1918-ին քաղվածաբար [[ֆրանսերեն]] է թարգմանել [[Արշակ Չոպանյան]]ը:

== Աղբյուրներ ==

*Ոսկանյան Ն., Կորկոտյան Ք., Սավալյան Ա., Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988: 
*«Ազգ», 2007, թիվ 96:

[[Կատեգորիա:1721-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:1799-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադամիչ, Լուիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7712</id>
    <redirect title="Լուիս Ադամիչ" />
      <sha1>at65rnp9ccrspd2ob9v4dqewcwnqvri</sha1>
    <revision>
      <id>17011</id>
      <timestamp>2013-08-23T07:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Admin տեղափոխեց էջը «[[Ադամիչ, Լուիս]]»-ից «[[Լուիս Ադամիչ]]» վերահղման վրայով</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Լուիս Ադամիչ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադամով, Արթյուր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3005</id>
    <redirect title="Արթյուր Ադամով" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6140</id>
      <timestamp>2011-10-13T06:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ադամով, Արթյուր]]» վերանվանված է «[[Արթյուր Ադամով]]» վերահղմամբ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="51">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Արթյուր Ադամով]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադապտացված տեքստ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>434</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>952</id>
      <timestamp>2011-02-13T06:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադապտացված տեքստ''' ([[լատիներեն]]` adaptare «հարմարեցնում եմ»), երեխաների կամ քիչ պատրաստված ընթերցողներ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1115">'''Ադապտացված տեքստ''' ([[լատիներեն]]` adaptare «հարմարեցնում եմ»), երեխաների կամ քիչ պատրաստված ընթերցողների, օտար լեզուներ ուսումնասիրողների համար թեթևացված, հեշտացված որևէ գրական [[տեքստ]]:

Նման տեքստերը պատրաստելու համար մեծ վարպետություն է պահանջում` ստեղծագործության բովանդակության մեջ թափանցելու և [[հեղինակ]]ի, ստեղծագործության ոճը պահպանելու համար: Այս դեպքում տեքստը կրճատվում է, պարզեցվում է [[շարահյուսություն]]ը, քիչ հանդիպող [[բառ]]երն ու [[բառակապակցություն]]ները փոխարինվում են կամ բացատրվում:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տեքստաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադենովիրուս (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5688</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12582</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադենովիրուս''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Մարդու լիմֆատիկ գեղձերը ախտահարող վիրուս, որ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="580">'''Ադենովիրուս''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Մարդու լիմֆատիկ գեղձերը ախտահարող վիրուս, որն առաջացնում է զանազան հիվանդություններ։

Վերին շնչառական ուղիների կատարի հարուցիչներ կարող են լինել նաև ադենովիրուսները (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադենովիրուսային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5689</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12583</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադենովիրուսային''', [[ածական]], բժշկական, Ադենովիրուսներին վերաբերող։  Ադենովիրուսային ինֆեկցիան կար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="459">'''Ադենովիրուսային''', [[ածական]], բժշկական, Ադենովիրուսներին վերաբերող։

Ադենովիրուսային ինֆեկցիան կարող է տարածվել նաև մրսածությանից անկախ՝ ոչ ցուրտ եղանակին (մամուլ):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադիգեերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>504</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1077</id>
      <timestamp>2011-02-18T17:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադիգեերեն''', [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի [[աբխազ-ադիգեական լեզուներ|աբխազ-ադիգեական]] խմբի [[լեզու]]:  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1128">'''Ադիգեերեն''', [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի [[աբխազ-ադիգեական լեզուներ|աբխազ-ադիգեական]] խմբի [[լեզու]]:

Հարուստ է [[բայ]]ական ձևերով. բայական համակարգին հատուկ է բազմադեմ խոնարհումը: Կրավորական կառուցվածքը ծայրահեղորեն աղքատ է: Ունի չորս [[հոլով]]` ուղիղ, թեք, վերածական, գործիական: Հարուստ է [[բաղաձայններ]]ով ([[բարբառ]]ներում` մինչև 66): [[1938]]-ին կազմել է [[այբուբեն]] ռուսական գրի հիման վրա, որ փոխարինել է [[1927]]-ին մտցված լատինականին. էլ ավելի առաջ փորձեր են եղել այբուբեն կազմելու արաբական գրի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 266:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1078</id>
      <timestamp>2011-02-18T17:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1126">'''Ադիգեերեն''', [[իբերա-կովկասյան ընտանիք]]ի [[աբխազ-ադիգեական լեզուներ|աբխազ-ադիգեական]] խմբի [[լեզու]]:

Հարուստ է [[բայ]]ական ձևերով. բայական համակարգին հատուկ է բազմադեմ խոնարհումը: Կրավորական կառուցվածքը ծայրահեղորեն աղքատ է: Ունի չորս [[հոլով]]` ուղիղ, թեք, վերածական, գործիական: Հարուստ է [[բաղաձայններ]]ով ([[բարբառ]]ներում` մինչև 66): [[1938]]-ին կազմել է [[այբուբեն]] ռուսական գրի հիման վրա, որ փոխարինել է [[1927]]-ին մտցված լատինականին. էլ ավելի առաջ փորձեր են եղել այբուբեն կազմելու արաբական գրի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադիդաս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6398</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14384</id>
      <timestamp>2013-03-28T11:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադիդաս''' - մարզական իրեր, հագուստ և հանդերձանք արտադրող ֆիրմա (ԳՖՀ), որը կրում է նրա հիմնադիր Ադելֆ (Ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="402">'''Ադիդաս''' - մարզական իրեր, հագուստ և հանդերձանք արտադրող ֆիրմա (ԳՖՀ), որը կրում է նրա հիմնադիր Ադելֆ (Ադի) Դասլերի անուն ազգանվան սկզբնատառերը:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14392</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ադիդաս (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ադիդաս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="402">'''Ադիդաս''' - մարզական իրեր, հագուստ և հանդերձանք արտադրող ֆիրմա (ԳՖՀ), որը կրում է նրա հիմնադիր Ադելֆ (Ադի) Դասլերի անուն ազգանվան սկզբնատառերը:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադիդաս (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6403</id>
    <redirect title="Ադիդաս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14393</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ադիդաս (ՄՏԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ադիդաս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="73">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ադիդաս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադմետոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2003</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3936</id>
      <timestamp>2011-07-28T18:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադմետոս''',  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1967">'''Ադմետոս''',  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակից: [[Ապոլլոն]]ը, կիկլոպների սպանության մեղքը քավելիս, որպես հովիվ ծառայում էր Ադմետոսի մոտ և օգնեց նրան ձեռք բերելու հարսնացու [[Ալկեստիս]]ին, արքա [[Պելիաս]]ի աղջկան: Հայրը համաձայնվում է [[Ալկեստիս]]ին տալ, եթե Ադմետոսը հարսանիքին գար առյուծ  և վարազ լծած  կառքով:Ապոլլոնը օգնեց Ադմետոսին այդ պայմանը կատարել: Հարսանիքի ժամանակ Ադմետոսը մոռացել է [[Արտեմիս]]ին զոհ մատուցել, զայրացած աստվածուհին օձ է ուղարկում ամուսնական սենյակ, բայց Ապոլլոնը նորից փրկում է Ադմետոսին։ Հետագայում Ապոլլոնը Ադմետոսին հնարավորություն է տալիս, որ երբ հասնի նրա մահվան ժամը, իր փոխարեն [[Աիդ]] ուղարկի այլ մարդու։ Ալկեստիսը համաձայնվում է ամուսնու փոխարեն իջնել և Ադմետոսը ողջ է մնում։ [[Հերակլես]]ը կարողանում է Աիդից ազատել Ալկեստիսին և վերադարձնել նրան իր ընկերոջը՝ Ադմետոսին։ [[Առասպել]]ի նյութի հիման վրա գրվել է [[Եվրիպիդես]]ի «Ալկեստիսը»։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3938</id>
      <timestamp>2011-07-28T18:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2075">[[Պատկեր:Admetus Alcestis Chiaramonti Inv1195.jpg|thumb|250px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ադմետոս''',  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակից: [[Ապոլլոն]]ը, կիկլոպների սպանության մեղքը քավելիս, որպես հովիվ ծառայում էր Ադմետոսի մոտ և օգնեց նրան ձեռք բերելու հարսնացու [[Ալկեստիս]]ին, արքա [[Պելիաս]]ի աղջկան: Հայրը համաձայնվում է [[Ալկեստիս]]ին տալ, եթե Ադմետոսը հարսանիքին գար առյուծ  և վարազ լծած  կառքով:Ապոլլոնը օգնեց Ադմետոսին այդ պայմանը կատարել: Հարսանիքի ժամանակ Ադմետոսը մոռացել է [[Արտեմիս]]ին զոհ մատուցել, զայրացած աստվածուհին օձ է ուղարկում ամուսնական սենյակ, բայց Ապոլլոնը նորից փրկում է Ադմետոսին։ Հետագայում Ապոլլոնը Ադմետոսին հնարավորություն է տալիս, որ երբ հասնի նրա մահվան ժամը, իր փոխարեն [[Աիդ]] ուղարկի այլ մարդու։ Ալկեստիսը համաձայնվում է ամուսնու փոխարեն իջնել և Ադմետոսը ողջ է մնում։ [[Հերակլես]]ը կարողանում է Աիդից ազատել Ալկեստիսին և վերադարձնել նրան իր ընկերոջը՝ Ադմետոսին։ [[Առասպել]]ի նյութի հիման վրա գրվել է [[Եվրիպիդես]]ի «Ալկեստիսը»։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3939</id>
      <timestamp>2011-07-28T18:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2075">[[Պատկեր:Admetus Alcestis Chiaramonti Inv1195.jpg|thumb|500px|Ագմեմնոնի վերադարձը]]
'''Ադմետոս''',  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակից: [[Ապոլլոն]]ը, կիկլոպների սպանության մեղքը քավելիս, որպես հովիվ ծառայում էր Ադմետոսի մոտ և օգնեց նրան ձեռք բերելու հարսնացու [[Ալկեստիս]]ին, արքա [[Պելիաս]]ի աղջկան: Հայրը համաձայնվում է [[Ալկեստիս]]ին տալ, եթե Ադմետոսը հարսանիքին գար առյուծ  և վարազ լծած  կառքով:Ապոլլոնը օգնեց Ադմետոսին այդ պայմանը կատարել: Հարսանիքի ժամանակ Ադմետոսը մոռացել է [[Արտեմիս]]ին զոհ մատուցել, զայրացած աստվածուհին օձ է ուղարկում ամուսնական սենյակ, բայց Ապոլլոնը նորից փրկում է Ադմետոսին։ Հետագայում Ապոլլոնը Ադմետոսին հնարավորություն է տալիս, որ երբ հասնի նրա մահվան ժամը, իր փոխարեն [[Աիդ]] ուղարկի այլ մարդու։ Ալկեստիսը համաձայնվում է ամուսնու փոխարեն իջնել և Ադմետոսը ողջ է մնում։ [[Հերակլես]]ը կարողանում է Աիդից ազատել Ալկեստիսին և վերադարձնել նրան իր ընկերոջը՝ Ադմետոսին։ [[Առասպել]]ի նյութի հիման վրա գրվել է [[Եվրիպիդես]]ի «Ալկեստիսը»։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3940</id>
      <timestamp>2011-07-28T18:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2116">[[Պատկեր:Admetus Alcestis Chiaramonti Inv1195.jpg|thumb|500px|Ադմետոս և Ալկեստիս առասպելի բեմականացումը]]
'''Ադմետոս''',  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակից: [[Ապոլլոն]]ը, կիկլոպների սպանության մեղքը քավելիս, որպես հովիվ ծառայում էր Ադմետոսի մոտ և օգնեց նրան ձեռք բերելու հարսնացու [[Ալկեստիս]]ին, արքա [[Պելիաս]]ի աղջկան: Հայրը համաձայնվում է [[Ալկեստիս]]ին տալ, եթե Ադմետոսը հարսանիքին գար առյուծ  և վարազ լծած  կառքով:Ապոլլոնը օգնեց Ադմետոսին այդ պայմանը կատարել: Հարսանիքի ժամանակ Ադմետոսը մոռացել է [[Արտեմիս]]ին զոհ մատուցել, զայրացած աստվածուհին օձ է ուղարկում ամուսնական սենյակ, բայց Ապոլլոնը նորից փրկում է Ադմետոսին։ Հետագայում Ապոլլոնը Ադմետոսին հնարավորություն է տալիս, որ երբ հասնի նրա մահվան ժամը, իր փոխարեն [[Աիդ]] ուղարկի այլ մարդու։ Ալկեստիսը համաձայնվում է ամուսնու փոխարեն իջնել և Ադմետոսը ողջ է մնում։ [[Հերակլես]]ը կարողանում է Աիդից ազատել Ալկեստիսին և վերադարձնել նրան իր ընկերոջը՝ Ադմետոսին։ [[Առասպել]]ի նյութի հիման վրա գրվել է [[Եվրիպիդես]]ի «Ալկեստիսը»։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3941</id>
      <timestamp>2011-07-28T18:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2159">[[Պատկեր:Admetus Alcestis Chiaramonti Inv1195.jpg|thumb|500px|Ադմետոս և Ալկեստիս առասպելի բեմականացումը]]
'''Ադմետոս''' ([[հունարեն]]` ''Άδμητος''),  թեսսալական հերոս, Փերեի թագավոր, [[Կալիդոնյան որս]]ի և [[Արգոնավորդներ]]ի արշավանքի մասնակից: [[Ապոլլոն]]ը, կիկլոպների սպանության մեղքը քավելիս, որպես հովիվ ծառայում էր Ադմետոսի մոտ և օգնեց նրան ձեռք բերելու հարսնացու [[Ալկեստիս]]ին, արքա [[Պելիաս]]ի աղջկան: Հայրը համաձայնվում է [[Ալկեստիս]]ին տալ, եթե Ադմետոսը հարսանիքին գար առյուծ  և վարազ լծած  կառքով:Ապոլլոնը օգնեց Ադմետոսին այդ պայմանը կատարել: Հարսանիքի ժամանակ Ադմետոսը մոռացել է [[Արտեմիս]]ին զոհ մատուցել, զայրացած աստվածուհին օձ է ուղարկում ամուսնական սենյակ, բայց Ապոլլոնը նորից փրկում է Ադմետոսին։ Հետագայում Ապոլլոնը Ադմետոսին հնարավորություն է տալիս, որ երբ հասնի նրա մահվան ժամը, իր փոխարեն [[Աիդ]] ուղարկի այլ մարդու։ Ալկեստիսը համաձայնվում է ամուսնու փոխարեն իջնել և Ադմետոսը ողջ է մնում։ [[Հերակլես]]ը կարողանում է Աիդից ազատել Ալկեստիսին և վերադարձնել նրան իր ընկերոջը՝ Ադմետոսին։ [[Առասպել]]ի նյութի հիման վրա գրվել է [[Եվրիպիդես]]ի «Ալկեստիսը»։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադնառազվի Սաշիկը (Սարգիս Հովսեփյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6211</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13729</id>
      <timestamp>2013-02-22T20:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Sargis Hovsepyan.jpg|250px|thumb|Սարգիս Հովսեփյան, լուսանկարը՝ [[Կարեն Անտաշյան]]ի]] '''«Ադնառազվի Սաշիկը»''', [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="32199">[[Պատկեր:Sargis Hovsepyan.jpg|250px|thumb|Սարգիս Հովսեփյան, լուսանկարը՝ [[Կարեն Անտաշյան]]ի]]
'''«Ադնառազվի Սաշիկը»''', [[Սարգիս Հովսեփյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Ադնառազվի Սաշիկը ==

Ադնառազվի Սաշիկին հիմա բոլորը գիտեն, և նույնիսկ մարդիկ կան, որ հավակնում են նրա ամենատեղյակ կենսագիրները լինել, բայց ոչ ոք չի հիշում Սաշիկին մինչև նրա հիշողության վերականգնվելը. զարմանալի զուգադիպությամբ ինչպես որ ինքը մի օրից ավելի ոչինչ չէր հիշում, այնպես էլ նրա հետաքրքիր կյանքի մեծ մասը ոչ ոք մարդավարի չի հիշում: Շատերը նույնիսկ չգիտեն, որ Սաշիկն իրոք ուղեղից հիվանդ մեկն էր և Ադնառազվի մականունը նրան կպել է ոչ թե աշխարհի ամենահուսահատ խելագարը լինելու համար, ով թքած ունի իր կյանքի վրա և ամեն օր կարծես ապրում է իր վերջին օրը, այլ հենց հիշողության իսպառ բացակայության համար: Ուստի մտածեցի պատմել Սաշիկի մասին, որ, մարդ ես, գոնե մի հիշողություն մնա նրա նախկին կյանքից: Համ էլ ինչո՞վ  է պակաս մյուս խելառներից… 

Մի խոսքով, Սաշիկը հազվագյուտ օրինակ էր: Նա ամեն օր արթնանում էր սպիտակ թղթի պես մաքուր ուղեղով: Կարծես ամեն գիշեր նրա ուղեղն ինչ-որ մեկը ֆորմատ էր անում, և առավոտյան Սաշիկը ոչ թե արթնանում էր քնից, այլ նորից էր ծնվում: Բայց միայն հիշողության բացակայությունը հերիք չէր լինի, որպեսզի Սաշիկը էականորեն տարբերվեր մյուս խելառներից: Նա նաև սևեռվելու բացառիկ տաղանդ ուներ և մինչև չքներ, նրա եռացող ուղեղը ոչ մի կերպ չէր ազատվում հետապնդող մտքերից: Սաշիկը ամեն օր տանից դուրս էր գալիս առավոտյան ուղիղ ժամը ութին և ամենառաջին արտահայտությունը, միտքը, բացականչությունը, նույնիսկ աղմուկը, որը նրա ուշադրությունը կգրավեր, փորձում էր վերարտադրել ողջ օրվա ընթացքում: Նա առանց հոգնելու կրկնում էր միևնույն բառերը, հեռվից հեռու բղավում էր, հետևից թաքուն մոտենալով, միամիտ անցորդի ականջի տակ անսպասելի գոռում էր արդեն հազար անգամ ծամծմված արտահայտությունները, հաչում կամ մլավում էր` լեղապատառ անելով վերջինիս… Նա հրշեջ մեքենայի ազդանշանի տագնապահարույց ձայն էր արձակում, օձի պես ֆշշացնում էր, լաց էր լինում ու ձիու պես խրխնջում էր… Ու այդպես այնքան, մինչև քներ: Սաշիկը հիվանդ տատի հետ էր ապրում և հազվադեպ բացառությունները չհաշված` առավոտյան դեռ հասցրած չէր լինում որևէ մեկի հետ շփվել, կամ ինչ որ բառակապակցություն լսել, ուստի մնում էր ընդամենը նրան դիմավորել իր հոտած խրճիթի շեմին ու համապատասխան բառերը մի քանի անգամ բարձրաձայն կրկնել ականջի տակ: Այդքանն անելուց հետո կարող էիր միանգամայն հանգիստ լինել. Ադնառազվի Սաշիկն ամբողջ օրը կթափառի քաղաքով մեկ, անընդհատ կրկնելով հենց ձեր մտքի գոհարները: Որևէ լուր տարածելու, կամ որ ավելի հաճախ էր պատահում, որևէ մեկի հետ չար կատակ անելու համար թվում է, թե ավելի հարմար եղանակ չէր էլ կարող լինել. ընդամենը առավոտյան մի փոքր վաղ արթնանալ ու Սաշիկին բռնել տանից դուրս գալիս: Թաղի լավ տղերքը, եթե ոչ ամեն օր, ապա գոնե օրը մեջ հարմարեցնում էին հանդիպել նրան, ու քանի որ այդ տարիներին դեռ սովետ էր, երևակայության թռիչքներն ու կրեատիվը այնքան էլ չէին խրախուսվում, տղերքն էլ, պետությունից ինչ-որ բան փախցնելու մոլուցքին տրված,  կարծես սպառում էին իրենց ստեղծագործական ողջ ներուժը, Սաշիկը օրը մեջ քաղաքում թափառում էր, անընդհատ կրկնելով.
  
- Ավագյանը գյոթ ա… Լսե՞լ եք, ասում են Ավագյանը գյոթ ա… Ախպեր, բա իմացա՞ր, պարզվեց Ավագյանը գյոթ ա… Մենակ իմանաք` ինչ ա եղել, ժողովուրդ…

- Ի՞նչ ա եղել…- զարմացած ու անսահմանորեն հետաքրքրված` հարցնում էին միամիտ, ու սովետական միօրինակությունից ձանձրացած անցորդները…

- Ո՞նց չգիտեք… Ավագյանը գյոթ ա…

- Ախպեր, ի՞նչ Ավագյան… Ավագյանն ո՞վ ա… Ո՞նց, հաստա՞տ… Չես ամաչու՞մ, տխմար, էդ ի՞նչ բառեր ես ասում…- լինում էր չճանաչողների ռեակցիան, իսկ ճանաչողներն ասում էին.

- Էէէ՜, Սաշիկ, էլի սկսեցի՞ր… Էսօ՞ր ում ես հանդիպել առավոտ գիշերով… 

Սակայն Սաշիկը երբեք չէր ասում, թե ում է հանդիպել առավոտ գիշերով: Ոչ թե նրա համար, որ խիստ գաղտնապահ էր, այլ ուղղակի չէր հիշում: Նրա ուղեղի հզորությունը հազիվ հերիքում էր իր լսած մի քանի բառը տարբեր եղանակներով արտահայտելուն: Հնարավոր չէր նրանից ավելին իմանալ. փորձած բան էր: Երբ նոր էր բացահայտվել Սաշիկի այս չտեսնված տաղանդը, և Ավագյանը դեռ չգիտեր, որ Սաշիկի հետ չարժե գլուխ դնել, շատ անգամներ էր փորձել սովետական մլիցուն հատուկ մեթոդներով նրանից կորզել խայտառակ արտահայտություններ սովորեցնողների անունները, սակայն բոլոր փորձերն անցել էին ապարդյուն: Իսկ թե որտեղից էր Ավագյանը տիրապետում սովետական մլիցուն հատուկ մեթոդներին. գաղտնիք չկա. Ավագյանը սովետական թաղային էր` դրանից բխող բոլոր մասնագիտական ու անմարդկային առանձնահատկություններով: Ավագյանը ուղղակի թաղային չէր, Ավագյանը Բոզի տղա էր… Քանի անգամ մենակ իմ մատներն էր թողել դռան տակ… Իսկ թե ինչեր էին պատմում… Ուղղակի մազերս բիզ-բիզ են կանգնում, որ հիշում եմ… Էլ շշի վրա նստեցնել, էլ… Մի խոսքով, չշեղվենք… Համ էլ էս պատմությունը Ավագյանի մասին չէր, էս պատմությունը Ադնառազվի Սաշիկի մասին էր…

Եթե սովետի ժամանակ Սաշիկը մենակ թաղի լավ տղերքին էր հետաքրքիր, ու էն էլ օրը մեջ, ապա անկախության հետ Սաշիկի համար անսպասելիորեն նոր հորիզոններ բացվեցին: Սաշիկի հիվանդ տատը 91-92 թվերի ձմեռը չհանեց, ու եթե նրա կենդանության օրոք Սաշիկը մեկումեջ էլ տնից դուրս էր գալիս` ինչ-որ փախած դեղի անուն, ասենք` Բութիլամինոգիդրոքսիպրոպոքսիֆենոքսիմեթիլ մեթիլոքսադիազոլ, անդադար կրկնելով, ակակամայից մանդրաժ թողնելով դռան մոտ առավոտյան յոթից հերթապահող Ավագյանի ֆաներից որևէ մեկին, ապա տատից հետո նրա ուղեղն ամբողջությամբ ի սպաս դրվեց հասարակության կարիքներին: Ու եթե հաշվի առնենք թե հենց այդ տարիներից ինչպիսի հասարակական շարժում սկսվեց քաղաքում, ինչ գործիչներ առաջ եկան ժողովրդի տառապած արգանդից, ապա դժվար չէ  պատկերացնել, թե Սաշիկի ուղեղն ինչպիսի ծանրաբեռնվածությամբ էր աշխատում: Այլևս հին, սովետական տափակ ինչ-որ մի ստից գյոթ ու բոզի մասին ինֆորմացիան չէր, որ պիտի Սաշիկի հանճարեղ ուղեղը նախ կլաներ, ապա տարածեր քաղաքով մեկ: Հիմա արդեն նրա ուղեղը հսկայական առաքելություն ուներ, իսկ ինֆորմացիայի ծավալն աննախադեպ էր: Հիմա ամեն առավոտ նրա փլատակ-տնակի առջև ոչ թե մի ինչ-որ քառթու տիպ էր պպզած ծխում ու թզբեհի հատիկներն անշտապ կտկտացնում, այլ հարյուրհազարավոր դոլարներ արժեցող մեքենաներ էին կայանում, ու դրանցից իջած հանրահայտ գործիչները, խիստ մտազբաղ ու գործնական տեսքով, միաժամանակ մի քանի հեռախոսով խոսելով ու ընթացքում էլ իրենց օգնականներին մանր-մունր հրահանգներ տալով, անհամբեր ասֆալտ էին մաշում` սպասելով Ադնառազվի Սաշիկին… Միևնույն ժամանակ խիստ ուշադիր հետևելով դռանը, որպեսզի այնպես չստացվի, որ վերջինս հանկարծ դուրս գա ու մրցակիցներից որևէ մեկը, ավելի արագ կողմնորոշվելով, այդ օրվա համար նախատեսված ինֆորմացիան իրենից շուտ տեղ հասցնի: Խեղճ գործիչների վիճակը ծանր էր: Նրանցից մեկը նույնիսկ պատրաստ էր Սաշիկին ամսական հինգ կիլո բրինձ, երեք շիշ ձեթ, ինքնարժեքով գազ ու մետրոյից անվճար օգտվելու արտոնություն տալ, միայն թե հաստատ իմանար, որ Սաշիկը երաշխավորված կերպով կաշխատի իր համար: Բայց  դա հնարավոր չէր, քանի որ Սաշիկի հետ չէր կարելի պայմանավորվել: Եթե նա հաջորդ օրը ոչինչ չէր հիշելու, ի՞նչ իմաստ ուներ իզուր ծախս անելը: Սաշիկի այս հոգեկան վիճակը գործիչները բնորոշում էին որպես ակամա երախտամոռություն: Սակայն փաստելով հանդերձ Սաշիկի ուտող-ուրացող բնույթը, նրանք, այնուամենայնիվ, ոչ մի կերպ չէին համակերպվում այդ իրողության հետ: Ամեն մեկն իր հերթին թաքուն հույս ուներ, որ Սաշիկի հիշողությունը մի օր կվերականգնվի ու վերջինս, հենց իրեն ընտրելով որպես միակ գործընկեր, կընդունի իր հասանելիք ձեթն ու բրինձը և հավատարմորեն կծառայի մինչև մահ: Գործիչներից մեկը նույնիսկ արտասահմանցի բժիշկ բերեց Սաշիկին ուսումնասիրելու համար: Բժիշկն ասաց, որ չնայած փոքր, բայց բուժվելու հավանականություն կա: Պատահական ինչ-որ մի բան, ասենք ցնցող տեսարան, ֆիզիկական ցավ, կամ նույնիսկ մեքենայի ազդանշան, որը հանկարծ կվախեցնի Սաշիկին, կարող է հոգեբանական այնպիսի շոկ առաջացնել նրա մոտ, որ վերջինս բուժվի: Չնայած բուժվելուց հետո Սաշիկի հավանական վարքի մասին հստակ բան բժիշկը դժվարացավ ասել, ավելացնելով, որ բուժումը վերաբերում է միայն հիշողությանը: Եթե հնարավոր լիներ Սաշիկի հետ հանգիստ աշխատել, տարբեր փորձեր անել, գուցե և համեմատաբար արագ արդյունքի հասնեին, ասաց բժիշկը: Բայց քանի որ Սաշիկը ոչ մեկինը չէր, ու միաժամանակ բոլորինն էր, կամ ավելի ճիշտ ամեն օր մեկինն էր, մնում էր հույսը դնել աստծո վրա ու սպասել: Այդպես էլ անում էին գործիչները, սպասում էին, շարունակելով ամեն օր հերթապահել Սաշիկի դռան դիմաց: Սաշիկը հիմա ստիպված էր լինում այնպիսի բարդ մտքեր հիշել ու կրկնել, որ դարձել էր մի անհետաքրքիր ու սովորական գիժ: Ճանաչողները նույնիսկ կարոտով էին հիշում սովետի ժամանակները, երբ ամեն ինչ այնքան պարզ էր ու հասկանալի. Ավագյանը գյոթ ա ու վերջ, այլևս կարիք չկար անիմաստ գլխիդ զոռ տալու: Իսկ հիմա բոլորը հասկանում էին, որ էլի ինչ-որ մեկը գյոթ ա, բայց դե հերիք չի ամեն օր գյոթերը փոխվում են, համ էլ հիմա նրանք այնքան շատ են ու հաճախ լավ քողարկված, որ հնարավոր չի գլխի ընկնել, թե Սաշիկն ում նկատի ունի: Արդյունքում մի վիճակ էր, երբ Սաշիկն էլ արդեն չէր դզում… Ու չի իմացվի, թե որքան կշարունակվեր այդ վիճակը, եթե մի օր չպատահեր այն, ինչ պատահեց. համարյա արտասահմանցի բժիշկի ասածի պես: Սաշիկն` ամբողջ օրն ինչ-որ մտքեր կրկնելուց հոգնած, երեկոյան գալիս է տուն, լույսն անջատում, պառկում է քնելու, բայց գիշերը տունը փլվում է նրա գլխին: Դե հին տուն էր, պատերը` խոնավությունից բորբոսնած, առաստաղն` ինքն իր ծանրությունից փոր տված, հիմքը` ջրերից քայքայված, կողքն էլ էլիտար շենքի համար փոս էին փորել, ու այնքան էին հողը դղրդացրել, որ լրիվ էր թուլացել: Մի խոսքով, Սաշիկը մնում է փլատակների տակ: Պետք էր տեսնել, թե ինչ էր կատարվում Սաշիկի քանդված տան մոտ: Գիշերվա կեսին իրար հաջորդող կարմիր-կապույտ անդուր լույսերի ներքո հավաքված բազմությունը, իսկ հավաքվածների մեջ հատկապես գործիչները մի հուսահատ վայնասուն էին բարձրացրել, մի լացուկոծ էին դրել` կարծես աշխարհի վերջն էր: Իրենց պատեպատ էին խփում, միաժամանակ մի քանի հեռախոսից ինչ-որ զանգեր էին անում հավանաբար կարևոր մարդկանց ու ողբաձայն հայտարարում, որ ՎԵԵԵԵՐՋ… Էլ Սաշիկը չկա… Էս պահից սկսած իրենց քաղաքական գործունեությունը վտանգված է… Վտանգված է նույնիսկ իրենց գոյությունը, քանի որ առանց Սաշիկ` գործիչը նույնն է, թե ձուկն` առանց ջրի, ծիտն` առանց օդի, կովն` առանց խոտի, խոզն` առանց ցեխի, որձն` առանց էգի… Մի խոսքով ինչ տխմար համեմատություն ասես, որ պաթետիկ ոճով չէին անում գործիչները` գտնվելով խորը վշտի մեջ: Նրանցից մեկը նույնիսկ այնքան ծանր տարավ Սաշիկի կորուստը, որ հանկարծ կորցրեց ինքնատիրապետումն ու մի հոգեցունց ճիչ արձակելով` փորձեց նետվել փլատակների մեջ. լավ է, որ վերջին պահին վարորդն ու թիկնապահը բռնեցին: Բայց նա ոչ մի կերպ չէր ցանկանում համակերպվել  դաժան իրականության հետ ու շարունակում էր ողբագին գոռալ` Սաշիիիիիիիիիիի՜կ, վա՜խ Սաշիկ… Էս ինչ արեցիր, հը՞… Ինչի՞ արեցիր, հը՞… Սաշիիիիիիիիիիիիիիիիիիի~կ… Ազդեցիկ տեսարանին չդիմանալով` իրար հետևից սկսեցին ուշաթափ լինել գործիչները: Մեկն ուշաթափ եղավ հենց իր գեղեցկուհի քարտուղարուհու փարթամ կրծքին, մյուսն` իր Ռենջի կոպոտին, մեկ ուրիշն էլ` ուղիղ գետնին` ջրափոսի մեջ, քանի որ իր բոլոր թիկնապահներին ու վարորդին անհեռատեսորեն ուղարկել էր ողորմաթասի համար բան-ման բերելու, և մեկը չկար, որ խեղճն ուշաթափվեր վրան: Ուշագնացներին անուշադրի սպիրտ տվեցին շնչելու, իսկ առանց դադարի Սաշիկ գոռացողը հանգստացավ միայն այն ժամանակ, երբ վիշտը մոռացության մատնելու համար թիկնապահն արագորեն մի քաշ պլան լցրեց ու նախօրոք վառելով, փոխանցեց շեֆին: Հայտնի չէ, թե ինչի կվերածվեր մինչև լուսադեմ տևած այս սրտաճմլիկ ողբերգությունը, եթե հրաշք տեղի չունենար: Սաշիկը պինդ տղա դուրս եկավ և առավոտյան ողջ-առողջ, առանց մի քերծվածքի` նրան դուրս բերեցին սեփական տան փլատակների տակից ու ապահովության համար տեղափոխեցին ուղիղ հիվանդանոց: Գործիչները, որ ամենաշատն էին շահագրգռված Սաշիկի փրկությամբ, չէին էլ հասցրել մի կարգին ուրախանալ, երբ վրա հասավ նոր բոթը. Պարզվեց` Սաշիկն ընդհանրապես չի խոսում: Նա, հիվանդանոցում` իր անկողնու մեջ պառկած, անընդհատ մտածում էր և ամբողջ օրը միայն այն էր անում, որ աչքերով լուռ հետևում էր շուրջ բոլորը հավաքվածներին ու դուրսուներս անողներին: Որևէ հարցի չէր պատասխանում, որևէ բան չէր ուզում, ոչինչ չէր անում: Մարդիկ, հատկապես գործիչները չգիտեին` ինչ մտածել: Սաշիկը փչացել էր: Գործիչների հանձնարարությամբ բժիշկները փորձեցին առավոտյան նրան որևէ միտք ներշնչել, բայց ապարդյուն: Եթե հիշողություն չունենալն առավելություն էր, իսկ որևէ միտք կրկնելն էլ Սաշիկին անփոխարինելի էր դարձնում, ապա հիմա չգիտեին` նրանից ինչ սպասել: Կամ ընդհանրապես ինչ որ բան սպասել, թե ոչ: Անհանգստացած գործիչները շարունակում էին ամեն առավոտ այցելել նրան` հույս ունենալով, որ գոնե այս անգամ կվերգտնեն հին Սաշիկին, սակայն նրանց միայն հիասթափություն էր սպասում: Նրանք կես ժամի չափ մտախոհ կանգնում էին մահճակալի մոտ, ապա գլխիկոր հեռանում` հաջորդ օրը ճիշտ ժամին գալու հաստատ մտադրությամբ: Մի քանի օր անց Սաշիկի մոտ դադարեցին գալ հարևաններն ու ծանոթները, մի շաբաթ գնալ գալուց հետո էլ դադարեցին գալ գործիչները, և Սաշիկը մնաց բոլորովին մենակ: Նույնիսկ բժիշկները մոռացան նրան և միայն հերթապահ քույրն էր օրական մեկ անգամ` հերթափոխը հանձնելուց առաջ, մտնում Սաշիկի հիվանդասենյակ, գտնելով նրան բաց աչքերով պառկած, ինչ-որ անկապ բան էր  հարցնում ու պատասխան չստանալով` հեռանում: Իսկ այդ ընթացքում գործիչները, հույսները կտրելով Սաշիկից, մտածում էին փոխարինող գտնելու մասին, քանի որ հանկարծ պարզել էին, որ իսկապես էլ առանց Սաշիկ` չեն կարողանում ոչ քաղաքականություն անել, ոչ տնտեսական կամ հասարակական որևէ գործունեությամբ զբաղվել, բարեգործությունն ինչ է, դրանով էլ չէին կարողանում զբաղվել: Մի խոսքով, բոլորը զգում էին, որ ծանր ժամանակներ են մոտենում, բայց որովհետև կյանքը մի որոշ ժամանակ իներցիայով շարունակվելու սովորություն ունի, ամեն մեկն իր հերթին փորձում էր վանել վատ կանխազգացումները, փորձում էր չնկատել Սաշիկի բացակայությունը: 

Քսանմեկերորդ օրը Սաշիկը լույսը դեռ չբացված տեղից ելավ, լվացվեց, հագնվեց, հաց ու պանիր կերավ ու նստեց իր մահճակալին: Առավոտյան ժամը յոթն անց կես, երբ հերթապահ քույրը ներս մտավ հիվանդասենյակ, Սաշիկին հայտնաբերեց հանգիստ նստած մահճակալի վրա: Քույրը զարմացած ուզեց ինչ-որ բան հարցնել, բայց Սաշիկը կոպիտ, նույնիսկ մի տեսակ սպառնալից տոնով ընդհատեց նրան.

- Էն գյոթերն էլ չեն երևում, հա՞…

Շփոթված քույրը պատասխանեց, որ ոչ ու վախեցած դուրս վազեց սենյակից: Սաշիկը բուժվել էր: Տասը րոպե հետո լուրը տարածվեց քաղաքով մեկ: Գործիչները սկզբում լուրջ չընդունեցին, երբ նրանց հայտնեցին, թե Սաշիկն առավոտյան, առանց որևէ մեկին հանդիպելու, ինքնուրույն միտք է ձևակերպել և նույնիսկ մի տեսակ սպառնալից տոնով ինչ-որ հարց է տվել քույրին: Ամեն մեկն իր հերթին մտածեց, որ հավանաբար հարևան հիվանդներից ինչ-որ մեկի հետ է շփվել, իսկ բժիշկները չեն նկատել: Եվ համարելով, որ այդ օրն արդեն կորած է, որոշեցին հաջորդ օրն առավոտ շուտ այցելել Սաշիկին: Նրանք այնքան անհոգ ու ինքնավստահ գտնվեցին, որ անմիջապես ամեն մեկը մի ուղղությամբ գնաց նախօրոք նշելու հին ու բարի` Ադնառազվի Սաշիկի վերադարձը և ոչ մեկի մտքով նույնիսկ չանցավ ինչ-որ կերպ ստուգել իրողությունը: Սակայն Սաշիկը բուժվել էր, ոչ այն իմաստով, որ դարձել էր առաջվա պես, այլ հիմա նա ամեն ինչ հիշում էր ու չգիտես ինչու` հիշողությունները նրան անսահման ցավ ու զայրույթ էին պատճառում միայն: Ավելին, Սաշիկն այլևս անիմաստ մտքեր չէր արտասանում` չնայած շարունակում էր տարօրինակ ձայներ հանել ու աղմկել, հավանաբար սովորույթի ուժով: Նա քիչ էր խոսում, բայց խոսելիս էլ չէր կրկնվում, այլ ամեն անգամ նոր բան էր ասում` նոր բովանդակությամբ, նոր բառերով ու ձևակերպումներով: Նորություններից մեկն էլ այն էր, որ նրա աչքին տարօրինակ տեսիլքներ էին երևում, որոնցից հատկապես մեկն անընդհատ կրկնվում էր և որից հետո Սաշիկն իրեն չգիտես ինչու կոտրված ու նվաստացած էր զգում. Նա տեսնում էր, թե ինչպես է տանից դուրս գալիս, և ամեն անգամ մինչ կհասցներ դուռը փակել, անկյունից հայտնվում էին ինչ-որ  թափթփուկներ ու սկսում էին դաժանորեն ծեծել ձեթի շշերով, անխնա հարվածելով գլխին, դեմքին, մարմնի մյուս հատվածներին, աչքերի մեջ հող ու ավազ էին լցնում, ականջների մեջ գոռում էին և ուժգին ծափահարում, բերանը ձեթի շիշ էին խցկում, իսկ մեկը նրանցից, ամեն անգամ համառորեն փորձում էր իջեցնել շալվարն ու ձեթի շիշը մտցնել… և դա նրան երբեմն հաջողվում էր: Ծեծն ու ծաղրը շարունակվում էին այնքան, մինչև Սաշիկը մի կերպ պոկվելով, ստիպված իրեն տուն էր գցում և դուռը ներսից պինդ կողպում: Բայց դա էլ վերջը չէր, քանի որ ներս մտնելուց անմիջապես հետո էլ  տունն ամեն անգամ փլվում էր նրա գլխին: Նման տեսիլքներից հետո Սաշիկը նույնիսկ մտքում էր լռում: 

Մի խոսքով, ի դեմս Սաշիկի` հիմա քաղաքն ուներ բոլորովին նոր, մինչ այդ երբևէ չտեսնված-չլսված խելագարի,  ով հիշում է նույնիսկ անհիշելին, սակայն այլևս անվտանգ չէ նախկինի պես, այլ, ընդհակառակը, անսահման հիշաչար է, քինախնդիր ու աննկարագրելի դաժան: Այն կես ժամը, որ դուրս գալուց առաջ նա անցկացրեց հիվանդանոցի միջանցքներում, ականատեսների վրա  անջնջելի տպավորություն թողեց: Նրա ձիգ  կառուցվածքը, նրա մռայլ ճակատն ու կրակոտ աչքերը, կշռաքարեր հիշեցնող հսկայական բռունցքները, որ հենց սկզբից բաժին հասան հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկին` Սաշիկի ձևակերպմամբ` Հիպոկրատի երդմանը հավատարիմ չմնալու համար, այլևս հնարավոր չէր մոռանալ: Այլևս հնարավոր չէր մոռանալ նրա անհավանական ուժը, երբ լուսամուտներից կախված հարյուրավոր հիվանդների ու բուժանձնակազմի աչքի առաջ հիվանդանոցի բակում հիմքից պոկեց կողմնակի մեքենաների մուտքն արգելող պետավտոտեսչության “STOP” նշանն իր ձողով և ուսին դրած` դուրս եկավ փողոց: Եվ, իհարկե, այլևս չէր կարելի չնկատել Սաշիկին, որ թեպետ հիմա շատ ավելի վտանգավոր ու ագրեսիվ գիժ էր, բայց հաստատ Ադնառազվի չէր ու, որ պակաս կարևոր չէ, ձանձրալի չէր այն աստիճան, որ մարդիկ նրան տեսնելով կարոտեին սովետը:  Այն պահից սկսած, երբ Սաշիկը  չսպասելով, որ գյոթերը գան իր մոտ, հիվանդանոցից դուրս եկավ` անձամբ նրանց գտնելու` դեպքերը նրա շուրջ սկսեցին զարգանալ կայծակնային արագությամբ: Հախուռն գործելաոճն ու անսահման վճռականությունը Սաշիկին դարձրել էին մի վայրենի, անկառավարելի մոլագար, որն այլևս չէր տիրապետում ոչ իր կամքին, ոչ էլ իրավիճակին: Գործիչներն այնքան սարսափած էին, որ ամեն ինչ կտային հավերժ մոռացվելու համար, բայց արդեն ուշ էր: Առաջին բանը, որ արել էր Սաշիկը հիվանդանոցից դուրս գալուց հետո, միայն գժերին հատուկ հաշվենկատությամբ գրավել ու ավերել էր օդանավակայանը: Այնուհետև սեփական հարաճուն խելահեղությունից հարբած, հիվանդագին հետևողականությամբ շարժվել էր քաղաք` ճանապարհին շուռ տալով ու այրելով մեքենաները, հրդեհելով շենքերն ու շինությունները, և որ ամենասարսափելին էր, պատառոտելով բոլորին` առանց գյոթ ու բոզ նայելու, առանց թացը չորից ջոկելու… Նա կարծես ֆորմատ էր անում շրջապատող աշխարհը, միայն թե` իրեն հասու եղանակներով, առանց միջոցների մեջ խտրականություն դնելու և մանավանդ` առանց խղճի խայթի: Նրա խելագարությունը հասել էր բարձրակետին, այնտեղ, ուր քաոսից երբեմն ծնվում է  ժամանակավոր ներդաշնակը… Խելառ Սաշիկն իր տարերքի մեջ էր…

[[Կատեգորիա:Սարգիս Հովսեփյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադոլֆ Աբրահամովիչ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1196</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2517</id>
      <timestamp>2011-04-27T14:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադոլֆ Աբրահամովիչ''' ([[1849]] - [[1899]]), լեհական դրամատուրգ, դերասան:  Ծնվել է Լվովում, լեհ հոր և հայ մոր ընտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1018">'''Ադոլֆ Աբրահամովիչ''' ([[1849]] - [[1899]]), լեհական դրամատուրգ, դերասան:

Ծնվել է Լվովում, լեհ հոր և հայ մոր ընտանիքում (մայրը սերել է լվովահայ Անտոնևիչ գերդաստանից): Խաղացել է Լվովի թատրոնում:

Գրել է [[կատակերգություն]]ներ` «Երկու զոքանչ», «Ծանուցում», «Ամուսինը բարեձևության համար է», «Ո՜վ երկինք, նա ցնդած է», «Փոթորիկից հետո», «Բաշիբոզուկ», «Զուրկևիչ և Ցուրկևիչ»:

Մահացել է Տարգովւց Պոլնեյում (Ստանիսլավի մոտ):

== Աղբյուրներ ==

* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 16-17: 


{{DEFAULTSORT:Աբրահամովիչ, Ադոլֆ}}
[[Կատեգորիա:1849 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1899 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2518</id>
      <timestamp>2011-04-27T14:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1020">'''Ադոլֆ Աբրահամովիչ''' ([[1849]] - [[1899]]), լեհական դրամատուրգ, դերասան:

Ծնվել է Լվովում, լեհ հոր և հայ մոր ընտանիքում (մայրը սերել է լվովահայ Անտոնևիչ գերդաստանից): Խաղացել է Լվովի թատրոնում:

Գրել է [[կատակերգություն]]ներ` «Երկու զոքանչ», «Ծանուցում», «Ամուսինը բարեձևության համար է», «Ո՜վ երկինք, նա ցնդած է», «Փոթորիկից հետո», «Բաշիբոզուկ», «Զուրկևիչ և Ցուրկևիչ»:

Մահացել է Տարգովիցե Պոլնեյում (Ստանիսլավի մոտ):

== Աղբյուրներ ==

* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 16-17: 


{{DEFAULTSORT:Աբրահամովիչ, Ադոլֆ}}
[[Կատեգորիա:1849 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1899 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10235</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1077">'''Ադոլֆ Աբրահամովիչ''' ([[1849]] - [[1899]]), լեհական դրամատուրգ, դերասան:

Ծնվել է Լվովում, լեհ հոր և հայ մոր ընտանիքում (մայրը սերել է լվովահայ Անտոնևիչ գերդաստանից): Խաղացել է Լվովի թատրոնում:

Գրել է [[կատակերգություն]]ներ` «Երկու զոքանչ», «Ծանուցում», «Ամուսինը բարեձևության համար է», «Ո՜վ երկինք, նա ցնդած է», «Փոթորիկից հետո», «Բաշիբոզուկ», «Զուրկևիչ և Ցուրկևիչ»:

Մահացել է Տարգովիցե Պոլնեյում (Ստանիսլավի մոտ):

== Աղբյուրներ ==

* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 16-17: 


{{DEFAULTSORT:Աբրահամովիչ, Ադոլֆ}}
[[Կատեգորիա:1849 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1899 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լեհ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադոնիսյան տող</title>
    <ns>0</ns>
    <id>459</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>997</id>
      <timestamp>2011-02-14T18:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադոնիսյան տող''', [[պոեզիա]]յում դակտիլական կարճացված երկչափ տող, որը տան անփոփիչ [[բանատող]] է և հանդիպ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="501">'''Ադոնիսյան տող''', [[պոեզիա]]յում դակտիլական կարճացված երկչափ տող, որը տան անփոփիչ [[բանատող]] է և հանդիպում է սապֆոյական տներում: Այդպես է անվանվել Ադոնիս աստծու պատվին:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադսորբենտ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5690</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12584</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադսորբենտ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Այն հեղուկ կամ պինդ մարմինը, որ լուծույթներից...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="829">'''Ադսորբենտ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Այն հեղուկ կամ պինդ մարմինը, որ լուծույթներից կամ գազերից կլանում է նրանց մեջ եղած նյութերը՝ դրանք կուտակելով իր մակերևույթին։

Գունավոր ներկափոշիներ ստանալու համար որպես ադսորբենտներ, դիատոմիտներ և պեռլիտներ օգտագործելը կարող է բացառել թանկարժեք տիտանի երկօքսիդի կիրառումը («Գիտություն և տեխնիկա», 1972, 8, էջ 44)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադսորբեր (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5691</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12585</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադսորբեր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Սարք, որի մեջ կատարվում է ադսորբում։  Այդպիսի լ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="519">'''Ադսորբեր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Սարք, որի մեջ կատարվում է ադսորբում։

Այդպիսի լրացուցիչ սարքավորումներ են չեզոքացուցիչները, լրացուցիչ այրող սարքերը, ադսորբները և այլն (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադրաստոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2019</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3966</id>
      <timestamp>2011-08-01T17:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադրաստոս''', ըստ հունական առասպելաբանության` հերոս. Արգոսի թագավոր, [[Տալաոս]]ի որդին։   Վտարվելով [[Ամ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2329">'''Ադրաստոս''', ըստ հունական առասպելաբանության` հերոս. Արգոսի թագավոր, [[Տալաոս]]ի որդին։ 

Վտարվելով [[Ամփիարաոս]]ի կողմից, փախել է  Սիկիոն իր պապի՝ թագավոր [[Պոլիբոս]]ի մոտ, որի մահից  հետո դարձել է Սիկիոնի թագավոր։ Հիմնել է  [[Նեմեյան խաղեր]]ը։ Պատգամախոսը գուշակել էր, որ Ադրաստոսի դուստրերը ամուսնանալու  են  վարազի և  առյուծի հետ. նա  իր  դուստրերին ամուսնացրեց [[Պոլինիկես]]ի և  [[Տիդես]]ի հետ, որոնց վահանների վրա պատկերված  էին, համապատասխանաբար, առյուծ  և վարազ։  Ադրաստոսի դուստր [[Արգեա]]յի և [[Պոլինիկես]]ի ամուսնությունը պատճառ դարձավ  Յոթի արշավանքին ընդդեմ Թեբեի, որը ձեռնարկել էր  Ադրաստոսն` ի պաշտպանության իր  փեսայի։ Արշավանքը  ավարտվել է  անհաջող, և Ադրաստոսը, միակը յոթ հերոսներից, փրկվել է շնորհիվ կախարդական ձիու, որն իրեն էր  նվիրել [[Հերակլես]]ը։ Տասը տարի անց Ադրաստոսը գլխավորում է [[Էպիգոններ]]ի հաղթական արշավանքը  Թեբեի դեմ, բայց պատերազմում կորցնում է իր որդի [[Էգիալոս]]ին ու վշտից մահանամ։ Ադրաստոսի պաշտամունքը գոյություն է  ունեցել Սիկիոնում։ Հավանաբար, Ադրաստոսը սկզբնապես եղել  էր բնության ստորգետնյա ուժերի տեղական սիկիոնյան աստվածություն, որի պաշտամունքը դուրս է մղվել [[Դիոնիսոս]]ի պաշտամունքի  կողմից։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3967</id>
      <timestamp>2011-08-01T17:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2382">'''Ադրաստոս''' ([[հին հունարեն]]` ''Ἄδραστος''), ըստ հունական առասպելաբանության` հերոս. Արգոսի թագավոր, [[Տալաոս]]ի որդին։ 

Վտարվելով [[Ամփիարաոս]]ի կողմից, փախել է  Սիկիոն իր պապի՝ թագավոր [[Պոլիբոս]]ի մոտ, որի մահից  հետո դարձել է Սիկիոնի թագավոր։ Հիմնել է  [[Նեմեյան խաղեր]]ը։ Պատգամախոսը գուշակել էր, որ Ադրաստոսի դուստրերը ամուսնանալու  են  վարազի և  առյուծի հետ. նա  իր  դուստրերին ամուսնացրեց [[Պոլինիկես]]ի և  [[Տիդես]]ի հետ, որոնց վահանների վրա պատկերված  էին, համապատասխանաբար, առյուծ  և վարազ։  Ադրաստոսի դուստր [[Արգեա]]յի և [[Պոլինիկես]]ի ամուսնությունը պատճառ դարձավ  Յոթի արշավանքին ընդդեմ Թեբեի, որը ձեռնարկել էր  Ադրաստոսն` ի պաշտպանության իր  փեսայի։ Արշավանքը  ավարտվել է  անհաջող, և Ադրաստոսը, միակը յոթ հերոսներից, փրկվել է շնորհիվ կախարդական ձիու, որն իրեն էր  նվիրել [[Հերակլես]]ը։ Տասը տարի անց Ադրաստոսը գլխավորում է [[Էպիգոններ]]ի հաղթական արշավանքը  Թեբեի դեմ, բայց պատերազմում կորցնում է իր որդի [[Էգիալոս]]ին ու վշտից մահանամ։ Ադրաստոսի պաշտամունքը գոյություն է  ունեցել Սիկիոնում։ Հավանաբար, Ադրաստոսը սկզբնապես եղել  էր բնության ստորգետնյա ուժերի տեղական սիկիոնյան աստվածություն, որի պաշտամունքը դուրս է մղվել [[Դիոնիսոս]]ի պաշտամունքի  կողմից։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադրբեջանական (Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ, 1969)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3281</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6837</id>
      <timestamp>2011-11-20T10:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Arevrlqi aratsner.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է 1969-ին հրատարակված [[Արևելքի ժողովուրդների առածներ և...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="18243">[[Պատկեր:Arevrlqi aratsner.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է 1969-ին հրատարակված [[Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ (գիրք, 1969)|«Արևելքի ժողովուրդների առածներ և ասացվածքներ»]] ժողովածուի '''ադրբեջանական''' բաժինը:

== Ադրբեջանական ==

#Ագահի աչքը միայն հողը կկշտացնի։
#Ադամանդը ցեխի մեջ էլ կփայլի։
#Աղը կերար, աղամանը, մի ջարդի։
#Աղվեսի ուշքն ու միտքը հավն է։                                                                             . .
#Աղքատը նոր  շոր  է  հագնում, հարցնում են` ո՞րտեղից է. հարուստն է  հագնում, ասում   են՝ շնորհավոր լինի: 
#Ամեն խոսք իր տեղն ունի։ 
#Ամեն կին իր տան և տիրուհին է, և աղախինը։ 
#Ամեն հաչող շուն չէ, ամեն խոսող մարդ չէ։ 
#Ամեն հաչողի քար նետես, քար չի մնա։ 
#Ամեն հոսող ջուր չի խմվի։ 
#Ամեն ձվից ճուտ չի դուրս գա։ 
#Ամեն մարդու բախտն իր ձեռքին է։ 
#Ամեն մարդ իր ցավից է խոսում։ 
#Ամեն մարդու համար իր օջախն է սիրելի։ 
#Ամեն մարդու պատիվն իր ձեռքին է։ 
#Ամեն նետած քարի ետևից չես հասնի։ 
#Ամեն նվագի տակ չես պարի։
#Ամեն շատախոսի պատասխանես, կոկորդդ կցավի: 
#Ամեն սպիտակ բան ձյուն չէ։ 
#Ամեն վայրէջք իր վերելքն ունի։
#Ամուսնանալը հեշտ է, ամուսնու համար բլուզ կարելն է դժվար։ 
#Ամուսնու ուժը բռունցքի մեջ է, կնոջը՝ արցունքների։
#Ա՜յ քեզ շուն, ո՛չ նախիր է գնում, ո՛չ տանն է հաչում։ 
#Այդ մզկիթի համար այդքան աղոթքն էլ բավական է։ 
#Այծին գինի խմեցրին, գայլի վրա հարձակվեց։ 
#Այնքան է հաչել, որ շուն է դարձել։  
#Այդ գդալը նրա բերանի համար չէ։ 
#Այսքան ժամանակ շուն ես, նո՞ր սկսեցիր հաչել։ 
#Այսօրվա մի օրն ավելի լավ է, քան վաղվա երկուսը։ 
#Անամոթը խիղճ չունի, անխիղճը՝ ամոթ։ 
#Անեծք օձին՝ սև թե սպիտակ։ 
#Անզգույշ կտրիճը թշնամու համար որս է։ 
#Անմորուքը մորուքի գնաց, ետ եկավ բեղը կտրած։ 
#Անպտուղ ծառին քար չեն գցի։
#Անտառում էշ է գտել, որձն ու էգն է հարցնում։ 
#Անցածը անցավ, գոնե գալիքը լավ լինի։ 
#Անցածը ետ չի դառնա։ 
#Աշխատող բահը չի ժանգոտի։     
#Աշխատողի տունն աղքատություն չի մտնի։ 
#Աշխարհ ման եկա, դրախտն իմ հայրենիքում գտա։ 
#Աշխարհի լայնությունից ինձ ի՞նչ օգուտ, երբ կոշիկներս նեղ են։ 
#Աշխարհի հարստությունն աշխարհին էլ կմնա։ 
#Աշխարհում տասը բարիք կա, տասն էլ ճշմարտությունն է։ 
#Աշուղը որ դառնա խոհարար, կաթնովը սոխով կեփի։ 
#Աչքը տեսավ, սիրտը ուզեց։ 
#Ապրիր-մեռիր ժողովրդիդ հետ։ 
#Առածն անվիճելի է։
#Առանց աչքի կապրես, առանց հայրենիքի չես ապրի։ 
#Առանց գլխի մարմինը մեռած է։ 
#Առյուծն առյուծ է՝ ի՞նչ էգ, ի՞նչ որձ։
#Աստված  երկնքից  ոչինչ չի  գցի, ինքդ պիտի  աշխատես։ 
#Աստծու մոտ էլ պիտի կուշտ գնաս։ 
#Աստված չի տվել, մարգարե՞ն ինչ անի։
#Ատամը թանկ բան է, բայց երբ ցավում է, հանում, դեն են նետում։
#Արթնացիր, դդում, նապաստակը բանջարանոցում է։ 
#Արջը գազան է՝ որ ուզի, ձու էլ կածի։
#Արջի բնում ընկույզ չես գտնի։
#Աքաղաղն առավոտյան կանչում է, ով խելք ունի՝ կհասկանա:
#Բամբասողի լեզվի տակ ընկնողը անկրակ կայրվի։
#Բարեկամի հետ սեղան նստիր, առևտուր մի անի։
#Բարի գործը չի կորչի։
#Բարևելուց գլուխդ չի ցավի։
#Բեկին մի հավատա, ջուր մի մտնի։
#Բոլորի վրա շուն է հաչում, մեզ վրա՝ շնագայլ։
#Գաղտնիքդ ընկերոջդ մի վստահիր, հիշիր, որ նա էլ ընկեր ունի:
#Գայլին հյուր ես գնում, շանդ հետդ տար։
#Գայլի բույնը առանց ոսկորի չի լինի։
#Գայլին խղճացողը ոչխարին է պատժում։
#Գայլից հովիվ դուրս չի գա։
#Գայլն ամպոտ օր է փնտրում։
#Գարի ցանողը ցորեն չի հնձի։
#Գդալ-գդալ հավաքեց, շերեփ-շերեփ դուրս տվեց։
#Գետն ամեն անգամ կարմիր խնձոր չի բերի։
#Գինի խմեց, գաղտնիքը բացեց։
#Գիտնական դառնալը հեշտ է, մարդ դառնալն է դժվար։
#Գիտուն դատավորին վկաներ հարկավոր չեն։
#Գլխին փափախ ունենալը պատվի գործ է։ 
#Գնաց վարդը, գնաց բլբուլը, կուզես լաց, կուզես ծիծաղիր։
#Գործդ հետաձգեցիր, հիսուն տարում էլ չես  ավարտի։
#Գրիչը սրից սուր է։
#Գութանի մաճ բռնողը քաղցած չի մնա։
#Դատարկ ձեռքով ես գնում, ասում են՝ աղան քնած է։ Լիքը պարկով ես գնում, ասում են՝ բարի գալուստ։ 
#Դրսից՝ պալատ, ներսից՝ հավաբուն։ 
#Եթե ամեն աշխատող իր վաստակն ուտի, խան ու բեկ քաղցից կմեռնեն։ 
#Եթե աստված ուղտին թևեր տար, բոլոր տանիքները կփլվեին:
#Եթե իմանայի, թե ո՞ւր պիտի ընկնեմ, բամբակ կփռեի։ 
#Եթե ճաշը համով չի, աղը չի օգնի։ 
#Եթե մարդիկ լռեն, քարերը կխոսեն։ 
#Եթե մորուքը հարգվեր, այծին շեյխ կանվանեին։
#Եթե տղամարդ ես, քարից էլ հաց կքամես։ 
#Եղիր գիտունին ծսաա, մի լինիր անգետին աղա։ 
#Եղիր քաղցած, բայց ազնիվ։ 
#Ես աղա, դա աղա, բա մեր կովն ո՞վ կթի։ 
#Երբ գայլը սոված է, ոչխարը միշտ մեղավոր է։
#Երբ դու դպրոց էիր գնում, ես այնտեղից վերադառնում էի։ 
#Երբ էշը զռում է, սոխակը լռում է։    
#Երբ ձին գողացան, նոր միայն սկսեց դուռը փակել։ 
#Երբ  մարդիկ գժվում են, գնում են  մոլլայի մոտ, իսկ երբ մոլլան է գժվում, ո՞ւր գնա։                  
#Երբ մեկն ուտում է, մյուսը նայում, սպասիր կռվի։ 
#Երբ ջուրը չի գալիս քո ետևից, դու գնա ջրի ետևից։ 
#Երեխայի սիրուն՝ մայրը կրակի մեջ էլ է նետվում։ 
#Երկնքից ի՞նչ ընկավ, որ հողը չընդունեց։ 
#Երկու մտածիր, մեկ խոսիր։ 
#Էժան մսից ճաշ չես պատրաստի։
#է՜հ, կյանքը դաժան է. բոլորին տվել է սեխ ու ձմերուկ, իսկ ինձ՝ դառը վարունգ։
#Էշն ի՞նչ գիտե, խուրման ի՞նչ է։     
#Ընկերները հազար են, սրտակիցը՝ մեկ։ 
#Ընկերոջ նետած քարը գլուխ չի կոտրի։ 
#Ընտանիքը մարդու երջանկության բանալին է։ 
#Թող ճիշտը գնա, միայն սուտը չգա։ 
#Թող սարսափի նա, ով ընկերոջ թիկունքին չի կանգնել։ 
#Թռչնին՝ թևերով, մարդուն գիտությամբ են ճանաչում։ 
#Թռչունը թակարդն է ընկնում կտցով, մարդը՝ լեզվով։ 
#Թութակը խոսել կսովորի, բայց մարդ չի դառնա։ 
#Ժողովրդի առաջ շահն էլ անգոր է։ 
#Ժողովրդի գցած քարը չես բարձրացնի։
#Ժողովրդի երգը հեռվից էլ է լսվում։                                                                 ,
#Ժողովրդի խոսքը ժայռեր շուռ կտա։ ժողովրդի հետ սև օրն էլ տոն է։ 
#Իմ երջանկությունը ձին է, քոնը՝ աղոթքը։ 
#Իմ տաք փլավի մեջ քո սառը ջուրը մի լցնի։ 
#Ինչ որ գնում է՝ այգուց է գնում, այգեպանից ի՞նչ է գնում:
#Ինչ որ սրտից է ասվում, սրտին էլ դիպչում է։ 
#Ինչ որ ուժով չես անի, խելքով կանես։ 
#Ինչքան լեզու գիտես, այնքան մարդ ես։ 
#Ինքն էլ չգիտե, թե ո՞ր մարգարեիենհավատա։ 
#Իր մորը հարգողը ուրիշի մորը չի վիրավորի։ 
#Լավ ընկերը բարձրացնում է, վատը՝ կործանում։ 
#Լավ հարևանը վատ եղբորից լավ է։
#Լեզուն ավելի խորն է խոցում, քան սուրը։ 
#Լեզուն մեկ է, ականջները երկու, մեկ ասիր, երկ՜ու լսիր:
#Լսելը լսիր, բայց ամեն լսածի մի հավատա։ 
#Խանի աղբյուրից ջուր մի խմի։ 
#Խղճալ տանջողին, նշանակում է դավաճանել տանջվողին: 
#Խոզի գյխին ղուրան կարդայով, կորեկի արտից չես հանի: 
#Խոսում եմ՝ լեզուս է ցավում, լռում եմ՝ սիրտս։   
#Խոսք ասողը մեռնում է, խոսքը մնում։ 
#Խրատը դառն է, պտուղները՝ քաղցր։ 
#Խփեց սագին, կպավ բադին։
#Ծառը պտղով է գովելի, մարդն՝ աշխատանքով։ 
#Ծուլությունը հիվանդություն է։ 
#Ծուռ հայելու մեջ ամեն ինչ ծուռ կերեա։ 
#Ծուռ քանոնով ուղիղ գիծ չես քաշի։ 
#Կաղնուց նուշ մի սպասիր, մոլլայից՝ մարդկություն։ 
#Կամ ուժ ունեցիր կամ ոսկի, թե չէ քաղաքից հեռացիր։ 
#Կանգնել է ժողովուրդը, դու էլ կանգնիր։ 
#Կատաղած շունը տիրոջն էլ կկծի։ 
#Կատվի դունչը մսին չհասավ, ասաց՝ հոտած է։ 
#Կեղծ հաշիվը Բաղդադից էլ ետ կդառնա։ 
#Կինն ու ձին կտրիճի երջանկությունն են։ 
#Կինն առանց երեխայի, միևնույն է թե ծառն առանց պտղի: 
#Կույր աղջիկն էլ է ամուսին փնտրում։
#Կուշտերի մեջ ազնիվներ չկան, ազնիվների մեջ՝ կուշտեր:
#Կուտը մեր տանն է ուտում, ձուն ուրիշի դռանն է ածում։ 
#Հագուստ ճարելը հեշտ է, ընկեր ճարելն է դժվար։ 
#Հազար բարեկամը քիչ է, մի թշնամին՝ շատ: 
#Համր լինելը ստախոս լինելուց լավ է։
#Հայրենիքի արժեքը ղարիբը կիմանա։
#Հավն աղբակույտից բարձր չի թռչի։
#Հարբած այծն ամեն սար կբարձրանա։
#Հարսանիքից հետո՝ հինա:
#Հարուստին լեռներն էլ են ճանապարհ տալիս։
#Հարուստից բարիք մի սպասիր։
#Հարևանի աղջիկը գեղեցկուհի է երևում։
#Հարևանիդ մոմով տունդ չես լուսավորի։
#Հարևանիդ վրա հույս դնես, գիշերը քաղցած կքնես։
#Հին սերը չի մոռացվում։
#Հիշում ես, թե ումից պետք է ստանաս, հիշիր նաև թե ո՞ւմ պետք է տաս։
#Հյուրին չեն ասում՝ գնա՛, գորգն են տակից քաշում։
#Ձախորդին կարիճը ուղտի վրա էլ կկծի։
#Ձեռքերն ավելի շատ գիտեն, քան բերանը։
#Ձի չառած գոմ է շինում։
#Ձի չեղած տեղը էշն էլ է ձի։
#Ձիավորը ոտավորի վիճակը չի հասկանա։
#Ձիուց ցած չեն իջնի, էշ նստեն։
#Ձրի քացախը մեղրից քաղցր է։
#Ճակատագիրը լաց էլ է բերում, ծիծաղ էլ։
#Ճիշտ խոսողի գլխարկը ծակ կլինի։
#Ճնճղուկներից վախեցողը ցորեն չի ցանի։
#Ճշմարիտ խոսքը դառն է լինում։
#Ճշմարտությունն ասացիր, շուտ ձի նստիր։
#Մարդը մարդու համար հայելի է։
#Մարդը քարից ամուր է, ծաղկից՝ նուրբ։
#Մարդն է մարդուն մարդ դարձնում։
#Մարդու հետ՝ լեզվով, անասունի հետ՝ փայտով։
#Մարդուն խելքով են գնահատում, ոչ թե՝ տարիքով ու փողով։
#Մեզանից առաջ ծառեր են տնկել, պտուղները մենք ենք ուտում, մենք էլ տնկենք, որ ուրիշներն ուտեն։
#Մերկ մարդը թրջվելուց չի վախենա։
#Մզկիթի դուռը բաց է, բայց շունն էլ պետք Է ամոթ ունենա ու ներս չմտնի։
#Մժեղ է, բայց ինքն իրեն բազե է անվանում։
#Մի՛ ամաչիր դեմքիդ սևությունից, ամաչիր հոգուդ սևությունից:
#Մի առվով որ ջուր է գնացել, էլի կգնա։
#Մի ընկույզի համար ծառին քար չեն գցի։ 
#Մի խելքը ամառ-ձմեռ ի՞նչ անի։
#Մի ծառի շվաքում հազար ոչխար կմակաղի։
#Մի ծառն անտառ չէ։
#Մի կամենա ուրիշին այն, ինչ չես կամենում քեզ։
#Միայն կույրը կարող է երկու անգամ նույն փոսն ընկնել։ 
#Մինչև  աղվեսը կապացուցեր թե ինքն  ով  է, մորթին վրայից հանեցին։ 
#Մոլլա լինելը հեշտ է, մարդ լինելն է դժվար։
#Մոլլան հալվան տեսավ, ղուրանը մոռացավ։
#Մոլլան հինգ ստամոքս ունի, մեկը միշտ դատարկ է։ 
#Մորից փախած քուռակը գայլի բաժին կդառնա։ 
#Մորուք չունեմ, խոսքս չի անցնում։
#Մրջյունի համար ցողն ու շաղն էլ ջրհեղեղ է։
#Նա, ով խփեց, և նա, ով ասաց «խփիր» հավասար մեղավոր են: 
#Շունը շատ տրեխներ է տանում, բայց ինքը միշտ ոտաբոբիկ է: 
#Շունը պառկել է դեզի շվաքում, կարծում է իր շվաքն է։  
#Շունն ուղտի վրա է հաչում, ուղտը տեղեկություն չունի։ 
#Ոմանք ապրում են ուտելու համար, ոմանք էլ ուտում են ապրելու համար։ 
#Ոմանք ցանում են, ոմանք հնձում։ 
#Ոսկին հարստություն չէ, խելքն է հարստություն։ 
#Ով կարողանում է համբերել, ւիլավը նա է ուտում։ 
#Ով հայր չի եղել, հոր հարգը չի իմանա։ 
#Ով հացը մենակ է ուտում, բեռն էլ մենակ կտանի։ 
#Ով մոմը ցերեկն է վառում, գիշերը մթնում կմնա։ 
#Չադրայի տակ բոլորը գեղեցկուհիներ են։ 
#Չոր ցեխը պատին չի կպչի։ 
#Պատիվը հարստությունից թանկ է։ 
#Ջրում թրջվածն անձրևից չի վախենա։ 
#Սոված արջին պարել էր պակաս։ 
#Սովածը իննը վերմակի տակ էլ չի քնի։
#Սոված մարդը տվածդ մի կտոր հացը քառասուն տարի չի մոռանա:
#Սվինը գրպանումդ չես պահի։
#Ստախոսի մոմը մինչև կեսն է վառվում։     
#Ստին ոտքեր տուր, միևնույն է, տեղից չի շարժվի։
#Սուրը չհաղթեց, հացը կհաղթի։
#Վատ ընկերը օձից վատ է։
#Վատին դիմացիր, մինչև լավը կգա։
#Վարդ ես սիրում, փշի ծակոցներին պիտի դիմանաս։
#Տեսավ եղնիկն ինչպես է փախչում, մսից հրաժարվեց:
#Տղային՝ խելք, աղջկան՝ գեղեցկություն։
#Տուն մի ընտրի, հարևան ընտրի։ 
#Տունը լավ կնոջով դրախտ է։
#Ցանկապատած այգին աղվես չի մտնի։
#Ցորեն ցույց տվեց, գարի վաճառեց։
#Ուժը հաղթում է ամեն ինչին, իսկ խելքը՝ ուժին։
#Ուժը քարից էլ ջուր կքամի։
#Ուղտին գորգի տակ չես պահի։
#Ո՞ւր էր ինձ այնպիսի բախտ, որ սիրածս ինձ գրկեր, հարևանս էլ մեզ վերմակով ծածկեր։
#Ուրիշի  բարիքի ետևից ընկնողն իրենը կկորցնի:
#Ուրիշի դուռը բախում ես, քո դուռն էլ կբախեն:
#Ուրիշի ձեռքը կտրողն իր ձեռքից կզրկվի:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադրբեջանական գրականությունը հայերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6781</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14920</id>
      <timestamp>2013-04-20T11:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ադրբեջանական գրականությունը հայերեն'''  == [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==  * Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="577">'''Ադրբեջանական գրականությունը հայերեն'''

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14926</id>
      <timestamp>2013-04-20T13:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="581">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14927</id>
      <timestamp>2013-04-20T13:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4940">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14933</id>
      <timestamp>2013-04-22T05:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9300">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14952</id>
      <timestamp>2013-04-22T17:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Այլիսլի Աքրամ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9555">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14973</id>
      <timestamp>2013-04-23T07:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վելիև Սուլեյման */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10015">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Սամեդ Վուրղուն|Վուրղուն]] ==

* Սամեդ Վուրղուն, Մեր պարտիան; Ախ, միտս ընկավ; Սարեր; Դիլիջանի ձորը; Սաբիր; Մեղեդի; Կովկաս; Այստեղից գոռոզ հեծվորներ անցան...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 3-10:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14974</id>
      <timestamp>2013-04-23T07:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վուրղուն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10026">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Սամեդ Վուրղուն|Վուրղուն Սամեդ]] ==

* Սամեդ Վուրղուն, Մեր պարտիան; Ախ, միտս ընկավ; Սարեր; Դիլիջանի ձորը; Սաբիր; Մեղեդի; Կովկաս; Այստեղից գոռոզ հեծվորներ անցան...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 3-10:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14975</id>
      <timestamp>2013-04-23T07:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վուրղուն Սամեդ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10095">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Սամեդ Վուրղուն|Վուրղուն Սամեդ]] ==

* Սամեդ Վուրղուն, Մեր պարտիան; Ախ, միտս ընկավ; Սարեր; Դիլիջանի ձորը; Սաբիր; Մեղեդի; Կովկաս; Այստեղից գոռոզ հեծվորներ անցան...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 3-10: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15051</id>
      <timestamp>2013-04-25T20:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20434">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Էնվեր Ալիբեյլի|Ալիբեյլի Էնվեր]] ==

* Էնվեր Ալիբեյլի, Ալիքներ; Ճշմարտությունը; Այգին, տերևաթափն ու ես: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 73-74: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Նովրուզ Գյանջալի|Գյանջալի Նովրուզ]] ==

* Նովրուզ Գյանջալի, Երկու նավ; Հավերժական երգ; Քամին; Սարյակի բունը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 161-167: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Միրվարիդ Դիլբազի|Դիլբազի Միրվարիդ]] ==

* Միրվարիդ Դիլբազի, Լեռներ Հայաստանի; Առաջին գարուն; Հուշ; Ծիծեռնակ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 104-109: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Թեյմուր Էլչին|Էլչին Թեյմուր]] ==

* Թեյմուր Էլչին, Ձյունանուշ; Անտառն անվերջ, անտառի մեջ...; Իրիկուն է, գյուղում արդեն...; Աստղանուշը; Ծիտիկը; Արի, գարուն: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 114: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Ալի Թուդա|Թուդա Ալի]] ==

* Ալի Թուդա, Առաջնորդի նկարը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 158-160: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Նաբի Խազրի|Խազրի Նաբի]] ==

* Նաբի Խազրի, Լենին; Սարն էլ նման է մարդու; Անզգույշ վարվեց չքնաղ մի փերի...; Իմ երազանքը; Դու ես երևում; Կածաններով հուշերի: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 96-103: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Զեյնալ Խալիլ|Խալիլ Զեյնալ]] ==

* Զեյնալ Խալիլ, Նրա ձայնը; Ծաղիկներ; Մեկը ասաց; Շատ եմ սիրում ես մարդուն; Գորշ ժայռը; Ծերունու մահը; Դաստան մեր գյուղի մասին: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 75-90: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Հյուսեյն Հյուսեյնզադե|Հյուսեյնզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Հյուսեյնզադե, «Լենին» կգրենք; Նորից են ծնվում; Մորս հյուրն եմ ես; Անհայտ զինվորի շիրիմը; Դու ինձ հետ արի; Բարեկամության գազուղին; Ո՞ւր էր նա, ասեք; Դնեպր-Դեսնա; Փոստատարը; Ուռենու բհիրը; Նոր տարվա երգը; Իմ կորած գրիչ; Բազե; Բնությունը մտածում է: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 142-153: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Միքայիլ Մյուշֆիդ|Մյուշֆիդ Միքայիլ]] ==

* Միքայիլ Մյուշֆիդ, Սևան; Աստղեր; Նոր տուն; Բախտավորը; Քո ծիծաղը; Հրավեր; Քամիներ; Ապրիլի քսանութը; Ինչո՞ւ չեկավ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 23-32: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ջաբիր Նովրուզ|Նովրուզ Ջաբիր]] ==

* Ջաբիր Նովրուզ, Մայրը; Նորից տեսա ձեզ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 171-174: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Զեյնալ Ջաբարզադե|Ջաբարզադե Զեյնալ]] ==

* Զեյնալ Ջաբարզադե, Մեր ձմեռը (հատված): Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 168-170: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ահմեդ Ջամիլ|Ջամիլ Ահմեդ]] ==

* Ահմեդ Ջամիլ, Մեր անսասան հավատը; Երգ գարնան; Ժամանակի քայլերը; Կամուրջ ենք գցում մենք դեպ Ծիր-Կաթին; Այս վայրերը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 67-72: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Մամեդ Ռահիմ|Ռահիմ Մամեդ]] ==

* Մամեդ Ռահիմ, Երեք եղբայր; Իմ Ադրբեջան; Կիրովին (հատված «Անմահ հերոսը» պոեմից); Անմար օջախը; Ծերեթելի; Ես տերն եմ երկրի; Հայրենիքիս սերը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 47-56: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Նիգյար Ռաֆիբեյլի|Ռաֆիբեյլի Նիգյար]] ==

* Նիգյար Ռաֆիբեյլի, Ալագյազ; Օտարության մեջ; Հավքերի երգը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 110-112: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ռասուլ Ռզա|Ռզա Ռասուլ]] ==

* Ռասուլ Ռզա, Բալլադ նեգրի որդի Վիլլիի մասին; Իմ աչքերով նայիր; Քամիներն արդյոք որտե՞ղ են քնում; Ֆիզուլի (հատված համանուն պոեմից); Երգ գարնանային; Նոճիներ; Հին ձեռագիրը; Դու ասում ես, ի՞նչ անենք` ժամանակը սպանենք...; Վաղը մեր այսօր է դառնում...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 33-46: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Ռուստամ|Ռուստամ Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռուստամ, Լենին; Շրջկոմի քարտուղարը; Պատահում էր` լեռներում էր գիշերում...; Շրջկոմ եկավ նա առավոտ կանուխ...; Երգ եղբայրության; Պոետին; Իմ որդուն: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 11-22: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Օսման Սարիվելլի|Սարիվելլի Օսման]] ==

* Օսման Սարիվելլի, Պապիս խոսքը; Կիրովական (հատված); Երբ գնաք, կասեք; Չալիկ-մալիկ ուլիկը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 57-66: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Մեհթի Սեիդզադե|Սեիդզադե Մեհթի]] ==

* Մեհթի Սեիդզադե, Քարե արձանը; Օրեր անցան, եկավ ձմեռ...; Մի առավոտ Էլչինը...; Ուռենին և լիմոնի թուփը; Աղբյուրն ու ծովը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 91-95: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Բախտիար Վահաբզադե|Վահաբզադե Բախտիար]] ==

* Բախտիար Վահաբզադե, Որդուս` Ազերին: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 113: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Սամեդ Վուրղուն|Վուրղուն Սամեդ]] ==

* Սամեդ Վուրղուն, Մեր պարտիան; Ախ, միտս ընկավ; Սարեր; Դիլիջանի ձորը; Սաբիր; Մեղեդի; Կովկաս; Այստեղից գոռոզ հեծվորներ անցան...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 3-10: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:
* Սամեդ Վուրղուն, Վագիֆ (դրամա), Ե., ՀԳՄ հրատ., 2007, 108 էջ:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

== [[Ալիաղա Քյուռչայլի|Քյուռչայլի Ալիաղա]] ==

* Ալիաղա Քյուռչայլի, Թե ճամփորդելու կարիք կա, մարդիկ...; Ճրագն ահա ծովում հանգավ...; Հետքեր; Օջախի մեջ, տալով հևին...; Գիշերները ես ուզում եմ լինել լուսին...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 154-157: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15052</id>
      <timestamp>2013-04-25T20:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վուրղուն Սամեդ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="20503">'''[[Ադրբեջանական գրականություն]]ը հայերեն'''

== [[Հյուսեյն Աբասզադե|Աբասզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Աբասզադե, Տարիներ հետո; Դիմանկարը; Ուշացած խոստովանություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 157-169:

== [[Սաբիր Ազերի|Ազերի Սաբիր]] ==

* Սաբիր Ազերի, Եվ ծաղկեցին ծառերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 275-281:

== [[Յուսիֆ Ազիմզադե|Ազիմզադե Յուսիֆ]] ==

* Յուսիֆ Ազիմզադե, Մանրաքանդակներ (Ծովն ու արևը, Ժայռեր, Ամենից գեղեցիկ երգը, Ճյուղը, Սառցե լուլաներ, Հետքեր), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 92-97:

== [[Էնվեր Ալիբեյլի|Ալիբեյլի Էնվեր]] ==

* Էնվեր Ալիբեյլի, Ալիքներ; Ճշմարտությունը; Այգին, տերևաթափն ու ես: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 73-74: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ազիզա Ահմեդովա|Ահմեդովա Ազիզա]] ==

* Ազիզա Ահմեդովա, Իմ տատի հարազատները, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 217-222:

== [[Աքրամ Այլիսլի|Այլիսլի Աքրամ]] ==

* Աքրամ Այլիսլի, Կապույտ ծով, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 244-248:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Գրաբեր», 2013, թարգմանեց` Արտակ Վարդանյան, 192 էջ:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարակերտ երազներ, վեպ, «Էդիտ պրինտ», 2013, ռուսերենից թարգմանեցին` Հակոբ Սողոմոնյան, Լևոն Գալստյան:
* Աքրամ Այլիսլի, Քարե երազներ, վեպ, «Նորք», 2013, ռուսերենից թարգմանեց` Լեոնիդ Զիլֆուղարյան, 96 էջ:

== [[Անար]] ==

* Անար, Ես, դու, նա և հեռախոսը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 249-274:

== [[Ալավիա Բաբաևա|Բաբաևա Ալավիա]] ==

* Ալավիա Բաբաևա, Քսան տարի անց, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 139-142:

== [[Վիդադի Բաբանլի|Բաբանլի Վիդադի]] ==

* Վիդադի Բաբանլի, Վիրավոր սիրտը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 178-186:

== [[Բայրամ Բայրամով|Բայրամով Բայրամ]] ==

* Բայրամ Բայրամով, Գժտություն, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 98-110:

== [[Նովրուզ Գյանջալի|Գյանջալի Նովրուզ]] ==

* Նովրուզ Գյանջալի, Երկու նավ; Հավերժական երգ; Քամին; Սարյակի բունը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 161-167: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Միրվարիդ Դիլբազի|Դիլբազի Միրվարիդ]] ==

* Միրվարիդ Դիլբազի, Լեռներ Հայաստանի; Առաջին գարուն; Հուշ; Ծիծեռնակ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 104-109: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Էլչին]] ==

* Էլչին, Գյուղը կինոօպերատոր է եկել; Բալլադ առաջին սիրո մասին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 292-321:

== [[Թեյմուր Էլչին|Էլչին Թեյմուր]] ==

* Թեյմուր Էլչին, Ձյունանուշ; Անտառն անվերջ, անտառի մեջ...; Իրիկուն է, գյուղում արդեն...; Աստղանուշը; Ծիտիկը; Արի, գարուն: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 114: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իլյաս Էֆենդիև|Էֆենդիև Իլյաս]] ==

* Իլյաս Էֆենդիև, Քաղաքից եկած մարդը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 73-78:

== [[Ալի Թուդա|Թուդա Ալի]] ==

* Ալի Թուդա, Առաջնորդի նկարը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 158-160: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Մաքսուդ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Մաքսուդ]] ==

* Մաքսուդ Իբրահիմբեկով, Մեր մանկության ճանապարհը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 227-243:

== [[Ռուստամ Իբրահիմբեկով|Իբրահիմբեկով Ռուստամ]] ==

* Ռուստամ Իբրահիմբեկով, Երգի ժամը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 282-291:

== [[Միրզա Իբրահիմով|Իբրահիմով Միրզա]] ==

* Միրզա Իբրահիմով, Լուսաբացին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 46-72:

== [[Գլման Իքլին|Իքլին Գլման]] ==

* Գլման Իքլին, Սերվինազ իմ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 79-87:

== [[Նաբի Խազրի|Խազրի Նաբի]] ==

* Նաբի Խազրի, Լենին; Սարն էլ նման է մարդու; Անզգույշ վարվեց չքնաղ մի փերի...; Իմ երազանքը; Դու ես երևում; Կածաններով հուշերի: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 96-103: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Զեյնալ Խալիլ|Խալիլ Զեյնալ]] ==

* Զեյնալ Խալիլ, Նրա ձայնը; Ծաղիկներ; Մեկը ասաց; Շատ եմ սիրում ես մարդուն; Գորշ ժայռը; Ծերունու մահը; Դաստան մեր գյուղի մասին: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 75-90: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սալամ Կադիրզադե|Կադիրզադե Սալամ]] ==

* Սալամ Կադիրզադե, Հուշարձան, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 152-156:

== [[Խալիդա Հասիլովա|Հասիլովա Խալիդա]] ==

* Խալիդա Հասիլովա, Հանդիպում, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 170-177:

== [[Հյուսեյն Հյուսեյնզադե|Հյուսեյնզադե Հյուսեյն]] ==

* Հյուսեյն Հյուսեյնզադե, «Լենին» կգրենք; Նորից են ծնվում; Մորս հյուրն եմ ես; Անհայտ զինվորի շիրիմը; Դու ինձ հետ արի; Բարեկամության գազուղին; Ո՞ւր էր նա, ասեք; Դնեպր-Դեսնա; Փոստատարը; Ուռենու բհիրը; Նոր տարվա երգը; Իմ կորած գրիչ; Բազե; Բնությունը մտածում է: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 142-153: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իսա Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Իսա]] ==

* Իսա Հյուսեյնով, Առաջին սեր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 187-193:

== [[Չինգիզ Հյուսեյնով|Հյուսեյնով Չինգիզ]] ==

* Չինգիզ Հյուսեյնով, Պլաստիլին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 194-200:

== [[Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի|Հյուսեյնօղլի Գյուլհյուսեյն]] ==

* Գյուլհյուսեյն Հյուսեյնօղլի, Արձակ բանաստեղծություններ (Գնացքը; Մի բառ; Հայրը; Գեղեցկուհին; Տուփը; Առաջին քայլերը), թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 143-151:

== [[Ալթայ Մամեդով|Մամեդով Ալթայ]] ==

* Ալթայ Մամեդով, Սպիտակ կեչիներ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 201-216:

== [[Ջալալ Մամեդով|Մամեդով Ջալալ]] ==

* Ջալալ Մամեդով, Թող չբաժանվեն նրանք; Հուշարձան; Աղբյուրի մոտ, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 118-124:

== [[Իսի Մելիքզադե|Մելիքզադե Իսի]] ==

* Իսի Մելիքզադե, Հայր և որդի, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 223-226:

== [[Միքայիլ Մյուշֆիդ|Մյուշֆիդ Միքայիլ]] ==

* Միքայիլ Մյուշֆիդ, Սևան; Աստղեր; Նոր տուն; Բախտավորը; Քո ծիծաղը; Հրավեր; Քամիներ; Ապրիլի քսանութը; Ինչո՞ւ չեկավ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 23-32: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ջաբիր Նովրուզ|Նովրուզ Ջաբիր]] ==

* Ջաբիր Նովրուզ, Մայրը; Նորից տեսա ձեզ: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 171-174: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Իսմայիլ Շիխլի|Շիխլի Իսմայիլ]] ==

* Իսմայիլ Շիխլի, Անձրևից հետա, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 111-117:

== [[Զեյնալ Ջաբարզադե|Ջաբարզադե Զեյնալ]] ==

* Զեյնալ Ջաբարզադե, Մեր ձմեռը (հատված): Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 168-170: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ահմեդ Ջամիլ|Ջամիլ Ահմեդ]] ==

* Ահմեդ Ջամիլ, Մեր անսասան հավատը; Երգ գարնան; Ժամանակի քայլերը; Կամուրջ ենք գցում մենք դեպ Ծիր-Կաթին; Այս վայրերը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 67-72: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Մամեդ Ռահիմ|Ռահիմ Մամեդ]] ==

* Մամեդ Ռահիմ, Երեք եղբայր; Իմ Ադրբեջան; Կիրովին (հատված «Անմահ հերոսը» պոեմից); Անմար օջախը; Ծերեթելի; Ես տերն եմ երկրի; Հայրենիքիս սերը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 47-56: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Ռահիմով|Ռահիմով Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռահիմով, Հողակտորը և ոսկին, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 7-13:

== [[Նիգյար Ռաֆիբեյլի|Ռաֆիբեյլի Նիգյար]] ==

* Նիգյար Ռաֆիբեյլի, Ալագյազ; Օտարության մեջ; Հավքերի երգը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 110-112: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ռասուլ Ռզա|Ռզա Ռասուլ]] ==

* Ռասուլ Ռզա, Բալլադ նեգրի որդի Վիլլիի մասին; Իմ աչքերով նայիր; Քամիներն արդյոք որտե՞ղ են քնում; Ֆիզուլի (հատված համանուն պոեմից); Երգ գարնանային; Նոճիներ; Հին ձեռագիրը; Դու ասում ես, ի՞նչ անենք` ժամանակը սպանենք...; Վաղը մեր այսօր է դառնում...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 33-46: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Ռուստամ|Ռուստամ Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Ռուստամ, Լենին; Շրջկոմի քարտուղարը; Պատահում էր` լեռներում էր գիշերում...; Շրջկոմ եկավ նա առավոտ կանուխ...; Երգ եղբայրության; Պոետին; Իմ որդուն: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 11-22: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Օսման Սարիվելլի|Սարիվելլի Օսման]] ==

* Օսման Սարիվելլի, Պապիս խոսքը; Կիրովական (հատված); Երբ գնաք, կասեք; Չալիկ-մալիկ ուլիկը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 57-66: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Հասան Սեիդբեյլի|Սեիդբեյլի Հասան]] ==

* Հասան Սեիդբեյլի, Սեզամ, բացվիր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 125-138:

== [[Մեհթի Սեիդզադե|Սեիդզադե Մեհթի]] ==

* Մեհթի Սեիդզադե, Քարե արձանը; Օրեր անցան, եկավ ձմեռ...; Մի առավոտ Էլչինը...; Ուռենին և լիմոնի թուփը; Աղբյուրն ու ծովը: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 91-95: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Ալի Վալիև|Վալիև Ալի]] ==

* Ալի Վալիև, Իմ առաջին սերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 14-38:

== [[Բախտիար Վահաբզադե|Վահաբզադե Բախտիար]] ==

* Բախտիար Վահաբզադե, Որդուս` Ազերին: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 113: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

== [[Սուլեյման Վելիև|Վելիև Սուլեյման]] ==

* Սուլեյման Վելիև, Մի կուլա ջուր, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 88-91:

== [[Սամեդ Վուրղուն|Վուրղուն Սամեդ]] ==

* Սամեդ Վուրղուն, Մեր պարտիան; Ախ, միտս ընկավ; Սարեր; Դիլիջանի ձորը; Սաբիր; Մեղեդի; Կովկաս; Այստեղից գոռոզ հեծվորներ անցան...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 3-10: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:
* Սամեդ Վուրղուն, Վագիֆ (դրամա), Ե., ՀԳՄ հրատ., 2007, 108 էջ: Թարգմանություն` [[Արշավիր Վարդանյան]]:

== [[Միր Ջալալ Փաշաև|Փաշաև Միր Ջալալ]] ==

* Միր Ջալալ, Նվերը, թարգմ. [[Լևոն Ադյան]]: Սպիտակ կեչիներ (ադրբեջանական պատմվածքների ժողովածու), Ե., 1978, էջ 39-45:

== [[Ալիաղա Քյուռչայլի|Քյուռչայլի Ալիաղա]] ==

* Ալիաղա Քյուռչայլի, Թե ճամփորդելու կարիք կա, մարդիկ...; Ճրագն ահա ծովում հանգավ...; Հետքեր; Օջախի մեջ, տալով հևին...; Գիշերները ես ուզում եմ լինել լուսին...: Ընտիր էջեր (ժամանակակից ադրբեջանական պոեզիա), Բաքու, Ադրբեջանի պետական հրատարակչություն, 1970, էջ 154-157: Թարգմանություն` [[Սամվել Գրիգորյան]]ի:

[[Կատեգորիա:Ադրբեջանական գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ադրինե Տատրյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7933</id>
    <redirect title="Ատրինե Տատրյան" />
      <sha1>lhwo6wh3xajeapt1b2aklyn4qtz0h9r</sha1>
    <revision>
      <id>17377</id>
      <timestamp>2013-09-14T17:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ատրինե Տատրյան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="51">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ատրինե Տատրյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աեդոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2020</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3969</id>
      <timestamp>2011-08-03T12:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աեդոն''' ([[հունարեն]]` ''Άηδών` սոխակ''), ըստ հունական առասպելաբանության` [[Պանդարևս]]ի դուստրը, [[Ամփիոն]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1041">'''Աեդոն''' ([[հունարեն]]` ''Άηδών` սոխակ''), ըստ հունական առասպելաբանության` [[Պանդարևս]]ի դուստրը, [[Ամփիոն]]ի եղբոր՝ [[Զեթոս]]ի կինը, [[Իտիլոս]]ի մայրը։ 

Աեոդոն նախանձում էր հարս [[Նիոբե]]ին, որը պարծենում էր իր գեղեցիկ զավակներով, և որոշում է սպանել Նիոբեի որդուն, բայց սխալմամբ խավարի մեջ խոցում է իր որդուն՝ Իտիլոսին։ [[Զևս]]ը Աեոդոնին փոխակերպում է սոխակի, որպեսզի նա կարողանար անդադար ողբալ սեփական ձեռքերով սպանած որդուն։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աերոբնային մարմնամարզություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6404</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14394</id>
      <timestamp>2013-03-28T12:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աերոբնային մարմնամարզություն''' ([[հունարեն]] aer-օդ, bios-կյանք) - ֆիզիկական վարժությունների համակարգ, որ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="926">'''Աերոբնային մարմնամարզություն''' ([[հունարեն]] aer-օդ, bios-կյանք) - ֆիզիկական վարժությունների համակարգ, որը ցիկլային մարզաձևերի (վազք, քայլք, լող և այլն) և ռիթմիկ մարմնամարզության միացությունն է:Տարբեր տարիքային խմբերում զբաղվող մարդկանց համար աերոբնային մարմնամարզությունը տարբեր է: Այսպես` ենելով այն բանից, որ մեծահասակների մոտ շարժողական գործողությունները յուրահատուկ կարևորություն ունի, հիմնականում, բուժական նշանակություն:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աերոբուս (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5693</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12587</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աերոբուս''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ'', Մեծ տարողություն ունեցող մարդատար ինքնաթիռ, «...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="567">'''Աերոբուս''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ'', Մեծ տարողություն ունեցող մարդատար ինքնաթիռ, «օդային ավտոբուս»։

Դա նշանակում է, որ աերոբուսները գործնականում թռչում են համարյա դատարկ («Գիտություն և տեխնիկա», 1977, 7, էջ 14)։ 

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աերոմոբիլ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5692</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12586</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աերոմոբիլ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Ինքնաթիռային շարժիչով ավտոմեքենա։  Աերոմոբի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="516">'''Աերոմոբիլ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ,'' Ինքնաթիռային շարժիչով ավտոմեքենա։

Աերոմոբիլն աչքի է ընկնում տեխնիկական պարզությամբ, մեծ արագությամբ ու անաղմուկությամբ («Ավանգարդ», 1979, 155)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աերոն (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5483</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12078</id>
      <timestamp>2012-12-01T12:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Աերոն''', ([[հունարեն]]ից), [[գոյական]] (''տեխնիկական'') Թեթև համաձուլվածք` ալյումինի, պղնձի, կրեմնիումի խ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="766">1. '''Աերոն''', ([[հունարեն]]ից), [[գոյական]] (''տեխնիկական'') Թեթև համաձուլվածք` ալյումինի, պղնձի, կրեմնիումի խառնուրդից. երբեմբ ավելացվում է նաև լիթիում: Օգտագործվում է ինքնաթիռաշինության մեջ:

2. '''Աերոն''', ([[հունարեն]]ից), [[գոյական]] (բժշկագիտություն), Դեղ սրտխառնուքի դեմ. գործածվում է ծովային հիվանդության, հղիության և այլ դեպքերում:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12079</id>
      <timestamp>2012-12-01T13:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="770">1. '''Աերոն''', ([[հունարեն]]ից), [[գոյական]] (''տեխնիկական'') Թեթև համաձուլվածք` ալյումինի, պղնձի, կրեմնիումի խառնուրդից. երբեմբ ավելացվում է նաև լիթիում: Օգտագործվում է ինքնաթիռաշինության մեջ:

2. '''Աերոն''', ([[հունարեն]]ից), [[գոյական]] (''բժշկագիտություն''), Դեղ սրտխառնուքի դեմ. գործածվում է ծովային հիվանդության, հղիության և այլ դեպքերում:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աերոպե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2021</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3970</id>
      <timestamp>2011-08-03T12:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աերոպե''', միկենյան թագուհի. [[Կատրևս]]ի դուստրը, [[Մինոս]]ի թոռնուհին։   Գուշակություն էր եղել, թե Կատրև...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1958">'''Աերոպե''', միկենյան թագուհի. [[Կատրևս]]ի դուստրը, [[Մինոս]]ի թոռնուհին։ 

Գուշակություն էր եղել, թե Կատրևսը կսպանվի իր զավակների ձեռքով, ուստի և նա Աերոպեին հանձնում է արգոսցի ծովագնաց [[Նավպլիոս]]ին, որը և Արգոսում Աերոպեին վաճառում է գերության։ Այստեղ Աերոպե ամուսնանում է [[Պլեյսթենես]]ի, իսկ հետո նրա եղբոր՝ [[Ատրևս]]ի հետ։ Ըստ առավել տարածված [[առասպել]]ի, նրա որդիները, [[Ագամեմնոն]]ը և [[Մենելաոս]]ը ծնվել են Ատրևսից. բայց կա նաև առասպել, թե նրանք եղել են Պլեյսթենեսի զավակները և դաստիարակվել են Ատրևսի մոտ։ Հետագայում Աերոպեն սիրահարվել է [[Թիեստես]]ին, և [[Ատրևոս]]ը անհավատարմության համար որպես պատիժ հրամայում է ծովը նետել նրան։ Աերոպեի ծագումնաբանությանը, որը միկենյան թագուհուն կապում է կրետական թագավորների տոհմի հետ, արտացոլում է միկենյան և կրետական մշակույթների մասին հույների ունեցած պատկերացումը։ [[Զրույց]]ն այն մասին, թե Աերոպեն եղել է երեք եղբայրների կինը, արտացոլում է հնում գոյություն ունեցած ընտանիքի ձևը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազազել (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5488</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12092</id>
      <timestamp>2012-12-01T15:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ազազել''', ('''ազ''' [[արմատ]]ի կրկնությունից), ''չեզոք սեռի բայ'', Նիհարել, չորանալ, ցամաքել:  2. '''Ազազել''', ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="505">1. '''Ազազել''', ('''ազ''' [[արմատ]]ի կրկնությունից), ''չեզոք սեռի բայ'', Նիհարել, չորանալ, ցամաքել:

2. '''Ազազել''', ''չեզոք սեռի բայ'' ([[բարբառ]]ային) 1. Մոլեգնել, կատաղել: 2. Բուռն կերպով տեղի ունենալ:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազանդե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1079</id>
      <timestamp>2011-02-18T17:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազանդե''', ''նիամ-նիամ, զանդե'', Աֆրիկայի բնիկ ցեղերից մեկի [[լեզու]]ն. պատկանում է [[արևելյան սուդանական ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">'''Ազանդե''', ''նիամ-նիամ, զանդե'', Աֆրիկայի բնիկ ցեղերից մեկի [[լեզու]]ն. պատկանում է [[արևելյան սուդանական լեզուներ]]ի խմբին:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5622</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12428</id>
      <timestamp>2012-12-21T22:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ազատ''', (որից 2. Ազատ և 3. Ազատ), [[գոյական]] (գրքային) Ազնվական:  2. '''Ազատ''', (1. Ազատ-ից), [[ածական]], [[մակբայ]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="784">1. '''Ազատ''', (որից 2. Ազատ և 3. Ազատ), [[գոյական]] (գրքային) Ազնվական:

2. '''Ազատ''', (1. Ազատ-ից), [[ածական]], [[մակբայ]] 1. Կամազատ: 2. Զերծ, զուրկ: 3. Բաց, չսահմանափակված: 4. Չզբաղեցրած: 5. Առանց հսկողության: 6. Աշխատանքով չզբաղված: 7. Ամուրի: 8. Չձերբակալված: 9. Ազատամիտ, առաջադիմական: 10. Վստահ, աներկյուղ:

3.  '''Ազատ''', (1. Ազատ-ից), գոյական (բուսաբանություն) Բրաբիոն:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12430</id>
      <timestamp>2012-12-21T22:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="792">1. '''Ազատ''', (որից 2. Ազատ և 3. Ազատ), [[գոյական]] (''գրքային'') Ազնվական:

2. '''Ազատ''', (1. Ազատ-ից), [[ածական]], [[մակբայ]] 1. Կամազատ: 2. Զերծ, զուրկ: 3. Բաց, չսահմանափակված: 4. Չզբաղեցրած: 5. Առանց հսկողության: 6. Աշխատանքով չզբաղված: 7. Ամուրի: 8. Չձերբակալված: 9. Ազատամիտ, առաջադիմական: 10. Վստահ, աներկյուղ:

3.  '''Ազատ''', (1. Ազատ-ից), գոյական (''բուսաբանություն'') Բրաբիոն:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ բանատող</title>
    <ns>0</ns>
    <id>461</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1001</id>
      <timestamp>2011-02-15T03:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ բանատող''', վանկա-շեշտային, սովորաբար [[յամբ]]ական [[բանատող]]` բանաստեղծական տողի հատվածների անհա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1194">'''Ազատ բանատող''', վանկա-շեշտային, սովորաբար [[յամբ]]ական [[բանատող]]` բանաստեղծական տողի հատվածների անհավասար քանակությամբ:

Ազատ բանատողով են գրված, օրինակ` [[Ալեքսանդր Գրիբոեդով]]ի «Խելքից պատուհաս» -ը, [[Իվան Կռիլով]]ի և մյուս առակագիրների [[առակ]]ները:

Ազատ բանատողը լայնորեն օգտագործում են առակագիրները, քանի որ տարբեր հատվածներ ունենալու շնորհիվ նրանք հեշտությամբ են հաղորդում առակի համար բնորոշ խորամանկ, [[այլաբանություն|այլաբանական]] [[խոսք]]ի ինտոնացիաները: Ազատ բանատողը հաճախ անվանում են նաև առակի բանատող:

== Աղբյուրներ ==
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 5: 

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ ծրագիր (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6405</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14395</id>
      <timestamp>2013-03-28T13:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ ծրագիր''' - մարմամարզության և գեղասահքի մրցությունների ծրագրի մեջ մտնող ազատ վարժությունների հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1009">'''Ազատ ծրագիր''' - մարմամարզության և գեղասահքի մրցությունների ծրագրի մեջ մտնող ազատ վարժությունների համալիր: Մարմնամարզիկների ազատ վարժությունների ծրագիրը տևում է 50-70 վայրկյան, իսկ մարմնամարզուհիներինը` 1,10-1,30 րոպե: Գեղասահորդների ազատ վարժությունների կարճ ծրագիրը տևում է 2 րոպե, իսկ երկար ծրագիրը` 5 րոպե, գեղասահորդուհիների կարճ ծրագիրը` 2 րոպե, իսկ երկարը` 4 րոպե: Բոլոր ազատ ծրագրերը, բացառությամբ մարմնամարզիկների որոշ ծրագրերի, կատարվում են երաժշտության ուղեկցությամբ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ հարված (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6406</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14396</id>
      <timestamp>2013-03-28T13:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ հարված''' - ֆուտբոլում, ջրագնդակում և այլ մարզաձևերում կանոների խախտման դեպքում գնդակը խաղի մեջ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="469">'''Ազատ հարված''' - ֆուտբոլում, ջրագնդակում և այլ մարզաձևերում կանոների խախտման դեպքում գնդակը խաղի մեջ մտցնելու միջոց, որի իրացման ժամանակ դարպասի անմիջապես գրավումը չի հաշվվում:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ նետում (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6407</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14397</id>
      <timestamp>2013-03-28T13:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ նետում''' - ձեռքի գնդակի մրցումների ժամանակ կանոնները խախտելու դեպքում նծանակվող տուգանային նե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="565">'''Ազատ նետում''' - ձեռքի գնդակի մրցումների ժամանակ կանոնները խախտելու դեպքում նծանակվող տուգանային նետում, որը իրացվում է դարպասից 9 մետր հեռավորության վրա գտնվող ազատ նետումների գծից: Ազատ նետումներից դարպասի գրավումը հաշվվում է:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ ոճի ըմբշամարտ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6415</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14407</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ ոճի ըմբշամարտ''' - օլիմպիական մարզաձև, որի մրցումների ժամանակ մրցակիցները ձգտում են տարբեր տեխն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1417">'''Ազատ ոճի ըմբշամարտ''' - օլիմպիական մարզաձև, որի մրցումների ժամանակ մրցակիցները ձգտում են տարբեր տեխնիկական հնարքներ կատարելով հաղթանակի հասնել միմյանց նկատմամբ։ Հնարքների կատարման ժամանակ թույլատրվում է բռնել մրցակցի մարմնի բոլոր մասերից։ Արգելվում է կատարել հոդերի շարժումներին հակառակ և խեղդող բնույթի հնարքներ: Գոտեմարտը տևում է 6 րոպե, այն բաղկացած է մեկ րոպե ընդմիջում ունեցող 3 րոպեանոց երկու մրցամասերից։ Տեխնիկական հնարքները գնահատվում են 1, 2, 3 և 4 միավորով: Հաղթող Է ճանաչվում մրցամարտի ավարտից հետո ավելի շատ միավորներ վաստակած մարզիկը կամ իր մրցակցին թիակների վրա պառկեցնող ըմբշամարտիկը։ Մարզիկները գոտեմարտում են 9 մետր տրամագիծ և փափուկ ծածկույթ ունեցող շրջանաձև մրցագորգի վրա:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ ոճի ըմբշամարտիկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6416</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14408</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ ոճի ըմբշամարտիկ''' – ազատ ոճի ըմբշամարտով զբաղվող մարզիկ: Այս մարզաձևում ըմբիշները գոտեմարտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">'''Ազատ ոճի ըմբշամարտիկ''' – ազատ ոճի ըմբշամարտով զբաղվող մարզիկ: Այս մարզաձևում ըմբիշները գոտեմարտում են 10 քաշային կարգերում (մինչև 48, 52, 57, 62, 68, 74, 82, 90, 100 և 100 կգ-՚ից բարձր):

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ ոտանավոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>460</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>998</id>
      <timestamp>2011-02-14T18:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1972">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>999</id>
      <timestamp>2011-02-14T19:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3004">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը:

Եվ եթե կուզեք որ ձեր վաղնջական ազգը դեռ տևէ,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ երկիրը անգամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ արհավրալից գետերս դիակներով բեռցված չի թավալի...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ ձեր Վրեժը լուծվի և ձեր Ատելությունը հափրանա...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ Հայկաշենն ու Արմավիրը,&lt;br&gt;
Տիգրանակերտն ու Արտաշատը վերականգնին,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք, որ ձեր հոգիները զորանան և ձեր ճակատները լուսավորվին...&lt;br&gt;
Ինձի հասեք այն ատեն, մոլեգնաբար և գունդ առ գունդ...&lt;br&gt;
(Սիամանթո «Հողին ձայնը»)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1000</id>
      <timestamp>2011-02-14T19:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4468">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Այսպիսով, ազատ ոտանավորը զգալի չափով մոտենում է արձակին: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը: Հայ պոեզիայում ազատ ոտանավորի խոշորագույն վարպետը Սիամանթոն է, որի գրեթե բոլոր գործերը այդ ձևով են գրված: Օրինակ.

Եվ եթե կուզեք որ ձեր վաղնջական ազգը դեռ տևէ,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ երկիրը անգամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ արհավրալից գետերս դիակներով բեռցված չի թավալի...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ ձեր Վրեժը լուծվի և ձեր Ատելությունը հափրանա...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ Հայկաշենն ու Արմավիրը,&lt;br&gt;
Տիգրանակերտն ու Արտաշատը վերականգնին,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք, որ ձեր հոգիները զորանան և ձեր ճակատները լուսավորվին...&lt;br&gt;
Ինձի հասեք այն ատեն, մոլեգնաբար և գունդ առ գունդ...&lt;br&gt;
(Սիամանթո «Հողին ձայնը»)

Ազատ ոտանավորի մեջ հաճախ երկար տողի կողքին կարող են հանդես գալ նաև կարճ, նույնիսկ մեկ [[բառ]]ից կազմված տողեր: Դրանով ընդգծվում է հատկապես կարևոր իմաստ արտահայտող բառերի արտասանական ինքնուրույնությունը: Օրինակ.

Տեսնում եմ`&lt;br&gt;
Ներքևում ահա,&lt;br&gt;
Փողոցների եռում, շառաչում-&lt;br&gt;
Լսու՞մ եք`&lt;br&gt;
Բառաչում է սարսափը:
Բանվորական թաղերը խավարում-
Լսու՞մ եք-&lt;br&gt;
Աղմկում են,&lt;br&gt;
Խոսում են:&lt;br&gt;
Որպես վրեժ մի ալ-&lt;br&gt;
Հոսում է այնտեղից սարսափը&lt;br&gt;
Դեպի Էտուալ:&lt;br&gt;
(Եղիշե Չարենց)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 5-6:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 5-6:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1252</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4478">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Այսպիսով, ազատ ոտանավորը զգալի չափով մոտենում է արձակին: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը: Հայ պոեզիայում ազատ ոտանավորի խոշորագույն վարպետը Սիամանթոն է, որի գրեթե բոլոր գործերը այդ ձևով են գրված: Օրինակ.

'''Եվ եթե կուզեք որ ձեր վաղնջական ազգը դեռ տևէ,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ երկիրը անգամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ արհավրալից գետերս դիակներով բեռցված չի թավալի...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ ձեր Վրեժը լուծվի և ձեր Ատելությունը հափրանա...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ Հայկաշենն ու Արմավիրը,&lt;br&gt;
Տիգրանակերտն ու Արտաշատը վերականգնին,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք, որ ձեր հոգիները զորանան և ձեր ճակատները լուսավորվին...&lt;br&gt;
Ինձի հասեք այն ատեն, մոլեգնաբար և գունդ առ գունդ...&lt;br&gt;'''
''(Սիամանթո «Հողին ձայնը»)''

Ազատ ոտանավորի մեջ հաճախ երկար տողի կողքին կարող են հանդես գալ նաև կարճ, նույնիսկ մեկ [[բառ]]ից կազմված տողեր: Դրանով ընդգծվում է հատկապես կարևոր իմաստ արտահայտող բառերի արտասանական ինքնուրույնությունը: Օրինակ.

Տեսնում եմ`&lt;br&gt;
Ներքևում ահա,&lt;br&gt;
Փողոցների եռում, շառաչում-&lt;br&gt;
Լսու՞մ եք`&lt;br&gt;
Բառաչում է սարսափը:
Բանվորական թաղերը խավարում-
Լսու՞մ եք-&lt;br&gt;
Աղմկում են,&lt;br&gt;
Խոսում են:&lt;br&gt;
Որպես վրեժ մի ալ-&lt;br&gt;
Հոսում է այնտեղից սարսափը&lt;br&gt;
Դեպի Էտուալ:&lt;br&gt;
(Եղիշե Չարենց)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 5-6:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 5-6:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1253</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4499">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Այսպիսով, ազատ ոտանավորը զգալի չափով մոտենում է արձակին: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը: Հայ պոեզիայում ազատ ոտանավորի խոշորագույն վարպետը Սիամանթոն է, որի գրեթե բոլոր գործերը այդ ձևով են գրված: Օրինակ.

&lt;blockquote&gt;
Եվ եթե կուզեք որ ձեր վաղնջական ազգը դեռ տևէ,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ երկիրը անգամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ արհավրալից գետերս դիակներով բեռցված չի թավալի...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ ձեր Վրեժը լուծվի և ձեր Ատելությունը հափրանա...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ Հայկաշենն ու Արմավիրը,&lt;br&gt;
Տիգրանակերտն ու Արտաշատը վերականգնին,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք, որ ձեր հոգիները զորանան և ձեր ճակատները լուսավորվին...&lt;br&gt;
Ինձի հասեք այն ատեն, մոլեգնաբար և գունդ առ գունդ...&lt;br&gt;
''(Սիամանթո «Հողին ձայնը»)''
&lt;/blockquote&gt;

Ազատ ոտանավորի մեջ հաճախ երկար տողի կողքին կարող են հանդես գալ նաև կարճ, նույնիսկ մեկ [[բառ]]ից կազմված տողեր: Դրանով ընդգծվում է հատկապես կարևոր իմաստ արտահայտող բառերի արտասանական ինքնուրույնությունը: Օրինակ.

Տեսնում եմ`&lt;br&gt;
Ներքևում ահա,&lt;br&gt;
Փողոցների եռում, շառաչում-&lt;br&gt;
Լսու՞մ եք`&lt;br&gt;
Բառաչում է սարսափը:
Բանվորական թաղերը խավարում-
Լսու՞մ եք-&lt;br&gt;
Աղմկում են,&lt;br&gt;
Խոսում են:&lt;br&gt;
Որպես վրեժ մի ալ-&lt;br&gt;
Հոսում է այնտեղից սարսափը&lt;br&gt;
Դեպի Էտուալ:&lt;br&gt;
(Եղիշե Չարենց)

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 5-6:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 5-6:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1254</id>
      <timestamp>2011-03-03T08:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4530">'''Ազատ ոտանավոր, վերլիբռ''' ([[ֆրանսերեն]]` vers libre` «ազատ ոտանավոր, ազատաչափ»), [[տաղաչափություն|տաղաչափական]] հինգ համակարգերից մեկը: Սկզբնավորվել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ: 

Միջնադարում հայտնի էր պատարագային պոեզիայում: Վերածնեցին գերմանական նախառոմանտիզմի պոետները, [[Ուոլթ Ուիթմեն]]ը («Խոտի տերևներ», [[1855]]), ֆրանսիական սիմվոլիստները: [[20-րդ դար]]ում լայն տարածում գտավ համաշխարհային պոեզիայում ([[Էմիլ Վերհարն]], [[Ալեքսանդր Բլոկ]], [[Սիամանթո]], [[Դանիել վարուժան]], [[Եղիշե Չարենց]] և այլոք):

Ի տարբերություն տաղաչափական մյուս համակարգերի` ազատ ոտանավորի մեջ չկան [[վանկ]]երի ու [[շեշտ]]երի հավասարություն, շեշտերի կանոնավոր դասավորություն, չկան ոտքեր և անդամներ, չկան տներ ու [[հանգ]]: Այսպիսով, ազատ ոտանավորը զգալի չափով մոտենում է արձակին: Ազատ ոտանավորի [[ռիթմական միավոր]]ը շարահյուսական-արտասանական համեմատաբար ավարտուն [[բանատող]]ն է, որը հիմնականում համընկնում է շարահյուսական, իմաստային, արտասանական միավորին` ամբողջական [[նախադասություն]], [[բառակապակցություն]], միտք կամ պատկեր: Բանատողն արտաբերվում է մի շնչով և տողավերջի դադարով առանձնանում է մյուս բանատողից: Մեծ դեր են խաղում [[շարահյուսական զուգահեռականություն]]ն ու [[անաֆոր]]ը: Հայ պոեզիայում ազատ ոտանավորի խոշորագույն վարպետը Սիամանթոն է, որի գրեթե բոլոր գործերը այդ ձևով են գրված: Օրինակ.

&lt;blockquote&gt;
Եվ եթե կուզեք որ ձեր վաղնջական ազգը դեռ տևէ,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ երկիրը անգամ մըն ալ ինքն իր մեջը չի քանդվի,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ արհավրալից գետերս դիակներով բեռցված չի թավալի...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ ձեր Վրեժը լուծվի և ձեր Ատելությունը հափրանա...&lt;br&gt;
Եթե կուզեք որ Հայկաշենն ու Արմավիրը,&lt;br&gt;
Տիգրանակերտն ու Արտաշատը վերականգնին,&lt;br&gt;
Եթե կուզեք, որ ձեր հոգիները զորանան և ձեր ճակատները լուսավորվին...&lt;br&gt;
Ինձի հասեք այն ատեն, մոլեգնաբար և գունդ առ գունդ...&lt;br&gt;
''(Սիամանթո «Հողին ձայնը»)''
&lt;/blockquote&gt;

Ազատ ոտանավորի մեջ հաճախ երկար տողի կողքին կարող են հանդես գալ նաև կարճ, նույնիսկ մեկ [[բառ]]ից կազմված տողեր: Դրանով ընդգծվում է հատկապես կարևոր իմաստ արտահայտող բառերի արտասանական ինքնուրույնությունը: Օրինակ.

&lt;blockquote&gt;
Տեսնում եմ`&lt;br&gt;
Ներքևում ահա,&lt;br&gt;
Փողոցների եռում, շառաչում-&lt;br&gt;
Լսու՞մ եք`&lt;br&gt;
Բառաչում է սարսափը:
Բանվորական թաղերը խավարում-
Լսու՞մ եք-&lt;br&gt;
Աղմկում են,&lt;br&gt;
Խոսում են:&lt;br&gt;
Որպես վրեժ մի ալ-&lt;br&gt;
Հոսում է այնտեղից սարսափը&lt;br&gt;
Դեպի Էտուալ:&lt;br&gt;
''(Եղիշե Չարենց)''
&lt;/blockquote&gt;

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 5-6:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 5-6:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատ վարժություններ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6417</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14409</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատ վարժություններ''' – մարմնի տարբեր մասերով կատարվող կոմբինացված շարժումներ, որոնք զարգացնում ե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="668">'''Ազատ վարժություններ''' – մարմնի տարբեր մասերով կատարվող կոմբինացված շարժումներ, որոնք զարգացնում են կոորդինացիան: Օգտագործվում են, որպես սպորտային մարմնամարզության բազմամարտի ձև, ուր իրենց մշակած պարտադիր և կամավոր ծրագրերի կատաբմամր հանդես են գալիս և՛ մարզիկները, և՛ մարզուհիները։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատագին (Ե. Գևորգյան, ԺՀԼ համանունների բառարան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5623</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12429</id>
      <timestamp>2012-12-21T22:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. 1. '''Ազատագին''', [[գոյական]] (''հնացած'') Փրկագին:  2. '''Ազատագին''', [[մակբայ]] Ազատորեն:  [[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="317">1. '''Ազատագին''', [[գոյական]] (''հնացած'') Փրկագին:

2. '''Ազատագին''', [[մակբայ]] Ազատորեն:

[[Կատեգորիա:Երջանիկ Ավագյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատամիտ պոեզիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1030</id>
      <timestamp>2011-02-17T06:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազատամիտ պոեզիա''', ռուս պոետների ազատամիտ [[ոտանավոր]]ներ:  [[18-րդ դար]]ի վերջերից (Ռադիշչևի «Վոլնոստ» [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1299">'''Ազատամիտ պոեզիա''', ռուս պոետների ազատամիտ [[ոտանավոր]]ներ:

[[18-րդ դար]]ի վերջերից (Ռադիշչևի «Վոլնոստ» [[օդա]]ն) տարածվեց արտագրությամբ: Ազատամիտ պոեզիայի առաջացումն ու զարգացումը պայմանավորված էր հեղափոխական տրամադրությունների աճով և գրաքննության ուժեղացմամբ ու հետապնդումներով: [[Արտագրություն]]ներում կային [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, [[Միխայիլ Լերմոնտով]]ի («Պոետի մահը»), դեկաբրիստներ Կ. Ռիլեևի, Ա. Օդոևսկու, Վ. Ռաևսկու և ուրիշների, ինչպես նաև Ա. Գերցենի և Ն. Օգարյովի, հետագա շրջանի պոետներ, այնպես էլ եվրոպական պոետներից թարգմանված ազատամիտ ոտանավորները: Առանձնահատուկ է նաև [[Միքայել Նալբանդյան]]ի «Ազատություն» [[բանաստեղծություն]]ը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 8-9:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1032</id>
      <timestamp>2011-02-17T07:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">'''Ազատամիտ պոեզիա''', ռուս պոետների ազատամիտ [[ոտանավոր]]ներ:

[[18-րդ դար]]ի վերջերից (Ռադիշչևի «Վոլնոստ» [[օդա]]ն) տարածվեց արտագրությամբ: Ազատամիտ պոեզիայի առաջացումն ու զարգացումը պայմանավորված էր հեղափոխական տրամադրությունների աճով և գրաքննության ուժեղացմամբ ու հետապնդումներով: [[Արտագրություն]]ներում կային [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, [[Միխայիլ Լերմոնտով]]ի («Պոետի մահը»), դեկաբրիստներ Կ. Ռիլեևի, Ա. Օդոևսկու, Վ. Ռաևսկու և ուրիշների, ինչպես նաև Ա. Գերցենի և Ն. Օգարյովի, հետագա շրջանի պոետներ, այնպես էլ եվրոպական պոետներից թարգմանված ազատամիտ ոտանավորները: Առանձնահատուկ է նաև [[Միքայել Նալբանդյան]]ի «Ազատություն» [[բանաստեղծություն]]ը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատության առաջին օրերը (Լեռ Կամսար)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7925</id>
      <sha1>rkzeuisre18bbi3otrmirs4ph1ahbus</sha1>
    <revision>
      <id>17361</id>
      <timestamp>2013-09-13T17:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]] '''«Ազատության առաջին օրերը »''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11824">[[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]]
'''«Ազատության առաջին օրերը »''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Ազատության առաջին օրերը ==

'''Երկուշաբթի'''.- Այսօր ծագող արևին հետ տարածվեցավ Ռուսաստանի մեծ հեղաշրջման լուրը... Ուռա՜ա. Նիկոլա ցարը ամենաողորմածաբար գաընկեց է եղեր ու մինիստրությունը ձերբակալվեր։ Ամեն քաղաքացի փողոց։ Թափորները ծայր են առեր... Ուռա՜ա։ Մինչև աներձագիս հասկացուցի մեր տան հասցեն, հինգ անգամ կտրեցի խոսքս և ուռա պոռացի։ Այո՛, վասնզի ես իբրև պարտքիս գիտակ քաղաքացի, գիտեմ հասարակականին զոհել անհատականս։ Երբ ժողովուրդը “ուռա՜” պոռալով առաջ կանցնի, ես չեմ կրնար արդեն իմ առօրյա հոգսերովը զբաղվել։ Ո՛չ, եթե չեք հավատար անկեղծությանս` պոռամ լսեցեք.

-Ուռա՜, ուռա՜, ուռա՜...

'''Երեքշաբթի'''.- Այսօր ինձ տուն երթալ չկա։ Միշտ փողոց, միշտ ուռա՜.

Կնիկս տղաս ղրկեր է, թե հաց չկա տունը։ Ծո հիմա՛ր քեզի, հիմա հացի ժամանա՞կ է։ Լռե՛, լռե՛ և ուռա՜ պոռա. կտեսնես թափորները, որ կուգա՛ն, կուգա՜ն...
-Բայց մայրիկս անոթի է...

-Ինչո՞ւ անոթի. թող ան ալ պոռա. հիմա կանանց հավասարություն է. ըսե թող առանց քաշվելու “ուռա՜” պոռա... Թափորը կայնեցավ ու մեկը ամբիոն բարձրացավ։ Կեցցե՛ հեղափոխությունը, ուռա՜։ Ինչ պատվական կխոսի. երրորդ խոսքին վրա «ուռա՜» չի թնդար. հին ռեժիմին կպատկանի անշուշտ. քաղաքացինե՛ր, պետք է խուզարկել ու ձերբակալել զայն։ Թշվառակա՛ն։

Ջրկիրը օձիքս կբռնե. տալիք ունիմ իրեն եղեր... Ամո՛թ քեզի, մա՛րդ, չկրցա՞ր ատ քո հին, փտած սովորությանդ վերջ տալ։ Խելքի եկուր, աս օրը երեկին չի նմանիր... ուռա՜, ուռա՜...

Կըսեն որպես թե սա նոր կառավարությունը կանանց պիտի բերե մարդոց հավասարեցունե։ Ի՜նչ երջանկություն։ Բավական չեղա՞վ որքան անոնք մեզմե բարձր դասվեցան։ Ո՜ւ, ըսել է հիմա ինձի ալ պիտի սիրեն կնկանս պես. թրամվային մեջ ինձի ալ պիտի նստեցնեն, ինձի ալ պիտի աթոռ հրամցնեն ժողովներուն մեջ։ Հիմա հասկցա, որ հավասարությունը աղեկ բան է, թող քիչ մըն ալ անոնք կայնեն ոտքի, որ մեր հարգը իմանան։ Բայց... տասներկուերորդ խոսողը կիջնե ամբիոնեն... ուռա՜, ուռա՜, ուռա՜...
Երեկոյան տուն կուգամ։ Ափսոս մենակ մնացի։ Եթե մեկը ըլլար Ռուսաստանին նոր արշալույս ծագեցնող ու փտած հին կարգերը տապալող` ես կրնայի դեռ “ուռա՜” ըսել, դեռ ձայնս բոլորովին չէ քաշվեր։ Երանի ես ալ խոսիլ գիտնայի։ «Ուռան» առջի օրն իսկ սովրեցա պոռալ, բայց խոսիլ...

Եթե խոսեի, կինս և երեխաներս պատրաստ էին «ուռա՜» պոռալու։ Կեցիր մեյմը փորձեմ.

-Ընկերնե՛ր և քաղաքացինե՛ր, հին կարգերը գացին` նորերը եկան. հին կառավարությունն ինկավ, նորը կայնեցավ։ Կեցցե՜ հեղափոխություն, կռի՜վ մինչև հաղթանակ, հաղթություն կամ պարտություն։ Սակայն... զգու՜յշ, մութ ուժեր անդին քնած չե՛ն, անոնք արթուն մեր շարժումներուն կհսկեն, ուրեմն խտացնենք մեր շարքերը ու պոռանք միաձայն. կորչի՛ բռնակալություն, կեցցե՜ ազատություն, կեցցե՜, ազատ Ռուսաստանի ազատ ազատությունը...

-Ուա՜, ուա՜, ուա՜...

Նորածինս էր։

-Հը՜, թշվառակա՛ն, կծաղրե՞ս ինձի,- պոռացի ես ու աթոռին վրայեն վար ցատկեցի, գրկեցի փոքրիկս, խանդաղատեցի ու մխրճվեցի ընտանեկան քաղցրությանց մեջ, չմոռանալով սակայն, որ վաղը «ուռա՜» ունիմ պոռալիք։

'''Չորեքշաբթի.'''- Ուռա՜։

'''Հինգշաբթի.'''- Ուռա՜, ուռա՜։

'''Ուրբաթ.'''- Ցերեկեն ավելի ուռա։

'''Շաբաթ.'''- Այսօր Կերենսկին պալատը այցելելով, Նիկոլա ցարին ամենաողորմածաբար քանի մը հարցման արժանացուց։ Պարոն Նիկոլան մոտիկնալով մինիստրին խնդրեց. «Այս անգամ ներե, ալ չեմ ըներ...»։

Հը՜, ինչպես ես, ալ «իսկականի վրա» կստորագրե՞ս «Նիկոլա»։

Այսպե՜ս կընեն քեզի, հա՜։ Կեցիր մեյմը ոտքս իյնա Պետրոգրա՞դ... ես քեզի «իսկականի՛ վրա» ցույց կուտամ։ Կըսեմ խեղճ ես,չէ նե՜...

Այսքան տարի ես ձայնս կտրեր էի, դուն կկարծեիր ես միապետակա՞ն էի. ողորմելի՜, մտքիս մեջ քեզի բնավ մարդու տեղ ալ չէի դներ, եթե ամայի փողոցի մը մեջ ինձի հանդիպեիր, պիտի տեսնեիր, թե ինչ կընեի քեզ։ Թե մարդ էիր, թող մենակ պտտեիր, ինչո՞ւ տաս, քսան զինվորներու ետևը կմտնեիր... ես գաղտնի հեղափոխական էի և բոլոր ուժովս կաշխատեի ցարիզմը տապալել։

Մառանիս մեջ, ալյուրին բեռներուն տակ ահագին զենք և արգիլված գրականություն էի թաղեր և քո ոստիկաններն իրենց քոռ աչքերով տունս խուզարկեցին ու պահեստը չկրցան գտնել։ Հը՜, ինտո՞ր ե՜ս, պարոն Նիկողայոս, ձերբակալել տուր ինձի է՜, ինչո՞ւ ես կեցեր։ Ծոծրակդ կտեսնաս, ալ գահդ չես տեսներ, արդեն ես ընկեր Կերենսկուն պետք եղածը քո մասին գրեր եմ։ Կկարծես ամեն անգամ մե՞կ կըլլա... ըսե խնդրեմ, դուն քո ո՞ր առավելությանդ համար 150 միլիոն ժողովուրդի կռնակին հեծնես։ Աստվա՜ծ է տվեր, իրավ. Աստուծմե՜ ես առեր իշխանությունդ... ի՞նչ ըսեմ... ընկեր մինիստրները ինձի չլսեցին. ինձի որ մնար, տապալումը վերեն կսկսեինք, որ այս երկրավոր բռնավորներու հույսը միանգամեն կտրեր։ Այս ի՞նչ լեզու է. սա այսպես կըսե, Վիլհելմը խոսելուն Աստված մեջտեղ կձգե - ըսել է թե մեզի ստեղծեր է, որ ձեզի ծառայե՞նք, աղե՛կ։ Արյուն քրտինքով աշխատենք ու ամբողջ արդյունքը բաժնենք երկուսի՝ կայսերն կայսեր տանք` Աստուծուն ալ Աստուծո. մեզ ի՞նչ կմնա տակը... - Ո՛չ, ո՛չ պարոններ, խելքերնիդ գլուխնիդ ժողվեցեք, ալ ոչ Աստուծոն Աստծուն կուտամ, ոչ կայսերը՝ կայսեր. ձրիակերություն պետք չէ, գնացե՛ք, աշխատեցե՛ք, ապրեցե՛ք։ Եթե բան մը իյնա ձեռքս, տղաներուս կուտամ, որ մերկ ու տկլոր ինկեր են տունը։ Պարո՛ն Նիկողայոս, սա արդարությո՞ւն է, հոս կնիկս շապիկ մը չունի հագնելու, մինչդեռ հոդ քո կնիկը իրեն նոր շապիկ կարելեն զատ, դեռ շապիկ մըն ալ կնախշե ու ամոթ է ըսել, Ռասպուտինին կհագցնե։ Ու լսածովս կարկտնած կոշիկ չեք հագներ, կոշիկը ծակվելուն պես կնետեք. մինչդեռ իմ կոշիկներուս երեսը այրի կնոջ գանձանակի նման ծածկված է կոպեկի մեծությամբ կարկատաններու տակ։

Խելո՛ք, խելոք կաց ու մարդավարի ապրե, պարո՛ն Նիկողայոս։ Եղածն եղած է, անցյալը մոռցիր ու մարդ դարձիր, ցարությունդ փոր չի կշտացներ։ Եթե դուն խելոքանալու խոսք տաս, ես քեզի ամեն կերպ կօգնեմ, թե նյութապես, թե բարոյապես։ Վերի խոսքերուն մտիկ մի ըներ, սիրտս ելած էր ըսի։ Է, հիմա ի՞նչ ես մտադիր ընելու. դրամագլուխ, բան ունի՞ս ձեռքիդ։ Լսեր եմ բանջարաբուծությամբ կզբաղիս, բայց ափսո՛ս, այս տարի կվնասես անպայման. վասնզի բանջարը գին չըներ. հոս բանջարաբույծները բոլորը սնանկացան։ Եթե 200 մանեթ մը կրնայիր ձեռք գցել, հոս նպարավաճառի մը խանութ կար, միասին կբանեինք։ Կրնաս կնկանդ զարդերը ծախել, հոգ չէ։ Թագավորութենեն զատ ուրիշ արհեստ գիտե՞ս։ Ժամանակին ողորմած հայրդ մտադիր էր քեզի արհեստի տալ, քանի որ դպրոցի մեջ ծույլ էիր, բայց մայրդ չի թողեց ու այսօր քո թշվառությանը պատճառ դարձավ։ Համենայն դեպս, պարապ չես մնար. մի մտածիր. եթե պարապ մնաս` վեր կաց Երևան եկուր, քեզի գործի մը կկպցնեմ։
Կնիկդ ալ հետդ բեր. նշանածս մենակ է, երբեմն-երբեմն կօգնե անոր։ Ի դեպ. Ռասպուտինին մոռցե՞ր է, թե՝ ոչ...

'''Կիրակի.'''- Կատակը մեկդի` երեկվա ըսածներուս համար այսօր կվախնամ. չըլլա՞ հանկարծ բանն անանկ դառնա, որ ըսածներս մեկ-մեկ քավեմ...

Այս մտմտուքի մեջ էի, երբ մեկը հրեց ինձի.

-Է՜յ, քաղաքացի չե՞ս դուն։

-Իսկական քաղաքացի,- պատասխանեցի ես։

-Խնդրեմ հրապարակը անցիր, իմ տեղս «ուռա՜» պոռա, մինչև հասնեմ տուն պատառ մը հաց ուտեմ դառնամ։ Առտվնե անոթի եմ։

-Ո՛չ, բարեկամ։ -Վրա բերի ես, կներես, վեց օր շարունակ պոռացի, յոթներորդ օրը պիտի հանգստանամ։

1917թ.

[[Կատեգորիա:Լեռ Կամսարի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազատվելու և հաղթահարման վեպը (Արքմենիկ Նիկողոսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2754</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5536</id>
      <timestamp>2011-09-18T19:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]] '''«Ազատվելու և հաղթահարման վեպը»''', [[Արքմենիկ Նիկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="19446">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«Ազատվելու և հաղթահարման վեպը»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== Ազատվելու և հաղթահարման վեպը ==

Նկատի առնելով այն առանձնահատուկ պարագան, որ [[Գուրգեն Խանջյան]]ի ստեղծաբանական համակարգն այժմ հատկական է «վեպից վեպ»` մեր առաջատար մյուս արձակագիրների ([[Լևոն Խեչոյան]], [[Վարուժան Այվազյան]]) ստեղծագործությանը նույնպես ներհատուկ զարգացումով, նրա նոր [[վեպ]]ի երևումը պետք է դիտարկել իբրև եթե ոչ կարևոր, ապա գոնե որոշակի հանգրվան: Խանջյանի ստեղծագործությունն իմ ընկալումներում յուրահատուկ բարոմետր է, որ գրեթե անսխալ ցուցանում է նաև արդի հայ արձակի հիմնական միտումներն ու գերիշխող հատկականությունները, այսինքն` որոշակի հանգրվան նաև այս իմաստով, մանավանդ որ` «հատկապես վիպագրության շրջարկում է ըստ ամենայնի երևում ցանկացած ժամանակահատվածի արձակի առավել ընդհանրական պատկերը, ձեռքբերումները և ստեղծագործական, գեղարվեստական առանձնահատկությունները»:1 Թեպետ Խանջյանի ստեղծաբանական համակարգում «Նստիր Ա գնացքը» և «Լուր չկա» վեպերը կամրջվում են նաև որոշ տրամադրություններով (ասենք՝ առաջինի «Հոգնել եմ: Տուն են ուզում, տուն» հանգրվանային նշանակություն ունեցող ավարտաբանությունն ու երկրորդի՝ «Հոգնել եմ», խոստովանեց Խամը: «Հոգնել ես՝ արի տուն», ոգևորվեց Սառան»՝ արդեն բնական [[երկխոսություն]]ը), այնուամենայնիվ, դրանց միջև ընկած ստեղծագործական տարածությունը դատարկ չէ և այդ տարածության փորձընկալումն է շատ առումներով պայմանավորել «Լուր չկա»-ի յուրահատկությունները: Այնուամենայնիվ, գրողն ամբողջովին չի իրագործել այն, ինչ թելադրում-ենթադրել էին տալիս «վեպից վեպ» միջանկյալ տարածության փիլիսոփայական, գեղագիտական, ստեղծաբանական ուղղակի և անուղղակի հղումները (նկատի ունեմ հատկապես «Մարդկանց տուն ուղարկիր» [[վիպակ]]ը), և, դատելով վիպական [[պատում]]ի՝ [[հեղինակ]]ի ներկայությունը ստեպ-ստեպ հիշեցնող չթուլացող լարվածությունից ու [[տեքստ]]ային հաճախակի ջղաձգումներից, դրանից ակնհայտ դժգոհ է: Սա գուցե վեպի թերությունն է, բայց դա իր հերթին առթել-ստեղծել է կասկածների, դժգոհությունների, հուսահատություների և, ընդհանրապես, դրամատիկ վիճակների մի դաշտ` ըստ ամենայնի՝ իրմով պայմանավորելով վեպի գեղագիտական-գաղափարական հարցադրումների համակարգը: Այլ խոսքով` վեպը գեղաձևում է իր՝ այս պարագային արդեն չակերտյալ թերությունը կամ իրենից իր հեղինակի ներքին դժգոհությունը: Այս իմաստով՝ «Լուր չկա» վերնագիրը պարագրկում է նաև գրողական այդ ներքին դժգոհությունն իր ստեղծածից, քանզի ավելի շատ՝ լուր չկա տեքստային-պատումային առումով, հեղինակին այլևս չեն բավարարում պատումի կառուցման հին կերպերը, նա որոնում է նորը, որը կա ինչ-որ տեղ, բայց չի տրվում իրեն: Այս հանգամանքը պայմանավորել է վեպի երկպլան զարգացում՝ հեղինակի և հերոսի. վերջինիս մարդկային-կենսական տվայտանքները խորքում երբեմն զուտ գրողական-տեքստային են: Ի վերջո, հեղինակին կարծես թե հաջողվում է ոչ միայն լուր (ճիշտ է՝ ոչ ամբողջական), այլև լուրեր ստանալ, սակայն, դատելով դժգոհությունների անընդհատականությունից, նա այդ չի նկատում:

 «Լուր չկա» վեպն իբրև ներժանրային կառույց երկխոսական բնույթ ունի: Խանջյանը չի պատմում, այլ, եթե կարելի է այդպես ասել, '''զրուցում''' է վեպը: Հենց առաջին էջերում '''քննիչի''' ու '''հեռախոսի''' հիշատակումները [[խորհրդանիշ|խորհրդանշային]] են այդ առումով և նախապատրաստում են պատումի որոշակի կերպի, քանզի դրանք հասկացություններ են, որ անմիջաբար զուգորդվում են հարցուպատասխանի և զրույցի հետ: Սկզբնական մասերում երկխոսականությունը դրսևորվում է նաև անցյալի հետ կապված հարցականների ճշտման և անցյալի հիշատակներից կարևոր կամ լուրի հավանականություն ունեցող մանրամասներ վերհանելու ճիգերում (դրանք միաժամանակ պատումի նոր կերպի փնտրտուքներ են), որոնք պայմանավորում են համապատասխան տեքստային-նշանային արտահայտություններ՝ «Հարյուրավոր կիլոմետրեր մեքենայով անցել է, եկել… Կարո՞տ… Չեմ կարծում…» (էջ 3), կամ՝ «Բայց Դանդը չկար ոնց որ… Հա, չկար: Ստացվում է՝ նրան դպրոցն ավարտելուց հետո չեմ տեսել… Բայց չէ, հանդիպել ենք, պատահաբար, փողոցում, վեց թե յոթ տարի առաջ էր, մտանք սրճարան, սուրճ խմեցինք, չէ, գարեջուր» (էջ 7-8): Ինքնասպան եղած Դանդ Արշոյի թողած մեղադրական նամակը ոչ միայն պայմանավորում է վեպի գործողությունների հետագա ընթացքը, այլև պատումի բնույթը: Նամակի ընթերցանությունն անմիջաբար սկզբնավորում է Սուրեն-Դանդ Արշո՝ ըստ էության այլևս չընդհատվող բնագրաստեղծ երկխոսությունը. «Դանդ, Դանդ, ես քո տիրոջ…» (էջ 12): Սուրենն իր յուրաքանչյուր արարքի համար կարծես հաշվետվություն է ներկայացնում Դանդին, երբեմն նույնիսկ ակամա` գործում նրա ցուցումներով: Եվ այդպես՝ վեպը ստացվել է իբրև Դանդի [[սցենար]]ի ու նրան՝ Սուրենի տարօրինակ ու յուրօրինակ հաշվետվության համադրություն («Գիտե՞ս ինչ եմ մտածում. կարո՞ղ ա ինքը գուշակել էր, որ մեր մեջ մի բան ա լինելու, դրա համար էլ երկուսիս անունները գրել ա իրա նամակում»: «Իսկ ես կարծում եմ՝ ոչ թե գուշակել ա, այլ կազմակերպել», էջ 95): Արշոյի նամակն այս իմաստով վեպի ամենակարևոր լուրն է, մանավանդ որ՝ պարագրկում է նաև '''լուր չկա'''-ի արտաքին հատույթը՝ '''այնկողմի''' գործոնը: Թվում է, թե նրանց զրույցը միակողմանի է, այնինչ Դանդը ևս զրուցում է Սուրենի հետ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վերջինս խոսում-բանավիճում է ինքն իր հետ, քանզի դա տեղի է ունենում Դանդի պայմանավորած իրականության մեջ՝ «Սուրեն, դու երբևէ փորձե՞լ ես ինքնասպան լինել: Ոչ, Սուրեն: Բայց մտածել եմ: Ու մտածելով իմացար, որ դժվա՞ր է» (էջ 73): Ընթացքում՝ Դանդի՝ հետզհետե իրեն ավելի զգացնել տվող անտես ներկայության հետ մեկտեղ, նրանց երկխոսությունները անուղղակիից վերածվում են ուղղակիի՝ «…բայց հատկապես դու ես խրվում կյանքիս մեջ, քեզ բոլորից շատ ա՞ պետք, չեմ հասկանում… Ինչ ասացի՞ր…» (էջ 132), իսկ վերջում արդեն վերաճում մի յուրօրինակ նամակագրության՝ «Համարյա մաքուր թուղթ էր, միայն վերում երկու տող կար՝ «Ոչինչ չեմ հասկանում: Ոչինչ չհասկացա, Սուրեն… Հասկանու՞մ ես, բան չհասկացա…»: Կատաղած՝ անմիջապես գրեցի տակը՝ «Իսկ ո՞վ ա հասկացել, այ էշ»: Հետո էշը ջնջեցի, գրեցի «ավանակ», ապա «ավանակ»-ն էլ ջնջեցի, գրեցի «տղա»: Վերջում ամբողջը ջնջեցի ու գրեցի՝ «Քեզ թվում ա, ե՞ս եմ հասկացել…», բայց քիչ թվաց ու ավելացրի՝ «Դե սիկտի՛ր էղի. է՜» (էջ 157): 

Վեպում ամենից հաճախակի շրջանառվում է ազատության [[գաղափար]]ը: Ազատությունը Սուրենի և՛ հաղթաթուղթն է, և՛ մարդկային ողբերգության ակունքը միաժամանակ: Այն պայմանավորում է ինքնօտարման, ինքնուրացման միտում Սուրենի գործողություններում, դա դրսևորվում է տարբեր հարթություններում՝ թե՛ մասնագիտական, թե՛ մարդկային, և մատնում նրա՝ անցյալից ամեն կերպ ազատվելու ճիգը, անկախ այն հանգամանքից, որ անցյալի վերհուշերում շատ բան կա հենց ազատության հետ կապվող: Այլ խոսքով՝ '''ազատության''' գաղափարը հետզհետե Սուրենի ըմբռնումներում վերածվում է '''ազատվելու''' գաղափարի: Եթե իրեն իբրև նկարչի ուրացումը («Ես ի՞նչ նկարիչ, ես նկարիչ չեմ՝ այդ բառի իսկական, ամբողջ իմաստով», էջ 21) կապված է ազատության գաղափարի սեփական կերպընկալումների հետ («արվեստի մարդիկ ավելի անազատ են, քան մյուսները», էջ 21), ապա անվան փոփոխումները (Շավարշ, հետո՝ Կարեն), թեպետ մի տեղում ուղղակի վերաբերմունքին («Ես իմ անունը չեմ սիրում», էջ 109), պայմանավորված են ամեն կերպ Դանդից ու նրա հետ կապված հիշողություններից ազատվելու խնդրով: Թեպետ այդպես էլ ամենայն հստակությամբ չի ասվում, ըստ էության՝ Դանդը Սուրենի կենսագրության ամենակարևոր հատվածն է. «Դանդն է մեղավոր, նրա հետ կապված ամեն բան ինձ ետ է տանում, իսկ ես չեմ սիրում հիշողությունների բեռը, առհասարակ ժամանակի կալանքը...» (էջ 45):

Հետաքրքիր է, որ Արշոն իրեն է տեսել Սուրենի '''ինքնադիմանկարում''' («նստած էի իմ սենյակում` ողորկ պատեր, մաքուր, ողորկ սեղան, մութ կոլորիտ, ես` միայնակ գայլի պես, նիհար, շեշտված, ցցուն դիմագծերով, վայրի հայացքով, խորթացած...», էջ 20), որն ընդհանրապես վեպի ամենակարևոր [[մետաֆոր]]ներից է. «Արշոն սիրում էր, մի անգամ ասեց` էս Սուրենն իբր իրան ա նկարել, բայց ավելի շատ ոնց որ ես ըլնեմ» (էջ 56): Այս պարագային, թվում է, իրավացի է [[Հայկ Համբարձումյան]]ի այն դիտարկումը, թե «մահվանից առաջ գրված նամակում հիշատակվող Սուրենը, Փառանձեմը և Մամոն Արշոյի իդեալներն են»,2 մանավանդ որ՝ առկա է հետաքրքիր մեկ այլ զուգադրություն` Արշոյի մոր նկարն էլ Փառանձեմին է նման. « Ձեզ է նման, գիտե՞ք,– նկատեցի: Արշոն էլ էր ասում...» (էջ 57): Իմ տպավորությամբ, սակայն, Դանդն ավելի շատ Սուրենի բարդույթների մարմնացումն է, բարդույթներ, որոնք երիտասարդ տարիներին ազատասիրության քողի տակ կոծկվել են շրջապատողների աչքից: Պատահական չէ, որ ծերացող, կեցվածքներից հոգնած, կյանքին արդեն այլ աչքերով նայող նախկին հիպպին գնալով ավելի ու ավելի է նմանվում երիտասարդ ժամանակ արված այդ ինքնադիմանկարին. «Աչքս ընկավ պատի հայելուն, թվաց, թե հայելու փոխարեն ինքնանկարս է կախված պատին» (էջ 154): Ինքնադիմանկարի այրումը Դանդից մնացած այլ իրերի ու գրառումների հետ, նույնպես դրա վկայությունն է: Ասել, թե Դանդը Սուրենի երկրորդ ես-ն է, գուցե ճիշտ չի լինի, բայց խոսուն է այն հանգամանքը, որ հրկիզումը կատարվում է ոչ թե Դանդի, այլ, ըստ էության, մեկ ուրիշի գերեզմանաթմբին. «Դանդը չի. Դանդը գուցե առհասարակ այս գերեզմանատանը չի թաղված» (էջ 162): Իսկ գուցե Դանդն ընդհանրապես չի էլ եղե՞լ… 

Նույն կերպ՝ ազատվելու խնդիր ունի նաև վեպի հեղինակը, թեպետ ավելի ճիշտ կլիներ այս դեպքում խոսել՝ հաղթահարելու մասին: Վեպում հաճախակի հայտնվող բանավեճերը այլ [[տեքստ]]երի հետ ([[Ֆրանց Կաֆկա]]յի, [[Հերման Հեսսե]]ի) դրա վկայությունն են: Բայց ամենակարևոր բանավեճը հատկապես իր` Գուրգեն Խանջյանի հետ է, քանզի հաղթահարումը ավելի շատ վերաբերում է սեփական նախընթաց տեքստերին, նկատի ունեմ դրանց թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, և թե՛ ներքին-հղացական մակարդակները: Այս իմաստով՝ Արշոն նախընթացի խորհրդանիշն է նաև, իսկ նրա մեղադրական [[նամակ]]ը խորքում գրական տեքստ է, որոնցից ազատվելու և հաղթահարելու խնդիրները վեպում դառնում են առաջնային: Հաղթահարումը համակարգային ձևով ի հայտ կգա Խանջյանի հետագա ստեղծագործություններում, այնուհանդերձ, փաստեմ, որ «Լուր չկա» վեպում նոր որակներով է ներկայանում Խանջյանի [[լեզու]]ն, արհեստականություններից, ոճային խճողումներից գրեթե ձերբազատված` միաժամանակ որդեգրած սկզբունքային կեցվածքներ: Այս իմաստով խոսուն են [[հեղինակային խոսք]]ի այն հղումները, որոնք արդարացնում են ընտրված լեզուն՝ «կնճռակախ հետույք, չէ, ոռ» կամ «կրծքերից, չէ, ծծերից մեկը» (էջ 73). սրանք արդեն [[գռեհկաբանություն]]ներ չեն, այլ լեզվի ճիշտ ընտրության ցուցիչներ:

Երկպլան զարգացումը հանգում է «Մի տոպրակ շան կեր» ավարտին, որը հերոսի դեպքում մղում է [[էքզիստենցիալիզմ|էքզիստենցիալ]] խորհրդածության, այն է՝ ազատվելու համար պետք է մեռնել, ինչպես Արշոն (կերպը դու ընտրիր), իսկ հեղինակի առումով՝ տեքստային հաշտության ցուցիչ է. այդուհանդերձ, հնարավոր չէ ամբողջովին հրաժարվել նախընթաց տեքստերից: Լինչ անունով շունը, այս իմաստով, այսկողմն ու այնկողմը կամրջող տարածությունն է և նախընթաց տեքստերի անհրաժարելի մասը: Եվ, ընդհանրապես, այս խորքին պետք է դիտարկել վիպական տարածքում հաճախակի հանդիպող, այսպես ասած՝ «շնապատումները»: 

Եվ, այնուամենայնիվ, որոշ առկախումներ կարծես թե մնում են: Այս դեպքում` մնում է համաձայնվել, որ` «ավարտել` բառի իսկական, անմնացորդ իմաստով, անհնարին է, առհասարակ» (էջ 90):
---------------------------------------
1. [[Գրիգոր Հակոբյան]], Արդի արձակի համապատկերը (1990-2000 թվականներ, ակնարկ-ուրվագիր), Գարուն, 2005, թիվ 5, էջ 35:
2. Շան կյանք` լուրերի շարունակական բացակայության պայմաններում, Գրական թերթ, 2006, թիվ 35:

''«Գարուն», 2007''</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5538</id>
      <timestamp>2011-09-18T19:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19445">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«Ազատվելու և հաղթահարման վեպը»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== Ազատվելու և հաղթահարման վեպը ==

Նկատի առնելով այն առանձնահատուկ պարագան, որ [[Գուրգեն Խանջյան]]ի ստեղծաբանական համակարգն այժմ հատկական է «վեպից վեպ»` մեր առաջատար մյուս արձակագիրների ([[Լևոն Խեչոյան]], [[Վարուժան Այվազյան]]) ստեղծագործությանը նույնպես ներհատուկ զարգացումով, նրա նոր [[վեպ]]ի երևումը պետք է դիտարկել իբրև եթե ոչ կարևոր, ապա գոնե որոշակի հանգրվան: Խանջյանի ստեղծագործությունն իմ ընկալումներում յուրահատուկ բարոմետր է, որ գրեթե անսխալ ցուցանում է նաև արդի հայ արձակի հիմնական միտումներն ու գերիշխող հատկականությունները, այսինքն` որոշակի հանգրվան նաև այս իմաստով, մանավանդ որ` «հատկապես վիպագրության շրջարկում է ըստ ամենայնի երևում ցանկացած ժամանակահատվածի արձակի առավել ընդհանրական պատկերը, ձեռքբերումները և ստեղծագործական, գեղարվեստական առանձնահատկությունները»:1 Թեպետ Խանջյանի ստեղծաբանական համակարգում «Նստիր Ա գնացքը» և «Լուր չկա» վեպերը կամրջվում են նաև որոշ տրամադրություններով (ասենք՝ առաջինի «Հոգնել եմ: Տուն են ուզում, տուն» հանգրվանային նշանակություն ունեցող ավարտաբանությունն ու երկրորդի՝ «Հոգնել եմ», խոստովանեց Խամը: «Հոգնել ես՝ արի տուն», ոգևորվեց Սառան»՝ արդեն բնական [[երկխոսություն]]ը), այնուամենայնիվ, դրանց միջև ընկած ստեղծագործական տարածությունը դատարկ չէ և այդ տարածության փորձընկալումն է շատ առումներով պայմանավորել «Լուր չկա»-ի յուրահատկությունները: Այնուամենայնիվ, գրողն ամբողջովին չի իրագործել այն, ինչ թելադրում-ենթադրել էին տալիս «վեպից վեպ» միջանկյալ տարածության փիլիսոփայական, գեղագիտական, ստեղծաբանական ուղղակի և անուղղակի հղումները (նկատի ունեմ հատկապես «Մարդկանց տուն ուղարկիր» [[վիպակ]]ը), և, դատելով վիպական [[պատում]]ի՝ [[հեղինակ]]ի ներկայությունը ստեպ-ստեպ հիշեցնող չթուլացող լարվածությունից ու [[տեքստ]]ային հաճախակի ջղաձգումներից, դրանից ակնհայտ դժգոհ է: Սա գուցե վեպի թերությունն է, բայց դա իր հերթին առթել-ստեղծել է կասկածների, դժգոհությունների, հուսահատություների և, ընդհանրապես, դրամատիկ վիճակների մի դաշտ` ըստ ամենայնի՝ իրմով պայմանավորելով վեպի գեղագիտական-գաղափարական հարցադրումների համակարգը: Այլ խոսքով` վեպը գեղաձևում է իր՝ այս պարագային արդեն չակերտյալ թերությունը կամ իրենից իր հեղինակի ներքին դժգոհությունը: Այս իմաստով՝ «Լուր չկա» վերնագիրը պարագրկում է նաև գրողական այդ ներքին դժգոհությունն իր ստեղծածից, քանզի ավելի շատ՝ լուր չկա տեքստային-պատումային առումով, հեղինակին այլևս չեն բավարարում պատումի կառուցման հին կերպերը, նա որոնում է նորը, որը կա ինչ-որ տեղ, բայց չի տրվում իրեն: Այս հանգամանքը պայմանավորել է վեպի երկպլան զարգացում՝ հեղինակի և հերոսի. վերջինիս մարդկային-կենսական տվայտանքները խորքում երբեմն զուտ գրողական-տեքստային են: Ի վերջո, հեղինակին կարծես թե հաջողվում է ոչ միայն լուր (ճիշտ է՝ ոչ ամբողջական), այլև լուրեր ստանալ, սակայն, դատելով դժգոհությունների անընդհատականությունից, նա այդ չի նկատում:

«Լուր չկա» վեպն իբրև ներժանրային կառույց երկխոսական բնույթ ունի: Խանջյանը չի պատմում, այլ, եթե կարելի է այդպես ասել, '''զրուցում''' է վեպը: Հենց առաջին էջերում '''քննիչի''' ու '''հեռախոսի''' հիշատակումները [[խորհրդանիշ|խորհրդանշային]] են այդ առումով և նախապատրաստում են պատումի որոշակի կերպի, քանզի դրանք հասկացություններ են, որ անմիջաբար զուգորդվում են հարցուպատասխանի և զրույցի հետ: Սկզբնական մասերում երկխոսականությունը դրսևորվում է նաև անցյալի հետ կապված հարցականների ճշտման և անցյալի հիշատակներից կարևոր կամ լուրի հավանականություն ունեցող մանրամասներ վերհանելու ճիգերում (դրանք միաժամանակ պատումի նոր կերպի փնտրտուքներ են), որոնք պայմանավորում են համապատասխան տեքստային-նշանային արտահայտություններ՝ «Հարյուրավոր կիլոմետրեր մեքենայով անցել է, եկել… Կարո՞տ… Չեմ կարծում…» (էջ 3), կամ՝ «Բայց Դանդը չկար ոնց որ… Հա, չկար: Ստացվում է՝ նրան դպրոցն ավարտելուց հետո չեմ տեսել… Բայց չէ, հանդիպել ենք, պատահաբար, փողոցում, վեց թե յոթ տարի առաջ էր, մտանք սրճարան, սուրճ խմեցինք, չէ, գարեջուր» (էջ 7-8): Ինքնասպան եղած Դանդ Արշոյի թողած մեղադրական նամակը ոչ միայն պայմանավորում է վեպի գործողությունների հետագա ընթացքը, այլև պատումի բնույթը: Նամակի ընթերցանությունն անմիջաբար սկզբնավորում է Սուրեն-Դանդ Արշո՝ ըստ էության այլևս չընդհատվող բնագրաստեղծ երկխոսությունը. «Դանդ, Դանդ, ես քո տիրոջ…» (էջ 12): Սուրենն իր յուրաքանչյուր արարքի համար կարծես հաշվետվություն է ներկայացնում Դանդին, երբեմն նույնիսկ ակամա` գործում նրա ցուցումներով: Եվ այդպես՝ վեպը ստացվել է իբրև Դանդի [[սցենար]]ի ու նրան՝ Սուրենի տարօրինակ ու յուրօրինակ հաշվետվության համադրություն («Գիտե՞ս ինչ եմ մտածում. կարո՞ղ ա ինքը գուշակել էր, որ մեր մեջ մի բան ա լինելու, դրա համար էլ երկուսիս անունները գրել ա իրա նամակում»: «Իսկ ես կարծում եմ՝ ոչ թե գուշակել ա, այլ կազմակերպել», էջ 95): Արշոյի նամակն այս իմաստով վեպի ամենակարևոր լուրն է, մանավանդ որ՝ պարագրկում է նաև '''լուր չկա'''-ի արտաքին հատույթը՝ '''այնկողմի''' գործոնը: Թվում է, թե նրանց զրույցը միակողմանի է, այնինչ Դանդը ևս զրուցում է Սուրենի հետ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վերջինս խոսում-բանավիճում է ինքն իր հետ, քանզի դա տեղի է ունենում Դանդի պայմանավորած իրականության մեջ՝ «Սուրեն, դու երբևէ փորձե՞լ ես ինքնասպան լինել: Ոչ, Սուրեն: Բայց մտածել եմ: Ու մտածելով իմացար, որ դժվա՞ր է» (էջ 73): Ընթացքում՝ Դանդի՝ հետզհետե իրեն ավելի զգացնել տվող անտես ներկայության հետ մեկտեղ, նրանց երկխոսությունները անուղղակիից վերածվում են ուղղակիի՝ «…բայց հատկապես դու ես խրվում կյանքիս մեջ, քեզ բոլորից շատ ա՞ պետք, չեմ հասկանում… Ինչ ասացի՞ր…» (էջ 132), իսկ վերջում արդեն վերաճում մի յուրօրինակ նամակագրության՝ «Համարյա մաքուր թուղթ էր, միայն վերում երկու տող կար՝ «Ոչինչ չեմ հասկանում: Ոչինչ չհասկացա, Սուրեն… Հասկանու՞մ ես, բան չհասկացա…»: Կատաղած՝ անմիջապես գրեցի տակը՝ «Իսկ ո՞վ ա հասկացել, այ էշ»: Հետո էշը ջնջեցի, գրեցի «ավանակ», ապա «ավանակ»-ն էլ ջնջեցի, գրեցի «տղա»: Վերջում ամբողջը ջնջեցի ու գրեցի՝ «Քեզ թվում ա, ե՞ս եմ հասկացել…», բայց քիչ թվաց ու ավելացրի՝ «Դե սիկտի՛ր էղի. է՜» (էջ 157): 

Վեպում ամենից հաճախակի շրջանառվում է ազատության [[գաղափար]]ը: Ազատությունը Սուրենի և՛ հաղթաթուղթն է, և՛ մարդկային ողբերգության ակունքը միաժամանակ: Այն պայմանավորում է ինքնօտարման, ինքնուրացման միտում Սուրենի գործողություններում, դա դրսևորվում է տարբեր հարթություններում՝ թե՛ մասնագիտական, թե՛ մարդկային, և մատնում նրա՝ անցյալից ամեն կերպ ազատվելու ճիգը, անկախ այն հանգամանքից, որ անցյալի վերհուշերում շատ բան կա հենց ազատության հետ կապվող: Այլ խոսքով՝ '''ազատության''' գաղափարը հետզհետե Սուրենի ըմբռնումներում վերածվում է '''ազատվելու''' գաղափարի: Եթե իրեն իբրև նկարչի ուրացումը («Ես ի՞նչ նկարիչ, ես նկարիչ չեմ՝ այդ բառի իսկական, ամբողջ իմաստով», էջ 21) կապված է ազատության գաղափարի սեփական կերպընկալումների հետ («արվեստի մարդիկ ավելի անազատ են, քան մյուսները», էջ 21), ապա անվան փոփոխումները (Շավարշ, հետո՝ Կարեն), թեպետ մի տեղում ուղղակի վերաբերմունքին («Ես իմ անունը չեմ սիրում», էջ 109), պայմանավորված են ամեն կերպ Դանդից ու նրա հետ կապված հիշողություններից ազատվելու խնդրով: Թեպետ այդպես էլ ամենայն հստակությամբ չի ասվում, ըստ էության՝ Դանդը Սուրենի կենսագրության ամենակարևոր հատվածն է. «Դանդն է մեղավոր, նրա հետ կապված ամեն բան ինձ ետ է տանում, իսկ ես չեմ սիրում հիշողությունների բեռը, առհասարակ ժամանակի կալանքը...» (էջ 45):

Հետաքրքիր է, որ Արշոն իրեն է տեսել Սուրենի '''ինքնադիմանկարում''' («նստած էի իմ սենյակում` ողորկ պատեր, մաքուր, ողորկ սեղան, մութ կոլորիտ, ես` միայնակ գայլի պես, նիհար, շեշտված, ցցուն դիմագծերով, վայրի հայացքով, խորթացած...», էջ 20), որն ընդհանրապես վեպի ամենակարևոր [[մետաֆոր]]ներից է. «Արշոն սիրում էր, մի անգամ ասեց` էս Սուրենն իբր իրան ա նկարել, բայց ավելի շատ ոնց որ ես ըլնեմ» (էջ 56): Այս պարագային, թվում է, իրավացի է [[Հայկ Համբարձումյան]]ի այն դիտարկումը, թե «մահվանից առաջ գրված նամակում հիշատակվող Սուրենը, Փառանձեմը և Մամոն Արշոյի իդեալներն են»,2 մանավանդ որ՝ առկա է հետաքրքիր մեկ այլ զուգադրություն` Արշոյի մոր նկարն էլ Փառանձեմին է նման. « Ձեզ է նման, գիտե՞ք,– նկատեցի: Արշոն էլ էր ասում...» (էջ 57): Իմ տպավորությամբ, սակայն, Դանդն ավելի շատ Սուրենի բարդույթների մարմնացումն է, բարդույթներ, որոնք երիտասարդ տարիներին ազատասիրության քողի տակ կոծկվել են շրջապատողների աչքից: Պատահական չէ, որ ծերացող, կեցվածքներից հոգնած, կյանքին արդեն այլ աչքերով նայող նախկին հիպպին գնալով ավելի ու ավելի է նմանվում երիտասարդ ժամանակ արված այդ ինքնադիմանկարին. «Աչքս ընկավ պատի հայելուն, թվաց, թե հայելու փոխարեն ինքնանկարս է կախված պատին» (էջ 154): Ինքնադիմանկարի այրումը Դանդից մնացած այլ իրերի ու գրառումների հետ, նույնպես դրա վկայությունն է: Ասել, թե Դանդը Սուրենի երկրորդ ես-ն է, գուցե ճիշտ չի լինի, բայց խոսուն է այն հանգամանքը, որ հրկիզումը կատարվում է ոչ թե Դանդի, այլ, ըստ էության, մեկ ուրիշի գերեզմանաթմբին. «Դանդը չի. Դանդը գուցե առհասարակ այս գերեզմանատանը չի թաղված» (էջ 162): Իսկ գուցե Դանդն ընդհանրապես չի էլ եղե՞լ… 

Նույն կերպ՝ ազատվելու խնդիր ունի նաև վեպի հեղինակը, թեպետ ավելի ճիշտ կլիներ այս դեպքում խոսել՝ հաղթահարելու մասին: Վեպում հաճախակի հայտնվող բանավեճերը այլ [[տեքստ]]երի հետ ([[Ֆրանց Կաֆկա]]յի, [[Հերման Հեսսե]]ի) դրա վկայությունն են: Բայց ամենակարևոր բանավեճը հատկապես իր` Գուրգեն Խանջյանի հետ է, քանզի հաղթահարումը ավելի շատ վերաբերում է սեփական նախընթաց տեքստերին, նկատի ունեմ դրանց թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, և թե՛ ներքին-հղացական մակարդակները: Այս իմաստով՝ Արշոն նախընթացի խորհրդանիշն է նաև, իսկ նրա մեղադրական [[նամակ]]ը խորքում գրական տեքստ է, որոնցից ազատվելու և հաղթահարելու խնդիրները վեպում դառնում են առաջնային: Հաղթահարումը համակարգային ձևով ի հայտ կգա Խանջյանի հետագա ստեղծագործություններում, այնուհանդերձ, փաստեմ, որ «Լուր չկա» վեպում նոր որակներով է ներկայանում Խանջյանի [[լեզու]]ն, արհեստականություններից, ոճային խճողումներից գրեթե ձերբազատված` միաժամանակ որդեգրած սկզբունքային կեցվածքներ: Այս իմաստով խոսուն են [[հեղինակային խոսք]]ի այն հղումները, որոնք արդարացնում են ընտրված լեզուն՝ «կնճռակախ հետույք, չէ, ոռ» կամ «կրծքերից, չէ, ծծերից մեկը» (էջ 73). սրանք արդեն [[գռեհկաբանություն]]ներ չեն, այլ լեզվի ճիշտ ընտրության ցուցիչներ:

Երկպլան զարգացումը հանգում է «Մի տոպրակ շան կեր» ավարտին, որը հերոսի դեպքում մղում է [[էքզիստենցիալիզմ|էքզիստենցիալ]] խորհրդածության, այն է՝ ազատվելու համար պետք է մեռնել, ինչպես Արշոն (կերպը դու ընտրիր), իսկ հեղինակի առումով՝ տեքստային հաշտության ցուցիչ է. այդուհանդերձ, հնարավոր չէ ամբողջովին հրաժարվել նախընթաց տեքստերից: Լինչ անունով շունը, այս իմաստով, այսկողմն ու այնկողմը կամրջող տարածությունն է և նախընթաց տեքստերի անհրաժարելի մասը: Եվ, ընդհանրապես, այս խորքին պետք է դիտարկել վիպական տարածքում հաճախակի հանդիպող, այսպես ասած՝ «շնապատումները»: 

Եվ, այնուամենայնիվ, որոշ առկախումներ կարծես թե մնում են: Այս դեպքում` մնում է համաձայնվել, որ` «ավարտել` բառի իսկական, անմնացորդ իմաստով, անհնարին է, առհասարակ» (էջ 90):
---------------------------------------
1. [[Գրիգոր Հակոբյան]], Արդի արձակի համապատկերը (1990-2000 թվականներ, ակնարկ-ուրվագիր), Գարուն, 2005, թիվ 5, էջ 35:
2. Շան կյանք` լուրերի շարունակական բացակայության պայմաններում, Գրական թերթ, 2006, թիվ 35:

''«Գարուն», 2007''</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5539</id>
      <timestamp>2011-09-18T19:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19447">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«Ազատվելու և հաղթահարման վեպը»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== Ազատվելու և հաղթահարման վեպը ==

Նկատի առնելով այն առանձնահատուկ պարագան, որ [[Գուրգեն Խանջյան]]ի ստեղծաբանական համակարգն այժմ հատկական է «վեպից վեպ»` մեր առաջատար մյուս արձակագիրների ([[Լևոն Խեչոյան]], [[Վարուժան Այվազյան]]) ստեղծագործությանը նույնպես ներհատուկ զարգացումով, նրա նոր [[վեպ]]ի երևումը պետք է դիտարկել իբրև եթե ոչ կարևոր, ապա գոնե որոշակի հանգրվան: Խանջյանի ստեղծագործությունն իմ ընկալումներում յուրահատուկ բարոմետր է, որ գրեթե անսխալ ցուցանում է նաև արդի հայ արձակի հիմնական միտումներն ու գերիշխող հատկականությունները, այսինքն` որոշակի հանգրվան նաև այս իմաստով, մանավանդ որ` «հատկապես վիպագրության շրջարկում է ըստ ամենայնի երևում ցանկացած ժամանակահատվածի արձակի առավել ընդհանրական պատկերը, ձեռքբերումները և ստեղծագործական, գեղարվեստական առանձնահատկությունները»:1 Թեպետ Խանջյանի ստեղծաբանական համակարգում «Նստիր Ա գնացքը» և «Լուր չկա» վեպերը կամրջվում են նաև որոշ տրամադրություններով (ասենք՝ առաջինի «Հոգնել եմ: Տուն են ուզում, տուն» հանգրվանային նշանակություն ունեցող ավարտաբանությունն ու երկրորդի՝ «Հոգնել եմ», խոստովանեց Խամը: «Հոգնել ես՝ արի տուն», ոգևորվեց Սառան»՝ արդեն բնական [[երկխոսություն]]ը), այնուամենայնիվ, դրանց միջև ընկած ստեղծագործական տարածությունը դատարկ չէ և այդ տարածության փորձընկալումն է շատ առումներով պայմանավորել «Լուր չկա»-ի յուրահատկությունները: Այնուամենայնիվ, գրողն ամբողջովին չի իրագործել այն, ինչ թելադրում-ենթադրել էին տալիս «վեպից վեպ» միջանկյալ տարածության փիլիսոփայական, գեղագիտական, ստեղծաբանական ուղղակի և անուղղակի հղումները (նկատի ունեմ հատկապես «Մարդկանց տուն ուղարկիր» [[վիպակ]]ը), և, դատելով վիպական [[պատում]]ի՝ [[հեղինակ]]ի ներկայությունը ստեպ-ստեպ հիշեցնող չթուլացող լարվածությունից ու [[տեքստ]]ային հաճախակի ջղաձգումներից, դրանից ակնհայտ դժգոհ է: Սա գուցե վեպի թերությունն է, բայց դա իր հերթին առթել-ստեղծել է կասկածների, դժգոհությունների, հուսահատություների և, ընդհանրապես, դրամատիկ վիճակների մի դաշտ` ըստ ամենայնի՝ իրմով պայմանավորելով վեպի գեղագիտական-գաղափարական հարցադրումների համակարգը: Այլ խոսքով` վեպը գեղաձևում է իր՝ այս պարագային արդեն չակերտյալ թերությունը կամ իրենից իր հեղինակի ներքին դժգոհությունը: Այս իմաստով՝ «Լուր չկա» վերնագիրը պարագրկում է նաև գրողական այդ ներքին դժգոհությունն իր ստեղծածից, քանզի ավելի շատ՝ լուր չկա տեքստային-պատումային առումով, հեղինակին այլևս չեն բավարարում պատումի կառուցման հին կերպերը, նա որոնում է նորը, որը կա ինչ-որ տեղ, բայց չի տրվում իրեն: Այս հանգամանքը պայմանավորել է վեպի երկպլան զարգացում՝ հեղինակի և հերոսի. վերջինիս մարդկային-կենսական տվայտանքները խորքում երբեմն զուտ գրողական-տեքստային են: Ի վերջո, հեղինակին կարծես թե հաջողվում է ոչ միայն լուր (ճիշտ է՝ ոչ ամբողջական), այլև լուրեր ստանալ, սակայն, դատելով դժգոհությունների անընդհատականությունից, նա այդ չի նկատում:

«Լուր չկա» վեպն իբրև ներժանրային կառույց երկխոսական բնույթ ունի: Խանջյանը չի պատմում, այլ, եթե կարելի է այդպես ասել, '''զրուցում''' է վեպը: Հենց առաջին էջերում '''քննիչի''' ու '''հեռախոսի''' հիշատակումները [[խորհրդանիշ|խորհրդանշային]] են այդ առումով և նախապատրաստում են պատումի որոշակի կերպի, քանզի դրանք հասկացություններ են, որ անմիջաբար զուգորդվում են հարցուպատասխանի և զրույցի հետ: Սկզբնական մասերում երկխոսականությունը դրսևորվում է նաև անցյալի հետ կապված հարցականների ճշտման և անցյալի հիշատակներից կարևոր կամ լուրի հավանականություն ունեցող մանրամասներ վերհանելու ճիգերում (դրանք միաժամանակ պատումի նոր կերպի փնտրտուքներ են), որոնք պայմանավորում են համապատասխան տեքստային-նշանային արտահայտություններ՝ «Հարյուրավոր կիլոմետրեր մեքենայով անցել է, եկել… Կարո՞տ… Չեմ կարծում…» (էջ 3), կամ՝ «Բայց Դանդը չկար ոնց որ… Հա, չկար: Ստացվում է՝ նրան դպրոցն ավարտելուց հետո չեմ տեսել… Բայց չէ, հանդիպել ենք, պատահաբար, փողոցում, վեց թե յոթ տարի առաջ էր, մտանք սրճարան, սուրճ խմեցինք, չէ, գարեջուր» (էջ 7-8): Ինքնասպան եղած Դանդ Արշոյի թողած մեղադրական նամակը ոչ միայն պայմանավորում է վեպի գործողությունների հետագա ընթացքը, այլև պատումի բնույթը: Նամակի ընթերցանությունն անմիջաբար սկզբնավորում է Սուրեն-Դանդ Արշո՝ ըստ էության այլևս չընդհատվող բնագրաստեղծ երկխոսությունը. «Դանդ, Դանդ, ես քո տիրոջ…» (էջ 12): Սուրենն իր յուրաքանչյուր արարքի համար կարծես հաշվետվություն է ներկայացնում Դանդին, երբեմն նույնիսկ ակամա` գործում նրա ցուցումներով: Եվ այդպես՝ վեպը ստացվել է իբրև Դանդի [[սցենար]]ի ու նրան՝ Սուրենի տարօրինակ ու յուրօրինակ հաշվետվության համադրություն («Գիտե՞ս ինչ եմ մտածում. կարո՞ղ ա ինքը գուշակել էր, որ մեր մեջ մի բան ա լինելու, դրա համար էլ երկուսիս անունները գրել ա իրա նամակում»: «Իսկ ես կարծում եմ՝ ոչ թե գուշակել ա, այլ կազմակերպել», էջ 95): Արշոյի նամակն այս իմաստով վեպի ամենակարևոր լուրն է, մանավանդ որ՝ պարագրկում է նաև '''լուր չկա'''-ի արտաքին հատույթը՝ '''այնկողմի''' գործոնը: Թվում է, թե նրանց զրույցը միակողմանի է, այնինչ Դանդը ևս զրուցում է Սուրենի հետ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վերջինս խոսում-բանավիճում է ինքն իր հետ, քանզի դա տեղի է ունենում Դանդի պայմանավորած իրականության մեջ՝ «Սուրեն, դու երբևէ փորձե՞լ ես ինքնասպան լինել: Ոչ, Սուրեն: Բայց մտածել եմ: Ու մտածելով իմացար, որ դժվա՞ր է» (էջ 73): Ընթացքում՝ Դանդի՝ հետզհետե իրեն ավելի զգացնել տվող անտես ներկայության հետ մեկտեղ, նրանց երկխոսությունները անուղղակիից վերածվում են ուղղակիի՝ «…բայց հատկապես դու ես խրվում կյանքիս մեջ, քեզ բոլորից շատ ա՞ պետք, չեմ հասկանում… Ինչ ասացի՞ր…» (էջ 132), իսկ վերջում արդեն վերաճում մի յուրօրինակ նամակագրության՝ «Համարյա մաքուր թուղթ էր, միայն վերում երկու տող կար՝ «Ոչինչ չեմ հասկանում: Ոչինչ չհասկացա, Սուրեն… Հասկանու՞մ ես, բան չհասկացա…»: Կատաղած՝ անմիջապես գրեցի տակը՝ «Իսկ ո՞վ ա հասկացել, այ էշ»: Հետո էշը ջնջեցի, գրեցի «ավանակ», ապա «ավանակ»-ն էլ ջնջեցի, գրեցի «տղա»: Վերջում ամբողջը ջնջեցի ու գրեցի՝ «Քեզ թվում ա, ե՞ս եմ հասկացել…», բայց քիչ թվաց ու ավելացրի՝ «Դե սիկտի՛ր էղի. է՜» (էջ 157): 

Վեպում ամենից հաճախակի շրջանառվում է ազատության [[գաղափար]]ը: Ազատությունը Սուրենի և՛ հաղթաթուղթն է, և՛ մարդկային ողբերգության ակունքը միաժամանակ: Այն պայմանավորում է ինքնօտարման, ինքնուրացման միտում Սուրենի գործողություններում, դա դրսևորվում է տարբեր հարթություններում՝ թե՛ մասնագիտական, թե՛ մարդկային, և մատնում նրա՝ անցյալից ամեն կերպ ազատվելու ճիգը, անկախ այն հանգամանքից, որ անցյալի վերհուշերում շատ բան կա հենց ազատության հետ կապվող: Այլ խոսքով՝ '''ազատության''' գաղափարը հետզհետե Սուրենի ըմբռնումներում վերածվում է '''ազատվելու''' գաղափարի: Եթե իրեն իբրև նկարչի ուրացումը («Ես ի՞նչ նկարիչ, ես նկարիչ չեմ՝ այդ բառի իսկական, ամբողջ իմաստով», էջ 21) կապված է ազատության գաղափարի սեփական կերպընկալումների հետ («արվեստի մարդիկ ավելի անազատ են, քան մյուսները», էջ 21), ապա անվան փոփոխումները (Շավարշ, հետո՝ Կարեն), թեպետ մի տեղում ուղղակի վերաբերմունքին («Ես իմ անունը չեմ սիրում», էջ 109), պայմանավորված են ամեն կերպ Դանդից ու նրա հետ կապված հիշողություններից ազատվելու խնդրով: Թեպետ այդպես էլ ամենայն հստակությամբ չի ասվում, ըստ էության՝ Դանդը Սուրենի կենսագրության ամենակարևոր հատվածն է. «Դանդն է մեղավոր, նրա հետ կապված ամեն բան ինձ ետ է տանում, իսկ ես չեմ սիրում հիշողությունների բեռը, առհասարակ ժամանակի կալանքը...» (էջ 45):

Հետաքրքիր է, որ Արշոն իրեն է տեսել Սուրենի '''ինքնադիմանկարում''' («նստած էի իմ սենյակում` ողորկ պատեր, մաքուր, ողորկ սեղան, մութ կոլորիտ, ես` միայնակ գայլի պես, նիհար, շեշտված, ցցուն դիմագծերով, վայրի հայացքով, խորթացած...», էջ 20), որն ընդհանրապես վեպի ամենակարևոր [[մետաֆոր]]ներից է. «Արշոն սիրում էր, մի անգամ ասեց` էս Սուրենն իբր իրան ա նկարել, բայց ավելի շատ ոնց որ ես ըլնեմ» (էջ 56): Այս պարագային, թվում է, իրավացի է [[Հայկ Համբարձումյան]]ի այն դիտարկումը, թե «մահվանից առաջ գրված նամակում հիշատակվող Սուրենը, Փառանձեմը և Մամոն Արշոյի իդեալներն են»,2 մանավանդ որ՝ առկա է հետաքրքիր մեկ այլ զուգադրություն` Արշոյի մոր նկարն էլ Փառանձեմին է նման. « Ձեզ է նման, գիտե՞ք,– նկատեցի: Արշոն էլ էր ասում...» (էջ 57): Իմ տպավորությամբ, սակայն, Դանդն ավելի շատ Սուրենի բարդույթների մարմնացումն է, բարդույթներ, որոնք երիտասարդ տարիներին ազատասիրության քողի տակ կոծկվել են շրջապատողների աչքից: Պատահական չէ, որ ծերացող, կեցվածքներից հոգնած, կյանքին արդեն այլ աչքերով նայող նախկին հիպպին գնալով ավելի ու ավելի է նմանվում երիտասարդ ժամանակ արված այդ ինքնադիմանկարին. «Աչքս ընկավ պատի հայելուն, թվաց, թե հայելու փոխարեն ինքնանկարս է կախված պատին» (էջ 154): Ինքնադիմանկարի այրումը Դանդից մնացած այլ իրերի ու գրառումների հետ, նույնպես դրա վկայությունն է: Ասել, թե Դանդը Սուրենի երկրորդ ես-ն է, գուցե ճիշտ չի լինի, բայց խոսուն է այն հանգամանքը, որ հրկիզումը կատարվում է ոչ թե Դանդի, այլ, ըստ էության, մեկ ուրիշի գերեզմանաթմբին. «Դանդը չի. Դանդը գուցե առհասարակ այս գերեզմանատանը չի թաղված» (էջ 162): Իսկ գուցե Դանդն ընդհանրապես չի էլ եղե՞լ… 

Նույն կերպ՝ ազատվելու խնդիր ունի նաև վեպի հեղինակը, թեպետ ավելի ճիշտ կլիներ այս դեպքում խոսել՝ հաղթահարելու մասին: Վեպում հաճախակի հայտնվող բանավեճերը այլ [[տեքստ]]երի հետ ([[Ֆրանց Կաֆկա]]յի, [[Հերման Հեսսե]]ի) դրա վկայությունն են: Բայց ամենակարևոր բանավեճը հատկապես իր` Գուրգեն Խանջյանի հետ է, քանզի հաղթահարումը ավելի շատ վերաբերում է սեփական նախընթաց տեքստերին, նկատի ունեմ դրանց թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, և թե՛ ներքին-հղացական մակարդակները: Այս իմաստով՝ Արշոն նախընթացի խորհրդանիշն է նաև, իսկ նրա մեղադրական [[նամակ]]ը խորքում գրական տեքստ է, որոնցից ազատվելու և հաղթահարելու խնդիրները վեպում դառնում են առաջնային: Հաղթահարումը համակարգային ձևով ի հայտ կգա Խանջյանի հետագա ստեղծագործություններում, այնուհանդերձ, փաստեմ, որ «Լուր չկա» վեպում նոր որակներով է ներկայանում Խանջյանի [[լեզու]]ն, արհեստականություններից, ոճային խճողումներից գրեթե ձերբազատված` միաժամանակ որդեգրած սկզբունքային կեցվածքներ: Այս իմաստով խոսուն են [[հեղինակային խոսք]]ի այն հղումները, որոնք արդարացնում են ընտրված լեզուն՝ «կնճռակախ հետույք, չէ, ոռ» կամ «կրծքերից, չէ, ծծերից մեկը» (էջ 73). սրանք արդեն [[գռեհկաբանություն]]ներ չեն, այլ լեզվի ճիշտ ընտրության ցուցիչներ:

Երկպլան զարգացումը հանգում է «Մի տոպրակ շան կեր» ավարտին, որը հերոսի դեպքում մղում է [[էքզիստենցիալիզմ|էքզիստենցիալ]] խորհրդածության, այն է՝ ազատվելու համար պետք է մեռնել, ինչպես Արշոն (կերպը դու ընտրիր), իսկ հեղինակի առումով՝ տեքստային հաշտության ցուցիչ է. այդուհանդերձ, հնարավոր չէ ամբողջովին հրաժարվել նախընթաց տեքստերից: Լինչ անունով շունը, այս իմաստով, այսկողմն ու այնկողմը կամրջող տարածությունն է և նախընթաց տեքստերի անհրաժարելի մասը: Եվ, ընդհանրապես, այս խորքին պետք է դիտարկել վիպական տարածքում հաճախակի հանդիպող, այսպես ասած՝ «շնապատումները»: 

Եվ, այնուամենայնիվ, որոշ առկախումներ կարծես թե մնում են: Այս դեպքում` մնում է համաձայնվել, որ` «ավարտել` բառի իսկական, անմնացորդ իմաստով, անհնարին է, առհասարակ» (էջ 90):
---------------------------------------
*1. [[Գրիգոր Հակոբյան]], Արդի արձակի համապատկերը (1990-2000 թվականներ, ակնարկ-ուրվագիր), Գարուն, 2005, թիվ 5, էջ 35:
*2. Շան կյանք` լուրերի շարունակական բացակայության պայմաններում, Գրական թերթ, 2006, թիվ 35:

''«Գարուն», 2007''</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12343</id>
      <timestamp>2012-12-16T16:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19554">[[Պատկեր:Grarumner @ntacqic.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
'''«Ազատվելու և հաղթահարման վեպը»''', [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ի հոդվածներից, որն ընդգրկվել է [[Գրառումներ ընթացքից (Արքմենիկ Նիկողոսյան, գիրք, 2007)|«Գրառումներ ընթացքից»]] [[գիրք|գրքում]]: Ստորև ներկայացվում է այդ հոդվածը:

== Ազատվելու և հաղթահարման վեպը ==

Նկատի առնելով այն առանձնահատուկ պարագան, որ [[Գուրգեն Խանջյան]]ի ստեղծաբանական համակարգն այժմ հատկական է «վեպից վեպ»` մեր առաջատար մյուս արձակագիրների ([[Լևոն Խեչոյան]], [[Վարուժան Այվազյան]]) ստեղծագործությանը նույնպես ներհատուկ զարգացումով, նրա նոր [[վեպ]]ի երևումը պետք է դիտարկել իբրև եթե ոչ կարևոր, ապա գոնե որոշակի հանգրվան: Խանջյանի ստեղծագործությունն իմ ընկալումներում յուրահատուկ բարոմետր է, որ գրեթե անսխալ ցուցանում է նաև արդի հայ արձակի հիմնական միտումներն ու գերիշխող հատկականությունները, այսինքն` որոշակի հանգրվան նաև այս իմաստով, մանավանդ որ` «հատկապես վիպագրության շրջարկում է ըստ ամենայնի երևում ցանկացած ժամանակահատվածի արձակի առավել ընդհանրական պատկերը, ձեռքբերումները և ստեղծագործական, գեղարվեստական առանձնահատկությունները»:1 Թեպետ Խանջյանի ստեղծաբանական համակարգում «Նստիր Ա գնացքը» և «Լուր չկա» վեպերը կամրջվում են նաև որոշ տրամադրություններով (ասենք՝ առաջինի «Հոգնել եմ: Տուն են ուզում, տուն» հանգրվանային նշանակություն ունեցող ավարտաբանությունն ու երկրորդի՝ «Հոգնել եմ», խոստովանեց Խամը: «Հոգնել ես՝ արի տուն», ոգևորվեց Սառան»՝ արդեն բնական [[երկխոսություն]]ը), այնուամենայնիվ, դրանց միջև ընկած ստեղծագործական տարածությունը դատարկ չէ և այդ տարածության փորձընկալումն է շատ առումներով պայմանավորել «Լուր չկա»-ի յուրահատկությունները: Այնուամենայնիվ, գրողն ամբողջովին չի իրագործել այն, ինչ թելադրում-ենթադրել էին տալիս «վեպից վեպ» միջանկյալ տարածության փիլիսոփայական, գեղագիտական, ստեղծաբանական ուղղակի և անուղղակի հղումները (նկատի ունեմ հատկապես «Մարդկանց տուն ուղարկիր» [[վիպակ]]ը), և, դատելով վիպական [[պատում]]ի՝ [[հեղինակ]]ի ներկայությունը ստեպ-ստեպ հիշեցնող չթուլացող լարվածությունից ու [[տեքստ]]ային հաճախակի ջղաձգումներից, դրանից ակնհայտ դժգոհ է: Սա գուցե վեպի թերությունն է, բայց դա իր հերթին առթել-ստեղծել է կասկածների, դժգոհությունների, հուսահատություների և, ընդհանրապես, դրամատիկ վիճակների մի դաշտ` ըստ ամենայնի՝ իրմով պայմանավորելով վեպի գեղագիտական-գաղափարական հարցադրումների համակարգը: Այլ խոսքով` վեպը գեղաձևում է իր՝ այս պարագային արդեն չակերտյալ թերությունը կամ իրենից իր հեղինակի ներքին դժգոհությունը: Այս իմաստով՝ «Լուր չկա» վերնագիրը պարագրկում է նաև գրողական այդ ներքին դժգոհությունն իր ստեղծածից, քանզի ավելի շատ՝ լուր չկա տեքստային-պատումային առումով, հեղինակին այլևս չեն բավարարում պատումի կառուցման հին կերպերը, նա որոնում է նորը, որը կա ինչ-որ տեղ, բայց չի տրվում իրեն: Այս հանգամանքը պայմանավորել է վեպի երկպլան զարգացում՝ հեղինակի և հերոսի. վերջինիս մարդկային-կենսական տվայտանքները խորքում երբեմն զուտ գրողական-տեքստային են: Ի վերջո, հեղինակին կարծես թե հաջողվում է ոչ միայն լուր (ճիշտ է՝ ոչ ամբողջական), այլև լուրեր ստանալ, սակայն, դատելով դժգոհությունների անընդհատականությունից, նա այդ չի նկատում:

«Լուր չկա» վեպն իբրև ներժանրային կառույց երկխոսական բնույթ ունի: Խանջյանը չի պատմում, այլ, եթե կարելի է այդպես ասել, '''զրուցում''' է վեպը: Հենց առաջին էջերում '''քննիչի''' ու '''հեռախոսի''' հիշատակումները [[խորհրդանիշ|խորհրդանշային]] են այդ առումով և նախապատրաստում են պատումի որոշակի կերպի, քանզի դրանք հասկացություններ են, որ անմիջաբար զուգորդվում են հարցուպատասխանի և զրույցի հետ: Սկզբնական մասերում երկխոսականությունը դրսևորվում է նաև անցյալի հետ կապված հարցականների ճշտման և անցյալի հիշատակներից կարևոր կամ լուրի հավանականություն ունեցող մանրամասներ վերհանելու ճիգերում (դրանք միաժամանակ պատումի նոր կերպի փնտրտուքներ են), որոնք պայմանավորում են համապատասխան տեքստային-նշանային արտահայտություններ՝ «Հարյուրավոր կիլոմետրեր մեքենայով անցել է, եկել… Կարո՞տ… Չեմ կարծում…» (էջ 3), կամ՝ «Բայց Դանդը չկար ոնց որ… Հա, չկար: Ստացվում է՝ նրան դպրոցն ավարտելուց հետո չեմ տեսել… Բայց չէ, հանդիպել ենք, պատահաբար, փողոցում, վեց թե յոթ տարի առաջ էր, մտանք սրճարան, սուրճ խմեցինք, չէ, գարեջուր» (էջ 7-8): Ինքնասպան եղած Դանդ Արշոյի թողած մեղադրական նամակը ոչ միայն պայմանավորում է վեպի գործողությունների հետագա ընթացքը, այլև պատումի բնույթը: Նամակի ընթերցանությունն անմիջաբար սկզբնավորում է Սուրեն-Դանդ Արշո՝ ըստ էության այլևս չընդհատվող բնագրաստեղծ երկխոսությունը. «Դանդ, Դանդ, ես քո տիրոջ…» (էջ 12): Սուրենն իր յուրաքանչյուր արարքի համար կարծես հաշվետվություն է ներկայացնում Դանդին, երբեմն նույնիսկ ակամա` գործում նրա ցուցումներով: Եվ այդպես՝ վեպը ստացվել է իբրև Դանդի [[սցենար]]ի ու նրան՝ Սուրենի տարօրինակ ու յուրօրինակ հաշվետվության համադրություն («Գիտե՞ս ինչ եմ մտածում. կարո՞ղ ա ինքը գուշակել էր, որ մեր մեջ մի բան ա լինելու, դրա համար էլ երկուսիս անունները գրել ա իրա նամակում»: «Իսկ ես կարծում եմ՝ ոչ թե գուշակել ա, այլ կազմակերպել», էջ 95): Արշոյի նամակն այս իմաստով վեպի ամենակարևոր լուրն է, մանավանդ որ՝ պարագրկում է նաև '''լուր չկա'''-ի արտաքին հատույթը՝ '''այնկողմի''' գործոնը: Թվում է, թե նրանց զրույցը միակողմանի է, այնինչ Դանդը ևս զրուցում է Սուրենի հետ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վերջինս խոսում-բանավիճում է ինքն իր հետ, քանզի դա տեղի է ունենում Դանդի պայմանավորած իրականության մեջ՝ «Սուրեն, դու երբևէ փորձե՞լ ես ինքնասպան լինել: Ոչ, Սուրեն: Բայց մտածել եմ: Ու մտածելով իմացար, որ դժվա՞ր է» (էջ 73): Ընթացքում՝ Դանդի՝ հետզհետե իրեն ավելի զգացնել տվող անտես ներկայության հետ մեկտեղ, նրանց երկխոսությունները անուղղակիից վերածվում են ուղղակիի՝ «…բայց հատկապես դու ես խրվում կյանքիս մեջ, քեզ բոլորից շատ ա՞ պետք, չեմ հասկանում… Ինչ ասացի՞ր…» (էջ 132), իսկ վերջում արդեն վերաճում մի յուրօրինակ նամակագրության՝ «Համարյա մաքուր թուղթ էր, միայն վերում երկու տող կար՝ «Ոչինչ չեմ հասկանում: Ոչինչ չհասկացա, Սուրեն… Հասկանու՞մ ես, բան չհասկացա…»: Կատաղած՝ անմիջապես գրեցի տակը՝ «Իսկ ո՞վ ա հասկացել, այ էշ»: Հետո էշը ջնջեցի, գրեցի «ավանակ», ապա «ավանակ»-ն էլ ջնջեցի, գրեցի «տղա»: Վերջում ամբողջը ջնջեցի ու գրեցի՝ «Քեզ թվում ա, ե՞ս եմ հասկացել…», բայց քիչ թվաց ու ավելացրի՝ «Դե սիկտի՛ր էղի. է՜» (էջ 157): 

Վեպում ամենից հաճախակի շրջանառվում է ազատության [[գաղափար]]ը: Ազատությունը Սուրենի և՛ հաղթաթուղթն է, և՛ մարդկային ողբերգության ակունքը միաժամանակ: Այն պայմանավորում է ինքնօտարման, ինքնուրացման միտում Սուրենի գործողություններում, դա դրսևորվում է տարբեր հարթություններում՝ թե՛ մասնագիտական, թե՛ մարդկային, և մատնում նրա՝ անցյալից ամեն կերպ ազատվելու ճիգը, անկախ այն հանգամանքից, որ անցյալի վերհուշերում շատ բան կա հենց ազատության հետ կապվող: Այլ խոսքով՝ '''ազատության''' գաղափարը հետզհետե Սուրենի ըմբռնումներում վերածվում է '''ազատվելու''' գաղափարի: Եթե իրեն իբրև նկարչի ուրացումը («Ես ի՞նչ նկարիչ, ես նկարիչ չեմ՝ այդ բառի իսկական, ամբողջ իմաստով», էջ 21) կապված է ազատության գաղափարի սեփական կերպընկալումների հետ («արվեստի մարդիկ ավելի անազատ են, քան մյուսները», էջ 21), ապա անվան փոփոխումները (Շավարշ, հետո՝ Կարեն), թեպետ մի տեղում ուղղակի վերաբերմունքին («Ես իմ անունը չեմ սիրում», էջ 109), պայմանավորված են ամեն կերպ Դանդից ու նրա հետ կապված հիշողություններից ազատվելու խնդրով: Թեպետ այդպես էլ ամենայն հստակությամբ չի ասվում, ըստ էության՝ Դանդը Սուրենի կենսագրության ամենակարևոր հատվածն է. «Դանդն է մեղավոր, նրա հետ կապված ամեն բան ինձ ետ է տանում, իսկ ես չեմ սիրում հիշողությունների բեռը, առհասարակ ժամանակի կալանքը...» (էջ 45):

Հետաքրքիր է, որ Արշոն իրեն է տեսել Սուրենի '''ինքնադիմանկարում''' («նստած էի իմ սենյակում` ողորկ պատեր, մաքուր, ողորկ սեղան, մութ կոլորիտ, ես` միայնակ գայլի պես, նիհար, շեշտված, ցցուն դիմագծերով, վայրի հայացքով, խորթացած...», էջ 20), որն ընդհանրապես վեպի ամենակարևոր [[մետաֆոր]]ներից է. «Արշոն սիրում էր, մի անգամ ասեց` էս Սուրենն իբր իրան ա նկարել, բայց ավելի շատ ոնց որ ես ըլնեմ» (էջ 56): Այս պարագային, թվում է, իրավացի է [[Հայկ Համբարձումյան]]ի այն դիտարկումը, թե «մահվանից առաջ գրված նամակում հիշատակվող Սուրենը, Փառանձեմը և Մամոն Արշոյի իդեալներն են»,2 մանավանդ որ՝ առկա է հետաքրքիր մեկ այլ զուգադրություն` Արշոյի մոր նկարն էլ Փառանձեմին է նման. « Ձեզ է նման, գիտե՞ք,– նկատեցի: Արշոն էլ էր ասում...» (էջ 57): Իմ տպավորությամբ, սակայն, Դանդն ավելի շատ Սուրենի բարդույթների մարմնացումն է, բարդույթներ, որոնք երիտասարդ տարիներին ազատասիրության քողի տակ կոծկվել են շրջապատողների աչքից: Պատահական չէ, որ ծերացող, կեցվածքներից հոգնած, կյանքին արդեն այլ աչքերով նայող նախկին հիպպին գնալով ավելի ու ավելի է նմանվում երիտասարդ ժամանակ արված այդ ինքնադիմանկարին. «Աչքս ընկավ պատի հայելուն, թվաց, թե հայելու փոխարեն ինքնանկարս է կախված պատին» (էջ 154): Ինքնադիմանկարի այրումը Դանդից մնացած այլ իրերի ու գրառումների հետ, նույնպես դրա վկայությունն է: Ասել, թե Դանդը Սուրենի երկրորդ ես-ն է, գուցե ճիշտ չի լինի, բայց խոսուն է այն հանգամանքը, որ հրկիզումը կատարվում է ոչ թե Դանդի, այլ, ըստ էության, մեկ ուրիշի գերեզմանաթմբին. «Դանդը չի. Դանդը գուցե առհասարակ այս գերեզմանատանը չի թաղված» (էջ 162): Իսկ գուցե Դանդն ընդհանրապես չի էլ եղե՞լ… 

Նույն կերպ՝ ազատվելու խնդիր ունի նաև վեպի հեղինակը, թեպետ ավելի ճիշտ կլիներ այս դեպքում խոսել՝ հաղթահարելու մասին: Վեպում հաճախակի հայտնվող բանավեճերը այլ [[տեքստ]]երի հետ ([[Ֆրանց Կաֆկա]]յի, [[Հերման Հեսսե]]ի) դրա վկայությունն են: Բայց ամենակարևոր բանավեճը հատկապես իր` Գուրգեն Խանջյանի հետ է, քանզի հաղթահարումը ավելի շատ վերաբերում է սեփական նախընթաց տեքստերին, նկատի ունեմ դրանց թե՛ արտաքին-կառուցաբանական, և թե՛ ներքին-հղացական մակարդակները: Այս իմաստով՝ Արշոն նախընթացի խորհրդանիշն է նաև, իսկ նրա մեղադրական [[նամակ]]ը խորքում գրական տեքստ է, որոնցից ազատվելու և հաղթահարելու խնդիրները վեպում դառնում են առաջնային: Հաղթահարումը համակարգային ձևով ի հայտ կգա Խանջյանի հետագա ստեղծագործություններում, այնուհանդերձ, փաստեմ, որ «Լուր չկա» վեպում նոր որակներով է ներկայանում Խանջյանի [[լեզու]]ն, արհեստականություններից, ոճային խճողումներից գրեթե ձերբազատված` միաժամանակ որդեգրած սկզբունքային կեցվածքներ: Այս իմաստով խոսուն են [[հեղինակային խոսք]]ի այն հղումները, որոնք արդարացնում են ընտրված լեզուն՝ «կնճռակախ հետույք, չէ, ոռ» կամ «կրծքերից, չէ, ծծերից մեկը» (էջ 73). սրանք արդեն [[գռեհկաբանություն]]ներ չեն, այլ լեզվի ճիշտ ընտրության ցուցիչներ:

Երկպլան զարգացումը հանգում է «Մի տոպրակ շան կեր» ավարտին, որը հերոսի դեպքում մղում է [[էքզիստենցիալիզմ|էքզիստենցիալ]] խորհրդածության, այն է՝ ազատվելու համար պետք է մեռնել, ինչպես Արշոն (կերպը դու ընտրիր), իսկ հեղինակի առումով՝ տեքստային հաշտության ցուցիչ է. այդուհանդերձ, հնարավոր չէ ամբողջովին հրաժարվել նախընթաց տեքստերից: Լինչ անունով շունը, այս իմաստով, այսկողմն ու այնկողմը կամրջող տարածությունն է և նախընթաց տեքստերի անհրաժարելի մասը: Եվ, ընդհանրապես, այս խորքին պետք է դիտարկել վիպական տարածքում հաճախակի հանդիպող, այսպես ասած՝ «շնապատումները»: 

Եվ, այնուամենայնիվ, որոշ առկախումներ կարծես թե մնում են: Այս դեպքում` մնում է համաձայնվել, որ` «ավարտել` բառի իսկական, անմնացորդ իմաստով, անհնարին է, առհասարակ» (էջ 90):
---------------------------------------
*1. [[Գրիգոր Հակոբյան]], Արդի արձակի համապատկերը (1990-2000 թվականներ, ակնարկ-ուրվագիր), Գարուն, 2005, թիվ 5, էջ 35:
*2. Շան կյանք` լուրերի շարունակական բացակայության պայմաններում, Գրական թերթ, 2006, թիվ 35:

''«Գարուն», 2007''

[[Կատեգորիա:Արքմենիկ Նիկողոսյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազարիա Ադելյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6131</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13496</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազարիա Մարտիրոսի Ադելյան''' (''Դանիելյան'', [[1871]], [[հունիսի 17]], [[Մեղրի]] - [[1903]], [[նոյեմբերի 9]], Նախիջևան), հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1499">'''Ազարիա Մարտիրոսի Ադելյան''' (''Դանիելյան'', [[1871]], [[հունիսի 17]], [[Մեղրի]] - [[1903]], [[նոյեմբերի 9]], Նախիջևան), հայ արձակագիր, գյուղագիր։ 

Ավարտել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիական ֆակուլտետը։ Ադելյանի [[պատմվածք]]ներում («Ներհակ Առաքելը», «Նրա ցավը» և այլն) պատկերված են 19-րդ դարի 70-90-ական թվականների հայ գյուղի սոցիալ ներհակությունները։ 1950 թվականին Երևանում մեկ հատորով լույս են տեսել Ադելյանի գեղարվեստական երկերը։ Մահացել է 1903 թվականին Նախիջևանում, 32 տարեկանում։ 

== Գրականություն ==

* Դանիելյան Ս., Ազարիա Ադելյան, Ե., 1964։

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Հայեր, կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Ա., Երևան, 2005:
* [[Ասատուր Փաշայան]], Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 12։

{{DEFAULTSORT:Ադելյան, Ազարիա}}
[[Կատեգորիա:1871 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1903 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գյուղագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13497</id>
      <timestamp>2013-02-14T16:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1495">'''Ազարիա Մարտիրոսի Ադելյան''' (''Դանիելյան'', [[1871]], [[հունիսի 17]], Մեղրի - [[1903]], [[նոյեմբերի 9]], Նախիջևան), հայ արձակագիր, գյուղագիր։ 

Ավարտել է Ռիգայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի քիմիական ֆակուլտետը։ Ադելյանի [[պատմվածք]]ներում («Ներհակ Առաքելը», «Նրա ցավը» և այլն) պատկերված են 19-րդ դարի 70-90-ական թվականների հայ գյուղի սոցիալ ներհակությունները։ 1950 թվականին Երևանում մեկ հատորով լույս են տեսել Ադելյանի գեղարվեստական երկերը։ Մահացել է 1903 թվականին Նախիջևանում, 32 տարեկանում։ 

== Գրականություն ==

* Դանիելյան Ս., Ազարիա Ադելյան, Ե., 1964։

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Հայեր, կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Ա., Երևան, 2005:
* [[Ասատուր Փաշայան]], Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 12։

{{DEFAULTSORT:Ադելյան, Ազարիա}}
[[Կատեգորիա:1871 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1903 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գյուղագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազարյանական խաչ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6418</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14410</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազարյանական խաչ''' – սովետական մարմնամարզիկ Ա. Ազարյանի անունը կրող մարզատարր, երբ մարզիկը օղակների...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="446">'''Ազարյանական խաչ''' – սովետական մարմնամարզիկ Ա. Ազարյանի անունը կրող մարզատարր, երբ մարզիկը օղակների վրա խաչ դրությունում 90 աստիճանի աջ և ձախ դարձումներ է կատարում։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազբոշիֆեր (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5694</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12588</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազբոշիֆեր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ'', Ազբեստից պատրաստված ալիքավոր կամ հարթ թիթեղ, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="631">'''Ազբոշիֆեր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, փոխառյալ'', Ազբեստից պատրաստված ալիքավոր կամ հարթ թիթեղ, որ շինարարության մեջ գործածում են իբրև ծածկանյութ:

Դեռևս շարունակվում են փորձերը ազբոշիֆերի նոր տեսակներ ստանալու ուղղությամբ  («Գիտություն և տեխնիկա», 1975, 11):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգակցական հոդ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1082</id>
      <timestamp>2011-02-18T17:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգակցական հոդ''', [[հոդ]]ի տեսակ [[ինդոնեզյան լեզուներ]]ում:  == Աղբյուրներ == * Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="333">'''Ազգակցական հոդ''', [[հոդ]]ի տեսակ [[ինդոնեզյան լեզուներ]]ում:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 2:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային գործիչ (Լեռ Կամսար)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6945</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15319</id>
      <timestamp>2013-05-16T16:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]] '''«Ազգային գործիչ»''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11827">[[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]]
'''«Ազգային գործիչ»''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Ազգային գործիչ ==

'''ԱՅՍՊԵՍ ԿԿԱՐԾԵԻ ՈՐ ԸԼԼԱՐ'''

Ահա, կրկին անցավ առջևես։ Ան է. Ազգային գործիչը տխուր ու մտածկոտ։ Չի խնդար ամենևին, վասնզի ազգը տառապանքի մեջ է. պիտի խնդա ան ատեն միայն, երբ Հայաստանը բաղձալի ազատություն ստանա։ Կյանքին մեջ մեկ անգամ խնդացեր է, մեկ ալ ժպտացեր։ Խնդացեր՝ երբ Բեռլինի մեջ 61-րդ հոդվածը կմտներ հայկական հարցին մասին, ժպտացեր Սան-Սթեֆանոյին դաշնագրին առթիվ։ Ամբողջ կես դարու մեջ երկու անգամ։ Ահավասիկ այս է, որ մտածել կուտա ինձի, թե եթե վաղը Հայաստանն ստանա իր բաղձացածը, մեր ազգասերը պիտի կրնա՞ սպասված խնդությունը ցուցահանել իր երեսին վրա. արդյոք խնդալը մոռցած չպիտի ըլլա։

Չի արձագանքեր ամենևին ընտանեկան-անհատական ուրախությանց։ Եթե պատահի, որ առ ի քաղաքավարության խնդա իր բարեկամին մեկ ըսածին վրա, ետքը սրտի խորերեն ճամփա կհանե անանկ ծանր համազգային հառաչանք մը, որ կխորհիս ավելորդ էր այս փոքրիկ ժպիտը որսալ, քանի որ այսքան խորը հառաչանքի հետ էր կապված։

Այսպես, օրինակ՝ իր սրտակից մեկ բարեկամը մոտիկնալով եթե ըսե՝ «երեսուն տարվա ամլութենեն զկնի վերջապես կինս արու զավակ մը ծնավ, լսե՞ր ես»...

— Ի՞նչ կըսես, իրա՞վ, ուրախ եմ (և ուրախ կըլլա)... Բայց աա՜խ, ի՞նչ օգուտ, որ սա Հայաստանը չազատվեցավ,— պիտի պատասխանե մեր Ազգային Գործիչը ու առաջ անցնի գլխերեր։

Դռան զանգը քաշելուս երբ ան իր տամուկ աչքերը դեպի վերի պատուհանը կուղղե (ստուգելու թե լսեցի՞ն զանգի ձայնը թե ոչ) կըսեմ. ահա վշտակիր Հիսուսը, որ Գեթսեմանին մեջ կաղոթե, իսկ երբ ընթրիքի սեղանին վրա ընկերները գինիի գավաթը տված ձեռքը կստիպեն, որ խմե` ան նույն վշտակիր հայացքը վեր նետելով կմրմնջե. «Տե՜ր, եթե կարելի է աս բաժակը անցուր իմ կոկորդեն վար»...

Մեկ հանգամանք կա, որ սակայն դժվար է բացատրել.— բանն այն է, որ սա Ազգային Գործիչը ամուսնացած է ու կին ունի։ Արդյոք պսակված մարդիկ ի վիճակի՞ են իրենց ողջ ժամանակը տրամադրել տխրության ու ազգին, քանի որ հոն սիրելու նման փափուկ գործ մը ունին կատարելիք, որը սակայն առանց ժպիտի չըլլար։ Օրինակ՝ ան ինչպե՞ս կրնա կնոջը սեղմել կրծքին ու չըսել. «Օ՜հ, որքան երջանիկ եմ»... Իսկ մենք գիտենք, որ ան սկզբունքով որոշել է երջանիկ չըլլալ, քանի ազգը գերության մեջ է...

Ասկե զատ ինձի անանկ կթվի, թե աս մարդ տանը մեջ կուտե ալ, վասնզի չեմ կարծեր որ մարդս կրնա առանց ուտելու ապրել։ Ահա հարց մը ևս.— ուտելու գործողությունը, որ զուտ անհատական-եսական բնույթ կկրե, ինչպե՞ս պիտի պատշաճեցնե իր համազգային նիստ ու կացին։ Շիտակը ես խիստ պիտի զարմանամ և բավական ալ պիտի հիասթափվիմ, եթե օր մը տեսնեմ զայն ծամելիս։ Տարակույս չունիմ, որ ձեռքեն եկած միջոցները կգործադրե ճաշին զվարճական-վայելչական հանգամանքը ջնջելու և ազգային տխրությամբ համակելու։ Օրինակ, սրբապղծություն պիտի ըլլար կարծել, որ արգանակի պնակը սեղանին վրա դրվելուն պես պիտի գդալը վերցնել փութա. ո՛չ, ան նախ պիտի հանդիմանե զկին, որ այդպիսի յուղալի ու համով կեփե կերակուրները (երբ ազգը գերության մեջ է), որ առնվազն անարգ աձնապաշտություն է: Պիտի պոռա ի տես երկրորդ տեսակին, պիտի գազազի ի տես երրորդին, ու պիտի փրփրի չորրորդ մարսողականը տեսնելով։ Ու վերջեն քանի մը «ա՜խ, վա՜խ» քաշելով քիչ մը ավաղելով ազգին անցյալ փառքը հազիվ պիտի մոտիկնա սեղանին, ու կամքին հակառակ... բոլորն ալ ուտե։ Ու վերջեն սրբելով պեխերը, ըսե պիտի.

— Կշտացա։ Բայց... ա՜խ, ի՞նչ օգուտ, քանի որ ազգը չազատվեցավ իր տառապանքեն։

Գիշերները, իմ կարծիքով, պիտի քնե շատ անհանգիստ։ Սպասավորին պատվիրե պիտի, որ գիշերվա որ ժամն ալ ազգը ազատվի, իրեն ձայն տա։ Իսկ առավոտները աչքը բանալուս նախ պիտի հարցնե.

— Ազատվեցա՞վ ազգը։

Եթե «ոչ» պատասխանվեցավ, ան պիտի հագնվի ու կլուբը անցնի, վասնզի ի՞նչ սրտով տանը նստե, քանի որ ազգը տառապանքի մեջ է...


'''ԲԱՅՑ ՀԱԿԱՌԱԿԸ ԴՈՒՐՍ ԵԿԱՎ'''

Դատելով վերոհիշյալ գործիչին արտաքին տեսքեն, ես այդպես կկարծեի, որ ըլլար։ Բայց... ավա՜ղ, դիմակը պատռվեցավ, ես սխալված 1ի չարաչար։ Ատիկա միայն արտաքին երևույթն էր, իսկ ներքուստ, պարոննե՛ր, այնքան տարբեր դուրս եկավ, որ եթե բերեմ փաստեր, անկարելի է, որ հավատաք։ Այդ Ազգային Գործիչ կոչված մարդը կատարյալ դավաճան մըն է եղած։ Ես այս կըսեմ ու պատրաստ եմ ապացուցել ըսածս։ Ես կապացուցեմ, որ ան ոչ միայն ճաշին համաձայն է համեղ կերակուր ուտելուն, այլև ինքն է անուղղակի թելադրողը, որ անուշ եփվին, ան յուրաքանչյուր ճաշեն ետք կուտե միրգ... կրնայի՞ք երևակայել... Ուժեղ փաստեր ունիմ ապացուցանող, որ ան ձմեռն ամբողջ մեղրով կարագ է կերեր առտուներ ու կակաո խմեր վրան, առանց մի րոպե իսկ մտքեն անցունելու, թե ազգը դեռ չի ազատված իր տառապանքեն։ Կա ավելի սարսափելին։ Պարոննե՛ր, ես իմ աչքովս տեսա, որ մութ երեկո մը այր և կին միասին թևանցուկ... (լսեցի՞ք) մտան թուրք նպարավաճառի մը խանութը, մեծ տոպրակով մը չամիչ ու բոված սիսեռ խառը առին ու անմիջապես փողոցին մեջ իսկ ուտելու ձեռնամուխ եղան։ Այս բանին իբր վկա կրնամ կանչել գրագետ մը, կառապան մը ու զինվոր մը, որք նույն ժամուն հոնկե կանցնեին։

Իսկ գալով անոր չխնդալու պարագային, իմ մոտիկ բարեկամներես մեկը, որուն ճշտախոսության վրա անկարծելի է կասկածիլ, պատմեց ինձի հետևյալը։

Կիրակի առտու, կըսե, մեր Փեբրոնին ակռաները սաստիկ ցավեցան։ Ելա, ըսի երթամ ատամնաբույժեն խորհուրդ հարցնեմ։ Գացի դեռ վեր չէր ելեր. ըսի մտնեմ զբոսարանը քիչ մը նստիմ մինչև կարթննա ատամնաբույժը։ Հոն, կըսե, պարտեզին հեռավոր անկյուն մը նստեր էին Ազգային Գործիչը և իր կինը։ Այդ միջոցին անոնց առջևեն կանցներ քաղաքիս նոտարը իր շանը հետ, որը քիչ մը ետև էր մնացեր։ Երբ շունն անոնց նստարանին մոտեցավ, Գործիչին կինը խլելով իր մարդու ձեռնափայտը, անցնող շան պոչը մեջն անցուց ու ոլորեց։ Նոտարին շունը ծղրտաց ու փախավ՝ մեր Գործիչը... խնդաց։

Եվ այս պատմողը պատրաստ է դատարանի առաջ իսկ ապացուցել այս բան... 

Հը՞... վա՜յ, վա՜յ...

Ասկե առաջներ, երբ դրսե-դուրս մարդիկ ինձի կըսեին Ազգային Գործիչը իր տանը մեջ վալս կերգե, ես չէի հավատար, կըսեի անպատճառ «Մեր հայրենիք թշվառ անտեր» է երգեր, ասոնք անձնական թշնամոլթենեն մղված կուզեն զրպարտել զինքը, բայց ասկե վերջ եթե ըսեն, որ ոչ թե կերգե, այլ վալս կպարե անգամ՝ պիտի հավատամ, վասնզի այն մարդը, որ առտվներ կակաո կգործածե, փողոցին մեջ թևանցուկ չամիչ կուտե և նոտարի շան մը պոչին վրա կխնդա, այդ տեսակ մարդե մը, կըսեմ, ամեն բան կարելի է սպասել։

— Ո՜վ սուրբ խաբեություն...

Մինչդեռ ես քանի՜ քանի՜ մը անգամներ փողոցեն անցնելուս տեսեր եմ անոր սև գլխարկը փոշոտ, ուզեցած եմ զգուշացնել, կարծելով որ պատի կամ ցած առաստաղի է քսեր, սակայն միշտ ալ մտածելով, թե կրնա ըլլալ, որ իբրև սգո նշան` իր ձեռքով է հող ցաներ գլխուն` չեմ ըրած այդ քայլը։ Իսկ ասկե վերջ ոչ միայն պիտի զգուշացնեմ, որ մաքրե գլխարկին փոշին, այլև պիտի մոտենամ ու հոտոտամ, եթե մոռցեր է օդեկոլոն ցանել վրան, հիշեցնեմ այդ, որպես կարևոր մոռացում մը։ Ինչո՞ւ կզարմանաք, շա՞տ հեռու է անկե օդեկոլոն գործածելը։ Բարեկամ, մի զարմանար, բարքերու անանկ այլասեռած դարու մը մեջ կապրինք, որ անհավատալի ոչինչ չկա: Հավատա, որ ան կխնդա, կերգե, կուտե, կպարե, գիշերները շատ հանգիստ կքնանա ու երազին մեջ եթե ազգն ալ անոր տեսնե, ան ազգին չի տեսներ... 

1917 թ.

[[Կատեգորիա:Լեռ Կամսարի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային լեզու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>509</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1083</id>
      <timestamp>2011-02-18T18:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգային լեզու''', ազգորեն կազմավորված ժողովրդի [[լեզու]]ն. պատմականորեն ձևավորված լեզվական այն ընդհա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1286">'''Ազգային լեզու''', ազգորեն կազմավորված ժողովրդի [[լեզու]]ն. պատմականորեն ձևավորված լեզվական այն ընդհանրությունը, որը միավորում է տվյալ ժողովրդի լեզվական միջոցների ամբողջությունը, ընդ որում, բացի [[գրական լեզու|գրական լեզվից]], նաև [[բարբառ]]ներն ու [[խոսվածք]]ները, ինչպես և [[սոցիալական ժարգոն]]ները:

Ազգի գրական լեզուն դիտվում է որպես ազգային լեզվի բարձրագույն ձև, արտահայտություն, որը կարող է լինել նաև [[պետական լեզու]], եթե պաշտոնական ճանաչում է գտնում տվյալ ազգի, ժողովրդի պետականության սահմաններում: Ըստ այդմ էլ հաճախ գործածվում է` [[ազգային-պետական լեզու]], [[ազգային-գրական լեզու]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային հիմն (Լեռ Կամսար)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7923</id>
      <sha1>rf4tai28kuv7zlkqc8ac753l207vpbk</sha1>
    <revision>
      <id>17356</id>
      <timestamp>2013-09-13T16:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]] '''«Ազգային հիմն»''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="16590">[[Պատկեր:Ler-kamsar.jpg|250px|thumb|]]
'''«Ազգային հիմն»''', [[Լեռ Կամսար]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Ազգային հիմն ==

Ասկե ամիսներ առաջ բարեսեր ազգային մը 700 ռուբլի տրամադրեց անոր, ով ազգային հիմն մը հորինե։

Ես ըլլայի այդ բարեգործին տեղը 700-ի փոխարեն 7000 կնվիրեի` հաստատ գիտնալով, որ ոչ մեկը չպիտի հորինե ատանկ բան մը. վասնզի անհնարին է։ Անհնարին է նախ անոր համար, որ ճիշտ է, հիմնը պիտի կոչվի ազգային, բայց չի ըսած, թե ո՞ր ազգային։ Իրավ է, մեկ բառով հայ ազգ կկոչվինք, բայց ատ օտարներուն համար է, խոմ մենք մեր մեջ ալ ատանկ համառոտ անունով չենք կոչվիր։

700 ռուբլիի լուրը առնելով, սկզբի շրջանին մտադրվեցա ես գրել այդ հիմնը, վասնզի ըսեմ, որ այդ օրերը շատ նեղն էի ու այդ դրամը շատ պետք պիտի գար ինձի։ Ըրի քանի մը փորձեր, բայց խոստովանիմ անմիջապես, որ... անհաջող։ Անհաջող այն պատճառով, որ գրելուս խիստ անոթի ըլլալով, տեքստի մեջ մտցուցի կերակուրի մը անուններ, որը միանգամայն չէր հարմարեր նման երկի մը մեջ. եվրոպացի մը եթե լսեր, պիտի դառնացած գոչեր.

- Ախպա՛ր, սա հայ ազգը ի՞նչ անկուշտ ազգ է եղեր, այսքան նպաստներ ղրկելեն ետքն ալ դեռ անոթի է...
 
Ավրեցի այդ փորձը և ուրիշ մը գրեցի. բայց այս անգամ ալ առաջինի հակառակ ծայրն դուրս եկավ։ Այդ հիմնը լիացած, հղփացած, ճարպոտ բուրժուայի երգ դուրս եկավ, որը, աղեկ գիտեմ, ոչ մեկ հայ սոց. դեմոկրատ բերանը չէր առներ։ Մնացեր էի շվարած. դեմոկրատական ոգով գրեի՝ կղերն ու բուրժուան պիտի ականջը խնուր փախչեր, դաշնակցական ոճով գրեի, անդին հնչակյանները կռնակ դարձնեին պիտի, վանեցիական ակցենտով գրեի, մշեցիները պիտի չարտասանեին։ Հետո, քանի որ հիմա կանայք ալ հավասար են, հետևաբար՝ իրավասու այդ հիմնը երգելու, պետք էր այդ ալ նկատի առնվեր և զգուշանալ բաս ձայն մտցնել մեջը, իբրև անոնց կոկորդին օտար հնչյուն։ Ասոր վրա խորհեցա այս տարբերակներեն ընտրել այնպիսիներ, որք քիչ մը մոտ են իրար, ու նստեցնել զույգ-զույգ կամ երեք-երեք, մեկ-մեկ նստարանի վրա և միասին երգել։ Այսպես օրինակ, դաշնակցականները ու սոց. հեղափոխականները մեկ նստարանի վրա նստեցուցի. վերակազմյալ հնչակյանները ու հովիտականները մեկ. կանանց ու վարդապետներուն մեկ. սոց. դեմոկրատներուն նստեցուցի մենակ և կողքին 8-10 հոգու տեղ թողի, որ իբրև ինտերնացիոնալ դավանող, հրավիրե զանազան ազգերե իր ուզածները ''վասնզի վերջինս հայ կազմակերպությանց մեջ իրեն մոտիկը ոչ մեկը ուներ''։ Բռնեցի Համբարձում Առաքելյանի ձեռքեն, ըսի խումբի մը մեջ տեղավորեմ. տարա դաշնակցական-էսերներու քով` չեղավ, չնստեցավ, հովիտ-հնչակյաներու քով` չեղավ, կանանց-վարդապետներու քով` չեղավ. ըսի տանեմ սոց-դեմոկրատներուն քով` Բախշի Իշխանյանին հետ դոսթ է` չեղավ ու չեղավ, առանձին կուզե նստիլ եղեր։ Բարկացա, ըսի թևեն բռնեմ դուրս հանեմ, մեկ ալ խորհեցա, որ դռան վրա պիտի պոռչտա ու կոպիտ շեշտեր մտցնե ազգային հիմնին մեջ։ Վերջապես անոր ալ աթոռ մը տվի, մտածելով թե, քանի որ Առաքելյանը մինակ է, անոր բաժին մեկ տուն հիմնը սոլո կընենք, կլմննա կերթա։ Հա, աս ալ այսպես... Հետո բերի չեզոքները, անդամալույծներն ու առհասարակ բոլոր անոնք, որոնք միմիայն մարդահամարին հաշվի կառնվին. անոնք ալ մեկ տեղ նստեցուցի. մնաց քանի մը հատուկենտ եպիսկոպոս։ Ատոնցմե Մեսրոպն ու Խորենը դաշնակցականներու գոգը դրի ''որու վրա էսերները քիչ մը երեսնին թթվեցուցին'' Մխիթարին ալ տվի Առաքելյանին գիրկը։

Այսպես, երբ դասավորությունը վերջացուցի, նստեցի գործի։

Ու ի՞նչ... դեռ մեկ տուն չէի գրեր, երբ հրմշտունքը ծայր տվավ զույգերուն միջև, ու աթոռներեն սկսան զիրար վար գլորել։ Էսերները դաշնակցականներուն, հնչակյանները հովիտին, կանայք վարդապետներուն և այսպես՝ բոլորը։ Այնքան համոզեցի, խնդրեցի` թե եղբայրներ հանգիստ կացեք, մի վախնաք ընտրություն չենք կատարեր, որ կառանձնանաք առանձին պատգամավոր տալու համար. երգ մը պիտի գրեմ ձեր վրա. ուրիշ ոչինչ` բայց ապարդյուն։ Եվ բոլոր շերտավորությունները կեցած էին անջատ-անջատ, որպես հեռագրասյուներ` իրամե հեռու։

Ասոր վրա ճարահատ, մտածեցի կազմել հիմն մը, որու առանձին մասեր նվիրված ըլլան առանձին հոսանքներու, և բոլոր անջատ մասերը խմբելով` կազմել կոալիցիոն ազգային հիմն մը։

Ըստ այդմ, երկու տուն պիտի նվիրեի դաշնակցության, առաջին տան մեջ պիտի երգեի իր մոտավոր ծրագիրը կամ ազգային մասը, իսկ երկրորդ տունը պիտի նվիրեի իր սոցիալիստական, համամարդկային նպատակներուն. այլ խոսքով` հեռավոր ծրագրին։ Բուրժուաներ, կղերներ ու հետադիմականներ, որք կարող էին առաջին տան մեջ տեղ ունենալ, երկրորդ տան մեջ կաթեգորիկ կերպով պիտի բացակայեին։ Հնչակյանները կունենային դարձյալ երկու տուն, մեկ՝ վերակազմյալներուն, մեկ՝ վարակազմյալներուն, իսկ մնացյալ բոլոր կուսակցություններուն, հոսանքներուն, փարթիներուն, հայրենակցական միությանց, սեռական միությանց, արհեստակցականներուն մեկ-մեկ տուն։

Այդպես ալ կազմեցի:

Բայց ի՞նչ... կուսակցական շերտավորությանց բերումով այնքան երկար դուրս եկավ այդ հիմնը, որ ազգը եթե առավոտ արշալույսին սկսեր երգել միջին արագությամբ, հաջորդ կեսօրին հազիվ ավարտեր... Խորհեցա՝ ամբողջ 8 ժամ ազգ մը բերանը բաց ձգե, ինչ է թե հի՞մն մը պիտի երգե՝ ատ ալ անհարմար է։

Չէ՛, երկար էր, շատ երկար։ Ես որպես ամենաերկար երաժշտություն «Այսօր անճառը» գիտեի, որը իբրև շարականներեն երկարագույնը կըսվի հաղորդվելու ժամանակ, և որը 40 մարդ հաղորդվելե հետո կլմննա ու ստիպված անգամ մըն ալ կկրկնեն տիրացուները. բայց իմ հորինածս հիմնը եթե երգելու ըլլայինք, 400 մարդ կուշտ ու կուռ կրնար հաղորդվիլ, և դեռ քանի մը տուն ալ ավելնար պիտի։

Աս ալ չեղավ։

Մնացեր էի շվար ու մոլոր և երերյալ - տատանյալ կշրջեի` երբ ճիշտ այս միջոցներուն «Հորիզոնի» մեջ լույս տեսավ։ Հ. Ճերմակին ուղեցույց նախագիծը`ազգային հիմն կազմելու համար։

Այդ ուղեցույցը այնքան մանրամասն, մանրակրկիտ ու հանգամանորեն էր գրված, որ ամենակույր մարդն, երաժշտութենեն ու բանաստեղծութենեն հոտառություն չունեցող մարդն իսկ կրնար հիմն մը գրել։ Միայն զարմանքս հոն է, թե այսքան մանրամասն ցուցումներ ընելեն հետո ի՞նչն է արգիլեր զՃերմակ, որ կազմված - պատրաստված հիմն մը, չդնե մեր առջև։ Այսքան սորվեցնելեն ետքը չգրելն կնմանի մարդու մը, որ իր ուխտավոր ընկերոջը Եվրոպայեն կուղեկցի մինչև Երուսաղեմ ու Երուսաղեմին պարիսպներուն տակ, առանց քաղաքը մտնելու կբաժնվի իր ընկերեն, պարտականությունը կատարածի մը ինքնագոհությամբ։ Կարելի՞ է մինչև Երուսաղեմի պարիսպները երթալ ու քաղաքը չմտնել, կարելի՞ է այդքան բան գիտնալ ու հիմն մը չգրել։ Գուցե թե քիչ մը տաղաչափական կամ բանաստեղծական շնորհք կպակսեր։ Է, ո՞ր հայ բանաստեղծեն քիչ մը շնորհք բերեր փոխ, պիտի զլանար. ինչո՞ւ զլանար, չէ՞ որ օր մըն ալ ան գիտության ու տրամաբանության պետք ունենալով անոր կրնար դիմել...

Էհ, չէ գրեր` չէ գրեր, ատոր համար բարկանալու իրավունք չէ տվեր ինձի ազգը։ Թողունք մասնավորը ու անցնինք անոր ուղեցույցին էությանը։

Հոն կըսե` բասը, կոնտրաբասը, ալտը, սոպրանոն, տենորը պիտի շատ զգույշ գործածվին, չըլլա թե հանկարծ տեղ մը ալտը ուժեղ ըլլա, մյուս տեղ՝ տենորը, այլ ինչքան ես կրցա հասկնալ, կթելադրե լավ գործածել այդ ձայները, որ անուշ դուրս գա հիմնը։ Բարձրության մասին` դո մաժորեն բարձրացնելը միանգամայն անխոհեմություն կսեպե, որմե ազգը կրնա մեծապես տուժել ու միշտ գրողին ուշադրությունը կուզե բևեռել լա մաժորին վրա։ Եվ խոհեմությունն ալ ատ կպահանջե։ Այո՛, բավական է որքան ազգը տուժեց։ Եթե մեր բոլոր գործիչներն, իրենց գործելու եղանակները լա մաժորին համաձայնեցնեին, ազգը այս կերպարանքը չէր առներ այսօր։ Չէի ուզեր ըսել, բայց բարկացա ըսի...

Այս լրացուցիչ տեղեկությունները ի նկատ առնելով, նոր եռանդով գործի կեցա։ Հ. Ճերմակը իր խորհուրդովը երեսս ճերմակցուց։ Գործերս հաջող կերթային, և եթե այդ հաջողությամբ ալ շարունակվելու ըլլային, քիչ օրեն կրնայի հայ ազգին դարավոր իղձերը պսակել, մատուցանելով անոր գողտրիկ հիմն մը։ Բայց... ավա՜ղ, դարձյալ արգելք։ «Մշակը» կծանուցե, թե շուտով ազգային նոր կուսակցություն մը պիտի հիմնվի, չգրես հիմնը, մինչև կազմենք, լմնցնենք։ Ի՞նչ ընեմ... պիտի սպասեմ։ Ու գրիչը ձեռքիս ջղագրգիռ, լրաբերներուն կդառնամ հարցական, թե ծնա՞վ խոստացյալ կուսակցությունը, որ հովվելու է հայ ազգը։ Ոչ մեկ լուր։ Ոչ երեք աստղերը կշարժին տեղերնեն, ոչ արևելքեն մոգերը ճամփա կիյնան, ո՛չ ալ «Փառք ի բարձունս» կլսվի երկնային ոլորտներեն։ 

Կհուսահատիմ ու գրիչս վար կթողում։ Ատենե մը ի վեր ներկա կուսակցություններ արգելք եղան, ասկե վերջն ալ ապառնիներուն պետք է խոսք հասկցունել...

- Ախպա՜ր, չուզեցի ատ 700 ռուբլին, կերթամ գործ մը կգտնեմ կապրիմ։

-----------------------------------
Հ.Գ. հոդվածս արդեն վերջացուցեր էի` երբ հանկարծ ատ 700 ռուբլին, դարձյալ պետք եղավ ինձի։ ''Գործ չգտա''։

Այս առթիվ կուգամ պաղատագին աղերսելու ձեզ, ով բոլոր հայ կուսակցություններ՝ ներկա, անցյալ թե ապառնի - մեկ օրով, կաղաչեմ, միմիայն մեկ օրով մոռացեք ձեր ծրագիրները և եղեք հայ ազգ... տեսնենք ի՞նչ ձևի բան կըլլա։ Ես կյանքիս մեջ բնավ հայ ազգ տեսած չեմ։ Թուրք տեսեր եմ, գերմանացի տեսեր եմ, բայց հայ` ոչ։ Միացեք նախ մեկ, տեսնենք ամբո՞ղջ եք, բան-ման չի՞ պակսեր ազգ դառնալու համար, երկրորդ` միացեք պզտիկ հիմն մը գրեմ լմննամ, անկե վերջ ձեզ նշան կընեմ` ամեն մարդ իր ծրագրին գլուխը։

Ճիշտ է, դժվար է ատ ձեզի համար, կմտնեմ ձեր դրության մեջ, գիտեմ, որ ձեզմե շատերդ բռնակալության հետևանոք բոլորովին մոռցեր էիք ձեր ծրագիրները, հիմա ազատության օրերուն նոր սկսած եք անցյալի կորուստը դարմանել կրկնելով, քաղվածք ընելով ու նորեն սերտելով, կհասկնամ, որ նույնիսկ մեկ օրվա մոռացումը կրնա աղետաբեր ըլլալ շատերուն համար, գուցե մեկ տարի պետք ըլլա այդ մեկ օրվա մոռացածը նորեն սովորելու համար, բայց կերդնում պատվիս վրա, որ հանձն կառնեմ բոլոր մոռցողներուն անձամբ պատրաստել ու հասցնել իրենց կուսակցական ընկերներուն։

Կխոստանամ իմ ծախսով ընդունակ կուսակցականներն ղրկել Բաքու, Թիֆլիս, հոն տեղերու պրոպագանդիստներու հինգշաբաթյա բարձրագույն կուրսերն ավարտելու համար...

Եթե համաձայն եք, կամ կհավատաք ինձի, որոշյալ օր մը նշանակեցեք միաբանելու համար։ Որ օրը ձեզի հարմար է։ Քանի որ լուր օրերը պրոպագանդայով եք զբաղված` կուզեք կիրակի օր մը ձգեցեք, միայն կխնդրեի ձմեռը չձգեք` երբ ցերեկը 8 ժամ կտևե...

1917թ.

[[Կատեգորիա:Լեռ Կամսարի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային յուրահատկությունը գրականության մեջ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1031</id>
      <timestamp>2011-02-17T07:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգային յուրահատկությունը գրականության մեջ''', ազգային կյանքի և բնավորության առանձնահատկություննե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2690">'''Ազգային յուրահատկությունը գրականության մեջ''', ազգային կյանքի և բնավորության առանձնահատկությունների արտացոլումը գրական երկերում:

Յուրաքանչյուր ժողովրդի սոցիալ-քաղաքական պատմության, աշխարհագրական միջավայրի և կենցաղի յուրահատուկ պայմաններում ձևավորվում են տվյալ ազգության բնավորության ինքնատիպ գծերը:

Հին, միջնադարյան և նոր շրջանի [[հայ գրականություն]]ը եղել է [[մաքառման գրականություն]], որն էլ ձևավորել է ազգային բնավորության որոշ հատկանիշներ` աշխատասիրություն և մարդասիրություն, տոկունություն, խաղաղություն, ազգերի բարեկամություն և լավ ապագայի երազանք:

Գրականության ազգային յուրահատկությունը դրսևորվում է [[լեզու|լեզվում]] և հատկապես` [[լեզվի արտահայտչական միջոցներ]]ով, որոնք կրում են ազգային մտածողության կնիք, որն էլ բնորոշում է գրական երկի ազգային նկարագիրը:

Լավագույն ազգային ավանդույթները, որոնք գոյացել են գեղարվեստական նախորդ զարգացման ժամանակ, նպաստում են արդի գրականության առաջընթացին:

Ազգային յուրահատկությունը քարացած հասկացություն չէ. ժամանակի ընթացքում այն զարգանում է, փոխվում: [[Գրական փոխազդեցություն|Գրական փոխազդեցության]] շնորհիվ յուրացվում են այլ ժողովուրդների գեղարվեստական նվաճումները, որոնք հարստացնում են ազգային գրականությունը: Օրինակ, [[Խաչատուր Աբովյան]]ը «[[Վերք Հայաստանի]]»-ով հայ գրականության մեջ մտցրեց եվրոպական [[ժանր]]ային կարևորագույն ձևերից մեկը` [[վեպ]]ը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 7-8:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9902</id>
      <timestamp>2012-08-14T04:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2760">'''Ազգային յուրահատկությունը գրականության մեջ''', ազգային կյանքի և բնավորության առանձնահատկությունների արտացոլումը գրական երկերում:

Յուրաքանչյուր ժողովրդի սոցիալ-քաղաքական պատմության, աշխարհագրական միջավայրի և կենցաղի յուրահատուկ պայմաններում ձևավորվում են տվյալ ազգության բնավորության ինքնատիպ գծերը:

Հին, միջնադարյան և նոր շրջանի [[հայ գրականություն]]ը եղել է [[մաքառման գրականություն]], որն էլ ձևավորել է ազգային բնավորության որոշ հատկանիշներ` աշխատասիրություն և մարդասիրություն, տոկունություն, խաղաղություն, ազգերի բարեկամություն և լավ ապագայի երազանք:

Գրականության ազգային յուրահատկությունը դրսևորվում է [[լեզու|լեզվում]] և հատկապես` [[լեզվի արտահայտչական միջոցներ]]ով, որոնք կրում են ազգային մտածողության կնիք, որն էլ բնորոշում է գրական երկի ազգային նկարագիրը:

Լավագույն ազգային ավանդույթները, որոնք գոյացել են գեղարվեստական նախորդ զարգացման ժամանակ, նպաստում են արդի գրականության առաջընթացին:

Ազգային յուրահատկությունը քարացած հասկացություն չէ. ժամանակի ընթացքում այն զարգանում է, փոխվում: [[Գրական փոխազդեցություն|Գրական փոխազդեցության]] շնորհիվ յուրացվում են այլ ժողովուրդների գեղարվեստական նվաճումները, որոնք հարստացնում են ազգային գրականությունը: Օրինակ, [[Խաչատուր Աբովյան]]ը «[[Վերք Հայաստանի]]»-ով հայ գրականության մեջ մտցրեց եվրոպական [[ժանր]]ային կարևորագույն ձևերից մեկը` [[վեպ]]ը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 7-8:

[[Կատեգորիա:Գրականության տեսություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6420</id>
    <redirect title="Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14413</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)]]» վերանվանված է «[[Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="118">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6419</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14411</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)''' - մարզական կազմակերպություն, որը միջազգային օլիմպիական շարժման մե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="704">'''Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)''' - մարզական կազմակերպություն, որը միջազգային օլիմպիական շարժման մեջ ներկայացնում է տվյալ երկիրը, աշխարհագրական շրջանը կամ տարածքը։ Առանց միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) կողմից ավյալ երկրի ԱՕԿ-ի ճանաչման, այդ երկրի թիմը օլիմպիական խաղերին մասնակցելու իրավունք չունի։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14412</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)]]» վերանվանված է «[[Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="704">'''Ազգային օլիմպիական կոմիտե (ԱՕԿ)''' - մարզական կազմակերպություն, որը միջազգային օլիմպիական շարժման մեջ ներկայացնում է տվյալ երկիրը, աշխարհագրական շրջանը կամ տարածքը։ Առանց միջազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՄՕԿ) կողմից ավյալ երկրի ԱՕԿ-ի ճանաչման, այդ երկրի թիմը օլիմպիական խաղերին մասնակցելու իրավունք չունի։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային օլիմպիական կոմիտեների մշտական գերագույն ասամբլեա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6421</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14414</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգային օլիմպիական կոմիտեների մշտական գերագույն ասամբլեա''' ([[անգլերեն]] ''Permanent General Assembly of National Olimpic ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="849">'''Ազգային օլիմպիական կոմիտեների մշտական գերագույն ասամբլեա''' ([[անգլերեն]] ''Permanent General Assembly of National Olimpic Commitees'') — միջազգային մարզական կազմակերպություն, որը պաշտոնապես հիմնադրվել է 1968 թվականին Մեխիկոյում, որպես ազգային օլիմպիական կոմիտեների միավորում։ Ասամբլեայի նստատեղը գտնվում է Հոոմում: Պաշտոնական և աշխատանքային լեզուներն են [[անգլերեն]]ը, [[իսպաներեն]]ը, [[ռուսերեն]]ը և [[ֆրանսերեն]]ը:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգային-գրական լեզու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1084</id>
      <timestamp>2011-02-18T18:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազգային-գրական լեզու''', ազգորեն կազմավորված ժողովրդի [[գրական լեզու]]ն:  == Աղբյուրներ == * Հ. Զ. Պետրոսյ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="357">'''Ազգային-գրական լեզու''', ազգորեն կազմավորված ժողովրդի [[գրական լեզու]]ն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3095</id>
      <timestamp>2011-05-15T19:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ազգային-գրական լեզու]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="357">'''Ազգային-գրական լեզու''', ազգորեն կազմավորված ժողովրդի [[գրական լեզու]]ն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազդ, ազդագիր (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6935</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15307</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազդ, ազդագիր''': Աֆիշ, ներկայացման, համերգի, հյուրախաղերի, դասախոսության և այլնի հայտարարություն, ընդ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="530">'''Ազդ, ազդագիր''': Աֆիշ, ներկայացման, համերգի, հյուրախաղերի, դասախոսության և այլնի հայտարարություն, ընդհանրապես շարված մեծակեգել փայտե տառերով, նախատեսվում է պատերին, ազդասյուներին փակցնելու, ցուցափեղկերում դնելու համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազդագրի թուղթ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6936</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15308</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազդագրի թուղթ''': Հատուկ գունավոր կամ սպիտակ թուղթ, որը գործածվում է ազդագրեր, ոեկլամներ և այլն տպագր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="679">'''Ազդագրի թուղթ''': Հատուկ գունավոր կամ սպիտակ թուղթ, որը գործածվում է ազդագրեր, ոեկլամներ և այլն տպագրելու համար։ Նախատեսված է տպարանական (բարձր տպագրություն) և վիմա-օֆսետային տպագրության եղանակի համար. մշակվում է մեկ կամ երկու երեսանի հարթությամբ։ Ստանդարտով՝ ԳՈՍՏ 11836—66, արտադրվում է 1 քմ. 40 գր. քաշով։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազդագրի, պլակատի տառեր (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6937</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15309</id>
      <timestamp>2013-05-16T14:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազդագրի, պլակատի տառեր''': Կեգել 1-ից մինչև 15 կվադրատի փայտյա տառեր, ինչպես նաև տպագրական համաձուլված...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="512">'''Ազդագրի, պլակատի տառեր''': Կեգել 1-ից մինչև 15 կվադրատի փայտյա տառեր, ինչպես նաև տպագրական համաձուլվածքից մեծակեգել՝ 36, 40, 48 պունկտի տառեր։ Գործածվում է ազդի, պլակատի, հայտարարության և լոզունգների շարվածքի համար։ 

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազդանշանորդ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6422</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14415</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազդանշանորդ''' - տե՛ս [[Մեկնարկանշանորդ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|մեկնարկանշանորդ]]:  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="287">'''Ազդանշանորդ''' - տե՛ս [[Մեկնարկանշանորդ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|մեկնարկանշանորդ]]:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազդուաբանություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>511</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1085</id>
      <timestamp>2011-02-18T18:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազդուաբանություն''', [[խոսք]]ի (առօրյա, բեմական, ճարտասանական, բանաստեղծական) հուզաարտահայտչական ուրո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="804">'''Ազդուաբանություն''', [[խոսք]]ի (առօրյա, բեմական, ճարտասանական, բանաստեղծական) հուզաարտահայտչական ուրույն կառուցում` [[առոգանություն|առոգանության]], ինտոնացիայի փոփոխությամբ, [[լեզու|լեզվական]] այլ միջոցներով և հռետորական տարբեր ձևերով. գրականության լեզվում հատկանշական է առանձնապես քնարական ստեղծագործություններին:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազիանիզմ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1054</id>
      <timestamp>2011-02-17T10:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազիանիզմ''', գրական ուղղություն հին հունական, մասամբ նաև հին հռոմեական ճարտասանական արվեստում:  Շրջա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1157">'''Ազիանիզմ''', գրական ուղղություն հին հունական, մասամբ նաև հին հռոմեական ճարտասանական արվեստում:

Շրջանառում էր հստակ արտահայություններ ու [[պարբերույթ]]ներ` զուգահեռականությունների և անտիթեզիսի շռայլ զուգորդումներով, ընդգծված [[ռիթմ]]ով ր համահնչյունությամբ: Զարգացել է մ. թ. ա. 3-րդ դարում, քննադատվել է ատտիկիզմի կողմնակիցներից` որպես ասիական ազդեցության հետևանքով հունական ճաշակի փչացում: Այստեղից էլ ազիանիզմ անցանումը: Ազիանիզմի ավանդները որոշարկեցին հետանտիկյան [[արձակ]]ի [[ոճ]]ը, նաև ազդեցին եվրոպական միջնադրայան արձակի, Վերածննդի և բարոկկոյի վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1055</id>
      <timestamp>2011-02-17T10:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1157">'''Ազիանիզմ''', գրական ուղղություն հին հունական, մասամբ նաև հին հռոմեական ճարտասանական արվեստում:

Շրջանառում էր հստակ արտահայություններ ու [[պարբերույթ]]ներ` զուգահեռականությունների և անտիթեզիսի շռայլ զուգորդումներով, ընդգծված [[ռիթմ]]ով և համահնչյունությամբ: Զարգացել է մ. թ. ա. 3-րդ դարում, քննադատվել է ատտիկիզմի կողմնակիցներից` որպես ասիական ազդեցության հետևանքով հունական ճաշակի փչացում: Այստեղից էլ ազիանիզմ անցանումը: Ազիանիզմի ավանդները որոշարկեցին հետանտիկյան [[արձակ]]ի [[ոճ]]ը, նաև ազդեցին եվրոպական միջնադրայան արձակի, Վերածննդի և բարոկկոյի վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազիմուտ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6423</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14416</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազիմուտ''' ([[արաբերեն]] աս—սամթ—ուղի) — անկյուն, որ ստեղծվում է շարժման նշված ուղղության և դեպի հյու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="850">'''Ազիմուտ''' ([[արաբերեն]] աս—սամթ—ուղի) — անկյուն, որ ստեղծվում է շարժման նշված ուղղության և դեպի հյուսիս ձգվող ուղիղ գծով։ Շարժվել ազիմուտով նշանակում է շարժվել նշված ուղղությամբ՝ ղեկավարվելով կողմնացույցով և հաշվված անկյունով (ազիմուտով)։ Սպորտում ազիմուտը օգտագործվում է սպորտային կոզմնորոշման, տուրիստական արշավների, ալպինիզմի և այլ մարզաձևերի մրցումների և մարզումների ժամանակ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազյարոտ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6424</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14417</id>
      <timestamp>2013-03-28T17:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազյարոտ''' (խոտհարքի չորացման համար կառուցված հարմարանք, որը նման է լայն սանդուղքի) — նժույգների լծա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="602">'''Ազյարոտ''' (խոտհարքի չորացման համար կառուցված հարմարանք, որը նման է լայն սանդուղքի) — նժույգների լծասարքի աղեղի օգնությամբ անցկացվող բելոռուսական ժողովրդական խաղ։ Խաղի մասնակիցները, աղեղը գետնին հարվածելով, աշխատում են այն թռցնել ազյարոտի վրայով։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազնվական լեզու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1121</id>
      <timestamp>2011-02-23T04:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազնվական լեզու''', այսպես էր անվանվում համաժողավրդական [[լեզու|լեզվի]] հիման վրա առաջացած հիման վրա ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="586">'''Ազնվական լեզու''', այսպես էր անվանվում համաժողավրդական [[լեզու|լեզվի]] հիման վրա առաջացած հիման վրա առաջացած այն [[ժարգոն]]ը, որ գործածվում էր ազնվական վերնախավի մոտ և բարձր պալատական շրջանակներում:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազոտաթթվային արծաթ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6939</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15311</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազոտաթթվային արծաթ''' (AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)։ Անգույն բյուրեղներ, լավ լուծվում են ջրի մեջ։ Հիմնական հումք է լուս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="829">'''Ազոտաթթվային արծաթ''' (AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)։ Անգույն բյուրեղներ, լավ լուծվում են ջրի մեջ։ Հիմնական հումք է լուսազգայուն նյութի պատրաստման համար։ Պոլիգրաֆարդյունաբերության մեջ գործածվում է բրոմի արծաթային կալոդիումի էմուլսիա պատրաստելու համար։ Չոր ֆոտոթաղանթի (պլյոնկա) արտադրության մեջ մեծ չափով կիրառելու պատճառով ազոտաթթվային արծաթի օգտագործումը պոլիգրաֆիայում զգալի չափով կրճատվել է։


[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազոտային թթու (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6940</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15312</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ազոտային թթու''' (HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;): Անգույն, ծխացող հեղուկ՝ սուր հոտով, քայքայիչ ուժով։ Պոլիգրաֆարդյունաբեր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="742">'''Ազոտային թթու''' (HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;): Անգույն, ծխացող հեղուկ՝ սուր հոտով, քայքայիչ ուժով։ Պոլիգրաֆարդյունաբերության մեջ գլխավորապես օգտագործվում է ցինկի կլիշեների խածատման համար, նիկելապատման ժամանակ՝ ստերեոտիպի մակերեսը թեթև խածատելով մաքրելու և հարթ տպագրության պրոցեսում կիրառվող մի շարք ներգործող ու ջրավիճակը պաշտպանող լուծույթներում։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթ ժեգու (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6425</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14418</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթ ժեգու''' ([[ղազախերեն]] աթ—նժույգ, ժեգու—թամբել) — ղազախական ազգային խաղ։ Մրցավարի «թամբել» հրահա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="502">'''Աթ ժեգու''' ([[ղազախերեն]] աթ—նժույգ, ժեգու—թամբել) — ղազախական ազգային խաղ։ Մրցավարի «թամբել» հրահանգից հետո, մեկնարկի ելած մարզիկները սկսում են թամբել ձիերը և ապա արագ արշավել դեպի վերջնագիծը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթ չաբիշ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6426</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14419</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթ չաբիշ''' ([[կիրգիզերեն]] աթ—ձի, չաբիշ—արշավ)— կիրգիզական ազգային խաղ, որը նման է ձիարշավի մրցումնե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="337">'''Աթ չաբիշ''' ([[կիրգիզերեն]] աթ—ձի, չաբիշ—արշավ)— կիրգիզական ազգային խաղ, որը նման է ձիարշավի մրցումներին։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթ օմիրաուլաստիրու (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6427</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14420</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթ օմիրաուլաստիրու''' ([[ղազախերեն]] աթ—ձի, օմիրաուլաստիրու—փոխել)– ղազախական ազգային խաղ։ Հարթ մրց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="700">'''Աթ օմիրաուլաստիրու''' ([[ղազախերեն]] աթ—ձի, օմիրաուլաստիրու—փոխել)– ղազախական ազգային խաղ։ Հարթ մրցահրապարակում գծվում են 10—15 մետր շրջագծով օղակներ։ Հեծյալ մարզիկները ձգտում են միմյանց դուրս հանել օղակի միջից։ Արգելվում է միմյանց կամ ձիերին հարվածել։ Խաղը կարող է տեղի ունենալ նաև երկու թիմերի միջև։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14421</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="701">'''Աթ օմիրաուլաստիրու''' ([[ղազախերեն]] աթ—ձի, օմիրաուլաստիրու—փոխել) – ղազախական ազգային խաղ։ Հարթ մրցահրապարակում գծվում են 10—15 մետր շրջագծով օղակներ։ Հեծյալ մարզիկները ձգտում են միմյանց դուրս հանել օղակի միջից։ Արգելվում է միմյանց կամ ձիերին հարվածել։ Խաղը կարող է տեղի ունենալ նաև երկու թիմերի միջև։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթաբասկյան լեզուներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535</id>
    <redirect title="Աթապասկյան լեզուներ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1123</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Աթապասկյան լեզուներ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="61">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աթապասկյան լեզուներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթաբեկ Խնկոյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1182</id>
    <redirect title="Խնկո Ապեր" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2455</id>
      <timestamp>2011-04-25T07:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Խնկո Ապեր]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Խնկո Ապեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթամաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2022</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3973</id>
      <timestamp>2011-08-05T12:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթամաս''', ըստ հունական առասպելաբանության` մինիացիների (Բեովտիայում) թագավոր, Օրքոմենոսի տիրակալը, [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2941">'''Աթամաս''', ըստ հունական առասպելաբանության` մինիացիների (Բեովտիայում) թագավոր, Օրքոմենոսի տիրակալը, [[Էոլոս]] արքայի որդին, [[Հելլեն]]ի թոռը, հոմանին ամպերի դիցուհի[[ Նեփելե]]ի, որը և նրանից ունեցավ [[Փռիկսոս]]ին և [[Հելլե]]ին: 

[[Կադմոս]]ի դուստր [[Ինո]]ն, դառնալով նրա կինը, ատում է Նեփելեի զավակներին և կախարդանքի օգնությամբ երկրում առաջացնում է երաշտ։ Աղետից փրկվելու համար Ինոն, վկայակոչելով պատգամախոսին, պահանջում է [[Զևս]]ի համար զոհաբերել Փռիկսոսին և Հելլեին (տարբերակ՝ միայն Փռիկսոսին)։ Նեփելեն փրկում է իր զավակներին, նրանց պարուրելով ամպի մեջ, և ոսկեգեղմ խոյը նրանց տանում Է ծովից այն կողմ։ Ծովի վրայով անցնելիս Հելլեն ընկնում է խոյից և խեղդվում (այստեղից՝ Հելլեսպոնտոս անվանումը, այժմ` Դարդանել)։ Փռիկսոսը հասնում է Կոլխիս, [[Այետես]] արքայի մոտ, ոսկեգեղմ խոյը զոհաբերում է Զևսին և ամուսնանում Այետեսի դստեր հետ։ Այն բանի համար, որ Ինոն սնուցել էր [[Դիոնիսոս]]ին, [[Հերա]]ն Աթամասին ախտահարում է խելագարությամբ և նոպայի ժամանակ Աթամասը սպանում է սեփական որդան։ Փրկվելու համար Ինոն իր մյուս որդու՝ [[Մելիկերտես]]ի հետ նետվում է ծով: Աթամասը, առողջանալով, պատգամատնից տեղեկանամ է, որ ինքը պետք է քաղաք հիմնի այնտեղ, որտեղ նրան սիրալիր կդիմավորեն վայրի գազանները։ Հյուսիսային Հունաստանում նա պատահում է գայլերի ոհմակի, որոնք նրան տեսնելիս փախչամ են, թողնելով իրենց հոշոտած ոչխարը: Այդ վայրում էլ Աթամասը հիմնում է քաղաք և այն անվանում իր անունով։ Աթամասը ամուսնանամ է [[Թեմիստո]]յի հետ, որն ուզել էր սպանել Ինոյի զավակներին, բայց սխալմամբ սպանել էր իր զավակներին։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6-7:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3975</id>
      <timestamp>2011-08-05T12:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3019">[[Պատկեր:Atamante preso dalle Furie 0014.jpg|thumb|250px|Աթամաս]]
'''Աթամաս''', ըստ հունական առասպելաբանության` մինիացիների (Բեովտիայում) թագավոր, Օրքոմենոսի տիրակալը, [[Էոլոս]] արքայի որդին, [[Հելլեն]]ի թոռը, հոմանին ամպերի դիցուհի[[ Նեփելե]]ի, որը և նրանից ունեցավ [[Փռիկսոս]]ին և [[Հելլե]]ին: 

[[Կադմոս]]ի դուստր [[Ինո]]ն, դառնալով նրա կինը, ատում է Նեփելեի զավակներին և կախարդանքի օգնությամբ երկրում առաջացնում է երաշտ։ Աղետից փրկվելու համար Ինոն, վկայակոչելով պատգամախոսին, պահանջում է [[Զևս]]ի համար զոհաբերել Փռիկսոսին և Հելլեին (տարբերակ՝ միայն Փռիկսոսին)։ Նեփելեն փրկում է իր զավակներին, նրանց պարուրելով ամպի մեջ, և ոսկեգեղմ խոյը նրանց տանում Է ծովից այն կողմ։ Ծովի վրայով անցնելիս Հելլեն ընկնում է խոյից և խեղդվում (այստեղից՝ Հելլեսպոնտոս անվանումը, այժմ` Դարդանել)։ Փռիկսոսը հասնում է Կոլխիս, [[Այետես]] արքայի մոտ, ոսկեգեղմ խոյը զոհաբերում է Զևսին և ամուսնանում Այետեսի դստեր հետ։ Այն բանի համար, որ Ինոն սնուցել էր [[Դիոնիսոս]]ին, [[Հերա]]ն Աթամասին ախտահարում է խելագարությամբ և նոպայի ժամանակ Աթամասը սպանում է սեփական որդան։ Փրկվելու համար Ինոն իր մյուս որդու՝ [[Մելիկերտես]]ի հետ նետվում է ծով: Աթամասը, առողջանալով, պատգամատնից տեղեկանամ է, որ ինքը պետք է քաղաք հիմնի այնտեղ, որտեղ նրան սիրալիր կդիմավորեն վայրի գազանները։ Հյուսիսային Հունաստանում նա պատահում է գայլերի ոհմակի, որոնք նրան տեսնելիս փախչամ են, թողնելով իրենց հոշոտած ոչխարը: Այդ վայրում էլ Աթամասը հիմնում է քաղաք և այն անվանում իր անունով։ Աթամասը ամուսնանամ է [[Թեմիստո]]յի հետ, որն ուզել էր սպանել Ինոյի զավակներին, բայց սխալմամբ սպանել էր իր զավակներին։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 6-7:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթանագինես Ղափթանյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4281</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9194</id>
      <timestamp>2012-07-17T13:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթանագինես Ղափթանյան''' ([[1836]], [[փետրվարի 14]], Տրապիզոն – [[1907]], [[հուլիսի 3]]), հայ բանասեր: Վենետիկի Մխիթ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="806">'''Աթանագինես Ղափթանյան''' ([[1836]], [[փետրվարի 14]], Տրապիզոն – [[1907]], [[հուլիսի 3]]), հայ բանասեր: Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1859-ի ապրիլի 24-ից:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 224: 
* «Բազմավեպ», 1907, թիվ 7-8 («Աթանագինես Ղափթանյան»):

== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 205:

{{DEFAULTSORT:Ղափթանյան, Աթանագինես}}
[[Կատեգորիա:1836 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1907 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթանաս Տիրոյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4740</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10378</id>
      <timestamp>2012-08-20T18:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթանաս Տիրոյան''' ([[1857]], [[հունվարի 22]], Կարին – [[1926]], [[սեպտեմբերի 1]], Վիեննա), հայ լեզվաբան, թատերագիր, թ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2974">'''Աթանաս Տիրոյան''' ([[1857]], [[հունվարի 22]], Կարին – [[1926]], [[սեպտեմբերի 1]], Վիեննա), հայ լեզվաբան, թատերագիր, թարգմանիչ ([[լատիներեն]]ից և [[իտալերեն]]ից [[հայերեն]]): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1873-ի հունիսի 8-ից, քահանա 1878-ից: 

1869-ին մեկնել է Ս. Ղազար: Շուրջ կես դար վարել է կրթական, քարոզչական և տնտեսական պաշտոններ Վենետիկում, Պարսկաստանում, Թուրքիայում և Հունգարիայում: Եղել է Վենետիկի միաբանության տպարանապետ, «[[Բազմավեպ]]ի» խմբագիր (1883-88, 1906): Գրել է թատերգություններ, գիտական ուսումնասիրություններ («Հայկական սղագրություն…», 1888, «Արվեստ տաղաչափության», 1913), կազմել ժողովածուներ, կատարել թարգմանություններ: Հատկապես արժեքավոր է Տիրոյանի «Հանրագրություն որ է համազգային գրության նոր ոճ մը» (1907) աշխատությունը, որով տարբեր ազգի մարդիկ, առանց հասկանալու միմյանց [[լեզու]], կարող է հաղորդակցվել: Տիրոյանի մեթոդը հիմնված է թվագրության վրա: [[Դերանուն]]ներին հատկացրել է 1-9 թվերը, 0-ն [[Հոգնակի թիվ|հոգնակիության]] նշանն է: Տիրոյանը օգտագործել է նաև զանազան նշաններ, որոնք մեծ դեր են կատարում [[հոլովում|հոլովման]] և [[խոնարհում|խոնարհման]] [[հարացույց]]ում: Տիրոյանի հանրագրության [[բառացանկ]]ը հարուստ է [[հոմանիշ]]ներով, դրանց մի մասը նորակազմ ինքնահնար բառեր են:

== Գրականություն ==
*  «Բազմավէպ», 1926, թիվ 9 («Հանգիստ Աթանաս Տիրոյան Մխիթարյան վարդապետի»):

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. կենսագրական հանրագիտարան, Ե., հատոր 2, 2007, էջ 610:
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1851-1865), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1983, էջ 181:
* ՀՍՀ, հատոր 11, Ե., 1986, էջ 19:

{{DEFAULTSORT:Տիրոյան, Աթանաս}}
[[Կատեգորիա:1857 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1926 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Լատիներենից հայերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթապասկյան լեզուներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1122</id>
      <timestamp>2011-02-23T04:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթապասկյան լեզուներ''', ''աթաբասկյան լեզուներ'', հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզվաընտանիք, մտնում ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="999">'''Աթապասկյան լեզուներ''', ''աթաբասկյան լեզուներ'', հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզվաընտանիք, մտնում է ''նա-դենե'' խմբավորման մեջ: 

Կառուցվածքով բազմահամադրական են: Ոմանք բաժանում երեք երեք ենթախմբի. ''դենե''` հյուսիս-արևմտյան Կանադայում, ''հուպա-մատոլե''` Կալիֆոռնիայում, ''ապաչե-նավահո''` ԱՄՆ-ի հարավում: Հայտնի են նաև այլ ենթաբաժիններ:

Այս ընտանիքի մեջ մտնող լեզուներից են` [[նատոլ]], [[կարրիեր]], [[հուպա]], [[ապաչե]], [[դենե]], [[նավահո]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3678</id>
      <timestamp>2011-07-10T16:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1052">'''Աթապասկյան լեզուներ''', ''աթաբասկյան լեզուներ'', հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզվաընտանիք, մտնում է ''նա-դենե'' խմբավորման մեջ: 

Կառուցվածքով [[բազմահամադրական լեզուներ|բազմահամադրական]]  են: Ոմանք բաժանում երեք երեք ենթախմբի. ''դենե''` հյուսիս-արևմտյան Կանադայում, ''հուպա-մատոլե''` Կալիֆոռնիայում, ''ապաչե-նավահո''` ԱՄՆ-ի հարավում: Հայտնի են նաև այլ ենթաբաժիններ:

Այս ընտանիքի մեջ մտնող լեզուներից են` [[նատոլ]], [[կարրիեր]], [[հուպա]], [[ապաչե]], [[դենե]], [[նավահո]]:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթենաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2026</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3983</id>
      <timestamp>2011-08-09T09:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթենաս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀθηνᾶ''), Հունաստանի գլխավոր աստվածություններից, միկենյան հնագույն աստվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7575">'''Աթենաս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀθηνᾶ''), Հունաստանի գլխավոր աստվածություններից, միկենյան հնագույն աստվածություն։ Հնագույն [[առասպել]]ներում՝ երկնքի աստվածուհի, ամպերի և կայծակի տիրուհի, պտղաբերության աստվածուհի, խաղաղ աշխատանքի հովանավոր։ 

Նա է մարդկանց սովորեցրել սանձել ձիերին, լծել եզներին, պատրաստել ռազմասայլ և նավեր շինել: Նա է մահկանացուներին պարգևել գութանն ու տափանը, իլիկն ու ջուլհակի հաստոցը։ Նա է համարվում կանանց աշխատանքի, հատկապես ջուլհակության հովանավորը: Իբրև Աթենաս Էրգանե (Աշխատավորուհի), Աթենասը մոտ է [[Հեփեստոս]]ին, աստվածներից միակին, որին բաժին է ընկել ֆիզիկական աշխատանքը։ Աթենասը գիտությունների հովանավորն է, իմաստության աստվածուհին. նա է մարդկանց պարգևել օրենքներ, հաստատել արեսպագոսը  և պահպանում է գոյություն ունեցող կարգերը (Աթենաս Պոլիաս` Քաղաքային)։ Բացի այդ, Աթենասի մշտական էպիկլեսիսները (մականունները) եղել են՝ Պրոմաքոս (Ռազմուհի) և Տրիտոգենեյա։ Ատտիկայում Աթենասը երկրամասի և  քաղաքի   գլխավոր աստվածությունն է, քաղաքը կրում է նրա անունը։ Աթենասը քաղաքին տիրելու համար [[Պոսեյդոն]]ի հետ ունեցած վեճում հաղթում է, և աստվածները նրան դարձնում են աթենական ժողովրդի հովանավորը։ Աթենասը աթենացիներին պարգևել է իր սրբազան ծառը՝ ձիթենին։ Աթենասի վերաբերյալ առասպելները պատմում են [[Զևս]]ի գլխից նրա հրաշքով ծնվելու մասին ([[Հեսիոդոս]]), Զևսի առաջին կինը՝ օվկիանուհի [[Մետիս]]ը, ծնելու էր երեխա, որը, կանխագուշակության համաձայն, պետք է իր ուժով գերազանցեր հորը։ Դրանից խուսափելու համար, Զևսը կուլ է տալիս Մետիսին, բայց երեխան շարունակում էր աճել նրա գլխում: Հեփեստոսը մուրճի հարվածով ճեղքում է Զեսի գլուխը և լույս աշխարհ է գալիս Աթենասը լիազեն: Ըստ այլ առասպելների, Աթենասը [[Օվկիանոս]]ի դուստրն է, [[Հոմերոս]]ի մոտ Աթենասը Զևսի սիրելին է, որը նրան ոչինչ չի մերժում։ Աթենասը աստվածների հետ միասին կռվում է հսկաների (գիգանտների) դեմ: Նա մաշկազերծում է պարտված հսկա [[Պալլաս]]ին և նրա մաշկը ձգում իր վահանի վրա։ Հետագայում Պալլաս աստվածության պաշտամունքը միաձուլվում է Աթենասի պաշտամունքի հետ, որի վկայությունն է Աթենասի Պալլաս մականունը։ [[Տրոյական պատերազմ]]ում Աթենասը աջակցում է հույներին, վիրավորված այն բանից, որ Պարիսը ոսկե խնձորը հատկացրել էր [[Ափրոդիտե]]ին։ [[Ոդիսևս]]ը և [[Աքիլլես]]ը Աթենասի սիրելիներն են: Մարտի ժամանակ նա ուղղում է [[Դիոմեդես]]ի ձեռքը և սա խոցում է ռազմի աստված [[Արես]]ին։ Աթենասը հովանավորում էր [[արգոնավորդներ]]ին և  նրա պատկերը քանդակված էր «Արգո» նավի ցռուկին։ [[Պերսևս]]ը Աթենասի օգնությամբ հաղթում է [[Գորգո Մեդուսա]]յին և դիցուհուն նվիրում է նրա գլուխը, որով և Աթենասը զարդարում է իր էգիսը (այծենին): Աթենասը [[Հերակլես]]ի անդավաճան հովանավորն է։ Աթենասը համարվում էր նաև երաժշտության հովանավոր, ֆլեյտայի գյուտարարը։ Աթենասի պաշտամունքը գոյություն ուներ Հունաստանի շատ քաղաքներում։ Աթենասի գլխավոր սրբատեղին Աթենքի հայտնի Պարթենոնն էր, որտեղ կանգնած էր փղոսկրով ու ոսկով պատած Աթենասի հսկա արձանը (գործ՝ Փիդիասի)։ Պարթենոնի առաջ կանգնած էր մեկ այլ արձան (բրոնզից), որի նիզակի փայլը հեռվից տեսանելի էր քաղաքին մոտեցող ծովագնացներին։ Պարթենոնի քանդակազարդ ֆրիզը պահպանել է Աթենասի գլխավոր տոնախմբության՝ Մեծ Պանաթենականքի վերջին օրվա հանդիսավոր շքերթի   պատկերումը։

Աթենասը պատկերվել է  խստաշունչ և վեհասքանչ կույսի կերպարանքով, առավել հաճախ երկար զգեստով և լիազեն՝ նիզակով, վահանով ու սաղավարտով։ Աթենասի ոտքերի մոտ սովորաբար նստած է նրա սրբազան թռչունը՝ բուն։ Աթենասը երբեմն պատկերվել է օձի հետ։ Հռոմում Աթենասին նույնացնում էին [[Միներվա]]յին, արհեստների հովանավոր աստվածուհուն։ Հռոմայեցի զորահրամանատարները Միներվայի տաճարին ընծայաբերում էին ռազմական ավար։ Դիցուհին համարվում էր արհեստների, բժշկության (Միներվա Մեդիկա-Բուժող), քանդակագործների, երաժիշտների, բանաստեղծների հովանավոր։ Իմաստության դիցուհի Միներվայի տոնը՝ կվինկվատրիան, կատարվում էր մարտին, որպես հռոմայեցի արհեստագործների տոն, այն տեղի էր ունենում այն օրերին, երբ ուսուցիչներն ստանում էին իրենց վարձը երեխաների ուսուցման դիմաց։ Միներվայի անվան հետ են կապված մի շարք ասույթներ. «''Միներվայի բուն թռչում է գիշերը''», այսինքն՝ լավագույն մտքերը գալիս են գիշերը։ «''Յուպիտերի գլխից դուրս եկած Միներվա''», այսինքն՝ միանգամից հայտնվել է պատրաստ տեսքով, լիովին սպառազինված։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 7-8:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3985</id>
      <timestamp>2011-08-09T10:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7642">[[Պատկեր:Athena-Lower Gardens of Peterhof.jpg|250px|thumb|]]
'''Աթենաս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀθηνᾶ''), Հունաստանի գլխավոր աստվածություններից, միկենյան հնագույն աստվածություն։ Հնագույն [[առասպել]]ներում՝ երկնքի աստվածուհի, ամպերի և կայծակի տիրուհի, պտղաբերության աստվածուհի, խաղաղ աշխատանքի հովանավոր։ 

Նա է մարդկանց սովորեցրել սանձել ձիերին, լծել եզներին, պատրաստել ռազմասայլ և նավեր շինել: Նա է մահկանացուներին պարգևել գութանն ու տափանը, իլիկն ու ջուլհակի հաստոցը։ Նա է համարվում կանանց աշխատանքի, հատկապես ջուլհակության հովանավորը: Իբրև Աթենաս Էրգանե (Աշխատավորուհի), Աթենասը մոտ է [[Հեփեստոս]]ին, աստվածներից միակին, որին բաժին է ընկել ֆիզիկական աշխատանքը։ Աթենասը գիտությունների հովանավորն է, իմաստության աստվածուհին. նա է մարդկանց պարգևել օրենքներ, հաստատել արեսպագոսը  և պահպանում է գոյություն ունեցող կարգերը (Աթենաս Պոլիաս` Քաղաքային)։ Բացի այդ, Աթենասի մշտական էպիկլեսիսները (մականունները) եղել են՝ Պրոմաքոս (Ռազմուհի) և Տրիտոգենեյա։ Ատտիկայում Աթենասը երկրամասի և  քաղաքի   գլխավոր աստվածությունն է, քաղաքը կրում է նրա անունը։ Աթենասը քաղաքին տիրելու համար [[Պոսեյդոն]]ի հետ ունեցած վեճում հաղթում է, և աստվածները նրան դարձնում են աթենական ժողովրդի հովանավորը։ Աթենասը աթենացիներին պարգևել է իր սրբազան ծառը՝ ձիթենին։ Աթենասի վերաբերյալ առասպելները պատմում են [[Զևս]]ի գլխից նրա հրաշքով ծնվելու մասին ([[Հեսիոդոս]]), Զևսի առաջին կինը՝ օվկիանուհի [[Մետիս]]ը, ծնելու էր երեխա, որը, կանխագուշակության համաձայն, պետք է իր ուժով գերազանցեր հորը։ Դրանից խուսափելու համար, Զևսը կուլ է տալիս Մետիսին, բայց երեխան շարունակում էր աճել նրա գլխում: Հեփեստոսը մուրճի հարվածով ճեղքում է Զեսի գլուխը և լույս աշխարհ է գալիս Աթենասը լիազեն: Ըստ այլ առասպելների, Աթենասը [[Օվկիանոս]]ի դուստրն է, [[Հոմերոս]]ի մոտ Աթենասը Զևսի սիրելին է, որը նրան ոչինչ չի մերժում։ Աթենասը աստվածների հետ միասին կռվում է հսկաների (գիգանտների) դեմ: Նա մաշկազերծում է պարտված հսկա [[Պալլաս]]ին և նրա մաշկը ձգում իր վահանի վրա։ Հետագայում Պալլաս աստվածության պաշտամունքը միաձուլվում է Աթենասի պաշտամունքի հետ, որի վկայությունն է Աթենասի Պալլաս մականունը։ [[Տրոյական պատերազմ]]ում Աթենասը աջակցում է հույներին, վիրավորված այն բանից, որ Պարիսը ոսկե խնձորը հատկացրել էր [[Ափրոդիտե]]ին։ [[Ոդիսևս]]ը և [[Աքիլլես]]ը Աթենասի սիրելիներն են: Մարտի ժամանակ նա ուղղում է [[Դիոմեդես]]ի ձեռքը և սա խոցում է ռազմի աստված [[Արես]]ին։ Աթենասը հովանավորում էր [[արգոնավորդներ]]ին և  նրա պատկերը քանդակված էր «Արգո» նավի ցռուկին։ [[Պերսևս]]ը Աթենասի օգնությամբ հաղթում է [[Գորգո Մեդուսա]]յին և դիցուհուն նվիրում է նրա գլուխը, որով և Աթենասը զարդարում է իր էգիսը (այծենին): Աթենասը [[Հերակլես]]ի անդավաճան հովանավորն է։ Աթենասը համարվում էր նաև երաժշտության հովանավոր, ֆլեյտայի գյուտարարը։ Աթենասի պաշտամունքը գոյություն ուներ Հունաստանի շատ քաղաքներում։ Աթենասի գլխավոր սրբատեղին Աթենքի հայտնի Պարթենոնն էր, որտեղ կանգնած էր փղոսկրով ու ոսկով պատած Աթենասի հսկա արձանը (գործ՝ Փիդիասի)։ Պարթենոնի առաջ կանգնած էր մեկ այլ արձան (բրոնզից), որի նիզակի փայլը հեռվից տեսանելի էր քաղաքին մոտեցող ծովագնացներին։ Պարթենոնի քանդակազարդ ֆրիզը պահպանել է Աթենասի գլխավոր տոնախմբության՝ Մեծ Պանաթենականքի վերջին օրվա հանդիսավոր շքերթի   պատկերումը։

Աթենասը պատկերվել է  խստաշունչ և վեհասքանչ կույսի կերպարանքով, առավել հաճախ երկար զգեստով և լիազեն՝ նիզակով, վահանով ու սաղավարտով։ Աթենասի ոտքերի մոտ սովորաբար նստած է նրա սրբազան թռչունը՝ բուն։ Աթենասը երբեմն պատկերվել է օձի հետ։ Հռոմում Աթենասին նույնացնում էին [[Միներվա]]յին, արհեստների հովանավոր աստվածուհուն։ Հռոմայեցի զորահրամանատարները Միներվայի տաճարին ընծայաբերում էին ռազմական ավար։ Դիցուհին համարվում էր արհեստների, բժշկության (Միներվա Մեդիկա-Բուժող), քանդակագործների, երաժիշտների, բանաստեղծների հովանավոր։ Իմաստության դիցուհի Միներվայի տոնը՝ կվինկվատրիան, կատարվում էր մարտին, որպես հռոմայեցի արհեստագործների տոն, այն տեղի էր ունենում այն օրերին, երբ ուսուցիչներն ստանում էին իրենց վարձը երեխաների ուսուցման դիմաց։ Միներվայի անվան հետ են կապված մի շարք ասույթներ. «''Միներվայի բուն թռչում է գիշերը''», այսինքն՝ լավագույն մտքերը գալիս են գիշերը։ «''Յուպիտերի գլխից դուրս եկած Միներվա''», այսինքն՝ միանգամից հայտնվել է պատրաստ տեսքով, լիովին սպառազինված։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 7-8:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3986</id>
      <timestamp>2011-08-09T10:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7647">[[Պատկեր:Athena-Lower Gardens of Peterhof.jpg|left|250px|thumb|]]
'''Աթենաս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀθηνᾶ''), Հունաստանի գլխավոր աստվածություններից, միկենյան հնագույն աստվածություն։ Հնագույն [[առասպել]]ներում՝ երկնքի աստվածուհի, ամպերի և կայծակի տիրուհի, պտղաբերության աստվածուհի, խաղաղ աշխատանքի հովանավոր։ 

Նա է մարդկանց սովորեցրել սանձել ձիերին, լծել եզներին, պատրաստել ռազմասայլ և նավեր շինել: Նա է մահկանացուներին պարգևել գութանն ու տափանը, իլիկն ու ջուլհակի հաստոցը։ Նա է համարվում կանանց աշխատանքի, հատկապես ջուլհակության հովանավորը: Իբրև Աթենաս Էրգանե (Աշխատավորուհի), Աթենասը մոտ է [[Հեփեստոս]]ին, աստվածներից միակին, որին բաժին է ընկել ֆիզիկական աշխատանքը։ Աթենասը գիտությունների հովանավորն է, իմաստության աստվածուհին. նա է մարդկանց պարգևել օրենքներ, հաստատել արեսպագոսը  և պահպանում է գոյություն ունեցող կարգերը (Աթենաս Պոլիաս` Քաղաքային)։ Բացի այդ, Աթենասի մշտական էպիկլեսիսները (մականունները) եղել են՝ Պրոմաքոս (Ռազմուհի) և Տրիտոգենեյա։ Ատտիկայում Աթենասը երկրամասի և  քաղաքի   գլխավոր աստվածությունն է, քաղաքը կրում է նրա անունը։ Աթենասը քաղաքին տիրելու համար [[Պոսեյդոն]]ի հետ ունեցած վեճում հաղթում է, և աստվածները նրան դարձնում են աթենական ժողովրդի հովանավորը։ Աթենասը աթենացիներին պարգևել է իր սրբազան ծառը՝ ձիթենին։ Աթենասի վերաբերյալ առասպելները պատմում են [[Զևս]]ի գլխից նրա հրաշքով ծնվելու մասին ([[Հեսիոդոս]]), Զևսի առաջին կինը՝ օվկիանուհի [[Մետիս]]ը, ծնելու էր երեխա, որը, կանխագուշակության համաձայն, պետք է իր ուժով գերազանցեր հորը։ Դրանից խուսափելու համար, Զևսը կուլ է տալիս Մետիսին, բայց երեխան շարունակում էր աճել նրա գլխում: Հեփեստոսը մուրճի հարվածով ճեղքում է Զեսի գլուխը և լույս աշխարհ է գալիս Աթենասը լիազեն: Ըստ այլ առասպելների, Աթենասը [[Օվկիանոս]]ի դուստրն է, [[Հոմերոս]]ի մոտ Աթենասը Զևսի սիրելին է, որը նրան ոչինչ չի մերժում։ Աթենասը աստվածների հետ միասին կռվում է հսկաների (գիգանտների) դեմ: Նա մաշկազերծում է պարտված հսկա [[Պալլաս]]ին և նրա մաշկը ձգում իր վահանի վրա։ Հետագայում Պալլաս աստվածության պաշտամունքը միաձուլվում է Աթենասի պաշտամունքի հետ, որի վկայությունն է Աթենասի Պալլաս մականունը։ [[Տրոյական պատերազմ]]ում Աթենասը աջակցում է հույներին, վիրավորված այն բանից, որ Պարիսը ոսկե խնձորը հատկացրել էր [[Ափրոդիտե]]ին։ [[Ոդիսևս]]ը և [[Աքիլլես]]ը Աթենասի սիրելիներն են: Մարտի ժամանակ նա ուղղում է [[Դիոմեդես]]ի ձեռքը և սա խոցում է ռազմի աստված [[Արես]]ին։ Աթենասը հովանավորում էր [[արգոնավորդներ]]ին և  նրա պատկերը քանդակված էր «Արգո» նավի ցռուկին։ [[Պերսևս]]ը Աթենասի օգնությամբ հաղթում է [[Գորգո Մեդուսա]]յին և դիցուհուն նվիրում է նրա գլուխը, որով և Աթենասը զարդարում է իր էգիսը (այծենին): Աթենասը [[Հերակլես]]ի անդավաճան հովանավորն է։ Աթենասը համարվում էր նաև երաժշտության հովանավոր, ֆլեյտայի գյուտարարը։ Աթենասի պաշտամունքը գոյություն ուներ Հունաստանի շատ քաղաքներում։ Աթենասի գլխավոր սրբատեղին Աթենքի հայտնի Պարթենոնն էր, որտեղ կանգնած էր փղոսկրով ու ոսկով պատած Աթենասի հսկա արձանը (գործ՝ Փիդիասի)։ Պարթենոնի առաջ կանգնած էր մեկ այլ արձան (բրոնզից), որի նիզակի փայլը հեռվից տեսանելի էր քաղաքին մոտեցող ծովագնացներին։ Պարթենոնի քանդակազարդ ֆրիզը պահպանել է Աթենասի գլխավոր տոնախմբության՝ Մեծ Պանաթենականքի վերջին օրվա հանդիսավոր շքերթի   պատկերումը։

Աթենասը պատկերվել է  խստաշունչ և վեհասքանչ կույսի կերպարանքով, առավել հաճախ երկար զգեստով և լիազեն՝ նիզակով, վահանով ու սաղավարտով։ Աթենասի ոտքերի մոտ սովորաբար նստած է նրա սրբազան թռչունը՝ բուն։ Աթենասը երբեմն պատկերվել է օձի հետ։ Հռոմում Աթենասին նույնացնում էին [[Միներվա]]յին, արհեստների հովանավոր աստվածուհուն։ Հռոմայեցի զորահրամանատարները Միներվայի տաճարին ընծայաբերում էին ռազմական ավար։ Դիցուհին համարվում էր արհեստների, բժշկության (Միներվա Մեդիկա-Բուժող), քանդակագործների, երաժիշտների, բանաստեղծների հովանավոր։ Իմաստության դիցուհի Միներվայի տոնը՝ կվինկվատրիան, կատարվում էր մարտին, որպես հռոմայեցի արհեստագործների տոն, այն տեղի էր ունենում այն օրերին, երբ ուսուցիչներն ստանում էին իրենց վարձը երեխաների ուսուցման դիմաց։ Միներվայի անվան հետ են կապված մի շարք ասույթներ. «''Միներվայի բուն թռչում է գիշերը''», այսինքն՝ լավագույն մտքերը գալիս են գիշերը։ «''Յուպիտերի գլխից դուրս եկած Միներվա''», այսինքն՝ միանգամից հայտնվել է պատրաստ տեսքով, լիովին սպառազինված։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 7-8:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթութա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1124</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աթութա''', ասորական ''աթ'' «[[գիր]]» [[բառ]]ի [[հոգնակին|հոգնակի թիվ]]. անեզաբար գործածվել է հայ պատմիչների ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="724">'''Աթութա''', ասորական ''աթ'' «[[գիր]]» [[բառ]]ի [[հոգնակին|հոգնակի թիվ]]. անեզաբար գործածվել է հայ պատմիչների (օրինակ` [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], [[Ղազար Փարպեցի|Ղազար Փարպեցու]]) մոտ գիր նշանակությամբ: Այստեղից էլ` '''աթութայք''' ձևի գործածությունը [[այբուբեն]] նշանակությամբ:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1125</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="724">'''Աթութա''', ասորական ''աթ'' «[[գիր]]» [[բառ]]ի [[հոգնակի թիվ|հոգնակին]]. անեզաբար գործածվել է հայ պատմիչների (օրինակ` [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], [[Ղազար Փարպեցի|Ղազար Փարպեցու]]) մոտ գիր նշանակությամբ: Այստեղից էլ` '''աթութայք''' ձևի գործածությունը [[այբուբեն]] նշանակությամբ:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աիդա Հայրապետյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7578</id>
      <sha1>oq95wt30fa7ge32ss8h06jf81t0gd1v</sha1>
    <revision>
      <id>16687</id>
      <timestamp>2013-08-16T19:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աիդա Սահակի Հայրապետյան''' ([[1926]], [[մայիսի 25]], Մոսկվա ), թարգմանչուհի, գրականագետ, բանասիրական գիտո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5218">'''Աիդա Սահակի Հայրապետյան''' ([[1926]], [[մայիսի 25]], Մոսկվա ), թարգմանչուհի, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գորձիչ (1974)։

1943-ին ավարտել է Երևանի Կրուպսկայայի անվան միջնակարգ դպրոցը, 1948-ին՝ Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1949-53-ին սովորել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Սովորելուն զուգընթաց աշխատել է Երևանի կուսակցական դպրոցում (որպես գրականության կաբինետի լաբորանտ), «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում (որպես թարգմանչուհի), Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտում (որպես լեզուների կաբինետի լաբորանտ)։ 1977-ից աշխատել է Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի կուսակցության պատմության ինստիտուտ-ՍՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղում որպես թարգմանության սեկտորի ավագ գիտաշխատող: 1975-ին «[[Համո Սահյան]]ի բանաստեղծական աշխարհը» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Թարգմանել է 100-ից ավելի կինոնկարների սցենարներ (այդ թվում՝ «Լենինը 18 թվին», «Լենինը հոկտեմբերին», «Լենինը Լեհաստանում», «Ազատագրում», «Հերկած խոպան», «Հարություն», «Մենամարտ») և պիեսներ (այդ թվում՝ Բրեխտի «Կուրաժ մայրիկը և նրա երեխաները», «Սիչուանում ապրող բարի մարդը», Ռ. Շերիդանի «Դուենյա»):

== Երկեր ==

# Բնությունը և մարդը Համո Սահյանի պոեզիայում, Ե., «Լույս», 1974, 63 Էջ, տպ. 5.000։ 
# Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., «Սովետական գրող», 1977, 164 էջ, տպ. 5.000։

== Թարգմանություններ (ռուսերենից) ==

# [[Ալեքսանդր Ֆադեև]], Չհրապարակված նամակներ, Ե., Հայպետհրատ, 1951, 28 էջ։ 
# [[Թոմինգ Օսվալդ]], Հայր և որդի, Ե., Հայպետհրատ, 1952, 48 Էջ։
# Օսեևա Վ., Վասյոկ Տրուբաչովը և նրա ընկերները, հատոր 1, Ե., Հալպետհրատ, 1953, 347 էջ, տպ. 10.000:
# Օսեևա Վ, Վասյոկ Տրուբաչովը և Նրա ընկե՛րնները, հատոր 2, Ե.. Հայպետհրատ, 1953, 267 էջ, տպ. 10.000։
# Օսեևա Վ., Վասյոկ Տրուբաչովը և նրա ընկերները, հատոր 3, Ե., Հայպետհրատ, 1954, 416 Էջ, տպ. 10.000։
# [[Դանիել Գրանին]], Որոնողներ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1957, 571 էջ, տպ. 5.000։ 
# [[Հեկտոր Մալո]], Առանց ընտանիքի, Ե., Հայպետհրատ, 1958, 370 էջ, տպ. 25.000։
# [[Վերա Կետլինսկայա]], Արիություն (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1959, 754 էջ, տպ. 5.000։ 
# Յուրի Մարյան, Հանդիպումներ եթերում, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 244 էջ, տպ. 10.000։ 
# Կորոլենկո Վ., Ընտիր երկեր (թարգմւսնաթյան հեղինակակից Վ. Միքայելյան), Ե., Հայպետհրատ, 1959, 538 էջ, տպ. 5.000: 
# [[Ալեքսանդր Դյումա]], Կոմս Մոնտե-Քրիստո (վեպ), հատոր 2, Ե., «Հայաստան», 1966, 668 էջ, տպ. 50.000։
# Ալեքսանդր Դյումա, Ասկանիո, Ե., «Հայաստան» 1968, 603 էջ, տպ. 30.000։ 
# Ստիվենսոն, Քատրիոնա։ Առևանգվածը, Ե., «Հայաստան», 1970, 561 էջ, տպ. 30.000։ 
# Հեկտոր Մալո, Առանց ընտանիքի, Ե., «Սովետական գրող», 1978, 370 Էջ, տպ. 30.000։ 
# Վերա Կետլինսկայա,  Արիություն (վեպ), Ե., «Սովետական գրող». 1979, 690 էջ, տպ. 30.000։ 
# Ալեքսանդր Դյումա, Ասկանիո (վեպ), Ե., «Սովետական գրող», 1980, 526 էջ, տպ. 20.000։ 
# Ալեքսանդր Դյումա, Վիկոնտ դը Բրաժելոն կամ տասը տարի անց (վեպ), Ե., «Սովետական գրող», 1984, 720 էջ, տպ. 30.000։

{{DEFAULTSORT:Հայրապետյան, Աիդա}}
[[Կատեգորիա:1926 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16688</id>
      <timestamp>2013-08-16T19:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Թարգմանություններ (ռուսերենից) */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5218">'''Աիդա Սահակի Հայրապետյան''' ([[1926]], [[մայիսի 25]], Մոսկվա ), թարգմանչուհի, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գորձիչ (1974)։

1943-ին ավարտել է Երևանի Կրուպսկայայի անվան միջնակարգ դպրոցը, 1948-ին՝ Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1949-53-ին սովորել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան հայկական մանկավարժական ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Սովորելուն զուգընթաց աշխատել է Երևանի կուսակցական դպրոցում (որպես գրականության կաբինետի լաբորանտ), «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում (որպես թարգմանչուհի), Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց և օտար լեզուների մանկավարժական ինստիտուտում (որպես լեզուների կաբինետի լաբորանտ)։ 1977-ից աշխատել է Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի կուսակցության պատմության ինստիտուտ-ՍՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի հայկական մասնաճյուղում որպես թարգմանության սեկտորի ավագ գիտաշխատող: 1975-ին «[[Համո Սահյան]]ի բանաստեղծական աշխարհը» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ Թարգմանել է 100-ից ավելի կինոնկարների սցենարներ (այդ թվում՝ «Լենինը 18 թվին», «Լենինը հոկտեմբերին», «Լենինը Լեհաստանում», «Ազատագրում», «Հերկած խոպան», «Հարություն», «Մենամարտ») և պիեսներ (այդ թվում՝ Բրեխտի «Կուրաժ մայրիկը և նրա երեխաները», «Սիչուանում ապրող բարի մարդը», Ռ. Շերիդանի «Դուենյա»):

== Երկեր ==

# Բնությունը և մարդը Համո Սահյանի պոեզիայում, Ե., «Լույս», 1974, 63 Էջ, տպ. 5.000։ 
# Համո Սահյանի բանաստեղծական աշխարհը, Ե., «Սովետական գրող», 1977, 164 էջ, տպ. 5.000։

== Թարգմանություններ (ռուսերենից) ==

# [[Ալեքսանդր Ֆադեև]], Չհրապարակված նամակներ, Ե., Հայպետհրատ, 1951, 28 էջ։ 
# [[Թոմինգ Օսվալդ]], Հայր և որդի, Ե., Հայպետհրատ, 1952, 48 էջ։
# Օսեևա Վ., Վասյոկ Տրուբաչովը և նրա ընկերները, հատոր 1, Ե., Հալպետհրատ, 1953, 347 էջ, տպ. 10.000:
# Օսեևա Վ, Վասյոկ Տրուբաչովը և Նրա ընկե՛րնները, հատոր 2, Ե.. Հայպետհրատ, 1953, 267 էջ, տպ. 10.000։
# Օսեևա Վ., Վասյոկ Տրուբաչովը և նրա ընկերները, հատոր 3, Ե., Հայպետհրատ, 1954, 416 Էջ, տպ. 10.000։
# [[Դանիել Գրանին]], Որոնողներ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1957, 571 էջ, տպ. 5.000։ 
# [[Հեկտոր Մալո]], Առանց ընտանիքի, Ե., Հայպետհրատ, 1958, 370 էջ, տպ. 25.000։
# [[Վերա Կետլինսկայա]], Արիություն (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1959, 754 էջ, տպ. 5.000։ 
# Յուրի Մարյան, Հանդիպումներ եթերում, Ե., Հայպետհրատ, 1959, 244 էջ, տպ. 10.000։ 
# Կորոլենկո Վ., Ընտիր երկեր (թարգմւսնաթյան հեղինակակից Վ. Միքայելյան), Ե., Հայպետհրատ, 1959, 538 էջ, տպ. 5.000: 
# [[Ալեքսանդր Դյումա]], Կոմս Մոնտե-Քրիստո (վեպ), հատոր 2, Ե., «Հայաստան», 1966, 668 էջ, տպ. 50.000։
# Ալեքսանդր Դյումա, Ասկանիո, Ե., «Հայաստան» 1968, 603 էջ, տպ. 30.000։ 
# Ստիվենսոն, Քատրիոնա։ Առևանգվածը, Ե., «Հայաստան», 1970, 561 էջ, տպ. 30.000։ 
# Հեկտոր Մալո, Առանց ընտանիքի, Ե., «Սովետական գրող», 1978, 370 Էջ, տպ. 30.000։ 
# Վերա Կետլինսկայա,  Արիություն (վեպ), Ե., «Սովետական գրող». 1979, 690 էջ, տպ. 30.000։ 
# Ալեքսանդր Դյումա, Ասկանիո (վեպ), Ե., «Սովետական գրող», 1980, 526 էջ, տպ. 20.000։ 
# Ալեքսանդր Դյումա, Վիկոնտ դը Բրաժելոն կամ տասը տարի անց (վեպ), Ե., «Սովետական գրող», 1984, 720 էջ, տպ. 30.000։

{{DEFAULTSORT:Հայրապետյան, Աիդա}}
[[Կատեգորիա:1926 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալ Ժանտախտը (Ջեկ Լոնդոն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8716</id>
      <sha1>jsmqe6mfeq4muuo9qjobkwbrba62un4</sha1>
    <revision>
      <id>19609</id>
      <timestamp>2014-05-03T14:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «('''The scarlet plague''' by ''Jack London'')  ''Արամ Բուդաղյանի թարգմանությամբ''  &lt;blockquote&gt;«Ալ ժանտախտը» վիպակը առաջին ա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="198916">('''The scarlet plague''' by ''Jack London'')

''Արամ Բուդաղյանի թարգմանությամբ''

&lt;blockquote&gt;«Ալ ժանտախտը» վիպակը առաջին անգամ հրատարակվել է «Ամերիքըն սանդեյ մանսլի մեգեզին» հանդեսում 1913 թվականի հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին։ Վիպակն առանձին լույս է տեսել 1915 թ. (Մաքմիլլան հրատ., Նյու-Յորք)։
&lt;/blockquote&gt;

== I ==

Կածանը տանում էր դեպի բարձունքը, որը մի ժամանակ եղել էր երկաթուղային թումբ։ Բայց արդեն տարիներ շարունակ այս կողմերով ոչ մի գնացք չէր անցնում։ Երկու կողմից թմբին էր մոտենում անտառը, ծառերն ու թփերը ձգվում էին լանջերն ի վեր, և կանաչ ալիքը վրա տվեց գազանների արահետին։ Երբեմն երևում էին գետնից դուրս ցցված ժանգոտ երկաթի կտորներ, որոնք վկայում էին այն մասին, որ գետնին փռված տերևների ու մամուռի շերտի տակ դեռ մնացել են ռելսեր ու փայտակոճեր։ Մի տեղ տասը դյույմ հաստություն ունեցող մի փոքրիկ ծառ ճեղքել էր փայտի կցվածքը և ռելսի ծայրը թեքել, բարձրացրել էր դեպի վեր։ Ռելսի հետ, կախվելով երկար հենակի վրա, արտասովոր ցցվել էր կիսափտած փայտակոճը․ այնտեղ, ուր դրված էր եղել, վաղուց լցվել էր ավազով ու ծածկվել փտած տերևներով։ Հասկացվում էր, որ միգծանի երկաթուղի էր եղել, թեպետև լիովին քայքայվել էր։

Կածանով բարձրանում էին երկու հոգի՝ մի ծերունի և մի աղա։ Նրանք քայլում էին դանդաղ, որովհետև ծերուկը շատ զառամյալ էր. նա ծանրորեն հենվում էր ձեռնափայտին, ձեռներն ու ոտքերը դողում էին։ Այծի մորթուց պատրաստված կոպիտ գլխարկը պաշտպանում էր նրա գլուխը արևից։ Գլխարկի տակից կախ էին ընկել կեղտաճերմակ մազերի նոսր փնջերը։ Մեծ տերևից հնարամիտ կերպով սարքած հովարը ծերուկը քաշել էր աչքերին և ուշադիր նայում էր, թե ոտքը որտեղ դնի։ Նրա մորուքը, որ խճճված, մեծ փնջերով փռվել էր կրծքին, ձյան պես ճերմակ կլիներ, եթե չլինեին խարույկների ծուխն ու վատ եղանակը։ Մազաթափ եղած այծի մորթին ծածկում էր նրա կուրծքն ու ուսերը։ Բարակ, չորացած ձեռքերն ու ոտքերը վկայում էին նրա շատ ծեր լինելու մասին, ինչպես և արևից սևացած մաշկը, սպիներն ու քերծվածքները խոսում էին այն մասին, որ երկար տարիներ նա հարկադրված է եղել անցկացնել բաց երկնքի տակ։

Առջևից քայլող տղան, դժվարությամբ հարմարվելով ծերունու դանդաղ քայլերին, նույնպես հագել էր մաշված եզրերով մի մորթի, որի կենտրոնում գլխի համար անցք էր բացված․ նա տասներկու տարեկանից ավելի չէր լինի։ Մազերի մեջ կոկետորեն խրել էր վերջերս կտրած վայրի խոզի պոչ։ Զեռքին բռնած ուներ մի փոքր աղեղ ու նետ։ Մեջքից կախված՝ ճոճվում էր նետերով լի կապարճը։ Ուսի վրայով գցած կաշեփոկից կախած պատյանից դուրս էր ցցվել որսորդական դանակի անողորկ երախակալը։

Տղան արևախանձ էր հատապտղի պես և քայլում էր մեղմասահ, կատվի պես թեթև։ Արևից վառված դեմքի հակապատկերն էին կազմում նրա խոր ընկած կապույտ աչքերը, որոնք նայում էին պրպտող ու թափանցող հայացքով։ Թվում էր, թե իր հայացքով նա ծածկում էր ճանապարհին պատահած յուրաքանչյուր առարկա։ Բացի այդ, նա զգում, էր ամենաթեթև բուրմունքն անգամ, և լայնացող, ցնցվող ռունգները նրա ուղեղին տանում-հասցնում էին արտաքին աշխարհից եկող ազդանշանների անծայր հոսանքը։ Նա ուներ և սուր լսողություն, որն այնքան մարզված էր, որ գործում էր ավտոմատ կերպով։ Առանց ջանք թափելու, թվացող լռության մեջ, նա որսում էր ամենաթեթև հնչյուններն անգամ, տարբերում և խմբավորում էր ամեն ձայն, լիներ դա տերևների խշխշոցը քամուց, մեղուների բզզոցը կամ մոծակի դզզոցը, հեռավոր փոթորկի թնդյունը, որ լսվում էր միայն լռության պահին, կամ բոլորովին մոտիկ կածանի վրա դեսուդեն վազվզող գետնասկյուռինը, որ հող էր քարշ տալիս դեպի իր որջը։

Տղան հանկարծ ուշադրությունը լարեց։ Լսողությունը, տեսողությունը և հոտառությունը նրան միաժամանակ նախազգուշացրին ինչ-որ վտանգի մասին։ Առանց շուռ գալու, ձեռքի զգուշացնող շարժումով նա դիպավ ծերուհուն, և նրանք երկուսն էլ անշարժ կանգ առան։ Առջևում, ճիշտ թմբի եզրին, ճթճթացին ճյուղերը. տղան հայացքը սևեռեց երերվող թփերի կատարներին։ Այնտեղից դուրս ընկավ մի խոշոր գորշագույն արջ և, տեսնելով մարդկանց, նույնպես քարացավ տեղում։ Այդ հանդիպումը նրան դուր չեկավ, և նա դժգոհությամբ գռմռաց։ Տղան նետը դանդաղորեն հարմարեցրեց աղեղին և նույնքան անշտապ ձգեց։ Նա աչքը չէր հեռացնում արջից։ Ծերուկն իր տեղում մնաց անշարժ և կանաչ տերևից սարքած հովարի տակից նույնպես շեշտակի նայում էր արջին։ Այդ փոխադարձ զննումը շարունակվեց մի քանի վայրկյան, ապա արջը սկսեց անհանգստության նշաններ ցուցաբերել, իսկ տղան գլխի շարժումով ծերուկին հասկացրեց, որ կածանից դուրս գա և թմբից վար իջնի։ Ինքն էլ սկսեց ետ-ետ գնալ՝ աղեղը պահելով պատրաստ վիճակում։ Նրանք սպասեցին այնքան, մինչև թմբի հակառակ լանջից լսվող թփերի խշխշոցից հասկացվեց, որ գազանը հեռացավ։ Երբ նրանք նորից բարձրացան թմբի վրա, տղան քմծիծաղ տալով՝ ասաց.

— Շատ խոշոր էր։

Ծերուկը օրորեց գլուխը։

— Օրեցօր շատանում են,— բարակ, դողդոջուն ձայնով գանգատվեց նա։— Ով կարող էր մտածել, որ ես կապրեմ ու կհասնեմ այնպիսի ժամանակների, երբ մարդիկ վախենան գալ այս կողմերը։ Երբ ես փոքր էի, Էդվին, լավ եղանակին տղամարդիկ, կանայք և փոքր երեխաները Սան-Ֆրանցիսկոյից տասնյակ հազարներով գալիս էին այստեղ։ Ոչ մի արջ չէր լինում։ Այո, սըր։ Այնքան հազվադեպ էին արջեր պատահում, որ մարդիկ փող էին վճարում, որպեսզի վանդակներում արջեր տեսնեն։

— Իսկ ի՞նչ բան է փողը, պապ։

Մինչև ծերունու պատասխանելը, տղան, հիշելով ինչ-որ՝ բան, ձեռքը հանդիսավոր կերպով կոխեց մորթու տակից կախ ընկած պայուսակը և հանեց փայլը կորցրած, մաշված մի արծաթե դոլլար։ Ծերունին դրամը պահեց քթի տակ, և նրա աչքերը շողացին։

— Ոչինչ չեմ տեսնում,— փնթփնթաց նա։— Նայիր, Էդվին, գուցե հասկանաս դրամի հատման տարեթիվը։

Տղան ծիծաղեց։

— Դու շատ հետաքրքիր պապիկ ես,— ուրախ բացականչեց նա։— Շարունակ հավատացնում ես, որ իբր թե այդ մանր գծիկները ինչ-որ բան են նշանակում։

Ծերունու դեմքով անցավ արգեն սովորական մի թախիծ, երբ դրամը նորից մոտեցրեց աչքերին։

— Երկու հազար տասներկու թվական,— ճիչ արձակեց նա և ծիծաղեց կիսախելագար ծիծաղով։— Հենց այդ տարին Մագնատների Վարչությունը հինգերորդ Մորգանին նշանակեց Միացյալ Նահանգների պրեզիդենտ: Սա, երևի, վերջին դրամներից մեկն է, քանի որ Ալ Մահը վրա հասավ 2013 թվականին։ Տեր աստված, տեր աստված։ Հապա մի մտածեք։ Արդեն անցնել է վաթսուն տարի, և ես միակ մարդն եմ, որ կենդանի է մնացել այն ժամանակներից։ Էդվին, որտեղի՞ց գտար այս դրամը։

Տղան, որը լսում էր ծերունուն այն հանդուրժող-ներողամիտ տեսքով, որով լսում են տկարամիտ մարդու շատախոսությունը, անմիջապես պատասխանեց․

— Այդ դրամը ինձ տվեց Հոու-Հոուն, իսկ նա գտել էր անցյալ գարնանը, երբ այծեր էինք արածեցնում Սան-Ջոսեի մոտերքում։ Հոու-Հոուն ասաց, որ դա փող է։ Պապ, իսկ դու քաղցած չե՞ս։

Ծերունու աչքերը ագահաբար փայլեցին և, ավելի ամուր բռնելով ձեռնափայտը, դանդաղորեն առաջ գնաց կածանով․

— Հույս ունեմ, որ Նապաստակի Շրթունքը բռնած կլինի մեկ կամ երկու խաչփառ․․․— փնթփնթաց նա։— Խաչփառները համեղ միս ունեն, շատ համեղ, մանավանդ երբ ատամներ չունես, բայց ունես թոռնիկներ, որոնք սիրում են իրենց պապին և աշխատում են նրա համար խաչփառ բունել։ Երբ ես փոքր տղա էի...

Էդվինր հանկարծ ինչ-որ բան նկատեց և կանգ առավ՝ ձգելով աղեղը։ Նա ուղիղ կանգնած էր ձորակի եզրին։ Մի ժամանակ այստեղ անցնում էր ցամքուրդային խողովակ, որը հետագայում քանդվել էր, իսկ ափերից դուրս եկած վտակը քշել-տարել էր թումբը։ Ձորակի հակադիր եզրին, դարափին կախված, դուրս էր ցցվել մի ժանգոտ ռելս, որի վրա փաթաթվել էր վայրի խաղողի թուփը։ Մի փոքր հեռու, թփի մոտ կծկվել էր մի ճագար, որը, վախից դողալով, նայում էր տղային։ Հեռավորությունը հիսուն ֆուտ էր, բայց սլացող նետը հասավ իր նպատակին. վիրավորված փոքրիկ ճագարը վախից ու ցավից ծվաց ու մեծ ջանքով ցատկեց թփերի մեջ։ Անմիջապես երևացին արևակեզ եղած մարմինն ու փողփողացող մորթին․ տղան ցատկեց զառիվայր լանջից ու մի շնչով բարձրացավ ձորակի դիմացի լանջը։ Նրա երիտասարդ մկանները խաղում էին զսպանակների պես։ Հարյուր ֆուտ հեռավորության վրա, մացառների թավուտում, նա բռնեց վիրավորված կենդանուն, ուժգին հարվածով նրա գլուխը խփեց մոտակա ծառի բնին և տվեց ծերունուն, որ տանի։

— Ճագարի միսը շատ համեղ է,— ասաց ծերուկը դողդոջուն ձանով,— բայց եթե խոսվի դելիկատեսների մասին, ապա ես գերադասում եմ խաչփառները։ Երբ ես փոքր տղա էի...

— Ի՞նչ ես անդադար այդ մասին խոսում, — հուսահատվաած ընդհատեց ծերունու շատախոսությունը Էդվինը։

Տղան արտասանեց ոչ թե այդ բառերը, այլ ինչ-որ շատ հեռավոր կերպով բառեր հիշեցնող կոկորդային, պայթական հնչյուններ, որոնցից կազմվում էին իմաստի նրբերանգներից համարյա զուրկ կարճ, կցկտուր խոսքեր։ Նրա խոսելը հեռավոր նմանություն ուներ ծերունու խոսելու հետ, իսկ վերջինիս խոսելը անգլերեն էր մոտավոր կերպով, և աղավաղվել էր սխալ գործածելուց։

— Կուզենայի իմանալ, թե ինչո՞ւ ես խաչփառի փոխարեն ասում «դելիկատես»,— շարունակեց Էդվինը։— Խաչփառը խաչփառ է, այնպես չէ՞։ Երբեք այդպիսի ծիծաղելի բաներ չեմ լսել։

Ծերունին հառաչեց, բայց ոչինչ չպատասխանեց, և նրանք ճանապարհը շարունակեցին լուռ։ Ալեբախության շառաչն ավելի լսելի դարձավ, երբ, անտառից դուրս գալով, նրանք հայտնվեցին ծովափին ձգվող ավազաթմբերի վրա։ Ավազաթմբերի միջև արածում էին մի քանի այծեր, իսկ այծերին հսկում էր մորթի, հագած մի տղա, խոշոր, գայլի տեսք ունեցող շան հետ, որ միայն թեթև կերպով հիշեցնում էր շոթլանղական գամփռին։ Ալեբախության աղմուկին շարունակ խառնվում էին խոր կոկորդային հաչոց կամ ոռնոց, որ հասնում էր ափից հարյուր յարդ հեռու գտնվող ատամնավոր քարերի հետևից։ Դեպի այնտեղ էին սողում խոշոր ծովառյուծներ, որպեսզի տաքանան արևի տակ կամ կռվեն իրար հետ։ Մոտիկ մի տեղից խարույկի ծուխ էր բարձրանում, և վայրենու տեսք ունեցող մի տղա կոտրած ճյուղեր էր նետում կրակին։ Կողքին պառկած մի քանի շները շատ նման էին այն մեկին, որ պահպանում էր այծերի հոտը։

Ծերունին արագացրեց քայլերը և, մոտենալով խարույկին, սկսեց ագահաբար հոտ քաշել։

— Կակղամորթներ,— փնթփնթաց նա հափշտակված։— Կարծես թե խաչփառ էլ կա, չէ՞, Հոու-Հոու։ Որդիներ, դուք իսկապես սիրում եք ձեր ծերուկ պապին։

Հոու-Հոուն, որ համարյա Էդվինի հասակի մի տղա էր, սկսեց ծիծաղել։

— Բոլորը քեզ համար է, պապ։ Ես չորս խաչփառ եմ բռնել։

Մարդու մեղքը կգար, տեսնելով, թե ագահ անհամբերությունից ինչպես են դողդողում ծերունու ձեռքերը։ Աճապարանքով, որքան թույլ էին տալիս նրա չորացած ոտքերը, նա նստեց ավազին և ձեռնափայտով ածխի միջից դուրս քաշեց մի խոշոր կակղամորթ։ Ջերմությունից խեցու փեղկերը բացվեցին, և երևաց շատ լավ եփված վարդագույն միսը։ Ծերունին դողաց, բթամատով ու ցուցամատով մի կտոր միս վերցրեց ու տարավ բերանը։ Բայց կտորը շատ տաք էր, և նա անմիջապես թքեց գետնին։ Ծերուկը սկսեց ցավից նվնվալ, աչքերում երևացին արցունքներ և ցած հոսեցին այտերով։

Տղաները իսկական վայրենիներ էին, և նրանց հումորն էլ չափազանց կոպիտ էր ու պարզունակ։ Այս դեպքը շատ զվարճալի թվաց, և նրանք քրքջացին։ Հոու-Հոուն ցատկոտում էր խարույկի շուրջը, իսկ Էդվինը կատարյալ ցնծությամբ թավալվում էր գետնին։ Մոտ վազեց այծերին հսկող տղան, որ նույնպես մասնակցի ուրախությանը։

— Էդվին, սառեցրու, սառեցրու դրանք,— աղերսում էր վշտացած ծերունին՝ փորձ անգամ չանելով սրբելու իր աչքերից վազող արցունքները։— Մի հատ էլ խաչփառ տուր, Էդվին, մի հատ։ Դու ախր գիտես, թե քո պապիկը որքան է սիրում խաչփառ։

Խեցիները ածուխների վրա ջերմությունից չորանում ու պայթում էին բարձրաձայն ֆշշոցով։ Կակղամորթները խոշոր էին՝ երեքից մինչև վեց դյույմ երկարությամբ։ Տղաները փայտերով դրանք դուրս էին քաշում մոխրից և դնում էին ծովի բերած գերանի վրա, որ սառչեն։

— Երբ ես փոքր տղա էի, մենք ծերունիների վրա չէինք ծիծաղում, մենք նրանց հարգում էինք։

Անկապ գանգատների ու կշտամբանքների հոսանքը չէր դադարում, բայց թոռները պապի վրա ոչ մի ուշադրություն չէին դարձնում։ Հիմա նա զգույշ էր ուտում, չէր շտապում, որ բերանը չվառի։ Բոլորն էլ սկսեցին ուտել ձեռքերով՝ բարձրաձայն չփչփացնելով ու ծփծփացնելով։

Երրորդ տղան, որը հայտնի էր Նապաստակի Շրթունք մականունով, կատակով մի պտղունց ավազ ցանեց կակղամորթի վրա, որ պապը մոտեցնում էր բերանին։ Ավազի հատիկներր խրվեցին նրա քիմքին ու լնդերին, և նորից լսվեց խլացուցիչ հռհռոց։ Խեղճ մարդը գլխի չէր ընկնում, որ նրա հետ կատակ արեցին, նա փնչացնում ու թքում էր այնքան ժամանակ, մինչև որ Էդվինը, խղճահարվելով, թարմ ջրով լի դդումը տվեց նրան, որ բերանը ողողի։

— Ո՞ւր են խաչփառները, խաչփառները, Հոու-Հոու,— հարցրեց Էդվինը։— Պապը ուզում է ուտել։

Ծերունու աչքերը նորից փայլեցին ագահությունից, երբ նրան տվեցին մի խոշոր խաչփառ, ճանկերը և զրահը պահպանված էին, բայց ներսի միսը վաղուց չորացել էր։ Դողդոջուն մատներով, բավականությամբ կանխաճաշակելով, ծերունին պոկեց մի ճանկն ու տեսավ, որ ներսը դատարկ է։

— Հապա ո՞ւր է միսը, Հոու-Հոու։ Ո՞ւր է միսը,— թնգթնգաց նա։

— Կատակեցի, պապ։ Խաչփառներ չկան։ Ոչ մի հատ չեմ բերել։

Տղաները հրճվանքից ճչում էին՝ տեսնելով ծերունու այտերից գլորվող անզոր վիրավորանքի ու հիասթափության արցունքները։ Հետո Հոու-Հոուն չորացած խաչփառը աննկատելի կերպով փոխարինեց մի ուրիշով, որ թարմ էր ու նոր եփած։

Այդ մեկի ճանկերը արդեն պոկված էին, և ճերմակ մսից գոլորշու անուշ հոտ էր բուրում։ Զգալով ծանոթ հոտը՝ ծերունին զարմացած նայեց ներքև։ Նրա տրտմությունն անմիջապես փոխարինվեց ուրախությամբ։ Նա ագահորեն ներշնչեց օդը, փնչացրեց ու փնթփնթաց և, կարծես հրճվանքից մրմնջալով, ընկավ ուտվելիքի վրա։ Այդ սովորական տեսարանը թոռների ուշադրությունը համարյա չգրավեց։ Նրանք չէին նկատում այն կցկտուր բացականչությունները, որ չփչփացնելով ու ծփծփացնելով, արձակում էր ծերուկը, և ոչ էլ նրա անիմաստ թվացող խոսքերը, «Ա՜խ, մայոնեզ լիներ։ Մայոնեզ։ Վաթսուն տարի, երկու սերունդ է անցել, ինչ այլևս չեմ փորձել և նույնիսկ չեմ կերել մայոնեզ։ Իսկ այն ժամանակ խաչափառի հետ մայոնեզ էին տալիս բոլոր ռեստորաններում»։

Կուշտ ուտելուց հետո ծերունին հառաչեց, ձեռքերը սրբեց մերկ ծնկներին և մտածկոտ հայացքով նայեց ծովին։ Կշտանալուց հետո նա գոհունակությամբ անձնատուր եղավ հիշողություններին։

— Մի Ժամանակ այս ափը լի էր տղամարդկանցով, կանանցով ու երեխաներով, մանավանդ կիրակի օրերին։ Եվ ոչ ոք արջերից չէր վախենում։ Իսկ այնտեղ, հենց ժայռի վրա, գտնվում էր մի մեծ ռեստորան, որտեղ ուզածդ ուտելիքը կարող էիր գտնել։ Սան-Ֆրանցիսկոյում այն ժամանակ ապրում էր չորս միլիոն մարդ։ Իսկ այժմ քաղաքում ու ամբողջ կոմսությունում թերևս քառասուն մարդ էլ չլինի։ Ծովախորշում լիքը նավեր կային, որոնք Ոսկե Դարբասից կամ ներս էին մտնում, կամ էլ դուրս էին գալիս բաց ծով։ Իսկ երկնքում երևում էին օդանավեր՝ դիրիժաբլներ և ինքնաթիռներ։ Նրանք մի ժամանակ կտրում-անցնում էին երկու հարյուր մղոն։ «Նյու-Յորք էնդ Սան-Ֆրանցիսկո լիմիթեդ» փոստային ընկերությունը այդպիսի արագությունը համարում էր նվազագույն։ Կար մի ֆրանսիացի, մոռացել եմ անունը, նրան հաջողվեց կտրել անցնել երեք հարյուր մղոն. բայց դա շատ վտանգավոր էր, չափազանց վտանգավոր էր պահպանողական մարդկանց կարծիքով։ Սակայն նա ճիշտ ճանապարհով էր գնում և հավանաբար մեծ հաջողության հասներ, եթե չլիներ այդ Մեծ համաճարակը։ Մանկությանս տարիներին կային ծերունիներ, որոնք հիշում էին առաջին օդանավերի երևալը, իսկ հետո ես ինքս տեսա, թե ինչպես չքացան վերջին ինքնաթիռները, և դա կատարվեց վաթսուն տարի առաջ։

Ծերունին շատախոսում էր, բայց թոռները ուշադրություն չէին դարձնում նրա վրա. վաղուց էին ընտելացել նրա շատախոսությանը և, բացի այդ, նրա բառերի մեծ մասը անհասկանալի էր։ Նկատելի էր, որ ինքը իր հետ ունեցած անկապ խոսակցության ժամանակ ծերունու անգլերենը ստանում էր իր նախկին քերականական կառուցվածքը և վանկերի ճիշտ դասավորում։ Բայց երբ նա դիմում էր թոռներին, ապա ակամայից հարմարվում էր նրանց կոպիտ, գռեհիկ լեզվին։

— Այն ժամանակ, ճիշտ է, խաչփառներ քիչ կայինք,— շաղակրատում էր ծերուկը։ Խաչփառներ էին որսում մարդիկ և այն համարում էին ամենանուրբ դելիկատես։ Որսի սեզոնն էլ տևում էր միայն մեկ ամիս։ Իսկ այժմ խաչփառներ կարող են որսալ տարվա բոլոր եղանակներին։ Եվ զարմանալին այն էր, որ ամեն տեսակի խեցգետիններ կարելի է որսալ հենց այստեղ, առափնյա քարերի մեջ, այն ժայռի տակ, որտեղ գտնվում էր ռեստորանը։

Քիչ հեռվում արածող այծերը հանկարծ անհանգստացան, հավաքվեցին մի տեղ, և տղաները վեր թռան իրենց տեղերից։ Խարույկի մոտ պառկած շները նետվեցին դեպի իրենց գռմռացող ընկերը, որը պահպանում էր հոտը, իսկ այծերը վազեցին իրենց պաշտպանող մարդկանց կողմը։

Ավազաթմբերը մտած կես դյուժին նիհար և գորշագույն գայլեր պատրաստվում էին հարձակվել գռմռացող շների վրա։ Էդվինր արձակեց մի նետ, որը նպատակին չհասավ։ Բայց Նապաստակի Շրթունքը արձակեց պարսատիկը, որը նման էր Գողիաթի դեմ դուրս եկած Դավթի պարսատիկին, և քարը նետեց այնպիսի թափով, որ օդում սուլոց լսվեց։ Քարն ընկավ ոհմակի մեջտեղը, և վախեցած գայլերը նահանջեցին ու մտան էվկալիպտի անտառի թավուտի մեջ։

Տղաները ծիծաղեցին և նորից պառկեցին ավազի վրա, իսկ ծերուկը մտածկոտ հառաչեց։ Նա չափազանց շատ էր կերել և այժմ ձեռքերը փորին շփելով նորից սկսեց իր շատախոսությունը։

— «Աշխարհներն անհետանում են ծխաքուլայի պես»,— ըստ երևույթին ինչ-որ մի հեղինակից արտասանեց նա այդ տողը։— Այո, ամեն ինչ անցողիկ է ծխաքուլայի պես։ Այս մոլորակի վրայի մարդկային քաղաքակրթությունը ևս ծխաքուլա էր։ Մարդիկ ընտելացրին կենդանիներին, ոչնչացրին գազաններին, հողը մաքրեցին վայրի բուսականությունից։ Բայց հետո մարդկությունը մեռավ, նախնադարյան կյանքի հեղեղը ամեն ինչ տակովն արեց՝ ոչնչացնելով իր ճանապարհին այն ամենը, ինչ արել էին մարդիկ․ դաշտերը ծածկվեցին անտառներով և մոլախոտերով, գիշատիչները հոշոտեցին հոտերը, և ահա ծովափին, որտեղ կանգնած էր ռեստորանը, թափառում են գայլեր։— Ծերունին սարսափ զգաց իր սեփական մտքերից։— Այնտեղ, որտեղ մի ժամանակ անհոգ ապրում էին չորս միլիոն մարդ, այժմ թափառում են սոված գայլերր, և մեր վայրենացած սերունդները ստիպված են այդ չորքոտանի գիշատիչներից պաշտպանվել նախնադարյան զենքով։ Եվ այդ բոըորը Ալ Մահվան պատճառով...

«Ալ» բառը գրավեց Նապաստակի Շրթունքի ուշադրությունը։

— Միշտ նույն բանն է կրկնում,— ասաց նա Էդվինին։— Ի՞նչ բան է ''ալը''։

— «Թխկու ալ տերևը ինձ կարող է հուզել որսորդական փողի ձայնի պես»,— նորից արտասանեց ծերուկը։

— Ուրեմն դա «կարմիր է» նշանակում,— պատասխանեց Էդվինը Նապաստակի Շրթունքին։— Դու դա չգիտես, որովհետև սերում ես Շոֆերի ցեղից։ Իսկ նրանք ոչինչ չգիտեն։ «Ալ» նշանակում է «կարմիր», ես գիտեմ այդ։

— Կարմիր նշանակում է «կարմիր», այնպես չէ՞։ Էլ ի՞նչ կարիք կա ասել «ալ»,— փնթփնթաց Նապաստակի Շրթունքը։— Պապ, ինչո՞ւ ես միշտ այնպիսի բաներ ասում, որ ոչ ոք չի հասկանում,— դիմեց նա ծերուկին։— «Ալ» ոչինչ չի նշանակում, բայց բոլորը գիտեն, թե ինչ բան է «կարմիրը»։ Հապա ինչո՞ւ «կարմիր» չես ասում։

— Որովհետև կարմիր խոսքը ճիշտ բառ չէ։ ժանտախտը ալ էր։ Մեկ ժամվա ընթացքում ամբողջ դեմքն ու մարմինը ալ գույն էին ստանում։ Ով՝ ով, բայց ես գիտեմ։ Ամեն ինչ կատարվեց իմ սեփական աչքերի առաջ։ Եվ ես պնդում եմ, որ ժանտախտը ալ գույնի էր, որովհետև․․․ դե, որովհետև այն իսկական ալ գույն ուներ։ Ուրիշ բառ չկա դրա համար։

— Իսկ ինձ համար «կարմիրն» էլ լավ բառ է,— համառում էր Նապաստակի Շրթունքը։— Եվ իմ հայրն էլ կարմիրը կոչում է կարմիր, և նա լավ գիտե այդ։ Նա ասում է, որ բոլորը մեռան Կարմիր Համաճարակից։

— Քո հայրը ռամիկ է և սերում է ռամիկից,— առարկեց պապը։— Ես գիտեմ, թե որտեղից ծագեց Շոֆերների ցեղը։— Քո պապը Շոֆեր էր, ծառա, և ոչ մի կրթություն չուներ։ Նա ծառայում էր ուրիշների մոտ։ Բայց քո տատը լավ ընտանիքից էր, միայն թե որդիները նրան չքաշեցին։ Մի՞թե չեմ հիշում, որ առաջին անգամ նրանց հանդիպեցի Թեմեսկալ լճի ափին ձուկ որսալիս։

— Իսկ ի՞նչ բան է ''կրթությունը'',— հարցրեց Էդվինը։

— Դա՝ երբ կարմիրն անվանում են ալ,— ծաղրելով՝ ասաց Նապաստակի Շրթունքը և նորից հարձակվեց ծերուկի վրա։— Հայրս ասում է, և այդ նա լսել է իր հորից՝ նրա մեռնելուց առաջ, որ քո կինը Սանտա-Ռոսա ցեղից էր և աննշան ծագում ուներ։ Նա ասում է, որ Կարմիր Համաճարակից առաջ քո կինը ճաշարանում մատուցող էր, թեև ես չգիտեմ, թե ինչ բան է դա։ Իսկ դու գիտե՞ս, Էդվին։

Էդվինը գլխով բացասական շարժում արեց։

— Այո, նա սպասուհի էր,— խոստովանեց ծերունին։— Բայց լավ կին էր նա և քո մոր մայրն էր։ Ժանտախտից հետո կանայք քիչ էին մնացել։ Նա միակ կինն էր, որին ես կարողացա գտնել․ այո, նա աշխատել էր «ճաշարանում որպես մատուցող», ինչպես հայրդ է ասում։ Սակայն լավ չէ, երբ նախնիների մասին խոսում են այդ ձևով։

— Իսկ հայրս ասում է, որ առաջին Շոֆերի կինը ''լեդի էր''...

— Ի՞նչ բան է ''լեդի'',— հետաքրքրվեց Հոու-Հոուն։

— Լեդին, դա՝ Շոֆերի կին է,— շտապ արձագանքեց Նապաստակի Շրթունքը։

— Առաջին Շոֆերի անունը Բիլլ էր, նա, ինչպես ասացի, ռամիկ էր,— բացատրեց պապը,— բայց նրա կինը լեդի էր, ազնվատոհմ լեդի։ Ալ Ժանտախտից առաջ նա Վան Ուորդենի կինն էր. Ուորդենը Արդյունաբերական Մագնատների Վարչության պրեզիդենտ էր, մեկը այն տասներկու մարդկանցից, որոնք կառավարում էին Ամերիկան։ Նա արժեր մեկ միլիարդ ութ հարյուր միլիոն դոլլար՝ այն դրամներով, որ դու ունես քո պայուսակում, Էդվին։ Իսկ երբ վրա հասավ Ալ Մահը, լեդին դարձավ Շոֆերի ցեղի հիմնադիր Բիլլի կինը։ Նա ըստ իր սովորության ծեծում էր կնոջը։ Աչքովս եմ տեսել։

Հոու-Հոուն, որ փորի վրա պառկած՝ անգործությունից, ոտքերով ավազն էր փորփրում, հանկարծ ճչաց և նայեց սկզբում ոտքի բութ մատին, իսկ հետո իր փորած փոսիկին։ Երկու ուրիշ տղաներ նույնպես արագորեն սկսեցին ձեռքերով ավազը ցիրուցան անել և շուտով հանեցին երեք կմախք։ Դրանցից երկուսը հասակավոր մարդկանց կմախք էր, երրորդր՝ երեխայի։ Ծերունին պպզեց՝ նայելով այդ հայտնագործությանը։

— Ժանտախտի զոհեր են,— հայտնեց նա։— Վերջին օրերը դժբախտները մեռնում էին ամեն տեղ, հենց քայլելիս։ Սա, երևի, մի ընտանիք է եղել, որ դիմել է փախուստի, որպեսզի չվարակվի, բայց մահը վրա է հասել, բռնել է նրանց այստեղ, ափին։ Նրանք... Լսիր, ի՞նչ ես անում, Էդվին։

Ծերունու հարցի մեջ զգացվեց սարսափի տոն, երբ տեսավ, թե ինչպես Էդվինը, որսորդական դանակի բութ կողմով խփելով՝ սկսեց հանել գանգերից մեկի ծնոտի ատամները։

— Ուլունքներ կսարքեմ,— պատասխանեց նա։

Տղաները գործի անցնելով, մի այնպիսի թրխկոց բարձրացրին, որ այլևս չէին լսում ծերուկին։

— Դուք իսկական վայրենիներ եք... Ուրեմն, արդեն նորաձևության մեջ մտան մարդկային ատամներից պատրաստած ուլունքները։ Հաջորդ սերնդի ներկայացուցիչները կծակեն քթերն ու ականջները և ոսկորներից ու խեցիներից պատրաստած զարդեր կկախեն։ Ես գիտեմ այդ։ Մարդկային ցեղը դատապարտված է սուզվելու նախնադարյան գիշերվա խավարի մեջ, նախքան նորից կսկսի իր արյունոտ վերելքը դեպի քաղաքակրթության բարձունքները։ Իսկ երբ մենք շատ բազմանանք և մոլորակի վրա նեղվածք լինի, մարդիկ կսկսեն ոչնչացնել իրար։ Եվ այն ժամանակ, հավանորեն, դուք ձեր գոտիներից կկախեք մարդկային գանգամաշկեր, ինչպես հիմա... Ինչպես հիմա դու, Էդվին, կախել ես վայրի խոզի գարշելի պոչը։ Եվ նա դեռ ամենամեղմն է համարվում իմ թոռներից։ Դեն գցիր այդ պոչը, Էդվին, դեն գցիր։

— Այդ ինչեր է դուրս տալիս ծերուկը։— նկատեց Նապաստակի Շրթունքը, երբ տղաները, ատամները հավաքելով, սկսեցին բաժանել իրար մեջ։

Նրանց շարժումները արագ էին ու կտրուկ, իսկ խոսքերը, հատկապես մի որևէ շատ ամուր ու գեղեցիկ ատամի պատճառով ծագած վեճի րոպեին, անկապ էին ու կցկտուր։ Նրանք խոսում էին միավանկ բառերով և կարճ նախադասություններով, որ ավելի շուտ անիմաստ դատարկաբանություն էր, քան լեզու։ Եվ, այդուհանդերձ, դրանց մեջ զգացվում էին քերականական կառուցվածքի ակնարկներ և ինչ-որ մի շատ զարգացած լեզվի խոնարհման հետքեր։ Նույնիսկ ծերունու արտասանած բառերն այնքան աղավաղված էին, որ ընթերցողը ոչինչ չէր հասկանա, եթե դրանք գրվեին թղթի վրա։ Այդպիսի լեզվով նա, իհարկե, դիմում էր միայն թոռներին։ Իսկ եբ նա տարվում ու սկսում էր խոսել ինքն իր հետ, լեզուն կամաց-կամաց վեր էր ածվում մաքուր անգլերենի։ Նախադասությունները դառնում էին երկար, ստանում էին որոշակի ռիթմ ու թեքություն, և դա վկայում էր նրա՝ ամբիոնից խոսելու վաղեմի սովորության մասին։

— Պատմիր Կարմիր Մահվան մասին, պապ,— խնդրեց նապաստակի Շրթունքը, երբ տղաները բավարար ձևով արդեն ավարտել էին ատամների բաժանումը։

— Ալ Մահվան մասին,— ուղղեց Էդվինը։

— Լավ կլինի առանց այդ տարօրինակ բառերի,— շարունակեց Նապաստակի Շրթունքը։— Խոսիր հասկանալի լեզվով, պապ, ինչպես խոսում է ամբողջ Սանտա-Ռոսան։ Ոչ ոք այնպես չի խոսում, ինչպես դու։

== II ==

Ծերունուն շոյեց այդ խնդիրքը։ Նա հազաց և սկսեց․

— Քսան-երեսուն տարի առաջ շատերն էին խնդրում պատմել Ալ ժանտախտի մասին։ Բայց այժմ դժբախտաբար, կարծես, ոչ ոքի չի հետաքրքրում․․․

— Նորից սկսեց,— տաքացած գոչեց Նապաստակի Շրթունքը։— Չե՞ս կարող հիմարություններ դուրս չտալ։ Հասկանալի խոսիր։ Ի՞նչ է նշանակում «հետաքրքրում»։ Ծծկեր երեխայի նման խոսել չես կարողանում։

— Հանգիստ թող նրան,— միջամտեց Էդվինը,— թե չէ կբարկանա և բոլորովին չի պատմի։ Թքիր այդ տարօրինակ բառերի վրա։ Որքան էլ հասկանանք, էլի բան է։

— Պատմիր, պատմիր, պապ,— խրախուսում էր Հոու-Հոուն, քանի որ ծերունին արդեն սկսել էր փնթփնթալ այն մասին, թե ինչպես չեն հարգում մեծերին, թե ինչքան դաժան են դառնում մարդիկ, երբ կործանվում է քաղաքակրթությունը, և նրանք ընկնում են նախնադարյան պայմանների մեջ։

Ծերունին սկսեց իր պատմությունը։

— Երկրի վրա այն ժամանակ շատ մարդ էր ապրում։ Միայն Սան-Ֆրանցիսկոյում կար չորս միլիոն․․․

— Իսկ ի՞նչ է նշանակում «միլիոն»,— ընդհատեց Էդվինը։

Ծերունին սիրալիր նայեց նրան։

— Գիտեմ, որ դուք տասից ավելի չեք կարողանում հաշվել, ուստի հիմա կբացատրեմ։ Ապա մեկնիր ձեռքերդ։ Ահա, տեսնո՞ւմ ես, երկու ձեռքերդ ունեն տասը մատ։ Շատ լավ։ Այժմ ես վերցնում եմ մի ավազահատիկ․․․ Բռնիր, Հոու-Հոու։— Ծերուկը ավազահատիկը դրեց տղայի ձեռքի ափի մեջ և շարունակեց։— Այս ավազահատիկը, ասենք, նշանակում է Էդվինի տասը մատը։ Ես ավելացնում եմ մի ավազահատիկ ևս՝ ուրեմն տասը մատ ևս։ Հետո ավելացնում եմ նորից, նորից և նորից, մինչև որ ավազահատիկները լինեն այնքան, որքան Էդվինի ձեռքերի մատներն են։ Դա կլինի հարյուր։ Հիշեք այդ խոսքը՝ հարյուր։ Այժմ դնում եմ փոքր քարեր Նապաստակի Շրթունքի ափի մեջ։ Դա նշանակում է տասը ավազահատիկ, կամ տասը տասական մատ, այսինքն՝ հարյուր մատ։ Ապա դնում եմ տասը փոքր քարեր։ Դրանք նշանակում են հազար մատ։ Այնուհետև վերցնում եմ մի խեցի, որ նշանակի տասը հատ քար, կամ հարյուր ավազահատիկ, կամ հազար մատ․․․

Ծերունին համբերությամբ, շարունակ կրկնելով բացատրությունը, աշխատում էր թոռներին ամենաընդհանուր պատկերացում տալ հաշվելու մասին։ Թվերի ավելացման հետ միասին ծերունին նրանց ափերին էր դնում տարբեր չափի իրեր։ Խոշոր մեծություններ նշանակող իրերը նա դնում էր գերանի վրա, միլիոններ նշանակելիս նա ընկավ նեղ դրության մեջ, որովհետև ստիպված էր վերցնել ատամները, որոնք տղաները հանել էին գանգերից, իսկ միլիարդների համար՝ խաչփառների զրահները։ Հետո նա կանգ առավ, որովհետև նկատեց, որ թոռները բացատրություններից հոգնել են։

— Ուրեմն, Սան-Ֆրանցիսկոյում ապրում էր չորս միլիոն մարդ, մի կողմ դնենք չորս ատամ։

Տղաների հայացքները դանդաղորեն գերանի վրա շարած ատամներից սահեցին իրենց ձեռքերին, ապա մանր քարերին, ավազահատիկներին և, վերջապես, Էդվինի մատներին։ Հետո նորից հայացքները սահեցին դեպի ետ վերընթաց կարգով, ջանք թափելով՝ ընկալել այդօրինակ անհասկանալի թվերը։

— Դա շատ-շատ է, պապ,— ի վերջո, անվստահորեն ասաց Էդվինը։

— Այո, շատ մարդիկ կային, ինչպես ավազահատիկները ծովափին, և ամեն մի ավազահատիկ տղամարդ է, կին է, կամ երեխա։ Այո, տղաս, և այդ բոլոր մարդիկ ապրում էին այստեղ Սան-Ֆրանցիսկոյում։ Իսկ երբ նրանք երբեմն գալիս էին այս ափը, ավելի շատ էին լինում, քան ավազահատիկները։ Ավելի շատ, անհամեմատ ավելի շատ։ Սան-Ֆրանցիսկոն համարվում էր գեղեցիկ քաղաք։ Իսկ այնտեղ, ծովախորշի մյուս կողմում, որտեղ անցյալ տարի գտնվում էր մեր կայանը, ապրում էր նույնիսկ ավելի շատ ժողովուրդ։ Ռիչմոնդ հրվանդանից սկսած մինչև Սան–Լեանդրոն, հարթավայրում և բլուրների վրա ասես փռված էր յոթ միլիոն բնակչություն ունեցող մի մեծ քաղաք։ Հասկանո՞ւմ եք։ Յոթ ատամ... Ահա այդ յոթ միլիոնը։

Եվ տղաները դարձյալ Էդվինի մատներից իրենց հայացքները փոխադրեցին գերանի վրա շարված ատամներին ու հակառակը։

— Աշխարհը լի էր մարդկանցով։ Երկրի բնակչության թիվը, ըստ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների, կազմում էր ութ միլիարդ մարդ, այո, այո, ութ միլիարդ՝ ութ ծովախեցգետինների զրահներ։ Այսօրվա պես չէր։ Մարդկությունն ավելի շատ բան գիտեր ուտելիք հայթայթելու մասին։ Ինչքան ավելի էր ուտելիքը, այնքան մարդիկ ավելի շատ էին ծնվում։ 1800 թվականին միայն Եվրոպայում ապրում էր հարյուր յոթանասուն միլիոն մարդ։ Հարյուր տարի հետո, մի ավազահատիկ դիր, Հոու-Հոու, 1900 թվականին այնտեղ արդեն հաշվվում էր հինգ հարյուր միլիոն, ուրեմն, հինգ ավազահատիկին, Հոու-Հոու, հարկավոր է ավելացնել մի հատ ատամ։ Դա ցույց է տալիս, թե ինչքան հեշտ էր ուտելիք հայթայթել և ինչ արագ էին մարդիկ աճում։ 2000 թվականին Եվրոպայում ապրում էր արդեն տասնհինգ հարյուր միլիոններ։ Նույն բանը կատարվում էր ամբողջ աշխարհում։ Ահա այդ ութ խաչփառների զրահները նշանակում են ութ միլիարդ մարդ, որոնք այն ժամանակ ապրում էին երկրի երեսին, երբ սկսվեց Ալ Ժանտախտը։ Այն ժամանակ ես քսանյոթ տարեկան երիտասարդ էի. ապրում էի Սան-Ֆրանցիսկոյի ծովախորշի մյուս կողմում, Բերքլիում։ Էդվին, հիշո՞ւմ ես այն քարե հսկա տները, որ տեսանք, երբ Պոնտրա-Կոստայի բլուրներից իջնում էինք ցած։ Ես ապրում էի հենց այնտեղ այն քարե տներից մեկում։ Ես անգլիական գրականության պրոֆեսոր էի։

Ծերունու ասածներից շատ բան նրա թոռների ըմբռնումից բարձր էր, և, այնուամենայնիվ, նրանք ուշադիր լսում էին՝ աշխատելով հասկանալ անցյալի դեպքերը։

— Իսկ ինչի՞ համար էին այդ քարե տները,— հարցրեց Նապաստակի Շրթունքը։

— Հիշո՞ւմ ես, թե ինչպես հայրդ քեզ լող տալ էր սովորեցնում։— Նապաստակի Շրթունքը գլխով արեց։— Եվ այսպես, Կալիֆորնիայի համալսարանում,— այդպես կոչվում էին այն քարե տները, որտեղ մենք տղաներին ու աղջիկներին սովորեցնում էինք մտածել, ճիշտ այնպես, ինչպես ես ավազահատիկների, մանր քարերի և խաչփառների զրահների օգնությամբ բացատրեցի ձեզ, թե ինչքան մարդ էր ապրում այն օրերում,— սովորելու շատ բան կար։ Տղաներն ու աղջիկները, որոնց մենք սովորեցնում էինք, կոչվում էին ուսանողներ։ Մենք ունեինք մեծ սենյակներ, որտեղ սովորեցնում էինք։ Միանգամից հավաքվում էին քառասուն-հիսուն հոգի, և ես նրանց պատմում էի ամեն տեսակի բաներ, ճիշտ այնպես, ինչպես հիմա պատմում եմ ձեզ։ Պատմում էի այն գրքերի մասին, որոնք գրված էին եղել շատ տարիներ առաջ, իսկ երբեմն էլ հենց իրենց ժամանակ․․․

— Եվ քո արածը ընդամենը դա՞ էր․ խոսում էիր, խոսում ու խոսում,— զարմացավ Հոու-Հոուն։— Իսկ ո՞վ էր հայթայթում միս, ո՞վ էր կթում այծերին, ո՞վ էր ձուկ որսում։

— Խելացի հարց է, Հոու-Հոու, խելացի հարց։ Ինչպես արդեն ասացի, ուտելիք հայթայթելն այն ժամանակներում հեշտ էր։ Մենք շատ խելացի էինք։ Սի քանի հոգի ուտելիք կարող էին հայթայթել շատերի համար։ Իսկ մնացած մարդիկ զբաղվում էին ուրիշ գործերով։ Օրինակ՝ ես, ինչպես ասացիր, միայն խոսում էի։ Խոսում էի ամբողջ ժամանակ, և դրա համար ինձ տալիս էին ուտելիք, շատ ուտելիք, հիանալի ուտելիք, ուտելիք, որ վաթսուն տարի է չեմ ճաշակել, և հազիվ թե նորից ճաշակեմ։ Գիտեք, երբեմն սկսում եմ մտածել, որ մեր հսկայական քաղաքակրթության ամենազարմանալի նվաճումը ուտելիքն էր՝ նրա անհասկանալի առատությունը, անսահման բազմազանությունը և սքանչելի համը։ Այո, տղաներ, այն օրերում կյանքն իսկական կյանք էր, և մենք ուտտւմ էինք զարմանալի համեղ բաներ։

Թոռներին այդ բանը անհասկանալի էր, և նրանք բանի տեղ չդրին, վճռեցին, որ պապը ծերությունից անհեթեթություններ է դուրս տալիս։

— Մեզ համար ուտելիք հայթայթողները կոչվում էին ''ազատ մարդիկ''։ Բայց դա կատակ էր։ Մենք, որ պատկանում էինք իշխող դասակարգին, տիրապետում էինք հողին, մեքենաներին, ամեն ինչին։ Ուտելիք հայթայթողները մեր ստրուկներն էին։ Մենք յուրացնում էինք համարյա ամբողջ ուտելիքը, որը նրանք հայթայթում էին, և նրանց թողնում էինք շատ քիչ ուտելիք, որպեսզի նրանք կարողանան աշխատել և մեզ համար ավելի շատ ուտելիք հայթայթել։

— Իսկ ես կգնայի անտառ և ինձ համար ուտելիք կճարեի,— հայտարարեց Նապաստակի Շրթունքը։— Եվ եթե մեկնումեկը փորձեր խլել այն ինձանից, կսպանեի նրան։

Ծերունին ծիծաղեց։

— Չէ՞ որ մենք պատկանում էինք տիրող դասակարգին, տիրապետում էինք հողին, անտառներին՝ ամեն ինչին։ Ովքեր հրաժարվում էին մեզ համար ուտելիք հայթայթել, նրանց մենք պատժում կամ դատապարտում էինք սովամահության։ Բայց այդպիսիք քիչ էին։ Մեծամասնությունը, այնուամենայնիվ, գերադասում էր մեզ համար հայթայթել ուտելիք, կարել շորեր և առհասարակ մեզ համար պատրաստել հազար, մեկ խեցի դիր, Հոու-Հոու, հազար ու մի տեսակի հաճելի բաներ։ Ինձ այն ժամանակներում կոչում էին պրոֆեսոր Սմիթ, պրոֆեսոր Ջեյմս Հովարդ Սմիթ։ Իմ դասախոսությունները մեծ ժողովրդականություն էին վայելում, այլ կերպ ասած, շատ տղաներ ու աղջիկներ սիրում էին լսել, թե ես ինչպես էի պատմում ուրիշների գրած գրքերի մասին։ Ես երջանիկ էի և ուտում էի շատ համեղ բաներ։ Իմ ձեռքերը փափուկ էին, որովհետև չէի աշխատում, և մարմինս էլ մաքուր էր, և հագուստս ամենագեղեցիկ․— Ծերունին զզվանքով նայեց իր մազաթափ եղած այծի մորթուն։— Այսպիսի բաներ մենք չէինք հագնում։ Նույնիսկ ստրուկները ավելի լավ էին հագնվում։ Եվ մենք շատ մաքուր էինք։ Ամեն օր հաճախ լվանում էինք երեսներս ու ձեռքերս։ Իսկ դուք երբեք չեք լվացվում՝ եթե միայն ջուրը չեք ընկնում կամ չեք լողանում։

— Բայց դու էլ չես լվացվում, պապ,— առարկեց Հոու-Հոուն։

— Գիտեմ, գիտեմ։ Ես կեղտոտ ծերուկ եմ։ Բայց ժամանակները փոխվել են։ Հիմա ոչ ոք չի լվացվում, և ինչո՞վ լվացվես։ Վաթսուն տարվա ընթացքում մի կտոր օճառ չեմ տեսել։ Դուք չգիտեք, թե ինչ բան է օճառը, և չեմ էլ բացատրի, որովհետև ես պատմում եմ ձեզ Ալ Մահվան մասին։ Դուք բոլորդ էլ գիտեք, թե ինչ բան է ցավը։ Մենք այն հիվանդություն ենք կոչում։ Հիվանդություններից շատերը առաջանում էին մանրէներից։ Հիշեք այդ խոսքը՝ մանրէներից։ Մանրէն շատ մանր կենդանի է։ Շատ նման է տիզի, որպիսին գարնանը լինում է շների վրա, երբ նրանք փախչում են անտառ։ Միայն մանրէն շատ ավելի փոքր է։ Այնքան փոքր է, որ նրան նույնիսկ չես տեսնում...

Հոու-Հոուն սկսեց հռհռալ։

— Տարօրինակ մարդ ես, պապ, խոսում ես այնպիսի բաների մասին, որ չես կարող տեսնել։ Երբ դու այդ բաները չես տեսել, ապա որտեղի՞ց գիտես, որ նրանք լինում են։ Հապա բացատրիր, տեսնենք։ Մի՞թե կարելի է իմանալ այն, ինչ չես տեսնում։

— Հարցը տեղին է, Հոու-Հոու, շատ տեղին։ Եվ, այնուամենայնիվ, մեզ հաջողվեց տեսնել որոշ մանրէներ։ Բանն այն է, որ մենք ունեինք այնպիսի բաներ, որոնք կոչվում էին մանրադիտակներ և ուլտրամանրադիտակներ․ մենք դրանք մոտեցնում էինք մեր աչքերին և դիտում էինք նրանց միջով, և այն ժամանակ բոլոր իրերը դառնում էին ավելի մեծ, քան էին իրականում, իսկ շատ բաներ մենք առանց մանրադիտակի չէինք տեսնում։ Մեր ամենալավ ուլտրամանրադիտակները մեծացնում էին քառասուն հազար անգամ։ Դուք չեք մոռացել, որ մի խեցին նշանակում է հազար Էդվինի մատների պես մատներ։ Վերցրեք քառասուն խեցի, այդքան էլ մանրէն ավելի մեծ էր երևում, երբ մենք դիտում էինք մանրադիտակի միջոցով։ Բացի այդ, մենք ունեինք և այլ միջոցներ, որոնք կոչվում էին կինոէկրաններ, որոնց օգնությամբ քառասուն հազար անգամ մեծացրած մանրէն դառնում էր շատ հազարներ անգամ ավելի մեծ։ Այդպես մենք դիտում էինք այն ամենը, ինչ չէր կարելի տեսնել հասարակ աչքով։ Վերցնենք մի ավազահատիկ։ Բաժանենք այն տասը մասի։ Այդ մասերից մեկը նորից բաժանենք տասը մասի։ Մի մասնիկը կրկին բաժանենք տասը մասի, և նորից մեկը՝ նորից տասի, և նորից տասի, և արեք այդ ամբողջ օրը, և մայրամուտի դեմ գուցե ստանաք նույնպիսի մի մանր մասնիկ, որպիսին մանրէն է։

Տղաները պարզապես չէին հավատում ծերունու ասածներին։ Նապաստակի Շրթունքը փնչացնում էր արհամարհանքով, իսկ Հոու-Հոուն կամաց ծիծաղում էր, բայց Էդվինը նրանց հրեց արմունկով, որպեսզի լռեն։

— Տիզը ծծում էր շան արյունը, իսկ մանրէները, շատ փոքր լինելով, ընկնում էին արյան մեջ և այնտեղ բազմանում։ Մի մարդու մարմնի մեջ հաշվում էին մինչև միլիարդ մանրէներ։ Խնդրում եմ, խաչփառի մի զրահ տվեք․․․ Եվ այսպես, այնքան, որքան նշանակում է այս զրահը։ Մենք մանրէները կոչում էինք միկրոօրգանիզմներ։ Երբ միլիոնավոր կամ միլիարդավոր միկրօրգանիզմներ ներս էին մտնում մարդու արյան մեջ, նա սկսում էր հիվանդանալ։ Այդ մանրէները առաջացնում էին հիվանդություններ։ Մանրէների բազմաթիվ տեսակներ կային, այնքան տեսակներ, ինչքան ավազահատիկներ կան ափին։ Մենք նրանցից միայն մի քանիսը գիտեինք։ Միկրոօրգանիզմների աշխարհը մեզ համար մնում էր անտեսանելի, մենք չէինք կարողանում այնտեղ թափանցել, և շատ քիչ բան գիտեինք նրա մասին։ Եվ, այնուամենայնիվ, որոշ մանրէներ մեզ հայտնի էին։ Այ, օրինակ, bacillus anthracis, micrococcus, հետո Bacterium termo u Bacterium lactis այն մանրէներն էին, որոնցից նույնիսկ այժմ մակարդվում է այծի կաթը, Նապաստակի Շրթունք, մենք գիտենք և Schizomycetes-ի անսահման տեսակները։ Կային և ուրիշ շատ տեսակներ...

Այստեղ ծերունին տարվեց դատողություններով միկրոօրգանիզմների և նրանց հատկությունների մասին, գործածելով այնպիսի երկար ու անիմաստ բառեր և նախադասություններ, որ տղաները իրար աչքով-ունքով էին անում և հայացքները սևեռել էին ամայի օվկիանոսին՝ մոռանալով շատախոս ծերուկին։

— Իսկ ի՞նչ եղավ Ալ Մահը, պապ,— վերջապես հիշեցրեց Էդվինը։

Ծերունին ուշքի եկավ և ուժերի մեծ լարումով իջավ ամբիոնից, որտեղից նա ինչ-որ այլ ունկնդիրների դասախոսություն էր կարդում հիվանդաբեր մանրէների նորագույն, վաթսունամյա վաղեմություն ունեցող տեսության մասին։

— Այո, այո, Էդվին, ես տարվեցի։ Հիշողությունները անցյալի մասին երբեմն այնքան ուժեղ են լինում, որ մոռանում եմ, թե այժմ ես այծի մորթի հագած մի կեղտոտ ծերուկ եմ, և թափառում եմ իմ վայրենի թոռնիկների հետ, որոնք այծեր են արածացնում նախնադարյան անապատում։ «Աշխարհներն անհետանում են ծխաքուլայի պես»։ Այդպես էլ անցավ չքացավ մեր փառպպանծ, հսկայական քաղաքակրթությունը։ Այժմ ես պապիկ եմ՝ հոգնած, զառամյալ ծերուկ։ Պատկանում եմ Սանտա-Ռոսա ցեղին։ Ամուսնացել եմ այդ ցեղի մի կնոջ հետ։ Իմ տղաներն ու դուստրերը ամուսնացան Շոֆերի, Սաքրամենթոյի, Պալո-ալթերի ցեղերի աղջիկների ու տղաների հետ։ Այ, օրինակ, դու, Նապաստակի Շրթունք, Շոֆերի ցեղից ես։ Դու, Էդվին, Սաքրամենթոների ցեղից ես։ Իսկ դու, Հոու-Հոու, պատկանում ես Պալո-ալթերի ցեղին։ Քո ցեղի անունը ծագում է քաղաքի անունից, որը գտնվում էր կուլտուրայի մի ուրիշ մեծ օջախի մոտ։ Այն կոչվում էր Սթենֆորդի համալսարան։ Այո, հիմա նորից հիշեցի, թե ով էի ես և ինչ էի ես։ Ամեն ինչ շատ պարզ է։ Հա, ես պատմում էի Ալ Մահվան մասին։ Ինչի՞ վրա ես կանգ առա։

— Դու խոսում էիր մանրէների մասին, որոնք թեև չեն երևում, բայց նրանց պատճառով մարդիկ սկսում են հիվանդանալ։

— Այո, ճիշտ է։ Մարդը սկզբում չէր նկատում, որ մարմնի մեջ մանրէներ են թափանցում։ Բայց ամեն մի մանրէ կիսվում էր և դառնում էր երկու հատ, և այնքան արագ էին բազմանում, որ կարճ ժամանակում նրանց քանակը մարդու մարմնի մեջ հասնում էր միլիոնների։ Այդ դեպքում մարդը հիվանդանում էր։ Նրա հիվանդությունը կոչվում էր մանրէի այն տեսակի անունով, որ թափանցած էր լինում նրա արյան մեջ։ Դա կարող էր լինել կարմրուկ, հարբուխ, կարող էր լինել դեղնախտ, կամ հազար ու մի այլ հիվանդություն։

Եվ տարօրինակ բան է։ Անընդհատ հանդես էին գալիս մանրէների նորանոր տեսակներ։ Վաղո՜ւց, վաղո՜ւց, շատ վաղուց, երբ դեռ երկրի վրա ապրում էին միայն մի քանի մարդիկ, հիվանդությունները քիչ էին։ Բայց մարդիկ բազմանում էին, միասին ապրում էին մեծ քաղաքներում, քաղաքակրթության պայմաններում առաջանում էին նոր հիվանդություններ, մարդու մարմնի մեջ ընկնում էին մանրէների նոր տեսակներ։ Միլիոնավոր է միլիարդավոր մարդիկ մեռնում էին հիվանդություններից։ Եվ մարդիկ որքան ավելի խիտ էին բնակություն հաստատում, այնքան ավելի սարսափելի էին դառնում հիվանդությունները։ Իմ ծննդից շատ առաջ, դեռ միջին դարերում, Եվրոպայի վրայով անցավ Սև ժանտախտը։ Իսկ հետո այն մի քանի անգամ ամայացրեց Եվրոպան։ Կար թոքախտ հիվանդությունը, որով հիվանդանում էին այնտեղ, որտեղ մարդիկ շատ խիտ էին ապրում։ Իմ ծննդից հարյուր տարի առաջ բռնկվեց բուբոնային ժանտախտը։ Աֆրիկայում տարածվեց քնախտը։ Մանրէաբանները պայքարում էին հիվանդությունների դեմ և ոչնչացնում էին դրանց այնպես, ինչպես դուք, օրինակ, սպանում եք գայլերին՝ պաշտպանվելով այծերին, կամ ճզմում-ոչնչացնում եք ձեզ վրա նստող մոծակներին։ Մանրէաբանները...

— Պապ, իսկ ի՞նչ բան է այդ...

— Ինչպե՞ս բացատրեմ։ Ասենք, դու, Էդվին, հովիվ ես։ Քո պարտականությունն է հսկել այծերին։ Եվ դու շատ բան գիտես նրանց մասին։ Մանրէաբանը հետևում է մանրէներին։ Դա նրա պարտականությունն է, և նա շատ բան գիտե նրանց մասին։ Եվ այսպես, ինչպես ասացի, մանրէաբանները պայքարում, երբեմն ոչնչացնում էին նրանց։ Ամենասարսափելի հիվանդաթյուններից մեկը բորոտությունն էր։ Հարյուր տարի ինձանից առաջ մանրէաբանները հայտնաբերեցին բորոտության մանրէն։ Նրանք հանգամանորեն ուսումնասիրեցին այն։ Նկարահանեցին։ Ես տեսել եմ այդ նկարները։ Բայց նրանք այնպես էլ բորոտության մանրէն ոչնչացնելու միջոցը չգտան։ Սակայն 1984 թվականին սկսվեց Տարափոխիկ ժանտախտը։ Այդ հիվանդությունը բռնկվեց մի երկրում, որը կոչվում էր Բրազիլիա, և իր հետ տարավ միլիոնավոր զոհեր։ Բայց մանրէաըանները հայտնաբերեցին այդ հիվանդության մանրէն և գտան նրա դեմ պայքարելու միջոցը, այնպես որ Տարափոխիկ Ժանտախտը շատ չտարածվեց։ Նրանք պատրաստեցին այսպես կոչված բուժաշիճուկ, որը սրսկում էին մարդու մարմնի մեջ, և այն սպանում էր մանրէն, առանց մարդուն վնասելու։ 1910 թվականին հայտնաբերվեցին պելագրա և անկիլոստոմ հիվանդությունները։ Մանրէաբանները արագորեն ոչնչացրին դրանք։ Բայց 1947 թվականին սկսվեց մի նոր, մինչ այդ բոլորովին անհայտ, հիվանդություն։ Նրանով վարակվում էին տասը ամսականից ոչ մեծ ծծկեր երեխաներ՝ բռնվում էին ձեռքերն ու ոտքերը, և նրանք ոչ կարողանում էին շարժվել, ոչ էլ ուտել. մանրէաբաններին հարկ եղավ տասնմեկ տարի, որ գտնեն այդ հիվանդության մանրէներին ոչնչացնելու միջոցը և փրկեն երեխաներին։

Չնայած այդ եղած և հետագայում բոլոր նոր առաջացաղ հիվանդություններին, մարդկանց թիվը աշխարհում քանի գնում, ավելանում էր։ Դա բացատրվում էր նրանով, որ ուտելիք հայթայթելը հեշտ էր։ Ինչքան ավելի էր հեշտանում ուտելիք հայթայթելը, այնքան ավելի էր աճում մարդկանց թիվը․ ինչքան ավելի էին բազմանում մարդիկ, այնքան ավելի խիտ էին նրանք բնակվում աշխարհում․ և ինչքան ավելի խիտ էին բնակվում, այնքան ավելի հաճախ էին երևան գալիս նորանոր հիվանդություններ։ Նախազգուշացումներ լինում էին վտանգի մասին։ Դեռ 1929 թվականին Սոլդերվեցկին նախազգուշացնում էր մանրէաբաններին, որ աշխարհը ապահովված չէ մի որևէ նոր հիվանդությունից, որը կարող է մինչև հիմա մեզ հայտնի հիվանդություններից հազար անգամ ավելի մահացու լինել և կործանման հասցնել հարյուր միլիոնավոր, նույնիսկ մի ամբողջ միլիարդ մարդկանց։ Այնուամենայնիվ, միկրոօրգանիզմների աշխարհը մնում էր անհայտ։ Գիտնականները գիտեին, որ այդպիսի աշխարհ գոյություն ունի, որ այդտեղից ժամանակ առ ժամանակ դուրս է թափվում մանրէների հսկա երամը և հնձում մարդկանց։ Եվ դա էր այն ամենը, ինչ նրանք գիտեին։ Նրանք գլխի էին ընկնում, որ այդ անտեսանելի աշխարհում կարող են լինել նույնքան տարբեր տեսակի մանրէներ, որքան ավազահատիկներ կան այս ծովափին։ Ու նաև ենթադրում էին, որ այդ անտեսանելի աշխարհում կարող են ստեղծվել մանրէների նոր տեսակներ։ Հնարավոր է, որ հենց այնտեղ էլ սկսվում էր կյանքը՝ «անսահման պտղաբերությունը», ինչպես անվանում էր Սոլդերվեցկին օգտվելով ուրիշ մարդկանց արտահայտությունից, որ գրել էին նրանից առաջ...

Այստեղ Նապաստակի Շրթունքը ոտքի ելավ. նրա դեմքն արտահայտում էր անսահման արհամարհանք։

— Պապ,— հայտարարեց նա,— քո դատարկաբանությունն ինձ ձանձրացնում է։ Ինչո՞ւ չես պատմում Կարմիր Մահվան մասին։ եթե չես ուզում, այդպես էլ ասա, և մենք կվերադառնանք կացարան։

Ծերունին լուռ նայեց նրան և մեղմորեն լաց եղավ։ Անզորության արցունքներն ու վիրավորանքները գլորվում էին նրա այտերից, ասես, ութսունյոթ երկար տարիների բոլոր վշտերը անդրադարձել էին նրա թախծալից դեմքի վրա։

— Նստիր,— հանգիստ տոնով ասաց Էդվինը։— Պապր ախր դեռ պատմում է։ Ուր-որ է նա կհասնի Ալ Մահվանր, այնպես չէ՞, պապ։ Հիմա նա ամեն ինչի մասին էլ կպատմի։ Նստիր, Նապաստակի Շրթունք։ Շարունակիր, պապ։

== III ==

Ծերունին արցունքները սրբեց կեղտոտ բռունցքներով և նորից սկսեց խոսել դողդոջուն, բարակ ձայնով, որը գնալով ավելի ու ավելի էր ամրանում։

— Ժանտախտը բռնկվեց 2013 թվականի ամռանը։ Ես քսանյոթ տարեկան էի և հիանալի կերպով հիշում եմ բոլորը։ Հաղորդագրությունները անթել հեռագրով...

Նապաստակի Շրթունքը զզվանքից բարձրաձայն թքեց, և ծերունին շտապեց բացատրել․

— Այն ժամանակներում մենք օդով խոսում էինք հազարավոր մղոններ հեռավորության վրա։ Եվ ահա լուր ստացվեց, որ Նյու-Յորքում բռնկվել էր մի անհայտ հիվանդուաթյուն։ Ամերիկայի վեհասքանչ այդ քաղաքում այն ժամանակ ապրում էր տասնյոթ միլիոն մարդ։ Ոչ ոք այդ լուրին նշանակություն չտվեց։ Դա միայն մի չնչին բան էր։ Մեռել էին միայն մի քանի հոգի։ Ուշադրություն էր գրավում, սակայն, այն հանգամանքը, որ նրանք շատ արագ էին մահացել, և որ հիվանդության առաջին նշաններից մեկը՝ դեմքի և ամբողջ մարմնի կարմրելն էր։ Քսանչորս ժամ հետո լուր ստացվեց, որ նման դեպք գրանցված է Չիկագոյում։ Նույն օրը հայտնի դարձավ, որ Լոնդոնում՝ Չիկագոյից հետո աշխարհի ամենամեծ քաղաքում, արդեն երկու շաբաթ է, ինչ գաղտնաբար պայքարում էին ժանտախտի դեմ, և բոլոր հաղորդումները ենթարկվում էին գրաքննության, այսինքն՝ արգելում էին մնացած աշխարհին հայտնել, որ Լոնդոնում ժանտախտ է սկսվել։ Գործը, ըստ երևույթին, ընդունում էր լուրջ ընթացք, բայց մենք Կալիֆորնիայում, ինչպես և այլուր, բոլորովին չէինք անհանգստանում։ Բոլորս համոզված էինք, որ մանրէաբանները այդ հիվանդության դեմ անպայման միջոց կգտնեն, ինչպես և գտել էին անցյալում ուրիշ հիվանդությունների դեմ, բայց դժբախտությունն այն էր, որ այդ մանրէն մարդուն ոչնչացնում էր զարմանալի արագությամբ, և մարմնի մեջ թափանցող մանրէից ոչ մի փրկություն չկար։ Չեղավ ապաքինման ոչ մի դեպք։ Դա հին ասիական խոլերայի նման հիվանդություն էր, երբ դուք կարող էիք ընթրել բոլորովին առողջ մարդու հետ, իսկ հետևյալ առավոտ, եթե վաղ վեր կենայիք, կտեսնեիք, թե ինչպես նրան ձեր տան մոտով տանում էին գերեզմանատուն։ Բայց այս նոր ժանտախտը վնասում էր ավելի շատ և ավելի արագ։ Հիվանդության առաջին նշանները երևալուց մի ժամ հետո մարդը մեռնում էր։ Ոմանք դիմանում էին մի քանի ժամ։ Շատերն էլ մեռնում էին տասնհինգ րոպեից հետո։

Սկզբում արագանում էր սրտի բաբախումը, բարձրանում էր ջերմությունը։ Հետո դեմքն ու ամբողջ մարմինը արագորեն ծածկվում էին ալ բծերով։ Շատերը չէին նկատում, որ իրենց ջերմությունը բարձրանում է ու սիրտն սկսում է արագ աշխատել, և իրենց հիվանդության մասին իմանում էին միայն այն ժամանակ, երբ երևում էին կարմիր բծեր։ Այդ ժամանակ նրանք սովորաբար ունենում էին ցնցումներ։ Բայց այդ ցնցումները երկար չէին տևում և շատ ուժեղ էլ չէին լինում։ Ցնցումներից հետո մարդն այլևս չէր տանջվում և զգում էր միայն, թե ինչպես թմրությունը արագորեն ոտքից սողում էր դեպի մարմինը։ Սկզբում ընդարմանում էր ոտնաթաթը, ապա՝ ծնկներն ու գոտկատեղը, իսկ երբ ընդարմացումը հասնում էր սրտին, մարդը մեռնում էր։ Նա չէր զառանցում, չէր քնում։ Մինչև վերջ, քանի դեռ սիրտը կանգ չէր առել, նա գտնվում էր լրիվ գիտակցության մեջ։ Եվ մի տարօրինակ բան էլ կար, որ դիակը շատ շուտ էր քայքայվում։ Հենց որ մարդը մեռնում էր, նրա մարմինր սկսում էր տրոհվել մանր կտորների և, ասես, հալվում էր ճիշտ քո աչքերի առաջ։ Ժանտախտի արագ տարածման պատճառներից մեկն էլ հենց այդ հանգամանքն էր։ Դիակի մեջ գտնվող միլիարդավոր մանրէներ անմիջապես տարածվում էին օդում։

Դրա համար էլ այդ հիվանդության դեմ մղած պայքարում մանրէաբանները հաջողության քիչ շանսեր ունեին։ Նրանք մեռնում էին իրենց լաբորատորիաներում՝ Ալ Մահվան մանրէները ուսումնասիրելիս։ Նրանք իրենց դրսևորեցին որպես հերոսներ։ Մեռածների տեղն անմիջապես գրավում էին ուրիշները։ Լոնդոնում էր, որ առաջին անդամ հաջողվեց մեկուսացնել բացիլները։ Հեռագիրն այդ լուրը տարածեց ամեն տեղ։ Այդ գիտնականի անունը Թրասք էր, բայց երեսուն ժամից հետո նա մեռավ։ Իրենց լաբորատորիայում գիտնականները ճգնում էին, որպեսզի գտնեն ժանտախտի բացիլները ոչնչացնող միջոցը։ Բոլոր հայտնի դեղերը անզոր էին։ Հարկավոր էր գտնել մի միջոց կամ բուժաշիճուկ, որը սպաներ մանրէներին, բայց չվնասեր մարդուն՝ ահա թե ինչումն էր կայանում դժվարությունը։ Նույնիսկ փորձում էին օգտագործել ուրիշ մանրէներ, փորձում էին հիվանդ մարդու մարմնի մեջ ներարկել այնպիսի մանրէներ, որոնք հանդիսանում էին ժանտախտի մանրէների թշնամիներր․․․

— Բայց ախր այդ բաները, այսինքն՝ մանրէները, անտեսանելի են, պապ,— առարկեց Նապաստակի Շրթունքը,— իսկ դու այնպիսի բաներ ես պատմում ղրանց մասին, կարծես թե իսկականից գոյություն ունեն։ Այն, ինչ որ չի երևում, առհասարակ գոյություն չունի։ Պայքարել այն բանի դեմ, ինչ չկա, այն բանով, որ չկա. այդպիսի բա՞ն կլինի։ Նրանք երևի բոլորն էլ հիմարներ են եղել այն ժամանակներում։ Դրա համար էլ ոտքերը ձգել են։ Ես էլ հավատացի այդ դատարկ բաներին։

Պապը նորից սկսեց լաց լինել, բայց Էդվինը նրան անմիջապես վերցրեց իր պաշտպանության տակ։

— Լսիր, Նապաստակի Շրթունք, դու ինքդ էլ հավատում ես շատ բանտերի, որ չես տեսնում։

Նապաստակի Շրթունքը թափահարեց գլուխը։

— Դու, օրինակ, հավատում ես, որ մեռածները դուրս են գալիս գերեզմանից, բայց երբեք չես տեսել նրանց։

— Իսկ ես ասում եմ, որ տեսել եմ նրանց անցյալ ձմեռ, երբ ես և հայրս գայլեր էինք որսում։

— Դե լավ, բայց դու միշտ թքում ես ձախ ուսիդ վրայով, երբ անցնում ես վտակը,— նեղում էր Էդվինը։

— Դա նրա համար է, որ աչքով չտան,— պաշտպանվում էր Նապաստակի Շրթունքը։

— Ուրեմն, դու հավատո՞ւմ ես աչքով տալուն։

— Անպայման։

— Բայց դու ոչ մի անգամ այն չես տեսել,— հաղթական տոնով ասաց Էդվինը։— Դու ավելի վատ ես, քան պապը իր մանրէներով։ Հավատում ես այն բանին, ինչ չես տեսել։

— Շարունակիր պատմել, պապ։

Նապաստակի Շրթունքը, որ ընկճվել էր այդ մետաֆիզիկական վեճում կրած պարտությունից, լռեց, իսկ ծերունին շարունակեց։

Չենք ծանրացնի պատմությունը ավելորդ նկարագրություններով այն մասին, թե ինչպես թոռները շարունակ հակաճառում էին միմյանց, ընդհատելով ծերուկին։ Նրանք, ձայները իջեցնելով, քննարկում էին լսածը և ամեն տեսակի ենթադրություններ անում՝ փորձելով հասկանալ այդ անհետ կորած ու չքացած աշխարհը։

— ․․․ Ալ Մահը բռնկվեց նաև Սան-Ֆրանցիսկոյում։ Առաջին մարդը մեռավ երկուշաբթի առավոտյան։ Մինչև հինգշաբթի մարդիկ Օքլենդում ու Սան-Ֆրանցիսկոյում ոչնչանում էին ճանճերի պես։ Նրանք մեռնում էին ամենուրեք՝ անկողնում, աշխատանքի վայրում, փողոցներում։ Երեքշաբթի օրն էր, որ ես տեսա առաջին մահը։ Միսս Քոլբրենը՝ իմ ուսանողուհիներից մեկը, նստած էր լսարանում ուղիղ իմ առջև։ Դասախոսություն կարդալիս՝ ես նայում էի նրան։ Նրա դեմքը հանկարծ ալ գույն ստացավ։ Ես լռեցի և միայն նայում էի նրան, քանզի բոլորս արդեն վախեցած էինք ժանտախտի մասին տարածվող լուրերից։ Աղջիկները ճչացին և դուրս թռան սենյակից։ նրանց հետևեցին երիտասարդ տղաները՝ բոլորը, բացի երկուսից։ Միսս Քոլբրենի ցնցումները շատ թեթև էին և մի րոպե էլ չտևեցին։ Երիտասարդներից մեկը ջուր բերեց աղջկա համար։ Նա շատ քիչ խմեց և ճչաց․

— Ոտքերս։ Ոտքերս թմրում են։— Իսկ մի րոպե անց.— Ոտքերս բոլորովին բռնվել են։ Կարծես ոտքեր չունեմ։ Եվ ծնկներս էլ սառն են։ Համարյա չեմ զգում, որ ծնկներ ունեմ։

Նա պառկած էր հատակին, մենք նրա գլխի տակ դրեցինք մի կապոց տետրակներ։ Ուրիշ ոչ մի բանով նրան օգնել չէինք կարող։ Սառնությունն ու թմրությունը սողում էին գոտկատեղից դեպի վեր, դեպի սիրտը, իսկ երբ այն հասավ սրտին, աղջիկը մեռավ։ Տասնհինգ րոպեի ընթացքում, ես հետևեցի ժամացույցին, նա մեռավ հենց տեղնուտեղը՝ իմ լսարանում։ Դա մի շատ գեղեցիկ, ուժեղ, առողջ կին էր։ Հիվանդության առաջին նշանները երևալուց մինչև, մահը տևեց քառորդ ժամ։ Ահա թե ինչպիսի արագությամբ էր ոչնչացնում Ալ ժանտախտը։

Այդ մի քանի րոպեում, որ ես մնացել էի լսարանում, մեռնողի հետ, սարսափը համակել էր ամբողջ համալսարանը․ ուսանողները հազարներով լքում էին լսարաններն ու լաբորատորիաները։ Երբ դուրս եկա, որպեսզի պատահարի մասին հայտնեմ ֆակուլտետի դեկանին, տեսա, որ համալսարանը դատարկ է, միայն մի քանի հոգի, որ ինչ-ինչ պատճառով ետ էին մնացել, համալսարանի բակով շտապում էին իրենց տները։ Նրանցից երկուսը վազում էին։

Դեկան Հոուգը մենակ էր իր առանձնասենյակում, նա կարծես միանգամից ծերացել էր, դեմքը ծածկվել էր կնճիռներով, որ ես առաջ չէի նկատել։ Տեսնելով ինձ՝ նա դժվարությամբ կանգնեց և ոտքերը քարշ տալով անցավ ներքին առանձնասենյակ. իր հետևից դուռը ծածկելով՝ նա արագ կողպեց բանալիով։ Նա գիտեր, որ ես կարող էի վարակված լինել, և վախեցավ։ Նա դռան հետևից բղավեց, որ ես հեռանամ։ Երբեք չեմ մոռանա, թե ինչ էի զգում, երբ քայլում էի դատարկ միջանցքներում և ամայի բակով։ Չէի սարսափում։ Այո, ես կարող էի վարակվել և ինձ արդեն մեռած էի համարում։ Բայց ինձ ճնշում էր ոչ թե մահվան սարսափը, այլ հոգեկան անտանելի ծանր վիճակը։ Կյանքը կանգ էր առել։ Թվում էր, թե հասել էր աշխարհի՝ իմ աշխարհի, վերջը։ Ախր իմ ծննդյան օրից ես շնչել էի համալսարանական օդը։ Դա իմ կյանքի կանխորոշված ճանապարհն էր։ Հայրս եղել էր այդ համալսարանի պրոֆեսորը, պապս՝ նույնպես։ Հարյուր հիսուն տարի շարունակ համալսարանը աշխատել էր, ինչպես մի հոյակապ մեքենա։ Եվ հանկարծ մի ակնթարթում այդ մեքենան կանգ առավ, թվում էր, թե հանգչում էր սուրբ զոհասեղանի սրբազան հայրը։ Ես մինչև հոգուս խորքը ցնցված էի։

Երբ տուն մտա, տնտեսուհին ճչաց և փախավ։ Ես զանգահարեցի, բայց ոչ ոք չարձագանքեց, և հասկացա, որ աղախինը նույնպես անհետացել է։ Ստուգեցի ամբողջ տունը։ Խոհանոցում գտա խոհարարուհուն, որը պատրաստվում էր հեռանալ։ Տեսնելով ինձ՝ նա նույնպես ճչաց և շտապելուց իր անձնական իրերի ճամպրուկը ներքև գցեց, դռնից դուրս թռավ և, շարունակելով ճչալ, վազեց դեպի դարբասը։ Մինչև օրս էլ իմ ականջներում հնչում է նրա ճիչը։ Սովորական հիվանդությունների ժամանակ մենք երբեք մեզ այդպես չէինք պահում։ Այդպիսի դեպքերում մենք մեզ պահում էինք շատ հանգիստ և ուղարկում էինք իրենց գործը լավ հասկացող բժշկի ու տածուհիների հետևից։ Բայց այս մեկը այլ բան էր։ Այդ հիվանդությունը բռնում էր հանկարծ, սպանում էր տեղնուտեղը և ոչ ոքի չէր խնայում։ Երբ մարդու դեմքի վրա ալ բիծ էր երևում, նա այլևս դատապարտված էր։ Ապաքինման ոչ մի դեպք ինձ հայտնի չէ։

Մնացի մենակ իմ հսկա տան մեջ։ Ես արդեն ասացի, որ մենք այն ժամանակ կարողանում էինք իրար հետ խոսել լարերով կամ օդով։ Հնչեց հեռախոսի զանգը, հասկացա, որ եղբայրս էր։ Նա հայտնեց, որ տուն չի վերադառնա, քանի որ վախենում է վարակվելուց։ Հայտնեց նույնպես, որ մեր երկու քույրերն առայժմ կապրեն պրոֆեսոր Բեյքոնի տանը։ Նա խորհուրդ էր տալիս ինձ մնալ տանը, մինչև որ պարզվի՝ վարակվա՞ծ եմ թե ոչ։

Ես համաձայնեցի, մնացի տանը և կյանքումս առաջին անգամ փորձեցի մի բան եփել։ Ինձ մոտ ժանտախտի նշաններ չերևացին։ Հեռախոսով կարող էի խոսել ում հետ ուզենայի, և իմանալ նորությունները։ Բացի այդ, ինձ համար բերում էին թերթեր, ես կարգադրել էի, որ դրանք նետեն իմ դռան առաջ, այնպես որ կարողանում էի իմանալ, թե ինչ է կատարվում աշխարհում։

Նյու-Յորքում և Չիկագոյում քաոս էր տիրում։ Նույնը կատարվում էր և մյուս բոլոր խոշոր քաղաքներում։ Արդեն մեռել էր Նյու-Յորքի ոստիկանների մի երրորդ մասը։ Մեռել էր ոստիկանության պետը, ինչպես և քաղաքագլուխը։ Ոչ ոք չէր մտածում հասարակական կարգի պահպանման և օրենքի կատարման մասին։ Մարդկանց դիակները անթաղ ընկած էին փողոցներում։ Բոլոր գնացքներն ու նավերը, որոնք մթերքներ էին հասցնում խոշոր քաղաքները, դադարեցին աշխատելուց, և սոված չքավորների բազմությունները թալանում էին խանութներն ու պահեստները։ Ամենուրեք կատարվում էին ավազակություն, սպանություն ու հարբեցողություն։ Բնակիչները փախչում էին քաղաքից միլիոններով, սկզբում ունևոր մարդիկ իրենց սեփական ավտոմոբիլներով ու դիրիժաբլներով, նրանց հետևից ոտքով փախչում էին հասարակ մարդկանց խոշոր զանգվածները՝ տարածելով ժանտախտը, սովամահ լինելով և ճանապարհին կողոպտելով ֆերմաներ, գյուղեր ու քաղաքներ։

Նորությունները մենք իմ անում էինք մի մարդուց, որ իր հաղորդիչ ապարատով նստել էր բարձրահարկ շենքի ամենավերին հարկում։ Քաղաքում մնացածները,— նա ենթադրում էր, որ այդպիսիների թիվը հասնում էր մի քանի հարյուր հազարի,— խելագարվել էին սարսափից ու ոգելից խմիչքներից, և ամենուրեք մոլեգնում էին հրդեհները։ Նա՝ այդ մարդը, հերոս էր, որ շարունակում էր իր պաշտոնական պարտականությունները, լինելով երևի թերթերից մեկի ինչ-որ համեստ աշխատակից։

Նա հաղորդեց, որ վերջին քսանչորս ժամվա ընթացքում չէր ժամանել ոչ մի անդրատլանտյան օդանավ և չէր ստացվում ոչ մի տեղեկություն Անգլիայից։ Ճիշտ է, նա հայտնեց, որ Բեռլինից,— դա գերմանական քաղաք էր,– ստացված տեղեկության համաձայն Հոֆմեյերը՝ Մեչնիկովի հետևորդ մանրէաբանը, հայտնաբերել է հակաժանտախտային բուժաշիճուկը։ Դա վերջին հաղորդումն էր, որ մենք՝ ամերիկացիներս, ստացանք Եվրոպայից։ Նույնիսկ, եթե Հոֆմեյերին հաջողվել էր հայտնաբերել բուժաշիճուկը, միևնույն է, արդեն ուշ էր, երևի, որովհետև այլապես այստեղ անպայման կգային եվրոպական հետազոտողներ։ Մնում էր եզրակացնել, որ Եվրոպայում էլ կատարվեց նույնը, ինչ որ կատարվեց Ամերիկայում, և, լավագույն դեպքում, ամբողջ մայրցամաքում մի քանի տասնյակ մարդիկ միայն կարող էին փրկվել Ալ Մահից։

Նյու-Յորքի հետ կապը շարունակվեց մի օր ևս։ Հետո դա էլ խզվեց։ Բարձրահարկ շենքից լուրեր հաղորդող մարդը կամ մեռավ ժանտախտից, կամ էլ կործանվեց հրդեհներից, որոնք, ինչպես ինքը նկարագրում էր, մոլեգնում էին շուրջը։ Այն, ինչ պատահեց Նյու-Յորքում, կրկնվեց մյուս քաղաքներում ևս։ Այսպես եղավ և Սան-Ֆրանցիսկոյում, Օքլենդում ու Բերքլիում։ Մինչև հինգշաբթի մարդիկ մեռնում էին այնպիսի արագությամբ, որ դիակները հավաքող չկար, և նրանք ընկած էին ամեն տեղ։ Հինգշաբթի լույս ուրբաթ բնակիչներն սկսեցին խուճապով թողնել քաղաքը։ Պատկերացրեք, թոռնիկներ, ժողովրդի խիտ բազմությունները, ասես սաղմոնի վտառներ լինեին, որ ձեզ հաջողվել է տեսնել Սաքրամենթո գետում, միլիոններով քաղաքներից դուրս էին թափվում՝ ապարդյուն կերպով փորձելով խուսափել ամենահաս մահվանից։ Նրանք իրենց հետ տանում էին մանրէներ։ Նույնիսկ օդանավերը, որոնցով ունևոր մարդիկ փորձում էին փրկվել, թաքնվելով անմատչելի լեռներում ու վայրի անապատներում, հանդիսանում էին ժանտախտի տարածողները։

Հարյուրավոր օդանավեր ուղղություն էին վերցնում դեպի Հավայան կղզիները՝ տանելով այնտեղ ժանտախտը, սակայն հիվանդությունն արդեն մոլեգնում էր կղզիների վրա։ Մենք այդ մասին իմացանք մինչև Սան-Ֆրանցիսկոյում քաոսի սկսվելը, և չկար մեկը, որ լուրեր ընդուներ ու հաղորդեր։ Կապը կորցնել արտաքին աշխարհի հետ՝ դա անհնարին էր ու անհավանական։ Աշխարհը կարծես դադարեց գոյություն ունենալուց ու անհետ կորավ։ Վաթսուն տարի է անցել այդ օրվանից, երբ աշխարհը դադարեց ինձ համար գոյություն ունենալուց։ Ես գիտեմ, որ աշխարհում պետք է լինեն Նյու-Յորք, Եվրոպա, Ասիա, Աֆրիկա․ բայց այս վաթսուն տարվա ընթացքում ոչ ոք ոչ մի բառ չի լսել դրանց մասին։ Ալ Մահը աշխարհը միանգամայն ավերեց։ Հազարավոր տարիների կուլտուրան և քաղաքակրթությունը անհետ չքացան մի ակնթարթում, «անհետացան ծխաքուլայի պես»։

Ես արդեն ասացի, որ հարուստները փորձում էին փրկվե, օդանավերով, բայց ի վերջո նրանք բոլորն էլ, որքան էլ փորձում էին թաքնվել, զոհվեցին, որովհետև մանրէները թափանցել էին նույնիսկ նրանց օդանավերի մեջ։ Ես միայն մի մարդու հանդիպեցի, որը կարողացել էր փրկվել՝ դա Մանգերսոնն էր։ Նա հետագայում վերադարձավ Սանտա-Ռոսա և ամուսնացավ իմ ավագ դստեր հետ։ Մանգերսոնը ցեղի անդամ դարձավ ժանտախտից ութ տարի հետո։ Նա այն ժամանակ տասնինը տարեկան մի երիտասարդ էր և ստիպված եղավ տասներկու տարի սպասել, մինչև որ կարողացավ ամուսնանալ։ Բանն այն է, որ ցեղի բոլոր կանայք ամուսնացած էին, իսկ Սանտա-Ռոսայի մեծ աղջիկները արդեն նշանված էին։ Այնպես որ նա սպասեց, մինչև որ իմ Մերին դարձավ տասնվեց տարեկան։ Անցյալ տարի նրա որդուն՝ Ծուռ Ոտքին, հոշոտեց կատվառյուծը։

Մանգերսոնր տասնմեկ տարեկան էր, երբ սկսվեց ժանտախտը։ Նրա հայրը՝ Արդյունաբերական Մագնատներից մեկը, համարվում էր շատ հարուստ ու հզոր մարդ։ Նա ընտանիքը տարավ «Կոնդոր» իր սեփական օդանավով, փորձելով ազատվել ու թաքնվել Բրիտանական Կոլումբիայի մի խուլ անկյունում․ դա շատ հեռու է, հյուսիսում։ Բայց մի ինչ-որ վթարի պատճառով նրանք վայրէջք կատարեցին Շաստա լեռան մոտ։ Դուք լսել եք այդ լեռան մասին, դա նույնպես հյուսիսում է։ Այնտեղ էլ սկսվեց Ժանտախտը, և կենդանի մնաց միայն այդ տասնմեկ տարեկան տղան։ Ութ տարի նա մենակ թափառում էր ամայացած երկրում, հույս ունենալով, որ կհանդիպի մարդկանց։ Վերջապես, հարավ գալով, նա հանդիպեց մեզ Սանտա-Ռոսաներին։

Ես, սակայն, առաջ եմ ընկնում։ Եվ այդպես, երբ Սան-Ֆրանցիսկոյի ծովախորշի շուրջը եղած քաղաքներից սկսվեց մասսայական փախուստը, ես զանգեցի եղբորս, հեռախոսները դեռ աշխատում էին։ Ասացի, որ քաղաքներից փախչելը ուղղակի հիմարություն է, որ ես վարակված չեմ, և որ մենք մոտիկ ազգականների հետ միասին պետք է թաքնվենք մի ապահով տեղ։ Ընտրեցինք համալսարանի քիմիական ֆակուլտետի շենքը, որոշեցինք պարենի պաշար պատրաստել և զենքով ետ մղել բոլոր նրանց, ովքեր ուժով կփորձեին ներխուժել մեր ապաստանը։

Ամեն ինչի մասին պայմանավորվելուց հետո եղբայրս խնդրեց, որ տնից դուրս չգամ գոնե մի քսանչորս ժամ ևս, որպեսզի վերջնականապես համոզվեմ, որ վարակված չեմ։ Սիրով համաձայնեցի, և նա խոստացավ ինձ մոտ գալ հետևյալ օրը։ Մենք հանգամանորեն քննարկում էինք, թե ինչպես անենք, որ պարենր ավելի լավ պատրաստենք և պաշտպանենք շենքը, բայց հեռախոսս լռեց։ Լռեց մեր խոսակցության հենց կեսին։ Այդ երեկո մարեց նաև էլեկտրական լույսը, և ես նստեցի խավարում։ Թերթերն այլևս չէին հրատարակվում, և ես չգիտեի, թե ինչ է կատարվամ դրսում։ Ինչ-որ տեղից լսվում էին ճչոցներ և ատրճանակի կրակոցներ, իսկ լուսամուտից, Օքլենդի ուղղությամբ, երկնքում տեսնում էի վիթխարի հրդեհի բոցեղեն լեզուները։ Սարսափելի գիշեր էր։ Ոչ մի րոպե աչքերս չփակեցի։ Մայթի վրա, հենց իմ տան առաջ, հրազենով սպանեցին մի մարդու․ չգիտեմ, թե ինչ կատարվեց այնտեղ։ Լսեցի միայն ավտոմատ ատրճանակի կրակոցներ, իսկ մի քանի րոպե հետո, հառաչելով ու օգնություն աղերսելով, վիրավորվածը սողալով մոտեցավ իմ տան դռներին։ Զինվելով երկու ավտոմատ ատրճանակով՝ ես դուրս եկա նրան ընդառաջ։ Լուցկու լույսի տակ տեսա, որ նա մեռնում է հրազենի պատճառած վերքից և միաժամանակ վարակված է ժանտախտով։ Ներս նետվեցի տուն և կես ժամ շարունակ լսում էի նրա տնքոցներն ու, հեծկլտոցները։

Առավոտյան եկավ եղբայրս։ Մինչ այդ ես բոլոր արժեքավոր իրերն արդեն հավաքել էի ճամպրուկի մեջ, բայց երբ նայեցի նրա դեմքին, հասկացա, որ եղբորս վիճակված չէ ուղեկցել ինձ դեպի քիմիական ֆակուլտետի շենքը։ Նրա դեմքի վրա հայտնվեցին ժանտախտի նշաններ։ Նա ուզեց ձեռքս սեղմել, բայց ես սարսափով ընկրկեցի։

— Հայելուն նայիր,— հրամայեցի ես։

Նա հնազանդվեց և, դեմքին ալ բծեր նկատելով, որ քանի գնում խտանում ու մթնում էին, թուլացած ընկավ բազկաթոռին։

— Աստված իմ,— շշնջաց նա։— Ես վարակվել էմ։ Մի մոտենա ինձ։ Ես դատապարտված եմ։

Հետո սկսվեցին նրա ջղացնցումները։ Երկու ժամ շարունակ նա տանջվում էր, ընդ որում, մինչև վերջին րոպեն գտնվում էր լրիվ գիտակցության մեջ և միայն գանգատվում էր ցրտից, ոտքերի, սրունքների, ազդրերի անզգայությունից, մինչև որ ընդարմացումը հասավ սրտին, և նա մեռավ։ Այդպես էր Ալ Մահը ոչնչացնում։ Աճապարանքով վերցրի ճամպրուկս և դուրս նետվեցի։ Փողոցներում վիճակը զարհուրելի էր։ Մարմիններ էին, որ դիպչում էին ոտքերիս։ Ոմանք դեռ մեռած չէին։ Իմ աչքերի առաջ մարդիկ գլորվում էին գետին։ Բերքլիում մոլեգնում էին հրդեհներր, իսկ Սան-Ֆրանցիսկոն և Օքլենգը վերածվեցին մի հսկայական խարույկի։ Հրդեհների սև ծուխը պատել էր երկինքն այնպես, որ կեսօրը նմանվել էր գորշ մթնշաղի, և միայն ժամանակ առ ժամանակ, երբ քամի էր բարձրանում, մեգի միջից աղոտ կերպով լուսանցում էր արևի կարմիր սկավառակը։ Թվում էր, թե հասել է աշխարհի վերջը։

Ամեն տեղ կանգնած էին ավտոմեքենաներ, որովհետև ավտոկայաններում ոչ վառելիք կարելի էր գտնել, ոչ էլ պահեստամասեր։ Հիշում եմ մի ավտոմոբիլ։ Ներսում, նստարանի վրա մեռած ընկել էին մի տղամարդ ու մի կին, իսկ ոչ հեռու, մայթի վրա փռվել էին երկու կին և մի երեխա։ Որ կողմը նայում էիր՝ տեսարանը տարօրինակ էր ու սարսափելի։ Մարդիկ լռելյայն, գաղտագողի, ուրվականների պես շտապում էին ինչ-որ տեղ. քաթանի պես գունատ կանայք կրծքներին էին սեղմել մանկիկներին. հայրերը քայլում էին որդիների ձեռքերից բռնած։ Գնում էին մենակ, զույգ-զույգ, ամբողջ ընտանիքներով, աշխատելով շուտ դուրս պրծնել մահվան քաղաքից։ Ոմանք իրենց հետ տանում էին ուտելիք, ոմանք էլ՝ անկողին ու թանկարժեք իրեր, բայց շատերը գնում էին առանց բեռի։

Անցնում էին նպարավաճառի խանութի մոտով․ դա մի տեղ էր, որտեղ ուտելեղեն էին վաճառում։ Խանութի տերը (ես լավ էի ճանաչում նրան), մի հանգիստ ու հավասարակշռված, բայց և շատ անհեռատես ու հաստակող մարդ էր. նա պաշտպանում էր խանութը մի քանի մարդկանցից։ Դռներն ու լուսամուտները ջարդված էին, բայց խանութպանը, որ թաքնվել էր վաճառասեղանի հետևի մասում, կրակում էր մի խումբ մարդկանց վրա, որ կուտակվել էին մայթին և ուզում էին ներս խուժել։ Մուտքի մոտ փռվել էին մի քանի հոգու դիակներ, որոնց ենթադրում եմ, նա էր սպանել։ Մինչ ես որոշ հեռավորությունից դիտում էի այդ մարտը, կողոպտիչներից մեկը ջարդեց կից կոշկեղենի խանութի լուսամուտները և հրդեհեց այն։ Չէի շտապում օգնել նպարավաճառին։ Ազնվագույն արարքների ժամանակն արդեն անցել էր։ Քաղաքակրթությունը կործանվում էր, ամեն ոք մտածում էր իր մասին։

== IV ==

Շտապ հեռացա, և առաջին խաչմերուկի անկյունում տեսա մի նոր ողբերգություն։ Երկու գարշելի մարդիկ կողոպտում էին մի տղամարդու և մի կնոջ` երկու երեխաների հետ միասին: Ես ճանաչում էի այդ մարդուն, թեև մենք ծանոթ չէինք, նա բանաստեղծ էր, որի ոտանավորներով երկար ժամանակ հիացել էի։ Եվ, այնուամենայնիվ, նրան օգնության չհասա, որովհետև երբ մոտեցա, լսվեց կրակոց, և նա ծանրորեն ցած գլորվեց։ Կինը ճչաց, բայց այդ անասուններից մեկը բռունցքի հարվածով նրան անմիջապես դետին տապալեց։ Սպառնալից տոնով ինչ-որ բան գոռացի, բայց նրանք սկսեցին ինձ վրա կրակել, և ես, հարկադրված, շտապ նետվեցի անկյան հետևը։ Այստեղ իմ առաջը կտրեց հրդեհը։ Երկու կողմերի շենքերն էլ վառվում էին, և փողոցը լցվել էր ծխով ու բոցով։ Ծխածածկույթի միջից լսվում էր մի կնոջ ականջ ծակող ճիչը, որ օգնություն էր հայցում։ Շարունակեցի առաջ գնալ։ Այսպիսի զարհուրելի պահերին, երբ շատերն էին օգնություն կանչում, մարդու սիրտը երկաթ է դառնում։

Վերադառնալով դեպի խաչմերուկ՝ տեսա, որ կողոպտիչները անհետացել են։ Բանաստեղծն ու կինը մեռած՝ ընկած էին մայթի վրա։ Սարսափից մարմինս փշաքաղվեց։ Երեխաները չքացել էին՝ հայտնի չէ, թե ուր։ Միայն այժմ հասկացա, թե ինչու փախստականները, որոնց հանդիպեցի, այդպես վախեցած էին և գողեգող ծլկեցին։ Բանն այն է, որ մեր քաղաքակրթության խորքերում՝ խուլ անկյուններում ու բանվորական գետտոյում, մենք աճեցրել էինք բարբարոսների ու վայրենիների սերունդ, և հիմա, ընդհանուր աղետի ժամանակ, նրանք գազանների պես նետվում էին մեզ վրա ու ոչնչացնում։ Նրանք ոչնչացնում էին և իրենց։ Նրանք խմում էին հալից ընկնելու աստիճան, բազմաթիվ գազանություններ էին կատարում և, խելագարությամբ համակված, վիճում ու սպանում էին իրար։ Տեսա մի խումբ կարգին բանվորների, որ, կանանց ու երեխաներին իրենց մեջտեղն առած, պատգարակների վրա տանում էին հիվանդներին ու խոր ծերության հասած մարդկանց։ Ձիերը քաշում էին մթերքներով լի բեռնատար ավտոմեքենաներ։ Ակամայից նայում էի ծխով լի փողոցով անցնող մարդկանց բազմությանը, թեև քիչ էր մնացել, որ նրանք հրազենով սպանեին ինձ, երբ առաջին անգամ երևացի նրանց ճանապարհին։ Իմ կողքով անցնելիս՝ նրանց ղեկավարներից մեկը բարձրաձայն ներողություն խնդրեց ինձանից։ Նա ասաց, որ իրենք տեղնուտեղը սպանում էին ավազակներին ու կողոպտիչներին, և որ միայն այդ կերպ պաշտպանվելով, իրենք կարող էին խուսափել թափառաշրջիկներից։

Եվ հենց այստեղ էր, որ ես առաջին անգամ ականատես եղա մի դեպքի, որը հետագայում դարձավ սովորական երևույթ։ Քայլողներից մեկի մոտ հանկարծ երևացին ժանտախտի բացահայտ նշաններ։ Նրա կողքից քայլողները անմիջապես ետ քաշվեցին, և նա, առանց մի բառ ասելու, դուրս եկավ շարքից։ Մի կին, հավանորեն նրա կինը, ուզում էր հետևել ամուսնուն։ Կինը բռնել էր փոքրիկ մի տղայի ձեռքը։ Բայց ամուսինը նրան հրամայեց շարունակել ճանապարհը, իսկ մյուսները կնոջը թույլ չտվեցին շարքից դուրս գալ։ Դա կատարվեց իմ աչքերի առջև։ Հետո տեսա, թե ինչպես այդ մարդը, ալ բծերը դեմքին, մտավ փողոցի դիմաց գտնվող մի տան մուտք։ Լսվեց կրակոց, և նա անշնչացած վայր կավ։

Երկու անգամ հրդեհների պատճառով շրջան գործելով՝ վերջապես հասա համալսարան։ Բակի մուտքի մոտ հանդիպեցի մի խումբ դասախոսների, որոնք գնում էին քիմիական ֆակուլտետի շենքը։ Բոլորն էլ եկել էին իրենց ընտանիքներով՝ հետները բերելով նույնիսկ դայակներին ու սպասավորներին։ Պրոֆեսոր Բադմինթոնը բարևեց ինձ, և ես դժվարությամբ ճանաչեցի նրան։ Ըստ երևույթին ինչ-որ տեղ նա անցել էր կրակի միջով, և մորուքը այրվել էր։ Նրա գլուխը կածած էր արյունոտված վիրակապով, իսկ հագուստը կեղտոտվել էր։ Նա պատմեց, թե ինչպես ավազակները իրեն դաժանորեն ծեծեցին, իսկ իր եղբայրը սպանվեց երեկ գիշեր իրենց տունը պաշտպանելիս։

Բակի միջով անցնելիս պրոֆեսոր Բադմինթոնը հանկարծ մատնացույց արեց միսիս Սուինթոնի դեմքը։ Ժանտախտի բացահայտ բծեր։ Մնացած կանայք անմիջապես սկսեցին ճչալ և փախչել նրանից։ Փախան նաև երկու երեխաներն ու դայակը։ Բայց ամուսինը՝ բժիշկ Սուինթոնը, մնաց կնոջ կողքին։

— Մի հապաղեք, Սմիթ, գնացեք,— ասաց նա ինձ։— Նայիր երեխաներին։ Ես կմնամ կնոջս հետ։ Նա կմեռնի, գիտեմ, բայց ես չեմ կարող նրան լքել։ Եթե չվարակվեմ, կգամ քիմիական ֆակուլտետի շենքը, և խնդրում եմ, որ ներս թողնեք ինձ։

Նա հակվեց կնոջ վրա՝ փորձելով թեթևացնել նրա վերջին րոպեները, իսկ ես սկսեցի արագ քայլերով առաջ գնալ, որ հասնեմ մյուսներին։ Մենք վերջիններն էինք, որոնց թույլ տվեցին ներս մտնել։ Հետո ավտոմատ զենքով մենք պաշտպանում էինք շենքը և չէինք թողնում, որ մարդ ներս մտնի։

Սկզբում ծրագրված էր, որ այս ապաստանում կթաքնվեն վաթսուն հոգի։ Բայց ամեն մեկը, բնականաբար, իր հետ բերեց ազգականներին ու ընկերներին՝ իրենց ընտանիքներով, այնպես որ հավաքվեց չորս հարյուրից ավելի մարդ։ Քիմիական ֆակուլտետի շենքը շատ ընդարձակ էր և մեկուսացած, ուստի մենք կարող էինք չվախենալ հրդեհներից, որոնք մոլեգնում էին քաղաքում։

Մենք կարողացել էինք ապահովել պարենի զգալի պաշարներ, և մթերային հանձնաժողովը սահմանեց օրապահիկներ տարբեր ընտանիքների և խմբերի համար, որ միացել էին ընդհանուր ֆոնդին։ Ընտրեցինք այլ հանձնաժողովներ ևս, և մեզ մոտ ստացվեց բավականին աշխատունակ կազմակերպություն։ Ինձ ընտրեցին պաշտպանության հանձնաժողովի անդամ, թեև առաջին օրը ոչ մի ավազակ շենքին չմոտեցավ։ Սակայն նրանց տեսնում էինք հեռվում և խարույկներից հասկանում էինք, որ մի քանի ավազակախմբեր իրենց ճամբարը դրել էին համալսարանի բակի հեռավոր ծայրում։ Նրանք անընդհատ խմում էին, և մենք լսում էինք, թե ինչպես էին բղավում ու անճոռնի ձայնով երգում անվայել երգեր։ Նրանց շուրջը կործանվում էր աշխարհը, պատի նման կանգնած էր ծուխը, իսկ այդ տականքները անձնատուր էին լինում անասնական սանձարձակ քեֆի, աղտեղաբանում, խմում, հարբում էին, կռվում ու մեռնում էին։ Եվ սակայն ի՞նչ նշանակություն ուներ։ Այսպես, թե այնպես մեռնում էին բոլորը՝ առաքինի և անբարոյական մարդիկ, ուժեղներն ու թույլերը, նրանք, ովքեր տենչում էին ապրել, և նրանք, ովքեր հոգնել էին կյանքից, մի խոսքով՝ բոլորը։ Մեռնում էին մարդիկ։ Մեռնում էր աշխարհը։

Քսանչորս ժամ անցավ, և մեզնից ոչ մեկի մոտ հիվանդության ախտանշաններ չերևացին։ Մենք շնորհավորեցինք իրար և սկսեցինք ջրհոր փորել։ Դուք, իհարկե, տեսել եք երկաթե մեծ խողովակներ, որոնցով իմ ժամանակ ջուր էր հասնում դեպի բնակարանները։ Մենք վախենում էինք, որ հրդեհից խողովակները կպայթեն և ջրամբարները կդատարկվեն։ Ուստի պոկեցինք քիմիական ֆակուլտետի շենքի կենտրոնական բակի ցեմենտի ծածկոցը և սկսեցինք փորել գետինը։ Մեր մեջ կային շատ երիտասարդներ, ուսանողներ, և մենք աշխատում էինք գիշեր-ցերեկ։ Մեր երկյուղը հաստատվեց։ Ջրի շերտին հասնելուց երեք ժամ առաջ ջրմուղը դադարեց աշխատելուց։

Անցավ մի քսանչորս ժամ ևս, բայց մեզնից ոչ մեկը չհիվանդացավ։ Թվում էր, թե մենք փրկված էինք։ Այն ժամանակ մենք դեռ չգիտեինք այն, ինչ պարզվեց հետագայում՝ Ալ ժանտախտի խմորման շրջանը մարդու մարմնի մեջ տևում էր մի քանի օր։ Քանի որ առաջին ախտանշանները երևալուց հետո մարդը շատ շուտ մեռնում էր, ապա մենք ենթադրեցինք, որ խմորման շրջանը պետք է շատ կարճ լինի։ Հենց դրա համար էլ, երբ երկու օրը մեզ համար ապահով անցավ, մենք ուրախացանք, որ մեզնից ոչ մեկը չվարակվեց։

Բայց երրորդ օրը բոլորս էլ հիասթափվեցինք։ Երբեք չեմ մոռանա նախորդ գիշերը։ Երեկոյան ժամը ութից մինչև գիշերվա տասներկուսը ես պահակախմբի պետ էի և շենքի տանիքից տեսնում էի, թե ինչպես էին կործանվում մարդկության կատարած վիթխարի աշխատանքների պտուղները։ Շրջապատի հրդեհներն այնքան սարսափելի էին, որ ամբողջ երկինքը լուսավորված էր բոսոր ցոլքերով։ Մարդ կարող էր այդ պայծառ լույսի տակ կարդալ մանր տպատառերն անգամ։ Թվում էր, թե ամբողջ աշխարհը բռնված է բոցերով։ Սան-Ֆրանցիսկոն կրակ ու բոց էր ժայթքում գործող հրաբուխների պես։ Վառվում էին Օքլենդը, Սան-Լեանդրոն, Հեյուարդը, իսկ հյուսիսում, ընդհուպ մինչև Ռիչմոնդի հրվանդանը, ամենուրեք մոլեգնում էին ահագին հրդեհներ։ Դա մի սարսափելի տեսարան էր։ Այո, թոռնիկներս, բոցի լեզուներն ու մահվան շունչը սրբում, տանում էին քաղաքակրթությունը։ Այդ գիշեր ժամը տասին մեկը մյուսի հետևից պայթեցին Պինոլ հրվանդանի մոտ գտնվող վառոդի պահեստները ։ Ցնցումներն այնքան ուժեղ էին, որ մեր շենքը երերաց, ինչպես լինում է երկրաշարժի ժամանակ, և բոլոր ապակիները ջարդվեցին։ Ես ցած իջա կտուրից և անցա երկար միջանցքներով, մտա սենյակից-սենյակ, հանգստացնելով վախեցած կանանց և պատմելով, թե ինչ կատարվեց դրսում։

Մի ժամ հետո, երբ կանգնած էի ներքևի հարկի լուսամուտի մոտ, ավազակների ճամբարում սկսվեց դժոխային մի իրարանցում։ Այնտեղից լսվում էին ճիչեր, լաց ու կական և ատրճանակների կրակոցներ։ Ինչպես հետո ենթադրեցինք, ծեծկռտոցը առաջացել էր այն բանից, որ առողջները փորձել էին ճամբարից դուրս վտարել հիվանդներին։ Ինչևէ, ժանտախտով վարակված մի քանի հիվանդ ավազակներ փախան բակի միջով և հավաքվեցին մեր շենքի մուտքի մոտ։ Մենք նախազգուշացրինք նրանց, որ չմոտենան, բայց նրանք անեծքներ թափեցին մեր գլխներին և ատրճանակներից համազարկ տվեցին։ Լուսամատի մոտ կանգնած պրոֆեսոր Մերրիվեզերը սպանվեց տեղնուտեղը․ գնդակը կպել էր ճիշտ ճակատին։ Մենք էլ կրակեցինք, բայց կողոպտիչները փախան, բացի երեքից։ Նրանցից մեկը կին էր։ Բոլորն էլ վարակված էին և նրանցից ամեն ինչ կարելի էր սպասել։ Հրդեհների բոսոր լույսի տակ, հիվանդությունից կարմրատակած դեմքերով, նրանք նմանվում էին գարշելի չար ոգիների և հայհոյում էին ու կրակում մեզ վրա։ Մեկին ես իմ սեփական ձեռքով սպանեցի։ Մյուս տղամարդն ու կինը, շարունակելով անիծել մեզ, վայր ընկան շենքի լուսամուտների տակ, և մենք, ակամա, ականատես եղանք նրանց մահվանը։

Դրությունը դառնում էր կրիտիկական։ Վառոդի պահեստների պայթյունից ջարդվել էին ֆակուլտետի պատուհանների բոլոր ապակիները, և մենք կարող էինք վարակվել քայքայվող դիակներից։ Սանիտարական հանձնաժողովի անդամները բարեխիղճ կերպով գործի անցան։ Երկու հոգի պետք է դուրս գային և դիակները տեղափոխեին մի հեռավոր վայր, իսկ դա նշանակում էր հավանական անձնազոհություն, քանզի աշխատանքը կատարելուց հետո հազիվ թե նրանց նորից ներս թողնեին։ Կամովին այդ գործը հանձն առան մի ամուրի պրոֆեսոր և մի ուսանող։ Նրանք հրաժեշտ տվեցին մեզ և շենքից դուրս եկան։ Այդ մարդիկ հերոսներ էին։ Նրանք իրենց զոհում էին, որպեսզի մյուս չորս հարյուր հոգին ապրեն։ Գործը վերջացնելուց հետո նրանք մի պահ կանգնած մնացին որոշ հեռավորության վրա՝ տխուր հայացքով նայելով մեզ։ Ձեռքով հրաժեշտ տվեցին և դանդաղորեն բակի միջով առաջ շարժվեցին դեպի հրկիզվող քաղաքը։

Բայց այդ բոլորը իզուր էր։ Հաջորդ առավոտ մեզանից առաջինը, որ հիվանդացավ ժանտախտով, պրոֆեսոր Սթաութի ընտանիքում ծառայող երիտասարդ դայակն էր։ Խղճալու և կարեկցելու ժամանակ չկար։ Որպեսզի մյուսներին չվարակի, մենք նրան շենքից դուրս արեցինք և հրամայեցինք, որ հեռանա։ Նա դանդաղ հեռանում էր բակի միջով՝ հեկեկալով և հուսահատությունից ձեռքերը կոտրատելով։ Իհարկե մենք դաժանորեն վարվեցինք, բայց ինչ կարող էինք անել։ Չորս հարյուր հոգուն փրկելու համար անհատները պետոք է զոհվեին։

Լաբորատորիաներից մեկում, որտեղ տեղավորված էր երեք ընտանիք, մենք նույն օրը հայտնաբերեցինք չորս դիակ և յոթ մարդ՝ հիվանդության տարբեր փուլերում։

Այստեղ էլ սկսվեց ամենասարսափելին։ Մեռածներին թողնելով տեղում՝ հիվանդներին մեկուսացրինք ու փակեցինք հատուկ սենյակներում։ Մնացածների մեջ էլ երևացին հիվանդության դեպքեր։ Հենց որ մեկնումեկի մոտ հայտնվում էին ժանտախտի ախտանշաններ, մենք նրան ուղարկում էինք այդ սենյակները։ Որպեսզի ձեռք չտանք այդ մարդկանց, նրանց ստիպում էինք, որ իրենք գնան։ Կարեկցությունից մեր սրտերը կտրատվում էին։ Իսկ ժանաախտը շարունակում էր մոլեգնել, և սենյակները լցվում էին դիակներով ու մեռնողներով։ Մենք՝ առողջներս, տեղափոխվում էինք հարկից հարկ, նահանջելով այդ մահաբեր ալիքի առաջ, որ, անցնելով սենյակից սենյակ և հարկից հարկ, ճարակում էր ամբողջ շենքը։

Ֆակուլտետը վերածվեց դիարանի, և գիշերվա կեսին նրանք, ովքեր դեռ չէին վարակվել, փախան՝ իրենց հետ վերցնելով միայն զենք, փամփուշտներ և պահածոների զգալի պաշար։ Մենք ճամբար կազմակերպեցինք համալսարանական թաղամասի հակառակ ծայրում, ավազակների դիմաց, ոմանք պահակ կանգնեցին, ոմանք էլ կամավոր կերպով քաղաք գնացին, որպեսզի գտնեն, բերեն ձիեր, ավտոմոբիլներ, ֆուրգոններ կամ սայլեր, մի խոսքով ինչ որ հնարավոր է, բերեն, որպեսզի բառնանք մեր պաշարները և դուրս գանք քաղաքից, ինչպես այն բանվորական ջոկատը, որը մենք տեսել էինք։

Հետախույզներից մեկն էլ նշանակված էի ես։ Բժիշկ Հոյլն ասաց ինձ, որ իր ավտոմոբիլը մնացել է իրենց տանը կից ավտոկայանում։ Մենք գնացինք զույգերով. ինձ ուղեկցում էր երիտասարդ ուսանող Դոմբին։

Բժիշկ Հոյլի տունը հասնելու համար կես մղոն պետք է անցնեինք քաղաքի բնակելի թաղամասերով։ Տներն այստեղ կանգնած էին մեկուսի կանաչ մարգագետինների ու խիտ ծառերի մեջ, և կրակն այստեղ անցել էր քմահաճորեն, հիմնահատակ անելով ամբողջ թաղամասեր և չդիպչելով մյուսներին, երբեմն շրջանցելով նույնիսկ առանձին շենքեր։ Այս կողմերում ևս կողոպտիչները անկարգություններ էին անում։ Մենք քայլում էինք վճռական տեսքով, պատրաստ պահած ավտոմատ ատրճանակները, որպեսզի հենց սկզբից մեզ վրա հարձակվելու ցանկությունը խափանենք։ Բայց բժիշկ Հոյլի տան մոտերը կատարվեց անսպասելին։ Տունը անվնաս էր մնացել, սակայն հազիվ էինք մոտեցել, երբ լուսամուտներից դուրս ժայթքեցին ծխախառն բոցեր։ Անարգ մարդը, որ վառել էր տունը, երերալով իջավ գլխավոր սանդուղքով և դանդաղ քայլերով հեռացավ գնաց։ Նրա գրպաններից դուրս էին ցցվել վիսկիի շշերը, և նա սարսափելի հարբած էր։ Իմ առաջին մղումը եղավ տեղնուտեղը սպանել նրան, և մինչև այսօր էլ ափսոսում եմ, որ չարեցի այդ։ Նա քայլում էր, երերալով այս ու այն կողմ, քթի տակ փնթփնթում էր ինչ-որ անհասկանալի բառեր, աչքերը արյունակալած էին, իսկ այտին, այտամորուքի տակ, երևում էր հենց նոր բացված վերքը, մի խոսքով՝ դա ստորությունն ու կեղտն իր մեջ խտացրած մի գարշելի արարած էր, որին ես երբևիցե հանդիպել էի։ Նրան չսպանեցի, և նա հենվեց մի ծառի, որ մեզ ճանապարհ տա։

Բայց մենք հազիվ էինք հավասարվել նրան, երբ նա անակնկալ կերպով հանեց ատրճանակը և կրակեց Դոմբիի գլխին։ Դա մի կամայական և անիմաստ քայլ էր։ Նույն այդ վայրկյանին ես սպանեցի նրան։ Բայց արդեն ուշ էր։ Դոմբին մեռավ անմիջապես, նույնիսկ ծպտուն չհանեց։ Կարծում եմ, որ նա չկարողացավ հասկանալ, թե ինչ կատարվեց իր հետ։

Թողնելով երկու սպանվածներին՝ հրկիզվող տան մոտով շտապեցի ավտոկայան, որտեղ գտա բժիշկ Հոյլի ավտոմոբիլը։ Բաքը լցված էր բենզինով, և մեքենան պատրաստ էր գործածության համար։ Այդ մեքենայով անցա ավերված քաղաքի փողոցներով և վերադարձա համալսարանի բակը։ Վերադարձան և մյուս հետախույզները, բայց նրանք ոչինչ չէին գտել։ Ճիշտ է, պրոֆեսոր Ֆերմիդը ինչ-որ տեղից բերել էր շոթլանդական պոնի, բայց խեղճ կենդանուն կապած պահել էին ախոռում առանց կերի, և մի քանի օրվա ընթացքում նա այնպես էր թէուլացել, որ բոլորովին չէր կարողանում ծանրություն կրել։ Ոմանք ուզում էին ազատ արձակել պոնիին, բայց ես պնդեցի, որ նրան հետներս տանենք․ մենք կարող էինք մորթել նրան, եթե պարենը վերջանար։

Քառասունյոթ մարդ էինք, երբ ճանապարհ ընկանք, շատերը կանայք էին ու երեխաներ։ Մեքենա նստեցրինք ֆակուլտետի ծերունի դեկանին, որը ընկճվել էր անցյալ շաբաթվա ահավոր դեպքերից, մի քանի երեխաների և պրոֆեսոր Ֆերմիդի խոր ծերության հասած մորը։ Մեքենան վարում էր Ուոթրոպը՝ անգլերեն լեզվի երիտասարդ դասախոսը, որին ծանր վիրավորել էին ոտքից։ Մյուսները քայլում էին ոտքով։ Պրոֆեսոր Ֆերմիդը քաշում էր պոնիին։

Ամառային մի պայծառ օր էր, բայց հրդեհների ծուխը բոլորովին պատել էր երկինքը, որտեղից երբեմն աղոտ կերպով փայլում էր արևի չարագուժորեն բոսոր, թույլ, ու անկենդան սկավառակը։ Մենք արդեն ընտելացել էինք այդ բոսոր արևին։ Բայց ծխին չէինք կարողանում վարժվել։ Այն կսկծացնում էր մեր քթածձակերն ու աչքերը, և չկար մեկը, որի աչքերը բորբոքված չլինեին։ Մենք ուղղություն վերցրինք դեպի հարավ-արևելք, առաջ շարժվելով արվարձանների անծայր թաղամասերով, անցնելով հարթավայրից ծայր առնող ցածր բլուրների երկարությամբ, որոնց ստորոտին փռված էր քաղաքը։ Միայն այդ ճանապարհով մենք կարող էինք դուրս գալ գյուղական վայրերը։

Առաջ էինք շարժվում տանջալից դանդաղությամբ։ Կանայք և երեխաները չէին կարողանում արագ քայլել։ Նրանք չէին կարողանում քայլել այնպես, ինչպես մարդիկ քայլում են այժմ։ Այո, մեզնից ոչ մեկը քայլել չգիտեր։ Ես ինքս էլ քայլել սովորեցի միայն ժանտախտից հետո։ Ուստի բոլորն էլ հավասարվում էին ամենաթույլի քայլերին, քանզի ավազակների պատճառով մենք չէինք համարձակվում բաժանվել խմբերի։ Սակայն գնալով, նրանք՝ մարդկային կերպարանքով այդ գազանները, նվազում էին։ Ժանտախտը հնձել էր նրանցից շատերին, բայց դեռ էլի բավականին թվով թրև էին գալիս։ Շատ գեղեցիկ շենքեր զերծ էին մնացել հրդեհից, թեև ամենուրեք մեր առաջ բացվում էին ծխացող ավերակներ։ Թվում էր, թե ելուզակները ևս հոգնել էին այրելու իրենց խելառ ցանկությունից և այժմ ավելի հազվադեպ էին հրդեհում տները։

Մենք մոտենում էինք մասնավոր ավտոկայանների՝ ավտոմեքենա կամ բենզին գտնելու հույսով։ Մեր որոնումները հաջողությամբ չպսակվեցին։ Առաջին փախստականների հոծ բազմությունը սրբել տարել էր բոլոր փոխադրական միջոցները։ Այդպիսի որոնումների ժամանակ մենք կորցրինք Քալգենին՝ հիանալի մի երիտասարդի։ Նրան սպանեցին ավազակները, երբ քայլում էր մարգագետնով։ Դա միակ սպանվածն էր մեզանից, թեև ուրիշ անգամ ինչ-որ հարբած սրիկայի մեկը բոլորովին անսպասելի կերպով կրակ բաց արեց մեզ վրա։ Բարեբախտաբար նա կրակում էր առանց նշան բռնելու, և մենք սպանեցինք նրան, նախքան կկարողանար վնասել մեզանից մեկնումեկին։

Երբ անցնում էինք Ֆրութվե լը՝ քաղաքի շքեղ տների շրջանը, ժանաախտը նորից կպավ մեզ։ Այս անգամ գնաց պրոֆեսոր Ֆերմիդը։ Մեղ նշանացի հասկացնելով, որ մորը ոչինչ չհայտնենք, նա թեքվեց և մտավ մի գեղեցիկ տան բակ։ Այնտեղ նա նստեց առջևի պատշգամբի աստիճանին, իսկ ես, հապաղելով, ձեռքի շարժումով վերջին հրաժեշտը տվեցի նրան։ Այդ գիշեր մենք ճամբար խփեցինք Ֆրութվեյլից մի քանի մղոն այն կողմը, թեև դա էլ դեռևս համարվում էր քաղաքի սահմանը։ Այդ գիշերը մենք երկու անգամ փոխեցինք տեղներս, որպեսզի մեռածների մոտ չմնանք։ Առավոտյան մնաց երեսուն մարդ։ Երբեք չեմ մոռանա ֆակուլաետի դեկանին։ Առավոտյան չվերթի ժամանակ նրա կնոջ մոտ, որ քայլում էր ոտքով, երևացին ճակատագրական հիվանդության նշանները, և երբ նա մի կողմ քաշվեց, որպեսզի մեզ ճանապարհ տա, դեկանը ուզեց մեքենայից դուրս գալ և մնալ կնոջ կողքին։ Մենք դիմադրեցինք, բայց նա սկսեց պնդել, և վերջ ի վերջո զիջեցինք։ Եվ ճիշտ էլ արեցինք, քանզի մեզնից ոչ մեկը վստահ չէր կարող ասել, որ իրեն կհաջողվի փրկվել։

Մեր արշավի երկրորդ գիշերր մենք դադար առանք Հեյուարդից քիչ հեռու, այնտեղ, ուր քաղաքի սահմանն էր։ Առավոտյան կենդանի մնացին միայն տասնմեկ հոգի։ Ի լրումն այդ ամենի, մեքենայով փախավ Ուոթրոպը՝ վիրավորված ոտքով դասախոսը։ Նա հետը վերցրեց քրոջը, մորը և տարավ բավականին քանակությամբ ուտելիքի պաշար։ Եվ հենց այդ օրն էլ, կեսօրից հետո, հանգիստ առնելով ճանապարհին, ես վերջին անգամ տեսա մի դիրիժաբլ։ Ծուխն այստեղ ավելի նոսր էր, քան քաղաքում, և առաջինը ես տեսա, թե ինչպես երկու հազար մետր բարձրության վրա դիրիժաբլը կորցրեց իր ուղղությունը և նետվեց մի կողմ։ Թե ինչ պատահեց, չէի կարող ասել, բայց մեր աչքերի առաջ դիրիժաբլը սկսեց թափով ներքև ընկնել։ Հետո, ըստ երևույթին, պայթեց գազային խցի միջնորմը, որովհետև իրանն ընդունեց ուղղահայաց դիրք, և դիրիժաբլը քարի պես սլացավ ցած։ Այն օրվանից այլևս ոչ մի օդանավ չեմ տեսել։ Հետագա տարիներին քանի-քանի անգամներ երկար դիտել եմ երկինքը, ապարդյուն հույս տածելով, որ կտեսնեմ մի ինքնաթիռ կամ դիրիժաբլ՝ ի նշան այն բանի, որ աշխարհում ինչ-որ տեղ դեռ պահպանվել է քաղաքակրթությունը։ Բայց իզուր։ Այն, ինչ պատահեց մեզ Կալիֆորնիայում, երևի պատահեց ամենուրեք։

Հաջորդ օրը, այն ժամանակ, երբ արդեն հասանք Նայլս, մնացել էինք երեք հոգով։ Նայլսից այն կողմ՝ ճամփի մեջտեղում, մենք տեսանք Ուոթրոպին։ Ավտոմոբիլը ջարդված էր, և գետնին փռված գորգերի վրա ընկած էին Ուոթրոպի, նրա քրոջ ու մոր դիակները։

Սովոր չլինելով երկար քայլելուն՝ ես սարսափելի հոգնած էի և այդ գիշեր շատ խոր քնեցի։ Առավոտյան արդեն մենակ էի մնացել աշխարհում։ Քենֆիլդն ու Պարսոնսը՝ իմ վերջին ուղեկիցները, մեռել էին ժանտախտից։ Չորս հարյուր մարդուց, որոնք ապաստան էին գտել քիմիական ֆակուլտետի շենքում, և քաղաքից դուրս եկած քառասունյոթ հոգուց կենդանի մնացի միայն ես և շոթլանդական պոնին։ Թե ինչու այդպես պատահեց, չէի կարող բացատրել։ Չվարակվեցի ժանտախտից։ Ես ժանտախտին անընկալունակ էի։ Պարզապես իմ բախտը բերեց, միլիոնավոր մարդկանցից միայն իմ բախտը, չէ՞ որ ժանտախտից հետո միլիոնից, ավելի ճիշտ, մի քանի միլիոնից, այո, այո, մի քանի միլիոն մարդուց, կենդանի մնաց միայն մեկը։

== V ==

Երկու օր ես թաքնվում էի մի հաճելի պուրակում, որտեղ չէր հասել մահվան շունչը։ Այդ երկու օրը ընկճված վիճակում էի և համոզված էի, որ կարող է հասնել նաև իմ հերթը։ Չնայած դրան, ես հանգստանում և ուժ էի հավաքում։ Հանգստանում և ուժ էր հավաքում նաև պոնին։ Երրորդ օրը մոտս մնացած պահածոների չնչին պաշարը բարձեցի պոնիին և ճանապարհ ընկա բոլորովին ամայացած երկրով։ Ոչ մի կենդանի տղամարդու, կնոջ կամ երեխայի չհանդիպեցի, բայց մեռածներ կային ամեն տեղ։ Ուտելիքը, սակայն, առատ էր։ Հողն այժմ այնպես չէ, ինչպես առաջ էր։ Այն ժամանակ հողը մաքրում էին ծառերից ու թփերից և մշակում էին։ Միլիոնավոր բերաններ կերակրելու ընդունակ ուտելիքն աճում, հասնում էր ու փչանում։ Դաշտերում ու այգիներում ես հավաքում էի բանջարեղեն, պտուղներ և հատապտուղներ։ Ամայացած ֆերմաներում հավաքում էի ձվեր, որսում էի հավեր։ Մառաններում հաճախ գտնում էի պահածոների պաշարներ։

Զարմանալի փոփոխություններ էին կատարվում նաև ընտանի կենդանիների մեջ։ Ամենուրեք նրանք վայրենանում ու սկսում էին իրար հոշոտել։ Առաջին հերթին ոչնչանում էին հավերն ու բադերը, մինչդեռ խոզերը առաջինը վայրի դարձան, իսկ նրանց հետևեցին նաև կատուներր։ Շներն էլ արագորեն հարմարվեցին գոյության փոփոխված պայմաններին։ Նրանք բազմացել էին սարսափելի կերպով, լափում էին դիակներ, գիշերները հաչում ու ոռնում էին, իսկ ցերեկները գաղտագողի թափառում էին դեսուդեն հեռավոր վայրերում։ Բայց ժամանակի ընթացքում ես փովախություն նկատեցի նրանց սովորությունների մեջ ևս։ Շները սկզբում իրենց հեռու էին պահում միմյանցից, իրար վրա նայում էին խեթ-խեթ հայացքով և միշտ կռվի պատրաստ վիճակում։ Բայց շատ շուտով նրանք սկսեցին ոհմակներ կազմել։ Շունը միշտ էլ հասարակական կենդանի է եղել, նույնիսկ ձեռնասուն դառնալուց առաջ։ ժանտախտից առաջ, աշխարհի կործանման նախօրյակին, կային շների շատ ու շատ տեսակներ․ կային շներ, որ կարճ մազեր ունեին, կային, որ բրդոտ էին, կային և այնքան փոքր շներ, որ համարյա մի բերանի պատառ կլինեին մյուս շների համար, որ կատվառյուծի չափ խոշոր էին։ Եվ այսպես, փոքր ու թույլ շները հոշոտվում էին իրենց ցեղակիցների կողմից։ Կային շատ խոշորներ, որոնք սովոր չէին վայրի կյանքին և այլասերվեցին։ Տեսակների մեջ եղած ցեղական տարբերությունները վերացան, մնացել են միայն ոհմակներով թափառող միջին մեծության գայլատիպ շներ, որոնց դուք տեսնում եք։

— Բայց կատուները ոհմակներով չեն թափառում,— առարկեց Հոու-Հոուն։

— Կատուն երբեք հասարակական կենդանի չի եղել։ Կատուն շրջել է ինքն իր համար, ինչպես գրել է մի հեղինակ տասնիններորդ դարում։ Նա միշտ էլ շրջել է ինքն իր համար, թե այն ժամանակ, երբ ձեռնասուն չէր դարձել, թե հետո, երբ դարեր շարունակ նրան ընտելացնում էին, և թե այժմ, երբ նա նորից վայրի կենդանի է դարձել։

Ձիերը նույնպես վայրենացան, և մարդու ձեռքով աճեցրած բոլոր հիանալի ցեղական տեսակները այլասերվելով վերածվեցին այժմյան ցածրահասակ մուստանգների։ Վայրենացան և՛ կովերը, և՛ աղավնիները, և՛ ոչխարները։ Որ մնացել են մի քանի հավեր միայն, դուք գիտեք այդ։ Բայց այժմյան հավերը բոլորովին էլ այն չեն, ինչ նախկինում։

․․․ Ես, կարծես, շեղվեցի... Առաջ էի շարժվում ամայի երկրով։ Ժամանակը սահում էր, և ես սկսեցի կարոտել մարդկանց։ Բայց ոչ ոքի չէի հանդիպում, և իմ մենակությունն ավելի ու ավելի զգալի էր դառնում։ Կտրեցի անցա Լիվերմոյի հովիտը և Սան-Ջոակինյան մեծ հովիտը իրարից բաժանող լեռնաշղթան։ Դուք երբեք չեք տեսել այդ հովիտը, բայց այն շատ մեծ է և այնտեղ ապրում են վայրի ձիեր։ Նրանք ման են գալիս խոշոր երամակներով, հազարներով և տասնյակ հազարներով։ Ինքս եմ տեսել նրանց, երբ այնտեղ եղա մի անգամ ևս երեսուն տարի հետո։ Հիմա, այստեղ, առափնյա ձորերում, վայրի ձիեր շատ կան, բայց դրանց չի էլ կարելի համեմատել Սան-Ջոակինում եղածների հետ։ Եվ մի տարօրինակ բան ևս, վայրենացած կովերը տեղափոխվեցին լեռնալանջերը։ Այնտեղ, երևի, նրանք ավելի լավ էին պաշտպանվում թշնամիներից։

Գյուղական վայրերում կողոպտիչներն ու ավազակները ավելի քիչ անկարգություններ էին անում, քան քաղաքներում, քանզի ես հանդիպեցի շատ գյուղերի և փոքր քաղաքների, որոնք զերծ էին մնացել հրդեհից։ Բայց դրանք լիքն էին վարակ տարածող դիակներով, և ես քայլում էի առանց կանգ առնելու։ Լեյթրոփի մոտ վերցրի երկու շոթլանդական գամփռ շուն, որոնք ազատ լինելուց այնքան ետ էին սովորել, որ ուրախությամբ վերադարձան և նորից ենթարկվեցին մարդուն։ Այդ գամփռները երկար տարիներ ինձ համար դարձան հավատարիմ ուղեկիցներ, և նրանց բնավորության գծերը կան նույնիսկ ձեր շների մոտ, տղաներ։ Բայց այդ ցեղական տեսակը վաթսուն տարվա մեջ բոլորովին վերացավ։ Այս շները ավելի շուտ ընաելացված գայլեր են։

Նապաստակի Շրթունքը, որ հոգնել էր ծերունու շատախոսությունից, տեղից վեր կացավ, նայեց այծերի հոտին, հետո որոշեց արևի դիրքը երկնքում։ Էդվինը ծերունուն խնդրեց շուտ վերջացնել, և նա շարունակեց.

— Շատ քիչ բան է մնացել ասելու։ Ձիով, որը ինձ հաջողվեց բռնել, և երկու գամփռների ու պոնիի ուղեկցությամբ կտրեցի անցա Սան-Ջոակինը և ուղղություն վերցրի դեպի Յոսեմիթի սքանչելի հովիտը, որը գտնվում է Սիերրա-Նևադայի լեռներում։ Այստեղ հյուրանոցում ես գտա պահածոների մեծ պաշար։ Բացի այդ, շրջապատում շատ էին հյութալի արոտավայրերը, որսալու շատ բան կար, և հովտով հոսող գետը լի էր իշխան ձկներով։ Երեք տարի ապրեցի այդտեղ կատարյալ մենակության մեջ։ Թե դա ինչ է նշանակում, կարող է հասկանալ միայն քաղաքակրթված մարդը։ Հետո այլևս չդիմացա։ Զգում էի, որ կխելագարվեմ։ Մարդը, ինչպես և շունը, հասարակական կենդանի է, նա չի կարող մենակ ապրել։ Եթե ես կենդանի եմ մնացել, ուրեմն հնարավոր է, որ կենդանի մնացած լինեն և ուրիշ մարդիկ, դատում էի ես։ Բացի այդ, երեք տարվա մեջ ժանտախտի մանրէները երևի ոչնչացել էին, և երկիրը նորից մաքրվել էր վարակից։

Ձի հեծած, գամփռների ու պոնիի ուղեկցությամբ, բռնեցի վերադարձի ճանապարհը։ Նորից կտրեցի անցա Սան-Ջոակինը, անցա լեռնաշարքը, իջա Լիվերմորի հովիտը։ Այդ երեք տարվա մեջ կատարված փոփոխությունները ապշեցուցիչ էին։ Բոլոր հողերը հրաշալի մշակված էին, ծածկված մարդու ձեռքով ցանած բանջարեղենով, և ես հազիվ կարողացա ճանաչել այդ վայրերը։ Հասկանո՞ւմ եք, ցորենը, բանջարեղենը և պտղատու ծառերը միշտ խնամվել ու աճեցվել էին մարդու ձեռքով, այնպես որ դրանք քնքուշ էին ու նուրբ։ Մարդը միշտ էլ պայքարել է մոլախոտերի, վայրի թփերի ու նման բաների դեմ, որոնք միշտ էլ դիմադրել ու դժվարությամբ են տեղի տվել։ Եվ ահա, երբ մարդիկ դադարեցին հողը մշակելուց, վայրի բուսականությունը խեղդեց ու ոչնչացրեց բոլոր կուլտուրական բույսերը։ Բազմացան կոյոտները, և այստեղ ես առաջին անգամ հանդիպեցի գայլերին․ զույգերով, երեք-երեք, փոքր ոհմակներով նրանք իջնում էին բլուրներից, որտեղ ապրում էին նախկինում։

Թեմեսկալ լճի մոտ, ոչ հեռու այն վայրից, որտեղ մի Ժամանակ փռված էր Օքլենդ քաղաքը, ես հանդիպեցի առաջին կենդանի մարդկանց։ Օ՛հ, թոռնիկներ, ինչպես նկարագրեմ իմ հուզմունքը, երբ բլրից ձիով դեպի լիճը իջնելիս, ես տեսա ծառերի միջից բարձրացող խարույկների ծուխը։ Սիրտս գրեթե կանգ առավ։ Կարծում էի, որ ուրախությունից կխելագարվեմ։ Հետո լսեցի մանկան լացի ձայն, պատկերացնո՞ւմ եք, կենդանի մանկան լացի ձայն։ Շները սկսեցին հաչել, հաչեցին նաև իմ գամփռները։ Համոզված էի, որ ես ժանտախտից փրկված միակ ողջ մարդն եմ աշխարհում։ Չէի կարողանում հավատալ ծխին և մանկան լացին։

Եվ հանկարծ այնտեղ, լճի ափին, ինձանից մոտ հարյուր ֆուտ հեռու, տեսա մի հաղթանդամ տղամարդ։ Նա կանգնած էր ջրի միջից դուրս ցցված քարի վրա և ձուկ էր որսում։ Չկարողացա հաղթահարել հուզմունքս։ Կանգնեցրի ձին։ Ուզեցի կանչել, բայց չկարողացա։ Ձեռքով նշան արեցի։ Թվաց, թե մարդը նայեց իմ կողմը, բայց ի պատասխան ոչինչ չարեց։ Հենց ձիու վրա նստած գլուխս կախ գցեցի ու աչքերս փակեցի։ Վախենում էի նորից նայել այն կողմը, որովհետև գիտեի, որ դա միայն պատրանք է, եթե նայեի, մարդը կանհետանար։ Այդ տեսիլքն այնքան թանկ էր ինձ համար։ Չէի ուզում, որ անէանա։ Ու ես գիտեի, որ այն չի չքանա, քանի դեռ աչքերս չեմ բացել։

Եվ գլուխս կախ գցած այդպես նստած էի, մինչև որ լսեցի շների գռմռոցն ու տղամարդու ձայնը։ Ի՞նչ եք կարծում, ձայնը ի՞նչ ասաց։ Կասեմ ձեզ։ Նա ասաց․ «''Որտեղի՞ց լույս աշխարհ ընկաք, գրողը տանի''»։

Ահա այս խոսքերով, քո երկրորդ պապը, Նապաստակի Շրթունք, ինձ ողջունեց Թեմեսկալ լճի ափին հիսունյոթ տարի առաջ։ Ոչ, դա պատմելու բան չէ։ Բաց արի աչքերս՝ իմ առջև կանգնած էր հաղթանդամ, թխադեմ, մազակալած դեմքով մի մարդ, որն ուներ վիթխարի ծնոտ, նեղ ճակատ և կատաղած աչքեր։ Թե ինչպես ներքև ցատկեցի ձիուց՝ չեմ հիշում։ Գիտեմ միայն, որ հետևյալ ակնթարթում երկու ձեռքով բռնեցի նրա ձեռքը և սկսեցի լաց լինել։ Ես կգրկեի նրան, բայց նա մռայլ ու կասկածամիտ մարդ էր, և ետ քաշվեց։ Բայց և այնպես, առանց նրա ձեռքը բաց թողնելու, ես լաց եղա։

Պապի ձայնը դողաց, կտրվեց հորդացող հիշողություններից, այտերով ցած գլորվեցին ծերունական արցունքներ, իսկ տղաները նայում էին ու ծիծաղում։

— Այո, լաց եղա,— շարունակեց նա,— ուզում էի գրկել նրան, թեև Շոֆերը գազան, կատարյալ գազան էր. ես այդպիսի մի գարշելի մարդու դեռ չէի հանդիպել։ Նրա անունը... տարօրինակ բան է, մոռացել եմ անունը։ Բայց բոլորն էլ նրան Շոֆեր էին կոչում։ Այդպես կոչվում էր նրա արհեստը։ Ահա թե ինչու այն ցեղը, որը նա հիմնեց, մինչև օրս կոչվում է Շոֆերի ցեղ։

Նա չար ու անազնիվ մարդ էր։ Ջեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչու ժանտախտը նրան խնայեց։ Չնայած բացարձակ արդարության մասին ունեցած մեր բոլոր մետաֆիզիկական պատկերացումներին, աշխարհում, թվում է, թե ոչ մի արդարություն չկա։ Ինչո՞ւ հենց նա կենդանի մնաց՝ այդ բարոյական այլանդակը, կեղտոտ բիծը բնության երեսին, այդ բիրտ, անխիղճ և խարդախ խաբեբան։ Նա կարող էր խոսել միայն ավտոմեքենաների, շարժիչների, բենզինի, ավտոկայանների մասին և հատկապես մեծ բավականությամբ պատմում էր, թե ինչպես ստորաբար խաբում և լկտիաբար կողոպտում էր մարդկանց, որոնց մոտ նա ծառայել էր ժանտախտից առաջ։ Եվ, այնուամենայնիվ, նա կենդանի մնաց, մինչդեռ հարյուրավոր միլիոններ, միլիարդներ, որ նրանից ավելի լավ էին, ոչնչացան։

Շոֆերի հետ գնացի նրա կացարանը։ Հենց այդտեղ էլ ես տեսա Վեստային, նույն այն Վեստային։ Դա հիանալի էր և խղճալի։ Դա Վեստա Վան Ուորդենն էր, Ջոն Վան Ուորդենի երիտասարդ կինը, որ ցնցոտիներ հագած, հակվել էր խարույկի վրա և կոշտուկներով ու քերծվածքներով ծածկված ձեռքերով խառնում էր ինչ-որ ջրալի կերակուր. հենց այն Վեստան, որին ծնված օրից վիճակված էր ամենամեծ կարողության տեր դառնալ մարդկային պատմության մեշ։ Ջոն Վան Ուորդենը՝ նրա ամուսինը, որ արժեր մեկ միլիարդ ութ հարյուր միլիոն դոլլար, հանդիսանում էր Արդյունաբերական Մագնատների Վարչության Պրեզիդենտը և կառավարում էր Ամերիկան։ Բացի այդ, լինելով Վերահսկողության Միջազգային Կոմիտեի անդամ, նա այն յոթ մարդկանցից մեկն էր, որ կառավարում էին աշխարհը։ Ասենք, ինքը՝ Վեստան էլ, նույնպիսի մի ազնվաբարո ընտանիքից էր սերում։ Նրա հայրը՝ Ֆիլիպ Սեքսոնը, մինչև իր մահը հանդիսանում էր Արդյունաբերական Մագնատների Վարչության Պրեզիդենտ։ Այդ պաշտոնն արդեն Ժառանգական էր դառնում, և, եթե Ֆիլիպ Սեքսոնը որդի ունենար, նա կդառնար ժառանդորդ։ Բայց նրա միակ երեխան Վեստան էր՝ ամենաբարձր կուլտուրայի այն կատարյալ ծաղիկը, որը երբևէ ծնել էր մեր մոլորակը։ Երբ հայտարարվեց Վեստայի ու Վան Ուորդենի նշանադրությունը, Սեքսոնը ավագ փեսային նշանակեց իր ժառանգորդը։ Դա, իհարկե, քաղաքական ամուսնություն էր։ Հիմք ունեմ հավատալու, որ Վեստան իր ամուսնուն երբեք չէր սիրում այն խելացնոր, կրքոտ սիրով, որի մասին երգում էին բանաստեղծները։ Դա ավելի շուտ նման էր այն ամուսնություններին, որոնք կնքվում էին թագակիր անձանց միջև, մինչև այն օրը, երբ իշխանությունն անցավ մագնատների ձեռքը։

Եվ ահա այդ Վեստան էր, որ թուջե մրածածկ կաթսայի մեջ ձկնապուր էր եփում, և նրա գեղեցիկ աչքերը բորբոքված էին կսկծացնող ծխից։ Նրա պատմությունը տխուր պատմություն էր։ Նա միլիոններից ողջ մնացած միակն էր, ինչպես ես ու Շոֆերը։ Ալամեգայի բլուրների վրա, մի գեղատեսիլ վայրում, որ նայում էր դեպի Սան-Ֆրանցիսկոյի ծովախորշը, Վան Ուորդենը կառուցել էր մի շքեղ ամառային պալատ։ Տունը շրջապատված էր հազար ակր տարածություն ունեցող մի պուրակով։ Հենց այդտեղ էլ նա ուղարկեց կնոջը, երբ սկսվեց ժանտախտը։ Պուրակը պահպանում էին զինված պահակներ, դրա համար ոչ մի բան՝ ոչ մթերք, ոչ էլ նույնիսկ նամակներ, առանց ախտահանման տուն չէին ընկնում։ Բայց և այնպես, համաճարակը թափանցեց այդ պալատը, վարակելով ու սպանելով պահակակետում գտնվող պահակներին, սպասավորներին՝ աշխատանքի պահին, և ոչնչացնելով մերձավորների մի ամբողջ բանակ, գոնե նրանց, ովքեր չփախան մի այլ տեղում մեռնելու համար։ Վեստան մնաց միակ ողջ էակը ամբողջ պալատում, որը դարձել էր իսկական դիարան։

Շոֆերը նրանց այն սպասավորներից էր, ովքեր փախել էին։ Երկու ամիս հետո նա վերադարձավ և հայտնաբերեց, որ Վեստան թաքնվել է ամառային տաղավարում, որտեղ նա լիովին անվտանգության մեջ էր։ Շոֆերը վայրի գազան էր: Վեստան վախենում էր, նա փախավ ու թաքնվեց ծառերի մեջ։ Նույն գիշերը նա ոտքով փախավ դեպի սարերը, նա, ում քնքուշ ոտքերն ու նուրբ մաշկը երբեք չէին զգացել սուր քարերի ու փշերի ծակոցները։ Շոֆերը նետվեց նրա հետևից և հենց նույն գիշերը բռնեց նրան։ Նա խփեց Վեստային, կարո՞ղ եք պատկերացնել։ Ծեծեց իր սարսափելի բռունցքներով և դարձրեց իր ստրկուհին։ Վեստան ստիպված էր ցախ հավաքել, խարույկ սարքել, եփել և առհասարակ կատարել ամեն տեսակի սև աշխատանք, նա, որ կյանքում երբեք ձեռքի աշխատանք չէր կատարել։ Շոֆերը նրան ստիպում էր աշխատել, իսկ ինքը իսկական վայրենու պես փռվում էր խոտերին և նայում էր Վեստային։ Նա ոչինչ չէր անում, բացարձակապես ոչինչ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ գնում էր որսորդության կամ ձկնորսության։

— Եվ ճիշտ էր անում,— կիսաձայն տղաներին ասաց Նապաստակի Շրթունքը։— Հիշում եմ նրան մեռնելուց առաջ։ Շատ լավ պապիկ էր։ Ամեն ինչ վերցրել էր իր ձեռքը և ստիպում էր գործ անել: Գիտե՞ս, հայրս ամուսնացավ նրա աղջկա հետ։ Եվ մի տեսնեիք, թե ինչպես էր Շոֆերը նրան շշպռում։ Սատանայի պես չար էր։ Մենք նրա առաջ դողում էինք։ Նույնիսկ մեռնելիս վեր կացավ ու իր երկար ձեռնափայտով, որը միշտ իր մոտ էր պահում, կոտրեց գլուխս։

Նապաստակի Շրթունքը այդ հիշողությունից շփեց կլոր գլուխը, և տղաները նորից դարձան դեպի ծերունին, որը հիացմունքով գովաբանում էր Վեստային՝ Շոֆերի ցեղի հիմնադրին պատկանող կնոջը։

— Դու նույնիսկ պատկերացնել չես կարող, թե ինչպես ամեն բան դասավորվեց հրեշավոր կերպով։ Շոֆերը ծառա էր, հասկանո՞ւմ եք, հասարակ ծառա։ Նա Վեստայի շրջապատում եղած մարդկանց առաջ փորսող էր տալիս։ Իսկ Վեստան տիրուհի էր թե ի ծնե և թե ըստ ամուսնության։ Նրա փոքրիկ քնքուշ-վարդագույն ափի մեջ տեղավորվում էր Շոֆերի նման միլիոնների բախտը։ Այն օրերին, ժանտախտից առաջ, Շոֆերի պես մարդկանց հետ ամենաթեթև շփումն անգամ կարատավորեր Վեստային։ Ես դա լավ գիտեմ։ Հիշում եմ մի դեպք, որ կատարվեց միսիս Գոլդվինի՝ մագնատներից մեկի կնոջ հետ։ Ցանկանալով տրապով բարձրանալ իր սեփական դիրիժաբլը՝ նա ներքև գցեց հովանոցը։ Ծառան աններելի սխալ կատարեց՝ հովանոցը բարձրացրեց և տվեց հենց իրեն՝ միսիս Գոլդվինին՝ աշխարհի ամենահայտնի լեդիներից մեկին։ Նա սարսափահար ետ թռավ, ասես ծառան բորոտ լիներ, և քարտուղարին նշան արեց, որ հովանոցը վերցնի։ Բացի այդ, միսիս Գոլդվինը իսկույն հրամայեց իմանալ տգետի անունը և հետևել, որ նրան անմիջապես հեռացնեն աշխատանքից։ Այդպիսին էր և Վեստա Վան Ուորդենը։ Իսկ նրան Շոֆերը ծեծում էր և իր ստրկուհին դարձրեց։

... Բիլլ, հիշեցի, Շոֆեր Բիլլ։ Այդպես էր նրա անունը։ Նա մի բիրտ, բթամիտ արարած էր, որ զուրկ էր ազնվությունից, կիրթ մարդու ասպետական մեծահոգությունից։ Ոչ, բացարձակ արդարություն գոյություն չունի, այլապես կանացի այդ հրաշքը՝ Վեստա Վան Ուորդենը, նրա ձեռքը չէր ընկնի։ Դուք չեք կարող հասկանալ այդ ողբերգական վիճակը, թոռնիկներս, դուք ինքներդ էլ հասարակ, փոքրիկ վայրենիներ եք, վայրենությունից բացի ոչինչ չգիտեք։ Ինչո՞ւ Վեստան իմը չպիտի լիներ։

Ես նրբակիրթ մարդ էի՝ մեծ համալսարանի պրոֆեսոր։ Եվ չնայած դրան, Վեստան ժանտախտից առաջ այնպիսի բարձր դիրք ուներ, որ չուզեց նույնիսկ ծանոթանալ ինձ հետ։ Հիմա պատկերացրեք այն սարսափելի ստոր վիճակը, որի մեջ ընկել էր նա, դառնալով Շոֆերի կինը։ Միայն մարդկության կործանումը հնարավոր դարձրեց, որ ես ծանոթանամ նրա հետ, նայեմ աչքերին, խոսեմ հետը և դիպչեմ նրա ձեռքերին... այո և սիրեմ նրան, և իմանամ, որ նրա զգացմունքներն իմ նկատմամբ բարյացակամ էին։ Ես հիմք ունեմ հավատալու, որ նա, նույնիսկ նա, կսիրեր ինձ, որովհետև աշխարհում, բացի Շոֆերից, ուրիշ տղամարդ չկար։ Ինչո՞ւ ժանտախտը, ոչնչացնելով ութ միլիարդ մարդ, չսպանեց մեկին ևս՝ Շոֆերին։ Մի անգամ, երբ Շոֆերը գնաց ձուկ որսալու, Վեստան խնդրեց, որ սպանեմ նրան։ Արցունքն աչքերին աղերսում էր սպանել նրան։ Բայց Շոֆերը շատ ուժեղ ու կատաղած մարդ էր, և ես վախենում էի նրանից։ Հհետո, ճիշտ է, խոսեցի նրա հետ։ Ես նրան առաջարկեցի իմ ձին, պոնին, գամփռները, այն ամենը, ինչ ունեի, միայն թե ինձ տար Վեստային։ Բայց նա միայն ծիծաղեց երեսիս և օրորեց գլուխը։ Նա վիրավորում էր ինձ։ Շոֆերը հայտարարեց, որ ինքը առաջներում ծառա է եղել, եղել է ոտքի ցեխ ինձ ու Վեստայի նմանների համար, իսկ հիմա երկրի ամենահայտնի կինը ծառայում է իրեն, ճաշ է եփում ու խնամում իր լակոտներին։ «Ձեր ժամանակները մինչև ժանտախտն էր,— ասաց նա,— իսկ հիմա իմ ժամանակն է, և այն էլ շատ լավ ժամանակ։ Ոչ մի գնով չեմ համաձայնվի, որ անցյալը վերադառնա»։ Այդպես նա ասաց, թեև ոչ այդ բառերով։ Նա անկիրթ, ստոր մարդ էր, նրա բերանից շարունակ դուրս էին թռչում գարշելի լուտանքներ։

Եվ հետո էլ հայտնեց, որ եթե ինձ բռնի կնոջ հետ տեսնվելիս, վիզս կպոկի և կնոջն էլ մի լավ կծեծի։ Ի՞նչ պիտի անեի։ Ես վախենում էի։ Նա վայրի գազան էր։ Այն առաջին երեկոն, երբ մտա նրանց կացարանը, ես ու Վեստան երկար ժամանակ խոսում, վերհիշում էինք մեր անհետացած աշխարհը։ Խոսում էինք արվեստի, գրքերի, ոտանավորների մասին, իսկ Շոֆերը լսում էր, ծիծաղում ու ծաղրում էր մեզ։ Նա հոգնեց և ջղայնացավ մեր խոսակցությունից, որից ոչ մի բառ չէր հասկանում, ի վերջո ոտքի կանգնեց ու հայտարարեց․ «Սա Վեստա Վան Ուորդենն է, Մագնատ Վան Ուորդենի երբեմնի կինը՝ մի գոռոզ ու ամբարտավան գեղեցկուհի, որը հիմա իմ կինն է։ Այո, պրոֆեսոր Սմիթ, ժամանակները փոխվել են, շատ են փոխվել։ Հե՜յ, կին, հանիր մոքասիներս, շուտ արա։ Ես ուզում եմ, որ պրոֆեսոր Սմիթը իմանա, թե ինչպես եմ ես քեզ դաստիարակել»։

Տեսա, թե ինչպես Վեստան շրթունքները կծեց, իսկ աչքերում վառվեց ըմբոստության կրակը։ Շոֆերր վրա բերեց իր կոշտոտ բռունցքը, որ հարվածի. ես վախեցա և խիստ ազդվեցի։ Ես չէի կարող նրան հաղթել։ Ուստի վեր կացա, որ գնամ և այդպիսի ստորացուցիչ տեսարանի ականատես չլինեմ։ Բայց Շոֆերը սկսեց ծիծաղել և սպառնաց, որ կծեծի ինձ, եթե ես չմնամ և չդիտեմ։ Ստիպված նստեցի և նայեցի, թե ինչպես խարույկի մոտ, Թեմեսկալ լճի ափին, Վեստա Վան Ուորդենը ծունկ չոքեց և սկսեց այդ քմծիծաղ տվողք ծույլ, մազակալած կապկի ոտքերից մոքասիները արձակել։

․․․ Ոչ, թոռնիկներս, դուք դա չեք հասկանա։ Դուք ոչինչ չեք տեսել և ոչինչ չգիտեք։ Չեք հասկանա։

«Ե՛վ սանձին է սովոր, և՛ թամբին,— չարախինդ կերպով ծիծաղում էր Շոֆերը, քանի դեռ Վեստան կատարում էր նրա սարսափելի ու նվաստացուցիչ հրամանը։— Գիտեք, երբեմն անմիտ ձևով համառում է, պրոֆեսոր, հիմար ձևով համառում է. բայց մեկ անգամ որ խփում ես դնչին, գառան պես հեզ ու համեստ է դառնում»։ Իսկ մի ուրիշ անգամ էլ ասաց․ «Հարկավոր է ամեն ինչ սկսել սկզբից, բազմանալ և բնակչությամբ լցնել երկիրը։ Ձեր բախտը պարզապես չբերեց, պրոֆեսոր։ Դուք կին չունեք, իսկ մեզ մոտ իսկական եդեմական այգի է։ Բայց ես հպարտ չեմ, և ահա թե ինչ կասեմ ձեզ, պրոֆեսոր,— նա մատնացույց արեց փոքրիկ, մեկ տարեկանից քիչ ավելի աղջկան։— Ահա ձեզ կին, բայց պետք է սպասեք մինչև որ մեծանա։ Շատ լավ է, այնպես չէ՞։ Մենք այստեղ բոլորս էլ միատեսակ ենք, բայց ուժը իմ կողմն է։ Եվ, այդուհանդերձ, ես չեմ պարծենում. բայց դա ինձ չի սազում։ Պրոֆեսոր Սմիթ, ես ձեզ պատիվ եմ տալիս, մեծ պատիվ, երբ համաձայնում եմ, որ իմ ու Վեստա Վան Ուորդենի աղջիկը նշանվի ձեզ հետ։ Էհ, սատանան տանի, մի տեսներ Վան Ուորդենը»։

== VI ==

Երեք շաբաթ տառապեցի Շոֆերի կացարանում։ Ես էի նրան պարզապես ձանձրացրել, թե նրան թվաց, որ վատ ազդեցություն եմ թողնում Վեստայի վրա, բայց այսպես թե այնպես, մի անգամ Շոֆերն ասաց ինձ, որ մի տարի առաջ Քոնտրա Կոստայի բլուրներով դեպի Քարքինեսի նեղուցը անցնելիս, նեղուցի մյուս կողմում ծուխ էր տեսել։ Դա նշանակում է, որ ուրիշ մարդկային էակներ էլ կան, և նա երեք շաբաթ թանկագին լուրը ինձանից գաղտնի էր պահում։ Անմիջապես ձիերիս և գամփռներիս հետ միասին ճանապարհ ընկա և, Քոնտրա Կոստայի բլուրներն անցնելով, հասա ծովախորշին։ Մյուս ափին ես ոչ մի ծուխ չտեսա, բայց Կոստայի նավակայանում գտա մի փոքրիկ գետանավ, որի վրա բեռնեցի իմ կենդանիներին։ Հին առագաստալաթից պատրաստեցի մի առագաստ, և հարավային ծովազեփյուռը գետանավը ծովախորշի միշով քշեց դեպի Վալլեհոյի ավերակները։ Քաղաքի ծայրամասում ես հանդիպեցի նոր կացարանի հետքերի։ Կերած կակղամորթների խեցիների շատությունից հասկացա, թե ինչու էին այդ մարդիկ եկել ծովափ։ Ինչպես հետագայում պարզվեց, այդտեղ եղել էր Սանտա-Ռոսա ցեղը։ Նրանց հետևից, աղային խրուտների միշով, երկաթուղու երկարությամբ, ես շարժվեցի դեպի Սոնոմայի հովիտը։ Այդտեղ, քարուքանդ եղած աղյուսի գործարանի մոտ, Գլեն-Էլլենում, հանդիպեցի կացարանի։ Տասնութ մարդ կար այդտեղ։ Նրանց մեջ եղած երկու ծերունիներից մեկը բանկիր Ջոնսն էր։ Մյուսը գործերից հեռացած վաշխառու Հարրիսոնն էր, որ որպես կին վերցրել էր Նապա քաղաքի պետական հոգեբուժական հիվանդանոցի բուժքույր-տնտեսուհուն։ Այդ երբեմնի բազմամարդ և արգավանդ հովտի, Նապա քաղաքի, շրջակա բնակավայրերի ու ֆերմաների ամբողջ բնակչությունից կենդանի մնացել էր միայն նա։ Ցեղի մեջ կային երեք երիտասարդ տղամարդիկ՝ Քարդիֆը և Հեյլը, որը եղել էր ֆերմեր, և Ուեյնրայթը՝ մի հասարակ բատրակ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը կին ուներ։ Հեյլին, այդ հասարակ ու անկիրթ ֆերմերին, բաժին էր ընկել Այսիդորան՝ Վեստայից հետո ամենագեղեցիկ կինը, որը փրկվել էր ժանտախտից։ Նա համարվում էր աշխարհի ամենահայտնի երգչուհիներից մեկը, և ժանտախտը նրան բռնել էր Սան-Ֆրանցիսկոյում։ Նա ժամերով պատմում էր իր արկածների մասին, որոնք ավարտվել էին, երբ Մենդոսինոյի արգելանտառում իրեն գտել էր Հեյլը, և ինքն էլ, ստիպված, դարձել էր նրա կինը։ Հեյլը, չնայած իր անգրագիտությանը, լավ մարդ էր։ Նա ուներ արդարության սուր զգացում ու արտասովոր ազնվություն, և Այսիդորան նրա հետ իրեն շատ ավելի երջանիկ էր զգում, քան Վեստան՝ Շոֆերի հետ։

Քարդիֆի և Ուեյնրայթի կանայք հասարակ, աշխատանքի սովոր մարդիկ էին ու ամուր կազմվածք ունեին, մի խոսքով այնպիսի տիպեր էին, որոնք լավագույն ձևով հարմարված էին վայրենի կյանքի պայմաններին։ Բացի այդ, կային և երկու հասակավոր ապուշներ Էլդրեջի գժանոցից, և հինգ-վեց երեխաներ ու մանուկներ, որոնք ծնվել էին արդեն Սանտա-Ռոսա ցեղի ստեղծումից հետո։ Կար և Բերթան։ Նա լավ կին էր, Նապաստակի Շրթունք, թեև քո հայրը վատաբանում էր նրան։ Ես նրան վերցրի որպես կին։ Նա քո հոր մայրն էր, Էդվին, և քո՝ Հոու-Հոու։ Իսկ մեր աղջիկը՝ Վերան, ամուսնացավ Նապաստակի Շրթունքի հոր՝ Սենդոուի հետ, որը Վեստա Վան Ուորդենի և Շոֆերի ավագ որդին էր։

Եվ այսպես ես դարձա Սանտա-Ռոսա ցեղի տասնիններորդ անդամը։ Ինձանից հետո ցեղին միացան միայն երկու օտարներ։ Մեկը Մանգերսոնն էր, որ սերում էր Մագնատներից, հարավ գալուց ու մեզ միանալուց առաջ ութ տարի նա միայնակ թափառել էր Հյուսիսային Կալիֆորնիայի անտառներում։ Այդ նա էր, որ ստիպված եղավ տասներկու տարի սպասել, մինչև որ մեծանա իմ աղջիկը՝ Մերին, որպեսզի ամուսնանա նրա հետ։ Մյուսը՝ Ջոնսոնն էր. այն մարդը, որը հիմնեց Յութ ցեղը։ Յութը այն վայրն էր, որտեղից նա եկավ, մի երկիր, որը գտնվում էր այստեղից շատ հեռու, անծայրածիր անապատներից այն կողմը, արևելքում։ Նա Կալիֆորնիա հասավ համաճարակից քսանյոթ տարի հետո։ Ջոնսոնը պատմում էր, որ Յութում կենդանի մնացին միայն երեք հոգի, այդ թվում նաև ինքը, և բոլորն էլ տղամարդիկ։ Երկար տարիներ նրանք միասին ապրում և որս էին անում, մինչև վերջապես ընկան հուսահատության մեջ և վախենալով, որ իրենց մահով մարդկային ցեղը կդադարի երկրի վրա գոյություն ունենալուց, նրանք շարժվեցին դեպի արևելք, հույս ունենալով, թե Կալիֆորնիայում կանայք կգտնեն։ Միայն Ջոնսոնին հաջողվեց կտրել անցնել մեծ անապատը, որտեղ նրա ուղեկիցները մեռան։ Նա քառասուն տարեկան էր, երբ միացավ մեզ, և ամուսնացավ Այսիդորայի և Հեյլի չորրորդ աղջկա, իսկ նրա ավագ որդին՝ քո հորաքրոջ հետ, Նապաստակի Շրթունք, Վեստայի ու Շոֆերի երրորդ աղջկա հետ։ Ջոնսոնը ուժեղ կամքի տեր մարդ էր։ Հենց դրա համար էլ նա անջատվեց Սանտա-Ռոսայից և Սան-Հոսում ստեղծեց Յութ ցեղը։ Դա մի շատ փոքր ցեղ է՝ ընդամենը ինը հոգի։ Ջոնսոնը մեռած է, բայց իր ունեցած հեղինակությունը և սերնդի ուժն այնպիսին են, որ Յութ ցեղը կդառնա ուժեղ ցեղ և առաջատար դեր կխաղա երկրագնդի քաղաքակրթության վերածնման գործում։

Մեզ հայտնի են միայն երկու ցեղ ևս՝ Լոս-Անջելոսի ու Քարմելիտոյի ցեղերը։ Վերջիններս սերում են մի տղամարդուց ու մի կնոջից։ Տղամարդու անունը Լոպեզ էր. նրա մաշկը թխագույն էր, որովհետև հեռավոր նախնիները հին մեքսիկացիներ էին։ Նա, Քարմելից այն կողմը, անասնապահական ռանչոյում հովիվ էր, իսկ կինը աղախին էր Դել-Մոնտեի մեծ հյուրանոցում։ Յոթ տարի մենք ոչինչ չգիտեինք Լոս-Անջելոսների գոյության մասին։ Նրանց տեղը լավ տեղ է, բայց սաստիկ շոգ է։ Ենթադրում եմ, որ երկրի այժմյան բնակչությունը կազմում է երեք հարյուրից չորս հարյուր հոգի, եթե, իհարկե, մի որևէ այլ տեղ ուրիշ փոքր ցեղեր էլ դեռ չեն ապրում։ Այն օրվանից, ինչ Ջոնսոնը անապատն անցավ և Յութից եկավ մեզ մոտ, մենք ոչ արևելքից լուր ունենք, ոչ էլ ուրիշ վայրերից։ Այն հսկայական աշխարհը, որը ես գիտեի իմ մանկության ու պատանեկության տարիներին, անհետացել էր։ Այն դադարեց գոյություն ունենալուց։ Ես վերջին մարդն եմ, որ կենդանի մնաց համաճարակի օրերին, և միայն ինձ են հայտնի վաղուց չքացած աշխարհի հրաշալիքները։ Մարդիկ, որոնք տիրում էին մոլորակին, նրա հողերին, ծովերին և երկնքին, մարդիկ, որոնք ամենազոր էին աստվածների պես, այժմ Կալիֆորնիայի գետերի ափերին ապրում են վայրենու կենցաղով։

Բայց մենք աճում ենք արագությամբ, օրինակ, քո քույրը, Նապաստակի Շրթունք, արդեն չորս երեխա ունի, մենք բազմանում ենք արագ թափով ու պատրաստվում ենք նորից բարձրանալ քաղաքակրթության կատարները։ ժամանակ կգա, երբ բնակչության խիստ աճը կստիպի մարդկանց տարածվել, և կարելի է սպասել, որ մի քանի հարյուր սերունդներ հետո մեր ժառանգները աստիճանաբար կանցնեն Սիերրա-Նևադայի վրայով և յուրաքանչյուր նոր սերնդի հետ միասին մեր մեծ մայրցամաքով առաջ կշարժվեն արևելք, բնակություն հաստատելով նոր հողամասերում, կսկսվի արիական ժողովուրդների նոր գաղթը։

Բայց դա տեղի կունենա դանդաղ, շատ դանդաղ․ չափազանց շատ բան ունենք անելու։ Դեպքերը մեզ շատ ետ շպրտեցին։ Գոնե մեկ ֆիզիկոս կամ քիմիկոս կենդանի մնար։ Բայց նրանք ոչնչացան, իսկ մենք մոռացել ենք այն ամենը, ինչ գիտեինք։ Շոֆերը, ճիշտ է, սկսեց երկաթ մշակել։ Նա դարբնոցային մի քուրա պատրաստեց, որից մենք մինչև օրս օգտվում ենք։ Բայց նա ծույլ էր, ու երբ մեռավ, իր հետ գերեզման տարավ այն ամենը, ինչ գիտեր մետաղների և մեքենաների մասին։ Իսկ ես որտեղի՞ց իմանայի այդ ամենի մասին։ Իմ գործը դասական փիլիսոփայությունն էր և ոչ թե քիմիան։ Մյուս ողջ մնացածները կրթություն չունեին։ Շոֆերը միայն երկու բան մեզ սովորեցրեց՝ կրակե հեղուկ եփել և ծխախոտ մշակել։ Եվ մի անգամ հարբած ժամանակ նա սպանեց Վեստային։ Համոզված եմ, որ նա Վեստային սպանեց հարբած դաժանության նոպայի ժամանակ, թեև միշտ պնդում էր, որ Վեստան ընկավ լիճն ու խեղդվեց։

Թոռնիկներս, խորհուրդ եմ տալիս զգուշանալ հեքիմներից։ Նրանք իրենց անվանում են ''բժիշկներ''՝ ստորացնելով երբեմնի ազնիվ զբաղմունքը, բայց իրականում նրանք հեքիմներ են, շամաններ, խաբեբաներ են ու շառլատաններ։ Իսկ մենք այնքան ենք ընկել ու հետադիմել, որ հավատում ենք նրանց հերյուրանքներին։ Նրանք ևս կշատանան, ինչպես և մենք, և կփորձեն մեզ իրենց ենթարկել։ Բայց նրանք խաբեբաներ ու շառլատաններ են։ Նայեցեք, օրինակ, Շիլ-Աչքին, որն իրեն անվանում է բժիշկ, վաճառում է դեղորայք հիվանդությունների դեմ, խոստանում է հաջող որս, բարենպաստ եղանակ՝ լավ միս և մորթի հայթայթելու համար, ուղարկում է մահվան գավազան, կատարում է հազար ու մի գարշելի բաներ։ Նա ասում է, որ ամեն ինչ կարող է անել, իսկ ես պնդում եմ, որ նա ստում է։ Ես՝ պրոֆեսոր Սմիթս, պրոֆեսոր Ջեյմս Հովարդ Սմիթս, ասում եմ, որ նա ստում է։ Այդ ասել եմ նրա երեսին։ Ինչո՞ւ ինձ էլ չուղարկեց մահվան գավազանը։ Որովհետև գիտե, որ իր անեծքները ինձ վրա չեն ազդում։ Իսկ դու, Նապաստակի Շրթունք, այնքան ես խրվել նախապաշարումների մեջ, որ անպայման կմեռնես, եթե գիշերը հանկարծ արթնանաս ու կողքիդ գտնես մահվան գավազանը։ Եվ դու կմեռնես ոչ թե այդ գավազանի ինչ-որ առանձնահատուկ հատկություններից, այլ այն բանից, որ դու վայրենի ես, տգետ, խավարամիտ վայրենի։

Հեքիմներին հարկավոր է ոչնչացնել և նորից հայտնաբերել այն գիտելիքները, որոնք մարդիկ կորցրին։ Ուստի լրջորեն կրկնում եմ որոշ բաներ, ինչ դուք պետք է հիշեք և հաղորդեք ձեր երեխաներին։ Դուք պետք է պատմեք նրանց, որ երբ կրակը տաքացնում է ջուրը, նրա մեջ առաջանում է մի զարմանալի բան, որ կոչվում է գոլորշի. գոլորշին շատ ավելի ուժեղ է, քան տասը հազար մարդը, և կարող է նրանց փոխարեն կատարել ամբողջ աշխատանքը։ Կան և այլ օգտակար բաներ։ Կայծակի փայլատակման մեջ թաքնվում է մարդու համար նույնպիսի ուժեղ ծառա վաղեմի ստրուկը, որը մի օր դարձյալ պետք է դառնա նրա ստրուկը։

Բոլորովին այլ բան է այբուբենը։ Նա ինձ օգնում է իմանալ փոքրիկ նշանների իմաստը, մինչդեռ դուք՝ տղաներդ, գիտեք միայն կոպիտ պատկերագրական գրությունը։ Տելեգրաֆ Հիլլի չոր քարանձավում, ուր ես հաճախ գնում եմ, երբ մեր ցեղը իջնում է դեպի ծովը, բազմաթիվ գրքեր եմ թաքցրել։ Նրանց մեջ կա մեծ իմաստություն։ Հենց այնտեղ էլ դրել եմ այբուբենի բանալին, այնպես որ նա, ով ծանոթ է պատկերագրական գրությանը, կարող է և կարդալ։ Կգա ժամանակը, որ մարդիկ նորից կկարողանան կարդալ, և, եթե քարանձավին ոչինչ չպատահի, նրանք կիմանան, որ մի ժամանակ ապրելիս է եղել պրոֆեսոր Ջեյմս Հովարդ Սմիթը, որը նրանց համար պահպանեց նախնիների իմաստությունը։ Մի խորամանկ նյութ էլ գոյություն ուներ, որ մարդիկ անխուսափելիորեն նորից կհայտնաբերեն։ Այն կոչվում է վառոդ։ Վառոդի օգնությամբ մենք հաստատապես սպանում էինք և այն էլ մեծ տարածությունների վրա։ Հողի մեջ եղած մի քանի նյութերը որոշ հարաբերությամբ խառնում են իրար և ստացվում է վառոդ։ Թե ինչ նյութեր են դրանք, ես մոռացել եմ, և գուցե երբեք էլ չեմ իմացել։ Շատ եմ ափսոսում, որ չգիտեմ։ Եթե իմանայի, կպատրաստեի վառոդ և անպայման կսպանեի Շիլ-Աչքին ու մարդկանց կազատեի սնահավատությունից։

— Երբ մեծանամ, ես Շիլ-Աչքին կտամ բոլոր այծերը, կտամ նաև մորթի ու սիմ, որպեսզի նա սովորեցնի ինձ բժիշկ դառնալ,— հայտարարեց Հոու-Հոուն։— Եվ այն ժամանակ բոլորը կհարգեն և կլսեն ինձ։ Մարգիկ կխոնարհվեն իմ առաշ։

Ծերունին տխրությամբ գլուխն օրորեց և փնթփնթաց․

— Տարօրինակ է, երբ արիական խոսակցության բարդ ձևերի մնացորդներն ու հետքերը լսում ես գազանի մորթի հագած կեղտոտ, փոքր վայրենու բերանից։ Աշխարհը տակնուվրա եղավ։ Եվ տակնուվրա եղավ ժանտախտի պատճառով։

— Իսկ ես քեզ չեմ լսի,— հպարտությամբ ասաց Նապաստակի Շրթունքը ապագա հեքիմին։— Ես կվճարեմ քեզ, որ դու մահվան գավազան ուղարկես մեկնումեկին, և եթե նա չմեռնի, ես քեզ կսպանեմ. հասկացա՞ր, Հոու-Հհոու։

— Իսկ ես այնպես կանեմ, որ պապը վերհիշի այն նյութը, որից վառոդ էին պատրաստում,— ցածրաձայն ասաց Էդվինը,— և այն ժամանակ ես բոլորիդ կենթարկեմ ինձ։— Դու, Նապաստակի Շրթունք, կկռվես և միս կհայթայթես ինձ համար, իսկ դու, Հոու-Հոու, մահվան գավազան կուղարկես և կստիպես մարդկանց, որ վախենան ինձանից։ Եվ եթե Նապաստակի Շրթունքն աշխատի սպանել քեզ, Հոու-Հոու, ես կոչնչացնեմ նրան նույն այդ վառոդով։ Ոչ, պապը այնքան հիմար չէ, ինչպես կարծում եք, և ես կլսեմ նրա պատմածները ու մի օր կդառնամ ձեր բոլորի գլխավորը։

Ծերունին տխրությամբ գլուխն օրորեց և ասաց.

— Վառոդ անպայման կհնարեն։ Դա անխուսափելի է։ Պատմությունը կրկնվում է նորից ու նորից։ Մարդիկ կբազմանան և կկռվեն։ Վառոդի օգնությամբ նրանք կսկսեն սպանել միլիոնավոր մարդկանց, և միայն այդպես, կրակով ու արյունով, հեռավոր ապագայում կառաջանա նոր քաղաքակրթություն։ Բայց ի՞նչ օգուտ։ Ինչպես որ կործանվեց նախկին քաղաքակրթությունը, այնպես էլ կկործանվի նորը։ Գուցե դրա համար հարկավոր լինի հիսուն հազար տարի, բայց այն կկործանվի։ Ամեն ինչ կործանվում, անցնում է։ Չեն անհետանա միայն տիեզերական ուժն ու մատերիան, որոնք շարունակ շարժման մեջ են և գործում ու ստեղծում են երեք հավերժական տիպեր՝ քահանա, զինվոր ու թագավոր։ Մանուկների բերանով խոսում է դարերի իմաստությունը։ Ոմանք կկռվեն, ոմանք կկառավարեն, ոմանք էլ կաղոթեն, իսկ մնացածները կաշխատեն ու կտանջվեն, և նրանց արյունաթոր դիակների վրա նորից ու նորից կբարձրանա այն հիասքանչ, չքնաղ գեղեցկության շենքը, որը կոչվում է քաղաքակիրթ պետություն։ Այն կաճի, նույնիսկ եթե քարանձավում թաքցրած գրքերը ես ոչնչացնեմ, մարդիկ, միևնույն է, կհայտնաբերեն հին ճշմարտությունները, կսկսեն գլուխ խոնարհել հին կեղծիքին և այն սովորեցնել իրենց երեխաներին։ Ի՞նչ միտք ունի․․․

Նապաստակի Շրթունքը տեղից վեր թռավ, շտապ նայեց արածող այծերին, ապա մայր մտնող արևին։

— Ծերունին օրեցօր շատախոս է դառնում,— ասաց նա Էդվինին։— Գնանք կացարան։

Հոու-Հոուն և Նապաստակի Շրթունքը կանչեցին շներին, հավաքեցին այծերի հոտը և քշեցին դեպի անտառի կածանը, իսկ Էդվինը մնաց ծերունու հետ և օգնեց նրան, որ քայլի նույն ուղղությամբ։ Երբ հասան երկաթուղային թմբին, Էդվինը հանկարծ կանգ առավ և ետ նայեց։ Նապաստակի Շրթունքը և Հոու-Հոուն այծերի ու շների հետ առաջ գնացին։ Էդվինը նայեց վայրի ձիերին, որ բլուրներից իջել էին ավազոտ ափը։ Երամակը բաղկացած էր երկու տասնյակ քուռակներից, մեկ տարեկան ձիերից և զամբիկներից, իսկ հենց ջրի մոտ, ալեբախության փրփուրի մեջ, կանգնած էր մի հիանալի հովատակ, որը, պարանոցը պարզած և փայլուն վայրի աչքերը հառած, հոտոտում էր ծովի աղի բուրմունքը։

— Ի՞նչ կա,— հարցրեց պապը։

— Ձիեր են,— պատասխանեց տղան։— Առաջին անգամ եմ նրանց ափին տեսնում։ Սարերում կատվառյուծները շատացել են և ձիերին քշում են այստեղ։

Դեպի ամպերի անկարգ շղթայով պատած հորիզոնը թեքվող արևի կարմիր ճառագայթները հովհարի պես տարածվում էին երկնքում։ Իսկ ափին զարնվող ալիքների ճերմակ փրփուրի միջից ծովառյուծները սողալով բարձրանում էին սև ժայռերի բեկորների վրա, խաղ էին անում, կռվում էին, սիրում ու երգում էին իրենց երգը, ինչպես և հազարավոր տարիներ առաջ։

— Գնանք, պապ,— ձայն տվեց Էդվինը։

Եվ մորթի հագած ծերուկն ու տղան շուռ եկան ու սկսեցին այծերի հետևից քայլել երկաթուղու կողքով դեպի անտառի կողմը։

[[Կատեգորիա:Ջեկ Լոնդոնի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալ. Ալտաև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8394</id>
      <sha1>qkxwedzbx509xrpsbb1onugq8rebnyw</sha1>
    <revision>
      <id>18590</id>
      <timestamp>2013-12-22T13:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալ. Ալտաև |պատկեր = Altaev.jpg |զբաղմունք = Ռուս մանկագիր, արձակագիր, հրապարակախոս, հուշագիր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2071">{{Անձ
|անուն = Ալ. Ալտաև
|պատկեր = Altaev.jpg
|զբաղմունք = Ռուս մանկագիր, արձակագիր, հրապարակախոս, հուշագիր
|ծնված = [[1872]], [[դեկտեմբերի 4]]
|վախճանված = [[1959]], [[փետրվարի 13]]
}}
'''Ալ. Ալտաև''' (''Մարգարիտա Վլադիմիրովնա Յամշչիկովա'', մինչև ամուսնանալը` ''Ռոկոտովա'', [[1872]], [[դեկտեմբերի 4]], Կիև - [[1959]], [[փետրվարի 13]], Մոսկվա), ռուս մանկագիր, արձակագիր, հրապարակախոս, հուշագիր:

Մարգարիտան հաճախել է նկարչական դպրոց, այնուհետև մասնակցել է Ֆրիդրիխ Ֆրյոբելի մանկավարժության դասընթացներին: 1892-ին ամուսնացել է Սանկտ-Պետերբուրգի Անտառատեխնիկական ինստիտուտի ուսանող Անդրեյ Յամշչիկովի հետ: Սակայն շուտով նա իր մանկահասակ երեխայի հետ փախչում է ամուսնուց, որը չէր ցանկանում, որ կինը զբաղվի ստեղծագործելով: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ակտիվորեն աշխատակցում է բազմաթիվ պարբերականների:

Ալ. Ալտաևի ստեղծագործության թեմաները բազմազան է: Ըստ «Սովետական մեծ հանրագիտարանի» Ալտաևին հեղինակ է 150 գրքի:
 
== Ալ. Ալտաևի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Ա. Ալտաև, «Մաշիկի» դրոշի տակ (վիպակ), Ե., Հայպետհրատ, 1959, 256 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Ղուկասյան, նկարիչ` Վ. Երմոլով:

{{DEFAULTSORT:Ալտաև, Ալ.}}
[[Կատեգորիա:1872 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1959 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալաբամա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1126</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալաբամա''', ամերիկյան հնդկացիական լեզու նատչեզ-մուշկոգ խմբից:  == Աղբյուրներ == * Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="340">'''Ալաբամա''', ամերիկյան հնդկացիական լեզու նատչեզ-մուշկոգ խմբից:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալաման բայգա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6428</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14422</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալաման բայգա''' ([[ղազախերեն]] ալաման — երկար, բայգա — արշավ) — ղազախական և ուզբեկական ժողովրդական խա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="536">'''Ալաման բայգա''' ([[ղազախերեն]] ալաման — երկար, բայգա — արշավ) — ղազախական և ուզբեկական ժողովրդական խաղ, որը նման է ձիարշավին։ Խաղի մասնակիցները ձգտում են մրցատարածություններն անցնել առավել կարճ ժամանակահատվածում։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալամդարյան, Հարություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5979</id>
    <redirect title="Հարություն Ալամդարյան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13112</id>
      <timestamp>2013-01-25T16:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ալամդարյան, Հարություն]]» վերանվանված է «[[Հարություն Ալամդարյան]]» վերահղմամբ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="65">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Հարություն Ալամդարյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալանկարա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1056</id>
      <timestamp>2011-02-17T11:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալանկարա''' ([[սանսկրիտ]]` «զարդարում, հարստացում»), հին և մասամբ արդի Հնդկաստանի [[պոեզիա]]յում [[ոճ]]ակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1162">'''Ալանկարա''' ([[սանսկրիտ]]` «զարդարում, հարստացում»), հին և մասամբ արդի Հնդկաստանի [[պոեզիա]]յում [[ոճ]]ական կանոնների համակարգ, որը կիրառվում է [[չափածո]]յի կամ գեղարվեստական [[արձակ]]ի արտահայտչականության հարստացման նպատակով:

Ալանկարայի համակարգը կազմված էերկու մասից` ''արտալանկարա''` [[բառ]]ի իմաստը զարդարող հնարանքներ ու միջոցներ ([[համեմատություն]], [[փոխաբերություն]] (մետաֆոր), [[չափազանցություն]] ([[հիպերբոլ]]), [[բառախաղ]] և այլն), և ''շաբդալանկարա''` բառի հնչեղությունը զարդարող միջոցներ ([[բաղաձայնույթ]] ([[ալիտերացիա]]), [[առձայնույթ]] ([[ասոնանս]]), [[հանգ]]եր և այլն):

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9-10:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2609</id>
      <timestamp>2011-05-03T09:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>195.250.77.203</ip>
      </contributor>
      <comment>բացատ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1163">'''Ալանկարա''' ([[սանսկրիտ]]` «զարդարում, հարստացում»), հին և մասամբ արդի Հնդկաստանի [[պոեզիա]]յում [[ոճ]]ական կանոնների համակարգ, որը կիրառվում է [[չափածո]]յի կամ գեղարվեստական [[արձակ]]ի արտահայտչականության հարստացման նպատակով:

Ալանկարայի համակարգը կազմված է երկու մասից` ''արտալանկարա''` [[բառ]]ի իմաստը զարդարող հնարանքներ ու միջոցներ ([[համեմատություն]], [[փոխաբերություն]] (մետաֆոր), [[չափազանցություն]] ([[հիպերբոլ]]), [[բառախաղ]] և այլն), և ''շաբդալանկարա''` բառի հնչեղությունը զարդարող միջոցներ ([[բաղաձայնույթ]] ([[ալիտերացիա]]), [[առձայնույթ]] ([[ասոնանս]]), [[հանգ]]եր և այլն):

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 9-10:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալասկեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4746</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10397</id>
      <timestamp>2012-08-21T18:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Alesger.jpg|250px|thumb|left|]] '''Ալասկեր''' (''Ալասքեր Ալի-Մահմեդ օղլի'', [[1821]] - [[1926]]), ադրբեջանցի աշուղ:   Ապրել...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="745">[[Պատկեր:Alesger.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ալասկեր''' (''Ալասքեր Ալի-Մահմեդ օղլի'', [[1821]] - [[1926]]), ադրբեջանցի աշուղ: 

Ապրել և ստեղծագործել է Հայաստանում (Վարդենիսի շրջանի Ազատ գյուղում): Ալասկերի «Լեռներ», «Աշուղ Ալասքերի և Շաիր Վալիի մրցույթը» ու մի շարք այլ ստեղծագործություններ ադրբեջանական աշուղական գրականության լավագույն նմուշներից են:

[[Կատեգորիա:1821 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1926 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ադրբեջանցի աշուղներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1127</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալար''', մոնղոլական [[լեզու]]ներից մեկը:  == Աղբյուրներ == * Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="297">'''Ալար''', մոնղոլական [[լեզու]]ներից մեկը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1086</id>
      <timestamp>2011-02-19T06:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբա''' ([[պրովանսերեն]]` alba «այգաբաց»), միջնադարյան կուրտուզային քնարերգության ժանր, գիշերայաին գաղտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="896">'''Ալբա''' ([[պրովանսերեն]]` alba «այգաբաց»), միջնադարյան կուրտուզային քնարերգության ժանր, գիշերայաին գաղտնի ժամադրության մասին առավոտյան երգ, որն ընդհատվել է ցայգալույսին:

Ձևով [[բանատող]]ային երկխոսություն է: Ձևավորվել է պրովանսյան [[տրուբադուր]]ների [[սերենա]]յից (երեկոյան երգ), որը ժամադրության հրավեր էր: 

Այգաբացի երգեր է գրել [[Միսաք Մեծարենց]]ը` «Ցայգանվագ», «Ցայգանկար» և այլն:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբաներեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1128</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբաներեն''', ալբանացիների (ալբանների) [[ազգային լեզու]]ն, Ալբանիայի [[պետական լեզու]]ն:   [[Հնդեվրոպական...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="997">'''Ալբաներեն''', ալբանացիների (ալբանների) [[ազգային լեզու]]ն, Ալբանիայի [[պետական լեզու]]ն: 

[[Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք]]ում կազմում է առանձին ճյուղ. զգալիորեն տարբերվում է հնդեվրոպական լեզուներից: Ունի երկու հիմնական [[բարբառ]]` հյուսիսային կամ գհեգյան (գհեգ), հարավային կամ տոսկյան (տոսկ): Ամենահին գրավոր հիշատակարանները վերաբերում են 15-րդ դարին: 19-րդ դարի վերջին ձևավորվում է իբրև [[գրական լեզու]]:

== Տես նաև` ==
* [[Ալբանական գիր]]

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1129</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1063">'''Ալբաներեն''', ալբանացիների (ալբանների) [[ազգային լեզու]]ն, Ալբանիայի [[պետական լեզու]]ն: 

[[Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք]]ում կազմում է առանձին ճյուղ. զգալիորեն տարբերվում է հնդեվրոպական լեզուներից: Ունի երկու հիմնական [[բարբառ]]` հյուսիսային կամ գհեգյան (գհեգ), հարավային կամ տոսկյան (տոսկ): Ամենահին գրավոր հիշատակարանները վերաբերում են 15-րդ դարին: 19-րդ դարի վերջին ձևավորվում է իբրև [[գրական լեզու]]:

== Տես նաև` ==
* [[Ալբանական գիր]]

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1130</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1313">'''Ալբաներեն''', ալբանացիների (ալբանների) [[ազգային լեզու]]ն, Ալբանիայի [[պետական լեզու]]ն: 

[[Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք]]ում կազմում է առանձին ճյուղ. զգալիորեն տարբերվում է հնդեվրոպական լեզուներից: Ունի երկու հիմնական [[բարբառ]]` հյուսիսային կամ գհեգյան (գհեգ), հարավային կամ տոսկյան (տոսկ): Ամենահին գրավոր հիշատակարանները վերաբերում են 15-րդ դարին: 19-րդ դարի վերջին ձևավորվում է իբրև [[գրական լեզու]]:

[[Ալբանական գիր]]ը կազմված է [[լատինական այբուբեն]]ի հիման վրա: Վաղ շրջանում փորձեր են եղել արևելահունական գրի հիման վրա այբուբեն կազմելու, որը սակայն տարածում չի գտել:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հնդեվրոպական լեզուներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբեր Ժաքար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1280</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ալբեր Ժաքար (Ֆրանս.` Albert Jacquard) ծնվել է Լիոնում, 1925թ-ի դեկտեմբեր 23-ին Լիոնում: Ֆրանսիացի գիտնական և էսսեի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="190">Ալբեր Ժաքար (Ֆրանս.` Albert Jacquard) ծնվել է Լիոնում, 1925թ-ի դեկտեմբեր 23-ին Լիոնում: Ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1281</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="319">'''Ալբեր Ժաքար''' (Ֆրանս.` Albert Jacquard) ծնվել է Լիոնում, 1925թ-ի դեկտեմբեր 23-ին Լիոնում: Ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ: Գենետիկայի մասնագետ, Էթիկայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի անդամ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1282</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="303">'''Ալբեր Ժաքար''' (Ֆրանս.` Albert Jacquard) ծնվել է 1925թ-ի դեկտեմբեր 23-ին Լիոնում: Ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ: Գենետիկայի մասնագետ, Էթիկայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի անդամ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1289</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="301">'''Ալբեր Ժաքար''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Albert Jacquard'', [[1925]], [[դեկտեմբերի 23]], Լիոն), ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ: Գենետիկայի մասնագետ, Էթիկայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի անդամ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="326">'''Ալբեր Ժաքար''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Albert Jacquard'', [[1925]], [[դեկտեմբերի 23]], Լիոն), ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ: Գենետիկայի մասնագետ, Ֆրանսիայի Է'''թիկայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի''' անդամ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1311</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="326">'''Ալբեր Ժաքար''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Albert Jacquard'', [[1925]], [[դեկտեմբերի 23]], Լիոն), ֆրանսիացի գիտնական և էսսեիստ: Գենետիկայի մասնագետ, Ֆրանսիայի '''Էթիկայի ազգային խորհրդատվական կոմիտեի''' անդամ:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբերտ Անտոնյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8279</id>
      <sha1>cug4sldhi4x8k8v2gn9lk13kmlvbjtf</sha1>
    <revision>
      <id>18244</id>
      <timestamp>2013-11-25T21:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Ալբերտ Անտոնյան''', թարգմանիչ, արձակագիր:   Ծնվել է Ֆրանսիայում: Ծնողների հետ ներգաղթել է Հայաստա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1154">'''Ալբերտ Անտոնյան''', թարգմանիչ, արձակագիր: 

Ծնվել է Ֆրանսիայում: Ծնողների հետ ներգաղթել է Հայաստան, ապրել Լոռիում, ապա՝ Երևանում: 1962-ին հաստատվել է Մոսկվայում՝ դառնալով [[ռուսերեն]]ից [[ֆրանսերեն]] լավագույն թարգմանիչներից: Թարգմանել է խորհրդային ղեկավարների ճառեր, աշխատություններ, ռուս գրողների, նաև հայ բանաստեղծների երկեր: Հրատարակել է «Մի աղբարի պատմություն» ֆրանսերեն [[վեպ]]ը և [[գիրք]] Փարիզի Սամուելյան գրատան մասին: Նրան անվանել են «հայկական Պանյոլ»:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Հայազգի գործիչներ, Ե., 2002:

{{DEFAULTSORT:Անտոնյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:Ռուսերենից ֆրանսերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբերտ Մակարյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2769</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5604</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 4]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="882">'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 4]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Աբարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5605</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1030">'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 4]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Աբարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5608</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1030">'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 8]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Աբարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5612</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1080">[[Պատկեր:Albert Makaryan.jpg|thumb|250px|]]
'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 8]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Աբարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5625</id>
      <timestamp>2011-09-22T04:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1080">[[Պատկեր:Albert Makaryan.jpg|thumb|250px|]]
'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 8]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Ավարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10101</id>
      <timestamp>2012-08-14T16:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1137">[[Պատկեր:Albert Makaryan.jpg|thumb|250px|]]
'''Ալբերտ Մակարյան Արշավիրի''' (ծնվ. [[1958]], [[ապրիլի 8]], ք. Դիլիջան), հայ գրականագետ: Բանասիրական գիտությունների դոկտոր ([[2002]]), պրոֆեսոր ([[2005]]):

Ավարտել է ԵՊՀ-ն ([[1981]]): 1981-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում:

Ուսումնասիրությունները վերաբերում են արևմտահայ և արևելահայ նոր գրականության հարցերին («Արևմտահայ գրական դիմանկարը», 2002, «[[Հարություն Ալամդարյան]]», 2005): Կազմել է «[[Հակոբ Պարոնյան]]ը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում» ([[2004]]) [[գիրք]]ը:

== Աղբյուրներ ==

* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:1958 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբերտին (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6941</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15313</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբերտին''': Ողորկ գունավոր ստվարաթուղթ, որը գործածվում է ստվարաթղթյա կազմակողեր պատրաստելու համար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="599">'''Ալբերտին''': Ողորկ գունավոր ստվարաթուղթ, որը գործածվում է ստվարաթղթյա կազմակողեր պատրաստելու համար։ Ալբերտին անվանակոչումը առաջացել է Բելոռուսական ՍՍՀ այն գյուղի անունից, ուր գտնվում է թղթի և ստվարաթղթի գործարանը, որտեղ նախկինում պատրաստվում էր ալբերտին։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբիոնի դուստրը (Անտոն Չեխով)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6898</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15217</id>
      <timestamp>2013-05-09T04:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:A.Chekhov 01.jpg|250px|thumb|]] '''Ալբիոնի դուստրը''', [[Անտոն Չեխով]]ի պատմվածքներից, գրվել է 1883-ին. ստորև ներկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13251">[[Պատկեր:A.Chekhov 01.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալբիոնի դուստրը''', [[Անտոն Չեխով]]ի պատմվածքներից, գրվել է 1883-ին. ստորև ներկայացվում է այն: Թարգմանիչ` [[Աշոտ Փալանջյան]]:

== Ալբիոնի դուստրը ==

Կալվածատեր Գրյաբովի տանը մոտեցավ մի հիանալի կառք՝ կաուչուկե դողերով, հաստ կառապանով ու թավշյա նստատեղով։ Կառքից դուրս ցատկեց ազնվականության գավառային պարագլուխ Ֆեոդոր Անդրեյիչ Օտցովը։ Նախասենյակում նրան դիմավորեց քնաթաթախ ծառան։

— Պարոնները տա՞նն են։

— Ոչ։ Տիրուհին երեխաների հետ հյուր է գնացել, իսկ պարոնը օրիորդ — դաստիարակչուհու հետ ձուկ է որսում։ Առավոտից սկսած։

Օտցովը կանգ առավ, մի պահ խորհեց ու գնաց դեպի գետը՝ Գրյաբովին գտնելու։ Գտավ նրան տնից երկու վերստ հեռու, գետին մոտենալուց հետո։ Ժայռոտ ափից ներքև, նայելով ու տեսնելով Գրյաբովին, Օտցովը փռթկացրեց... Գրյաբովը՝ մի խոշոր, հաստ մարդ, շատ մեծ գլխով, նստել էր ավազի վյրա, ոտքերը ծալապատիկ, և ձուկ էր որսում։ Գլխարկը ծոծրակին էր թեքվել, օձիքը ծռվել մի կողմ։ Նրա կողքին կանգնած էր բարձրահասակ, բարակիրան անգլուհին՝ խեցգետնի դուրս պրծած աչքերով ու թռչնային մեծ քթով, որն ավելի շատ նման էր կարթի, քան քթի: Անգլուհին հագել էր մարմաշե սպիտակ և շատ թափանցիկ շրջազգեստ, որի միջով երևում էին նրա նիհար, դեղնած ուսերը։ Ոսկե գոտուց կախ էր տրված ոսկե փոքրիկ ժամացույցը։ Կինը նույնպես ձուկ էր որսում։ Երկուսի շուրջն էլ տիրում էր մեռելային լռություն։ Երկուսն էլ անշարժ էին ինչպես այն գետը, որի վրա լողում էին նրանց կարթերի լողակները։

— Ծով ցանկություն, բայց դժբախտ կացություն,— ծիծաղեց Օտցովը։— Բարև՛, Իվան Կուզմիչ:

— Ա՜... այդ դո՞ւ ես,— հարցրեց Գրյաբովը, առանց հայացքը ջրից կտրելու։ Եկա՞ր։

— Ինչպես տեսնում ես... Դու դարձյա՞լ քո այդ անմիտ գործով ես զբաղված։ Ձեռք չե՞ս քաշում։

— Ի՞նչ ձեռք քաշել... Ամբողջ օրը որսում եմ, առավոտից... Այսօր մի տեսակ անհաջող է որսը։ Ոչ մի բան չենք որսացել թե՛ ես և թե՛ այս խրտվիլակը։ Նստել ենք, նստել
ու գոնե մի անիծված բան բռնեինք։ Թեկուզ կաշվիցդ դուրս եկ։

— Իսկ դու լավ կլինի, որ թքես այդ բոլորի վրա։ Գնանք օղի խմելու։

– Սպասիր... Գուցե մի բան բռնենք։ Երեկոյան կողմ ձկներն ավելի լավ են կծում խայծը... Առավոտվանից նստած եմ այստեղ, հոգիս։ Այնքան ձանձրալի է, որ ասել անգամ չեմ կարող։ Ո՞ր սատանան դրդեց ինձ տարվել այս որսով։ Գիտեմ, որ հիմար բան է, բայց նստած եմ։ Նստել եմ, ինչպես մի անպիտան մարդ, ինչպես տաժանակրության մատնված և հիմարի նման ջրին եմ նայում։ Ժամանակն է, որ գնամ հնձվորների մոտ, իսկ ես ձուկ եմ որսում։ Երեկ Խապոնևում սրբազանը պատարագ էր մատուցում, իսկ ես չգնացի, մնացի գետափին այս չորացած տառեխի... այս վհուկի հետ...

— Դու... հո չե՞ս գժվել,— ասաց Օտցովը, ամաչկոտ հայացք գցելով անգլուհու վրա։— Կնոջ ներկայությամբ հայհոյանքներ ես ասում... այն էլ նրա հասցեին...

— Թող գրողի ծոցը գնա։ Միևնույն է՝ ռուսերեն ոչ մի բառ չի հասկանում։ Դու նրան թեկուզ գովաբանիր կամ պախարակիր՝ նրա համար միևնույն է։ Դու նրա քթին նայիր։ Միայն նրա քթի տեսքից ուշաթափվել կարելի է։ Օրերով նստում ենք միասին ու ոչ մի բառ։ Խրտվիլակի նման մնում է տնկված ու աչքերը ջրին է չռում։

Անգլուհին հորանջեց, փոխեց խայծն ու նորից կարթը նետեց։

— Շատ եմ զարմանում, սիրելիս,— շարունակեց Գրյաբովը։ — Տասը տարի է, որ այս տխմարն ապրում է Ռուսաստանում, բայց գոնե ռուսերեն մի բառ սովորեր... Մեր ամենաքոսոտ արիստոկրատը, գնալով նրանց երկիրը, իսկույն սովորում է նրանց լեզվով բլբլացնել, իսկ նրանք... սատանան գիտի, թե ինչ մարդիկ են։ Դու քթի՛ն նայիր։ Ապա մի նայիր քթին։

— Դե լավ, վերջ տուր... Անհարմար է... Ի՞նչ ես ուզում խեղճ կնոջից:

— Նա կին չէ, այլ, օրիորդ... Ողորմելին, հավանաբար, փեսացու է երազում։ Վրայից մի տեսակ մգլահոտ է գալիս... Ատո՛ւմ եմ նրան, սիրելիս։ Սառնասրտությամբ չեմ կարող նայել վրան։ Հենց որ ինձ է նայում իր եզան աչքերով, ես ամբողջովին կծկվում եմ, կարծես թե արմունկով ճաղին եմ դիպել։ Նույնպես սիրում է ձուկ որսալ։ Նայիր` սրբագործելով է որսում։ Ամեն բանի վրա արհամարհանքով է նայում... Կանգնել է անզգամն ու գիտակցո՛ւմ է, որ ինքը մարդ է և, որ ուրեմն, բնության տերը։ Իսկ գիտես, թե անունն ինչ է Ուիլկա Չալզովնա Թֆայս։ Թո՛ւհ... դժվար է նույնիսկ արտասանելը։

Անգլուհին, լսելով իր անունը, դանդաղորեն իր քիթն ուղղեց Գրյաբովի կողմն ու նրան ոտքից գլուխ չափեց արհամարհական հայացքով։ Գրյաբովից նա իր հայացքն ուղղեց Օտցովի վրա ու ողողեց նրան ատելությամբ։ Եվ այդ բոլորը լուռ, հանդիսավոր ու դանդաղորեն։

— Տեսա՞ր,— հարցրեց Գրյաբովը քրքջալով։ — Այսինքն թե՝ կերե՛ք։ Ա՜յ դու խրտվիլակ։ Այս չորացած տառեխին երեխաներիս պատճառով եմ միայն պահում։ Եթե երեխաներս չլինեին՝ ես սրան տասը վերստի վրա իմ կալվածքին մոտիկ չէի թողնի... Քիթը կարծես թե բազեի կտուց է... Իսկ մե՜ջքը։ Այս խրտվիլակը մեխի է նման։ Քիչ է մնում, որ մարդ վերցնի ու խրի գետնի մեջ։ Սպասիր... Կարծես թե խայծը թրթռում է...

Գրյաբովը ոտքի ցատկեց ու կարթի կոթը բարձրացրեց։ Թելը ձգվեց... Գրյաբովը մեկ անգամ էլ քաշեց, բայց կարթը դուրս չեկավ։

— Բանի է կպել,— ասաց նա ու դեմքը խորշոմեց։ — Հավանաբար, քարից... Սատանա՛ն տանի...

Գրյաբովի դեմքին երևաց տանջանքի արտահայտություն։ Հառաչելով, անհանգիստ շարժումներ անելով ու անեծքներ փնթփնթալով, նա սկսեց ձգել կարթաթելը։ Ձգելն ապարդյուն էր։ Գրյաբովը գունատվեց։

— Ափսո՜ս։ Պետք է ջուրը մտնել։ 

— Վե՛րջ տուր։

— Չի կարելի... Երեկոյան կողմ հաջող որս է լինում... Ա՜յ քեզ գլխացավանք, տե՜ր աստված։ Ստիպված եմ ջուրը մտնել։ Ստիպվա՛ծ եմ։ Թե իմանաս ինչպես չեմ ուզում հանվել: Պետք է անգլուհուն խռիկ տալ... Նրա ներկայությամբ հանվելն անհարմար է։ Ինչ էլ որ լինի՝ այնուամենայնիվ կին է։

Գրյաբովը հանեց գլխարկն ու քանդեց օձիքը։

— Միսս... է-է-է,— դիմեց նա անգլուհուն։— Միսս Թֆայս։ Ժե վու պրի... Դե, ո՞նց նրան ասեմ։ Դե, ո՞նց քեզ ասեմ, որ հասկանաս։ Լսեցե՛ք... այն կո՛ղմը։ Գնացեք այն կողմը։ Լսո՞ւմ ես։
Միսս Թֆայսը Գրյաբովին ողողեց արհամարհական հայացքով և քթային մի ձայն արձակեց։

— Ի՞նչ։ Չե՞ք հասկանում։ Քեզ ասում եմ` գնա այստեղից։ Ես պիտի հանվեմ, անիծված կին։ Այն կողմը գնա։ Այն կո՛ղմը։

Գրյաբովը քաշեց միսսի թևից, ցույց տվեց թփուտներն ու պպզեց՝ այսինքն թե գնա թփուտների մեջ ու թաքնվիր այնտեղ։ Անգլուհին, ուժգնորեն շարժելով հոնքերը, արագորեն արտասանեց անգլիական մի երկար նախադասություն: Կալվածատերերը փռթկացրին։

— Առաջին անգամ եմ սրա ձայնը լսում... Խոսք չկա քաղցրաձայն է։ Բան չի հասկանում։ Ի՞նչ կերպ վարվեմ հետը։

— Ձե՛ռ քաշիր։ Գնանք օղի խմենք։

— Չի՛ կարելի, այժմ ձուկ լավ է բռնվելու... Երեկո է... Բայց ի՞նչ կարող ես անել։ Ա՜յ քեզ խաթաբալա։ Ստիպված եմ սրա աչքի առաջ հանվել...

Գրյաբովը վրայից հանեց սերթուկն ու ժիլետը և նստեց ավազին, որ սապոգները հանի։

— Լսիր, Իվան Կուզմիչ,— ասաց պարագլուխը, հազիվ զսպելով ծիծաղը,— դա արդեն, բարեկամս, ծաղր ու ծանակ է:

— Նրան ոչ ոք չի խնդրում չհասկանալ։ Սա խրատ կլինի օտարերկրացիներին։

Գրյաբովը հանեց սապոգները, շալվարը, հագից վայր նետեց սպիտակեղենն ու մնաց բոլորովին մերկ։ Օտցովը, ծիծաղից թուլացած բռնեց փորը։ Նա կարմրեց և՛ ծիծաղից, և՛ ամաչելուց։ Անգլուհին շարժեց հոնքերն ու աչքերը թարթեց... Նրա դեղին դեմքի վրա նշմարվեց գոռոզ, արհամարհական ժպիտ։

— Պետք է մարմինը հովացնել,— ասաց Գրյաբովը, ձեռքերը շրմփացնելով ազդրերին։— Ասա խնդրեմ, Ֆեոդոր Անդրեիչ, այդ ինչի՞ց է, որ ամեն ամառ կրծքիս դուրս է տալիս։

— Այ մարդ, շուտ մտիր ջուրը կամ մի որևէ բանով ծածկվիր: Անասո՛ւն։

— Գոնե որևէ կերպ ճնշվեր անիծվածը,— ասաց Գրյաբովը, մտնելով ջուրն ու երեսը խաչակնքելով։ — Բռռ... ջուրը սառն է... Տես թե ո՞նց է հոնքերը շարժում։ Չի՛ հեռանում... Ամբոխից բարձր է կանգնած։ Հե՛-հե՛-հե՛։ Մեզ մարդու տեղ էլ չի դնում։

Մինչև ծնկները մտնելով ջրի մեջ ու ձգվելով իր ամբողջ մեծ հասակով մեկ, նա աչքով արեց ու ասաց.

— Սա, սիրելիս, նրա Անգլիան չէ։

Միսս Թֆայսը սառնասրտությամբ փոխեց խայծը, հորանջեց ու կարթը նետեց ջուրը։ Օտցովը շուռ տվեց դեմքը մյուս կողմը։ Գրյաբովը քարի տակից հանեց խայծը, սուզվեց ու փնչալով դուրս եկավ ջրից: Երկու րոպե անց նա արդեն նստած էր ավազի վրա ու նորից ձուկ էր որսում։

1883

[[Կատեգորիա:Անտոն Չեխովի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբոմ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6942</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15314</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբոմ''': 1. [[Գիրք|Գրքի]] կամ տետրակի նման թղթեղեն արտադրանք, գծագրելու, ինչպես նաև լուսանկարներն ու բա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="675">'''Ալբոմ''': 1. [[Գիրք|Գրքի]] կամ տետրակի նման թղթեղեն արտադրանք, գծագրելու, ինչպես նաև լուսանկարներն ու բացիկները պահպանելու համար և այլն։ 2. Հրատարակություն, որը տալիս է գեղանկարչական, նկարչական, գծագրական, լուսանկարչական և այլ աշխատանքների վերարտադրությունները՝ համառոտ բացատրական տեղեկություններով։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբոմային լիրիկա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>513</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1087</id>
      <timestamp>2011-02-19T06:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբոմային լիրիկա''', ֆրանսիական վաղ միջնադարի ժանր, հիմնականում [[ռոնդո]] և [[բալլադ]]ներ գրող պոետ-դիլ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1531">'''Ալբոմային լիրիկա''', ֆրանսիական վաղ միջնադարի ժանր, հիմնականում [[ռոնդո]] և [[բալլադ]]ներ գրող պոետ-դիլետանտների [[ոտանավոր]]ներ:

Ֆրանսիայից ալբոմային լիրիկայի ժանրը տարածվեց Եվրոպայով մեկ 18-րդ դարավերջին և 19-րդ դարասկզբին: Ռուսաստանում ժանրը զարգացավ Պետերբուրգի և Մոսկվայի գրական սալոններում: Այդ ժանրով են գրել Կ. Բատյուշկովը, Գ. Բարատինսկին, [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը, [[Միխայիլ Լերմոնտով]]ը և այլոք: Ժանրը զարգացել է հայ գաղթօջախներում` Թիֆլիս, Կ. Պոլիս, Մոսկվա և այլուր:

Հայ բանաստեղծներիցայս ժանրով գրել են [[Հովհաննես Թումանյան]]ը, [[Դանիել Վարուժան]]ը, [[Վահան Տերյան]]ը, [[Եղիշե Չարենց]]ը և այլք: Հովհաննես Թումանյանը շատ է գրել իր դուստրերի և այլոց ալբոմներում («Նվարդի ալբոմից», «Իմ Արփիկին», «Անուշի ալբոմից», «Աշխենի ալբոմից»):

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբոմի թուղթ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6943</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15315</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբոմի թուղթ''': Երկու կողմից հղկված միագույն ներկված թուղթ, որը գործածվում է տպագրության բարձր կամ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="527">'''Ալբոմի թուղթ''': Երկու կողմից հղկված միագույն ներկված թուղթ, որը գործածվում է տպագրության բարձր կամ հարթ եղանակով հեռախոսային գրքերի, գնացուցակների, տարբեր տեսակի բլանկների տպագրության ու այլ տեսակի արտադրանքի համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալբումին (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6944</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15316</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալբումին''': Բնական սպիտակուց, որը գտնվում է կենդանական հյուսվածքների կազմության մեջ։ Հարթ տպագրութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="545">'''Ալբումին''': Բնական սպիտակուց, որը գտնվում է կենդանական հյուսվածքների կազմության մեջ։ Հարթ տպագրության՝ պատճենահանման քրոմոալբումինային եղանակի ժամանակ հանդիսանամ է լուսազգայուն շերտի (լուծույթի) բաղկացուցիչ նյութերից մեկը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15317</id>
      <timestamp>2013-05-16T15:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="547">'''Ալբումին''': Բնական սպիտակուց, որը գտնվում է կենդանական հյուսվածքների կազմության մեջ։ Հարթ տպագրության՝ պատճենահանման քրոմոալբումինային եղանակի ժամանակ հանդիսանում է լուսազգայուն շերտի (լուծույթի) բաղկացուցիչ նյութերից մեկը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալգերդ Աբուխովիչ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3499</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7417</id>
      <timestamp>2012-02-14T20:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Абуховіч.jpg|250px|thumb|]] '''Ալգերդ Ռիշարդովիչ Աբուխովիչ''' ([[բելոռուսերեն]]` ''Абуховіч Альгерд'', ծած...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="886">[[Պատկեր:Абуховіч.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալգերդ Ռիշարդովիչ Աբուխովիչ''' ([[բելոռուսերեն]]` ''Абуховіч Альгерд'', ծածկանունը` ''Գրաֆ Բանդինելլի'', [[1840]], [[օգոստոսի 6]] - [[1898]], [[օգոստոսի 22]], Սլուցկ), բելառուս գրող, թարգմանիչ:

[[Ֆրանցիշեկ Բենեդիկտ Բոգուշևիչ]]ի հետ միասին համարվում է բելառուսական գրականության մեջ առակի ժանրի հիմնադիրը: Հեղինակն է «Ավագը», «Դատ» և այլ առակների:

== Աղբյուրներ ==
*Большой белорусский энциклопедический словарь, Минск, 2011, стр. 5.

[[Կատեգորիա:1840 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1898 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7433</id>
      <timestamp>2012-02-15T14:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="935">[[Պատկեր:Абуховіч.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալգերդ Ռիշարդովիչ Աբուխովիչ''' ([[բելոռուսերեն]]` ''Абуховіч Альгерд'', ծածկանունը` ''Գրաֆ Բանդինելլի'', [[1840]], [[օգոստոսի 6]] - [[1898]], [[օգոստոսի 22]], Սլուցկ), բելառուս գրող, թարգմանիչ:

[[Ֆրանցիշեկ Բենեդիկտ Բոգուշևիչ]]ի հետ միասին համարվում է բելառուսական գրականության մեջ առակի ժանրի հիմնադիրը: Հեղինակն է «Ավագը», «Դատ» և այլ առակների:

== Աղբյուրներ ==
*Большой белорусский энциклопедический словарь, Минск, 2011, стр. 5.

{{DEFAULTSORT:Աբուխովիչ, Ալգերդ}}
[[Կատեգորիա:1840 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1898 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալգոլ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5695</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12589</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալգոլ''', [[գոյական]], անհոգնական, ի, մաթեմատիկայի, փոխառյալ, Հաշվողական ալգորիթմների նկարագրման համար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="643">'''Ալգոլ''', [[գոյական]], անհոգնական, ի, մաթեմատիկայի, փոխառյալ, Հաշվողական ալգորիթմների նկարագրման համար ստեղծված արհեստական լեզու, որն ընդունվում է իբրև ծրագրավորման միջազգային լեզու։

Ալգոլով տպագրված են հաշվիչ մեքենաների համար նախատեսված հազարավոր ծրագրեր (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալգոնկ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5696</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12590</id>
      <timestamp>2012-12-27T20:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալգոնկ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, գիտական, փոխառյալ'', Երկրաբանական դարաշրջան, որ նախորդել է կենդա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="732">'''Ալգոնկ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, գիտական, փոխառյալ'', Երկրաբանական դարաշրջան, որ նախորդել է կենդանաբանական աշխարհի առաջացման շրջանին, առաջնակենդանական (պրոտերոզոյան) դարաշրջան։

Պրոտերոզոյան (առաջնակենդանական) դարաշրջանի կամ ալգոնկի տևողությունը 600— 800 միլիոն տարի է («Գիտություն և տեխնիկա» ամսագիր, 1968, 10, էջ 6)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալգոնկիներեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1131</id>
      <timestamp>2011-02-23T05:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալգոնկիներեն''', հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզուներից մեկը. պատկանում է [[ալգոնիկինյան լեզու]]նե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="605">'''Ալգոնկիներեն''', հյուսիս-ամերիկյան հնդկացիական լեզուներից մեկը. պատկանում է [[ալգոնիկինյան լեզու]]ների կենտրոնական խմբին: Երբեմն այս անունով էլ կոչում են  ալգոնիկյան լեզվաընտանիքը, իբրև նրա ընդհանուր անուն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեկտո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2037</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4017</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեկտո''' ([[հին հունարեն]]` ''Ἀληκτώ''), ըստ հունական առասպելաբանության` [[էրիննիաներ]]ից մեկի անունը:  == ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="466">'''Ալեկտո''' ([[հին հունարեն]]` ''Ἀληκτώ''), ըստ հունական առասպելաբանության` [[էրիննիաներ]]ից մեկի անունը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեկտրիոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2038</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4018</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեկտրիոն''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλεκτρυών'' - «''աքլոր''»), ըստ հունական առասպելաբանության` [[Արես]]ին սպա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1144">'''Ալեկտրիոն''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλεκτρυών'' - «''աքլոր''»), ըստ հունական առասպելաբանության` [[Արես]]ին սպասարկող պատանի: 

Ըստ [[առասպել]]ի, նա պահակ էր կանգնում, երբ Արեսը գալիս էր [[Ափրոդիտե]]ի մոտ և պարտավոր է նախազգուշացնել սիրահարներին օրը բացվելու մասին: Մի անգամ Ալեկտրիոնի քունը տանում է և [[Հելիոս]]ը, տեսնելով սիրահարներին, այդ մասին պատմում է [[Հեփեստոս]]ին, որը բռնում է նրանց ցանցի մեջ և բոլոր աստվածների առաջ խայտառակում: Որպես պատիժ Ալեկտրիոնին փոխակերպվում են աքլորի:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեսանդրո Տասսոնի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>441</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>971</id>
      <timestamp>2011-02-13T20:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Ալեսանդրո Տասսոնի.gif|thumb|250px|]] '''Ալեսանդրո Տասսոնի''' ([[իտալերեն]]` ''Alessandro Tassoni'', [[1565]], [[սեպտեմբեր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1068">[[Պատկեր:Ալեսանդրո Տասսոնի.gif|thumb|250px|]]
'''Ալեսանդրո Տասսոնի''' ([[իտալերեն]]` ''Alessandro Tassoni'', [[1565]], [[սեպտեմբերի 24]], Մոդենա - [[1636]], [[ապրիլի 26]], նույն տեղում), իտալացի գրող:

Ալեսանդրո Տասսոնին «Ֆիլիպիկներ ընդդեմ իսպանացիների» երկում եռանդագին բողոքել է օտարերկրացիների դեմ, որոնք ճնշում էին Իտալիայի միտքն ու կամքը: Բանաստեղծը հուզվել է, վրդովվել և արթնացրել իր ժամանակակիցների հայրենասիրական զգացմունքները: Նա արհամարհանքով մերժել է [[Ջամբատիստ Մարինո]]յին և [[մարինիզմ]]ը («Խոհեր [[Պետրարկա]]յի [[պոեզիա]]յի մասին»), հանդես եկել ընդդեմ գրականության մեջ [[Արիստոտել]]ի հեղինակության («Տարբեր խոհեր»):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>972</id>
      <timestamp>2011-02-13T20:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1068">[[Պատկեր:Ալեսանդրո Տասսոնի.gif|thumb|250px|]]
'''Ալեսանդրո Տասսոնի''' ([[իտալերեն]]` ''Alessandro Tassoni'', [[1565]], [[սեպտեմբերի 28]], Մոդենա - [[1636]], [[ապրիլի 26]], նույն տեղում), իտալացի գրող:

Ալեսանդրո Տասսոնին «Ֆիլիպիկներ ընդդեմ իսպանացիների» երկում եռանդագին բողոքել է օտարերկրացիների դեմ, որոնք ճնշում էին Իտալիայի միտքն ու կամքը: Բանաստեղծը հուզվել է, վրդովվել և արթնացրել իր ժամանակակիցների հայրենասիրական զգացմունքները: Նա արհամարհանքով մերժել է [[Ջամբատիստ Մարինո]]յին և [[մարինիզմ]]ը («Խոհեր [[Պետրարկա]]յի [[պոեզիա]]յի մասին»), հանդես եկել ընդդեմ գրականության մեջ [[Արիստոտել]]ի հեղինակության («Տարբեր խոհեր»):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>973</id>
      <timestamp>2011-02-13T20:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3331">[[Պատկեր:Ալեսանդրո Տասսոնի.gif|thumb|250px|]]
'''Ալեսանդրո Տասսոնի''' ([[իտալերեն]]` ''Alessandro Tassoni'', [[1565]], [[սեպտեմբերի 28]], Մոդենա - [[1636]], [[ապրիլի 26]], նույն տեղում), իտալացի գրող:

Ալեսանդրո Տասսոնին «Ֆիլիպիկներ ընդդեմ իսպանացիների» երկում եռանդագին բողոքել է օտարերկրացիների դեմ, որոնք ճնշում էին Իտալիայի միտքն ու կամքը: Բանաստեղծը հուզվել է, վրդովվել և արթնացրել իր ժամանակակիցների հայրենասիրական զգացմունքները: Նա արհամարհանքով մերժել է [[Ջամբատիստ Մարինո]]յին և [[մարինիզմ]]ը («Խոհեր [[Պետրարկա]]յի [[պոեզիա]]յի մասին»), հանդես եկել ընդդեմ գրականության մեջ [[Արիստոտել]]ի հեղինակության («Տարբեր խոհեր»):

Տասսոնին «Առևանգված դույլը» ([[1622]]) նշանավոր երգիծական [[պոեմ]]ում ծաղրելով Իտալիայի մարզային անջատվածությունը` ազգային միասնության կոչ է արել: Պոեմը մեծ հաջողություն է ունեցել թե' Տասսոնիի հայրենակիցների մեջ և թե' Իտալիայի սահմաններից դուրս:

Պոեմի [[սյուժե]]ի հիմքում ընկած է Բոլոնիա և Մոդենա քաղաքների բնակիչների վեճի երգիծական դրվագը: Մոդենացիները դեռևս [[1325]]-ին բոլոնիացիներից գողացել էին մի փայտե դույլ (այդ դույլը այժմ պահպանվում է Մոդենայում որպես պատմական մասունք), և այդ քաղաքների միջև սկսած երկպառակությունը տևեց երկար տարիներ: Էպիկական լրջությունը, որով [[հեղինակ]]ը պատմում է այդ աննշան իրողության մասին, թողնում է [[երգիծանք|երգիծական]] տպավորություն: Սակայն միայն որոշ էջեր էին գրված լրջորեն, վերամբարձ հնչերանգով, իսկ դրանց կողքին, ընթերցողների ծիծաղը շարժելու համար ներկայացված են [[գրոտեսկ]]ային, ծաղրանկարային պատկերներ: Ծերուկ Սատուրնը ինքն իրեն հոգնա է անում, Մարսը մինչև գոտկատեղը գուլպա հագնում և գլխարկի վրա դնում է փետրափունջ, Դիանան սպիտակեղեն է լվանում, պարկանները հաց են թխում, իսկ խարդախ Սիլենը աստվածների գինին խառնում է ջրով:

== Աղբյուրներ ==
* Ս. Դ. Արտամանով, XVII-XVIII դդ. արտասահմանյան գրականության պատմություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1986, էջ 23-24:

[[Կատեգորիա:1565 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1636 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10243</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3394">[[Պատկեր:Ալեսանդրո Տասսոնի.gif|thumb|250px|]]
'''Ալեսանդրո Տասսոնի''' ([[իտալերեն]]` ''Alessandro Tassoni'', [[1565]], [[սեպտեմբերի 28]], Մոդենա - [[1636]], [[ապրիլի 26]], նույն տեղում), իտալացի գրող:

Ալեսանդրո Տասսոնին «Ֆիլիպիկներ ընդդեմ իսպանացիների» երկում եռանդագին բողոքել է օտարերկրացիների դեմ, որոնք ճնշում էին Իտալիայի միտքն ու կամքը: Բանաստեղծը հուզվել է, վրդովվել և արթնացրել իր ժամանակակիցների հայրենասիրական զգացմունքները: Նա արհամարհանքով մերժել է [[Ջամբատիստ Մարինո]]յին և [[մարինիզմ]]ը («Խոհեր [[Պետրարկա]]յի [[պոեզիա]]յի մասին»), հանդես եկել ընդդեմ գրականության մեջ [[Արիստոտել]]ի հեղինակության («Տարբեր խոհեր»):

Տասսոնին «Առևանգված դույլը» ([[1622]]) նշանավոր երգիծական [[պոեմ]]ում ծաղրելով Իտալիայի մարզային անջատվածությունը` ազգային միասնության կոչ է արել: Պոեմը մեծ հաջողություն է ունեցել թե' Տասսոնիի հայրենակիցների մեջ և թե' Իտալիայի սահմաններից դուրս:

Պոեմի [[սյուժե]]ի հիմքում ընկած է Բոլոնիա և Մոդենա քաղաքների բնակիչների վեճի երգիծական դրվագը: Մոդենացիները դեռևս [[1325]]-ին բոլոնիացիներից գողացել էին մի փայտե դույլ (այդ դույլը այժմ պահպանվում է Մոդենայում որպես պատմական մասունք), և այդ քաղաքների միջև սկսած երկպառակությունը տևեց երկար տարիներ: Էպիկական լրջությունը, որով [[հեղինակ]]ը պատմում է այդ աննշան իրողության մասին, թողնում է [[երգիծանք|երգիծական]] տպավորություն: Սակայն միայն որոշ էջեր էին գրված լրջորեն, վերամբարձ հնչերանգով, իսկ դրանց կողքին, ընթերցողների ծիծաղը շարժելու համար ներկայացված են [[գրոտեսկ]]ային, ծաղրանկարային պատկերներ: Ծերուկ Սատուրնը ինքն իրեն հոգնա է անում, Մարսը մինչև գոտկատեղը գուլպա հագնում և գլխարկի վրա դնում է փետրափունջ, Դիանան սպիտակեղեն է լվանում, պարկանները հաց են թխում, իսկ խարդախ Սիլենը աստվածների գինին խառնում է ջրով:

== Աղբյուրներ ==
* Ս. Դ. Արտամանով, XVII-XVIII դդ. արտասահմանյան գրականության պատմություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1986, էջ 23-24:

[[Կատեգորիա:1565 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1636 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալետես</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2039</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4019</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալետես''' կարող է վերաբերել`  * [[Ալետես (Հերակլեսի հետնորդ)]] * [[Ալետես (Էգիսթոսի որդի)]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="155">'''Ալետես''' կարող է վերաբերել`

* [[Ալետես (Հերակլեսի հետնորդ)]]
* [[Ալետես (Էգիսթոսի որդի)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալետես (Էգիսթոսի որդի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2041</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4022</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալետես''', ըստ հունական առասպելաբանության` [[Էգիսթոս]]ի որդին:  Երբ [[Օրեստես]]ը գտնվում էր Տավրիսում, խ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="746">'''Ալետես''', ըստ հունական առասպելաբանության` [[Էգիսթոս]]ի որդին:

Երբ [[Օրեստես]]ը գտնվում էր Տավրիսում, խլեց իշխանությունը Միկենեում, հետագայում սպանվեց Օրեստեսի կողմից: Ալետեսին է նվիրված [[Սոֆոկլես]]ի մեզ չհասած մի [[ողբերգություն]]:

== Տե'ս նաև ==
* [[Ալետես]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալետես (Հերակլեսի հետնորդ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2040</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4020</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալետես''', ըստ հունական առասպելաբանության` Հերակլեսի հետնորդ, որը գրավեց Կորնթոսը և արտաքսեց [[Սիսիփ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="707">'''Ալետես''', ըստ հունական առասպելաբանության` Հերակլեսի հետնորդ, որը գրավեց Կորնթոսը և արտաքսեց [[Սիսիփոս]]ի հետնորդներին: Ալետեսը փորձեց տիրել նաև Աթենքին, բայց անհաջողություն կրեց Աթենքի արքա [[Կոդրոս]]ի ինքնազոհաբերության շնորհիվ:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4021</id>
      <timestamp>2011-08-12T05:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="748">'''Ալետես''', ըստ հունական առասպելաբանության` Հերակլեսի հետնորդ, որը գրավեց Կորնթոսը և արտաքսեց [[Սիսիփոս]]ի հետնորդներին: Ալետեսը փորձեց տիրել նաև Աթենքին, բայց անհաջողություն կրեց Աթենքի արքա [[Կոդրոս]]ի ինքնազոհաբերության շնորհիվ:

== Տե'ս նաև ==
* [[Ալետես]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալետիրույթ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5697</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12591</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալետիրույթ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, ֆիզիկայի'', Ալիքների տիրույթ, ալիքների գործողության ոլորտ։   Արտոնա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="551">'''Ալետիրույթ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, ֆիզիկայի'', Ալիքների տիրույթ, ալիքների գործողության ոլորտ։ 

Արտոնագրված այդ սարքը թույլ է տալիս լազերն օգտագործել նաև միկրոալիքային ալետիրույթում («Գիտություն և տեխնիկա», 1972, 4, էջ 43)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգածին (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5698</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12592</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգածին''', '''1'''. ''[[ածական]], բժշկական,'' Ալերգիա ծնող, ալերգիա առաջացնող, '''2'''. ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="744">'''Ալերգածին''', '''1'''. ''[[ածական]], բժշկական,'' Ալերգիա ծնող, ալերգիա առաջացնող, '''2'''. ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական,'' Այն նյութը կամ պատճառը, որ ալերգիա է առաջացնում։

Նման հիվանդությունների բուժման նախապայմանը ալերգածին նյութի որոշումն է (մամուլ)։ Ալերգածինների կարող են լինել բուսական կամ քիմիական զանազան հարուցիչներ   (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգեն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5699</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12593</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգեն''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ'', Ալերգիա առաջանող նյութ։    Լաբորատորիայում հետազո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="508">'''Ալերգեն''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ'', Ալերգիա առաջանող նյութ։ 
 
Լաբորատորիայում հետազոտություններ են կատարվում մարդու օրգանիզմի վրա ալերգենների ազդեցության վերաբերյալ (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգիա (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5700</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12594</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկառյալ, փոխառյալ,'' Որևէ դրգռիչի ազդեցության նկատմամբ օրգան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="621">'''Ալերգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկառյալ, փոխառյալ,'' Որևէ դրգռիչի ազդեցության նկատմամբ օրգանիզմի անսովոր աիձագանք։ Ինչ-որ բանի նկատմամբ խախտված գերզգայունություն։

Ալերգիա կարող է առաջանալ նաև դեղանյութերի, հակաբիոտիկների չարաշահումից (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգիական (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5701</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12595</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգիական''', ''[[ածական]], բժշկական,'' Ալերգիային վերաբերող, Ալերգիային հատուկ։  Այժմ խիստ տարածված են...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="395">'''Ալերգիական''', ''[[ածական]], բժշկական,'' Ալերգիային վերաբերող, Ալերգիային հատուկ։

Այժմ խիստ տարածված են ալերգիական հիվանդույունները։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգիկ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5702</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12596</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգիկ''', ''[[ածական]], բժշկական, փոխառյալ,'' Ալերգիա ունեցող, ալերգիայով տառապող, ալերգիայի հակված։՝  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="478">'''Ալերգիկ''', ''[[ածական]], բժշկական, փոխառյալ,'' Ալերգիա ունեցող, ալերգիայով տառապող, ալերգիայի հակված։՝

Ալերգիկ երեխաները պոլիկլինիկայում հատուկ հաշվառման են ենթարկվում (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգոլոգ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5703</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12597</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգոլոգ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Ալերգիայի ուսումնասիրոլթյամբ կամ բուժմամբ զբա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="558">'''Ալերգոլոգ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Ալերգիայի ուսումնասիրոլթյամբ կամ բուժմամբ զբաղվող մասնագետ։ '''Ալերգաբան։'''

Նման հիվանդությունների դեմ ալերգոլոգների պայքարը սկսել է զգալի արդյունքներ տալ (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալերգոլոգիա (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5704</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12598</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալերգոլոգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Բժշկագիտության ճյուղ, որն զբաղվում է ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="659">'''Ալերգոլոգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Բժշկագիտության ճյուղ, որն զբաղվում է ալերգիայի, ալերգածինների և ալերգիկական հիվանդությունների ուսումնասիրմամբ ու բուժմամբ։ '''Ալերգաբանություն'''։

Ալերգոլոգիան բժշկագիտության նոր զարգացող ճյուղերից է (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Աբաշելի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8552</id>
    <redirect title="Ալեքսանդր Աբաշելի" />
      <sha1>t2kxkmsvv8kmi5x2wzgrdzt7kiwd9ka</sha1>
    <revision>
      <id>19034</id>
      <timestamp>2014-02-02T11:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալեքսանդր Աբաշելի]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="57">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալեքսանդր Աբաշելի]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Աբելյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1649</id>
      <timestamp>2011-03-30T14:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Հարությունի Աբելյան''' ([[1858]], [[հունիսի 5]], Շամախի - [[1940]], [[մայիսի 6]], Դոնի Ռոստով), հայ դրամատ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1016">'''Ալեքսանդր Հարությունի Աբելյան''' ([[1858]], [[հունիսի 5]], Շամախի - [[1940]], [[մայիսի 6]], Դոնի Ռոստով), հայ դրամատուրգ:

Աշխատակցել է «Մշակ», «Արձագանք», «Տարազ», «Մուրճ» և այլ պարբերականների: Աբելյանի [[կատակերգություն]]ներն ու [[դրամա]]ները արտացոլում են մանր արհեստավորական խավի կյանքն ու կենցաղը («Մարվող ճրագներ», «Մկիչի հարսանիքը», [[1895]] ևն) և բանվորական շարժման դրվագներ («Նշանվածներ», [[1911]]):

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 11:

{{DEFAULTSORT:Աբելյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1858 ծնվածներ]] 
[[Կատեգորիա:1940 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2775</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1316">'''Ալեքսանդր Հարությունի Աբելյան''' ([[1858]], [[հունիսի 5]], Շամախի - [[1940]], [[մայիսի 6]], Դոնի Ռոստով), հայ դրամատուրգ:

[[1872]]-ից բնակվել է Բաքվում: Եղել է արհեստավոր, միաժամանակ զբաղվել է ինքնակրթությամբ: Աշխատակցել է «Մշակ», «Արձագանք», «Տարազ», «Մուրճ» և այլ պարբերականների: Սերտ կապերի մեջ էր [[Շիրվանզադե]]ի, Պ. Ադամյանի, Գ. չուբարի հետ: Աբելյանի [[կատակերգություն]]ներն ու [[դրամա]]ները արտացոլում են մանր արհեստավորական խավի կյանքն ու կենցաղը («Մարվող ճրագներ», «Մկիչի հարսանիքը», [[1895]] ևն) և բանվորական շարժման դրվագներ («Նշանվածներ», [[1911]]):

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 11:
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20-21:

{{DEFAULTSORT:Աբելյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1858 ծնվածներ]] 
[[Կատեգորիա:1940 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2776</id>
      <timestamp>2011-05-11T02:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1383">'''Ալեքսանդր Հարությունի Աբելյան''' ([[1858]], [[հունիսի 5]], Շամախի - [[1940]], [[մայիսի 6]], Դոնի Ռոստով), հայ դրամատուրգ, դերասան Հովհաննես Աբելյանի եղբայրը:

[[1872]]-ից բնակվել է Բաքվում: Եղել է արհեստավոր, միաժամանակ զբաղվել է ինքնակրթությամբ: Աշխատակցել է «Մշակ», «Արձագանք», «Տարազ», «Մուրճ» և այլ պարբերականների: Սերտ կապերի մեջ էր [[Շիրվանզադե]]ի, Պ. Ադամյանի, Գ. չուբարի հետ: Աբելյանի [[կատակերգություն]]ներն ու [[դրամա]]ները արտացոլում են մանր արհեստավորական խավի կյանքն ու կենցաղը («Մարվող ճրագներ», «Մկիչի հարսանիքը», [[1895]] ևն) և բանվորական շարժման դրվագներ («Նշանվածներ», [[1911]]):

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 11:
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20-21:

{{DEFAULTSORT:Աբելյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1858 ծնվածներ]] 
[[Կատեգորիա:1940 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8394</id>
      <timestamp>2012-05-08T05:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1488">'''Ալեքսանդր Հարությունի Աբելյան''' ([[1858]], [[հունիսի 5]], Շամախի - [[1940]], [[մայիսի 6]], Դոնի Ռոստով), հայ դրամատուրգ, դերասան Հովհաննես Աբելյանի եղբայրը:

[[1872]]-ից բնակվել է Բաքվում: Եղել է արհեստավոր, միաժամանակ զբաղվել է ինքնակրթությամբ: Աշխատակցել է «Մշակ», «Արձագանք», «Տարազ», «Մուրճ» և այլ պարբերականների: Սերտ կապերի մեջ էր [[Շիրվանզադե]]ի, Պ. Ադամյանի, Գ. Չուբարի հետ: Աբելյանի [[կատակերգություն]]ներն ու [[դրամա]]ները արտացոլում են մանր արհեստավորական խավի կյանքն ու կենցաղը («Մարվող ճրագներ», «Մկիչի հարսանիքը», [[1895]] ևն) և բանվորական շարժման դրվագներ («Նշանվածներ», [[1911]]):

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀ գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 11:
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 20-21:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան. Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 10:

{{DEFAULTSORT:Աբելյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1858 ծնվածներ]] 
[[Կատեգորիա:1940 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Ալփասլան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3934</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8423</id>
      <timestamp>2012-05-10T03:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Ալփասլան Գևորգի''' (իսկական ազգանունը` ''Փանոսյան'', [[1859]], Կ. Պոլիս – [[1919]], [[հոկտեմբերի 28]], Կ. ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2806">'''Ալեքսանդր Ալփասլան Գևորգի''' (իսկական ազգանունը` ''Փանոսյան'', [[1859]], Կ. Պոլիս – [[1919]], [[հոկտեմբերի 28]], Կ. Պոլիս), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ավարտել է Նուպար-Շահնազարյան դպրոցը: Հրատարակել է բանաստեղծությունների երեք ժողովածու` «Շողեր և ցողեր» (1884),  «Այգեկութ» (1908) և «Ազատ քնար»: «Շողեր և ցողեր» մանկական բանաստեղծությունների ժողովածուով ճանաչվել է որպես մանկագիր: Ալփասլանի երկերին հատուկ են հղկված [[լեզու]]ն, մատչելի արտահայտչաձևերը: Երբեմն տուրք է տվել ձևապաշտությանը, բայց հրաժարվել է ռոմանտիկական վերացական [[պաթոս]]ից, անդրերկրային թեմաներից: Ալփասլանը ներբողել է կյանքի գեղեցկություններն ու վայելքը («Ի՜նչ փույթ», «Բաժակներ», «Առ Արուսյակ» ևն), բնության և սիրո զարթոնքը («Մատունք կուսին», «Աչերը», «Բերան կուսին»): Մանկական բանաստեղծություններում ձգտել է մատաղ սերունդին սիրել տալ կյանքն ու բնությունը, սովորեցնել [[մայրենի լեզու]]ն («Աստծո մոմերը», «Խրթին հարցում», «Արդար բողոք», «Կաղանդն, որ չի գար»): «Թեկնածուներ» (1901), «Մագնիս» (1909, համահեղինակ` Սիպիլ) [[կատակերգություն]]ները բեմադրվել են Կ. Պոլսում: [[Ֆրանսերեն]] է թարգմանել [[Միքայել Նալբանդյան]]ի, [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]]ի, [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի, [[Արշակ Չոպանյան]]ի, [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]ի գործերից: Գրել է նաև [[ֆրանսերեն]]:  

== Գրականություն ==
*Ալեքսանդր Փանոսյան (1859-1919), կենսագրական և քննական ակնարկ, Կ. Պոլիս, 1919:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 193:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 625:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 97:

{{DEFAULTSORT:Ալփասլան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1859 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1919 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10320</id>
      <timestamp>2012-08-17T08:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3024">'''Ալեքսանդր Ալփասլան Գևորգի''' (իսկական ազգանունը` ''Փանոսյան'', [[1859]], Կ. Պոլիս – [[1919]], [[հոկտեմբերի 28]], Կ. Պոլիս), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ավարտել է Նուպար-Շահնազարյան դպրոցը: Հրատարակել է բանաստեղծությունների երեք ժողովածու` «Շողեր և ցողեր» (1884),  «Այգեկութ» (1908) և «Ազատ քնար»: «Շողեր և ցողեր» մանկական բանաստեղծությունների ժողովածուով ճանաչվել է որպես մանկագիր: Ալփասլանի երկերին հատուկ են հղկված [[լեզու]]ն, մատչելի արտահայտչաձևերը: Երբեմն տուրք է տվել ձևապաշտությանը, բայց հրաժարվել է ռոմանտիկական վերացական [[պաթոս]]ից, անդրերկրային թեմաներից: Ալփասլանը ներբողել է կյանքի գեղեցկություններն ու վայելքը («Ի՜նչ փույթ», «Բաժակներ», «Առ Արուսյակ» ևն), բնության և սիրո զարթոնքը («Մատունք կուսին», «Աչերը», «Բերան կուսին»): Մանկական բանաստեղծություններում ձգտել է մատաղ սերունդին սիրել տալ կյանքն ու բնությունը, սովորեցնել [[մայրենի լեզու]]ն («Աստծո մոմերը», «Խրթին հարցում», «Արդար բողոք», «Կաղանդն, որ չի գար»): «Թեկնածուներ» (1901), «Մագնիս» (1909, համահեղինակ` Սիպիլ) [[կատակերգություն]]ները բեմադրվել են Կ. Պոլսում: [[Ֆրանսերեն]] է թարգմանել [[Միքայել Նալբանդյան]]ի, [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]]ի, [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի, [[Արշակ Չոպանյան]]ի, [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]ի գործերից: Գրել է նաև [[ֆրանսերեն]]:  

== Գրականություն ==
*Ալեքսանդր Փանոսյան (1859-1919), կենսագրական և քննական ակնարկ, Կ. Պոլիս, 1919:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 193:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 625:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 97:

{{DEFAULTSORT:Ալփասլան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1859 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1919 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Արևմտահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերեն ֆրանսերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10321</id>
      <timestamp>2012-08-17T08:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3028">'''Ալեքսանդր Ալփասլան Գևորգի''' (իսկական ազգանունը` ''Փանոսյան'', [[1859]], Կ. Պոլիս – [[1919]], [[հոկտեմբերի 28]], Կ. Պոլիս), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ավարտել է Նուպար-Շահնազարյան դպրոցը: Հրատարակել է բանաստեղծությունների երեք ժողովածու` «Շողեր և ցողեր» (1884),  «Այգեկութ» (1908) և «Ազատ քնար»: «Շողեր և ցողեր» մանկական բանաստեղծությունների ժողովածուով ճանաչվել է որպես մանկագիր: Ալփասլանի երկերին հատուկ են հղկված [[լեզու]]ն, մատչելի արտահայտչաձևերը: Երբեմն տուրք է տվել ձևապաշտությանը, բայց հրաժարվել է ռոմանտիկական վերացական [[պաթոս]]ից, անդրերկրային թեմաներից: Ալփասլանը ներբողել է կյանքի գեղեցկություններն ու վայելքը («Ի՜նչ փույթ», «Բաժակներ», «Առ Արուսյակ» ևն), բնության և սիրո զարթոնքը («Մատունք կուսին», «Աչերը», «Բերան կուսին»): Մանկական բանաստեղծություններում ձգտել է մատաղ սերունդին սիրել տալ կյանքն ու բնությունը, սովորեցնել [[մայրենի լեզու]]ն («Աստծո մոմերը», «Խրթին հարցում», «Արդար բողոք», «Կաղանդն, որ չի գար»): «Թեկնածուներ» (1901), «Մագնիս» (1909, համահեղինակ` Սիպիլ) [[կատակերգություն]]ները բեմադրվել են Կ. Պոլսում: [[Ֆրանսերեն]] է թարգմանել [[Միքայել Նալբանդյան]]ի, [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]]ի, [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի, [[Արշակ Չոպանյան]]ի, [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]ի գործերից: Գրել է նաև [[ֆրանսերեն]]:  

== Գրականություն ==
*Ալեքսանդր Փանոսյան (1859-1919), կենսագրական և քննական ակնարկ, Կ. Պոլիս, 1919:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 193:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 625:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 97:

{{DEFAULTSORT:Ալփասլան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1859 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1919 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Արևմտահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից ֆրանսերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Ավդեենկո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8431</id>
      <sha1>robhpvd4wfwtkws32rug4x8a7gzp530</sha1>
    <revision>
      <id>18712</id>
      <timestamp>2014-01-07T20:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդր Ավդեենկո |պատկեր = Alexander Ostapovich Avdeenko.jpg |զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, հրապարակա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4076">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ավդեենկո
|պատկեր = Alexander Ostapovich Avdeenko.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ
|ծնված = [[1908]], [[օգոստոսի 21]]
|վախճանված = [[1996]], հունիս
}}
'''Ալեքսանդր Օսօպովիչ Ավդեենկո''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Оста́пович Авде́енко'', [[1908]], [[օգոստոսի 21]], ք. Մակեևկա, այժմ` Ուկրաինա, Դոնեցկի մարզ - [[1996]], հունիս), ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ:

Եղել է խնամազուրկ երեխա, աշխատել Դոնբասի հանքերում: Որոշ ժամանակ ապրել է Մագնիտոգորսկում, աշխատել շինարարությունում: Եղել է «Բուկսիր» գրական խմբակի անդամ:

1933-ին մուտք է գործել մեծ գրականություն: Նախ տպագրվել է [[Մաքսիմ Գորկի|Մաքսիմ Գորկու]] [[ալմանախ]]ում, ապա «Սիրում եմ» վեպը տպագրվել է «Պրոֆիզդատ» և «Սովետսկայա լիտերատուրա» հրատարակչությունների կողմից: 1934-ին մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների միության առաջին համագումարին, ընդունվել միության շարքերը: Մաքսիմ Գորկին գամագումարի իր ելույթում Ավդեենկոյի «Սիրում եմ» վեպը համարել է ընթերցողների ամենասիրված վեպերից: 1935-ից բնակվել է Մոսկվայում, սովորել [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ|Գրականության ինստիտուտում]], աշխատել «Պրավդա»-ում: 1940-ին նրա սցենարով նկարահանվել է «Կյանքի օրենքը» ֆիլմը, որն արժամացել է սուր քննադատության, որի հետևանքով հեռացվել է կուսակցությունից և գրողների միությունից: 1941-ին, պատերազմի առաջին օրերին սովորել է ականետային-գնդացրորդային ուսումնարանը և մեկնել ռազմաճակատ: 1942-45-ին ռազմաճակատում եղել է «Սին Ռոդինի» թերթի զինվորական թղթակիցը, մրաժամանակ ակնարկներով և ռեպորտաժներով թղթակցել է մի շարք հայտնի թերթի, որոնց թվում նաև «Կրասնայա զվեզդա»-ին: Մասնակցել է Լենինգրադի շրջափակման դեմ մղված մարտերին: Պատերազմն ավարտել է կապիտանի զինվորական աստիճանով: 1943-ին [[Նիկոլայ Տիխոնով]]ի և [[Կոնստանտին Սիմոնով]]ի հանձնարարականով կրկին ընդունվում է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը:

Հեղինակ է ավելի քան քառասուն գրքերի:

== Ա. Ավդեենկոյի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Սիրում եմ (վեպ), Ե., Ե.-Մ., Պետհրատ, 1935, 195 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Տեր-Հովհաննիսյան:
* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Տիսսայի վրա (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1961, 684  էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Հովհաննիսյան, Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ավդեենկո, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18713</id>
      <timestamp>2014-01-07T20:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4076">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ավդեենկո
|պատկեր = Alexander Ostapovich Avdeenko.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ
|ծնված = [[1908]], [[օգոստոսի 21]]
|վախճանված = [[1996]], հունիս
}}
'''Ալեքսանդր Օսիպովիչ Ավդեենկո''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Оста́пович Авде́енко'', [[1908]], [[օգոստոսի 21]], ք. Մակեևկա, այժմ` Ուկրաինա, Դոնեցկի մարզ - [[1996]], հունիս), ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ:

Եղել է խնամազուրկ երեխա, աշխատել Դոնբասի հանքերում: Որոշ ժամանակ ապրել է Մագնիտոգորսկում, աշխատել շինարարությունում: Եղել է «Բուկսիր» գրական խմբակի անդամ:

1933-ին մուտք է գործել մեծ գրականություն: Նախ տպագրվել է [[Մաքսիմ Գորկի|Մաքսիմ Գորկու]] [[ալմանախ]]ում, ապա «Սիրում եմ» վեպը տպագրվել է «Պրոֆիզդատ» և «Սովետսկայա լիտերատուրա» հրատարակչությունների կողմից: 1934-ին մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների միության առաջին համագումարին, ընդունվել միության շարքերը: Մաքսիմ Գորկին գամագումարի իր ելույթում Ավդեենկոյի «Սիրում եմ» վեպը համարել է ընթերցողների ամենասիրված վեպերից: 1935-ից բնակվել է Մոսկվայում, սովորել [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ|Գրականության ինստիտուտում]], աշխատել «Պրավդա»-ում: 1940-ին նրա սցենարով նկարահանվել է «Կյանքի օրենքը» ֆիլմը, որն արժամացել է սուր քննադատության, որի հետևանքով հեռացվել է կուսակցությունից և գրողների միությունից: 1941-ին, պատերազմի առաջին օրերին սովորել է ականետային-գնդացրորդային ուսումնարանը և մեկնել ռազմաճակատ: 1942-45-ին ռազմաճակատում եղել է «Սին Ռոդինի» թերթի զինվորական թղթակիցը, մրաժամանակ ակնարկներով և ռեպորտաժներով թղթակցել է մի շարք հայտնի թերթի, որոնց թվում նաև «Կրասնայա զվեզդա»-ին: Մասնակցել է Լենինգրադի շրջափակման դեմ մղված մարտերին: Պատերազմն ավարտել է կապիտանի զինվորական աստիճանով: 1943-ին [[Նիկոլայ Տիխոնով]]ի և [[Կոնստանտին Սիմոնով]]ի հանձնարարականով կրկին ընդունվում է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը:

Հեղինակ է ավելի քան քառասուն գրքերի:

== Ա. Ավդեենկոյի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Սիրում եմ (վեպ), Ե., Ե.-Մ., Պետհրատ, 1935, 195 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Տեր-Հովհաննիսյան:
* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Տիսսայի վրա (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1961, 684  էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Հովհաննիսյան, Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ավդեենկո, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18717</id>
      <timestamp>2014-01-08T04:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="4076">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ավդեենկո
|պատկեր = Alexander Ostapovich Avdeenko.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ
|ծնված = [[1908]], [[օգոստոսի 21]]
|վախճանված = [[1996]], հունիս
}}
'''Ալեքսանդր Օսիպովիչ Ավդեենկո''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Оста́пович Авде́енко'', [[1908]], [[օգոստոսի 21]], ք. Մակեևկա, այժմ` Ուկրաինա, Դոնեցկի մարզ - [[1996]], հունիս), ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ:

Եղել է խնամազուրկ երեխա, աշխատել Դոնբասի հանքերում: Որոշ ժամանակ ապրել է Մագնիտոգորսկում, աշխատել շինարարությունում: Եղել է «Բուկսիր» գրական խմբակի անդամ:

1933-ին մուտք է գործել մեծ գրականություն: Նախ տպագրվել է [[Մաքսիմ Գորկի|Մաքսիմ Գորկու]] [[ալմանախ]]ում, ապա «Սիրում եմ» վեպը տպագրվել է «Պրոֆիզդատ» և «Սովետսկայա լիտերատուրա» հրատարակչությունների կողմից: 1934-ին մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների միության առաջին համագումարին, ընդունվել միության շարքերը: Մաքսիմ Գորկին գամագումարի իր ելույթում Ավդեենկոյի «Սիրում եմ» վեպը համարել է ընթերցողների ամենասիրված վեպերից: 1935-ից բնակվել է Մոսկվայում, սովորել [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ|Գրականության ինստիտուտում]], աշխատել «Պրավդա»-ում: 1940-ին նրա սցենարով նկարահանվել է «Կյանքի օրենքը» ֆիլմը, որն արժամացել է սուր քննադատության, որի հետևանքով հեռացվել է կուսակցությունից և գրողների միությունից: 1941-ին, պատերազմի առաջին օրերին սովորել է ականետային-գնդացրորդային ուսումնարանը և մեկնել ռազմաճակատ: 1942-45-ին ռազմաճակատում եղել է «Սին Ռոդինի» թերթի զինվորական թղթակիցը, միաժամանակ ակնարկներով և ռեպորտաժներով թղթակցել է մի շարք հայտնի թերթի, որոնց թվում նաև «Կրասնայա զվեզդա»-ին: Մասնակցել է Լենինգրադի շրջափակման դեմ մղված մարտերին: Պատերազմն ավարտել է կապիտանի զինվորական աստիճանով: 1943-ին [[Նիկոլայ Տիխոնով]]ի և [[Կոնստանտին Սիմոնով]]ի հանձնարարականով կրկին ընդունվում է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը:

Հեղինակ է ավելի քան քառասուն գրքերի:

== Ա. Ավդեենկոյի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Սիրում եմ (վեպ), Ե., Ե.-Մ., Պետհրատ, 1935, 195 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Տեր-Հովհաննիսյան:
* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Տիսսայի վրա (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1961, 684  էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Հովհաննիսյան, Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ավդեենկո, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18721</id>
      <timestamp>2014-01-08T18:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4080">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ավդեենկո
|պատկեր = Alexander Ostapovich Avdeenko.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ
|ծնված = [[1908]], [[օգոստոսի 21]]
|վախճանված = [[1996]], հունիս
}}
'''Ալեքսանդր Օսիպովիչ Ավդեենկո''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Оста́пович Авде́енко'', [[1908]], [[օգոստոսի 21]], ք. Մակեևկա, այժմ` Ուկրաինա, Դոնեցկի մարզ - [[1996]], հունիս), ռուս արձակագիր, հրապարակախոս, դրամատուրգ, կինոսցենարիստ:

Եղել է խնամազուրկ երեխա, աշխատել Դոնբասի հանքերում: Որոշ ժամանակ ապրել է Մագնիտոգորսկում, աշխատել շինարարությունում: Եղել է «Բուկսիր» գրական խմբակի անդամ:

1933-ին մուտք է գործել մեծ գրականություն: Նախ տպագրվել է [[Մաքսիմ Գորկի|Մաքսիմ Գորկու]] [[ալմանախ]]ում, ապա «Սիրում եմ» վեպը տպագրվել է «Պրոֆիզդատ» և «Սովետսկայա լիտերատուրա» հրատարակչությունների կողմից: 1934-ին մասնակցել է ԽՍՀՄ գրողների միության առաջին համագումարին, ընդունվել միության շարքերը: Մաքսիմ Գորկին գամագումարի իր ելույթում Ավդեենկոյի «Սիրում եմ» վեպը համարել է ընթերցողների ամենասիրված վեպերից: 1935-ից բնակվել է Մոսկվայում, սովորել [[Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ|Գրականության ինստիտուտում]], աշխատել «Պրավդա»-ում: 1940-ին նրա սցենարով նկարահանվել է «Կյանքի օրենքը» ֆիլմը, որն արժամացել է սուր քննադատության, որի հետևանքով հեռացվել է կուսակցությունից և գրողների միությունից: 1941-ին, պատերազմի առաջին օրերին սովորել է ականետային-գնդացրորդային ուսումնարանը և մեկնել ռազմաճակատ: 1942-45-ին ռազմաճակատում եղել է «Սին Ռոդինի» թերթի զինվորական թղթակիցը, միաժամանակ ակնարկներով և ռեպորտաժներով թղթակցել է մի շարք հայտնի թերթերի, որոնց թվում նաև «Կրասնայա զվեզդա»-ին: Մասնակցել է Լենինգրադի շրջափակման դեմ մղված մարտերին: Պատերազմն ավարտել է կապիտանի զինվորական աստիճանով: 1943-ին [[Նիկոլայ Տիխոնով]]ի և [[Կոնստանտին Սիմոնով]]ի հանձնարարականով կրկին ընդունվում է ԽՍՀՄ գրողների միության շարքերը:

Հեղինակ է ավելի քան քառասուն գրքերի:

== Ա. Ավդեենկոյի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Սիրում եմ (վեպ), Ե., Ե.-Մ., Պետհրատ, 1935, 195 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Տեր-Հովհաննիսյան:
* Ալեքսանդր Ավդեենկո, Տիսսայի վրա (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1961, 684  էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ա. Հովհաննիսյան, Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ավդեենկո, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1908 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Արարատյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6174</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13615</id>
      <timestamp>2013-02-16T08:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Արարատյան Պետրոսի''' ([[1855]], գ. Շամշուլդա (այժմ՝ Վրաստանի Թեթրիծղարոյի շրջանում - [[1885]]), հայ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1696">'''Ալեքսանդր Արարատյան Պետրոսի''' ([[1855]], գ. Շամշուլդա (այժմ՝ Վրաստանի Թեթրիծղարոյի շրջանում - [[1885]]), հայ գյուղագիր, դրամատուրգ, մանկավարժ։ 

Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ Զբաղվել է ուսուցչությամբ, բացել դպրոցներ։ 1876-ին լույս է տեսել նրա անդրանիկ գիրքը՝ «Երկու թումբ կամ խեղճ սիրահարներ», 1883-ին՝ «Գյուղական խալիֆա» ինքնակենսագրական երկը։ 1889-ին լույս տեսած «Հիմնարկություն գավառական ուսումնարանի» [[վիպակ]]ում արտացոլված է գյուղական լուսավորիչների գործունեությունը, նրանց և հարուստ վերնախավի միջև եղած ներհակությունը։ Գրել է նաև [[պիես]]ներ՝ «Սուտ ճգնավոր», «Կրակի մեջ եմ ընկել», «Փոքրիկ ախոյաններ» և այլն։ Մահացել է 1885-ին 30 տարեկանում։

== Աղբյուրներ ==
* Ասատուր Փաշայան, Հայ մշակույթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 31-32։ 

{{DEFAULTSORT:Արարատյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1855 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1885 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գյուղագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Աֆանասև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1209</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2542</id>
      <timestamp>2011-04-29T02:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1755">'''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [[հոկտեմբերի 5]]), ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք:

Ծնվել է Վորոնեժի նահանգի Բոգուչարի քաղաքում: Երեք տարի անց նրա հայրը` մանր դատական պաշտոնյա, տեղափոխվում է նույն նահանգի Բոբրով քաղաքը, ուր և անցնում են Ալեքսանդր Աֆանասևի մանկության տարիները:

[[1837]]-ին Աֆանասևը ընդունվում է Վորոնեժի գիմնազիան, որը գերազանցությամբ ավարտում է [[1844]]-ին: Նույն տարում նա ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն այն ժամանակ Ռուսաստանի հոգևոր մշակույթի կենտրոններից մեկն էր:Ուսման չորս տարիները անդադար ու լարվածգիտական աշխատանքի տարիներ էին: Սակայն նա ստիպված թողնում է համալսարանի դասախոս դառնալու ակնկալիքները, քանի որ լուսավորության նախարար Ուվարովի ներկայությամբ նրա կարդացած զեկուցումը` «Պետական կարգի ազդեցությունը 16-17-րդ դդ. Ռուսական քրեական իրավունքի վրա» թեմայով հայտարարվել էր գաղափարապես «անհուսալի»:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2543</id>
      <timestamp>2011-04-29T02:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1765">'''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [[1871]], [[հոկտեմբերի 5]]), ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք:

Ծնվել է Վորոնեժի նահանգի Բոգուչարի քաղաքում: Երեք տարի անց նրա հայրը` մանր դատական պաշտոնյա, տեղափոխվում է նույն նահանգի Բոբրով քաղաքը, ուր և անցնում են Ալեքսանդր Աֆանասևի մանկության տարիները:

[[1837]]-ին Աֆանասևը ընդունվում է Վորոնեժի գիմնազիան, որը գերազանցությամբ ավարտում է [[1844]]-ին: Նույն տարում նա ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն այն ժամանակ Ռուսաստանի հոգևոր մշակույթի կենտրոններից մեկն էր:Ուսման չորս տարիները անդադար ու լարվածգիտական աշխատանքի տարիներ էին: Սակայն նա ստիպված թողնում է համալսարանի դասախոս դառնալու ակնկալիքները, քանի որ լուսավորության նախարար Ուվարովի ներկայությամբ նրա կարդացած զեկուցումը` «Պետական կարգի ազդեցությունը 16-17-րդ դդ. Ռուսական քրեական իրավունքի վրա» թեմայով հայտարարվել էր գաղափարապես «անհուսալի»:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2544</id>
      <timestamp>2011-04-29T03:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4423">'''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [[1871]], [[հոկտեմբերի 5]]), ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք:

Ծնվել է Վորոնեժի նահանգի Բոգուչարի քաղաքում: Երեք տարի անց նրա հայրը` մանր դատական պաշտոնյա, տեղափոխվում է նույն նահանգի Բոբրով քաղաքը, ուր և անցնում են Ալեքսանդր Աֆանասևի մանկության տարիները:

[[1837]]-ին Աֆանասևը ընդունվում է Վորոնեժի գիմնազիան, որը գերազանցությամբ ավարտում է [[1844]]-ին: Նույն տարում նա ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն այն ժամանակ Ռուսաստանի հոգևոր մշակույթի կենտրոններից մեկն էր:Ուսման չորս տարիները անդադար ու լարվածգիտական աշխատանքի տարիներ էին: Սակայն նա ստիպված թողնում է համալսարանի դասախոս դառնալու ակնկալիքները, քանի որ լուսավորության նախարար Ուվարովի ներկայությամբ նրա կարդացած զեկուցումը` «Պետական կարգի ազդեցությունը 16-17-րդ դդ. Ռուսական քրեական իրավունքի վրա» թեմայով հայտարարվել էր գաղափարապես «անհուսալի»:

[[1849]]-ին Աֆանասևը ծառայության է անցնում արտաքին գործերի նախարարության գլխավոր արխվում նախ որպես հասարակ ծառայող, ապա` [[1855]]-[[1962]]-ին որպես պետական հրամանագրերի տպագրման հանձնաժողովի գործավար: Արխիվում աշխատելու տարիները շատ արդյունավետ էին Ալեքսանդր Աֆանասևի գիտական գործունեության համար: Այդ ժամանակամիջոցում բազմաթիվ ամսագրերում, հատուկ գիտական հրատարակություններում և թերթերում պարբերաբար հրատարակվում են նրա [[հոդված]]ներն ու հետազոտությունները պատմագիտական ու [[բանահյուսություն|բանահյուսական]] թեմաներով: 1850-ական թվականներին Աֆանասևի ուշադրությունը կենտրոնանում էբանահյուսական նյութերի հավաքման և հրատարակման վրա: Նա լրջորեն զբաղվում է նաև սլավոնական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանությամբ]]: [[1855]]-[[1863]]-ին լույս են տեսնում նրա [[հեքիաթ]]ների նշանավոր ժողովածուի ութ պրակները, իսկ [[1859]] թվականին «Ռուսական ժողովրդական լեգենդներ» ժողովածուն: [[1865]]-[[1869]]-ի ընթացքում լույս է տեսնում նրա գիտահետազոտական աշխատանքի պսակը կազմող աշխատությունը` «Սլավոնների բնության նկատմամբ ունեցած բանաստեղծական հայացքը»: [[1870]]-ին հրատարակվում է Ալեքսանդր Աֆանասևի վերջին ժողովածուն` «ռուսական մանկական հեքիաթները», որը նա կազմել էր իր մեծ ժողովածուից քաղած նյութերի հիման վրա: Սակայն նրա բազմաթիվ և բազմաբնույթ գիատական ծրագրերը մնացին անավարտ, որովհետև ուժերի ծաղկման շրջանում մահանում է հանկարծահաս թոքախտից, երբ արդեն այնքան տարածված էր գիտնականի հռչակը:

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://heqiat.blogspot.com/2011/04/blog-post_2553.html «Բոքոնիկը» (հեքիաթ Ա. Աֆանասևի ժողովածուից)]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2545</id>
      <timestamp>2011-04-29T03:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4722">'''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [[1871]], [[հոկտեմբերի 5]]), ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք:

Ծնվել է Վորոնեժի նահանգի Բոգուչարի քաղաքում: Երեք տարի անց նրա հայրը` մանր դատական պաշտոնյա, տեղափոխվում է նույն նահանգի Բոբրով քաղաքը, ուր և անցնում են Ալեքսանդր Աֆանասևի մանկության տարիները:

[[1837]]-ին Աֆանասևը ընդունվում է Վորոնեժի գիմնազիան, որը գերազանցությամբ ավարտում է [[1844]]-ին: Նույն տարում նա ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն այն ժամանակ Ռուսաստանի հոգևոր մշակույթի կենտրոններից մեկն էր:Ուսման չորս տարիները անդադար ու լարվածգիտական աշխատանքի տարիներ էին: Սակայն նա ստիպված թողնում է համալսարանի դասախոս դառնալու ակնկալիքները, քանի որ լուսավորության նախարար Ուվարովի ներկայությամբ նրա կարդացած զեկուցումը` «Պետական կարգի ազդեցությունը 16-17-րդ դդ. Ռուսական քրեական իրավունքի վրա» թեմայով հայտարարվել էր գաղափարապես «անհուսալի»:

[[1849]]-ին Աֆանասևը ծառայության է անցնում արտաքին գործերի նախարարության գլխավոր արխվում նախ որպես հասարակ ծառայող, ապա` [[1855]]-[[1962]]-ին որպես պետական հրամանագրերի տպագրման հանձնաժողովի գործավար: Արխիվում աշխատելու տարիները շատ արդյունավետ էին Ալեքսանդր Աֆանասևի գիտական գործունեության համար: Այդ ժամանակամիջոցում բազմաթիվ ամսագրերում, հատուկ գիտական հրատարակություններում և թերթերում պարբերաբար հրատարակվում են նրա [[հոդված]]ներն ու հետազոտությունները պատմագիտական ու [[բանահյուսություն|բանահյուսական]] թեմաներով: 1850-ական թվականներին Աֆանասևի ուշադրությունը կենտրոնանում էբանահյուսական նյութերի հավաքման և հրատարակման վրա: Նա լրջորեն զբաղվում է նաև սլավոնական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանությամբ]]: [[1855]]-[[1863]]-ին լույս են տեսնում նրա [[հեքիաթ]]ների նշանավոր ժողովածուի ութ պրակները, իսկ [[1859]] թվականին «Ռուսական ժողովրդական լեգենդներ» ժողովածուն: [[1865]]-[[1869]]-ի ընթացքում լույս է տեսնում նրա գիտահետազոտական աշխատանքի պսակը կազմող աշխատությունը` «Սլավոնների բնության նկատմամբ ունեցած բանաստեղծական հայացքը»: [[1870]]-ին հրատարակվում է Ալեքսանդր Աֆանասևի վերջին ժողովածուն` «ռուսական մանկական հեքիաթները», որը նա կազմել էր իր մեծ ժողովածուից քաղած նյութերի հիման վրա: Սակայն նրա բազմաթիվ և բազմաբնույթ գիատական ծրագրերը մնացին անավարտ, որովհետև ուժերի ծաղկման շրջանում մահանում է հանկարծահաս թոքախտից, երբ արդեն այնքան տարածված էր գիտնականի հռչակը:

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://heqiat.blogspot.com/2011/04/blog-post_2553.html «Բոքոնիկը» (հեքիաթ Ա. Աֆանասևի ժողովածուից)]

== Աղբյուրներ ==
* Ն. Հակոբյան, Ա. Ն. Աֆանասևի կյանքն ու գործը: Ռուսական ժողովրդական հեքիաթներ, Ե., «Արևիկ», 1987, էջ 172:

[[Կատեգորիա:1826 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1871 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2549</id>
      <timestamp>2011-04-29T03:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4765">[[Պատկեր:Afanasev.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասև''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Никола́евич Афана́сьев'', [[1826]], [[հուլիսի 23]] - [[1871]], [[հոկտեմբերի 5]]), ռուս գրականագետ, լրագրող, պատմաբան, բանահյուսության տեսաբան, բանահավաք:

Ծնվել է Վորոնեժի նահանգի Բոգուչարի քաղաքում: Երեք տարի անց նրա հայրը` մանր դատական պաշտոնյա, տեղափոխվում է նույն նահանգի Բոբրով քաղաքը, ուր և անցնում են Ալեքսանդր Աֆանասևի մանկության տարիները:

[[1837]]-ին Աֆանասևը ընդունվում է Վորոնեժի գիմնազիան, որը գերազանցությամբ ավարտում է [[1844]]-ին: Նույն տարում նա ընդունվում է Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, որն այն ժամանակ Ռուսաստանի հոգևոր մշակույթի կենտրոններից մեկն էր:Ուսման չորս տարիները անդադար ու լարվածգիտական աշխատանքի տարիներ էին: Սակայն նա ստիպված թողնում է համալսարանի դասախոս դառնալու ակնկալիքները, քանի որ լուսավորության նախարար Ուվարովի ներկայությամբ նրա կարդացած զեկուցումը` «Պետական կարգի ազդեցությունը 16-17-րդ դդ. Ռուսական քրեական իրավունքի վրա» թեմայով հայտարարվել էր գաղափարապես «անհուսալի»:

[[1849]]-ին Աֆանասևը ծառայության է անցնում արտաքին գործերի նախարարության գլխավոր արխվում նախ որպես հասարակ ծառայող, ապա` [[1855]]-[[1962]]-ին որպես պետական հրամանագրերի տպագրման հանձնաժողովի գործավար: Արխիվում աշխատելու տարիները շատ արդյունավետ էին Ալեքսանդր Աֆանասևի գիտական գործունեության համար: Այդ ժամանակամիջոցում բազմաթիվ ամսագրերում, հատուկ գիտական հրատարակություններում և թերթերում պարբերաբար հրատարակվում են նրա [[հոդված]]ներն ու հետազոտությունները պատմագիտական ու [[բանահյուսություն|բանահյուսական]] թեմաներով: 1850-ական թվականներին Աֆանասևի ուշադրությունը կենտրոնանում էբանահյուսական նյութերի հավաքման և հրատարակման վրա: Նա լրջորեն զբաղվում է նաև սլավոնական [[առասպելաբանություն|առասպելաբանությամբ]]: [[1855]]-[[1863]]-ին լույս են տեսնում նրա [[հեքիաթ]]ների նշանավոր ժողովածուի ութ պրակները, իսկ [[1859]] թվականին «Ռուսական ժողովրդական լեգենդներ» ժողովածուն: [[1865]]-[[1869]]-ի ընթացքում լույս է տեսնում նրա գիտահետազոտական աշխատանքի պսակը կազմող աշխատությունը` «Սլավոնների բնության նկատմամբ ունեցած բանաստեղծական հայացքը»: [[1870]]-ին հրատարակվում է Ալեքսանդր Աֆանասևի վերջին ժողովածուն` «ռուսական մանկական հեքիաթները», որը նա կազմել էր իր մեծ ժողովածուից քաղած նյութերի հիման վրա: Սակայն նրա բազմաթիվ և բազմաբնույթ գիատական ծրագրերը մնացին անավարտ, որովհետև ուժերի ծաղկման շրջանում մահանում է հանկարծահաս թոքախտից, երբ արդեն այնքան տարածված էր գիտնականի հռչակը:

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://heqiat.blogspot.com/2011/04/blog-post_2553.html «Բոքոնիկը» (հեքիաթ Ա. Աֆանասևի ժողովածուից)]

== Աղբյուրներ ==
* Ն. Հակոբյան, Ա. Ն. Աֆանասևի կյանքն ու գործը: Ռուսական ժողովրդական հեքիաթներ, Ե., «Արևիկ», 1987, էջ 172:

[[Կատեգորիա:1826 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1871 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Բալաբանով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8218</id>
      <sha1>2qqlolbjy4pxyy8byqy237snrbs7qpo</sha1>
    <revision>
      <id>18098</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդր Բալաբանով |պատկեր = Alexander Balabanov.jpg |զբաղմունք = Ազգությամբ հայ բուլղարական բա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3441">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Բալաբանով
|պատկեր = Alexander Balabanov.jpg
|զբաղմունք = Ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ
|ծնված = [[1879]], [[հունվարի 18]]
|վախճանված = [1955]], [[նոյեմբերի 30]]
}}
'''Ալեքսանդր Բալաբանով''' ([[1879]], [[հունվարի 18]], Շտիպ, Մակեդոնիա – [[1955]], [[նոյեմբերի 30]], Սոֆիա), ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ: Հայ Միքայել Բալաբանովի (Քեհայան) և բուլղարուհի Եկատերիա Պեչենիկովայի որդին: 

Հորական պապը՝ Մանո (Մանուկ) Քեհայանը, եղել է Փոքր Ասիայից, Սկոպիեի միջլիսի նախագահը և քաղաքի դպրոցներից մեկի հիմնադիրը: Մայրը վաղ է մահացել, նրան դաստիարակել է հայ տատը՝ Զոյդան: Իմացել է [[գրաբար]]: Ավարտել է Սոֆիայի դասական գիմնազիան, տակավին աշակերտ՝ թարգմանություններ է կատարել «Իլիական»-ից: Լայպցիգում ուսանել է դասական բանասիրություն, պաշտպանել դոկտորական թեզ՝ «Կնոջ իրավական դրությունը Հին Հունաստանում» թեմայով: Վերադառնալով Բուլղարիա՝ դասավանդել է Սոֆիայի համալսարանում: Տպագրել է [[բանաստեղծություն]]ներ, [[ֆելիետոն]]ներ, [[էսսե]]ներ, հրապարակախոսական և գիտական հոդվածներ: Առաջինն է [[բուլղարերեն]] թարգմանել մի շարք անտիկ հեղինակների ([[Հոմերոս]], [[Եզովպոս]], [[Էսքիլես]], [[Սոփոկլես]], [[Թուկիդիդես]], [[Ալքայոս]], [[Եվրիպիդես]], [[Սաֆո]], [[Արիստոֆանես]], [[Պինդարոս]], [[Թեոփիստես]]), ինչպես նաև [[Գյոթե]]ի գրեթե բոլոր ստեղծագործությունները: Գրել է «Անտիկ գրականության պատմություն» աշխատությունը, ավելի քան երկու հազար հոդված և գրախոսություն, 10 հազար արժեքավոր նամակ: 1934-ին նշվել է նրա հոբելյանը, այդ առթիվ լույս է տեսել նրա մասին ծավալուն մենագրություն, որտեղ հիշվել է նրա հայկական ծագումը: 

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Հայազգի գործիչներ, Ե., 2002:

{{DEFAULTSORT:Բալաբանով, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1879 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1955 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարագիր հայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18099</id>
      <timestamp>2013-11-21T14:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3430">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Բալաբանով
|պատկեր = Alexander Balabanov.jpg
|զբաղմունք = Ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ
|ծնված = [[1879]], [[հունվարի 18]]
|վախճանված = [[1955]], [[նոյեմբերի 30]]
}}
'''Ալեքսանդր Բալաբանով''' ([[1879]], [[հունվարի 18]], Շտիպ, Մակեդոնիա – [[1955]], [[նոյեմբերի 30]], Սոֆիա), ազգությամբ հայ բուլղարական բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, դասական մշակույթի մասնագետ: Հայ Միքայել Բալաբանովի (Քեհայան) և բուլղարուհի Եկատերիա Պեչենիկովայի որդին: 

Հորական պապը՝ Մանո (Մանուկ) Քեհայանը, եղել է Փոքր Ասիայից, Սկոպիեի միջլիսի նախագահը և քաղաքի դպրոցներից մեկի հիմնադիրը: Մայրը վաղ է մահացել, նրան դաստիարակել է հայ տատը՝ Զոյդան: Իմացել է [[գրաբար]]: Ավարտել է Սոֆիայի դասական գիմնազիան, տակավին աշակերտ՝ թարգմանություններ է կատարել «Իլիական»-ից: Լայպցիգում ուսանել է դասական բանասիրություն, պաշտպանել դոկտորական թեզ՝ «Կնոջ իրավական դրությունը Հին Հունաստանում» թեմայով: Վերադառնալով Բուլղարիա՝ դասավանդել է Սոֆիայի համալսարանում: Տպագրել է [[բանաստեղծություն]]ներ, [[ֆելիետոն]]ներ, [[էսսե]]ներ, հրապարակախոսական և գիտական հոդվածներ: Առաջինն է [[բուլղարերեն]] թարգմանել մի շարք անտիկ հեղինակների ([[Հոմերոս]], [[Եզովպոս]], [[Էսքիլես]], [[Սոփոկլես]], [[Թուկիդիդես]], [[Ալքայոս]], [[Եվրիպիդես]], [[Սաֆո]], [[Արիստոֆանես]], [[Պինդարոս]], [[Թեոփիստես]]), ինչպես նաև [[Գյոթե]]ի գրեթե բոլոր ստեղծագործությունները: Գրել է «Անտիկ գրականության պատմություն» աշխատությունը, ավելի քան երկու հազար հոդված և գրախոսություն, 10 հազար արժեքավոր նամակ: 1934-ին նշվել է նրա հոբելյանը, այդ առթիվ լույս է տեսել նրա մասին ծավալուն մենագրություն, որտեղ հիշվել է նրա հայկական ծագումը: 

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Հայազգի գործիչներ, Ե., 2002:

{{DEFAULTSORT:Բալաբանով, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1879 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1955 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղարագիր հայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղար բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլղար արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Բլոկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1785</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3516</id>
      <timestamp>2011-06-10T06:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Բլոկ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок'', [[1880]], [[նոյեմբերի 28]], ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4568">'''Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Բլոկ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок'', [[1880]], [[նոյեմբերի 28]], Սանկտ-Պետերբուրգ - [[1921]], [[օգոստոսի 7]], Պետրոգրադ), ռուս բանաստեղծ:

Վաղ մանկությունը անց է կացրել մորական պապի` հայտնի բուսաբան, Պետերբուրգի համալսարանի ռեկտոր Ա. Ն. Բեկետովի ընտանիքում: Գիմնազիայից հետո Բլոկը ուսանել է Պետերբուրգի համալսարանում, սկզբում իրավաբանական, հետո պատմաբանասիրական ֆակուլտետում: Տպագրվել սկսել է [[1903]]-ից: Բլոկ-բանաստեղծի, ինչպես նաև «կրտսեր» [[սիմվոլիզմ|սիմվոլիստների]] ամբողջ սերնդի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է թողել [[20-րդ դար]]ի վերջի ռուս նշանավոր բանաստեղծ, միստիկ մտածող ու փիլիսոփա Վլ. Սոլովյովի ուսմունքը: Բլոկի վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ը աղոթասացության [[հնչերանգ]] ու միստիկ գունավորում ունի: Իրական աշխարհին այնտեղ հակադրված է սոսկ գաղտնի նծաններով ու հայտնություններով նշմարվող տեսիլային, «այնկողմնային» աշխարհը: Բլոկը համաշխարհային մեծության քնարերգու է: Նրա քնարը ողբերգական հնչերանգ ունի, որ ներաշխարհի ու իրականության ողբերգական բախման հետևանք է: Իրականությունը նա ընկալում է իբրև մարդուն սպանող, այլանդակող, «սարսափելի» աշխարհ, որով կանխորոշված, պայմանավորված է նրա պոեզիայի էլեգիկ, ողբերգական շունչը: Նր պոեզիան ներծծված է լուսավոր թախիծով, գեղեցիկի ու կատարյալի անամոք բաղձանքով: Այն մի կրքոտ, ինքնամոռաց, հափշտակված խոստովանություն է բանաստեղծի պայծառ ու ողբերգական սիրո մասին: Բլոկը ռուսական պոեզիայում հաստատվեց առաջին հերթին որպես սիմվոլիզմի վառ ներկայացուցիչ, թեև նրա հետագա ստեղծագործությունը դուրս եկավ սիմվոլիզմի կանոնների ու մշակված սկզբունքների շրջանակից: Հետագայում ավելի ցայտուն ենդրսևորվում նրա պոեզիայում հումանիստական երանգները, սոցիալական ու քաղաքական մոտիվները: Բլոկի ստեղծագործություններում հառնում է հայրենիքի [[կերպար]]ը, նրա բանաստեղծական [[սիմվոլ]]ների ու [[մետաֆոր]]ների շղարշի տակ շնչում է ռուսական իրականությունը: Մտորումները հայերնիքի, նրա ժողովրդի ու ճակատագրի մասին կենտրոնական տեղ են գրավում Բլոկի ստեղծագործություններում: Նրա պոեզիան համակված է հին աշխարհի, անցյալ կյանքի հիմերի փլուզման զգացողությամբ, գալիք հեղափոխ իրադարձությունների տանջալի սպասումով: Բլոկը ոգևորությամբ ընդունեց Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, [[1918]]-ին գրելով «Տասներկուսը» [[պոեմ]]ը:

Բլոկը հսկայական հետք է թողել ժամանակի և հետագա ռուսական պոեզիայի վրա, նոր ուղիներ նախանշելով նրա համար:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Մարինա Ցվետաևա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 509-510:

{{DEFAULTSORT:Բլոկ, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1921 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3517</id>
      <timestamp>2011-06-10T06:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4568">'''Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Բլոկ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок'', [[1880]], [[նոյեմբերի 28]], Սանկտ-Պետերբուրգ - [[1921]], [[օգոստոսի 7]], Պետրոգրադ), ռուս բանաստեղծ:

Վաղ մանկությունը անց է կացրել մորական պապի` հայտնի բուսաբան, Պետերբուրգի համալսարանի ռեկտոր Ա. Ն. Բեկետովի ընտանիքում: Գիմնազիայից հետո Բլոկը ուսանել է Պետերբուրգի համալսարանում, սկզբում իրավաբանական, հետո պատմաբանասիրական ֆակուլտետում: Տպագրվել սկսել է [[1903]]-ից: Բլոկ-բանաստեղծի, ինչպես նաև «կրտսեր» [[սիմվոլիզմ|սիմվոլիստների]] ամբողջ սերնդի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է թողել [[20-րդ դար]]ի վերջի ռուս նշանավոր բանաստեղծ, միստիկ մտածող ու փիլիսոփա Վլ. Սոլովյովի ուսմունքը: Բլոկի վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ը աղոթասացության [[հնչերանգ]] ու միստիկ գունավորում ունի: Իրական աշխարհին այնտեղ հակադրված է սոսկ գաղտնի նծաններով ու հայտնություններով նշմարվող տեսիլային, «այնկողմնային» աշխարհը: Բլոկը համաշխարհային մեծության քնարերգու է: Նրա քնարը ողբերգական հնչերանգ ունի, որ ներաշխարհի ու իրականության ողբերգական բախման հետևանք է: Իրականությունը նա ընկալում է իբրև մարդուն սպանող, այլանդակող, «սարսափելի» աշխարհ, որով կանխորոշված, պայմանավորված է նրա պոեզիայի էլեգիկ, ողբերգական շունչը: Նր պոեզիան ներծծված է լուսավոր թախիծով, գեղեցիկի ու կատարյալի անամոք բաղձանքով: Այն մի կրքոտ, ինքնամոռաց, հափշտակված խոստովանություն է բանաստեղծի պայծառ ու ողբերգական սիրո մասին: Բլոկը ռուսական պոեզիայում հաստատվեց առաջին հերթին որպես սիմվոլիզմի վառ ներկայացուցիչ, թեև նրա հետագա ստեղծագործությունը դուրս եկավ սիմվոլիզմի կանոնների ու մշակված սկզբունքների շրջանակից: Հետագայում ավելի ցայտուն ենդրսևորվում նրա պոեզիայում հումանիստական երանգները, սոցիալական ու քաղաքական մոտիվները: Բլոկի ստեղծագործություններում հառնում է հայրենիքի [[կերպար]]ը, նրա բանաստեղծական [[սիմվոլ]]ների ու [[մետաֆոր]]ների շղարշի տակ շնչում է ռուսական իրականությունը: Մտորումները հայերնիքի, նրա ժողովրդի ու ճակատագրի մասին կենտրոնական տեղ են գրավում Բլոկի ստեղծագործություններում: Նրա պոեզիան համակված է հին աշխարհի, անցյալ կյանքի հիմերի փլուզման զգացողությամբ, գալիք հեղափոխ իրադարձությունների տանջալի սպասումով: Բլոկը ոգևորությամբ ընդունեց Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, [[1918]]-ին գրելով «Տասներկուսը» [[պոեմ]]ը:

Բլոկը հսկայական հետք է թողել ժամանակի և հետագա ռուսական պոեզիայի վրա, նոր ուղիներ նախանշելով նրա համար:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Ալեքսանդր Բլոկ (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 509-510:

{{DEFAULTSORT:Բլոկ, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1921 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3526</id>
      <timestamp>2011-06-10T07:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4655">[[Պատկեր:Alexander Blok.jpeg|thumb|250px|Ալեքսանդր Բլոկ, [[1907]]]]
'''Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Բլոկ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок'', [[1880]], [[նոյեմբերի 28]], Սանկտ-Պետերբուրգ - [[1921]], [[օգոստոսի 7]], Պետրոգրադ), ռուս բանաստեղծ:

Վաղ մանկությունը անց է կացրել մորական պապի` հայտնի բուսաբան, Պետերբուրգի համալսարանի ռեկտոր Ա. Ն. Բեկետովի ընտանիքում: Գիմնազիայից հետո Բլոկը ուսանել է Պետերբուրգի համալսարանում, սկզբում իրավաբանական, հետո պատմաբանասիրական ֆակուլտետում: Տպագրվել սկսել է [[1903]]-ից: Բլոկ-բանաստեղծի, ինչպես նաև «կրտսեր» [[սիմվոլիզմ|սիմվոլիստների]] ամբողջ սերնդի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է թողել [[20-րդ դար]]ի վերջի ռուս նշանավոր բանաստեղծ, միստիկ մտածող ու փիլիսոփա Վլ. Սոլովյովի ուսմունքը: Բլոկի վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ը աղոթասացության [[հնչերանգ]] ու միստիկ գունավորում ունի: Իրական աշխարհին այնտեղ հակադրված է սոսկ գաղտնի նծաններով ու հայտնություններով նշմարվող տեսիլային, «այնկողմնային» աշխարհը: Բլոկը համաշխարհային մեծության քնարերգու է: Նրա քնարը ողբերգական հնչերանգ ունի, որ ներաշխարհի ու իրականության ողբերգական բախման հետևանք է: Իրականությունը նա ընկալում է իբրև մարդուն սպանող, այլանդակող, «սարսափելի» աշխարհ, որով կանխորոշված, պայմանավորված է նրա պոեզիայի էլեգիկ, ողբերգական շունչը: Նր պոեզիան ներծծված է լուսավոր թախիծով, գեղեցիկի ու կատարյալի անամոք բաղձանքով: Այն մի կրքոտ, ինքնամոռաց, հափշտակված խոստովանություն է բանաստեղծի պայծառ ու ողբերգական սիրո մասին: Բլոկը ռուսական պոեզիայում հաստատվեց առաջին հերթին որպես սիմվոլիզմի վառ ներկայացուցիչ, թեև նրա հետագա ստեղծագործությունը դուրս եկավ սիմվոլիզմի կանոնների ու մշակված սկզբունքների շրջանակից: Հետագայում ավելի ցայտուն ենդրսևորվում նրա պոեզիայում հումանիստական երանգները, սոցիալական ու քաղաքական մոտիվները: Բլոկի ստեղծագործություններում հառնում է հայրենիքի [[կերպար]]ը, նրա բանաստեղծական [[սիմվոլ]]ների ու [[մետաֆոր]]ների շղարշի տակ շնչում է ռուսական իրականությունը: Մտորումները հայերնիքի, նրա ժողովրդի ու ճակատագրի մասին կենտրոնական տեղ են գրավում Բլոկի ստեղծագործություններում: Նրա պոեզիան համակված է հին աշխարհի, անցյալ կյանքի հիմերի փլուզման զգացողությամբ, գալիք հեղափոխ իրադարձությունների տանջալի սպասումով: Բլոկը ոգևորությամբ ընդունեց Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, [[1918]]-ին գրելով «Տասներկուսը» [[պոեմ]]ը:

Բլոկը հսկայական հետք է թողել ժամանակի և հետագա ռուսական պոեզիայի վրա, նոր ուղիներ նախանշելով նրա համար:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Ալեքսանդր Բլոկ (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 509-510:

{{DEFAULTSORT:Բլոկ, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1921 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10044</id>
      <timestamp>2012-08-14T13:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4712">[[Պատկեր:Alexander Blok.jpeg|thumb|250px|Ալեքսանդր Բլոկ, [[1907]]]]
'''Ալեքսանդր Ալեքսանդրովիչ Բլոկ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок'', [[1880]], [[նոյեմբերի 28]], Սանկտ-Պետերբուրգ - [[1921]], [[օգոստոսի 7]], Պետրոգրադ), ռուս բանաստեղծ:

Վաղ մանկությունը անց է կացրել մորական պապի` հայտնի բուսաբան, Պետերբուրգի համալսարանի ռեկտոր Ա. Ն. Բեկետովի ընտանիքում: Գիմնազիայից հետո Բլոկը ուսանել է Պետերբուրգի համալսարանում, սկզբում իրավաբանական, հետո պատմաբանասիրական ֆակուլտետում: Տպագրվել սկսել է [[1903]]-ից: Բլոկ-բանաստեղծի, ինչպես նաև «կրտսեր» [[սիմվոլիզմ|սիմվոլիստների]] ամբողջ սերնդի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է թողել [[20-րդ դար]]ի վերջի ռուս նշանավոր բանաստեղծ, միստիկ մտածող ու փիլիսոփա Վլ. Սոլովյովի ուսմունքը: Բլոկի վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ը աղոթասացության [[հնչերանգ]] ու միստիկ գունավորում ունի: Իրական աշխարհին այնտեղ հակադրված է սոսկ գաղտնի նծաններով ու հայտնություններով նշմարվող տեսիլային, «այնկողմնային» աշխարհը: Բլոկը համաշխարհային մեծության քնարերգու է: Նրա քնարը ողբերգական հնչերանգ ունի, որ ներաշխարհի ու իրականության ողբերգական բախման հետևանք է: Իրականությունը նա ընկալում է իբրև մարդուն սպանող, այլանդակող, «սարսափելի» աշխարհ, որով կանխորոշված, պայմանավորված է նրա պոեզիայի էլեգիկ, ողբերգական շունչը: Նր պոեզիան ներծծված է լուսավոր թախիծով, գեղեցիկի ու կատարյալի անամոք բաղձանքով: Այն մի կրքոտ, ինքնամոռաց, հափշտակված խոստովանություն է բանաստեղծի պայծառ ու ողբերգական սիրո մասին: Բլոկը ռուսական պոեզիայում հաստատվեց առաջին հերթին որպես սիմվոլիզմի վառ ներկայացուցիչ, թեև նրա հետագա ստեղծագործությունը դուրս եկավ սիմվոլիզմի կանոնների ու մշակված սկզբունքների շրջանակից: Հետագայում ավելի ցայտուն ենդրսևորվում նրա պոեզիայում հումանիստական երանգները, սոցիալական ու քաղաքական մոտիվները: Բլոկի ստեղծագործություններում հառնում է հայրենիքի [[կերպար]]ը, նրա բանաստեղծական [[սիմվոլ]]ների ու [[մետաֆոր]]ների շղարշի տակ շնչում է ռուսական իրականությունը: Մտորումները հայերնիքի, նրա ժողովրդի ու ճակատագրի մասին կենտրոնական տեղ են գրավում Բլոկի ստեղծագործություններում: Նրա պոեզիան համակված է հին աշխարհի, անցյալ կյանքի հիմերի փլուզման զգացողությամբ, գալիք հեղափոխ իրադարձությունների տանջալի սպասումով: Բլոկը ոգևորությամբ ընդունեց Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը, [[1918]]-ին գրելով «Տասներկուսը» [[պոեմ]]ը:

Բլոկը հսկայական հետք է թողել ժամանակի և հետագա ռուսական պոեզիայի վրա, նոր ուղիներ նախանշելով նրա համար:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Ալեքսանդր Բլոկ (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 509-510:

{{DEFAULTSORT:Բլոկ, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1921 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Գիտովիչ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5344</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11769</id>
      <timestamp>2012-11-01T16:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Gitovich.jpg|250px|thumb|left|]] '''Ալեքսանդր Իլյիչ Գիտովիչ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Ильи́ч Ги́тович'', [[1909]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1140">[[Պատկեր:Gitovich.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ալեքսանդր Իլյիչ Գիտովիչ''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Ильи́ч Ги́тович'', [[1909]], [[մարտի 14]], Սմոլենսկ - [[1966]], [[օգոստոսի 9]], Լենինգրադ), ռուս բանաստեղծ:

Առաջին ժողովածուն` «Մենք մտնում ենք Պիշպեկ», լույս է տեսել 1931-ին: Մասնակցել է Հայերնական մեծ պատերազմին: 1944-ի ձմռանը, Վոլխովյան ռազմաճակատում գրել է «Խնջույքներ Հայաստանում» բանաստեղծությունների շարքը: Թարգմանել է [[Հովհաննես Շիրազ]]ի բանաստեղծություններից: Գիտովիչի վերջին ժողովածուն` «Ձմեռային ուղերձներ բարեկամներիս», լույս է տեսել 1965-ին:

{{DEFAULTSORT:Գիտովիչ, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:1909 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Թոփչյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4329</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9274</id>
      <timestamp>2012-07-18T13:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="20379">'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:

Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9278</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20431">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|250px|thumb|]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:

Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9279</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20431">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:

Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9280</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20566">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բոլգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:

Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9281</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20566">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:

Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9283</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="20702">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
 
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9285</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանն արժանացել է */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="20923">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|200px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9286</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանն արժանացել է */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="20923">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==

*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012: 

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9288</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21054">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9289</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21059">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==

*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:


== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9291</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21140">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9292</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21158">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9294</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21267">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==

*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9296</id>
      <timestamp>2012-07-18T14:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21429">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրականագետ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապե գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիե և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիկ Չասկլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9301</id>
      <timestamp>2012-07-19T10:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21431">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիկ Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9393</id>
      <timestamp>2012-07-25T21:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21681">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` Անահիտ Թոփչյանի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիկ Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9472</id>
      <timestamp>2012-07-28T18:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="21687">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը(վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ(վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը(վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս(արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով(քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ(վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը(վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը(վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը(վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս(վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9473</id>
      <timestamp>2012-07-28T18:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21698">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10684</id>
      <timestamp>2012-09-03T20:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="21859">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10685</id>
      <timestamp>2012-09-03T20:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22113">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: 

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11907</id>
      <timestamp>2012-11-10T08:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="22178">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11933</id>
      <timestamp>2012-11-13T09:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22176">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11979</id>
      <timestamp>2012-11-16T13:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22301">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12114</id>
      <timestamp>2012-12-04T15:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22447">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12434</id>
      <timestamp>2012-12-21T23:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22684">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12435</id>
      <timestamp>2012-12-21T23:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="22447">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12436</id>
      <timestamp>2012-12-21T23:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22682">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12486</id>
      <timestamp>2012-12-24T21:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22872">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12522</id>
      <timestamp>2012-12-26T15:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23043">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13171</id>
      <timestamp>2013-01-27T08:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23107">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը|Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13172</id>
      <timestamp>2013-01-27T08:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23107">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13379</id>
      <timestamp>2013-02-06T02:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիյում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23109">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13414</id>
      <timestamp>2013-02-09T00:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23261">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15439</id>
      <timestamp>2013-05-19T11:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23368">[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Մեկ օրվա կանգառ (Ջեկ Լոնդոն)|Ջեկ Լոնդոն, Մեկ օրվա կանգառ]]
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16440</id>
      <timestamp>2013-08-12T06:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="23630">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Թոփչյան
|պատկեր = aleqsandr-topchian.jpg
|զբաղմունք = Հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանի
|ծնված = [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]]
}}
'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Մեկ օրվա կանգառ (Ջեկ Լոնդոն)|Ջեկ Լոնդոն, Մեկ օրվա կանգառ]]
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18867</id>
      <timestamp>2014-01-26T13:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23801">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Թոփչյան
|պատկեր = aleqsandr-topchian.jpg
|զբաղմունք = Հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանի
|ծնված = [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]]
}}
'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:
*[[Տղամարդու սերը (Կամիլ Լըմոնյե, գիրք, 2013)|Կամիլ Լըմոնյե, Տղամարդու սերը (վեպ), 2013թ., «Անտարես»:]]

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Մեկ օրվա կանգառ (Ջեկ Լոնդոն)|Ջեկ Լոնդոն, Մեկ օրվա կանգառ]]
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19083</id>
      <timestamp>2014-02-07T20:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="23953">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Թոփչյան
|պատկեր = aleqsandr-topchian.jpg
|զբաղմունք = Հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանի
|ծնված = [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]]
}}
'''Ալեքսանդր Թոփչյան Էդվարդի''' (ծնվ. [[1939]], [[սեպտեմբերի 7]], Երևան), հայ գրաքննադատ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ: ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2012):

Ծնվել է գրականագետ [[Էդվարդ Թոփչյան|Էդվարդ Ստեփանի Թոփչյանի]] ընտանիքում: 1956-ին ավարտել է Երևանի Գր. Խանջյանի անվ. N56 միջնակարգ դպրոցը, 1962-ին՝ Երևանի Պետհամալսարանի հայկական բանասիրական ֆակուլտետը, 1962-63-ին աշխատել է «Պիոներ կանչի» խմբագրությունում, որպես գրական աշխատող, 1963-65-ին՝ «Պետհրատում», խմբագիր, 1965-66-ին` «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ սցենարական-խմբագրական կոլեգիայի անդամ, 1966-75-ին` «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում՝ բաժնի վարիչ, 1975-82-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում՝ գլխավոր խմբագիր, 1982-89-ին Ե. Չարենցի անվ. գրականության և արվեստի թանգարանում, գրական բաժնի վարիչ, 1991-1995-ին ՀՀ ԳԽ Լրատվության հանձնաժողովում՝ գլխավոր փորձագետ:

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նախևառաջ որպես գրաքննադատ: 60-80թթ ընթացքում Հայաստանի, Մոսկվայի և միութենական այլ հանրապետությունների գրական մամուլում տպագրված հոդվածները նրան միութենական ճանաչում բերեցին: Նրա ուշադրության կենտրոնում են եղել մշտապես գրական նոր անունները, նոր միտումները և պրպտումները: Արժե հատկապես հիշատակել արդի հայ բանաստեղծության նվիրված նրա գրքերն ու տասնյակ հոդվածները, որոնք չափազանց մեծ նշանակություն ունեցան 60-ական թվականներին ասպարեզ իջած բանաստեղծական նոր սերնդի կայացման համար ([[Սլավիկ Չիլոյան]], [[Հենրիկ Էդոյան]], [[Դավիթ Հովհաննես]], [[Արտեմ Հարությունյան]], [[Արևշատ Ավագյան]], [[Էդվարդ Միլիտոնյան]], [[Սամվել Կոսյան]], [[Հովհաննես Գրիգորյան]], [[Արմեն Մարտիրոսյան]] և այլն):

[[Պատկեր:Aleksandr Topchyan.jpg|350px|thumb|Ալեքսանդր Թոփչյանը բելգիացի բանաստեղծ [[Մորիս Կարեմ]]ի տանը, Անդըրլեխտ, 2006թ.]]

Ալ. Թոփչյանը հայտնի է նաև որպես հմուտ և բեղմնավոր թարգմանիչ: Հրատարակել է մոտ 70 թարգմանական գրքեր, ժողովածուներ ու [[անթոլոգիա]]ներ, ներկայացնելով ֆրանսիական, և Բելգիայի ու Շվեյցարիայի ֆրանսագիր գրականության դասական և արդի հեղինակներին: 1999-ին նա հիմնեց «Էմիլ Վերհառն» մատենաշարը, որտեղ, նրա թարգմանությամբ, արդեն լույս են տեսել բելգիացի ֆրանսագիր հեղինակների քսան գրքեր ու ժողովածուներ:
[[Պատկեր:Aleksandr ev Anahit Topchyan.jpg|250px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը կնոջ` [[Անահիտ Թոփչյան]]ի հետ]]
Հարկ է նշել նաև Ալ. Թոփչյանի գրական գործունեության մեկ այլ ասպարեզը. սփյուռքահայ գրականության նվիրված նրա բազմաթիվ հոդվածները և հրապարակումները: 60-ական թվականներից սկսած աշխատասիրել և հրապարակել է սփյուռքահայ և արևմտահայ հեղինակների բազմաթիվ գրքեր ու ժողովածուներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Հայաստանի գրական պրոցեսի համար: 

80-ականներից Ալ. Թոփչյանը հանդես է գալիս որպես դրամատուրգ և արձակագիր: Նրա պիեսները խաղացվել են Հայաստանում, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Կանադայի, ԱՄՆ-ի մի շարք քաղաքներում: «Եվ անգամ մահից հետո» վեպը, որը լույս տեսավ 2005-ին, արժանացավ Հայաստանի և Սփյուռքի մամուլի բարձր գնահատության, իսկ 2006-ին արժանացավ ՀՀ Նախագահի մրցանակին: Բարձր գնահատվեց նաև Ալ. Թոփչյանի մյուս վեպը՝ «Բանկ օտոմանը», որը համարվեց նոր խոսք հայ պատմավիպասանության մեջ և թարգմանվեց [[ֆրանսերեն]], [[ռուսերեն]] և [[ռումիներեն]]:
  
Կարևոր է Ալ. Թոփչյանի ծառայությունը գրական կապերի հաստատման և հայ գրականությունը օտար երկրներում տարածման գործում: Նրա եռանդուն նախաձեռնությամբ և անմիջական մասնակցությամբ հայ բազմաթիվ հեղինակներ թարգմանվել ու տպագրվել են միութենական նախկին հանրապետություններում և եվրոպական մի շարք երկրներում: Արժե հատկապես առանձնացնել 1983 թ. Լեհաստանում  և 1991 թ. Ֆրանսիայում լույս տեսած հայ բանաստեղծության ծավալուն անթոլոգիաները:

== Ալ. Թոփչյանն արժանացել է ==
[[Պատկեր:Sartre 1963.jpg|250px|thumb|Ալ. Թոփչյանը Ժան-Պոլ Սարտրի, Սիմոն դը Բովուարի և հոր` Էդվարդ Թոփչյանի հետ, 1963, սեպտեմբեր, Լուսակերտ]]
*Արվեստների և գրականության սպայի շքանշանին (Officier dans l’ordre des Arts et des Lettres), 2010 թ. Ֆրանսիա
*Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալին, 2009 թ.
*Ռուբեն Սևակի անվ. մրցանակին (1986 թ. Ֆրանսիա), 
*ՀԳՄ(Հայաստանի Գրողների Միության) Միքայել Նալբանդյանի անվ. գրաքննադատության և հրապարախոսության ամենամյա մրցանակին(1992 թ.), 
*Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի և ՀԳՄ ամենամյա «Կանթեղ» մրցանակին(2004թ.)` թարգմանական վաստակի համար
*ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվ. արձակի ամենամյա մրցանակին(2005թ.)` «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար 
*Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի մրցանակին գրականության ասպարեզում՝ «Եվ անգամ մահից հետո» վեպի համար(2006թ.):

== Ալ. Թոփչյանի հեղինակությամբ լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Topchyan1994.jpg|300px|thumb|left|Ալ. Թոփչյանը Նիկոլա Բուվիեի և Վահե Գոդելի հետ, 1994]]
*Բառի սահմանները(գրաքննադատություն), 1978 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ժամանակ և պատկեր(գրաքննադատություն), ռուսերեն, 1983 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*Ապագայի ներկայությամբ(գրաքննադատություն), 1987 թ., Երևան, «Սովետական գրող»:
*Արտագերս(արձակ, դրամատուրգիա), 1994 թ. Երևան, «Ազգ» հրատ.:
*Կիրկե կղզին(վեպ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Կիրկե կղզի (վեպն ամբողջությամբ լույս է տեսել «Գարուն»(1995, մարտ, ապրիլ, մայիս) և Բեյրութի «Շիրակ»(1995, թիվ 1-12) հանդեսներում:
*Այնտեղ(պիեսների ժողովածու), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Եվ անգամ մահից հետո, 2005թ. Երևան, ՀԳՄ հրատ.:
*Բանկ օտոման, 2008թ., Երևան, «Գասպրինտ»:
*Պանք Օթոման, երկրորդ հրատարակություն` դասական ուղղագրությամբ, Բեյրութ, «Արծիվ» հրատ. 2009 թ.:
*Բանկ օտոման, «Երկիր» օրաթերթ, վեպը տպագրվել է ամբողջությամբ հունվար-մարտ ամիսներին, 2010 թ. Երևան:
*Բանկ օտոման(ռումիներեն), Բուխարեստ, 2010 թ.:
*Операция-Банк Оттоман, «Литературная Армения», N3-4, 2010
*Բանկ օտոման, ֆրանսերեն, Փարիզ, 2011թ.:
*Захват банка &quot;Оттоман&quot; (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.
*Ե՛վ մարդ, և՛ Աստված, վիպակներ և պատմվածքներ, Երևան, «Գասպրինտ», 2012:

== Ալ. Թոփչյանի թարգմանությամբ լույս են տեսել՝ ==
[[Պատկեր:Ruben Meliqi het.jpg|300px|thumb|Ռուբեն Մելիքի հետ, Փարիզ, 1988]]
*[[Ժակ Պրեվեր]], Արյուն և փետուր(բանաստեղծությունների ժողովածու, վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1965 թ. Երևան, «Հայաստան» հրատ:
*Ժակ Պրեվեր, Հեքիաթներ չարաճճի երեխաների համար, 1972 թ., Երևան, «Հայաստան»:
*[[Ժորժ Սիմենոն]], Դեղին շունը(վեպեր և պատմվածքներ), վերջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1975 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Վահե Քաչա]], Գիշատիչների խնջույքը (վեպեր և վիպակներ, առաջաբանը Ալ. Թոփչյանի), 1976 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուա դը Լառոշֆուկո]], Մաքսիմներ(առաջաբան և ծանոթագրություններ Ալ. Թոփչյանի), 1978 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Շոդեռլո դը Լակլո]], Վտանգավոր կապեր, 1982 թ. Երևան, «Սովետական գրող»:
*[[Ֆրանսուազ Սագան]], Բարև, թախիծ (վեպ, պիես), 1983 թ, Երևան, «Արևիկ» հրատ.:
*[[Վահե Գոդել]], Սպիտակ, 1991 թ. Երևան, «Նաիրի»:
*[[Դենի դը Ռուժմոն]], Եվրոպայի 28 դարերը, 1996 թ., «Ապոլլոն»:
*[[Արմեն Գոդել]], Domus amoris(բանաստեղծություններ), 1996 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*Արմեն Գոդել, Ռարատոնգա(վեպ), 1997 թ., Երևան, «Վան Արյան»:  
*[[Ժակ Շեսսե]], Մարդակեր դևը (վեպ), 1998 թ., Երևան, «Նոր Դար»-«Վան Արյան»:
*[[Նիկոլա Բուվիե]], Ներս ու դուրս (արձակ և չափածո), 1998 թ., Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Մտածել ձեռքերով (քաղաքագիտական-մշակութաբանական էսսե), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Վահե Քաչա]], Մի դաշույն այս պարտեզի մեջ (վեպ), 1999, Երևան, «Նաիրի»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Մայրասպանը (վեպ), 1999, Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Անդրե-Մարսել Ադամեկ]], Մեռյալների թռչունը (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Հեքիաթներ Կապրինի համար, 1999 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Ալին (վեպ), 1999 թ. Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Ժամանակավոր անաստվածի օրագիրը (բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*[[Ալեն Պետր]], Վարահոս(բանաստեղծություններ), 2000 թ. Երևան, «Յոթնագիր»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Նամակներ ատոմային ռումբի մասին(քաղաքագիտական էսսե), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Հալածյալը(վեպ), 2000 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
[[Պատկեր:Baronyani het.jpg|300px|thumb|Ժան-Բատիստ Բարոնյան հետ, Երևան, 2005]]
*[[Ժան-Լյուկ Ուտերս]], Օրակարգ (վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Բատիստ Բարոնյան]], Հյուսիս քամին(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Կոչում(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Կամիլ Լըմոնյե]], Սիրո որոգայթը(վեպ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել - Այստեղ/Այնտեղ(բանաստեղծություններ), 2001 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Անսահմանի երկրաչափությունը (բանաստեղծություններ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Արմեն Գոդել,Կայարանապետը (վեպ), 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Դերբորանս (վեպ), 2002, Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վեռներ Լամբերսի]], Բնանկար - մերկ մարդը ձյան մեջ(բանաստեղծություններ), 2002թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ դը Կոստեր]], Ֆլամանդական լեգենդներ, 2002 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Ժորժ Սիմենոն, Երկու վեպ, 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Անրի Շենըվիեր]], Երջանկություն ամեն տեսակի, (բարոյախոսական էսսե), 2003 թ., Երևան, «Ապոլլոն»:
*[[Միշել դը Գելդեռոդ]], Բարաբբա, Էսկուրիալ, (պիեսներ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ֆեռնան Կրոմելինկ]], Հոյակապ պոզավորը, (պիես), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժորժ Ռոդենբախ]], Արվեստն աքսորյալ (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ]], Եթե արևը չծագի (վեպ), 2003 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Սավոյացի տղան (վեպ), 2004:
*Նիկոլա Բուվիե - Ձկնակարիճ(ուղեգրություն), Երևան, 2004:
*[[Մորիս Մետեռլինկ]], Ժուազել և Ս. Անտոնիոսի հայտնությունը (պիեսներ), 2004 թ. Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Շապպազ]], Ավետարան ըստ Հուդայի (վեպ), 2004 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Վահե Քաչա]], Սեղմված բռունցքներ (վեպ), 2005 թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Ակն ընդ ական (վեպ), 2005թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Քաչա, Արարչի ութերորդ օրը, 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*[[Ժան-Պոլ Սարտր]], Դռնփակ (պիես), 2006թ., Երևան, «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Ճամփորդի արյունը (բանաստեղծություններ), 2006թ., «Լուսաբաց»:
*[[Մորիս Կարեմ]], Ապակե գունդը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ֆիլիպ Վիդըլիե]], Թուրքական գիշեր, (փաստագրական վեպ), 2007թ.:  
*Դենի դը Ռուժմոն, Սերը և Արևմուտքը, (պատմափիլիսոփայական ուսումնասիրություն), 429 էջ, 2007թ.:
*[[Անիզ Կոլց]], Այրող դրախտ (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Կրակ կլանողը (բանաստեղծություններ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Վարդենի Բեդանյան]], Աստվածամոր նրբանցքը (վեպ), 2007թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժակ դը Դեկեր]], Առավոտ կանուխ, ուշ երեկոյան (պիես), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Կլեռ Լեժյոն]], Արիադնան և Դոն Ժուանը (պիես), 2008թ. «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Ծառն անհետացման (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Սոլյուտրեի թիթեռը (բանաստեղծություններ), 2008թ., «Լուսաբաց»:
*Դենի դը Ռուժմոն, Սիրո առասպելները (գրականագիտական ուսումնասիրություն), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հրաժարում (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*[[Ժան Պորտանտ]], Կետ (բանաստեղծություններ), 2009թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Գեղեցիկը երկրի վրա (վեպ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ժան Պորտանտ, Իրականում (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*[[Լամբեր Շլեխտեր]], Տնային մանր գործեր (բանաստեղծություններ), 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Վահե Գոդել, Երկուսի միջև (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Լամբեր Շլեխտեր, Կարմիր «Հոնդան» և հարյուր աղավնի (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Անիզ Կոլց, Հողը լռում է (բանաստեղծություններ), 2011թ., «Լուսաբաց»:
*Շառլ-Ֆերդինանդ Ռամյուզ, Ադամ ու Եվա (վեպ), 2012 թ., «Լուսաբաց»:
*[[Տղամարդու սերը (Կամիլ Լըմոնյե, գիրք, 2013)|Կամիլ Լըմոնյե, Տղամարդու սերը (վեպ), 2013թ., «Անտարես»:]]

== Ալ. Թոփչյանի աշխատասիրությամբ (առաջաբան, ծանոթագրություններ, տեքստի պատրաստում) լույս են տեսել ==
[[Պատկեր:Maric Chasklaysi het.jpg|300px|thumb|Լատվիացի բանաստեղծ Մարիս Չակլայսի հետ, 1986, Լիեպայա, Լատվիա]]
*[[Վազգեն Շուշանյան]], Երկիր հիշատակաց, 1966թ., «Հայաստան» հրատ.:
*Երիտասարդ հայ բանաստեղծների անթոլոգիա – [[ուկրաիներեն]], Կիև, «Դնիպրո», 1972:
*[[Ավետիք Իսահակյան]], Բանաստեղծություններ, [[լեհերեն]], «Բիբլիոտեկա պոետուվ» մատենաշար, Վարշավա, 1975թ.:
*Վազգեն Շուշանյան, Ճերմակ Վարսենիկը, 1983թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զահրատ]], Մեծ քաղաքը, 1978թ., «Սովետական գրող»:
*[[Զարեհ Խրախունի]], Ես և ուրիշներ, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*[[Հրաչ Զարդարյան]], Մեր կյանքը, 1982թ., «Սովետական գրող»:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա (լեհերեն), 1983թ., Լոձ:
*Дух родного крова (стихи молодых армянских поэтов), Ереван, «Советакан грох», 1985:
*Օտարալեզու հայ գրողներ, Երևանի Պետական համալսարանի հրատարակչություն,  1986թ.:
*[[Պարույր Սևակ]], Աստծո քարտուղարը, [[լատվիերեն]], Ռիգա, «Լիեսմա», 1989:
*Հայ բանաստեղծության անթոլոգիա - V դարից մինչև մեր օրերը, ֆրանսերեն, Փարիզ, «Էդիսիոն դե լա Դիֆերանս», 1990, 2007:  
*[[Ռուբեն Սևակ]], Երկեր, 1985թ., «Սովետական գրող»:
*[[Սլավիկ Չիլոյան]], Մենք մարդ ենք եղել..., 1992թ. «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Ձայներ(աշակերտական տետրերից), Ե., «Կանչ», 1992:
*Ռուբեն Սևակ, Անտիպ էջեր, 1995, «Նաիրի»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1995թ., Ա. հատոր, «Լույս»:
*Ռուբեն Սևակ, Երկեր, 1996թ. Բ. հատոր, «Լույս»:
*Рубен Севак, Стихи, изд., Етнагир, Ереван, 1998.
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2010թ., «Լուսաբաց»:
*Ռուբեն Սևակ, Հատընտիր, 2012թ., «Էդիտ Պրինտ»:
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Հեղինակել է նաև ավելի քան 500 հոդված (գրականություն, մշակույթ, հրապարակախոսություն)` տպագրված Հայաստանի, Սփյուռքի, ֆրանսագիր և ռուսական մամուլում:

== Ալ. Թոփչյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==

* [[Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Հայերենի խլաց(վ)ող ականջը]]
* [[Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում... (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Ասես պիտի մի օր նրան հանդիպեմ փողոցում...]]
* [[Գրիչը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Գրիչը]]
* [[Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Բարբարոսի արտաքին հարդարանքը]]
* [[Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ (Ալեքսանդր Թոփչյան)|Քսաներորդ դարի վեպն առանց մեզ]]

== Ալ. Թոփչյանի կատարած թարգմանությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Մեկ օրվա կանգառ (Ջեկ Լոնդոն)|Ջեկ Լոնդոն, Մեկ օրվա կանգառ]]
* [[Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք (Ժորժ Ռոդենբախ)|Ժորժ Ռոդենբախ, Բրյուգե-Մեռյալ քաղաք, 2000:]]
* [[Օրակարգ (Ժան-Լյուկ Ուտերս, գիրք, 2001)|Ուտերս, Ժան-Լյուկ, Օրակարգ, 2001:]]
* [[Բարև, թախիծ (Ֆրանսուազ Սագան, գիրք, 2005)|Ֆրանսուազ Սագան, Բարև, թախիծ, Ե., «Լուսաբաց», 2005:]]
* [[Հողը լռում է (Անիզ Կոլց, գիրք, 2011)|Անիզ Կոլց, Հողը լռում է, Ե., «Լուսաբաց», 2011:]]
* [[Թուրքական գիշեր (Ֆիլիպ Վիդըլիե, գիրք, 2007)|Ֆիլիպ Վիդըլիե, Թուրքական գիշեր, Ե., «Լուսաբաց», 2007:]]

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1939 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Կուպրին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7432</id>
      <sha1>377invf40lba4lfzie2nwtrkopqnuo5</sha1>
    <revision>
      <id>16326</id>
      <timestamp>2013-08-09T19:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն         = Ալեքսանդր Կուպրին |պատկեր      = Aleksandr Ivanovich Kuprin.jpg |զբաղմունք   = Ռուս արձակագիր |ծնվա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3301">{{Անձ
|անուն         = Ալեքսանդր Կուպրին
|պատկեր      = Aleksandr Ivanovich Kuprin.jpg
|զբաղմունք   = Ռուս արձակագիր
|ծնված        = [[1890]], [[սեպտեմբերի 7]]
|վախճանված = [[1938]], [[օգոստոսի 25]]
}}
'''Ալեքսանդր Կուպրին''' ([[ռուսերեն]]՝ ''Алекса́ндр Ива́нович Купри́н'', [[1890]], [[սեպտեմբերի 7]] - [[1938]], [[օգոստոսի 25]]), ռուս արձակագիր: 

1873-ին տեղափոխվել է Մոսկվա: 10 տարի անց է կացրել զինվորական ուսումնական փակ հաստատություններում, 4 տարի ծառայել հետևակային գնդում: 1894-ին թողել է ծառայությունը, մեկնել Կիև, շրջել Ռուսաստանի հարավում, կատարել տարբեր աշխատանքներ: 1901-ից ապրել է Պետերբուրգում: 1919-ին Գատչինայից, որ գեներալ Յուդենիչի զորքերով կարված էր Պետրոգրադից, Կուպրինն ընտանիքով անցել է Ֆինլանդիա, 1920-ին՝ Փարիզ: 1937-ին, ծանր հիվանդ, Կուպրինը վերադարձել է ԽՍՀՄ:

Կուպրինի առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1889-ին: Այնուհետև լույս են տեսել «Մոլոք» (1896) [[վեպ]]ը և «Օլեսյա» (1898) [[վիպակ]]ը: «Մենամարտ» (1905, [[հայերեն]] հրտ. 1960) վեպը պատկերում է ցարական բանակի սպայական կազմի կյանքը: «Յամա»-ն (մաս 1, 1909, մաս 2, 1914—15, հայ. հրտ. 1975) անբարոյականության խոցի վերացմանը օգնելու փորձ է: Կուպրինը [[պատմվածք]]ի մեծ վարպետ է («Կրկեսում», 1902, «Ճահիճ», 1902, «Վախկոտը», 1903, «Ձիագողերը», 1903, «Կարմրուկ», 1904, և այլն): Ռեակցիայի տարիներին գրել է՝ «Ծովային հիվանդություն», 1908, «Աշակերտ», 1908, և այլն): 1917-ի
հեղափոխությանը նախորդած տարիներին գրել է «Զմրուխտ» (1907), «Սուլամիթ» (1908), «Հեռագրիչը» (1911), «Նռնաքարե ապարանջան» (1911), «Գոգա Վեսելով» (1916) գործերը: Այդ շրջանում զբաղվել է նաև գեղարվեստական ակնարկով: Կուպրինի տարագրության տարիներն արգասավոր չեն եղել («Ոսկի աքաղաղ», 1923, «Ժանետ», 1932-1933): 

Իր կենսասիրությամբ, հումանիզմով, լեզվի ու թեմատիկայի հարստությամբ նա դարձել է ռուսական ամենաընթերցվող գրողներից: Նրա ստեղծագործություններից շատերը բեմադրվել, կինոնկարահանվել ու թարգմանվել են տարբեր [[լեզու]]ներով:

{{DEFAULTSORT:Կուպրին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1870 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Ղազբեգի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8775</id>
      <sha1>6dikew5dtapltralq04h4u7w95b23g1</sha1>
    <revision>
      <id>19876</id>
      <timestamp>2014-05-24T10:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդր Ղազբեգի |պատկեր = Kasbegi Alexandr.jpg |զբաղմունք = Վրաց արձակագիր |ծնված = [[1848]], [[հուն...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2184">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ղազբեգի
|պատկեր = Kasbegi Alexandr.jpg
|զբաղմունք = Վրաց արձակագիր
|ծնված = [[1848]], [[հունվարի 8]]
|վախճանված = [[1893]], [[դեկտեմբերի 10]]
}}
'''Ալեքսանդր Ղազբեգի''' ([[վրացերեն]]` ''ალექსანდრე ყაზბეგი'', [[1848]], [[հունվարի 8]], գ․ Ստեփանծմինդա (այժմ՝ Ղազբեգի) - [[1893]], [[դեկտեմբերի 10]], Թիֆլիս], վրացի արձակագիր։ 

Ծնվել է Գորիի նահանգի կառավարչի ընտանիքում։ Հոր մահից հետո վարել է կալվածատիրական մեծ տնտեսությունը, գյուղացիներին ազատել է հարկերից, հրաժարվել իշխող իր դիրքերից և 7 տարի հովվություն է արել սարերում։ 1879-ից ապրել է Թիֆլիսում, աշխատել «Դրոեբա» թերթում, որտեղ 1881-ին տպագրել է իր «Էլգուջա» [[վեպ]]ը՝ պատկերելով պատվի ու ազատության համար մարտնչող լեռնցիների։ Վեպի առանձին հրատարակության [[տպաքանակ]]ը բռնագրավել և այրել է ոստիկանությունը։ Այնուհետև լույս են տեսել Ղազբեգիի «Էլիսո» (1882), «Հայրասպանը» (1882), «Ցիկո» (1883), «Թշվառը» (1884), «Ձորի նահապետ Գոչա» (1884), «Հովիվը» (1885) [[վիպակ]]ները։ Զրկանքներն ու հետապնդումները Ղազբեգիին հասցրել են հոգեկան ծանր հիվանդության։ Մահացել է միայնության ու կարիքի մեջ։ Ղազբեգին XIX դարի վրացական արձակի խոշոր վարպետներից է։ 

== Երկեր ==
* Պատմվածքներ, Ե․, 1948։

{{DEFAULTSORT:Ղազբեգի, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1893 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրաց արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19877</id>
      <timestamp>2014-05-24T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2186">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ղազբեգի
|պատկեր = Kasbegi Alexandr.jpg
|զբաղմունք = Վրաց արձակագիր
|ծնված = [[1848]], [[հունվարի 8]]
|վախճանված = [[1893]], [[դեկտեմբերի 10]]
}}
'''Ալեքսանդր Ղազբեգի''' ([[վրացերեն]]` ''ალექსანდრე ყაზბეგი'', [[1848]], [[հունվարի 8]], գ․ Ստեփանծմինդա (այժմ՝ Ղազբեգի) - [[1893]], [[դեկտեմբերի 10]], Թիֆլիս], վրացի արձակագիր։ 

Ծնվել է Գորիի նահանգի կառավարչի ընտանիքում։ Հոր մահից հետո վարել է կալվածատիրական մեծ տնտեսությունը, գյուղացիներին ազատել է հարկերից, հրաժարվել իշխող իր դիրքերից և 7 տարի հովվություն է արել սարերում։ 1879-ից ապրել է Թիֆլիսում, աշխատել «Դրոեբա» թերթում, որտեղ 1881-ին տպագրել է իր «Էլգուջա» [[վեպ]]ը՝ պատկերելով պատվի ու ազատության համար մարտնչող լեռնցիների։ Վեպի առանձին հրատարակության [[տպաքանակ]]ը բռնագրավել և այրել է ոստիկանությունը։ Այնուհետև լույս են տեսել Ղազբեգիի «Էլիսո» (1882), «Հայրասպանը» (1882), «Ցիկո» (1883), «Թշվառը» (1884), «Ձորի նահապետ Գոչա» (1884), «Հովիվը» (1885) [[վիպակ]]ները։ Զրկանքներն ու հետապնդումները Ղազբեգիին հասցրել են հոգեկան ծանր հիվանդության։ Մահացել է միայնության ու կարիքի մեջ։ Ղազբեգին XIX դարի վրացական արձակի խոշոր վարպետներից է։ 

== Երկեր ==
* Պատմվածքներ, Ե․, 1948։

{{DEFAULTSORT:Ղազբեգի, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1893 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Ճավճավաձե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8809</id>
      <sha1>00fcrzzjigajmnzu3z6c1xigm131f9i</sha1>
    <revision>
      <id>19952</id>
      <timestamp>2014-05-27T16:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդր Ճավճավաձե |պատկեր = Prince a g chavchavadze.jpg |զբաղմունք = Վրացի բանաստեղծներ |ծնված = [...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3320">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ճավճավաձե
|պատկեր = Prince a g chavchavadze.jpg
|զբաղմունք = Վրացի բանաստեղծներ
|ծնված = [[1786]]
|վախճանված = [[1846]], [[նոյեմբերի 6]]
}}
'''Ալեքսանդր Գարսևանի Ճավճավաձե''' ([[1786]], Պետերբուրգ — [[1846]], [[նոյեմբերի 6]], Թիֆլիս), վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ (1841)։ 

Մասնակցել է 1812-ի Հայրենական պատերազմին և ռուսական բանակի 1813-14-ի արտասահմանյան արշավանքներին։ 1814-ից Վրաստանում գրավել է կարևոր ռազմա-վարչական պաշտոններ։ Մասնակցել է 1826-28-ի ռուս-պարսկական պատերազմին։ 1828-29-ին եղել է նորաստեղծ Հայկական մարզի վարչության պետ։ Օժանդակել է պարսկահայերի 1828-1829-ի գաղթի կազմակերպմանն ու նրանց բնակեցմանը։ 1828-29-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ նրա հրամանատարությամբ գործող ռուսական զորքերի փոքրաթիվ ջոկատը գրավել է Բայազետը, Ալաշկերտը։ Նահանջող ռուսական զորքերի հետ նա Մուշի գավառից հարյուրավոր հայ ընտանիքներ գաղթեցրել ու բնակեցրել է Ալաշկերտի հովտում և Հայկական մարզում։ 1832-ին Ճավճավաձեն էլ նպատակ է ունեցել Վրաստանը անջատել Ռուսաստանից և իրականացնել որոշ սոցիպլական բարեփոխումներ։ 1833-ին աքսորվել է Տամբով։ Վրաստան է վերադարձել 1834-ին։ 1843-ին մասնակցել է Շամիլի դեմ արշավանքին։ 

1843-ից զբաղվել է գրական-հասարակական գործունեությամբ։ Նրա թիֆլիսյան տանը հավաքվում էին վրացի, ռուս և հայ գրողներ, հասարակական գործիչներ, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը, որը ամուսնացավ նրա աղջկա՝ Նինայի հետ։ Ճավճավաձեն վրաց ռոմանտիզմի հիմնադիրն է։ Նրա բանաստեղծությունները մեծ ժողովրդականություն են վայելել և թարգմանվել տարբեր լեզուներով։ Ճավճավաձեն վրաց մշակույթը հարստացրել է ռուս և համաշխարհային դասական ստեղծագործությունների [[թարգմանություն]]ներով։ Նա սերտ կապեր է պահպանել հայ ռազմական, մշակութային, հոգևոր ու հասարակական գործիչների հետ (եղել է գեներալ Ֆ․ Հ․ Հախվերդովի մտերիմ բարեկամներից)։ 

{{DEFAULTSORT:Ճավճավաձե, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1786 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1846 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19953</id>
      <timestamp>2014-05-27T16:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3398">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Ճավճավաձե
|պատկեր = Prince a g chavchavadze.jpg
|զբաղմունք = Վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ
|ծնված = [[1786]]
|վախճանված = [[1846]], [[նոյեմբերի 6]]
}}
'''Ալեքսանդր Գարսևանի Ճավճավաձե''' ([[1786]], Պետերբուրգ — [[1846]], [[նոյեմբերի 6]], Թիֆլիս), վրացի բանաստեղծ, հասարակական գործիչ, իշխան, գեներալ-լեյտենանտ (1841)։ 

Մասնակցել է 1812-ի Հայրենական պատերազմին և ռուսական բանակի 1813-14-ի արտասահմանյան արշավանքներին։ 1814-ից Վրաստանում գրավել է կարևոր ռազմա-վարչական պաշտոններ։ Մասնակցել է 1826-28-ի ռուս-պարսկական պատերազմին։ 1828-29-ին եղել է նորաստեղծ Հայկական մարզի վարչության պետ։ Օժանդակել է պարսկահայերի 1828-1829-ի գաղթի կազմակերպմանն ու նրանց բնակեցմանը։ 1828-29-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ նրա հրամանատարությամբ գործող ռուսական զորքերի փոքրաթիվ ջոկատը գրավել է Բայազետը, Ալաշկերտը։ Նահանջող ռուսական զորքերի հետ նա Մուշի գավառից հարյուրավոր հայ ընտանիքներ գաղթեցրել ու բնակեցրել է Ալաշկերտի հովտում և Հայկական մարզում։ 1832-ին Ճավճավաձեն էլ նպատակ է ունեցել Վրաստանը անջատել Ռուսաստանից և իրականացնել որոշ սոցիպլական բարեփոխումներ։ 1833-ին աքսորվել է Տամբով։ Վրաստան է վերադարձել 1834-ին։ 1843-ին մասնակցել է Շամիլի դեմ արշավանքին։ 

1843-ից զբաղվել է գրական-հասարակական գործունեությամբ։ Նրա թիֆլիսյան տանը հավաքվում էին վրացի, ռուս և հայ գրողներ, հասարակական գործիչներ, այդ թվում՝ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը, որը ամուսնացավ նրա աղջկա՝ Նինայի հետ։ Ճավճավաձեն վրաց ռոմանտիզմի հիմնադիրն է։ Նրա բանաստեղծությունները մեծ ժողովրդականություն են վայելել և թարգմանվել տարբեր լեզուներով։ Ճավճավաձեն վրաց մշակույթը հարստացրել է ռուս և համաշխարհային դասական ստեղծագործությունների [[թարգմանություն]]ներով։ Նա սերտ կապեր է պահպանել հայ ռազմական, մշակութային, հոգևոր ու հասարակական գործիչների հետ (եղել է գեներալ Ֆ․ Հ․ Հախվերդովի մտերիմ բարեկամներից)։ 

{{DEFAULTSORT:Ճավճավաձե, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1786 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1846 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը (Զորայր Խալափյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4857</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10650</id>
      <timestamp>2012-09-02T16:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]] Ստորև ներկայացվում է [[Զորայր Խալափյան]]ի «'''Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը'''» ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="15801">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զորայր Խալափյան]]ի «'''Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը'''» պատմվածքը, որը ներառված է [[Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ (Զորայր Խալափյան, գիրք, 1988)|«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»]] գրքում:

== Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը ==

Ալեքսանդրը մակեդոնացի էր, Փիլիպոս արքայի որդին, [[Արիստոտել]] մեծ մտածողի  սանը։ Իր թագավորության օրոք նա ստեղծեց անծայրածիր համաշխարհային մի տերություն Դանուբից մինչև Գանգեսի ափերը։

Դա մեր թվարկությունից առաջ չորրորդ  դարում էր։

Մակեդոնացին անտիկ աշխարհի մեծագույն զորավարն էր ու պետական գործիչը։ Չնայած իր կարճ կյանքին, նա ապրել է ընդամենը երեսուներեք տարի, կարողացել է անել այնքան շատ, տիրացել այնպիսի մի փառքի, որ հետագա դարերում ամեն մի մեծ ու փոքր զորավար աշխատում էր գեթ մի չնչին  չափով նմանվել  նրան։

Նա, իրոք, զարմանալի մի անձնավորություն էր, հմուտ բժիշկ էր և բուժում էր իր մերձավորներին, մարզիկ էր, մրցում և հաղթում էր նշանավոր մարզիկներին, նա գիտական մեծ հակումներ ուներ, արշավանքների ժամանակ գիտության համար արժեք ունեցող ամեն ինչ հավաքում և ուղարկում էր իր մեծ ուսուցչին՝ Արիստոտել Ստագիրեցուն։ Սիրում էր [[Հոմերոս]]ի «[[Իլիական]]ը», որը իր արշավանքների ժամանակ մշտապես պահում էր բարձի տակ, և իր սխրանքները կատարելիս աշխատում էր նմանվել իր սիրած հերո­սին՝   [[Աքիլլես]]ին։

Ալեքսանդրն անչափ գեղեցիկ մի տղամարդ էր նաև, և չցանկանալով իր հրաշագեղ դիմագծերը թաքցնել բեղ ու մորուքի  մեջ՝ սափրվում էր,  որն այն ժամանակ ընդունված չէր ոչ միայն Արևելքում, այլև Հունաստանում և Մակեդոնիայում։ Նրա օրինակին սկսեցին հետևել նաև նրա մերձավորները, և այս կենսաձևը, ինչպես հաստատում են մատե­նագիրները, այնուհետև տարածվեց ողջ Հունական, Հռոմեական, Պոնտական աշխարհում, ինչպես նաև մեզ մոտ՝ Հայաստանում։ Նրանից, Ալեքսանդր Մակեդոնացուց է սկսվում առաջին, այսպես կոչված, ածիլված դարաշրջանր ողջ մարդկության պատմության մեջ։ Միայն փիլիսոփաները, նորաձևության այդ հակառակորդները, շարունակում էին բեղ ու մորուք պահել։

Ինչ որ է, բեղ ու մորուքի վրա շատ կանգ չառնենք, մանավանդ կարևորը ոչ թե Մակեդոնացու չեղած բեղ ու մո­րուքն է,  այլ նրա զարմանալի հանճարը։

Նա իր հսկայական պետության մեջ հիմնադրել էր շուրջ յոթանասուն քաղաք՝ բոլորը Ալեքսանդրիա անունով։ Իր միապետության մեջ նա հաստատել էր հավասարություն բոլոր նվաճված ժողովոլրդների համար։ Նրա պետության քա­ղաքացին պարտավոր էր իրեն համարել ոչ թե, ասենք, աթենացի, կորնթացի կամ եգիպտացի, այլ աշխարհաքա­ղաքացի։ «Բոլոր առաքինի մարդկանց,— հրամայել էր նա,— համարեք ձեր ազգականը, իսկ բոլոր վատհոգի մարդկանց համարեք օտարական կամ բարբարոս, եթե անգամ այդ մարդը  ձեր հարազատ եղբայրը լինի»։

Ալեքսանդրի ողջ երթը Մակեդոնիայից մինչև Հնդկաստան փառավոր մի հաղթարշավ էր, սակայն հենց այստեղ Հնղկաստանի Փենջաբի շրջանում, նա առաջին անգամ հան­դիպում է լուրջ դիմադրության։ Հնդիկները նրա դեմ դուրս էին բերել երկու հարյուր մարտական փիղ, Ալեքսանդրի զինվորները սովոր չէին նման թշնամու դեմ մաքառելու։ Սակայն նրանք, այնուամենայնիվ, Ալեքսանդրի զինվորներն էին, այս ճակատամարտը ևս շահեցին, չնայած՝ մեծ կորուստների գնով  ու դժվ արոլթյուններով։

Վերադառնալով իր վիթխարի տերության մայրաքաղաք Բաբելոն, Ալեքսանդր Մակեդոնացին սկսեց նախապատ֊ իաստվել Հնդկաստանը վերանվաճելու մի նոր արշավի։ Եվ, ինչ խոսք, նա կնվաճեր ոչ միայն Հնդկաստանր, այլև 9ի– նաստանը,   և  հայտնի  չէ,   թե   բաց   ծով  հասնելաէ՝  ինչ   պիտիաներ այդ ահավոր ու եբջանիկ նվաճողը, եթե մերձբաբելոն֊ յան  ճահճուտում այդ ժամանակ ձվից գուբս չգար մի մոծակ։
Մակեդոնացու մասին արդեն պատմվեց բավականաչափ, այժմ   մի   քանի   խոսք   այդ   նշանավոբ   մոծակի   մասին։
Դա մի էգ մոծակ էր, որ ձվից դուրս էր եկել մեր թվար֊ կությունից առաջ 323 թվականին։ ՛երան վիճակված էր պատ֊ մության մեջ մի վիթխարի դեր՛ այգ մոծակն էր, որ կանգ֊ նեցրեց աշխարհակալ մեծ նվաճող Ալեքսանգր Մակեդոնա֊ ցուն, որին, թւէում էր, աշխարհում այլևս ոչինչ ի զորու չէր կանգնեցնելու։
Եթե Մակեդոնացու զենքը, որով նա կաաարում էր իր անճառելի կերպով վսեմ սխրանքները, իր հղոր ու լավ վար֊ ժեցված բանակն էր, ապա սույն մոծակի միակ զենքը, որով նա ելավ ու հաղթեց անպարտելի զորավարին, իր փոքրիկ խայթոցն   էր։
Ալեքսանդրն ապրում էր արքայական շքեղ պալատում, իսկ մոծակն ապրում էր մոտակա ճահճուտում, &quot;ՐԸ&gt; էսԼ խոսք,   նրա համար  պալատից  էլ  շքեղ  ու լավ  էր։
Արթնանալով, ամեն առավոտ Մակեդոնացին անցնում էր իր պետական գործերին, մեծ մասամբ զբաղված էր լինում առաջիկա արշավանքի հոգսերով։ Ստուգում էր ղինվորների մարտական կարգը, փղերի դեմ մաքառելու զենքերի նոր տեսակների ընարությամբ էր զբաղվում, ամեն օր հեռուներից ժամանող նորանոր զորքերի հրամանա տարներին էր րն֊ ղունում     և     լսում     նրանց     զեկույցները։
Նույն ժամանակ մոծակր գիշեր ու ցերեկ չուներ, թռչում էր դեսուդեն, ամենուր ուտելիք էր որոնում, այսինքն մարդ կամ անասուն, նրանց արյունով իր քաղցը հագեցնելու հա֊ մ ար։
Պատմական, հիրավի պատմական այդ օրը, պատմական այդ մոծակր սովորականի պես թռչում էր և օգի մեջ հազիվ որսալի բույբերով ու տաք մարմիններից ճառագող ալիքնե֊ բով որոշում, թե որտեղ մարդ կամ անասուն կա։ Քաղա֊ քամերձ զորանոցներն ու ախոռներն առանձնապէս գրավիչ էին բույբերով, ճահճուտներից ելնելով պարսերով մոծակ֊ ներն     այս     կողմն     էին     թռչում։
Սույն   պատմական   մոծակն   արդեն   ղողէրոցքով   վարակ֊
ված   մի   մոծակ   էր,   ճահճուտից   ՚ւասսսլալ   ւլ,,չ.----------ս
առաջին իսկ պատահած զինվորի ականջին։ Դա մի հույն էր Կրետե կղղուց և այդ պահին լվացվում էր զինվորական լվացարաններում, խտուտ զգալով ձեռքով քշեց մոծակին։ թ՚երևս նրա ձեռքի այդ շարժմանը նույնպես պատմական նշանակություն վերադրենք, որովհետև, ինչպես արդեն կռա֊ հում   եք,   սույն   մոծակը   պիտի   խայթի   Մակեղոնացուն։
Զինվորի ձեռքի շարժումից մոծակը կրկին օգ բարձրա֊ ցավ, և այստեղ փչեց պատմ ական, հիրավի պատմ ական մի քամի, որը մոծակին քշեց և շեղեց իր ուղուց, և նա, ինչպես կռահոլմ  եք,   պատահաբար գնաց  արքայի կողմը։
Րայց մինչև նրան հասնելը՝ հանդիպեց մի ձիու, որը զո֊ րավարներից մեկի թիկնապահի ձին էր, կապած պարսպա֊ ցցիցէ Մոծակը շատ Էր քաղցած, իջավ ձիու գավակին և լավ տևղավորվելով, հոտառությամբ ու ճառագող ջերմ ութ յամ բ որոնելով   արյան   բարակ   մազանոթը՝      խայթոցը      խրեց      ու
սկսեց   ծծել։
Թերևս   նա   կշտանար   ու   գնար   իր   բանին,   բայց   այստեղ թիկնապահի   ձին   պ՝ոչը   շարժեց   և   այդ   պոչի   շարժելը   հիրա֊ վի    պատմական    պոչ   շաբժել    Էր։    Ո րովհետև,    ինչպես    կռա֊ հում    եք,    այս    ամենր    նպաստեց,    որ   սույն   մոծակը   խայթի Մակեդոնացոլն   և   նրան   վարակի   մահացու  հիվանդությամբ։ Այսպես,    ուրեմն,    թիկնապահի    ձիու    պոչի    պատմ ական թափահարումից   հետո   մեր    մոծակը    կրկին    օգ   ելավ   ու   ևս մի   պատմ ական քամոլ շնորհիվ հասավ  արքայի  նստավայրն ու   իջավ   զորավար   Անաիոքոսի   քթին։    Սրա   քթի՚ե   ևս    պետք Է   ըստ    պատշաճի   պատմ ական   դեր   տալ,       որովհետև      նրա քթից   մոծակը   չկարողացավ   օգտվել,   աերը   նրան   քշեց   ան–\ վաւթորեն,    առանց   հասկանալոլ,    որ   այդ   ձեռքի   շարժումով ինքը     հիմնովին     վերափււխեց     աշխարհի     դեմքը։
Իրավ, ով գիտի ինչ Էր սպասվում Մակեդոնացու նոր արշավանքից, աշխարհն արգյոք այս տեսքը պիտի ունենա՞ր, եթե մեր ծանոթ մոծակը Հիջներ սենյակապետի ծառա, հու֊ նացած պարսիկ Գոդոտեռասի ծոծրակին։ Այո, այս ծոծրա­կին նույնպես պետք Է պատմական նշանակություն վերադրել, այս պատմական ծոծրակը եթե հանգիստ մնար, և մոծակը իր  քաղցը  հագեցներ   ծառայի   անարժեք   արյունով,   չէր  խայ֊թի արքային և չէր վարակի նրան մահացոլ հիվանղոլթյամ բ։ Կապրեր Մակեդոնացին, կնվաճեր Հնդկաստանն ու Չինաս– տանը և, այո, աշխարհն ու պատմությունն այսօրվանը չէին  լինի։
Հունացած պարսիկ րոգոտեռասի ձեռքն իշավ ծոծրա­կին՝   մոծակին   տեղում   ճզմելու  հույսով,   բայց  իզուր։
Օդում քիչ թրև ԳսյԼՈԼքյ հետո, մոծակը գնաց դեպի սենյա– կապետ Սերարքոսը, բայց այդ Ժամանակ եթովպացի ըստ֊ բուկը փռշտաց, և մոծակը թռիչքի ուղղությունը փոխելով իջավ Մակեդոնացոլ պարանոցին ճիշտ այն պահին, երբ արքան ոդևորված պատմում էր Միդիաս ղորավարին իր մ ո֊ տակա     աբշավանքների    մասին։
Ընդամենը մեկ րոպեում մոծակը կատաբում է պատմա­կան իր սև գոբծը վարակում մեծ նվաճողին։ Սա լցնում է իր փորիկը արքայական արյունով և թռչում դեպի ճահճուտները։  

Մնացածը պարզ է։ Մինչ հեռավոբ երկրներում թագավոր֊ ներն ու զորավարները ահուդողով պատրաստվում էին մեծ նվաճողի ավերիչ աբշավանքին և չդիտէին, թե ինչպես պի­տի կանգնեցնեին նրան, այստեղ, Բա բելոնում ընդամենը մի փոքբիկ էգ մոծակ կանգնեընում է նրա արշավանքը։ Հիվանդանալով, որոշ ժամանակ անց, Մակեդոնացին մա֊ հանում   է։
Հետագայոլմ, ինչպես հայտնի է, նրա վիթխարի տերու֊ թյունը տրոհվեց մի քանի ինքնուրույն պետ ությունների և այլն։    Բայց    դա    չէ    կարևորը։
Մակեդոնացին չի մ ոռացվել ու երբեք չի մոռացվելոլ։ Հայտնի չէ, թե նա ինչեր էր անելու, եթե չլիներ անժամանակ մահը, որի պատճառն այն մոծակն էր, որ ներկայա ցվեց այստեղ։
Ո՞րն է, այն ուամ ենա յնիվ, այստեղ կարևորը, Մ ակեդո– նացու հանճարն աբդյոք, հ ունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքի շարժումը, թիկնապահի ձիու պոչի թափահարումը, թե՞ եթովպացի ստրուկի փռշտոցը... դժվաբ է ասել։ Բայց եթե որևէ մեկը պնդի, թե ձիու պոչի թափահարումով կամ եթուէպացի   ստրուկի   փռշտոցի  շնորհիվ  է,   որ   աշխարհն   այ֊
&gt;&lt;ժըմ  այս  դեմքն  ունի,   կարելի  է էվիճել,   որովհետև մենք  տե­սանք,  որ դա հենց  այդպես  է  եղել։
Րւրեմն կարող ենք ասել, որ աշխարհն այժմ այն է, ինչ կա, շնորհիվ թիկնապահի ձիու պոչի պատմական թափա– հարման   կամ   եթովպացի   ստրուկի   պատմական   փռշտոցի։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10651</id>
      <timestamp>2012-09-02T17:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15334">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զորայր Խալափյան]]ի «'''Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը'''» պատմվածքը, որը ներառված է [[Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ (Զորայր Խալափյան, գիրք, 1988)|«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»]] գրքում:

== Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը ==

Ալեքսանդրը մակեդոնացի էր, Փիլիպոս արքայի որդին, [[Արիստոտել]] մեծ մտածողի  սանը։ Իր թագավորության օրոք նա ստեղծեց անծայրածիր համաշխարհային մի տերություն Դանուբից մինչև Գանգեսի ափերը։

Դա մեր թվարկությունից առաջ չորրորդ  դարում էր։

Մակեդոնացին անտիկ աշխարհի մեծագույն զորավարն էր ու պետական գործիչը։ Չնայած իր կարճ կյանքին, նա ապրել է ընդամենը երեսուներեք տարի, կարողացել է անել այնքան շատ, տիրացել այնպիսի մի փառքի, որ հետագա դարերում ամեն մի մեծ ու փոքր զորավար աշխատում էր գեթ մի չնչին  չափով նմանվել  նրան։

Նա, իրոք, զարմանալի մի անձնավորություն էր, հմուտ բժիշկ էր և բուժում էր իր մերձավորներին, մարզիկ էր, մրցում և հաղթում էր նշանավոր մարզիկներին, նա գիտական մեծ հակումներ ուներ, արշավանքների ժամանակ գիտության համար արժեք ունեցող ամեն ինչ հավաքում և ուղարկում էր իր մեծ ուսուցչին՝ Արիստոտել Ստագիրեցուն։ Սիրում էր [[Հոմերոս]]ի «[[Իլիական]]ը», որը իր արշավանքների ժամանակ մշտապես պահում էր բարձի տակ, և իր սխրանքները կատարելիս աշխատում էր նմանվել իր սիրած հերո­սին՝   [[Աքիլլես]]ին։

Ալեքսանդրն անչափ գեղեցիկ մի տղամարդ էր նաև, և չցանկանալով իր հրաշագեղ դիմագծերը թաքցնել բեղ ու մորուքի  մեջ՝ սափրվում էր,  որն այն ժամանակ ընդունված չէր ոչ միայն Արևելքում, այլև Հունաստանում և Մակեդոնիայում։ Նրա օրինակին սկսեցին հետևել նաև նրա մերձավորները, և այս կենսաձևը, ինչպես հաստատում են մատե­նագիրները, այնուհետև տարածվեց ողջ Հունական, Հռոմեական, Պոնտական աշխարհում, ինչպես նաև մեզ մոտ՝ Հայաստանում։ Նրանից, Ալեքսանդր Մակեդոնացուց է սկսվում առաջին, այսպես կոչված, ածիլված դարաշրջանր ողջ մարդկության պատմության մեջ։ Միայն փիլիսոփաները, նորաձևության այդ հակառակորդները, շարունակում էին բեղ ու մորուք պահել։

Ինչ որ է, բեղ ու մորուքի վրա շատ կանգ չառնենք, մանավանդ կարևորը ոչ թե Մակեդոնացու չեղած բեղ ու մո­րուքն է,  այլ նրա զարմանալի հանճարը։

Նա իր հսկայական պետության մեջ հիմնադրել էր շուրջ յոթանասուն քաղաք՝ բոլորը Ալեքսանդրիա անունով։ Իր միապետության մեջ նա հաստատել էր հավասարություն բոլոր նվաճված ժողովոլրդների համար։ Նրա պետության քա­ղաքացին պարտավոր էր իրեն համարել ոչ թե, ասենք, աթենացի, կորնթացի կամ եգիպտացի, այլ աշխարհաքա­ղաքացի։ «Բոլոր առաքինի մարդկանց,— հրամայել էր նա,— համարեք ձեր ազգականը, իսկ բոլոր վատհոգի մարդկանց համարեք օտարական կամ բարբարոս, եթե անգամ այդ մարդը  ձեր հարազատ եղբայրը լինի»։

Ալեքսանդրի ողջ երթը Մակեդոնիայից մինչև Հնդկաստան փառավոր մի հաղթարշավ էր, սակայն հենց այստեղ Հնղկաստանի Փենջաբի շրջանում, նա առաջին անգամ հան­դիպում է լուրջ դիմադրության։ Հնդիկները նրա դեմ դուրս էին բերել երկու հարյուր մարտական փիղ, Ալեքսանդրի զինվորները սովոր չէին նման թշնամու դեմ մաքառելու։ Սակայն նրանք, այնուամենայնիվ, Ալեքսանդրի զինվորներն էին, այս ճակատամարտը ևս շահեցին, չնայած՝ մեծ կորուստների գնով  ու դժվ արոլթյուններով։

Վերադառնալով իր վիթխարի տերության մայրաքաղաք Բաբելոն, Ալեքսանդր Մակեդոնացին սկսեց նախապատրաստվել Հնդկաստանը վերանվաճելու մի նոր արշավի։ Եվ, ինչ խոսք, նա կնվաճեր ոչ միայն Հնդկաստանը, այլև Չինաստանը,  և  հայտնի  չէ,  թե  բաց  ծով  հասնելով՝  ինչ   պիտի աներ այդ ահավոր ու երջանիկ նվաճողը, եթե մերձբաբելոնյան  ճահճուտում այդ ժամանակ ձվից դուս չգար մի մոծակ։

Մակեդոնացու մասին արդեն պատմվեց բավականաչափ, այժմ մի քանի  խոսք այդ նշանավոր մոծակի մասին։

Դա մի էգ մոծակ էր, որ ձվից դուրս էր եկել մեր թվարկությունից առաջ 323 թվականին։ Նրան վիճակված էր պատմության մեջ մի վիթխարի դեր. այդ մոծակն էր, որ կանգնեցրեց աշխարհակալ մեծ նվաճող Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, որին, թվում էր, աշխարհում այլևս ոչինչ ի զորու չէր կանգնեցնելու։

Եթե Մակեդոնացու զենքը, որով նա կատարում էր իր անճառելի կերպով վսեմ սխրանքները, իր հզոր ու լավ վարժեցված բանակն էր, ապա սույն մոծակի միակ զենքը, որով նա ելավ ու հաղթեց անպարտելի զորավարին, իր փոքրիկ խայթոցն   էր։

Ալեքսանդրն ապրում էր արքայական շքեղ պալատում, իսկ մոծակն ապրում էր մոտակա ճահճուտում, որը, ինչ խոսք, նրա համար  պալատից  էլ  շքեղ  ու լավ  էր։

Արթնանալով, ամեն առավոտ Մակեդոնացին անցնում էր իր պետական գործերին, մեծ մասամբ զբաղված էր լինում առաջիկա արշավանքի հոգսերով։ Ստուգում էր զինվորների մարտական կարգը, փղերի դեմ մաքառելու զենքերի նոր տեսակների ընտրությամբ էր զբաղվում, ամեն օր հեռուներից ժամանող նորանոր զորքերի հրամանատարներին էր ընդունում և  լսում  նրանց զեկույցները։

Նույն ժամանակ մոծակր գիշեր ու ցերեկ չուներ, թռչում էր դեսուդեն, ամենուր ուտելիք էր որոնում, այսինքն մարդ կամ անասուն, նրանց արյունով իր քաղցը հագեցնելու համար։

Պատմական, հիրավի պատմական այդ օրը, պատմական այդ մոծակր սովորականի պես թռչում էր և օդի մեջ հազիվ որսալի բույրերով ու տաք մարմիններից ճառագող ալիքներով որոշում, թե որտեղ մարդ կամ անասուն կա։ Քաղաքամերձ զորանոցներն ու ախոռներն առանձնապէս գրավիչ էին բույրերով, ճահճուտներից ելնելով պարսերով մոծակներն այս կողմն էին թռչում։

Սույն պատմական  մոծակն  արդեն դողէրոցքով  վարակված մի մոծակ էր, ճահճուտից  հասնելով զորանոց` իջավ առաջին իսկ պատահած զինվորի ականջին։ Դա մի հույն էր Կրետե կղզուց և այդ պահին լվացվում էր զինվորական լվացարաններում, խտուտ զգալով ձեռքով քշեց մոծակին։ Թերևս նրա ձեռքի այդ շարժմանը նույնպես պատմական նշանակություն վերագրենք, որովհետև, ինչպես արդեն կռահում եք,  սույն մոծակը պիտի  խայթի Մակեղոնացուն։

Զինվորի ձեռքի շարժումից մոծակը կրկին օդ բարձրացավ, և այստեղ փչեց պատմական, հիրավի պատմական մի քամի, որը մոծակին քշեց և շեղեց իր ուղուց, և նա, ինչպես կռահում  եք,  պատահաբար գնաց  արքայի կողմը։

Բայց մինչև նրան հասնելը՝ հանդիպեց մի ձիու, որը զորավարներից մեկի թիկնապահի ձին էր, կապած պարսպացցից: Մոծակը շատ էր քաղցած, իջավ ձիու գավակին և լավ տեղավորվելով, հոտառությամբ ու ճառագող ջերմությամբ որոնելով արյան բարակ մազանոթը՝ խայթոցը խրեց ու սկսեց ծծել։

Թերևս  նա  կշտանար ու գնար իր բանին,  բայց այստեղ թիկնապահի ձին պոչը  շարժեց և այդ պոչի շարժելը հիրավի պատմական պոչ շարժել էր։ Որովհետև, ինչպես կռահում եք, այս ամենը նպաստեց, որ սույն մոծակը խայթի Մակեդոնացուն և նրան վարակի մահացու  հիվանդությամբ։ Այսպես,  ուրեմն, թիկնապահի  ձիու պոչի  պատմական թափահարումից  հետո մեր մոծակը կրկին օդ  ելավ  ու  ևս մի պատմական քամու շնորհիվ հասավ  արքայի  նստավայրն ու  իջավ զորավար Անտիոքոսի քթին։ Սրա քթին ևս պետք է  ըստ պատշաճի պատմական դեր տալ,  որովհետև նրա քթից  մոծակը  չկարողացավ օգտվել,  տերը նրան քշեց անփութորեն,  առանց հասկանալու,  որ  այդ  ձեռքի շարժումով ինքը   հիմնովին  վերափոխեց  աշխարհի  դեմքը։

Իրավ, ով գիտի ինչ էր սպասվում Մակեդոնացու նոր արշավանքից, աշխարհն արդյոք այս տեսքը պիտի ունենա՞ր, եթե մեր ծանոթ մոծակը չիջներ սենյակապետի ծառա, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ծոծրակին։ Այո, այս ծոծրա­կին նույնպես պետք է պատմական նշանակություն վերագրել, այս պատմական ծոծրակը եթե հանգիստ մնար, և մոծակը իր քաղցը  հագեցներ ծառայի անարժեք արյունով,   չէր  խայ֊թի արքային և չէր վարակի նրան մահացոլ հիվանղությամբ։ Կապրեր Մակեդոնացին, կնվաճեր Հնդկաստանն ու Չինաստանը և, այո, աշխարհն ու պատմությունն այսօրվանը չէին  լինի։

Հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքն իջավ ծոծրա­կին՝ մոծակին տեղում ճզմելու հույսով,  բայց  իզուր։

Օդում քիչ թրև գալուց հետո, մոծակը գնաց դեպի սենյակապետ Ներարքոսը, բայց այդ ժամանակ եթովպացի ստրուկը փռշտաց, և մոծակը թռիչքի ուղղությունը փոխելով իջավ Մակեդոնացու պարանոցին ճիշտ այն պահին, երբ արքան ոգևորված պատմում էր Միդիաս զորավարին իր մոտակա  արշավանքների  մասին։

Ընդամենը մեկ րոպեում մոծակը կատարում է պատմա­կան իր սև գործը` վարակում մեծ նվաճողին։ Սա լցնում է իր փորիկը արքայական արյունով և թռչում դեպի ճահճուտները։  

Մնացածը պարզ է։ Մինչ հեռավոր երկրներում թագավորներն ու զորավարները ահուդողով պատրաստվում էին մեծ նվաճողի ավերիչ արշավանքին և չգիտեին, թե ինչպես պի­տի կանգնեցնեին նրան, այստեղ, Բաբելոնում ընդամենը մի փոքիկ էգ մոծակ կանգնեցնում է նրա արշավանքը։ Հիվանդանալով, որոշ ժամանակ անց, Մակեդոնացին մահանում   է։

Հետագայում, ինչպես հայտնի է, նրա վիթխարի տերությունը տրոհվեց մի քանի ինքնուրույն պետ ությունների և այլն։ Բայց դա չէ կարևորը։

Մակեդոնացին չի մոռացվել ու երբեք չի մոռացվելու։ Հայտնի չէ, թե նա ինչեր էր անելու, եթե չլիներ անժամանակ մահը, որի պատճառն այն մոծակն էր, որ ներկայացվեց այստեղ։

Ո՞րն է, այնուամենայնիվ, այստեղ կարևորը, Մակեդոնացու հանճարն արդյոք, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքի շարժումը, թիկնապահի ձիու պոչի թափահարումը, թե՞ եթովպացի ստրուկի փռշտոցը... դժվար է ասել։ Բայց եթե որևէ մեկը պնդի, թե ձիու պոչի թափահարումով կամ եթովպացի ստրուկի փռշտոցի շնորհիվ է, որ աշխարհն այժմ այս դեմքն  ունի, կարելի  է չվիճել, որովհետև մենք  տե­սանք,  որ դա հենց այդպես է եղել։

Ուրեմն կարող ենք ասել, որ աշխարհն այժմ այն է, ինչ կա, շնորհիվ թիկնապահի ձիու պոչի պատմական թափահարման կամ  եթովպացի ստրուկի պատմական  փռշտոցի։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11218</id>
      <timestamp>2012-10-06T13:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15431">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զորայր Խալափյան]]ի «'''Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը'''» պատմվածքը, որը ներառված է [[Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ (Զորայր Խալափյան, գիրք, 1988)|«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»]] գրքում:

== Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը ==

Ալեքսանդրը մակեդոնացի էր, Փիլիպոս արքայի որդին, [[Արիստոտել]] մեծ մտածողի  սանը։ Իր թագավորության օրոք նա ստեղծեց անծայրածիր համաշխարհային մի տերություն Դանուբից մինչև Գանգեսի ափերը։

Դա մեր թվարկությունից առաջ չորրորդ  դարում էր։

Մակեդոնացին անտիկ աշխարհի մեծագույն զորավարն էր ու պետական գործիչը։ Չնայած իր կարճ կյանքին, նա ապրել է ընդամենը երեսուներեք տարի, կարողացել է անել այնքան շատ, տիրացել այնպիսի մի փառքի, որ հետագա դարերում ամեն մի մեծ ու փոքր զորավար աշխատում էր գեթ մի չնչին  չափով նմանվել  նրան։

Նա, իրոք, զարմանալի մի անձնավորություն էր, հմուտ բժիշկ էր և բուժում էր իր մերձավորներին, մարզիկ էր, մրցում և հաղթում էր նշանավոր մարզիկներին, նա գիտական մեծ հակումներ ուներ, արշավանքների ժամանակ գիտության համար արժեք ունեցող ամեն ինչ հավաքում և ուղարկում էր իր մեծ ուսուցչին՝ Արիստոտել Ստագիրեցուն։ Սիրում էր [[Հոմերոս]]ի «[[Իլիական]]ը», որը իր արշավանքների ժամանակ մշտապես պահում էր բարձի տակ, և իր սխրանքները կատարելիս աշխատում էր նմանվել իր սիրած հերո­սին՝   [[Աքիլլես]]ին։

Ալեքսանդրն անչափ գեղեցիկ մի տղամարդ էր նաև, և չցանկանալով իր հրաշագեղ դիմագծերը թաքցնել բեղ ու մորուքի  մեջ՝ սափրվում էր,  որն այն ժամանակ ընդունված չէր ոչ միայն Արևելքում, այլև Հունաստանում և Մակեդոնիայում։ Նրա օրինակին սկսեցին հետևել նաև նրա մերձավորները, և այս կենսաձևը, ինչպես հաստատում են մատե­նագիրները, այնուհետև տարածվեց ողջ Հունական, Հռոմեական, Պոնտական աշխարհում, ինչպես նաև մեզ մոտ՝ Հայաստանում։ Նրանից, Ալեքսանդր Մակեդոնացուց է սկսվում առաջին, այսպես կոչված, ածիլված դարաշրջանր ողջ մարդկության պատմության մեջ։ Միայն փիլիսոփաները, նորաձևության այդ հակառակորդները, շարունակում էին բեղ ու մորուք պահել։

Ինչ որ է, բեղ ու մորուքի վրա շատ կանգ չառնենք, մանավանդ կարևորը ոչ թե Մակեդոնացու չեղած բեղ ու մո­րուքն է,  այլ նրա զարմանալի հանճարը։

Նա իր հսկայական պետության մեջ հիմնադրել էր շուրջ յոթանասուն քաղաք՝ բոլորը Ալեքսանդրիա անունով։ Իր միապետության մեջ նա հաստատել էր հավասարություն բոլոր նվաճված ժողովոլրդների համար։ Նրա պետության քա­ղաքացին պարտավոր էր իրեն համարել ոչ թե, ասենք, աթենացի, կորնթացի կամ եգիպտացի, այլ աշխարհաքա­ղաքացի։ «Բոլոր առաքինի մարդկանց,— հրամայել էր նա,— համարեք ձեր ազգականը, իսկ բոլոր վատհոգի մարդկանց համարեք օտարական կամ բարբարոս, եթե անգամ այդ մարդը  ձեր հարազատ եղբայրը լինի»։

Ալեքսանդրի ողջ երթը Մակեդոնիայից մինչև Հնդկաստան փառավոր մի հաղթարշավ էր, սակայն հենց այստեղ Հնղկաստանի Փենջաբի շրջանում, նա առաջին անգամ հան­դիպում է լուրջ դիմադրության։ Հնդիկները նրա դեմ դուրս էին բերել երկու հարյուր մարտական փիղ, Ալեքսանդրի զինվորները սովոր չէին նման թշնամու դեմ մաքառելու։ Սակայն նրանք, այնուամենայնիվ, Ալեքսանդրի զինվորներն էին, այս ճակատամարտը ևս շահեցին, չնայած՝ մեծ կորուստների գնով  ու դժվ արոլթյուններով։

Վերադառնալով իր վիթխարի տերության մայրաքաղաք Բաբելոն, Ալեքսանդր Մակեդոնացին սկսեց նախապատրաստվել Հնդկաստանը վերանվաճելու մի նոր արշավի։ Եվ, ինչ խոսք, նա կնվաճեր ոչ միայն Հնդկաստանը, այլև Չինաստանը,  և  հայտնի  չէ,  թե  բաց  ծով  հասնելով՝  ինչ   պիտի աներ այդ ահավոր ու երջանիկ նվաճողը, եթե մերձբաբելոնյան  ճահճուտում այդ ժամանակ ձվից դուս չգար մի մոծակ։

Մակեդոնացու մասին արդեն պատմվեց բավականաչափ, այժմ մի քանի  խոսք այդ նշանավոր մոծակի մասին։

Դա մի էգ մոծակ էր, որ ձվից դուրս էր եկել մեր թվարկությունից առաջ 323 թվականին։ Նրան վիճակված էր պատմության մեջ մի վիթխարի դեր. այդ մոծակն էր, որ կանգնեցրեց աշխարհակալ մեծ նվաճող Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, որին, թվում էր, աշխարհում այլևս ոչինչ ի զորու չէր կանգնեցնելու։

Եթե Մակեդոնացու զենքը, որով նա կատարում էր իր անճառելի կերպով վսեմ սխրանքները, իր հզոր ու լավ վարժեցված բանակն էր, ապա սույն մոծակի միակ զենքը, որով նա ելավ ու հաղթեց անպարտելի զորավարին, իր փոքրիկ խայթոցն   էր։

Ալեքսանդրն ապրում էր արքայական շքեղ պալատում, իսկ մոծակն ապրում էր մոտակա ճահճուտում, որը, ինչ խոսք, նրա համար  պալատից  էլ  շքեղ  ու լավ  էր։

Արթնանալով, ամեն առավոտ Մակեդոնացին անցնում էր իր պետական գործերին, մեծ մասամբ զբաղված էր լինում առաջիկա արշավանքի հոգսերով։ Ստուգում էր զինվորների մարտական կարգը, փղերի դեմ մաքառելու զենքերի նոր տեսակների ընտրությամբ էր զբաղվում, ամեն օր հեռուներից ժամանող նորանոր զորքերի հրամանատարներին էր ընդունում և  լսում  նրանց զեկույցները։

Նույն ժամանակ մոծակր գիշեր ու ցերեկ չուներ, թռչում էր դեսուդեն, ամենուր ուտելիք էր որոնում, այսինքն մարդ կամ անասուն, նրանց արյունով իր քաղցը հագեցնելու համար։

Պատմական, հիրավի պատմական այդ օրը, պատմական այդ մոծակր սովորականի պես թռչում էր և օդի մեջ հազիվ որսալի բույրերով ու տաք մարմիններից ճառագող ալիքներով որոշում, թե որտեղ մարդ կամ անասուն կա։ Քաղաքամերձ զորանոցներն ու ախոռներն առանձնապէս գրավիչ էին բույրերով, ճահճուտներից ելնելով պարսերով մոծակներն այս կողմն էին թռչում։

Սույն պատմական  մոծակն  արդեն դողէրոցքով  վարակված մի մոծակ էր, ճահճուտից  հասնելով զորանոց` իջավ առաջին իսկ պատահած զինվորի ականջին։ Դա մի հույն էր Կրետե կղզուց և այդ պահին լվացվում էր զինվորական լվացարաններում, խտուտ զգալով ձեռքով քշեց մոծակին։ Թերևս նրա ձեռքի այդ շարժմանը նույնպես պատմական նշանակություն վերագրենք, որովհետև, ինչպես արդեն կռահում եք,  սույն մոծակը պիտի  խայթի Մակեղոնացուն։

Զինվորի ձեռքի շարժումից մոծակը կրկին օդ բարձրացավ, և այստեղ փչեց պատմական, հիրավի պատմական մի քամի, որը մոծակին քշեց և շեղեց իր ուղուց, և նա, ինչպես կռահում  եք,  պատահաբար գնաց  արքայի կողմը։

Բայց մինչև նրան հասնելը՝ հանդիպեց մի ձիու, որը զորավարներից մեկի թիկնապահի ձին էր, կապած պարսպացցից: Մոծակը շատ էր քաղցած, իջավ ձիու գավակին և լավ տեղավորվելով, հոտառությամբ ու ճառագող ջերմությամբ որոնելով արյան բարակ մազանոթը՝ խայթոցը խրեց ու սկսեց ծծել։

Թերևս  նա  կշտանար ու գնար իր բանին,  բայց այստեղ թիկնապահի ձին պոչը  շարժեց և այդ պոչի շարժելը հիրավի պատմական պոչ շարժել էր։ Որովհետև, ինչպես կռահում եք, այս ամենը նպաստեց, որ սույն մոծակը խայթի Մակեդոնացուն և նրան վարակի մահացու  հիվանդությամբ։ Այսպես,  ուրեմն, թիկնապահի  ձիու պոչի  պատմական թափահարումից  հետո մեր մոծակը կրկին օդ  ելավ  ու  ևս մի պատմական քամու շնորհիվ հասավ  արքայի  նստավայրն ու  իջավ զորավար Անտիոքոսի քթին։ Սրա քթին ևս պետք է  ըստ պատշաճի պատմական դեր տալ,  որովհետև նրա քթից  մոծակը  չկարողացավ օգտվել,  տերը նրան քշեց անփութորեն,  առանց հասկանալու,  որ  այդ  ձեռքի շարժումով ինքը   հիմնովին  վերափոխեց  աշխարհի  դեմքը։

Իրավ, ով գիտի ինչ էր սպասվում Մակեդոնացու նոր արշավանքից, աշխարհն արդյոք այս տեսքը պիտի ունենա՞ր, եթե մեր ծանոթ մոծակը չիջներ սենյակապետի ծառա, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ծոծրակին։ Այո, այս ծոծրա­կին նույնպես պետք է պատմական նշանակություն վերագրել, այս պատմական ծոծրակը եթե հանգիստ մնար, և մոծակը իր քաղցը  հագեցներ ծառայի անարժեք արյունով,   չէր  խայ֊թի արքային և չէր վարակի նրան մահացոլ հիվանղությամբ։ Կապրեր Մակեդոնացին, կնվաճեր Հնդկաստանն ու Չինաստանը և, այո, աշխարհն ու պատմությունն այսօրվանը չէին  լինի։

Հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքն իջավ ծոծրա­կին՝ մոծակին տեղում ճզմելու հույսով,  բայց  իզուր։

Օդում քիչ թրև գալուց հետո, մոծակը գնաց դեպի սենյակապետ Ներարքոսը, բայց այդ ժամանակ եթովպացի ստրուկը փռշտաց, և մոծակը թռիչքի ուղղությունը փոխելով իջավ Մակեդոնացու պարանոցին ճիշտ այն պահին, երբ արքան ոգևորված պատմում էր Միդիաս զորավարին իր մոտակա  արշավանքների  մասին։

Ընդամենը մեկ րոպեում մոծակը կատարում է պատմա­կան իր սև գործը` վարակում մեծ նվաճողին։ Սա լցնում է իր փորիկը արքայական արյունով և թռչում դեպի ճահճուտները։  

Մնացածը պարզ է։ Մինչ հեռավոր երկրներում թագավորներն ու զորավարները ահուդողով պատրաստվում էին մեծ նվաճողի ավերիչ արշավանքին և չգիտեին, թե ինչպես պի­տի կանգնեցնեին նրան, այստեղ, Բաբելոնում ընդամենը մի փոքիկ էգ մոծակ կանգնեցնում է նրա արշավանքը։ Հիվանդանալով, որոշ ժամանակ անց, Մակեդոնացին մահանում   է։

Հետագայում, ինչպես հայտնի է, նրա վիթխարի տերությունը տրոհվեց մի քանի ինքնուրույն պետ ությունների և այլն։ Բայց դա չէ կարևորը։

Մակեդոնացին չի մոռացվել ու երբեք չի մոռացվելու։ Հայտնի չէ, թե նա ինչեր էր անելու, եթե չլիներ անժամանակ մահը, որի պատճառն այն մոծակն էր, որ ներկայացվեց այստեղ։

Ո՞րն է, այնուամենայնիվ, այստեղ կարևորը, Մակեդոնացու հանճարն արդյոք, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքի շարժումը, թիկնապահի ձիու պոչի թափահարումը, թե՞ եթովպացի ստրուկի փռշտոցը... դժվար է ասել։ Բայց եթե որևէ մեկը պնդի, թե ձիու պոչի թափահարումով կամ եթովպացի ստրուկի փռշտոցի շնորհիվ է, որ աշխարհն այժմ այս դեմքն  ունի, կարելի  է չվիճել, որովհետև մենք  տե­սանք,  որ դա հենց այդպես է եղել։

Ուրեմն կարող ենք ասել, որ աշխարհն այժմ այն է, ինչ կա, շնորհիվ թիկնապահի ձիու պոչի պատմական թափահարման կամ եթովպացի ստրուկի պատմական փռշտոցի։

[[Կատեգորիա:Զորայր Խալափյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11219</id>
      <timestamp>2012-10-06T13:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15430">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Զորայր Խալափյան]]ի «'''Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը'''» պատմվածքը, որը ներառված է [[Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ (Զորայր Խալափյան, գիրք, 1988)|«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»]] գրքում:

== Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը ==

Ալեքսանդրը մակեդոնացի էր, Փիլիպոս արքայի որդին, [[Արիստոտել]] մեծ մտածողի  սանը։ Իր թագավորության օրոք նա ստեղծեց անծայրածիր համաշխարհային մի տերություն Դանուբից մինչև Գանգեսի ափերը։

Դա մեր թվարկությունից առաջ չորրորդ  դարում էր։

Մակեդոնացին անտիկ աշխարհի մեծագույն զորավարն էր ու պետական գործիչը։ Չնայած իր կարճ կյանքին, նա ապրել է ընդամենը երեսուներեք տարի, կարողացել է անել այնքան շատ, տիրացել այնպիսի մի փառքի, որ հետագա դարերում ամեն մի մեծ ու փոքր զորավար աշխատում էր գեթ մի չնչին  չափով նմանվել  նրան։

Նա, իրոք, զարմանալի մի անձնավորություն էր, հմուտ բժիշկ էր և բուժում էր իր մերձավորներին, մարզիկ էր, մրցում և հաղթում էր նշանավոր մարզիկներին, նա գիտական մեծ հակումներ ուներ, արշավանքների ժամանակ գիտության համար արժեք ունեցող ամեն ինչ հավաքում և ուղարկում էր իր մեծ ուսուցչին՝ Արիստոտել Ստագիրեցուն։ Սիրում էր [[Հոմերոս]]ի «[[Իլիական]]ը», որը իր արշավանքների ժամանակ մշտապես պահում էր բարձի տակ, և իր սխրանքները կատարելիս աշխատում էր նմանվել իր սիրած հերո­սին՝   [[Աքիլլես]]ին։

Ալեքսանդրն անչափ գեղեցիկ մի տղամարդ էր նաև, և չցանկանալով իր հրաշագեղ դիմագծերը թաքցնել բեղ ու մորուքի  մեջ՝ սափրվում էր,  որն այն ժամանակ ընդունված չէր ոչ միայն Արևելքում, այլև Հունաստանում և Մակեդոնիայում։ Նրա օրինակին սկսեցին հետևել նաև նրա մերձավորները, և այս կենսաձևը, ինչպես հաստատում են մատե­նագիրները, այնուհետև տարածվեց ողջ Հունական, Հռոմեական, Պոնտական աշխարհում, ինչպես նաև մեզ մոտ՝ Հայաստանում։ Նրանից, Ալեքսանդր Մակեդոնացուց է սկսվում առաջին, այսպես կոչված, ածիլված դարաշրջանր ողջ մարդկության պատմության մեջ։ Միայն փիլիսոփաները, նորաձևության այդ հակառակորդները, շարունակում էին բեղ ու մորուք պահել։

Ինչ որ է, բեղ ու մորուքի վրա շատ կանգ չառնենք, մանավանդ կարևորը ոչ թե Մակեդոնացու չեղած բեղ ու մո­րուքն է,  այլ նրա զարմանալի հանճարը։

Նա իր հսկայական պետության մեջ հիմնադրել էր շուրջ յոթանասուն քաղաք՝ բոլորը Ալեքսանդրիա անունով։ Իր միապետության մեջ նա հաստատել էր հավասարություն բոլոր նվաճված ժողովոլրդների համար։ Նրա պետության քա­ղաքացին պարտավոր էր իրեն համարել ոչ թե, ասենք, աթենացի, կորնթացի կամ եգիպտացի, այլ աշխարհաքա­ղաքացի։ «Բոլոր առաքինի մարդկանց,— հրամայել էր նա,— համարեք ձեր ազգականը, իսկ բոլոր վատհոգի մարդկանց համարեք օտարական կամ բարբարոս, եթե անգամ այդ մարդը  ձեր հարազատ եղբայրը լինի»։

Ալեքսանդրի ողջ երթը Մակեդոնիայից մինչև Հնդկաստան փառավոր մի հաղթարշավ էր, սակայն հենց այստեղ Հնղկաստանի Փենջաբի շրջանում, նա առաջին անգամ հան­դիպում է լուրջ դիմադրության։ Հնդիկները նրա դեմ դուրս էին բերել երկու հարյուր մարտական փիղ, Ալեքսանդրի զինվորները սովոր չէին նման թշնամու դեմ մաքառելու։ Սակայն նրանք, այնուամենայնիվ, Ալեքսանդրի զինվորներն էին, այս ճակատամարտը ևս շահեցին, չնայած՝ մեծ կորուստների գնով  ու դժվ արոլթյուններով։

Վերադառնալով իր վիթխարի տերության մայրաքաղաք Բաբելոն, Ալեքսանդր Մակեդոնացին սկսեց նախապատրաստվել Հնդկաստանը վերանվաճելու մի նոր արշավի։ Եվ, ինչ խոսք, նա կնվաճեր ոչ միայն Հնդկաստանը, այլև Չինաստանը,  և  հայտնի  չէ,  թե  բաց  ծով  հասնելով՝  ինչ   պիտի աներ այդ ահավոր ու երջանիկ նվաճողը, եթե մերձբաբելոնյան  ճահճուտում այդ ժամանակ ձվից դուս չգար մի մոծակ։

Մակեդոնացու մասին արդեն պատմվեց բավականաչափ, այժմ մի քանի  խոսք այդ նշանավոր մոծակի մասին։

Դա մի էգ մոծակ էր, որ ձվից դուրս էր եկել մեր թվարկությունից առաջ 323 թվականին։ Նրան վիճակված էր պատմության մեջ մի վիթխարի դեր. այդ մոծակն էր, որ կանգնեցրեց աշխարհակալ մեծ նվաճող Ալեքսանդր Մակեդոնացուն, որին, թվում էր, աշխարհում այլևս ոչինչ ի զորու չէր կանգնեցնելու։

Եթե Մակեդոնացու զենքը, որով նա կատարում էր իր անճառելի կերպով վսեմ սխրանքները, իր հզոր ու լավ վարժեցված բանակն էր, ապա սույն մոծակի միակ զենքը, որով նա ելավ ու հաղթեց անպարտելի զորավարին, իր փոքրիկ խայթոցն   էր։

Ալեքսանդրն ապրում էր արքայական շքեղ պալատում, իսկ մոծակն ապրում էր մոտակա ճահճուտում, որը, ինչ խոսք, նրա համար  պալատից  էլ  շքեղ  ու լավ  էր։

Արթնանալով, ամեն առավոտ Մակեդոնացին անցնում էր իր պետական գործերին, մեծ մասամբ զբաղված էր լինում առաջիկա արշավանքի հոգսերով։ Ստուգում էր զինվորների մարտական կարգը, փղերի դեմ մաքառելու զենքերի նոր տեսակների ընտրությամբ էր զբաղվում, ամեն օր հեռուներից ժամանող նորանոր զորքերի հրամանատարներին էր ընդունում և  լսում  նրանց զեկույցները։

Նույն ժամանակ մոծակր գիշեր ու ցերեկ չուներ, թռչում էր դեսուդեն, ամենուր ուտելիք էր որոնում, այսինքն մարդ կամ անասուն, նրանց արյունով իր քաղցը հագեցնելու համար։

Պատմական, հիրավի պատմական այդ օրը, պատմական այդ մոծակր սովորականի պես թռչում էր և օդի մեջ հազիվ որսալի բույրերով ու տաք մարմիններից ճառագող ալիքներով որոշում, թե որտեղ մարդ կամ անասուն կա։ Քաղաքամերձ զորանոցներն ու ախոռներն առանձնապէս գրավիչ էին բույրերով, ճահճուտներից ելնելով պարսերով մոծակներն այս կողմն էին թռչում։

Սույն պատմական  մոծակն  արդեն դողէրոցքով  վարակված մի մոծակ էր, ճահճուտից  հասնելով զորանոց` իջավ առաջին իսկ պատահած զինվորի ականջին։ Դա մի հույն էր Կրետե կղզուց և այդ պահին լվացվում էր զինվորական լվացարաններում, խտուտ զգալով ձեռքով քշեց մոծակին։ Թերևս նրա ձեռքի այդ շարժմանը նույնպես պատմական նշանակություն վերագրենք, որովհետև, ինչպես արդեն կռահում եք,  սույն մոծակը պիտի  խայթի Մակեղոնացուն։

Զինվորի ձեռքի շարժումից մոծակը կրկին օդ բարձրացավ, և այստեղ փչեց պատմական, հիրավի պատմական մի քամի, որը մոծակին քշեց և շեղեց իր ուղուց, և նա, ինչպես կռահում  եք,  պատահաբար գնաց  արքայի կողմը։

Բայց մինչև նրան հասնելը՝ հանդիպեց մի ձիու, որը զորավարներից մեկի թիկնապահի ձին էր, կապած պարսպացցից: Մոծակը շատ էր քաղցած, իջավ ձիու գավակին և լավ տեղավորվելով, հոտառությամբ ու ճառագող ջերմությամբ որոնելով արյան բարակ մազանոթը՝ խայթոցը խրեց ու սկսեց ծծել։

Թերևս  նա  կշտանար ու գնար իր բանին,  բայց այստեղ թիկնապահի ձին պոչը  շարժեց և այդ պոչի շարժելը հիրավի պատմական պոչ շարժել էր։ Որովհետև, ինչպես կռահում եք, այս ամենը նպաստեց, որ սույն մոծակը խայթի Մակեդոնացուն և նրան վարակի մահացու  հիվանդությամբ։ Այսպես,  ուրեմն, թիկնապահի  ձիու պոչի  պատմական թափահարումից  հետո մեր մոծակը կրկին օդ  ելավ  ու  ևս մի պատմական քամու շնորհիվ հասավ  արքայի  նստավայրն ու  իջավ զորավար Անտիոքոսի քթին։ Սրա քթին ևս պետք է  ըստ պատշաճի պատմական դեր տալ,  որովհետև նրա քթից  մոծակը  չկարողացավ օգտվել,  տերը նրան քշեց անփութորեն,  առանց հասկանալու,  որ  այդ  ձեռքի շարժումով ինքը   հիմնովին  վերափոխեց  աշխարհի  դեմքը։

Իրավ, ով գիտի ինչ էր սպասվում Մակեդոնացու նոր արշավանքից, աշխարհն արդյոք այս տեսքը պիտի ունենա՞ր, եթե մեր ծանոթ մոծակը չիջներ սենյակապետի ծառա, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ծոծրակին։ Այո, այս ծոծրա­կին նույնպես պետք է պատմական նշանակություն վերագրել, այս պատմական ծոծրակը եթե հանգիստ մնար, և մոծակը իր քաղցը  հագեցներ ծառայի անարժեք արյունով,   չէր  խայ֊թի արքային և չէր վարակի նրան մահացոլ հիվանղությամբ։ Կապրեր Մակեդոնացին, կնվաճեր Հնդկաստանն ու Չինաստանը և, այո, աշխարհն ու պատմությունն այսօրվանը չէին  լինի։

Հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքն իջավ ծոծրա­կին՝ մոծակին տեղում ճզմելու հույսով,  բայց  իզուր։

Օդում քիչ թրև գալուց հետո, մոծակը գնաց դեպի սենյակապետ Ներարքոսը, բայց այդ ժամանակ եթովպացի ստրուկը փռշտաց, և մոծակը թռիչքի ուղղությունը փոխելով իջավ Մակեդոնացու պարանոցին ճիշտ այն պահին, երբ արքան ոգևորված պատմում էր Միդիաս զորավարին իր մոտակա  արշավանքների  մասին։

Ընդամենը մեկ րոպեում մոծակը կատարում է պատմա­կան իր սև գործը` վարակում մեծ նվաճողին։ Սա լցնում է իր փորիկը արքայական արյունով և թռչում դեպի ճահճուտները։  

Մնացածը պարզ է։ Մինչ հեռավոր երկրներում թագավորներն ու զորավարները ահուդողով պատրաստվում էին մեծ նվաճողի ավերիչ արշավանքին և չգիտեին, թե ինչպես պի­տի կանգնեցնեին նրան, այստեղ, Բաբելոնում ընդամենը մի փոքիկ էգ մոծակ կանգնեցնում է նրա արշավանքը։ Հիվանդանալով, որոշ ժամանակ անց, Մակեդոնացին մահանում   է։

Հետագայում, ինչպես հայտնի է, նրա վիթխարի տերությունը տրոհվեց մի քանի ինքնուրույն պետությունների և այլն։ Բայց դա չէ կարևորը։

Մակեդոնացին չի մոռացվել ու երբեք չի մոռացվելու։ Հայտնի չէ, թե նա ինչեր էր անելու, եթե չլիներ անժամանակ մահը, որի պատճառն այն մոծակն էր, որ ներկայացվեց այստեղ։

Ո՞րն է, այնուամենայնիվ, այստեղ կարևորը, Մակեդոնացու հանճարն արդյոք, հունացած պարսիկ Գոգոտեռասի ձեռքի շարժումը, թիկնապահի ձիու պոչի թափահարումը, թե՞ եթովպացի ստրուկի փռշտոցը... դժվար է ասել։ Բայց եթե որևէ մեկը պնդի, թե ձիու պոչի թափահարումով կամ եթովպացի ստրուկի փռշտոցի շնորհիվ է, որ աշխարհն այժմ այս դեմքն  ունի, կարելի  է չվիճել, որովհետև մենք  տե­սանք,  որ դա հենց այդպես է եղել։

Ուրեմն կարող ենք ասել, որ աշխարհն այժմ այն է, ինչ կա, շնորհիվ թիկնապահի ձիու պոչի պատմական թափահարման կամ եթովպացի ստրուկի պատմական փռշտոցի։

[[Կատեգորիա:Զորայր Խալափյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Շիրվանզադե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20</id>
    <redirect title="Շիրվանզադե" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>53</id>
      <timestamp>2011-01-28T15:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Շիրվանզադե]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Շիրվանզադե]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Պալճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4121</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8887</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Պալճյան''' ([[1814]], [[հունիսի 26]], Կ. Պոլիս – [[1884]], [[դեկտեմբերի 5]], Հռոմ), հայ պատմաբան-բանասեր, կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2010">'''Ալեքսանդր Պալճյան''' ([[1814]], [[հունիսի 26]], Կ. Պոլիս – [[1884]], [[դեկտեմբերի 5]], Հռոմ), հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ, Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության անդամ: 

Ունեցել է կրթական, բանասիրական երկարամյա գործունեություն: Մանկավարժական պաշտոններ է վարել թե Վիեննայի Մխիթարյանների վանքում և թե Մխիթարյան այլ դպրոցներում: Աշխատակցել է Վիեննայի Մխիթարյանների «Եվրոպա» պաշտոնաթերթին (1847-1863): Հրատարակել է մի շարք դասագրքեր, ուսումնական ձեռնարկներ, բանասիրական ուսումնասիրություններ, ինչպես` «Վայելչագրություն ի չորս հատվածս» (գիրք Ա, Բ, Գ և Դ, Վիեննա, 1838), «Ընդհանուր տեսություն երկրագնդո» (1839), «Հրահանգ աստղագիտության ի  վերա երկրագնդո» (1845), «Աշխարհագրություն ուսումնական և բնական և տեսություն երկրագնդո» (1849), նույնը վերափոխված` 1860 և այլն: Թարգմանել է «Մոլորությունք բողոքականության» գիրքը (Վիեննա, 1866): 1836-ին պատրաստել է հայատառ մի երկրագունդ (գլոբուս):

== Գրականություն ==

* «Հուշարձան» (գրական ժողովածու), Վիեննա, 1911, էջ 21:
 
== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 92:

{{DEFAULTSORT:Պալճյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1884 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8895</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2160">'''Ալեքսանդր Պալճյան''' ([[1814]], [[հունիսի 26]], Կ. Պոլիս – [[1884]], [[դեկտեմբերի 5]], Հռոմ), հայ պատմաբան-բանասեր, կրթական գործիչ, Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության անդամ: 

Ունեցել է կրթական, բանասիրական երկարամյա գործունեություն: Մանկավարժական պաշտոններ է վարել թե Վիեննայի Մխիթարյանների վանքում և թե Մխիթարյան այլ դպրոցներում: Աշխատակցել է Վիեննայի Մխիթարյանների «Եվրոպա» պաշտոնաթերթին (1847-1863): Հրատարակել է մի շարք դասագրքեր, ուսումնական ձեռնարկներ, բանասիրական ուսումնասիրություններ, ինչպես` «Վայելչագրություն ի չորս հատվածս» (գիրք Ա, Բ, Գ և Դ, Վիեննա, 1838), «Ընդհանուր տեսություն երկրագնդո» (1839), «Հրահանգ աստղագիտության ի  վերա երկրագնդո» (1845), «Աշխարհագրություն ուսումնական և բնական և տեսություն երկրագնդո» (1849), նույնը վերափոխված` 1860 և այլն: Թարգմանել է «Մոլորությունք բողոքականության» գիրքը (Վիեննա, 1866): 1836-ին պատրաստել է հայատառ մի երկրագունդ (գլոբուս):

== Գրականություն ==

* «Հուշարձան» (գրական ժողովածու), Վիեննա, 1911, էջ 21:
 
== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 92:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Գ, գիրք 1, Ե., «Խորհրդային գրող», 230:

{{DEFAULTSORT:Պալճյան, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1884 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Պուշկին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3752</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8027</id>
      <timestamp>2012-04-15T11:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4702">'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8028</id>
      <timestamp>2012-04-15T11:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5042">'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):

== Աղբյուրներ ==
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 290-291:

{{DEFAULTSORT:Պուշկին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1799 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1837 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8030</id>
      <timestamp>2012-04-15T11:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5264">[[Պատկեր:Kiprensky Pushkin.jpg|250px|thumb|Ալեքսանդր Պուշկին. դիմանկարը` Օրեստ Կիպրենսկիի]]
'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин'', [[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):

== Աղբյուրներ ==
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 290-291:

{{DEFAULTSORT:Պուշկին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1799 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1837 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9956</id>
      <timestamp>2012-08-14T05:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5437">[[Պատկեր:Kiprensky Pushkin.jpg|250px|thumb|Ալեքսանդր Պուշկին. դիմանկարը` Օրեստ Կիպրենսկիի]]
'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин'', [[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):

== Աղբյուրներ ==
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 290-291:

{{DEFAULTSORT:Պուշկին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1799 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1837 մահեր]]
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15021</id>
      <timestamp>2013-04-25T05:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5605">[[Պատկեր:Kiprensky Pushkin.jpg|250px|thumb|Ալեքսանդր Պուշկին. դիմանկարը` Օրեստ Կիպրենսկիի]]
'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин'', [[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):

== Գրականություն ==
# Պուշկինի հարյուրամյա կյանքը հայ գրականության մեջ, Ե., Պետհրատ, 1935, 106 էջ։ 

== Աղբյուրներ ==
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 290-291:

{{DEFAULTSORT:Պուշկին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1799 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1837 մահեր]]
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15022</id>
      <timestamp>2013-04-25T05:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5650">[[Պատկեր:Kiprensky Pushkin.jpg|250px|thumb|Ալեքսանդր Պուշկին. դիմանկարը` Օրեստ Կիպրենսկիի]]
'''Ալեքսանդր Սերգեևիչ Պուշկին''' ([[ռուսերեն]]` ''Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин'', [[1799]], [[հունիսի 6]], Մոսկվա - [[1837]], [[փետրվարի 10]], Սանկտ-Պետերբուրգ), ռուս բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, ռուս նոր գրականության հիմնադիր, ռուսական ժամանակակից գրական լեզվի ստեղծող:

Սերել է ազնվական տոհմից: Պետրոս 1-ինի դարաշրջանի ռազմական գործիչ եթովպիացի Հաննիբալի ծոռը (մոր կողմից): Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանեկան ուսուցիչների մոտ, 1811-1817-ին սովորել է Պետերբուրգից ոչ հեռու գտնվող Ցարսկոյե Սելոյի (այժմ` ք. Պուշկին) պետական լիցեյում:

Թեև Պուշկինը ցարական ինքնակալության ու ճորտատիրության (դեկաբրիստական) շարժանը չի մասնակցել, անձամբ չի մտել գաղտնի խմբակների մեջ, բայց նա իր քաղաքական լավագույն [[բանաստեղծություն]]ներով («Ազատություն», 1817, «Գյուղը», 1817, «Չաադաևին», 1818 և այլն) ուղղակի արձագանքել է դեկաբրիստական շարժմանը, փառաբանել ազատությունը, նշավակել բռնությունը: Այս գործերի համար ցարական կառավարությունը Պուշկինին աքսորել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ նա մնացել է չորս տարի (1820-1824): Դեռևս մինչև աքսորը Պուշկինը գրել էր «Ռուսլան և Լյուդմիլա» (հրտ. 1820) ռոմանտիկական պոեմը: Աքսորի տարիներին նա ստեղծել է իր «հարավային պոեմները» («Կովկասի գերին», 1820-21, «Ավազակ եղբայրները», 1921-22, «Բախչիսարայի շատրվանը», 1823, «Գնչուներ», 1824):

1830-ի աշնանը Պուշկինը ապրել է բուռն ստեղծագործական վերելք, երբ եղել է Նիժնի Նովգորոդի նահանգի Բոլդինո գյուղում («բոլդինյան աշուն»). երեք ամսվա ընթացքում նա ստեղծեց տարբեր ժանրերի շուրջ 50 երկ: Այստեղ նա ավարտեց իր գլխավոր երկը` «Եվգենի Օնեգին» (1823-31) չափածո վեպը, որը, Բելինսկու բնորոշմամբ, դարձավ ռուսական կյանքի գեղարվեստական հանրագիտարանը: Դա ռուս գրականության առաջին ռեալիստական վեպն է, որ ներկայացնում է 1810-20-ական թթ. հասարակական կյանքի լայն համայնապատկերը և այդ ֆոնի վրա առաջավոր անհատի հոգևոր դրաման, իրականության հետ նրա բախումը:

1830-ի «բոլդինյան աշնանը» նա գրել է նաև իր «Փոքր ողբերգությունները» («Ժլատ ասպետը», «Մոցարտը և Սալիերին», «Քարե հյուրը», «Խրախճանք ժանտախտի պահին»): Այս երկերը առաջնակարգ տեղ են գրավում ռուսական հոգեբանական ռեալիզմի պատմության մեջ: Պուշկինը գրել է նաև Պետրոս Մեծի` որպես մեծ բարեփոխիչի կերպարին նվիրված «Պոլտավա» (1828) և «Պղնձե հեծյալը» (1833) [[պոեմ]]ները, «Պետրոս Մեծի սևամորթը» (1827) անավարտ վեպը, «Պետրոսի պատմությունը» աշխատությունը:

1930-ականներին Պուշկինը հաճախ է դիմել արձակին, գրել է «Բելկինի պատմվածքները» (1830), «Պիկովայա դամա» (1833) վիպակը, «Դուբրովսկի» (1832-1833), «Կապիտանի աղջիկը» (1833-1836) վեպերը և այլ երկեր: 1830-ականներին նա գրել է իր չափածո հեքիաթները, որոնց թեման ժողովրդական բանահյուսությունն է («Տերտերն ու իր Բալդի ծառան», 1830, «Քնած դշխուհին և յոթ քաջերը», 1833, «Սալթան թագավորի հեքիաթը», 1831, «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկնիկի մասին», 1833 ([[հայերեն]] հրատարակությամբ` «Ոսկե ձկնիկ» վերնագրով, 1884):

== Գրականություն ==
# [[Սուրեն Հարությունյան]], Պուշկինի հարյուրամյա կյանքը հայ գրականության մեջ, Ե., Պետհրատ, 1935, 106 էջ։ 

== Աղբյուրներ ==
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 290-291:

{{DEFAULTSORT:Պուշկին, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1799 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1837 մահեր]]
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Վերմիշև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8388</id>
      <sha1>bzobojtr646z3bu0tt8qlsffjuzhbq4</sha1>
    <revision>
      <id>18574</id>
      <timestamp>2013-12-22T08:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդր Վերմիշև |պատկեր = Vermishev Aleksandr.jpg |զբաղմունք = Ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3035">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդր Վերմիշև
|պատկեր = Vermishev Aleksandr.jpg
|զբաղմունք = Ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ
|ծնված = [[1879]], [[սեպտեմբերի 10]]
|վախճանված = [[1879]], [[սեպտեմբերի 10]]
}}
'''Ալեքսանդր Ալեքսանդրի Վերմիշև''' ([[1879]], [[սեպտեմբերի 10]], Սանկտ Պետերբուրգ - [[1919]], [[օգոստոսի 31]], Ելեց, Ռուսաստան), ռուսագիր թատերագիր, բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավաբան, հեղափոխական գործիչ։ 

Սովորել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանում (1902-07, ընդհատումներով), էքստեռն ավարտել է Յուրևի (Տարտու) համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը (1910): Ստեղծագործել է [[ռուսերեն]]: Իմացել է [[հայերեն]], ռուսերեն, [[ֆիններեն]], [[վրացերեն]], [[թուրքերեն]]։ Սանկտ Պետերբուրգում մասնակցել է 1905-07-ի հեղափոխությանը, որի առիթով գրել է «Ճշմարտության ճանապարհին» պիեսը: Կապերի մեջ է եղել Ստեփան Շահումյանի, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Ս. Լուկաշինի, Լ. Կարախանի, Կամոյի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Վալերի Բրյուսով]]ի և հեղափոխական ու գրական այլ գործիչների հետ: Կուսակցական աշխատանք է կատարել Ռուսաստանի մի շարք քաղաքներում, բազմիցս բանտարկվել է։ Գրել է «Համբավաբերներ», «Մոլի սեր», «Պատանի Ռուսիա», «Կարմիր ճշմարտություն» պիեսները։ Հոչակվել է «Աչեր սևորակ, դուք աչեր այրող» գնչուական երգով, որի խոսքերի և երաժշտության հեղինակն է։ Մասնակցել է քաղաքացիական կռիվներին, սպանվել է 1919-ին, Ելեցում։ Այստեղ կանգնեցված է նրա հուշարձանը։ Նրա մասին գրվել են վեպեր, պոեմներ, դրամաներ. հայտնի է Նատալյա Դավիդովայի «Զենքի ընտրություն» վիպակը։ Նրա անունով են կոչվել օվկիանոսային ջերմանավ, միկրոշրջամ` Ռուսաստանի Լիպեցկ քաղաքում, մշակույթի պալատ` Սանկտ Պետերբուրգում:

{{DEFAULTSORT:Վերմիշև, Ալեքսանդր}}
[[Կատեգորիա:1879 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1919 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդր Փանոսյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3935</id>
    <redirect title="Ալեքսանդր Ալփասլան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8425</id>
      <timestamp>2012-05-10T03:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալեքսանդր Ալփասլան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալեքսանդր Ալփասլան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրե Աբաշելի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1454</id>
      <timestamp>2011-03-09T08:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1341">'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

[[Կատեգորիա:1887 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1455</id>
      <timestamp>2011-03-09T08:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1394">'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

{{DEFAULTSORT:Աբաշելի, Ալեքսանդրե}}
[[Կատեգորիա:1887 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1457</id>
      <timestamp>2011-03-09T08:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1462">[[Պատկեր:Ալեքսանդր Աբաշելի.jpeg|thumb|250px]]
'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

{{DEFAULTSORT:Աբաշելի, Ալեքսանդրե}}
[[Կատեգորիա:1887 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1458</id>
      <timestamp>2011-03-09T08:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1462">[[Պատկեր:Ալեքսանդր Աբաշելի.jpeg|thumb|250px]]
'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

{{DEFAULTSORT:Աբաշելի, Ալեքսանդրե}}
[[Կատեգորիա:1884 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10016</id>
      <timestamp>2012-08-14T13:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1515">[[Պատկեր:Ալեքսանդր Աբաշելի.jpeg|thumb|250px]]
'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

{{DEFAULTSORT:Աբաշելի, Ալեքսանդրե}}
[[Կատեգորիա:1884 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10017</id>
      <timestamp>2012-08-14T13:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1521">[[Պատկեր:Ալեքսանդր Աբաշելի.jpeg|thumb|250px]]
'''Ալեքսանդրե Վիսարիոնի Աբաշելի''' (իսկական ազգանունը` ''Չոչիա'', [[1884]], [[օգոստոսի 27]] - [[1954]], [[սեպտեմբերի 29]]), վրացի բանաստեղծ:

Ծնվել է Քութայիսի նահանգի Սոճոճիո գյուղում: [[1905]]-[[1907]]-ի հեղափոխությանը մասնակցելու համար աքսորվել է: Վերադարձել է 1908-ին: Վաղ շրջանի [[ստեղծագործություն]]ներին բնորոշ է [[սիմվոլիզմ]]ը («Արևի ծիծաղը», [[1913]]): Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո երգել է շինարարության առօրյան («Թբիլիսյան գիշերներ», [[1926]], «Հոկտեմբերյան որոտը», [[1937]]), արտացոլել Հայրենական մեծ պատերազմի դրվագներ: Վերջին [[բանաստեղծություն]]ներում («Խաղաղության աղավնին», «Չենք ուզում պատերազմը») անդրադարձել է խաղաղության [[թեմա]]յին:

Մահացել է Թբիլիսիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, էջ 14:

{{DEFAULTSORT:Աբաշելի, Ալեքսանդրե}}
[[Կատեգորիա:1884 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1954 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Վրացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրյան բանասիրական դպրոց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>731</id>
    <redirect title="Ալեքսանդրյան դպրոց" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1517</id>
      <timestamp>2011-03-16T04:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալեքսանդրյան դպրոց]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրյան գրադարան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1088</id>
      <timestamp>2011-02-19T06:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրյան գրադարան''', հելլենիզմի մշակութային հաստատություններից մեկը:   Հիմնադրվել է եգիպտական ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1442">'''Ալեքսանդրյան գրադարան''', հելլենիզմի մշակութային հաստատություններից մեկը: 

Հիմնադրվել է եգիպտական Ալեքսանդրիայում մ. թ. ա. 3-րդ դարի սկզբում: Առաջին գրադարանապետն է եղել [[Զենոդոտոս Եփեսացի]]ն: Ունեցել է մոտ 700 հազար [[պապիրուս]]ե փաթեթմեր, որ ընդգրկում էին հին հունական գրականության և գիտության երկերը, ինչպես նաև Արևելքի ժողովուրդների [[լեզու]]ներով [[գիրք|գրքեր]]: [[Ձեռագիր|Ձեռագրերի]] [[տեքստ]]երը սովորաբար ստուգվում ու ճշտվում էին: [[Գրադարան]]ի մեծ մասը այրվել է մ. թ. ա. 47-ին, մի մասը ոչնչացվել է մեր թվարկության 391թ., մնացածը` 7-8-րդ դդ.: Ալեքսանդրյան գրադարանում է գործել [[ալեքսանդրյան դպրոց|ալեքսանդրյան բանասիրական դպրոց]]ը մ. թ. ա. 3-2-րդ դդ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:
* Ա. Գ. Առաքելյան, Հունական գրականության պատմություն, Ե., «Լույս», 1968, էջ 425-426:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4296</id>
      <timestamp>2011-08-19T06:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>94.23.249.158</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô±Õ²Õ¢ÕµÕ¸ÖÖÕ¶Õ¥Ö */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1215">'''Ալեքսանդրյան գրադարան''', հելլենիզմի մշակութային հաստատություններից մեկը: 

Հիմնադրվել է եգիպտական Ալեքսանդրիայում մ. թ. ա. 3-րդ դարի սկզբում: Առաջին գրադարանապետն է եղել [[Զենոդոտոս Եփեսացի]]ն: Ունեցել է մոտ 700 հազար [[պապիրուս]]ե փաթեթմեր, որ ընդգրկում էին հին հունական գրականության և գիտության երկերը, ինչպես նաև Արևելքի ժողովուրդների [[լեզու]]ներով [[գիրք|գրքեր]]: [[Ձեռագիր|Ձեռագրերի]] [[տեքստ]]երը սովորաբար ստուգվում ու ճշտվում էին: [[Գրադարան]]ի մեծ մասը այրվել է մ. թ. ա. 47-ին, մի մասը ոչնչացվել է մեր թվարկության 391թ., մնացածը` 7-8-րդ դդ.: Ալեքսանդրյան գրադարանում է գործել [[ալեքսանդրյան դպրոց|ալեքսանդրյան բանասիրական դպրոց]]ը մ. թ. ա. 3-2-րդ դդ:

Algirht alright alright that's exactly what I needed!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4305</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/94.23.249.158|94.23.249.158]] ([[User talk:94.23.249.158|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1442">'''Ալեքսանդրյան գրադարան''', հելլենիզմի մշակութային հաստատություններից մեկը: 

Հիմնադրվել է եգիպտական Ալեքսանդրիայում մ. թ. ա. 3-րդ դարի սկզբում: Առաջին գրադարանապետն է եղել [[Զենոդոտոս Եփեսացի]]ն: Ունեցել է մոտ 700 հազար [[պապիրուս]]ե փաթեթմեր, որ ընդգրկում էին հին հունական գրականության և գիտության երկերը, ինչպես նաև Արևելքի ժողովուրդների [[լեզու]]ներով [[գիրք|գրքեր]]: [[Ձեռագիր|Ձեռագրերի]] [[տեքստ]]երը սովորաբար ստուգվում ու ճշտվում էին: [[Գրադարան]]ի մեծ մասը այրվել է մ. թ. ա. 47-ին, մի մասը ոչնչացվել է մեր թվարկության 391թ., մնացածը` 7-8-րդ դդ.: Ալեքսանդրյան գրադարանում է գործել [[ալեքսանդրյան դպրոց|ալեքսանդրյան բանասիրական դպրոց]]ը մ. թ. ա. 3-2-րդ դդ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:
* Ա. Գ. Առաքելյան, Հունական գրականության պատմություն, Ե., «Լույս», 1968, էջ 425-426:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4306</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ալեքսանդրյան գրադարան]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1442">'''Ալեքսանդրյան գրադարան''', հելլենիզմի մշակութային հաստատություններից մեկը: 

Հիմնադրվել է եգիպտական Ալեքսանդրիայում մ. թ. ա. 3-րդ դարի սկզբում: Առաջին գրադարանապետն է եղել [[Զենոդոտոս Եփեսացի]]ն: Ունեցել է մոտ 700 հազար [[պապիրուս]]ե փաթեթմեր, որ ընդգրկում էին հին հունական գրականության և գիտության երկերը, ինչպես նաև Արևելքի ժողովուրդների [[լեզու]]ներով [[գիրք|գրքեր]]: [[Ձեռագիր|Ձեռագրերի]] [[տեքստ]]երը սովորաբար ստուգվում ու ճշտվում էին: [[Գրադարան]]ի մեծ մասը այրվել է մ. թ. ա. 47-ին, մի մասը ոչնչացվել է մեր թվարկության 391թ., մնացածը` 7-8-րդ դդ.: Ալեքսանդրյան գրադարանում է գործել [[ալեքսանդրյան դպրոց|ալեքսանդրյան բանասիրական դպրոց]]ը մ. թ. ա. 3-2-րդ դդ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:
* Ա. Գ. Առաքելյան, Հունական գրականության պատմություն, Ե., «Լույս», 1968, էջ 425-426:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրյան դպրոց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1516</id>
      <timestamp>2011-03-16T04:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրյան դպրոց''', բանասիրական դպրոց. կազմավորվել է մ. թ. ա. 3-2--րդ դդ. Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1376">'''Ալեքսանդրյան դպրոց''', բանասիրական դպրոց. կազմավորվել է մ. թ. ա. 3-2--րդ դդ. Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքում, որ այն ժամանակ հելլենական մշակույթի խոշորագույն կենտրոն էր:

Հիմնական ուղղությունը [[բանասիրություն|բանասիրական]]-[[տեսքստաբանություն|տեքստաբանական]] էր: Հիմնադիրն էր [[Արիստարքոս]]ը (217-145 թթ. մ. թ. ա.): 

Բանավիճելով ստոիկյան '''«անոմալիստների»''' դեմ, այս դպրոցի ներկայացուցիչները պաշտպանում էին '''«համաբանության»''' տեսությունը: Զգալի ուշադրություն են դարձրել [[լեզու|լեզվի]] [[հնչյունաբանություն|հնչյունաբանությանը]]: Մանրամասն ուսումնասիրել են [[ձևաբանություն]]ը ([[խոսքի մասեր]]ը): Ականավոր ներկայացուցիչը [[Դիոնիսիոս Թրակացի]]ն է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 3:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրյան ոտանավոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>516</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1090</id>
      <timestamp>2011-02-19T06:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրյան ոտանավոր''', եվրոպական պոեզիայում լայնորեն գործածվող [[բանաստեղծական չափ]]:  Ալեքսանդրյ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1918">'''Ալեքսանդրյան ոտանավոր''', եվրոպական պոեզիայում լայնորեն գործածվող [[բանաստեղծական չափ]]:

Ալեքսանդրյան ոտանավորը շատ տարածված է եղել հատկապես ֆրանսիական պոեզիայում` սկսած 12-րդ դարից` Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին գրված մի [[պոեմ]]ից (այստեղից էլ «ալեքսանդրյան» [[մակդիր]]ը): 

[[Բանատող]]ը բաղկացած է 12 [[վանկ]]ից, կայուն [[ռիթմ]]ական [[շեշտ]]եր է կրում 6-րդ և 12-րդ վանկերի վրա և [[հատած]]ով բաժանվում է երկու հավասար կիսատողի: [[Ռուսական պոեզիա]]յում ալեքսանդրյան ոտանավորը վեցոտնյա յամբական տող է:

12-վանկանի տողերով ոտանավորներ գրվում են նաև հայ պոեզիայում` կամ մեկ հատածով 6-րդ վանկից հետո.

Երբ երկնքի մովում//վերջին աստղը հանգավ`&lt;br&gt;
Նա իր տունը թողեց//ու ճանապարհ ընկավ:&lt;br&gt;
([[Եղիշե Չարենց]]) 

և կամ երկու հատածով` 4-րդ և 8-րդ վանկերից հետո.

Ի՞նչ մնաց ինձ//-ոսկյա մի ցանց,//ուրիշ ոչինչ,&lt;br&gt;
Մարգարտաշար//հուշերի գանձ//-ուրիշ ոչինչ:&lt;br&gt;
([[Վահան Տերյան]])

== Աղբյուրներ ==

* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 8-9:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրյան պոեզիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>515</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1089</id>
      <timestamp>2011-02-19T06:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրյան պոեզիա''', հելլենիզմի դարաշրջանի [[պոեզիա]]` կոչված եգիպտական Ալեքսանդրիա քաղաքի անունո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1111">'''Ալեքսանդրյան պոեզիա''', հելլենիզմի դարաշրջանի [[պոեզիա]]` կոչված եգիպտական Ալեքսանդրիա քաղաքի անունով:

Ալեքսանդրյան պոեզիայի ժամանակային սահմանները մ. թ. ա. 4-րդից 1-ին դդ. են, իսկ աշխարհագրական սահմանները Ալեքսանդր Մակեդոնացու նախկին կայսրության տարածքները:

Հիմնական [[մոտիվ]]ներն են սերը, նշանավոր անհատը, գյուղական կենցաղը և այլն, իշխում էին պոետական փոքր ժանրեր` [[հիմն]], [[էլեգիա]], [[յամբ]], [[էպիգրամ]], [[իդիլիա]]:

Խոշոր ներկայացուցիչներն էին [[Կալիմաքոս]]ը, [[Ապոլլոն Ռոդոսացի]]ն, [[Լիկոֆրոնոս]]ը, [[Ֆեոկրիտոս]]ը, [[Լեոնիդաս Տարենտացի]]ն:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրու Հաժդեու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7458</id>
      <sha1>5srr22py52g5ef2p5m77kco39zu8g85</sha1>
    <revision>
      <id>16432</id>
      <timestamp>2013-08-11T11:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ալեքսանդրու Հաժդեու |պատկեր = Alexandru Hâjdeu.jpg |զբաղմունք = Մոլդավացի արձակագիր և գիտնական...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1885">{{Անձ
|անուն = Ալեքսանդրու Հաժդեու
|պատկեր = Alexandru Hâjdeu.jpg
|զբաղմունք = Մոլդավացի արձակագիր և գիտնական
|ծնված = [[1811]], [[նոյեմբերի 30]] 
|վախճանված = [[1874]], [[նոյեմբերի 9]]
}}
'''Ալեքսանդրու Թադեի Հաժդեու''' ([[1811]], [[նոյեմբերի 30]] — [[1874]], [[նոյեմբերի 9]]), մոլդավացի արձակագիր և գիտնական: Գրել է [[ռուսերեն]]: 

Ավարտել է Խարկովի, Լվովի և Մյունխենի համալսարանները: Ռումինական ակադեմիայի անդամ (1866): Մոլդավական ֆոլկլորագիտության հիմնադիրը: Հեղինակ է գրականագիտական հոդվածների («Բեսարաբական գրողներ», 1835 և այլն): Հաժդեուի բանաստեղծություններից աչքի է ընկնում «Մոլդավական սոնետներ» (1837) շարքը: Գրել
է «Դուկան» (1830) պատմական վիպակը և «Առնաուտի իշխանությունը» (1872) պատմական նովելը, որի հերոսներից շատերը հայեր են: Նովելը պատմում է ժողովրդական ապստամբությանը հայերի մասնակցության, պարտությունից հետո 3 հազար հայ ընտանիքի Մոլդավիայից Տրանսիլվանիա գաղթելու (1672), այնտեղ հայաքաղաքներ և այլ կենտրոններ հիմնելու մասին:

{{DEFAULTSORT:Հաժդեու, Ալեքսանդրու}}
[[Կատեգորիա:Մոլդովացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1811 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1874 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսանդրու Շահիկյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5260</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11603</id>
      <timestamp>2012-10-24T19:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալեքսանդրու Շահիկյան''' ([[1901]], [[նոյեմբերի 20]], Բուխարեստ – [[1965]], [[մարտի 31]], Բուխարեստ), հայազգի ռումին...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3339">'''Ալեքսանդրու Շահիկյան''' ([[1901]], [[նոյեմբերի 20]], Բուխարեստ – [[1965]], [[մարտի 31]], Բուխարեստ), հայազգի ռումինական բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, խմբագիր:
 
Ծնվել է Մելքոն Շահիկյանի ընտանիքում: Եղբայրն է ռեժիսոր Յոն Շահիկյանի (1897-1965): Կրթությունն ստացել է Բուխարեստի գեղարվեստի ակադեմիայում: 1924-ից հոդվածներ է տպագրել ռումինական մամուլում: 1936-ից հրատարակել է «Ատլաս» ռումիներեն շաբաթաթերթը, որտեղ հոդվածներ է տպագրել նաև Հայաստանի մասին: 1943-ին ընդունվել է Ռումինիայի կոմկուսի շարքերը: Ռումինիայի ազատագրումից հետո (1944) 12 տարի գլխավորել է  «Ռեվյու Ռումեն» («Revue Roumaine») [[ֆրանսերեն]] հանդեսը: [[Ռումինական գրականություն|Ռումինական գրականության]] լավագույն նմուշներից կազմել և աշխատասիրությամբ լույս է ընծայել «Աշխատանքի և ազատության պոեզիա» [[գիրք]]ը: Առանձին գրքերով լույս ընծայած երկերն են` «Հանքագործների գործադուլը» (1929), «Գրիվիցա» (1933). երկուսն էլ [[պոեմ]]ներ են: 1959-ին լույս է տեսել նրա «Դանուբյան պատմվածքներ» գիրքը, «Կապույտ թռչուն» (1961) բանաստեղծությունների ժողովածուն: Քիչ չեն մանուկների ու պատանիների համար Շահիկյանի գրած գրքերը («Ռիչ Ռիչ», 1948, «Մինչև տասը եկ հաշվենք», 1953, [[հայերեն]] հրատարակվել է 1959-ին, «Ոսկյա սաղավարտը», 1962, «Խտացած չարությունը», 1965 և այլն): Տպագրել է մի քանի [[պիես]]` «Գեորգե», «Ջուրջույի եղբորորդին», «Ջայլամի փետուրներով գլխարկը», «Խորտակում» և այլն, որոնք բոլորն էլ բեմադրվել են ռումինական թատրոններում: Գրել է նաև «Տյան-շանից մինչև Ժասպի լեռները» ճանապարհորդական նոթերի ժողովածուն: Շահիկյանի գործերը թարգմանվել են հայերեն, [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[հունգարերեն]], [[գերմաներեն]] և այլ [[լեզու]]ներով:

{{DEFAULTSORT:Շահիկյան, Ալեքսանդրու}}
[[Կատեգորիա:1901 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1965 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումինագիր հայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումինագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումինագիր հայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումին բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումին արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումին դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսեյ Շախմատով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5254</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11589</id>
      <timestamp>2012-10-24T17:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Shakhmatov 1.jpg|250px|thumb|]] '''Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Շախմատով''' ([[1864]], [[հունիսի 17]], Նարվա - [[1920]], [[օգոստոս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3339">[[Պատկեր:Shakhmatov 1.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Շախմատով''' ([[1864]], [[հունիսի 17]], Նարվա - [[1920]], [[օգոստոսի 16]], Պետրոգրադ), ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող: Պետերբուրգի ԳԱ ակադեմիկոս (1894):

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1887): Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր (1910-ից): Շախմատովը հիմնադրել է ռուսաց [[գրական լեզու|գրական լեզվի]] պատմական ուսումնասիրությունը, ի հայտ բերել հին կոյնեները` ընդհանուր բանավոր լեզուները, որոնք տարբեր են կենդանի խոսվածքներից, ուսումնասիրել է ռուս ժողովրդի կազմավորման և սլավոնական ժողովուրդների ծագման խնդիրները, նախահայրենիքի և [[նախալեզու|նախալեզվի]] հարցերը: Քննել է 11-16-րդ դարերի հին ռուսական տարեգրության պատմությունը, այս բնագավառում առաջին անգամ կիրառելով պատմահամեմատական մեթոդը: Դրել է տարեգրության [[տեքստաբանություն|տեքստաբանական]] հետազոտության և տեքստաբանության ` որպես գիտության, հիմքերը: Հետազոտել է սլավոնական [[շեշտաբանություն]]ը, [[սլավոնական լեզուներ]]ի [[համեմատական հնչյունաբանություն|համեմատական հնչյունաբանության]] և [[քերականություն|քերականության]] հարցերը, հին ու ժամանակակից [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական]], ինչպես և [[ֆիննական լեզուներ|ֆիննական]] և [[մորդվական լեզուներ]]ը, մշակել է [[ռուսերեն|ռուսաց լեզվի]] [[պատմական ձևաբանություն]]ը: [[Քերականագիտություն|Քերականագիտական]] որոշ խնդիրների ինքնատիպ լուծումներով, մասնավորապես` [[խոսքի մասեր]]ի ու [[նախադասություն|նախադասության]] տիպերի մեկնաբանություններով կարևոր ներդրում է կատարել տեսական լեզվաբանության մեջ: Եղել է «Ռուսաց լեզվի բառարան»-ի (1891-1916) ակադեմիական հրատարակության խմբագիրը: Մեծ դեր է խաղացել [[ռուսերենի ուղղագրություն]]ը բարեփոխելու գործում:

1906-20-ին Շախմատովը գլխավորել է ԳԱ ռուսաց լեզվի և գրականության բաժանմունքը, որը դարձել էր [[բանասիրություն|բանասիրության]] կենտրոն Ռուսաստանում:

{{DEFAULTSORT:Շախմատով, Ալեքսեյ}}
[[Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ]]
[[Կատեգորիա:1864 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1920 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11595</id>
      <timestamp>2012-10-24T17:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3431">[[Պատկեր:Shakhmatov 1.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Շախմատով''' ([[ռուսերեն]]`'' Алексе́й Алекса́ндрович Ша́хматов'', [[1864]], [[հունիսի 17]], Նարվա - [[1920]], [[օգոստոսի 16]], Պետրոգրադ), ռուս լեզվաբան, ռուսական տարեգրության հետազոտող: Պետերբուրգի ԳԱ ակադեմիկոս (1894):

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1887): Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր (1910-ից): Շախմատովը հիմնադրել է ռուսաց [[գրական լեզու|գրական լեզվի]] պատմական ուսումնասիրությունը, ի հայտ բերել հին կոյնեները` ընդհանուր բանավոր լեզուները, որոնք տարբեր են կենդանի խոսվածքներից, ուսումնասիրել է ռուս ժողովրդի կազմավորման և սլավոնական ժողովուրդների ծագման խնդիրները, նախահայրենիքի և [[նախալեզու|նախալեզվի]] հարցերը: Քննել է 11-16-րդ դարերի հին ռուսական տարեգրության պատմությունը, այս բնագավառում առաջին անգամ կիրառելով պատմահամեմատական մեթոդը: Դրել է տարեգրության [[տեքստաբանություն|տեքստաբանական]] հետազոտության և տեքստաբանության ` որպես գիտության, հիմքերը: Հետազոտել է սլավոնական [[շեշտաբանություն]]ը, [[սլավոնական լեզուներ]]ի [[համեմատական հնչյունաբանություն|համեմատական հնչյունաբանության]] և [[քերականություն|քերականության]] հարցերը, հին ու ժամանակակից [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական]], ինչպես և [[ֆիննական լեզուներ|ֆիննական]] և [[մորդվական լեզուներ]]ը, մշակել է [[ռուսերեն|ռուսաց լեզվի]] [[պատմական ձևաբանություն]]ը: [[Քերականագիտություն|Քերականագիտական]] որոշ խնդիրների ինքնատիպ լուծումներով, մասնավորապես` [[խոսքի մասեր]]ի ու [[նախադասություն|նախադասության]] տիպերի մեկնաբանություններով կարևոր ներդրում է կատարել տեսական լեզվաբանության մեջ: Եղել է «Ռուսաց լեզվի բառարան»-ի (1891-1916) ակադեմիական հրատարակության խմբագիրը: Մեծ դեր է խաղացել [[ռուսերենի ուղղագրություն]]ը բարեփոխելու գործում:

1906-20-ին Շախմատովը գլխավորել է ԳԱ ռուսաց լեզվի և գրականության բաժանմունքը, որը դարձել էր [[բանասիրություն|բանասիրության]] կենտրոն Ռուսաստանում:

{{DEFAULTSORT:Շախմատով, Ալեքսեյ}}
[[Կատեգորիա:Ռուս լեզվաբաններ]]
[[Կատեգորիա:1864 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1920 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալեքսեյ Ջիվելեգով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5089</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11239</id>
      <timestamp>2012-10-10T15:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Dzhivelegov, Aleksej Karpovich.jpg|250px|thumb|left|]] '''Ալեքսեյ Կարապետի Ջիվելեգով''' ([[1875]], [[մարտի 26]], Նոր Նախիջևան – ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6072">[[Պատկեր:Dzhivelegov, Aleksej Karpovich.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ալեքսեյ Կարապետի Ջիվելեգով''' ([[1875]], [[մարտի 26]], Նոր Նախիջևան – [[1952]], [[դեկտեմբերի 14]], Մոսկվա), ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ: ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945):

1897-ին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետի պատմության բաժինը: Որպես լրագրող հանդես է եկել փիլիսոփայական և պատմական ակնարկներով, հակակառավարական բնույթի հոդվածներով, որոնց համար 1907-ին բանտարկվել է: Գրեթե 30 տարի Ջիվելեգովը զբաղվել է Արևմտյան Եվրոպայի սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական պատմություն, գրել շուրջ 40 աշխատություն («Միջին դարի քաղաքային համայնքը», 1901, «Միջնադարյան քաղաքները Արևմտյան Եվրոպայում», 1902, «Առևտուրը Արևմուտքում միջին դարերում», 1904, «Ազատ քաղաքները Եվրոպայում», 1919, «Գյուղացիական շարժումները Արևմուտքում», 1920): Ընդհանուր պատմության հարցերին են վերաբերվում «Ժամանակակից Գերմանիայի պատմություն» (հ. 1-2, 1908), «Ալեքսանդր I և Նապոլեոն» (1915), «Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության բանակը» (1923), «Ժան Պոլ Մարատ» (1923) և այլ աշխատություններ: Հիմնական աշխատությունները նվիրված են Վերածննդի արվեստին և գրականությանը: «Իտալական Վերածննդի ակնարկներ» (1929) Ջիվելեգովը վեր է հանել Բ. Կաստիլիոնեի, Պ. Արետինոյի, Բ. Չելլինիի կյանքն ու գործունեությունը: Քաղաքական հասարակական լայն հիմքի  վրա է պատկերված «[[Դանթե Ալիգիերի]]» (1933) երկը: Պատմատեսական ոլորտին են վերաբերվում Ջիվելեգովի «Դրամայի տեսությունը XVI դ. Իտալիայում» (1953),  «Ֆրանսիական թատրոնի ժողովրդական հիմքերը» (1955) և այլ գրքեր: Որոշ հետազոտություններ լույս են տեսել մի շարք դասականների երկերի ժողովածուներում` իբրև առաջաբան (Ա. Պոլիցիանո, Ն. Մաքիավելի, Կ. Գոլդոնի, Պ. Բոմորշե և այլք): Հեղինակ է նաև դասագրքերի («Արևմտաեվրոպական թատրոնի պատմությունը սկզբնավորումից մինչև 1789 թվականը», 1941, Գ. Բոյաջիևի հետ) և այլն: Խորհրդային թատերագիտության մեջ մեծ ներդրում է «Իտալական ժողովրդական կատակերգությունը» (1954) աշխատությունը: Ջիվելեգովն ունի բազմաթիվ թարգմանություններ (Կ. Գոլդոնիի պիեսները և այլն): 1898-1939-ին եղել է «Գրանատ հանրագիտարան բառարան»-ի պատասխանատու քարտուղարն ու պատմության ու սոցոլոգիայի բաժինների ղեկավարը (գրել է 48 մեծ ու մի քանի հարյուր փոքր հոդվածներ):

Ջիվելեգովը մշտապես հետևել և ուշադրության կենտրոնում է պահել հայերի պատմական ճակատագրի հարցը («Զեյթունյան հերոսապատում», 1899, «Գ. Ա. Ջանշիևը և հայկական հարցը», 1901, «Հայերը Ռուսաստանում», 1906, «Թուրքական Հայաստանի ապագան», 1911): «Գրանատ հանրագիտական բառարան»-ում տպագրվել են Ջիվելեգովի «Հայեր», «Հայաստան», «Հայ գրականություն» (Ա. Ի. Տեր-Հարությունովի հետ) հոդվածները: Մեծ արձագանք է գտել «Հայաստանը և Թուրքիան» թեմայով դասախոսությունը Մոսկվայում (1946), ուր նա մերկացրել է երիտթուրքերի շովինիստական նենգ քաղաքականությունը: 

«Ակադեմիա» հրատարակչությունում աշխատելու տարիներին (1933-37) Ջիվելեգովի ջանքերով լույս են տեսել Մաքիավելիի, Գվիչարդինիի, Լեոնարդո դա Վինչիի, Վազարիի և այլոց երկերը:

Ջիվելեգովը աշխատել է նաև Մոսկվայի համալսարանում, Փիլիսոփայության և գրականության, Կարմիր պրոֆեսուրայի, Թատերարվեստի, Երևանի թատերական ինստիտուտներում, 1939-ից` Մոսկվայի համաշխարհային գրականության ինստիտուտի արևմտյան գրականության բաժնի վարիչ, 1945-ից` Արվեստի պատմության ինստիտուտի թատերական սեկտորի վարիչ: Ջիվելեգովի աշակերտներից են` Գ. Բոյաջիևը, Բ. Զինգերմանը, Ա. Անիկստը և այլոք:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 9, Ե., 1983, էջ 516-517:

{{DEFAULTSORT:Ջիվելեգով, Ալեքսեյ}}
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:1875 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1952 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ թատերագետներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11488</id>
      <timestamp>2012-10-19T20:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6085">[[Պատկեր:Dzhivelegov, Aleksej Karpovich.jpg|250px|thumb|left|]]
'''Ալեքսեյ Կարապետի Ջիվելեգով''' ([[1875]], [[մարտի 26]], Նոր Նախիջևան – [[1952]], [[դեկտեմբերի 14]], Մոսկվա), ռուսագիր հայ պատմաբան, արվեստաբան, գրականագետ, թատերագետ, թարգմանիչ: ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945):

1897-ին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետի պատմության բաժինը: Որպես լրագրող հանդես է եկել փիլիսոփայական և պատմական ակնարկներով, հակակառավարական բնույթի հոդվածներով, որոնց համար 1907-ին բանտարկվել է: Գրեթե 30 տարի Ջիվելեգովը զբաղվել է Արևմտյան Եվրոպայի սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական պատմություն, գրել շուրջ 40 աշխատություն («Միջին դարի քաղաքային համայնքը», 1901, «Միջնադարյան քաղաքները Արևմտյան Եվրոպայում», 1902, «Առևտուրը Արևմուտքում միջին դարերում», 1904, «Ազատ քաղաքները Եվրոպայում», 1919, «Գյուղացիական շարժումները Արևմուտքում», 1920): Ընդհանուր պատմության հարցերին են վերաբերվում «Ժամանակակից Գերմանիայի պատմություն» (հ. 1-2, 1908), «Ալեքսանդր I և Նապոլեոն» (1915), «Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության բանակը» (1923), «Ժան Պոլ Մարատ» (1923) և այլ աշխատություններ: Հիմնական աշխատությունները նվիրված են Վերածննդի արվեստին և գրականությանը: «Իտալական Վերածննդի ակնարկներ» (1929) Ջիվելեգովը վեր է հանել Բ. Կաստիլիոնեի, Պ. Արետինոյի, Բ. Չելլինիի կյանքն ու գործունեությունը: Քաղաքական հասարակական լայն հիմքի  վրա է պատկերված «[[Դանթե Ալիգիերի]]» (1933) երկը: Պատմատեսական ոլորտին են վերաբերվում Ջիվելեգովի «Դրամայի տեսությունը XVI դ. Իտալիայում» (1953),  «Ֆրանսիական թատրոնի ժողովրդական հիմքերը» (1955) և այլ գրքեր: Որոշ հետազոտություններ լույս են տեսել մի շարք դասականների երկերի ժողովածուներում` իբրև առաջաբան (Ա. Պոլիցիանո, Ն. Մաքիավելի, Կ. Գոլդոնի, Պ. Բոմորշե և այլք): Հեղինակ է նաև դասագրքերի («Արևմտաեվրոպական թատրոնի պատմությունը սկզբնավորումից մինչև 1789 թվականը», 1941, [[Գրիգոր Բոյաջիև]]ի հետ) և այլն: Խորհրդային թատերագիտության մեջ մեծ ներդրում է «Իտալական ժողովրդական կատակերգությունը» (1954) աշխատությունը: Ջիվելեգովն ունի բազմաթիվ թարգմանություններ (Կ. Գոլդոնիի պիեսները և այլն): 1898-1939-ին եղել է «Գրանատ հանրագիտարան բառարան»-ի պատասխանատու քարտուղարն ու պատմության ու սոցոլոգիայի բաժինների ղեկավարը (գրել է 48 մեծ ու մի քանի հարյուր փոքր հոդվածներ):

Ջիվելեգովը մշտապես հետևել և ուշադրության կենտրոնում է պահել հայերի պատմական ճակատագրի հարցը («Զեյթունյան հերոսապատում», 1899, «Գ. Ա. Ջանշիևը և հայկական հարցը», 1901, «Հայերը Ռուսաստանում», 1906, «Թուրքական Հայաստանի ապագան», 1911): «Գրանատ հանրագիտական բառարան»-ում տպագրվել են Ջիվելեգովի «Հայեր», «Հայաստան», «Հայ գրականություն» (Ա. Ի. Տեր-Հարությունովի հետ) հոդվածները: Մեծ արձագանք է գտել «Հայաստանը և Թուրքիան» թեմայով դասախոսությունը Մոսկվայում (1946), ուր նա մերկացրել է երիտթուրքերի շովինիստական նենգ քաղաքականությունը: 

«Ակադեմիա» հրատարակչությունում աշխատելու տարիներին (1933-37) Ջիվելեգովի ջանքերով լույս են տեսել Մաքիավելիի, Գվիչարդինիի, Լեոնարդո դա Վինչիի, Վազարիի և այլոց երկերը:

Ջիվելեգովը աշխատել է նաև Մոսկվայի համալսարանում, Փիլիսոփայության և գրականության, Կարմիր պրոֆեսուրայի, Թատերարվեստի, Երևանի թատերական ինստիտուտներում, 1939-ից` Մոսկվայի համաշխարհային գրականության ինստիտուտի արևմտյան գրականության բաժնի վարիչ, 1945-ից` Արվեստի պատմության ինստիտուտի թատերական սեկտորի վարիչ: Ջիվելեգովի աշակերտներից են` Գ. Բոյաջիևը, Բ. Զինգերմանը, Ա. Անիկստը և այլոք:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 9, Ե., 1983, էջ 516-517:

{{DEFAULTSORT:Ջիվելեգով, Ալեքսեյ}}
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ գրականագետներ]]
[[Կատեգորիա:1875 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1952 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ թատերագետներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալթայերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1660</id>
      <timestamp>2011-03-31T03:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալթայերեն, Օյրոթերեն''', ալթայացիների, լեռնային-ալթայական շրջանի հիմնական բնակիչների [[լեզու]]ն. պատկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="713">'''Ալթայերեն, Օյրոթերեն''', ալթայացիների, լեռնային-ալթայական շրջանի հիմնական բնակիչների [[լեզու]]ն. պատկանում է [[թուրքական ընտանիք]]ին:

Ունի կցական, համադրական կառուցվածք, բնորոշ է [[հնչյուն]]ների ներդաշնակությամբ:

Ռուսական գրի հիմքի վրա առաջին անգամ [[այբուբեն]] է կազմվել 19-րդ դարի 40-ական թվականներին: 1920-ական թվականներին այբուբենը վերակազմվում է լատինական, իսկ [[1938]]-ից` ռուսական գրի հիման վրա:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1662</id>
      <timestamp>2011-03-31T03:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="939">'''Ալթայերեն, Օյրոթերեն''', ալթայացիների, լեռնային-ալթայական շրջանի հիմնական բնակիչների [[լեզու]]ն. պատկանում է [[թուրքական ընտանիք]]ին:

Ունի կցական, համադրական կառուցվածք, բնորոշ է [[հնչյուն]]ների ներդաշնակությամբ:

Ռուսական գրի հիմքի վրա առաջին անգամ [[այբուբեն]] է կազմվել 19-րդ դարի 40-ական թվականներին: 1920-ական թվականներին այբուբենը վերակազմվում է լատինական, իսկ [[1938]]-ից` ռուսական գրի հիման վրա:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալթեմեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2050</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4065</id>
      <timestamp>2011-08-15T08:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալթեմեն''', ըստ հունական առասպելաբանության, Կրետեի թագավոր [[Կատրևս]]ի որդին։   [[Պատգամատուն]]ը գուշակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">'''Ալթեմեն''', ըստ հունական առասպելաբանության, Կրետեի թագավոր [[Կատրևս]]ի որդին։ 

[[Պատգամատուն]]ը գուշակել էր, որ Կատրևսին մահ է սպառնում իր որդուց: Սարսափած, Ալթեմենը փախչում է Հռոդոս կղզի: Կատրևսը, արդեն ծերացած, որոշում է տեսակցել իր որդու հետ և նրան հանձնել թագավորությունը: Երբ թագավորն իր շքախմբով ափ է դուրս գալիս Հռոդոս, բնակիչները, եկողներին ծովահեններ համարելով, կռվի են բռնվում նրանց հետ և Կատրևսը սպանվում է որդու ձեռքով։ Իմանալով, որ գուշակությունը կատարվեց, Ալթեմենը հուսահատ պաղատում է աստվածներին իրեն մահ շնորհել։ Երկիրը լայն բացվում է և կուլ տալիս նրան։ [[Առասպել]]ը հայրասպան որդու մասին տարծված զրույցի մի տարբերակն է:

== Տե'ս նաև ==
* [[Էդիպ]] 
* [[Տելեգոնոս]]

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4066</id>
      <timestamp>2011-08-15T08:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">'''Ալթեմեն''', ըստ հունական առասպելաբանության` Կրետեի թագավոր [[Կատրևս]]ի որդին։ 

[[Պատգամատուն]]ը գուշակել էր, որ Կատրևսին մահ է սպառնում իր որդուց: Սարսափած, Ալթեմենը փախչում է Հռոդոս կղզի: Կատրևսը, արդեն ծերացած, որոշում է տեսակցել իր որդու հետ և նրան հանձնել թագավորությունը: Երբ թագավորն իր շքախմբով ափ է դուրս գալիս Հռոդոս, բնակիչները, եկողներին ծովահեններ համարելով, կռվի են բռնվում նրանց հետ և Կատրևսը սպանվում է որդու ձեռքով։ Իմանալով, որ գուշակությունը կատարվեց, Ալթեմենը հուսահատ պաղատում է աստվածներին իրեն մահ շնորհել։ Երկիրը լայն բացվում է և կուլ տալիս նրան։ [[Առասպել]]ը հայրասպան որդու մասին տարծված զրույցի մի տարբերակն է:

== Տե'ս նաև ==
* [[Էդիպ]] 
* [[Տելեգոնոս]]

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4067</id>
      <timestamp>2011-08-15T08:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1508">'''Ալթեմեն''', ըստ հունական առասպելաբանության` Կրետեի թագավոր [[Կատրևս]]ի որդին։ 

[[Պատգամատուն]]ը գուշակել էր, որ Կատրևսին մահ է սպառնում իր որդուց: Սարսափած, Ալթեմենը փախչում է Հռոդոս կղզի: Կատրևսը, արդեն ծերացած, որոշում է տեսակցել իր որդու հետ և նրան հանձնել թագավորությունը: Երբ թագավորն իր շքախմբով ափ է դուրս գալիս Հռոդոս, բնակիչները, եկողներին ծովահեններ համարելով, կռվի են բռնվում նրանց հետ և Կատրևսը սպանվում է որդու ձեռքով։ Իմանալով, որ գուշակությունը կատարվեց, Ալթեմենը հուսահատ պաղատում է աստվածներին իրեն մահ շնորհել։ Երկիրը լայն բացվում է և կուլ տալիս նրան։ [[Առասպել]]ը հայրասպան որդու մասին տարծված զրույցի մի տարբերակն է:

== Տե'ս նաև ==
* [[Էդիպ]] 
* [[Տելեգոնոս]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 10-11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիս Խաչատրյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6096</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13382</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիս Խաչատրյան''' (ծնվ. [[1937]], Ֆրանսիա), ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ:  Ստացել է իրավաբանական բարձրագույն կր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1202">'''Ալիս Խաչատրյան''' (ծնվ. [[1937]], Ֆրանսիա), ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ:

Ստացել է իրավաբանական բարձրագույն կրթություն։ Քննադատակն, արվեստագիտական հոդվածներ և չափածո ստեղծագործություններով աշխատակցել է ֆրանսիական մամուլին: Գրում է [[ֆրանսերեն]]: Հրատարակել է բանաստեղծությունների մի քանի ժողովածու՝ «Վերջալույսի կրակներ», «Գիշերային համերգ», «Աշխարհի երգը», «Հեմիսիկլ» և այլն, որոնք արժանացել են ոչ միայն ֆրանսիական, այլև բելգիական, շվեյցարական, իտալական մամուլի բարձր գնահատմանը: Գրել է նաև արձակ, ինչպես «Անավարտ դիմանկար» [[վեպ]]ը:

{{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:1937 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13383</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1198">'''Ալիս Խաչատրյան''' (ծնվ. [[1937]], Փարիզ), ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ:

Ստացել է իրավաբանական բարձրագույն կրթություն։ Քննադատակն, արվեստագիտական հոդվածներ և չափածո ստեղծագործություններով աշխատակցել է ֆրանսիական մամուլին: Գրում է [[ֆրանսերեն]]: Հրատարակել է բանաստեղծությունների մի քանի ժողովածու՝ «Վերջալույսի կրակներ», «Գիշերային համերգ», «Աշխարհի երգը», «Հեմիսիկլ» և այլն, որոնք արժանացել են ոչ միայն ֆրանսիական, այլև բելգիական, շվեյցարական, իտալական մամուլի բարձր գնահատմանը: Գրել է նաև արձակ, ինչպես «Անավարտ դիմանկար» [[վեպ]]ը:

{{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:1937 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13385</id>
      <timestamp>2013-02-07T07:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1200">'''Ալիս Խաչատրյան''' (ծնվ. [[1937]], Փարիզ), ֆրանսագիր հայ բանաստեղծ:

Ստացել է իրավաբանական բարձրագույն կրթություն։ Քննադատական, արվեստագիտական հոդվածներ և չափածո ստեղծագործություններով աշխատակցել է ֆրանսիական մամուլին: Գրում է [[ֆրանսերեն]]: Հրատարակել է բանաստեղծությունների մի քանի ժողովածու՝ «Վերջալույսի կրակներ», «Գիշերային համերգ», «Աշխարհի երգը», «Հեմիսիկլ» և այլն, որոնք արժանացել են ոչ միայն ֆրանսիական, այլև բելգիական, շվեյցարական, իտալական մամուլի բարձր գնահատմանը: Գրել է նաև արձակ, ինչպես «Անավարտ դիմանկար» [[վեպ]]ը:

{{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:1937 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիս Մունրո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5679</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12569</id>
      <timestamp>2012-12-27T18:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Alice Munro.jpg|250px|thumb|]] '''Ալիս Մունրո''' ([[անգլերեն]]՝ ''Alice Munro'', [[1931]], [[հուլիսի 10]]), կանադացի արձակագիր:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2199">[[Պատկեր:Alice Munro.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիս Մունրո''' ([[անգլերեն]]՝ ''Alice Munro'', [[1931]], [[հուլիսի 10]]), կանադացի արձակագիր:

Նրա կյանքն հավասարապես անցել է Կանադայի երկու շրջաններում՝ արևելքում ու արևմուտքում։ Ավարտել է Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանը։ Ավելի քան քսան տարի ապրել է Վանկուվերում, իսկ 1972-ին վերադարձել է Օնտարիո։ Գրել սկսել է շատ վաղ, աոաջին պատմվածքները լույս են տեսել «Նյու Յորքր» հանդեսում։

Սեր, ընտանիք, մահ, անկատար երազներ, սրանք են հիմնականում կին ընթերցողին հասցեագրված Մանրոյի [[պատմվածք]]ների թեմատիկան։ Նրա լավագույն գործերը ամփոփված են «Քեզ մի բան էի ուզում պատմել» (1974), «Յուպիտերի լուսինները» (1982), «Սիրո առաջընթաց» (1986), «Իմ երիտասարդության ընկերը» (1990) ժողովածուներում։ Աոաջին հայացքից մանրամասներով ծանրաբեռնված նրա պատմվածքները ընթերցողին հարկադրում են ոչ միայն թափանցել երևույթների խորքը, այլև կերպարների ու ժամանակների հակադրության մեջ գտնել սեփական ճշմարտությունը։

Պատմվածքների առաջին ժողովածուն՝ «Երջանիկ ստվերների պարը», լույս է տեսել 1968-ին։ Այն անմիջապես ազդարարեց հասուն գրողի ծնունդը՝ նրան արժանացնելով Գեներալ նահանգապետի մրցանակին։ Գրական այդ բարձր մրցանակին արձակագիրն արժանացել է նաև 1978-ին։

{{DEFAULTSORT:Մունրո, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:Կանադացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1931 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12619</id>
      <timestamp>2012-12-30T00:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2385">[[Պատկեր:Alice Munro.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիս Մունրո''' ([[անգլերեն]]՝ ''Alice Munro'', [[1931]], [[հուլիսի 10]]), կանադացի արձակագիր:

Նրա կյանքն հավասարապես անցել է Կանադայի երկու շրջաններում՝ արևելքում ու արևմուտքում։ Ավարտել է Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանը։ Ավելի քան քսան տարի ապրել է Վանկուվերում, իսկ 1972-ին վերադարձել է Օնտարիո։ Գրել սկսել է շատ վաղ, աոաջին պատմվածքները լույս են տեսել «Նյու Յորքր» հանդեսում։

Սեր, ընտանիք, մահ, անկատար երազներ, սրանք են հիմնականում կին ընթերցողին հասցեագրված Մանրոյի [[պատմվածք]]ների թեմատիկան։ Նրա լավագույն գործերը ամփոփված են «Քեզ մի բան էի ուզում պատմել» (1974), «Յուպիտերի լուսինները» (1982), «Սիրո առաջընթաց» (1986), «Իմ երիտասարդության ընկերը» (1990) ժողովածուներում։ Աոաջին հայացքից մանրամասներով ծանրաբեռնված նրա պատմվածքները ընթերցողին հարկադրում են ոչ միայն թափանցել երևույթների խորքը, այլև կերպարների ու ժամանակների հակադրության մեջ գտնել սեփական ճշմարտությունը։

Պատմվածքների առաջին ժողովածուն՝ «Երջանիկ ստվերների պարը», լույս է տեսել 1968-ին։ Այն անմիջապես ազդարարեց հասուն գրողի ծնունդը՝ նրան արժանացնելով Գեներալ նահանգապետի մրցանակին։ Գրական այդ բարձր մրցանակին արձակագիրն արժանացել է նաև 1978-ին։

== Ալիս Մունրոյի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Ձմեռային քամի (Ալիս Մունրո)|Ձմեռային քամի]]


{{DEFAULTSORT:Մունրո, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:Կանադացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1931 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17596</id>
      <timestamp>2013-10-10T12:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="2637">{{Անձ
|անուն = Ալիս Մունրո
|պատկեր = Alice Munro.jpg
|զբաղմունք = 
|ծնված = [[1931]], [[հուլիսի 10]]
|վախճանված = Կանադացի արձակագիր
}}
'''Ալիս Մունրո''' ([[անգլերեն]]՝ ''Alice Munro'', [[1931]], [[հուլիսի 10]]), կանադացի արձակագիր:

Նրա կյանքն հավասարապես անցել է Կանադայի երկու շրջաններում՝ արևելքում ու արևմուտքում։ Ավարտել է Արևմտյան Օնտարիոյի համալսարանը։ Ավելի քան քսան տարի ապրել է Վանկուվերում, իսկ 1972-ին վերադարձել է Օնտարիո։ Գրել սկսել է շատ վաղ, աոաջին պատմվածքները լույս են տեսել «Նյու Յորքր» հանդեսում։

Սեր, ընտանիք, մահ, անկատար երազներ, սրանք են հիմնականում կին ընթերցողին հասցեագրված Մանրոյի [[պատմվածք]]ների թեմատիկան։ Նրա լավագույն գործերը ամփոփված են «Քեզ մի բան էի ուզում պատմել» (1974), «Յուպիտերի լուսինները» (1982), «Սիրո առաջընթաց» (1986), «Իմ երիտասարդության ընկերը» (1990) ժողովածուներում։ Աոաջին հայացքից մանրամասներով ծանրաբեռնված նրա պատմվածքները ընթերցողին հարկադրում են ոչ միայն թափանցել երևույթների խորքը, այլև կերպարների ու ժամանակների հակադրության մեջ գտնել սեփական ճշմարտությունը։

Պատմվածքների առաջին ժողովածուն՝ «Երջանիկ ստվերների պարը», լույս է տեսել 1968-ին։ Այն անմիջապես ազդարարեց հասուն գրողի ծնունդը՝ նրան արժանացնելով Գեներալ նահանգապետի մրցանակին։ Գրական այդ բարձր մրցանակին արձակագիրն արժանացել է նաև 1978-ին։

== Ալիս Մունրոյի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Ձմեռային քամի (Ալիս Մունրո)|Ձմեռային քամի]]


{{DEFAULTSORT:Մունրո, Ալիս}}
[[Կատեգորիա:Կանադացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1931 ծնվածներ]]

{{Կաղապար:Գրականության Նոբելյան մրցանակակիրներ}}</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիսիա Կիրակոսյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3536</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7508</id>
      <timestamp>2012-02-22T09:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]] '''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4088">[[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բանաստեղծուհի: Գրել է [[իսպաներեն]], [[իտալերեն]], հետո նաև` [[հայերեն]] և [[անգլերեն]]: 

Ծնվել է վանեցի Գուրգեն Կիրակոսյանի ընտանիքում: Սովորել է Բուենոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 10 տարի խաղացել է արգենտինյան թատրոնում: ԱՄՆ-ում բնակվում է 1971-ից: ԱՄՆ-ի իսպանախոս գրողների միության պատվավոր նախագահն է:  Կիրակոսյանի պոեզիայի թեմատիկ առանցքն են կազմում սերը, մայրությունը, հայրենիքը և փիլիսոփայական խոհը: 

Իսպաներեն և իտալերեն ժողովածուներն են` «Մեկ օր, հինգ ձայն» ([[1966]]), «Էություն և կետադրություն» ([[1967]]), «Պեդրո Ամոր» ([[1969]]), «Ժամանակի, սիրո, խաղաղության մեջ» ([[1970]]),  «Հայաստանյան ապրումներ» (1970), «Երկունքի ոլորտ» ([[1972]]), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներից հետո և նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրության քերթվածներ» ([[1989]]): Նրա «Պեդրո Ամոր» [[պիես]]ը ներկայացվել է Բուենոս Այրեսի «Պայրո» թատրոնում: Հայերեն լույս են տեսել նրա «Արմատ և էություն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» ([[1979]]), «Խորան I» ([[1992]]) «Խորան II» (1992), «Ամբողջական երկեր» ([[2005]]. Ներառված են «Հարցազրույց Աստծու հետ», «Սիրո մեկուկես հազարամյակ») գրքերը: Եռալեզու հրատարակվել է «Բանաստեղծություն և գերտարածություն» ([[1994]]),  «Խաղաղություն քվանտային» (2005), անգլերեն` «Սեր և մայրություն բառերից այն կողմ» (1992), «Մտորում բառից այն կողմ» (1992), «Արմատ բառից այն կողմ» (1992), «Բեմ` երկնքի համար» (1992) գրքերը: 

Կիրակոսյանի գերտարածական կոչվող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսությունը հրապարակել է իսպաներեն, հայերեն և անգլերեն` 1992-ին): Նրա պոեզիան բնորոշվում է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական [[լեզվամտածողություն|լեզվամտածողությամբ]], բանաստեղծական վերաիմաստավորումների ինքնատիպությամբ: Իր վերջին շրջանի գործերում անդրադարձել է դարավերջի հայաստանյան պատմական իրադարձություններին: Կիրակոսյանի որոշ գրքեր նկարազարդել է Պ. Պիկասոն: Իսպաներեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խենթը»: Բազմիցս այցելել է Հայաստան: Պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մրցանակով: Դուստրը` Լարան (ծն. 1973), անգլիագիր բանաստեղծուհի է:

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 561:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 111:
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլլոն», 1993, էջք 156:

{{DEFAULTSORT:Կիրակոսյան, Ալիսիա}}
[[Կատեգորիա:1936 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7511</id>
      <timestamp>2012-02-22T09:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4138">[[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բանաստեղծուհի: Գրել է [[իսպաներեն]], [[իտալերեն]], հետո նաև` [[հայերեն]] և [[անգլերեն]]: 

Ծնվել է վանեցի Գուրգեն Կիրակոսյանի ընտանիքում: Սովորել է Բուենոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 10 տարի խաղացել է արգենտինյան թատրոնում: ԱՄՆ-ում բնակվում է 1971-ից: ԱՄՆ-ի իսպանախոս գրողների միության պատվավոր նախագահն է:  Կիրակոսյանի պոեզիայի թեմատիկ առանցքն են կազմում սերը, մայրությունը, հայրենիքը և փիլիսոփայական խոհը: 

Իսպաներեն և իտալերեն ժողովածուներն են` «Մեկ օր, հինգ ձայն» ([[1966]]), «Էություն և կետադրություն» ([[1967]]), «Պեդրո Ամոր» ([[1969]]), «Ժամանակի, սիրո, խաղաղության մեջ» ([[1970]]),  «Հայաստանյան ապրումներ» (1970), «Երկունքի ոլորտ» ([[1972]]), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներից հետո և նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրության քերթվածներ» ([[1989]]): Նրա «Պեդրո Ամոր» [[պիես]]ը ներկայացվել է Բուենոս Այրեսի «Պայրո» թատրոնում: Հայերեն լույս են տեսել նրա «Արմատ և էություն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» ([[1979]]), «Խորան I» ([[1992]]) «Խորան II» (1992), «Ամբողջական երկեր» ([[2005]]. Ներառված են «Հարցազրույց Աստծու հետ», «Սիրո մեկուկես հազարամյակ») գրքերը: Եռալեզու հրատարակվել է «Բանաստեղծություն և գերտարածություն» ([[1994]]),  «Խաղաղություն քվանտային» (2005), անգլերեն` «Սեր և մայրություն բառերից այն կողմ» (1992), «Մտորում բառից այն կողմ» (1992), «Արմատ բառից այն կողմ» (1992), «Բեմ` երկնքի համար» (1992) գրքերը: 

Կիրակոսյանի գերտարածական կոչվող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսությունը հրապարակել է իսպաներեն, հայերեն և անգլերեն` 1992-ին): Նրա պոեզիան բնորոշվում է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական [[լեզվամտածողություն|լեզվամտածողությամբ]], բանաստեղծական վերաիմաստավորումների ինքնատիպությամբ: Իր վերջին շրջանի գործերում անդրադարձել է դարավերջի հայաստանյան պատմական իրադարձություններին: Կիրակոսյանի որոշ գրքեր նկարազարդել է Պ. Պիկասոն: Իսպաներեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խենթը»: Բազմիցս այցելել է Հայաստան: Պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մրցանակով: ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2007): Դուստրը` Լարան (ծն. 1973), անգլիագիր բանաստեղծուհի է:

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 561:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 111:
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլլոն», 1993, էջք 156:

{{DEFAULTSORT:Կիրակոսյան, Ալիսիա}}
[[Կատեգորիա:1936 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9831</id>
      <timestamp>2012-08-12T06:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4335">[[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բանաստեղծուհի: Գրել է [[իսպաներեն]], [[իտալերեն]], հետո նաև` [[հայերեն]] և [[անգլերեն]]: 

Ծնվել է վանեցի Գուրգեն Կիրակոսյանի ընտանիքում: Սովորել է Բուենոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 10 տարի խաղացել է արգենտինյան թատրոնում: ԱՄՆ-ում բնակվում է 1971-ից: ԱՄՆ-ի իսպանախոս գրողների միության պատվավոր նախագահն է:  Կիրակոսյանի պոեզիայի թեմատիկ առանցքն են կազմում սերը, մայրությունը, հայրենիքը և փիլիսոփայական խոհը: 

Իսպաներեն և իտալերեն ժողովածուներն են` «Մեկ օր, հինգ ձայն» ([[1966]]), «Էություն և կետադրություն» ([[1967]]), «Պեդրո Ամոր» ([[1969]]), «Ժամանակի, սիրո, խաղաղության մեջ» ([[1970]]),  «Հայաստանյան ապրումներ» (1970), «Երկունքի ոլորտ» ([[1972]]), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներից հետո և նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրության քերթվածներ» ([[1989]]): Նրա «Պեդրո Ամոր» [[պիես]]ը ներկայացվել է Բուենոս Այրեսի «Պայրո» թատրոնում: Հայերեն լույս են տեսել նրա «Արմատ և էություն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» ([[1979]]), «Խորան I» ([[1992]]) «Խորան II» (1992), «Ամբողջական երկեր» ([[2005]]. Ներառված են «Հարցազրույց Աստծու հետ», «Սիրո մեկուկես հազարամյակ») գրքերը: Եռալեզու հրատարակվել է «Բանաստեղծություն և գերտարածություն» ([[1994]]),  «Խաղաղություն քվանտային» (2005), անգլերեն` «Սեր և մայրություն բառերից այն կողմ» (1992), «Մտորում բառից այն կողմ» (1992), «Արմատ բառից այն կողմ» (1992), «Բեմ` երկնքի համար» (1992) գրքերը: 

Կիրակոսյանի գերտարածական կոչվող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսությունը հրապարակել է իսպաներեն, հայերեն և անգլերեն` 1992-ին): Նրա պոեզիան բնորոշվում է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական [[լեզվամտածողություն|լեզվամտածողությամբ]], բանաստեղծական վերաիմաստավորումների ինքնատիպությամբ: Իր վերջին շրջանի գործերում անդրադարձել է դարավերջի հայաստանյան պատմական իրադարձություններին: Կիրակոսյանի որոշ գրքեր նկարազարդել է Պ. Պիկասոն: Իսպաներեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խենթը»: Բազմիցս այցելել է Հայաստան: Պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մրցանակով: ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2007): Դուստրը` Լարան (ծն. 1973), անգլիագիր բանաստեղծուհի է:

== Արտաքին հղումներ ==
* [[http://soundcloud.com/armdance/alisia-kirakosyan Բանաստեղծուհւուն նվիրված հաղորդում Հանրային ռադիոյաով]]

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 561:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 111:
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլլոն», 1993, էջք 156:

{{DEFAULTSORT:Կիրակոսյան, Ալիսիա}}
[[Կատեգորիա:1936 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9832</id>
      <timestamp>2012-08-12T06:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4333">[[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բանաստեղծուհի: Գրել է [[իսպաներեն]], [[իտալերեն]], հետո նաև` [[հայերեն]] և [[անգլերեն]]: 

Ծնվել է վանեցի Գուրգեն Կիրակոսյանի ընտանիքում: Սովորել է Բուենոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 10 տարի խաղացել է արգենտինյան թատրոնում: ԱՄՆ-ում բնակվում է 1971-ից: ԱՄՆ-ի իսպանախոս գրողների միության պատվավոր նախագահն է:  Կիրակոսյանի պոեզիայի թեմատիկ առանցքն են կազմում սերը, մայրությունը, հայրենիքը և փիլիսոփայական խոհը: 

Իսպաներեն և իտալերեն ժողովածուներն են` «Մեկ օր, հինգ ձայն» ([[1966]]), «Էություն և կետադրություն» ([[1967]]), «Պեդրո Ամոր» ([[1969]]), «Ժամանակի, սիրո, խաղաղության մեջ» ([[1970]]),  «Հայաստանյան ապրումներ» (1970), «Երկունքի ոլորտ» ([[1972]]), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներից հետո և նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրության քերթվածներ» ([[1989]]): Նրա «Պեդրո Ամոր» [[պիես]]ը ներկայացվել է Բուենոս Այրեսի «Պայրո» թատրոնում: Հայերեն լույս են տեսել նրա «Արմատ և էություն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» ([[1979]]), «Խորան I» ([[1992]]) «Խորան II» (1992), «Ամբողջական երկեր» ([[2005]]. Ներառված են «Հարցազրույց Աստծու հետ», «Սիրո մեկուկես հազարամյակ») գրքերը: Եռալեզու հրատարակվել է «Բանաստեղծություն և գերտարածություն» ([[1994]]),  «Խաղաղություն քվանտային» (2005), անգլերեն` «Սեր և մայրություն բառերից այն կողմ» (1992), «Մտորում բառից այն կողմ» (1992), «Արմատ բառից այն կողմ» (1992), «Բեմ` երկնքի համար» (1992) գրքերը: 

Կիրակոսյանի գերտարածական կոչվող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսությունը հրապարակել է իսպաներեն, հայերեն և անգլերեն` 1992-ին): Նրա պոեզիան բնորոշվում է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական [[լեզվամտածողություն|լեզվամտածողությամբ]], բանաստեղծական վերաիմաստավորումների ինքնատիպությամբ: Իր վերջին շրջանի գործերում անդրադարձել է դարավերջի հայաստանյան պատմական իրադարձություններին: Կիրակոսյանի որոշ գրքեր նկարազարդել է Պ. Պիկասոն: Իսպաներեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խենթը»: Բազմիցս այցելել է Հայաստան: Պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մրցանակով: ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2007): Դուստրը` Լարան (ծն. 1973), անգլիագիր բանաստեղծուհի է:

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://soundcloud.com/armdance/alisia-kirakosyan Բանաստեղծուհւուն նվիրված հաղորդում Հանրային ռադիոյաով]

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 561:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 111:
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլլոն», 1993, էջք 156:

{{DEFAULTSORT:Կիրակոսյան, Ալիսիա}}
[[Կատեգորիա:1936 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14284</id>
      <timestamp>2013-03-23T18:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4138">[[Պատկեր:Ghiragossian Alicia.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալիսիա Կիրակոսյան''', (ծնվ. [[1936]], [[հուլիսի 13]], Կորդովա, Արգենտինա), հայ բանաստեղծուհի: Գրել է [[իսպաներեն]], [[իտալերեն]], հետո նաև` [[հայերեն]] և [[անգլերեն]]: 

Ծնվել է վանեցի Գուրգեն Կիրակոսյանի ընտանիքում: Սովորել է Բուենոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում, 10 տարի խաղացել է արգենտինյան թատրոնում: ԱՄՆ-ում բնակվում է 1971-ից: ԱՄՆ-ի իսպանախոս գրողների միության պատվավոր նախագահն է:  Կիրակոսյանի պոեզիայի թեմատիկ առանցքն են կազմում սերը, մայրությունը, հայրենիքը և փիլիսոփայական խոհը: 

Իսպաներեն և իտալերեն ժողովածուներն են` «Մեկ օր, հինգ ձայն» ([[1966]]), «Էություն և կետադրություն» ([[1967]]), «Պեդրո Ամոր» ([[1969]]), «Ժամանակի, սիրո, խաղաղության մեջ» ([[1970]]),  «Հայաստանյան ապրումներ» (1970), «Երկունքի ոլորտ» ([[1972]]), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներից հետո և նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրության քերթվածներ» ([[1989]]): Նրա «Պեդրո Ամոր» [[պիես]]ը ներկայացվել է Բուենոս Այրեսի «Պայրո» թատրոնում: Հայերեն լույս են տեսել նրա «Արմատ և էություն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» ([[1979]]), «Խորան I» ([[1992]]) «Խորան II» (1992), «Ամբողջական երկեր» ([[2005]]. Ներառված են «Հարցազրույց Աստծու հետ», «Սիրո մեկուկես հազարամյակ») գրքերը: Եռալեզու հրատարակվել է «Բանաստեղծություն և գերտարածություն» ([[1994]]),  «Խաղաղություն քվանտային» (2005), անգլերեն` «Սեր և մայրություն բառերից այն կողմ» (1992), «Մտորում բառից այն կողմ» (1992), «Արմատ բառից այն կողմ» (1992), «Բեմ` երկնքի համար» (1992) գրքերը: 

Կիրակոսյանի գերտարածական կոչվող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսությունը հրապարակել է իսպաներեն, հայերեն և անգլերեն` 1992-ին): Նրա պոեզիան բնորոշվում է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական [[լեզվամտածողություն|լեզվամտածողությամբ]], բանաստեղծական վերաիմաստավորումների ինքնատիպությամբ: Իր վերջին շրջանի գործերում անդրադարձել է դարավերջի հայաստանյան պատմական իրադարձություններին: Կիրակոսյանի որոշ գրքեր նկարազարդել է Պ. Պիկասոն: Իսպաներեն է թարգմանել [[Րաֆֆի|Րաֆֆու]] «Խենթը»: Բազմիցս այցելել է Հայաստան: Պարգևատրվել է Խաչատուր Աբովյանի անվան մրցանակով: ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր դոկտոր (2007): Դուստրը` Լարան (ծն. 1973), անգլիագիր բանաստեղծուհի է:

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 561:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 111:
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլլոն», 1993, էջք 156:

{{DEFAULTSORT:Կիրակոսյան, Ալիսիա}}
[[Կատեգորիա:1936 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիտերացիոն ոտանավոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1174</id>
      <timestamp>2011-02-26T04:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիտերացիոն ոտանավոր, բաղաձայնութային ոտանավոր''', [[շեշտ]]ային ոտանավոր հին գերմանական («Երգ Հիլդեբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1262">'''Ալիտերացիոն ոտանավոր, բաղաձայնութային ոտանավոր''', [[շեշտ]]ային ոտանավոր հին գերմանական («Երգ Հիլդեբրանտի մասին»), սկանդինավյան («Էդդա Ավագ»), հին անգլիական («Բեոֆիլ») և կելտական պոեզիայում:

Ամեն տողի մեջ առնվազն երկու [[բառ]] պիտի սկսվեին նույն [[հնչյուն]]ով: Գերմանական ալիտերացիոն ոտանավորում այդ ալիտերացիան կապում է չորսբառանոց կիսատողերը (անդամները), իսկ կելտականում` ամբողջ [[բանատող]]երը: Միջինասիական ժողովուրդների` ղազախների, ղրղզների, բուրյաթների պոեզիայում տարածված է «ուղղահայաց» ալիտերացիոն ոտանավորը, հատկապես բանատողերի սկզբնական [[վանկե]]րում (անաֆորիկ ալիտերացիա):

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 10-11:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիփլամա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570</id>
    <redirect title="Ալիֆլամա" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1178</id>
      <timestamp>2011-02-26T04:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալիֆլամա]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="40">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալիֆլամա]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիքանշան (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6948</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15324</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիքանշան''' (տիլդա)։ Նշան ~, որը օգտագործվում է մաթեմատիկական և այլ բանաձևային, [[բառարան]]ային, [[լեզվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="539">'''Ալիքանշան''' (տիլդա)։ Նշան ~, որը օգտագործվում է մաթեմատիկական և այլ բանաձևային, [[բառարան]]ային, [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]] և այլ տիպի շարվածքներում։ Ալիքանշանը [[տեքստ]]ում փոխարինում է նախորդ բանաձևին, [[բառ]]ին, [[վանկ]]ին։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիքավոր գծեր (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6949</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15325</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիքավոր գծեր''': Տպագրական գծեր, որի ձուլածոն (աչկո) անի ալիքավոր գծի տեսք։ Գործածվում է շարվածքում ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="354">'''Ալիքավոր գծեր''': Տպագրական գծեր, որի ձուլածոն (աչկո) անի ալիքավոր գծի տեսք։ Գործածվում է շարվածքում որպես գեղեցկացնող տարր։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիքների տեսություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1663</id>
      <timestamp>2011-03-31T03:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիքների տեսություն''': Առաջ է քաշել [[Յոհանես Շմիդտ]]ի կողմից ([[1872]]) ընդդեմ Շլայխերի ծննդաբանական ծառ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1827">'''Ալիքների տեսություն''': Առաջ է քաշել [[Յոհանես Շմիդտ]]ի կողմից ([[1872]]) ընդդեմ Շլայխերի ծննդաբանական ծառի: Ըստ նրա` [[հնդեվրոպական լեզու]]ն հնում սփռված է եղել մի վիթխարի տիրիտորիայում. ընդ որում` միասնական այդ [[լեզու|լեզվի]] առանձին հատվածներում ժամանակ առ ժամանակ կարող էին առաջանալ [[հնչյուն]]ական, [[բառ]]ային, [[քերականություն|քերականական]] նոր երևույթներ, որոնք անընդհատ կարող էին տարածվել ու թափանցել այլ հատվածներ:

Շմիդտը այդ պրոցեսը (նոր գոյացած երևույթների տարածումը) պատկերավոր ձևով համեմատել է ջրի մակերեսին օղակաձև սփռվող ալիքների հետ, որից և` «ալիքների տեսություն» անվանումը:

Շմիդտի կարծիքով լեզուների ցեղակցական որոշակի ճյուղավորումներ չկան, լեզվական առանձին երևույթների սահմանները չեն համընկնում, և անցումը մի լեզվից մյուսին աստիճանաբար է կատարվում: Ուրեմն ցեղակցության պատկերումը ծննդաբանական ծառի ձևով հաշվի չի առնում լեզուների փոխհարաբերության բարդությունը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1664</id>
      <timestamp>2011-03-31T03:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1829">'''Ալիքների տեսություն''': Առաջ է քաշվել [[Յոհանես Շմիդտ]]ի կողմից ([[1872]]) ընդդեմ Շլայխերի ծննդաբանական ծառի: Ըստ նրա` [[հնդեվրոպական լեզու]]ն հնում սփռված է եղել մի վիթխարի տիրիտորիայում. ընդ որում` միասնական այդ [[լեզու|լեզվի]] առանձին հատվածներում ժամանակ առ ժամանակ կարող էին առաջանալ [[հնչյուն]]ական, [[բառ]]ային, [[քերականություն|քերականական]] նոր երևույթներ, որոնք անընդհատ կարող էին տարածվել ու թափանցել այլ հատվածներ:

Շմիդտը այդ պրոցեսը (նոր գոյացած երևույթների տարածումը) պատկերավոր ձևով համեմատել է ջրի մակերեսին օղակաձև սփռվող ալիքների հետ, որից և` «ալիքների տեսություն» անվանումը:

Շմիդտի կարծիքով լեզուների ցեղակցական որոշակի ճյուղավորումներ չկան, լեզվական առանձին երևույթների սահմանները չեն համընկնում, և անցումը մի լեզվից մյուսին աստիճանաբար է կատարվում: Ուրեմն ցեղակցության պատկերումը ծննդաբանական ծառի ձևով հաշվի չի առնում լեզուների փոխհարաբերության բարդությունը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիքություն (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6950</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15326</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիքություն''': Թղթի մակերեսի այլաձևության, որն առաջանամ է ջերմախոնավության պայմանների խախտման, չափ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="694">'''Ալիքություն''': Թղթի մակերեսի այլաձևության, որն առաջանամ է ջերմախոնավության պայմանների խախտման, չափից ավելի խոնավության հետևանքով։ Ալիքաթյուն է առաջ գալիս, երբ թուղթը պահվում է խոնավ տեղում։ Ալիքավոր թղթի վրա հնարավոր չէ ստանալ լավ օտիսկ, իսկ պատկերների (իլյուստրացիա) տպագրության համար բոլորովին պիտանի չէ։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալիֆլամա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1176</id>
      <timestamp>2011-02-26T04:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալիֆլամա''' ([[արաբերեն]]` այբբենական, այբբենաշար), [[աշուղ]]ական [[ոտանավոր]]ի ձև [[աբեցեդարի]]ի նման:  Օրի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="520">'''Ալիֆլամա''' ([[արաբերեն]]` այբբենական, այբբենաշար), [[աշուղ]]ական [[ոտանավոր]]ի ձև [[աբեցեդարի]]ի նման:

Օրինակ`
ԱՅԲ աստված սիրես, ԲԵՆ բարի կացի,&lt;br&gt;
ԳԻՄ գագաթըտ արա ԴԱ ու այիբ թո.&lt;br&gt;
ԵՉ երանի չկա ԶԱ զալում մարթուն`&lt;br&gt;
Է ԸՏ էրեսիտ դի ԹՈ ու այիբ թո:

([[Սայաթ-Նովա]])

Այս տաղը նաև այբբենական [[ղարահեջա]] է:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1177</id>
      <timestamp>2011-02-26T04:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="665">'''Ալիֆլամա''' ([[արաբերեն]]` այբբենական, այբբենաշար), [[աշուղ]]ական [[ոտանավոր]]ի ձև [[աբեցեդարի]]ի նման:

Օրինակ`
ԱՅԲ աստված սիրես, ԲԵՆ բարի կացի,&lt;br&gt;
ԳԻՄ գագաթըտ արա ԴԱ ու այիբ թո.&lt;br&gt;
ԵՉ երանի չկա ԶԱ զալում մարթուն`&lt;br&gt;
Է ԸՏ էրեսիտ դի ԹՈ ու այիբ թո:

([[Սայաթ-Նովա]])

Այս տաղը նաև այբբենական [[ղարահեջա]] է:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593</id>
      <timestamp>2011-03-23T04:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="669">'''Ալիֆլամա''' ([[արաբերեն]]` ''այբբենական, այբբենաշար''), [[աշուղ]]ական [[ոտանավոր]]ի ձև [[աբեցեդարի]]ի նման:

Օրինակ`
ԱՅԲ աստված սիրես, ԲԵՆ բարի կացի,&lt;br&gt;
ԳԻՄ գագաթըտ արա ԴԱ ու այիբ թո.&lt;br&gt;
ԵՉ երանի չկա ԶԱ զալում մարթուն`&lt;br&gt;
Է ԸՏ էրեսիտ դի ԹՈ ու այիբ թո:

([[Սայաթ-Նովա]])

Այս տաղը նաև այբբենական [[ղարահեջա]] է:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14804</id>
      <timestamp>2013-04-07T11:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="722">'''Ալիֆլամա''' ([[արաբերեն]]` ''այբբենական, այբբենաշար''), [[աշուղ]]ական [[ոտանավոր]]ի ձև [[աբեցեդարի]]ի նման:

Օրինակ`
ԱՅԲ աստված սիրես, ԲԵՆ բարի կացի,&lt;br&gt;
ԳԻՄ գագաթըտ արա ԴԱ ու այիբ թո.&lt;br&gt;
ԵՉ երանի չկա ԶԱ զալում մարթուն`&lt;br&gt;
Է ԸՏ էրեսիտ դի ԹՈ ու այիբ թո:

([[Սայաթ-Նովա]])

Այս տաղը նաև այբբենական [[ղարահեջա]] է:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալլյուր (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6430</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14425</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալլյուր''' ([[ֆրանսերեն]] allure—ընթացք, քայլվածք) — ձիասպորտի մրցումներում նժույգով կատարվող զանազան ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="842">'''Ալլյուր''' ([[ֆրանսերեն]] allure—ընթացք, քայլվածք) — ձիասպորտի մրցումներում նժույգով կատարվող զանազան առաջընթաց շարժումներ, որոնք լինում են երկու տեսակ՝ բնական և արհեստական։ Բնական շարժումները (քայլք, վազք, վարգարշավ, քառատրոփ արշավ և այլն) նախնական ուսուցում չեն պահանջում, իսկ արհեստական առաջընթաց շարժումները (պասսաժ, պիաֆֆե, իսպանական քայլք և այլն) պահանջում են հատուկ ուսուցում։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկաթոե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2051</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4069</id>
      <timestamp>2011-08-15T09:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկաթոե''', հունական առասպելաբանության մեգարացի հերոս. [[Պելոպս]]ի և [[Հիպպոդամիա]]յի որդին։ Երբ մեգար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1289">'''Ալկաթոե''', հունական առասպելաբանության մեգարացի հերոս. [[Պելոպս]]ի և [[Հիպպոդամիա]]յի որդին։ Երբ մեգարական արքա [[Մեգարևս]]ի որդուն առյուծը բզկտեց, հայրը խոստացավ իր դուստր [[Եվեքմե]]ին կնության տալ նրան, ով պատանու մահվան վրեժը կլուծի։ Ալկաթոեն Կիթերոն լեռան վրա սպանեց առյուծին և ամուսնացավ Եվեքմեի հետ։ Աներոջ մահից հետո նա Մեգարայում ժառանգեց թագավորական իշխանությունը։ [[Ապոլլոն]]ի օգնությամբ Ալկաթոեն վերականգնեց կրետացիների ավերած քաղաքի պարիսպները: Ուշ շրջանում Մեգարայում կար Ալկաթոեի սրբավայրը և նրա պատվին կատարվում էին ալկաթոյան խաղերը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկայոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2052</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4070</id>
      <timestamp>2011-08-15T09:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկայոս''', հունական առասպելաբանությունում Պերսևսի որդին, Ամփիտրիոնի հայրը:  == Աղբյուրներ == * Մ. Ն. Բո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="427">'''Ալկայոս''', հունական առասպելաբանությունում Պերսևսի որդին, Ամփիտրիոնի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4071</id>
      <timestamp>2011-08-15T09:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="435">'''Ալկայոս''', հունական առասպելաբանությունում [[Պերսևս]]ի որդին, [[Ամփիտրիոն]]ի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիդիկե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2053</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4072</id>
      <timestamp>2011-08-15T09:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիդիկե''', ունական առասպելաբանությունում [[Տիրո]]յի մայրը։  == Աղբյուրներ == * Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="397">'''Ալկիդիկե''', ունական առասպելաբանությունում [[Տիրո]]յի մայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4073</id>
      <timestamp>2011-08-15T09:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">'''Ալկիդիկե''', հունական առասպելաբանությունում [[Տիրո]]յի մայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4510</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>200.72.133.114</ip>
      </contributor>
      <comment>ÕÕ¥Õ¿ Õ§ Õ·ÖÕ»Õ¾Õ¸ÖÕ´ 4073 Õ­Õ´Õ¢Õ¡Õ£ÖÕ¸ÖÕ´Õ¨, Õ¸ÖÕ« Õ°Õ¥Õ²Õ«Õ¶Õ¡Õ¯Õ¶ Õ§Õ [[Special:Contributions/Admin|Admin]] ([[User talk:Admin|ÖÕ¶Õ¶Õ¡ÖÕ¯Õ¸ÖÕ´]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36">Knocked my socks off with konwedlge!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4512</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/200.72.133.114|200.72.133.114]] ([[User talk:200.72.133.114|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">'''Ալկիդիկե''', հունական առասպելաբանությունում [[Տիրո]]յի մայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4513</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ալկիդիկե]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="399">'''Ալկիդիկե''', հունական առասպելաբանությունում [[Տիրո]]յի մայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիմոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2054</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4074</id>
      <timestamp>2011-08-15T10:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիմոս''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλκιμος''), հունական առասպելաբանությունում [[Մենտոր]]ի հայրը:  == Աղբյուրնե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">'''Ալկիմոս''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλκιμος''), հունական առասպելաբանությունում [[Մենտոր]]ի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4487</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>122.200.59.85</ip>
      </contributor>
      <comment>pRaMQoKwJjHFvwGznNP</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36">Well macdamaia nuts, how about that.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4489</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/122.200.59.85|122.200.59.85]] ([[User talk:122.200.59.85|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">'''Ալկիմոս''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλκιμος''), հունական առասպելաբանությունում [[Մենտոր]]ի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4490</id>
      <timestamp>2011-08-19T18:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ալկիմոս]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="448">'''Ալկիմոս''' ([[հին հունարեն]]` ''Αλκιμος''), հունական առասպելաբանությունում [[Մենտոր]]ի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկինոոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2055</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4075</id>
      <timestamp>2011-08-15T10:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկինոոս''' ([[հունարեն]]` ''Άλκίνοος''), «[[Ոդիսական]]» [[պոեմ]]ում փեակների թագավորը Սքերիա կղզում, [[Պոսե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="920">'''Ալկինոոս''' ([[հունարեն]]` ''Άλκίνοος''), «[[Ոդիսական]]» [[պոեմ]]ում փեակների թագավորը Սքերիա կղզում, [[Պոսեյդոն]]ի թոռը, իմաստուն, հյուրասեր և մեծահոգի տիրակալ։ 

Ալկինոոսը սիրալիր ընդունեց [[Ոդիսևս]]ին, որին ալիքները նետել էին կղզի, և օգնեց նրան վերադառնալ հայրենիք։ Ալկինոոսը օգնել է [[Յասոն]]ին և [[Մեդեա]]յին։ Կերկիրա կղզում եղել է Ալկինոոսի պաշտամունքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4077</id>
      <timestamp>2011-08-15T10:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1055">[[Պատկեր:Francesco Hayez 028.jpg|250px|thumb|Ֆրանչեսկո Հայես. Ոդիսևսը Ալկինոոսի պալատում]]
'''Ալկինոոս''' ([[հունարեն]]` ''Άλκίνοος''), «[[Ոդիսական]]» [[պոեմ]]ում փեակների թագավորը Սքերիա կղզում, [[Պոսեյդոն]]ի թոռը, իմաստուն, հյուրասեր և մեծահոգի տիրակալ։ 

Ալկինոոսը սիրալիր ընդունեց [[Ոդիսևս]]ին, որին ալիքները նետել էին կղզի, և օգնեց նրան վերադառնալ հայրենիք։ Ալկինոոսը օգնել է [[Յասոն]]ին և [[Մեդեա]]յին։ Կերկիրա կղզում եղել է Ալկինոոսի պաշտամունքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4249</id>
      <timestamp>2011-08-19T04:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>221.138.76.49</ip>
      </contributor>
      <comment>ydYKFxikH</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="45">I'm shokced that I found this info so easily.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4250</id>
      <timestamp>2011-08-19T04:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Հետ է շրջվում 4249 խմբագրումը, որի հեղինակն է՝ [[Special:Contributions/221.138.76.49|221.138.76.49]] ([[User talk:221.138.76.49|քննարկում]])</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1055">[[Պատկեր:Francesco Hayez 028.jpg|250px|thumb|Ֆրանչեսկո Հայես. Ոդիսևսը Ալկինոոսի պալատում]]
'''Ալկինոոս''' ([[հունարեն]]` ''Άλκίνοος''), «[[Ոդիսական]]» [[պոեմ]]ում փեակների թագավորը Սքերիա կղզում, [[Պոսեյդոն]]ի թոռը, իմաստուն, հյուրասեր և մեծահոգի տիրակալ։ 

Ալկինոոսը սիրալիր ընդունեց [[Ոդիսևս]]ին, որին ալիքները նետել էին կղզի, և օգնեց նրան վերադառնալ հայրենիք։ Ալկինոոսը օգնել է [[Յասոն]]ին և [[Մեդեա]]յին։ Կերկիրա կղզում եղել է Ալկինոոսի պաշտամունքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4251</id>
      <timestamp>2011-08-19T04:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ալկինոոս]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1055">[[Պատկեր:Francesco Hayez 028.jpg|250px|thumb|Ֆրանչեսկո Հայես. Ոդիսևսը Ալկինոոսի պալատում]]
'''Ալկինոոս''' ([[հունարեն]]` ''Άλκίνοος''), «[[Ոդիսական]]» [[պոեմ]]ում փեակների թագավորը Սքերիա կղզում, [[Պոսեյդոն]]ի թոռը, իմաստուն, հյուրասեր և մեծահոգի տիրակալ։ 

Ալկինոոսը սիրալիր ընդունեց [[Ոդիսևս]]ին, որին ալիքները նետել էին կղզի, և օգնեց նրան վերադառնալ հայրենիք։ Ալկինոոսը օգնել է [[Յասոն]]ին և [[Մեդեա]]յին։ Կերկիրա կղզում եղել է Ալկինոոսի պաշտամունքը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիոնե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2287</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4468</id>
      <timestamp>2011-08-19T15:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիոնե''' մարող է վերաբերել`  * [[Ալկիոնե (Էոլոսի դուստրը)]] * [[Ալկիոնե (պլեադա)]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="142">'''Ալկիոնե''' մարող է վերաբերել`

* [[Ալկիոնե (Էոլոսի դուստրը)]]
* [[Ալկիոնե (պլեադա)]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4469</id>
      <timestamp>2011-08-19T15:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="142">'''Ալկիոնե''' կարող է վերաբերել`

* [[Ալկիոնե (Էոլոսի դուստրը)]]
* [[Ալկիոնե (պլեադա)]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիոնե (Էոլոսի դուստրը)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2288</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4470</id>
      <timestamp>2011-08-19T16:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1169">'''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանությունում [[Էոլոս]]ի դուստրը, [[Կայկոս]]ի կինը, որը փոխարկվել է ալկիոնի (ծղնու):

 Ալկիոնեի մասին [[առասպել]]ը, որ երգել է [[Օվիդիոս]]ը, լայնորեն օգտագործել են նոր ժամանակների երաժիշտները (Ռավելի կանտատան և այլն) և բանաստեղծները։ («''Նավերի ետևից պտտվում էր Հալցիոնեն, և նրա խաղաղ ձայնը զվարճացնում էր նավազներին''»։ [[Կոնստանտին Բատյուշկով|Կ. Ն. Բատյուշկով]]. Ընկերոջ ստվերը)։

== Տե'ս նաև ==

* [[Ալկիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4471</id>
      <timestamp>2011-08-19T16:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1168">'''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանությունում [[Էոլոս]]ի դուստրը, [[Կայկոս]]ի կինը, որը փոխարկվել է ալկիոնի (ծղնու):

Ալկիոնեի մասին [[առասպել]]ը, որ երգել է [[Օվիդիոս]]ը, լայնորեն օգտագործել են նոր ժամանակների երաժիշտները (Ռավելի կանտատան և այլն) և բանաստեղծները։ («''Նավերի ետևից պտտվում էր Հալցիոնեն, և նրա խաղաղ ձայնը զվարճացնում էր նավազներին''»։ [[Կոնստանտին Բատյուշկով|Կ. Ն. Բատյուշկով]]. Ընկերոջ ստվերը)։

== Տե'ս նաև ==

* [[Ալկիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4474</id>
      <timestamp>2011-08-19T16:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1323">[[Պատկեր:Herbert James Draper - Halcyone (1915).jpg|thumb|250px|Ալկեոնե, հեղինակ` Հերբերտ Ջեյմս Դրեյպեր, [[1915]]]]
'''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանությունում [[Էոլոս]]ի դուստրը, [[Կայկոս]]ի կինը, որը փոխարկվել է ալկիոնի (ծղնու):

Ալկիոնեի մասին [[առասպել]]ը, որ երգել է [[Օվիդիոս]]ը, լայնորեն օգտագործել են նոր ժամանակների երաժիշտները (Ռավելի կանտատան և այլն) և բանաստեղծները։ («''Նավերի ետևից պտտվում էր Հալցիոնեն, և նրա խաղաղ ձայնը զվարճացնում էր նավազներին''»։ [[Կոնստանտին Բատյուշկով|Կ. Ն. Բատյուշկով]]. Ընկերոջ ստվերը)։

== Տե'ս նաև ==

* [[Ալկիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4475</id>
      <timestamp>2011-08-19T16:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1323">[[Պատկեր:Herbert James Draper - Halcyone (1915).jpg|thumb|300px|Ալկեոնե, հեղինակ` Հերբերտ Ջեյմս Դրեյպեր, [[1915]]]]
'''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանությունում [[Էոլոս]]ի դուստրը, [[Կայկոս]]ի կինը, որը փոխարկվել է ալկիոնի (ծղնու):

Ալկիոնեի մասին [[առասպել]]ը, որ երգել է [[Օվիդիոս]]ը, լայնորեն օգտագործել են նոր ժամանակների երաժիշտները (Ռավելի կանտատան և այլն) և բանաստեղծները։ («''Նավերի ետևից պտտվում էր Հալցիոնեն, և նրա խաղաղ ձայնը զվարճացնում էր նավազներին''»։ [[Կոնստանտին Բատյուշկով|Կ. Ն. Բատյուշկով]]. Ընկերոջ ստվերը)։

== Տե'ս նաև ==

* [[Ալկիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիոնե (պլեադա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2291</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4479</id>
      <timestamp>2011-08-19T16:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="745">'''Ալկիոնե''' ('''Ալցիոնե, Հալկիոնե, Հալցիոնե''', [[հունարե]]ն` Ἁλκυών` ''ծղնի''), հունական առասպելաբանությունում [[Պլեադաներ]]ից մեկը, [[Ատլաս]]ի և [[Պլեոնա]]յի դուստրը, որը դարձավ [[Պոսեյդոն]]ի հոմանուհին, Բեովտիայի թագավոր [[Գիրիես]]ի մայրը:

== Տե'ս նաև ==

* [[Ալկիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիոնուհիներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2350</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4591</id>
      <timestamp>2011-08-20T04:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիոնուհիներ (Հալկիոնուհիներ)''', [[Ալկիոնևս]]ի դուստրերը, հոր մահից հետո նետվել են ծով և փոխարկվել ծ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="506">'''Ալկիոնուհիներ (Հալկիոնուհիներ)''', [[Ալկիոնևս]]ի դուստրերը, հոր մահից հետո նետվել են ծով և փոխարկվել ծովային  թռչունների։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկիոնևս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2292</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4480</id>
      <timestamp>2011-08-19T17:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկիոնևս (Հալկիոնևս)''', հսկա, որը փորձել է սպանել [[Հերակլես]]ին, հերոսի վրա վիթխարի ժայռաբեկոր շպրտել...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="849">'''Ալկիոնևս (Հալկիոնևս)''', հսկա, որը փորձել է սպանել [[Հերակլես]]ին, հերոսի վրա վիթխարի ժայռաբեկոր շպրտելով։ Մահակի հարվածով հերոսը մի կողմ է շպրտում ժայռաբեկորը, որն ընկնելով Ալկիոնևսի վրա, սպանում է նրան։ Ըստ մեկ ուրիշ [[զրույց]]ի՝ հսկաներից մեկը, որն ապստամբել է աստվածների դեմ, բայց սպանվել է Հերակլեսի կողմից:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4482</id>
      <timestamp>2011-08-19T17:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="902">'''Ալկիոնևս''' ('''Հալկիոնևս''', [[հունարեն]]` ''Ἀλκυονεύς''), հսկա, որը փորձել է սպանել [[Հերակլես]]ին, հերոսի վրա վիթխարի ժայռաբեկոր շպրտելով։ Մահակի հարվածով հերոսը մի կողմ է շպրտում ժայռաբեկորը, որն ընկնելով Ալկիոնևսի վրա, սպանում է նրան։ Ըստ մեկ ուրիշ [[զրույց]]ի՝ հսկաներից մեկը, որն ապստամբել է աստվածների դեմ, բայց սպանվել է Հերակլեսի կողմից:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկմենե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2351</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4592</id>
      <timestamp>2011-08-20T05:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկմենե''', [[Ամփիտրիոն]]ի կինը,[[ Իփիկլես]]ի (ամուսնուց) և [[Հերակլես]]ի ([[Զևս]]ից) մայրը: Մահից հետո Զևսի հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="747">'''Ալկմենե''', [[Ամփիտրիոն]]ի կինը,[[ Իփիկլես]]ի (ամուսնուց) և [[Հերակլես]]ի ([[Զևս]]ից) մայրը: Մահից հետո Զևսի հրամանով փոխադրվեց Էլիսիոն և այնտեղ ամուսնացավ [[Հռադամանթիս]]ի հետ։ Իբրև Հերակլյանների նախամայր նրան հաճախ գովերգել են հին ժամանակների բանաստեղծները:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալկմեոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2352</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4593</id>
      <timestamp>2011-08-20T05:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալկմեոն''' ([[հին հունարեն]]` ''Ἀλκμαίων''), [[էպիգոններ]]ից մեկը, [[Ամփիարաոս]]ի և [[Էրիփիլե]]ի որդին. մասնակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2028">'''Ալկմեոն''' ([[հին հունարեն]]` ''Ἀλκμαίων''), [[էպիգոններ]]ից մեկը, [[Ամփիարաոս]]ի և [[Էրիփիլե]]ի որդին. մասնակցել է [[Յոթի արշավանք]]ին Թիբեի դեմ։ Հաղթանակից հետո վերադառնալով, Ալկմեոնը սպանում է իր մորը, որպես մեղսակից իր հոր Ամփիարաոսի կործանմանը։ [[Էրիննիաներ]]ը հետապնդում էին Ալկմեոնին, որին պատգամատունը բացահայտում է, թե նա կազատվի վրիժառության աստվածուհիների հետապնդումից միայն այն երկրում, որը գոյություն չէր ունեցել ոճրի կատարման պահին։ Այդպիսի երկիր դառնամ է հենց նոր գետի հատակից բարձրացած կղզին։ Ալկմեոնը բնակություն է հաստատում այդ կղզու վրա, ամուսնանում [[Կալլերոե]]ի հետ, որը [[Աքելոոս]] գետի դուստրն էր, և նրանից ունենամ է որդիներ՝ [[Ակառնան]]ին և[[ Ամփետերոս]]ին։ Հետագայում Ալկմեոնը հեռանում է կղզուց, վերադարձնելու համար իր հոր գանձերը (այդ թվում նաև [[Հարմոնիա]]յի մանյակը, որը դժբախտություն էր բերում իր բոլոր տերերին) և սպանվում: Թեբե քաղաքում կար Ալկմեոնի սրբավայրը։ Ալկմեոնի ճակատագիրը նյութ է դարձել մեզ չհասած մի շարք [[ողբերգություն]]ների։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 11-12:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալմանախ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1179</id>
      <timestamp>2011-02-27T15:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալմանախ''' ([[արաբերեն]]` ألمناخ - օրացույց), տարբեր [[հեղինակ]]երի` ընդհանուր հատկանիշներով (թեմատիկ, գա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1158">'''Ալմանախ''' ([[արաբերեն]]` ألمناخ - օրացույց), տարբեր [[հեղինակ]]երի` ընդհանուր հատկանիշներով (թեմատիկ, գաղափարական, ժանրային, տարածքային, հոբելյանական) հավաքված ստեղծագործությունների ոչ պարբերաբար հրատարակվող ժողովածու:

Միջնադարում ալմանախ էին կոչում արաբներից փոխառնված աստղաբաշխական և այլ կարգի գուշակումներ պարունակող հավաքածուները: Աստիճանաբար դրանք լրացվեցին պատմական իրադարձությունների, տոնավաճառների, դրամափոխությունների մասին լուրերով, [[պատմվածք]]ներով, [[անեկդոտ]]ներով: Հետագայում դրանք դարձան կամ օրացուցային տեղեկատուներ, կամ էլ գրական հավաքածուներ: Լինում են երաժշտական, թատերական, կանանց, մանկական և այլ ալմանախներ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1180</id>
      <timestamp>2011-02-27T15:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2095">'''Ալմանախ''' ([[արաբերեն]]` ألمناخ - օրացույց), տարբեր [[հեղինակ]]երի` ընդհանուր հատկանիշներով (թեմատիկ, գաղափարական, ժանրային, տարածքային, հոբելյանական) հավաքված ստեղծագործությունների ոչ պարբերաբար հրատարակվող ժողովածու:

Միջնադարում ալմանախ էին կոչում արաբներից փոխառնված աստղաբաշխական և այլ կարգի գուշակումներ պարունակող հավաքածուները: Աստիճանաբար դրանք լրացվեցին պատմական իրադարձությունների, տոնավաճառների, դրամափոխությունների մասին լուրերով, [[պատմվածք]]ներով, [[անեկդոտ]]ներով: Հետագայում դրանք դարձան կամ օրացուցային տեղեկատուներ, կամ էլ գրական հավաքածուներ: Լինում են երաժշտական, թատերական, կանանց, մանկական և այլ ալմանախներ:

Գրական առաջին ալմանախը տպագրվել է Ֆրանսիայում` «[[Մուսաների ալմանախ]]» (Փարիզ, [[1764]]-[[1833]]):

[[Վահան Տերյան]]ը, [[Ալեքսանդր Ծատուրյան]]ը, [[Պողոս Մակինցյան]]ը և այլք Մոսկվայում [[1910]]-[[1912]]-ին հրատարակեցին «Գարուն» գրական ալմանախի երեք համարները: 1910-[[1915]]-ին Թիֆլիսում հրատարակվում է «Պատանի» ալմանախը, որտեղ [[1912]]-ին տպագրվում է [[Եղիշե Չարենց]]ի «Ծաղիկները հեզ» [[բանաստեղծություն]]ը:

Առ այսօր լույս են տեսնում տարաբնույթ և տարարժեք ալմանախներ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1181</id>
      <timestamp>2011-02-27T15:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2520">'''Ալմանախ''' ([[արաբերեն]]` ألمناخ - ժամանակ, չափ, օրացույց), տարբեր [[հեղինակ]]երի` ընդհանուր հատկանիշներով (թեմատիկ, գաղափարական, ժանրային, տարածքային, հոբելյանական) հավաքված ստեղծագործությունների ոչ պարբերաբար հրատարակվող ժողովածու:

Միջնադարում ալմանախ էին կոչում արաբներից փոխառնված աստղաբաշխական և այլ կարգի գուշակումներ պարունակող հավաքածուները: Աստիճանաբար դրանք լրացվեցին պատմական իրադարձությունների, տոնավաճառների, դրամափոխությունների մասին լուրերով, [[պատմվածք]]ներով, [[անեկդոտ]]ներով: Հետագայում դրանք դարձան կամ օրացուցային տեղեկատուներ, կամ էլ գրական հավաքածուներ: Լինում են երաժշտական, թատերական, կանանց, մանկական և այլ ալմանախներ:

Գրական առաջին ալմանախը տպագրվել է Ֆրանսիայում` «[[Մուսաների ալմանախ]]» (Փարիզ, [[1764]]-[[1833]]):

[[Վահան Տերյան]]ը, [[Ալեքսանդր Ծատուրյան]]ը, [[Պողոս Մակինցյան]]ը և այլք Մոսկվայում [[1910]]-[[1912]]-ին հրատարակեցին «Գարուն» գրական ալմանախի երեք համարները: 1910-[[1915]]-ին Թիֆլիսում հրատարակվում է «Պատանի» ալմանախը, որտեղ [[1912]]-ին տպագրվում է [[Եղիշե Չարենց]]ի «Ծաղիկները հեզ» [[բանաստեղծություն]]ը: [[1940]]-ին լույս տեսավ երիտասարդ գրողների ստեղծագործությունների ալմանախը` «Հայրենի վտակներ» խորագրով (կազմող և խմբագիր` [[Նաիրի Զարյան]]):

Առ այսօր լույս են տեսնում տարաբնույթ և տարարժեք ալմանախներ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 9:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1182</id>
      <timestamp>2011-02-27T15:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3349">'''Ալմանախ''' ([[արաբերեն]]` ألمناخ - ժամանակ, չափ, օրացույց), տարբեր [[հեղինակ]]երի` ընդհանուր հատկանիշներով (թեմատիկ, գաղափարական, ժանրային, տարածքային, հոբելյանական) հավաքված ստեղծագործությունների ոչ պարբերաբար հրատարակվող ժողովածու:

Միջնադարում ալմանախ էին կոչում արաբներից փոխառնված աստղաբաշխական և այլ կարգի գուշակումներ պարունակող հավաքածուները: Աստիճանաբար դրանք լրացվեցին պատմական իրադարձությունների, տոնավաճառների, դրամափոխությունների մասին լուրերով, [[պատմվածք]]ներով, [[անեկդոտ]]ներով: Հետագայում դրանք դարձան կամ օրացուցային տեղեկատուներ, կամ էլ գրական հավաքածուներ: Լինում են երաժշտական, թատերական, կանանց, մանկական և այլ ալմանախներ:

Գրական առաջին ալմանախը տպագրվել է Ֆրանսիայում` «[[Մուսաների ալմանախ]]» (Փարիզ, [[1764]]-[[1833]]):

[[Վահան Տերյան]]ը, [[Ալեքսանդր Ծատուրյան]]ը, [[Պողոս Մակինցյան]]ը և այլք Մոսկվայում [[1910]]-[[1912]]-ին հրատարակեցին «Գարուն» գրական ալմանախի երեք համարները: 1910-[[1915]]-ին Թիֆլիսում հրատարակվում է «Պատանի» ալմանախը, որտեղ [[1912]]-ին տպագրվում է [[Եղիշե Չարենց]]ի «Ծաղիկները հեզ» [[բանաստեղծություն]]ը: [[1940]]-ին լույս տեսավ երիտասարդ գրողների ստեղծագործությունների ալմանախը` «Հայրենի վտակներ» խորագրով (կազմող և խմբագիր` [[Նաիրի Զարյան]]):

Ռուսական հնագույն ալմանախներից հայտնի է «Բևեռային աստղ» գրական գեղարվեստական հավաքածուն, որը հրատարակել են [[1823]]-[[1825]] թվականներին դեկաբրիստ գրողներ [[Ալեքսանդր Բեստուժև-Մարլենսկի]]ն և [[Կոնդրատի Ռիլեև]]ը: Այդ ալմանախին մասնակցել են [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ը, [[Ալեքսանդր Գրիբոեդով]]ը, [[Վասիլի Ժուկովսկի]]ն, [[Իվան Կռիլով]]ը և այդ ժամանակի մյուս ականավոր գրողները:

Առ այսօր լույս են տեսնում տարաբնույթ և տարարժեք ալմանախներ:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11:
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 9:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 7:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալմաստագործ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5705</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12599</id>
      <timestamp>2012-12-27T21:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալմաստագործ''', ''[[գոյական]], ներ, ի,'' Ալմաստի արտադրությամբ և մշակմամբ զբաղվող մասնագետ, ալմաստի արտա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="602">'''Ալմաստագործ''', ''[[գոյական]], ներ, ի,'' Ալմաստի արտադրությամբ և մշակմամբ զբաղվող մասնագետ, ալմաստի արտադրության մեջ զբաղված բանվոր։

Ալմաստագործները հաջողությամբ կատարել են հնգամյակի երկրորդ տարվա պետական առաջադրանքները («Երեկոյան Երևան», 1978, 19):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալյումինասիլիկատային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5720</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12621</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալյումինասիլիկատային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Ալյումսիլիկատներին՝ ալյումին և սիլիկատներ պարուն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="720">'''Ալյումինասիլիկատային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Ալյումսիլիկատներին՝ ալյումին և սիլիկատներ պարունակող միներալներին վերաբերող, դրանցից բաղկացած։

Ալյումասիլիկատային կմախքի բացասական լիցքը հավասարակշռվում է ալկալիական կամ հողալկալիական մետաղների դրական կատիոններով... («Գիտություն և տեխնիկա»,  1976, 2, էջ 41)։ 

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալյումինի համաձուլվածք (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6951</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15327</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալյումինի համաձուլվածք''': Թեթև համաձուլվածք ալյումինի հիմքով (բաղադրությամբ), ունի լավ ձուլվելու հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="499">'''Ալյումինի համաձուլվածք''': Թեթև համաձուլվածք ալյումինի հիմքով (բաղադրությամբ), ունի լավ ձուլվելու հատկություն։ Պոլիգրաֆիայում գործածում են գլխավորապես չտպագրվող (մարզաններ) նյութեր պատրաստելու համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալյումինի ներկ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6952</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15328</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալյումինի ներկ''': Ալյումինի փոշու հավասարաչափ խառնումը շաղկապող, կպցնող (օլիֆ) նյութի հետ։ Ալյումին...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="411">'''Ալյումինի ներկ''': Ալյումինի փոշու հավասարաչափ խառնումը շաղկապող, կպցնող (օլիֆ) նյութի հետ։ Ալյումինի ներկը գործածվում է «արծաթագույն տպագրության» համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալոադներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2379</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4623</id>
      <timestamp>2011-08-20T09:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալոադներ''', [[Օտոս]] և [[Էփիալտես]]` [[Ալոևս]]ի որդիները, [[Պոսեյդոն]]ի թոռները (տարբերակ Պոսեյդոնի որդինե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2064">'''Ալոադներ''', [[Օտոս]] և [[Էփիալտես]]` [[Ալոևս]]ի որդիները, [[Պոսեյդոն]]ի թոռները (տարբերակ Պոսեյդոնի որդիները), որոնք մանկուց աչքի են ընկել անսովոր ուժով։ 

Ըստ [[առասպել]]ներից մեկի, եղբայրները որոշել են բարձրանալ երկինք, [[Հերա]]յի և [[Արտեմիս]]ի սերը նվաճելու նպատակով, և դրա համար միտք են հղանում [[Օլիմպոս]]ի վրա կանգնեցնել Օսսա լեռը, իսկ սրա վրա՝ Պելիոնը: [[Ապոլլոն]]ը միայն նրանց սպանելու միջոցով կարողանամ է խոչընդոտել նրանց մտահղացման կենսագործմանը (տարբերակ` Ալոադները կործանվել են իրար խոցելով նիզակներով, որոնցով փորձել են հարվածել իրենց մոտով անցնող եղնիկի կերպարանք ընդունած Արտեմիսին): Մեկ այլ առասպել պատմում է, թե Ալոադները շղթայել են [[Արես]]ին և տասներեք ամիս նրան պահել բանտարկված վիճակում, երկրի վրա սկսել է տիրել բարերար խաղաղություն։ [[Հերմես]]ը ազատագրում է Արեսին։ Մահանալուց հետո Ալոադները պատժվել են իրենց հանդգնության համար: [[Աիդ]]ում նրանք գամվել են սյունին, և նրանց ականջները հավիտյան ծվատում էր բուի ճիչը: Նաքսոս կղզում գոյություն ուներ Ալոադների պաշտամունք:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալոգիզմ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1594</id>
      <timestamp>2011-03-23T04:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալոգիզմ''' ([[հունարեն]]` ''а''-ն [[ժխտական նախածանց]] + ''logísmós'' «բանականություն»), հասկացությունների անկա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1185">'''Ալոգիզմ''' ([[հունարեն]]` ''а''-ն [[ժխտական նախածանց]] + ''logísmós'' «բանականություն»), հասկացությունների անկանխատեսելի համատեղում, գեղարվեստական գրականության մեջ տրամաբանական կապերի գիտակցված խզում. «Եթե ես աղքատ լինեի, ինչպես միլիոնատերը...: Եթե ես լուռ լինեի, ինչպես որոտը...»: [[Տրոպ]]ի հատուկ տեսակ է, կարող է հանդիպել [[բառակապակցություն|բառակապակցության]] սահմաններում, ինչպես նաև վեևաճել [[այուժե]]ի, [[կերպար]]ի: Այս դեպքում հարում է [[գրոտեսկ]]ին, սակայն վերջինից տարբերվում է նրանով, որ ֆանտաստիկ [[կերպավորում]] չի պահանջում:

== Տես նաև` ==
* [[Օքսիմորոն]]
* [[Պարադոքս]]
* [[Գրոտեսկ]]

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11-12:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20442</id>
      <timestamp>2014-09-21T18:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1185">'''Ալոգիզմ''' ([[հունարեն]]` ''а''-ն [[ժխտական նախածանց]] + ''logísmós'' «բանականություն»), հասկացությունների անկանխատեսելի համատեղում, գեղարվեստական գրականության մեջ տրամաբանական կապերի գիտակցված խզում. «Եթե ես աղքատ լինեի, ինչպես միլիոնատերը...: Եթե ես լուռ լինեի, ինչպես որոտը...»: [[Տրոպ]]ի հատուկ տեսակ է, կարող է հանդիպել [[բառակապակցություն|բառակապակցության]] սահմաններում, ինչպես նաև վերաճել [[սյուժե]]ի, [[կերպար]]ի: Այս դեպքում հարում է [[գրոտեսկ]]ին, սակայն վերջինից տարբերվում է նրանով, որ ֆանտաստիկ [[կերպավորում]] չի պահանջում:

== Տես նաև` ==
* [[Օքսիմորոն]]
* [[Պարադոքս]]
* [[Գրոտեսկ]]

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11-12:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալոիզա Պաշկևիչ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5208</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11477</id>
      <timestamp>2012-10-19T18:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Aloiza Pashkevich.jpg|250px|thumb|]] '''Ալոիզա Ստեպանովնա Պաշկևիչ''' ([[բոլոռուսերեն]]` ''Алаіза Сцяпанаўна Пашке...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1530">[[Պատկեր:Aloiza Pashkevich.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալոիզա Ստեպանովնա Պաշկևիչ''' ([[բոլոռուսերեն]]` ''Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч'', հայտնի է նաև '''Տյոտկա''' (''Цётка''), [[1876]], [[հուլիսի 15]] - [[1916]], [[նոյեմբերի 5]]), բելառուս բանաստեղծուհի, արձակագիր: 

1904-05-ին Վիլնյուսում մասնակցել է հեղափոխական իրադարձություններին: Մասնակցել է բելառուսական «Մեր բախտը» առաջին լեգալ թերթի հրատարակմանը, որի առաջին համարում տպագրվել է նրա «Երդում արյունոտ հողասահմանում» առաջին արձակ ստեղծագործությանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ռազմաճակատում աշխատել է որպես գթության քույր: 1916-ին, գերմանական օկուպացիայի ժամանակ, շրջել է գյուղերը, օգնել գյուղացիներին` պայքարել տիֆի համաճարակի դեմ. վարակվել է և մահացել այդ հիվանդությունից:

{{DEFAULTSORT:Պաշկևիչ, Ալոիզա}}
[[Կատեգորիա:1876 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1916 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Բելառուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Բելառուս արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալոպե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5834</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12778</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալոպե''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀλόπη''), հին հունական առասպելաբանության մեջ էլեսինյան հսկա [[Կերկիոն]]ի դո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1003">'''Ալոպե''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀλόπη''), հին հունական առասպելաբանության մեջ էլեսինյան հսկա [[Կերկիոն]]ի դուստրը. [[Պոսեյդոն]]ից ծնել է որդի, որին ստիպված է եղել լքել: Հովիվները, գտնելով երեխային, նրան բերում են Ալոպեի հոր մոտ։ Դստեր հագուստից, որի մեջ փաթաթված էր եղել մանուկը, Կերկիոնը կռահում է ճշմարտությունը և հրամայում է մահապատժի ենթարկել հանցավորին։ Պոսեյդոնը Ալոպեին փոխակերպում է աղբյուրի։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպենշտոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6431</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14426</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպենշտոկ''' ([[գերմաներեն]] alpen, [[ֆրանսերեն]] alpes, [[իտալերեն]] alpi–բարձր լեռ, [[գերմաներեն]] stock—ցուպ, գավ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">'''Ալպենշտոկ''' ([[գերմաներեն]] alpen, [[ֆրանսերեն]] alpes, [[իտալերեն]] alpi–բարձր լեռ, [[գերմաներեն]] stock—ցուպ, գավազան) — մոտ 1,5—2 մետր երկարություն ունեցող պողպատե սրածայր ձեռնափայտ, որն օգտագործում են տուրիստները և ալպինիստները լեռնային թեքությունները հաղթահարելու համար։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպիական եռամարտ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6432</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14427</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպիական եռամարտ''' — ոլորավայրէջք, հսկա ոլորավայրէջք և արագընթաց վայրէջք մարզաձևերի համակցությու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="332">'''Ալպիական եռամարտ''' — ոլորավայրէջք, հսկա ոլորավայրէջք և արագընթաց վայրէջք մարզաձևերի համակցություն։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպիական երկամարտ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6433</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14428</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպիական երկամարտ''' - ոլորավայրէջք և արագընթաց վայրէջք մարզաձևերի համակցություն։  [[Կատեգորիա:Մ. Իս...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="297">'''Ալպիական երկամարտ''' - ոլորավայրէջք և արագընթաց վայրէջք մարզաձևերի համակցություն։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպինիադա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6434</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14429</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպինիադա''' - դեպի լեռների գագաթը կատարվող մասսայական վերելք։   [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="261">'''Ալպինիադա''' - դեպի լեռների գագաթը կատարվող մասսայական վերելք։ 

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպինիզմ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6435</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14430</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպինիզմ''' — (առաջացել է «Ալպեր» լեռների անունից): Մարզաձև, երբ մարզիկները հաղթահարելով բազմաթիվ դժ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="500">'''Ալպինիզմ''' — (առաջացել է «Ալպեր» լեռների անունից): Մարզաձև, երբ մարզիկները հաղթահարելով բազմաթիվ դժվարություններ (սառցադաշտեր, անդունդներ, լեռնանցքներ և այլն) բարձրանում են լեռների գագաթները։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպինիզմի միջազգային ֆեդերացիա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6436</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14431</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպինիզմի միջազգային ֆեդերացիա''' ([[ֆրանսերեն]]` Union Internationale des Associations D'Alpinisme) – համաշխարհային մարզակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="807">'''Ալպինիզմի միջազգային ֆեդերացիա''' ([[ֆրանսերեն]]` Union Internationale des Associations D'Alpinisme) – համաշխարհային մարզական կազմակերպություն, որը զբաղվում է ալպինիզմի զարգացման հարցերով։ Հիմնադրվել է 1932 թվականին ֆրանսիական Շամոնի քաղաքում։ Պաշտոնական լեզուներն են ֆրանսերենը, [[անգլերեն]]ը, [[իտալերեն]]ը և [[գերմաներեն]]ը։ Ֆեդերացիայի նստատեղը որոշվում է ըստ պրեզիդենտի ապրելավայրի:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպինիստ(ուհի) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6437</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14432</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպինիստ(ուհի)''' — ալպինիզմով զբաղվող մարզիկ (մարզուհի)։  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="250">'''Ալպինիստ(ուհի)''' — ալպինիզմով զբաղվող մարզիկ (մարզուհի)։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալպյան ցուպ (գավազան) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6438</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14433</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալպյան ցուպ (գավազան)''' – տե՛ս [[Ալպենշտոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|ալպենշտոկ]]:  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="281">'''Ալպյան ցուպ (գավազան)''' – տե՛ս [[Ալպենշտոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|ալպենշտոկ]]:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալվարդ Ջիվանյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8891</id>
      <sha1>ai9c5lewb345ugmimh4r0loo09onmbe</sha1>
    <revision>
      <id>20165</id>
      <timestamp>2014-06-14T13:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Ալվարդ Հակոբի Ջիվանյան''' (ծնվ. [[1964]], [[ապրիլի 4]], Լենինական, այժմ` Գյումրի), հայ թարգմանիչ, բանասիրա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3181">'''Ալվարդ Հակոբի Ջիվանյան''' (ծնվ. [[1964]], [[ապրիլի 4]], Լենինական, այժմ` Գյումրի), հայ թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր:

1986-ին ավարտել է ԵՊՀ-ի Ռոմանագերմանական լեզուների և գրականության ֆակուլտետը: 1990-ին Մոսկվայի լեզվաբանական համալսարանում (նախկին` Մ. Թորեզի անվան օտար լեզուների ինստիտուտ) պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Գրական նոնսենսի լեզվական առանձնահատկությունները ([[Լուիս Քերոլ|Լ. Քերոլի]] և Է. Լիրիստեղծագործությունների նյութի հիման վրա)» թեմայով: 1991-ից ԵՊՀ անգլիական բանասիրության ամբիոնի դասախոս է. դասավանդում է ակադեմիական [[անգլերեն]], [[ոճագիտություն]], [[բանահյություն]] և [[գրականություն]]. մշակութաբանական հիմնահարցեր, [[լեզվա-բանագիտություն]] ([[լինգվոֆոլկլորիստիկա]]): 2009-ին [[Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ]]ում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Հայ հրաշապատում հեքիաթի պոետիկան» թեմայով:

Գիտական հետաքրքրությունների շրջանակն ընդգրկում է` բանահյուսական և գրական [[հեքիաթ]]ների փոխառնչություններ, հայ հրաշապատում հեքիաթ, հեքիաթասացություն, հեքիաթի պոետիկայի հարցեր, հեքիաթ և բարձր նորաձևություն, հեքիաթ և պատկերայի մեկնություններ` նկարազարդում, անիմացիա: Այս հարցերին առնչվող բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է. հրատարակվել է Երևանում, Մոսկվայում, Լոնդոնում, Էդինբուրգում, Բեյրութում, Վաշինգտոնում, Տարտուում:

Գրել է հեքիաթին նվիրված մի քանի մենագրություն, այդ թվում` «Երկնքից ընկավ երեք խնձոր. հայկական հեքիաթը որպես արքիտեքստ» (2008), «Սպիտակ, ինչպես բամբակի քուլա. մանող աղջիկների հեքիաթների լեզվաոճական բնութագիրը» (As White as a Wisp of Cotton: On the Rhetoric of Armenian Spinning Tales, 2006), «Ոճական փոխակերպումները հրաշապատում հեքիաթում» (Rhetorical Transformations in Fairy Tales, 2007):

Հեքիաթին առնչվող ելույթներով բազմաթիվ գիտաժողովներում`Երևանում, Էդինբուրգում, Լոնդոնում, Լոնդոնում, Շեֆիլդում, Պրահայում, Սասեքսում, Տարտուում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20166</id>
      <timestamp>2014-06-14T13:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4159">'''Ալվարդ Հակոբի Ջիվանյան''' (ծնվ. [[1964]], [[ապրիլի 4]], Լենինական, այժմ` Գյումրի), հայ թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր:

1986-ին ավարտել է ԵՊՀ-ի Ռոմանագերմանական լեզուների և գրականության ֆակուլտետը: 1990-ին Մոսկվայի լեզվաբանական համալսարանում (նախկին` Մ. Թորեզի անվան օտար լեզուների ինստիտուտ) պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Գրական նոնսենսի լեզվական առանձնահատկությունները ([[Լուիս Քերոլ|Լ. Քերոլի]] և Է. Լիրիստեղծագործությունների նյութի հիման վրա)» թեմայով: 1991-ից ԵՊՀ անգլիական բանասիրության ամբիոնի դասախոս է. դասավանդում է ակադեմիական [[անգլերեն]], [[ոճագիտություն]], [[բանահյություն]] և [[գրականություն]]. մշակութաբանական հիմնահարցեր, [[լեզվա-բանագիտություն]] ([[լինգվոֆոլկլորիստիկա]]): 2009-ին [[Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ]]ում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Հայ հրաշապատում հեքիաթի պոետիկան» թեմայով:

Գիտական հետաքրքրությունների շրջանակն ընդգրկում է` բանահյուսական և գրական [[հեքիաթ]]ների փոխառնչություններ, հայ հրաշապատում հեքիաթ, հեքիաթասացություն, հեքիաթի պոետիկայի հարցեր, հեքիաթ և բարձր նորաձևություն, հեքիաթ և պատկերայի մեկնություններ` նկարազարդում, անիմացիա: Այս հարցերին առնչվող բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է. հրատարակվել է Երևանում, Մոսկվայում, Լոնդոնում, Էդինբուրգում, Բեյրութում, Վաշինգտոնում, Տարտուում:

Գրել է հեքիաթին նվիրված մի քանի մենագրություն, այդ թվում` «Երկնքից ընկավ երեք խնձոր. հայկական հեքիաթը որպես արքիտեքստ» (2008), «Սպիտակ, ինչպես բամբակի քուլա. մանող աղջիկների հեքիաթների լեզվաոճական բնութագիրը» (As White as a Wisp of Cotton: On the Rhetoric of Armenian Spinning Tales, 2006), «Ոճական փոխակերպումները հրաշապատում հեքիաթում» (Rhetorical Transformations in Fairy Tales, 2007):

Հեքիաթին առնչվող ելույթներով բազմաթիվ գիտաժողովներում`Երևանում, Էդինբուրգում, Լոնդոնում, Լոնդոնում, Շեֆիլդում, Պրահայում, Սասեքսում, Տարտուում:

«Մարգարիտներ հայ թարգմանական հեքիաթագրության»  մատենաշարի գիտական պատասխանատուն և տեսական մեկնությունների հեղինական է (Հովհաննես Թումանյանի թանգարան):

Կազմել և խմբագրել է «Իռլանդիա և Հայաստան, լեզվաբանական, պատմական և տեքստաբանական ուսումնասիրություններ» (Ireland and Armenia: Studies in Language, History and Narrative. Journal of Indo-European Studies, Monograph Series 61, Washington D. C., 2012):

2009-ից Հովհհաննես Թումանյանի թանգարանի հեքիաթագիտության բաժնի ղեկավարն է, «Ոսկե դիվան. հեքիաթագիտական հանդեսի» և «Հասկեր. մանկական գրականության և բանահյուսության տարեգրքի» գլխավոր խմբագիրը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20170</id>
      <timestamp>2014-06-14T13:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4745">{{Անձ
|անուն = Ալվարդ Ջիվանյան
|պատկեր = Alvard Jivanyan.jpg
|զբաղմունք = Հայ թարգմանիչ, բանասեր
|ծնված = [[1964]], [[ապրիլի 4]]
|վախճանված = 
}}
'''Ալվարդ Հակոբի Ջիվանյան''' (ծնվ. [[1964]], [[ապրիլի 4]], Լենինական, այժմ` Գյումրի), հայ թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր:

1986-ին ավարտել է ԵՊՀ-ի Ռոմանագերմանական լեզուների և գրականության ֆակուլտետը: 1990-ին Մոսկվայի լեզվաբանական համալսարանում (նախկին` Մ. Թորեզի անվան օտար լեզուների ինստիտուտ) պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Գրական նոնսենսի լեզվական առանձնահատկությունները ([[Լուիս Քերոլ|Լ. Քերոլի]] և Է. Լիրիստեղծագործությունների նյութի հիման վրա)» թեմայով: 1991-ից ԵՊՀ անգլիական բանասիրության ամբիոնի դասախոս է. դասավանդում է ակադեմիական [[անգլերեն]], [[ոճագիտություն]], [[բանահյություն]] և [[գրականություն]]. մշակութաբանական հիմնահարցեր, [[լեզվա-բանագիտություն]] ([[լինգվոֆոլկլորիստիկա]]): 2009-ին [[Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ]]ում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Հայ հրաշապատում հեքիաթի պոետիկան» թեմայով:

Գիտական հետաքրքրությունների շրջանակն ընդգրկում է` բանահյուսական և գրական [[հեքիաթ]]ների փոխառնչություններ, հայ հրաշապատում հեքիաթ, հեքիաթասացություն, հեքիաթի պոետիկայի հարցեր, հեքիաթ և բարձր նորաձևություն, հեքիաթ և պատկերայի մեկնություններ` նկարազարդում, անիմացիա: Այս հարցերին առնչվող բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է. հրատարակվել է Երևանում, Մոսկվայում, Լոնդոնում, Էդինբուրգում, Բեյրութում, Վաշինգտոնում, Տարտուում:

Գրել է հեքիաթին նվիրված մի քանի մենագրություն, այդ թվում` «Երկնքից ընկավ երեք խնձոր. հայկական հեքիաթը որպես արքիտեքստ» (2008), «Սպիտակ, ինչպես բամբակի քուլա. մանող աղջիկների հեքիաթների լեզվաոճական բնութագիրը» (As White as a Wisp of Cotton: On the Rhetoric of Armenian Spinning Tales, 2006), «Ոճական փոխակերպումները հրաշապատում հեքիաթում» (Rhetorical Transformations in Fairy Tales, 2007):

Հեքիաթին առնչվող ելույթներով բազմաթիվ գիտաժողովներում`Երևանում, Էդինբուրգում, Լոնդոնում, Լոնդոնում, Շեֆիլդում, Պրահայում, Սասեքսում, Տարտուում:

«Մարգարիտներ հայ թարգմանական հեքիաթագրության»  մատենաշարի գիտական պատասխանատուն և տեսական մեկնությունների հեղինական է (Հովհաննես Թումանյանի թանգարան):

Կազմել և խմբագրել է «Իռլանդիա և Հայաստան, լեզվաբանական, պատմական և տեքստաբանական ուսումնասիրություններ» (Ireland and Armenia: Studies in Language, History and Narrative. Journal of Indo-European Studies, Monograph Series 61, Washington D. C., 2012):

2009-ից Հովհաննես Թումանյանի թանգարանի հեքիաթագիտության բաժնի ղեկավարն է, «Ոսկե դիվան. հեքիաթագիտական հանդեսի» և «Հասկեր. մանկական գրականության և բանահյուսության տարեգրքի» գլխավոր խմբագիրը:

== Աղբյուրներ ==
* Ալվարդ Ջիվանյան: [[Ջեյմս Մեթյու Բարրի]], Փիթր Փեն. Փիթրը և Վենդին, Ե., «Զանգակ», 2014, էջ 234-236:

{{DEFAULTSORT:Ջիվանյան, Ալվարդ}}
[[Կատեգորիա:1964 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20171</id>
      <timestamp>2014-06-14T14:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4727">{{Անձ
|անուն = Ալվարդ Ջիվանյան
|պատկեր = Alvard Jivanyan.jpg
|զբաղմունք = Հայ թարգմանիչ, բանասեր
|ծնված = [[1964]], [[ապրիլի 4]]
|վախճանված = 
}}
'''Ալվարդ Հակոբի Ջիվանյան''' (ծնվ. [[1964]], [[ապրիլի 4]], Լենինական, այժմ` Գյումրի), հայ թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր:

1986-ին ավարտել է ԵՊՀ-ի Ռոմանագերմանական լեզուների և գրականության ֆակուլտետը: 1990-ին Մոսկվայի լեզվաբանական համալսարանում (նախկին` Մ. Թորեզի անվան օտար լեզուների ինստիտուտ) պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Գրական նոնսենսի լեզվական առանձնահատկությունները ([[Լուիս Քերոլ|Լ. Քերոլի]] և Է. Լիրիստեղծագործությունների նյութի հիման վրա)» թեմայով: 1991-ից ԵՊՀ անգլիական բանասիրության ամբիոնի դասախոս է. դասավանդում է ակադեմիական [[անգլերեն]], [[ոճագիտություն]], [[բանահյություն]] և [[գրականություն]]. մշակութաբանական հիմնահարցեր, [[լեզվա-բանագիտություն]] ([[լինգվոֆոլկլորիստիկա]]): 2009-ին [[Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ]]ում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն «Հայ հրաշապատում հեքիաթի պոետիկան» թեմայով:

Գիտական հետաքրքրությունների շրջանակն ընդգրկում է` բանահյուսական և գրական [[հեքիաթ]]ների փոխառնչություններ, հայ հրաշապատում հեքիաթ, հեքիաթասացություն, հեքիաթի պոետիկայի հարցեր, հեքիաթ և բարձր նորաձևություն, հեքիաթ և պատկերայի մեկնություններ` նկարազարդում, անիմացիա: Այս հարցերին առնչվող բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է. հրատարակվել է Երևանում, Մոսկվայում, Լոնդոնում, Էդինբուրգում, Բեյրութում, Վաշինգտոնում, Տարտուում:

Գրել է հեքիաթին նվիրված մի քանի մենագրություն, այդ թվում` «Երկնքից ընկավ երեք խնձոր. հայկական հեքիաթը որպես արքիտեքստ» (2008), «Սպիտակ, ինչպես բամբակի քուլա. մանող աղջիկների հեքիաթների լեզվաոճական բնութագիրը» (As White as a Wisp of Cotton: On the Rhetoric of Armenian Spinning Tales, 2006), «Ոճական փոխակերպումները հրաշապատում հեքիաթում» (Rhetorical Transformations in Fairy Tales, 2007):

Հեքիաթին առնչվող ելույթներով բազմաթիվ գիտաժողովներում`Երևանում, Էդինբուրգում, Լոնդոնում, Լոնդոնում, Շեֆիլդում, Պրահայում, Սասեքսում, Տարտուում:

«Մարգարիտներ հայ թարգմանական հեքիաթագրության»  մատենաշարի գիտական պատասխանատուն և տեսական մեկնությունների հեղինական է (Հովհաննես Թումանյանի թանգարան):

Կազմել և խմբագրել է «Իռլանդիա և Հայաստան, լեզվաբանական, պատմական և տեքստաբանական ուսումնասիրություններ» (Ireland and Armenia: Studies in Language, History and Narrative. Journal of Indo-European Studies, Monograph Series 61, Washington D. C., 2012):

2009-ից Հովհաննես Թումանյանի թանգարանի հեքիաթագիտության բաժնի ղեկավարն է, «Ոսկե դիվան. հեքիաթագիտական հանդեսի» և «Հասկեր. մանկական գրականության և բանահյուսության տարեգրքի» գլխավոր խմբագիրը:

== Աղբյուրներ ==
* Ալվարդ Ջիվանյան: [[Ջեյմս Մեթյու Բարրի]], Փիթր Փեն. Փիթրը և Վենդին, Ե., «Զանգակ», 2014, էջ 234-236:

{{DEFAULTSORT:Ջիվանյան, Ալվարդ}}
[[Կատեգորիա:1964 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալվեոլյան բաղաձայններ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1665</id>
      <timestamp>2011-03-31T03:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալվեոլյան բաղաձայններ, վերատամնային բաղաձայններ''': Այն [[բաղաձայններ]]ը, որոնց արտասանության ժամանա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="705">'''Ալվեոլյան բաղաձայններ, վերատամնային բաղաձայններ''': Այն [[բաղաձայններ]]ը, որոնց արտասանության ժամանակ լեզուն ծայրով կամ առաջամասով կպչում է ալվեոլներին, լնդերքին, ատամների արմատից դեպի քիմքն ընկած մասին: 

Այդպիսիք են, օրինակ, [[անգլերեն]]ի '''t, d, n, l''' բաղաձայնները:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալտերնանս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1595</id>
      <timestamp>2011-03-23T04:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալտերնանս, Ալտերնանսի կանոն''' ([[ֆրանսերեն]]` ''alternanse'' «հերթագայություն»), արական և իգական վերջավորու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="855">'''Ալտերնանս, Ալտերնանսի կանոն''' ([[ֆրանսերեն]]` ''alternanse'' «հերթագայություն»), արական և իգական վերջավորություններով ([[կլաուզուլա]]) [[հանգ]]երի հերթագայության կանոնը. իրար մոտ գտնվող արական և իգական վերջավորություններով [[բանատող]] երը պետք է անպայմանորեն կապվեին հանգերով: Միասեռ անհանգ բանատողերի կցում չէր թույլատրվում: [[20-րդ դար]]ում դադարել է պարտադիր լինելուց:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալտերնանսի կանոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759</id>
    <redirect title="Ալտերնանս" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1596</id>
      <timestamp>2011-03-23T04:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալտերնանս]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալտերնանս]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալտերնատիվ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5721</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12622</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալտերնատիվ''', [[գոյական]], ներ, ի, քաղաքային, փոխառյալ, Տե՛ս [[Այլընտրանք (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="408">'''Ալտերնատիվ''', [[գոյական]], ներ, ի, քաղաքային, փոխառյալ, Տե՛ս [[Այլընտրանք (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)|Այլընտրանք]]:

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալտերնատիվային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5722</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12623</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալտերնատիվային''', ''[[ածական]], քաղաքային'', Ալտերնատիվ՝ այլընտրանք ունեցող, ընտրության հնարավորությո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="533">'''Ալտերնատիվային''', ''[[ածական]], քաղաքային'', Ալտերնատիվ՝ այլընտրանք ունեցող, ընտրության հնարավորություն տվող։ 

ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչն արեց ալտերնատիվային նոր առաջարկություն («Գիտություն և տեխնիկա», 1977, 8, էջ 3)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալփեյոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5835</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12779</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալփեյոս''', նույնանուն գետի աստվածություն Հունաստանում:  == Տե՛ս == * [[Արետուսա]]  == Աղբյուրներ == * Մ. Ն. Բ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="429">'''Ալփեյոս''', նույնանուն գետի աստվածություն Հունաստանում:

== Տե՛ս ==
* [[Արետուսա]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալքեոսյան ոտանավոր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1597</id>
      <timestamp>2011-03-23T05:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալքեոսյան ոտանավոր''', անտիկ բանաստեղծական չափ` կազմված տասնավանկ [[բանատող]]երից (երկու [[դակտիլ]]այի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="561">'''Ալքեոսյան ոտանավոր''', անտիկ բանաստեղծական չափ` կազմված տասնավանկ [[բանատող]]երից (երկու [[դակտիլ]]ային և երկու [[քորեյ]]ական ոտքերով): Այդպես է կոչվել ի պատիվ մ. թ. ա. 7-6-րդ դդ. հույն քնարերգու [[Ալքեոս]]ի:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 11-12:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1598</id>
      <timestamp>2011-03-23T05:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="558">'''Ալքեոսյան ոտանավոր''', անտիկ բանաստեղծական չափ` կազմված տասնավանկ [[բանատող]]երից (երկու [[դակտիլ]]ային և երկու [[քորեյ]]ական ոտքերով): Այդպես է կոչվել ի պատիվ մ. թ. ա. 7-6-րդ դդ. հույն քնարերգու [[Ալքեոս]]ի:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալքեոսյան տուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1599</id>
      <timestamp>2011-03-23T05:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալքեոսյան տուն''', անտիկ բանաստեղծության արձակ-չափական (լոգաեդային), չորս տողից կազմված տուն: Կիրառե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="875">'''Ալքեոսյան տուն''', անտիկ բանաստեղծության արձակ-չափական (լոգաեդային), չորս տողից կազմված տուն: Կիրառել է հույն բանաստեղծ [[Ալքեոս]]ը, և կատարելագործել է [[Հորացիուս]]ը:

Ալքեոսյան տունն ստեղծվում է [[բանատող]]երի երեք տեսակով`

*1. տասնավանկ [[յամբ]]ական տող,
*2. տասնավանկ տող և
*3. տասնմեկվանկանի տող:

Ալքեոսյան տան [[ռիթմ]]ը նմանակել է [[Վալերի Բրյուսով]]ը («Նմանվելով Հորացիուսին»):

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալֆոնս Դոդե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8660</id>
      <sha1>s6x8t0rcyuu0xp44udtgr1e4z4mkcj4</sha1>
    <revision>
      <id>19465</id>
      <timestamp>2014-04-25T21:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Ալֆոնս Դոդե''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Alphonse Daudet'', [[1840]], [[մայիսի 13]], Նիմ - [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]], Փարիզ), ֆրանսի...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1663">'''Ալֆոնս Դոդե''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Alphonse Daudet'', [[1840]], [[մայիսի 13]], Նիմ - [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]], Փարիզ), ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, Պրովանսի կյանքը պատկերող վառ պատմվածքների հեղինակ. ռոմանտօլ և պարծենկոտ Տարասկոնցի Տարտարենի կերպարը ստեղծողը:

== Կյանքը ==

Ծնվել է մետաքսե գործվածքների փոքրիկ գործարանի սեփականատեր Վինսեն Դոդեի (1806-1875) ընտանիքում: 1848-ին հայրը սնանկանում է, վաճառում գործարանը, և ընտանիքը տեղափոխվում է Լիոն: Չունենալով բարձրագույն կրթություն ստանալու նյութական հնարավորություն` ապագա գրողը միջնակարգ կրթությունից հետո գավառական դպրոցում դառնում է ուսուցչի օգնական, բայց շուտով թողնում է այդ պաշտոնը և տասնյոթ տարեկանում ավագ եղբոր` Էռնեստի հետ մեկնում է Փարիզ, որպեսզի ապրուստի միջոց հայթայթի լրագրությամբ: Կյանքի այս շրջանի մասին գրված է նրա ինքնակենսագրական «Պստիկը» («Le Petit Chose», 1868) վեպում: Այնուամենայնիվ գրողի ճանաչումը վաղ սկսվեց` «Նամակներ իմ հողմաղացից» արձակ ժողովածուի հրատարակմամբ (1866):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19466</id>
      <timestamp>2014-04-25T23:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6478">'''Ալֆոնս Դոդե''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Alphonse Daudet'', [[1840]], [[մայիսի 13]], Նիմ - [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]], Փարիզ), ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, Պրովանսի կյանքը պատկերող վառ պատմվածքների հեղինակ. ռոմանտօլ և պարծենկոտ Տարասկոնցի Տարտարենի կերպարը ստեղծողը:

== Կյանքը ==

Ծնվել է մետաքսե գործվածքների փոքրիկ գործարանի սեփականատեր Վինսեն Դոդեի (1806-1875) ընտանիքում: 1848-ին հայրը սնանկանում է, վաճառում գործարանը, և ընտանիքը տեղափոխվում է Լիոն: Չունենալով բարձրագույն կրթություն ստանալու նյութական հնարավորություն` ապագա գրողը միջնակարգ կրթությունից հետո գավառական դպրոցում դառնում է ուսուցչի օգնական, բայց շուտով թողնում է այդ պաշտոնը և տասնյոթ տարեկանում ավագ եղբոր` [[Էռնեստ Դոդե|Էռնեստի]] հետ մեկնում է Փարիզ, որպեսզի ապրուստի միջոց հայթայթի լրագրությամբ: Կյանքի այս շրջանի մասին գրված է նրա ինքնակենսագրական «Պստիկը» («Le Petit Chose», 1868) վեպում: Այնուամենայնիվ գրողի ճանաչումը վաղ սկսվեց` «Նամակներ իմ հողմաղացից» արձակ ժողովածուի հրատարակմամբ (1866):

1859-ից սկսել է աշխատել մի քանի թերթերում որպես թղթակից և թատերական քննադատ: 1860-ին նա նորկայանում է Երկրորդ կայսրության օրենսդիր մարմնի նախագահ հորցոգ Շառլ դը Մորնիին, որտեղ նա ստանում է քարտուղարի պաշտոն: Դը Մորնին նրան չէր խանգարում զբաղվել լրագրությամբ և գրականությամբ: Այստեղ նա ծառայում է մոտ հինգ տարի, մինչև հերցոգի մահը (1865):

1867-ին երիտասարդ գրողը ամուսնանում է Ժուլիա Ալլարի հետ և զբաղվում է բացառապես գրական աշխատանքով: Ունենում են երեք զավակ` [[Լեոն Դոդե|Լեոն]] (1867—1942), Լյուսիեն (1878—1946), Էդմե (1886—1937):

Թաղված է Պեր-Լաշեզ գերեզմանատանը:

== Ստեղծագործությունը ==

1866-1868-ին Պրովանսի մարդկանց ու բնության մասին նովելներով պարբերաբար հանդես է գալիս մամուլում, որոնք առանձին գրքով («Նամակներ իմ հողմաղացից») հրատարակվում են 1869-ին: Գրեթե միևնույն ժամանակ մամուլում տպագրվում է նրա առաջին վեպը` «Պստիկը», որն առանձին գրքով հրատարակվում է 1868-ին: Այս երկու ստեղծագործությունները գրողին տվեցին փառք և փող:

1869-ի դեկտեմբերից 1870-ի մարտը թերթերում տպագրվում է նրա նոր` «Տարասկոնցի Տարտարենի անհավանական արկածները» վեպը, որն առանձին գրքով լույս է տեսնում 1872-ին:

30 տարեկանում Ալֆոնս Դոդեն դառնում է Ֆրանսիայի ամենահայտնի գրողներից, ընդգրկվում է գրական բարձր շրջանակներում, ընկերում [[Գուստավ Ֆլոբեր]]ի, [[Էմիլ Զոլա]]յի, [[Գոնկուր եղբայրներ]]ի, [[Իվան Տուրգինև]]ի հետ:

«Ֆրոմոն կրտսեր ու Ռուսլեր ավագ» (1874) և «Ջեկ» (1876) վեպերի լույսընծայմամբ նոր թափ է առնում նրա հռչակը:

Գլխավոր ստեղծագործությունները, որոնք նրան տվել են համաշխարհային հռչակ, գրել մեկ տասնամյակում (1866-1876), թեպետ դրանից հետո ապրել է ավելի քան քսան տարի և գրեթե ամեն տարի նոր վեպ է գրել, սակայն դրանց մակարդակը չի գերազանցել նրա առաջին վեպերին: Այնուամենայնիվ այս հանգամանքը չի խանգարում, որ նա համարվի 19-րդ դարավերջի Ֆրանսիայի ամենախոշոր գրողներից:

Ավելի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում Դոդեն ուժեղացնում է քննադատական միտումները. նա գրում է սուր, մերկացնող սոցիալական բնույթի վեպեր  («Նաբոբ», 1877, «Արքան աքսորում», 1879, «Նումա Ռումեստան», 1881, «Ավետարանչուհին», 1883, «Անմահը», 1888): 1880-ականներին Դոդեն կրկին անդրադառնում է Տարտարենին և գրում է ևս երկու վեպ նրա մասին` «Տարտարենը Ալպերում. Տարասկոնցի հերոսի նոր արկածները» (1885) «Կայան Տարասկոն. Հայտնի տարտարենի վերջին արկածները» (1890):

Միևնույն ժամանակ, 1880-ականների կեսերից Դոդեն մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում հոգեվերլուծությանը, ցույց տալով, որ մարդու վարքը կապված չէ այնքան սոցիալական , որքան ներքին, կենսաբանական դրդիչներից («Սաֆո», 1884 և այլն):

Դոդեի պիեսներից ամենից հայտնին սեփական պատմվածքը դրամատիկական երկի վերածած «Արլեզիանուհին» («L’Arlesienne», 1872) է, որի հաջողությանը պարտական է նաև Բիզեի երաժշտությանը:

== Ալֆոնս Դոդեի ստեղծագործությունները հայերն ==

* Վերջին դաս (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1888, 12 էջ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19469</id>
      <timestamp>2014-04-25T23:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9421">{{Անձ
|անուն = Ալֆոնս Դոդե
|պատկեր = Alphonse Daudet.jpg
|զբաղմունք = Ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1840]], [[մայիսի 13]]
|վախճանված = [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]]
}}
'''Ալֆոնս Դոդե''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Alphonse Daudet'', [[1840]], [[մայիսի 13]], Նիմ - [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]], Փարիզ), ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, Պրովանսի կյանքը պատկերող վառ պատմվածքների հեղինակ. ռոմանտօլ և պարծենկոտ Տարասկոնցի Տարտարենի կերպարը ստեղծողը:

== Կյանքը ==

Ծնվել է մետաքսե գործվածքների փոքրիկ գործարանի սեփականատեր Վինսեն Դոդեի (1806-1875) ընտանիքում: 1848-ին հայրը սնանկանում է, վաճառում գործարանը, և ընտանիքը տեղափոխվում է Լիոն: Չունենալով բարձրագույն կրթություն ստանալու նյութական հնարավորություն` ապագա գրողը միջնակարգ կրթությունից հետո գավառական դպրոցում դառնում է ուսուցչի օգնական, բայց շուտով թողնում է այդ պաշտոնը և տասնյոթ տարեկանում ավագ եղբոր` [[Էռնեստ Դոդե|Էռնեստի]] հետ մեկնում է Փարիզ, որպեսզի ապրուստի միջոց հայթայթի լրագրությամբ: Կյանքի այս շրջանի մասին գրված է նրա ինքնակենսագրական «Պստիկը» («Le Petit Chose», 1868) վեպում: Այնուամենայնիվ գրողի ճանաչումը վաղ սկսվեց` «Նամակներ իմ հողմաղացից» արձակ ժողովածուի հրատարակմամբ (1866):

1859-ից սկսել է աշխատել մի քանի թերթերում որպես թղթակից և թատերական քննադատ: 1860-ին նա նորկայանում է Երկրորդ կայսրության օրենսդիր մարմնի նախագահ հորցոգ Շառլ դը Մորնիին, որտեղ նա ստանում է քարտուղարի պաշտոն: Դը Մորնին նրան չէր խանգարում զբաղվել լրագրությամբ և գրականությամբ: Այստեղ նա ծառայում է մոտ հինգ տարի, մինչև հերցոգի մահը (1865):

1867-ին երիտասարդ գրողը ամուսնանում է Ժուլիա Ալլարի հետ և զբաղվում է բացառապես գրական աշխատանքով: Ունենում են երեք զավակ` [[Լեոն Դոդե|Լեոն]] (1867-1942), Լյուսիեն (1878-1946), Էդմե (1886-1937):

Թաղված է Պեր-Լաշեզ գերեզմանատանը:

== Ստեղծագործությունը ==

1866-1868-ին Պրովանսի մարդկանց ու բնության մասին նովելներով պարբերաբար հանդես է գալիս մամուլում, որոնք առանձին գրքով («Նամակներ իմ հողմաղացից») հրատարակվում են 1869-ին: Գրեթե միևնույն ժամանակ մամուլում տպագրվում է նրա առաջին վեպը` «Պստիկը», որն առանձին գրքով հրատարակվում է 1868-ին: Այս երկու ստեղծագործությունները գրողին տվեցին փառք և փող:

1869-ի դեկտեմբերից 1870-ի մարտը թերթերում տպագրվում է նրա նոր` «Տարասկոնցի Տարտարենի անհավանական արկածները» վեպը, որն առանձին գրքով լույս է տեսնում 1872-ին:

30 տարեկանում Ալֆոնս Դոդեն դառնում է Ֆրանսիայի ամենահայտնի գրողներից, ընդգրկվում է գրական բարձր շրջանակներում, ընկերում [[Գուստավ Ֆլոբեր]]ի, [[Էմիլ Զոլա]]յի, [[Գոնկուր եղբայրներ]]ի, [[Իվան Տուրգինև]]ի հետ:

«Ֆրոմոն կրտսեր ու Ռուսլեր ավագ» (1874) և «Ջեկ» (1876) վեպերի լույսընծայմամբ նոր թափ է առնում նրա հռչակը:

Գլխավոր ստեղծագործությունները, որոնք նրան տվել են համաշխարհային հռչակ, գրել մեկ տասնամյակում (1866-1876), թեպետ դրանից հետո ապրել է ավելի քան քսան տարի և գրեթե ամեն տարի նոր վեպ է գրել, սակայն դրանց մակարդակը չի գերազանցել նրա առաջին վեպերին: Այնուամենայնիվ այս հանգամանքը չի խանգարում, որ նա համարվի 19-րդ դարավերջի Ֆրանսիայի ամենախոշոր գրողներից:

Ավելի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում Դոդեն ուժեղացնում է քննադատական միտումները. նա գրում է սուր, մերկացնող սոցիալական բնույթի վեպեր  («Նաբոբ», 1877, «Արքան աքսորում», 1879, «Նումա Ռումեստան», 1881, «Ավետարանչուհին», 1883, «Անմահը», 1888): 1880-ականներին Դոդեն կրկին անդրադառնում է Տարտարենին և գրում է ևս երկու վեպ նրա մասին` «Տարտարենը Ալպերում. Տարասկոնցի հերոսի նոր արկածները» (1885) «Կայան Տարասկոն. Հայտնի տարտարենի վերջին արկածները» (1890):

Միևնույն ժամանակ, 1880-ականների կեսերից Դոդեն մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում հոգեվերլուծությանը, ցույց տալով, որ մարդու վարքը կապված չէ այնքան սոցիալական , որքան ներքին, կենսաբանական դրդիչներից («Սաֆո», 1884 և այլն):

Դոդեի պիեսներից ամենից հայտնին սեփական պատմվածքը դրամատիկական երկի վերածած «Արլեզիանուհին» («L’Arlesienne», 1872) է, որի հաջողությանը պարտական է նաև Բիզեի երաժշտությանը:

== Ալֆոնս Դոդեի ստեղծագործությունները հայերն ==
[[Պատկեր:Dode Pstik.jpg|200px|thumb|2014-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակած «Պստիկը» գրքի շապկի առաջին էջը]]
* Վերջին դաս (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1888, 12 էջ:
* Բերլինի պաշարումը (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1890, 15 էջ:
* Փոքրիկ լրտես (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1890, 20 էջ:
* Փոքրիկ լրտես (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Պուշկինեան, 1904, 16 էջ:
* Ճեք (հոգեբանական վեպ), թարգմ.՝ Ե. Սրմաքեշխանլյանի ([[Երուխան]]), Կ. Պոլիս, Վաղինակ Ս. Բիւրատ, 1926, 792 էջ:
* Կորնել պապի գաղտնիքը (պատմվածք), Ռուս. թարգմ.՝ [[Խնկո-Ապեր]], Ե., Պետհրատ, 1930, 16 էջ:
* Տարասկոնցի Տարտարենը (վիպակ), ֆրանսերենից թարգմ.` [[Վահրամ Թերզիբաշյան]], Ե., 1937, 126 էջ:
* Նամակներ իմ ջրաղացից, Ե., Պետհրատ, 1939, 33 էջ: Բովանդակությունը` «Նամակներ իմ ջրաղացից», «Բնակեցում», «Ջրաղացպան Կորնելի գաղտնիքը», «Պարոն Սեգենի այծիկը»:
* Լրտես տղան (պատմվածք), թարգմ.` [[Վահե Միքայելյան]], Ե., Հայպետհրատ, 1942, 22 էջ:
* Պստիկը (վեպ), ֆրանս. թարգմ.` Վահե Միքայելյան, խմբագիր` [[Ավետիք Իսահակյան]], Ե., Հայպետհրատ, 1946, 308 էջ:
* Նամակներ իմ հողմաղացից (Տպավորություններ Պրովանսից): Պատմվածքաշար: Ֆրանս. թարգմ.` [[Նվարդ Վարդանյան]], Ե., Հայաստան, 1976, 166 էջ:
* Ջեկ (վեպ), ռուս. թարգմ.՝ [[Վլադիմիր Դանիելյան]], Ե., «Սովետական գրող», 1981, 400 էջ:
* Կորնել պապի գաղտնիքը (պատմվածք), Թարգմ.՝ [[Աթաբեկ Խնկոյան]], Ե., «Լույս», 1983, 16 էջ:
* Տարասկոնցի Տարտարենը (վիպակ), Ե., «Արևիկ», 1988, 128 էջ:
* Պստիկը (վեպ), ֆրանս. թարգմ.` Վահե Միքայելյան, խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], Ե., «Անտարես», 2014, 288 էջ:

{{DEFAULTSORT:Դոդե, Ալֆոնս}}
[[Կատեգորիա:1840 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1897 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19474</id>
      <timestamp>2014-04-25T23:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ալֆոնս Դոդեի ստեղծագործությունները հայերն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9423">{{Անձ
|անուն = Ալֆոնս Դոդե
|պատկեր = Alphonse Daudet.jpg
|զբաղմունք = Ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1840]], [[մայիսի 13]]
|վախճանված = [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]]
}}
'''Ալֆոնս Դոդե''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Alphonse Daudet'', [[1840]], [[մայիսի 13]], Նիմ - [[1897]], [[դեկտեմբերի 17]], Փարիզ), ֆրանսիացի արձակագիր, դրամատուրգ, Պրովանսի կյանքը պատկերող վառ պատմվածքների հեղինակ. ռոմանտօլ և պարծենկոտ Տարասկոնցի Տարտարենի կերպարը ստեղծողը:

== Կյանքը ==

Ծնվել է մետաքսե գործվածքների փոքրիկ գործարանի սեփականատեր Վինսեն Դոդեի (1806-1875) ընտանիքում: 1848-ին հայրը սնանկանում է, վաճառում գործարանը, և ընտանիքը տեղափոխվում է Լիոն: Չունենալով բարձրագույն կրթություն ստանալու նյութական հնարավորություն` ապագա գրողը միջնակարգ կրթությունից հետո գավառական դպրոցում դառնում է ուսուցչի օգնական, բայց շուտով թողնում է այդ պաշտոնը և տասնյոթ տարեկանում ավագ եղբոր` [[Էռնեստ Դոդե|Էռնեստի]] հետ մեկնում է Փարիզ, որպեսզի ապրուստի միջոց հայթայթի լրագրությամբ: Կյանքի այս շրջանի մասին գրված է նրա ինքնակենսագրական «Պստիկը» («Le Petit Chose», 1868) վեպում: Այնուամենայնիվ գրողի ճանաչումը վաղ սկսվեց` «Նամակներ իմ հողմաղացից» արձակ ժողովածուի հրատարակմամբ (1866):

1859-ից սկսել է աշխատել մի քանի թերթերում որպես թղթակից և թատերական քննադատ: 1860-ին նա նորկայանում է Երկրորդ կայսրության օրենսդիր մարմնի նախագահ հորցոգ Շառլ դը Մորնիին, որտեղ նա ստանում է քարտուղարի պաշտոն: Դը Մորնին նրան չէր խանգարում զբաղվել լրագրությամբ և գրականությամբ: Այստեղ նա ծառայում է մոտ հինգ տարի, մինչև հերցոգի մահը (1865):

1867-ին երիտասարդ գրողը ամուսնանում է Ժուլիա Ալլարի հետ և զբաղվում է բացառապես գրական աշխատանքով: Ունենում են երեք զավակ` [[Լեոն Դոդե|Լեոն]] (1867-1942), Լյուսիեն (1878-1946), Էդմե (1886-1937):

Թաղված է Պեր-Լաշեզ գերեզմանատանը:

== Ստեղծագործությունը ==

1866-1868-ին Պրովանսի մարդկանց ու բնության մասին նովելներով պարբերաբար հանդես է գալիս մամուլում, որոնք առանձին գրքով («Նամակներ իմ հողմաղացից») հրատարակվում են 1869-ին: Գրեթե միևնույն ժամանակ մամուլում տպագրվում է նրա առաջին վեպը` «Պստիկը», որն առանձին գրքով հրատարակվում է 1868-ին: Այս երկու ստեղծագործությունները գրողին տվեցին փառք և փող:

1869-ի դեկտեմբերից 1870-ի մարտը թերթերում տպագրվում է նրա նոր` «Տարասկոնցի Տարտարենի անհավանական արկածները» վեպը, որն առանձին գրքով լույս է տեսնում 1872-ին:

30 տարեկանում Ալֆոնս Դոդեն դառնում է Ֆրանսիայի ամենահայտնի գրողներից, ընդգրկվում է գրական բարձր շրջանակներում, ընկերում [[Գուստավ Ֆլոբեր]]ի, [[Էմիլ Զոլա]]յի, [[Գոնկուր եղբայրներ]]ի, [[Իվան Տուրգինև]]ի հետ:

«Ֆրոմոն կրտսեր ու Ռուսլեր ավագ» (1874) և «Ջեկ» (1876) վեպերի լույսընծայմամբ նոր թափ է առնում նրա հռչակը:

Գլխավոր ստեղծագործությունները, որոնք նրան տվել են համաշխարհային հռչակ, գրել մեկ տասնամյակում (1866-1876), թեպետ դրանից հետո ապրել է ավելի քան քսան տարի և գրեթե ամեն տարի նոր վեպ է գրել, սակայն դրանց մակարդակը չի գերազանցել նրա առաջին վեպերին: Այնուամենայնիվ այս հանգամանքը չի խանգարում, որ նա համարվի 19-րդ դարավերջի Ֆրանսիայի ամենախոշոր գրողներից:

Ավելի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում Դոդեն ուժեղացնում է քննադատական միտումները. նա գրում է սուր, մերկացնող սոցիալական բնույթի վեպեր  («Նաբոբ», 1877, «Արքան աքսորում», 1879, «Նումա Ռումեստան», 1881, «Ավետարանչուհին», 1883, «Անմահը», 1888): 1880-ականներին Դոդեն կրկին անդրադառնում է Տարտարենին և գրում է ևս երկու վեպ նրա մասին` «Տարտարենը Ալպերում. Տարասկոնցի հերոսի նոր արկածները» (1885) «Կայան Տարասկոն. Հայտնի տարտարենի վերջին արկածները» (1890):

Միևնույն ժամանակ, 1880-ականների կեսերից Դոդեն մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում հոգեվերլուծությանը, ցույց տալով, որ մարդու վարքը կապված չէ այնքան սոցիալական , որքան ներքին, կենսաբանական դրդիչներից («Սաֆո», 1884 և այլն):

Դոդեի պիեսներից ամենից հայտնին սեփական պատմվածքը դրամատիկական երկի վերածած «Արլեզիանուհին» («L’Arlesienne», 1872) է, որի հաջողությանը պարտական է նաև Բիզեի երաժշտությանը:

== Ալֆոնս Դոդեի ստեղծագործությունները հայերեն ==
[[Պատկեր:Dode Pstik.jpg|200px|thumb|2014-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակած «Պստիկը» գրքի շապկի առաջին էջը]]
* Վերջին դաս (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1888, 12 էջ:
* Բերլինի պաշարումը (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1890, 15 էջ:
* Փոքրիկ լրտես (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ի. Ն. Սկորոխոդով, 1890, 20 էջ:
* Փոքրիկ լրտես (պատմվածք), Ս. Պետերբուրգ, տպ. Պուշկինեան, 1904, 16 էջ:
* Ճեք (հոգեբանական վեպ), թարգմ.՝ Ե. Սրմաքեշխանլյանի ([[Երուխան]]), Կ. Պոլիս, Վաղինակ Ս. Բիւրատ, 1926, 792 էջ:
* Կորնել պապի գաղտնիքը (պատմվածք), Ռուս. թարգմ.՝ [[Խնկո-Ապեր]], Ե., Պետհրատ, 1930, 16 էջ:
* Տարասկոնցի Տարտարենը (վիպակ), ֆրանսերենից թարգմ.` [[Վահրամ Թերզիբաշյան]], Ե., 1937, 126 էջ:
* Նամակներ իմ ջրաղացից, Ե., Պետհրատ, 1939, 33 էջ: Բովանդակությունը` «Նամակներ իմ ջրաղացից», «Բնակեցում», «Ջրաղացպան Կորնելի գաղտնիքը», «Պարոն Սեգենի այծիկը»:
* Լրտես տղան (պատմվածք), թարգմ.` [[Վահե Միքայելյան]], Ե., Հայպետհրատ, 1942, 22 էջ:
* Պստիկը (վեպ), ֆրանս. թարգմ.` Վահե Միքայելյան, խմբագիր` [[Ավետիք Իսահակյան]], Ե., Հայպետհրատ, 1946, 308 էջ:
* Նամակներ իմ հողմաղացից (Տպավորություններ Պրովանսից): Պատմվածքաշար: Ֆրանս. թարգմ.` [[Նվարդ Վարդանյան]], Ե., Հայաստան, 1976, 166 էջ:
* Ջեկ (վեպ), ռուս. թարգմ.՝ [[Վլադիմիր Դանիելյան]], Ե., «Սովետական գրող», 1981, 400 էջ:
* Կորնել պապի գաղտնիքը (պատմվածք), Թարգմ.՝ [[Աթաբեկ Խնկոյան]], Ե., «Լույս», 1983, 16 էջ:
* Տարասկոնցի Տարտարենը (վիպակ), Ե., «Արևիկ», 1988, 128 էջ:
* Պստիկը (վեպ), ֆրանս. թարգմ.` Վահե Միքայելյան, խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], Ե., «Անտարես», 2014, 288 էջ:

{{DEFAULTSORT:Դոդե, Ալֆոնս}}
[[Կատեգորիա:1840 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1897 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալֆոնս դը Լամարթին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5953</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12997</id>
      <timestamp>2013-01-24T18:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Alphonse de Lamartine 1.jpg|250px|thumb|]] '''Ալֆոնս Մարի Լուի դը Լամարթին''' ([[1790]], [[հոկտեմբերի 21]], Մակոն - [[1869]], [[փ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2819">[[Պատկեր:Alphonse de Lamartine 1.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալֆոնս Մարի Լուի դը Լամարթին''' ([[1790]], [[հոկտեմբերի 21]], Մակոն - [[1869]], [[փետրվարի 28]], Փարիզ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան: [[Ֆրանսիայի ակադեմիա]]յի անդամ (1829): Ծագումով՝ ազնվական:

Դաստիրակվել է ճիզվիտների քոլեջում: «Բանաստեղծական մտորումներ» (1820), «Նոր բանաստեղծական մտորումներ» (1823) առաջին գրքերը Լամարթինին հռչակեցին որպես ֆրանսիական ռոմանտիկական քնարերգության սկզբնավորող: Այնուհետև լույս են տեսել նրա «Բանաստեղծական և կրոնական դաշնություններ» (1830), «Ժոսըլեն» (1836), «Հրեշտակի անկումը» (1838), «Բանաստեղծական հայեցումներ» (1839) գործերը: 

Որպես քաղաքական գործիչ սկզբնական շրջանում եղել է պահպանողական: 1833-ին, հուլիսյան միապետության օրոք, ընտրվել է պատգամավորների պալատի անդամ: Հարել է ռոյալիստական ընդդիմությանը, 1840-ին անցել լիբերալ բուրժուազիայի կողմը: 1848-ի հեղափոխության ժամանակ արտաքին գործերի նախարար էր և փաստորեն, ժամանակավոր կառավարության ղեկավարը: Պարտություն կրելով 1848-ի դեկտեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում՝ Լամարթինը զբաղվել է պատմական բանաքաղություններով կազմելով («Ռուսաստանի պատմությունը», 1855 և այլն), հրատարակել «Գրականության հանրամատչելի դասընթաց» (1856), հուշեր («Գրացիելլա», 1852, հայերեն հրատարակվել է 1872-ին):

Լամարթինի ստեղծագործությունները հայերեն են թարգմանել [[Գրիգոր Օտյան]]ը, [[Խորեն Գալֆայան]]ը (Նար-Պեյ), [[Մինաս Չերազ]]ը և այլոք:

== Երկերը հայերեն ==
* Դաշնակք, Փարիզ, 1859:
* Կրացիելլա, Զմյուռնիա, 1874:
* Առաջին մտածութիւնք բանաստեղծականք, Վենետիկ, 1876:

{{DEFAULTSORT:Լամարթին, Ալֆոնս դը}}
[[Կատեգորիա:1790 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1869 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12999</id>
      <timestamp>2013-01-24T18:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2821">[[Պատկեր:Alphonse de Lamartine 1.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալֆոնս Մարի Լուի դը Լամարթին''' ([[1790]], [[հոկտեմբերի 21]], Մակոն - [[1869]], [[փետրվարի 28]], Փարիզ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան: [[Ֆրանսիական ակադեմիա]]յի անդամ (1829): Ծագումով՝ ազնվական:

Դաստիրակվել է ճիզվիտների քոլեջում: «Բանաստեղծական մտորումներ» (1820), «Նոր բանաստեղծական մտորումներ» (1823) առաջին գրքերը Լամարթինին հռչակեցին որպես ֆրանսիական ռոմանտիկական քնարերգության սկզբնավորող: Այնուհետև լույս են տեսել նրա «Բանաստեղծական և կրոնական դաշնություններ» (1830), «Ժոսըլեն» (1836), «Հրեշտակի անկումը» (1838), «Բանաստեղծական հայեցումներ» (1839) գործերը: 

Որպես քաղաքական գործիչ սկզբնական շրջանում եղել է պահպանողական: 1833-ին, հուլիսյան միապետության օրոք, ընտրվել է պատգամավորների պալատի անդամ: Հարել է ռոյալիստական ընդդիմությանը, 1840-ին անցել լիբերալ բուրժուազիայի կողմը: 1848-ի հեղափոխության ժամանակ արտաքին գործերի նախարար էր և փաստորեն, ժամանակավոր կառավարության ղեկավարը: Պարտություն կրելով 1848-ի դեկտեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում՝ Լամարթինը զբաղվել է պատմական բանաքաղություններով կազմելով («Ռուսաստանի պատմությունը», 1855 և այլն), հրատարակել «Գրականության հանրամատչելի դասընթաց» (1856), հուշեր («Գրացիելլա», 1852, հայերեն հրատարակվել է 1872-ին):

Լամարթինի ստեղծագործությունները հայերեն են թարգմանել [[Գրիգոր Օտյան]]ը, [[Խորեն Գալֆայան]]ը (Նար-Պեյ), [[Մինաս Չերազ]]ը և այլոք:

== Երկերը հայերեն ==
* Դաշնակք, Փարիզ, 1859:
* Կրացիելլա, Զմյուռնիա, 1874:
* Առաջին մտածութիւնք բանաստեղծականք, Վենետիկ, 1876:

{{DEFAULTSORT:Լամարթին, Ալֆոնս դը}}
[[Կատեգորիա:1790 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1869 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13004</id>
      <timestamp>2013-01-24T18:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2817">[[Պատկեր:Alphonse de Lamartine 1.jpg|250px|thumb|]]
'''Ալֆոնս Մարի Լուի դը Լամարթին''' ([[1790]], [[հոկտեմբերի 21]], Մակոն - [[1869]], [[փետրվարի 28]], Փարիզ), ֆրանսիացի բանաստեղծ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան: [[Ֆրանսիական ակադեմիա]]յի անդամ (1829): Ծագումով՝ ազնվական:

Դաստիրակվել է ճիզվիտների քոլեջում: «Բանաստեղծական մտորումներ» (1820), «Նոր բանաստեղծական մտորումներ» (1823) առաջին գրքերը Լամարթինին հռչակեցին որպես ֆրանսիական ռոմանտիկական քնարերգության սկզբնավորող: Այնուհետև լույս են տեսել նրա «Բանաստեղծական և կրոնական դաշնություններ» (1830), «Ժոսըլեն» (1836), «Հրեշտակի անկումը» (1838), «Բանաստեղծական հայեցումներ» (1839) գործերը: 

Որպես քաղաքական գործիչ սկզբնական շրջանում եղել է պահպանողական: 1833-ին, հուլիսյան միապետության օրոք, ընտրվել է պատգամավորների պալատի անդամ: Հարել է ռոյալիստական ընդդիմությանը, 1840-ին անցել լիբերալ բուրժուազիայի կողմը: 1848-ի հեղափոխության ժամանակ արտաքին գործերի նախարար էր և փաստորեն, ժամանակավոր կառավարության ղեկավարը: Պարտություն կրելով 1848-ի դեկտեմբերին կայացած նախագահական ընտրություններում՝ Լամարթինը զբաղվել է պատմական բանաքաղություններ կազմելով («Ռուսաստանի պատմությունը», 1855 և այլն), հրատարակել «Գրականության հանրամատչելի դասընթաց» (1856), հուշեր («Գրացիելլա», 1852, հայերեն հրատարակվել է 1872-ին):

Լամարթինի ստեղծագործությունները հայերեն են թարգմանել [[Գրիգոր Օտյան]]ը, [[Խորեն Գալֆայան]]ը (Նար-Պեյ), [[Մինաս Չերազ]]ը և այլոք:

== Երկերը հայերեն ==
* Դաշնակք, Փարիզ, 1859:
* Կրացիելլա, Զմյուռնիա, 1874:
* Առաջին մտածութիւնք բանաստեղծականք, Վենետիկ, 1876:

{{DEFAULTSORT:Լամարթին, Ալֆոնս դը}}
[[Կատեգորիա:1790 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1869 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7365</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>16162</id>
      <timestamp>2013-08-08T07:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր''' ([[գերմաներեն]]՝ ''Alfred von Kremer'', [[1828]], [[մայիսի 13]] - [[1889]], [[դեկտեմբերի 27]]), ավստրիացի ար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1077">'''Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր''' ([[գերմաներեն]]՝ ''Alfred von Kremer'', [[1828]], [[մայիսի 13]] - [[1889]], [[դեկտեմբերի 27]]), ավստրիացի արևելագետ: Եղել է Ավստրիայի հյուպատոսը Կահիրեում և Բեյրութում:

Զբաղվել է մահմեդական, հատկապես արաբական խալիֆայության տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքի զարգացման պատմությամբ: Առանձնապես արժեքավոր է «Արևելքի մշակութային պատմությունը խալիֆաների օրոք» երկը (հ. 1—2, 1875—77), որում կարևոր նյութեր կան նաև VII—IX դդ. Հայաստանի, հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի մասին:

{{DEFAULTSORT:Կրեմեր, Ալֆրեդ ֆոն}}
[[Կատեգորիա:Ավստրիացի արևելագետներ]]
[[Կատեգորիա:1828 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16163</id>
      <timestamp>2013-08-08T07:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1073">'''Ալֆրեդ ֆոն Կրեմեր''' ([[գերմաներեն]]՝ ''Alfred von Kremer'', [[1828]], [[մայիսի 13]] - [[1889]], [[դեկտեմբերի 27]]), ավստրիացի արևելագետ: Եղել է Ավստրիայի հյուպատոսը Կահիրեում և Բեյրութում:

Զբաղվել է մահմեդական, հատկապես արաբական խալիֆայության տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքի զարգացման պատմությամբ: Առանձնապես արժեքավոր է «Արևելքի մշակութային պատմությունը խալիֆաների օրոք» երկը (հ. 1-2, 1875-77), որում կարևոր նյութեր կան նաև VII—IX դդ. Հայաստանի, հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի մասին:

{{DEFAULTSORT:Կրեմեր, Ալֆրեդ ֆոն}}
[[Կատեգորիա:Ավստրիացի արևելագետներ]]
[[Կատեգորիա:1828 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ախ (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6845</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15101</id>
      <timestamp>2013-05-01T19:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ախ'''  '''Ախ քաշել''' ([[արևմտահայերեն]] '''ըսել''') — 1. Հառաչել։ Գիշեր-ցերեկ ախ է քաշում։ 2. Նեղութեան մեջ լի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="689">'''Ախ'''

'''Ախ քաշել''' ([[արևմտահայերեն]] '''ըսել''') — 1. Հառաչել։ Գիշեր-ցերեկ ախ է քաշում։ 2. Նեղութեան մեջ լինել. մորմոքալ` վշտահարվել։ Երջանիկ մարդ է. կյանքում մի օր ''ախ չի քաշել''։ «—Շա՛տ շնորհակալ եմ, տղաս, աստված արևիկդ պահե, ''«ախ» ըսել չտա»'' (ՎՀ)։ Առանձին է՝ ''Ախ քաշել'' մի բանի ''համար'' – Տենչալ` անձկալ։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15104</id>
      <timestamp>2013-05-01T19:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="706">'''Ախ'''

'''Ախ քաշել''' ([[արևմտահայերեն]] '''ըսել''') — 1. Հառաչել։ Գիշեր-ցերեկ ախ է քաշում։ 2. Նեղութեան մեջ լինել. մորմոքալ` վշտահարվել։ Երջանիկ մարդ է. կյանքում մի օր ''ախ չի քաշել''։ «—Շա՛տ շնորհակալ եմ, տղաս, աստված արևիկդ պահե, ''«ախ» ըսել չտա»'' ([[Վահե Հայկ]])։ Առանձին է՝ ''Ախ քաշել'' մի բանի ''համար'' – Տենչալ` անձկալ։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ախագուա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1666</id>
      <timestamp>2011-03-31T04:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ախագուա''', ամերիկայան հնդկացիական ցեղերից մեկի [[լեզու]]ն:  == Աղբյուրներ == * Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="333">'''Ախագուա''', ամերիկայան հնդկացիական ցեղերից մեկի [[լեզու]]ն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1667</id>
      <timestamp>2011-03-31T04:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="331">'''Ախագուա''', ամերիկյան հնդկացիական ցեղերից մեկի [[լեզու]]ն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ախվախերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1669</id>
      <timestamp>2011-04-01T10:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ախվախերեն (Ախվախ), Ալվալ''', Հյուսիսային Կովկասի (արևմտյան Դաղստան) [[լեզու]]ներից մեկը (ախվախների լեզո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="681">'''Ախվախերեն (Ախվախ), Ալվալ''', Հյուսիսային Կովկասի (արևմտյան Դաղստան) [[լեզու]]ներից մեկը (ախվախների լեզուն). պատկանում է [[անդո-դիդոյական լեզուներ|անդո-դիդոյական լեզվախմբին]] ([[անդիական լեզուներ|անդիական ենթախումբ]]): Օգտվում են ավարական և ռուսական գրից:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ախտական մակբայներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1670</id>
      <timestamp>2011-04-01T12:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ախտական մակբայներ''' (''[[տերմին]]ն օգտագործել է [[Սիմեոն Ջուղայեցի]]ն''): [[Մակբայ]]ների շարքը դասված [[ձայ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1157">'''Ախտական մակբայներ''' (''[[տերմին]]ն օգտագործել է [[Սիմեոն Ջուղայեցի]]ն''): [[Մակբայ]]ների շարքը դասված [[ձայնարկություն]]ների մի խումբ ([[գրաբար]]ում). ստորաբաժանված են հետևյալ ենթախմբերի` '''երանական''' (երանի, վաշ, վաշ վաշ), '''եղկական''' (վայ, աւաղ, եղուկ), '''հեշտական''' (վաշ, հայ), '''ավաղական''' (ոհ, վախ), '''զարմացական''' (ո, եհ, բաբէ), '''հեգնական''' (իշ, վահ, ահ, եհ), '''սպառնական''' (իշտ, էհէ), '''մորմոքական''' (իշ, ուհ), '''տրտմական''' (եհ, ըհ, ըհը, ի, հէ):

Ուշ շրջանի որոշ [[քերական]]ներ սրանք դիտել են իբրև միջարկության (ձայնարկության) տարբերակներ:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածական</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1206</id>
      <timestamp>2011-03-02T15:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1234">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1208</id>
      <timestamp>2011-03-02T15:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2496">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1209</id>
      <timestamp>2011-03-02T15:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4650">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1210</id>
      <timestamp>2011-03-02T16:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4696">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

[[Կատեգորիա:Խոսքի մասեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1211</id>
      <timestamp>2011-03-02T16:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4687">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1640</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6021">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիճ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1642</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6021">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1643</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6254">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1644</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6755">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):
[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1645</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7481">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1646</id>
      <timestamp>2011-03-30T09:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8788">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1647</id>
      <timestamp>2011-03-30T10:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10266">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն տնդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովների հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==


[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1648</id>
      <timestamp>2011-03-30T10:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10748">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում է անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն տնդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1652</id>
      <timestamp>2011-03-30T14:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10750">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն տնդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1671</id>
      <timestamp>2011-04-01T14:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="11123">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցածհարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն տնդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1714</id>
      <timestamp>2011-04-03T05:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="11124">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բանունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբտ, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն տնդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1715</id>
      <timestamp>2011-04-03T05:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="11125">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բան ունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից:: սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբը, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն ընդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1744</id>
      <timestamp>2011-04-04T13:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="11124">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բան ունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից: Սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբը, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն ընդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4562</id>
      <timestamp>2011-08-20T00:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>212.191.39.2</ip>
      </contributor>
      <comment>sunhlNEJ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47">Glad I've fnillay found something I agree with!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4579</id>
      <timestamp>2011-08-20T01:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/212.191.39.2|212.191.39.2]] ([[User talk:212.191.39.2|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11124">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բան ունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից: Սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբը, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն ընդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4580</id>
      <timestamp>2011-08-20T01:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ածական]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11124">'''Ածական, ածական անուն''', [[խոսքի մասեր|խոսքի մաս]]. [[հայերեն]]ի (նաև այլ [[լեզու]]ների) [[քերականություն|քերականության]] մեջ նախապես դրվում էր անուն խոսքի մասի կազմում: Դեռևս Հ. Երզնկացին ([[15-րդ դար]]), ելնելով որոշակի ձևական հատկանիշներից, տարբերակեց «էական» ([[գոյական]]) և «պատահական» (ածական) հասկացությունները` [[տերմին]]ները: Հետագայում Պ. Զեյթունցին լրացուցիչ փաստարկումներով հաստատեց այս տարբերակումը: Արդեն Կ. Գալանոսի կողմից «ածական» տերմինով հաստատվում է առանձին, ինքնուրույն խոսքի մաս` տարբերակված գոյականից և [[թվական]]ից: Հետագա հայ քերականները ածականն առնում էին մեկ թվականի հետ, մեկ` անջատ նրանից: Մեզանում առաջին անգամ առանձնացվել ու համարվել է ինքնուրույն խոսքի մաս Ա. Մ. Գարագաշյանի կողմից: Այժմ [[քերականագիտություն]]ը ածականը ճանաչում է իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս:

Իբրև խոսքի մաս ածականն անվանում, ցույց է տալիս որակային մի կայուն (ոչ պրոցեսային) հատկանիշ, որն անմիջականորեն տրված, բնորոշ է առարկային կամ որը բխում, սերում է այլ առարկայի (երևույթի) հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից, ձեռք է բերված այդ հարաբերությամբ: Ըստ այդմ էլ ածականը լինում է երկու տեսակ` [[որակական ածական|որակական]], որը ցույց է տալիս առարկայի հատուկ, նրան բնորոշ հատկանիշներ (''մեծ, կանաչ, ուրախ''), [[հարաբերական ածական|հարաբերական]], որը ցույց է տալիս այլ առարկայի հետ տվյալ առարկայի ունեցած հարաբերությունից բխող, սերող որոկային (տարածաժամանակային, սերման, պատկանելության, հատկացման, մի բան ունենալու կամ չունենալու և այլն) հատկանիշ. օրինակ` ''քաղաքային, աշակերտական, մարմարյա'':

Որակականները հարաբերականներից տարբերվում են ոչ միայն նշված իմաստաբանական հատկանիշներով. կան նաև կառուցվածքային` [[ձևաբանություն|ձևաբանական]], [[բառակազմություն|բառակազմական]], մասամբ և կիրառական տարբերություններ: Այսպես` ա) որակականների զգալի մասը կարող է համեմատության աստիճաններ կազմել. հարաբերականներն այդպիսի աստիճաններ չունի, բ) կան արմատական և բաղադրյալ (բարդ, ածանցավոր) որակականներ. հարաբերականները սովորաբար բաղադրյալ են, գ) որակականը կարող է  գորածվել [[մակբայ]]աբար կամ [[ածանցում]]ով վերածվել մակբայի (համեմատել` ''քաջ'' կռվեց, ''քաջաբար'' կռվեց), հարաբերականը չի կարող, դ) որակականը կարող է ունենալփաղաքշական-նվազական ածանցումներ, հարաբերականը` ոչ, ե) այն կարող է ''-ություն'' ածանցով [[վերացական գոյականներ]] կազմել, հարաբերականի համար դա բնորոշ չէ, զ) այն մտնում է [[հականիշ]]ության մեջ, հարաբերականի համար սա բնորոշ չէ, է) հարաբերականը կարող է փոխարինվել համապատասխան գոյականի [[սեռական հոլով|սեռական]]-[[տարական հոլով|տրականով]] (համեմատել` ''երկաթե'' դուռ, ''երկաթի'' դուռ): Այնուամենայնիվ, որակական-հարաբերական հակադրությունը հայերենում միշտ չէ, որ հստակ է արտահայտվում. երբեմն հարաբերականի մեջ զարգանում, հաստատվում է, կամ երկուսն էլ գոյակցում, համատեղում են միևնույն ձևի մեջ:

Նոր հայերենում ածականն ունի մեկ քերականական (ձևաբանական) կարգ, որը դրսևորվում է [[համեմատության աստիճան|համեմատության աստիճաններով]]:

Ետգրաբարյան, մասնավորապես ժամանակակից գրական հայերենում ածականը լրացյալի նկատմամբ նախադաս է և այդ վիճակում զուրկ է [[հոլով]]ից ու թվից: Սակայն նա կարող է [[հոդ]] ստանալով (երբեմն նույնիսկ առանց [[հոդառություն|հոդառության]]) գործածվել գոյականաբար և ձեռք բերել գոյականին հատուկ ձևաբանական կարգեր (հոլով, թիվ). օրինակ` ''լավը, լավին, լավերը, լավերին'': Մինչդեռ հին գրական հայերենում գոյականի լրացում հանդիսացող ածականին ևս բնորոշ էին հոլովի ու թվի կարգեր: Գոյականի նկատմամբ ետադաս ածականը (հաճախ նաև նախադաս միավանկները) սովորաբար հոլովվում էր, թեև այն կարող էր հոլովման տիպով չհամաձայնել լրացյալի հետ:

[[Ածականակազմություն]]ը կատարվում է [[ածանցում|ածանցմամբ]] և բարդությամբ. ածական կարող է ստեղծվել նաև խոսքիմաստային փոխանցմամբ: Նայած թե ածականի հիմքում բառակազմական ո'ր տարրն է ընկած, տարբերվում են` [[անվանակազմ ածականներ]], որոնք սերում են գոյականներից` ''հող→հողային, հայր→ հայրական'', [[բայակազմ ածականներ]], որոնք սերում են [[բայարմատ]]ներից, կամ դերբայական ձևերից (''ընդունակ, սիրելի, սուտասան, հարբած''):

Ըստ [[բառակազմություն|բառակազմական]] կաղապարման լինում են` '''պարզ''' (''մեծ, փոքր, լայն, քաղցր''), '''ածանցավոր''' (''ուժեղ, անբախտ, համեղ, քարային, մայրական''), '''բարդ''' (''հավասարակողմ, սնամեջ, վաստակաշատ''), '''բարդածանցավոր''' (''հաստոցաշինական, առևտրական, միջմոլորակային''): Ածանցման հիմնական տիպերն են [[նախածանցում]]ը և հատկապես [[վերջածանցում]]ը: Զուտ [[ածականակերտ ածանցներ]] են ''-ական, -ային, -ավոր, -եղ, -ոտ, -գին'':

Ածականը ձևիմաստային ու կիրառական առնչություններ ունի, կամ կարող է դրանք հաստատել, այլ խոսքի մասերի հետ: Ըստ այդմ էլ գործածված են այսպիսի հասկացություններ (տերմիններ). '''ստացական` հատկացական ածականներ'''` [[ստացական դերանուններ]]ի խումբը, երբեմն անհատաբար այսպես են կոչվել արդի հայերենի անձնական դերանունների [[սեռական հոլով|սեռական]] ձևերը, '''ցուցական ածական''' (անցյալի հայ քերականության մեջ երբեմն այսպես են կոչվել [[որոշիչ|որոշչի]] գործառություն ունեցող [[ցուցական դերանուններ]]ը), '''դերբայ ածական'''` [[դերբայ]]ից սերված ածական. անցյալում անհատաբար գործածված է ածականներին հարաբերակից դերբայները նշելու համար: [[Պարագա]]յական գործառությամբ ածականը շփման կետեր ունի [[մակբայ]]ի հետ (համեմատել` լավ մարդ. նա լավ է սովորում):

Կարող են լինել փոխանցումներ ածականի և այլ խոսքի մասերի միջև: Սրանց արտահայտման ձևերից են [[ածականացում]]ը, որ է` այլ խոսքի մասերի գործածությունը, գործառությունը ածականաբար, ինչպես և առհասարակ դրանց վերածումը ածականի, ածական դառնալը (''հարբած, խմած, գրող, առաջնորդող, ուսանող''):

[[Խոսք]]ի ([[նախադասություն|նախադասության]]) մեջ ածականը կարող է լինել որոշիչ, [[ստորոգելիական վերադիր]], պարագա (որակականի մի մասը): Որոշ [[բառակապակցություն]]ներում այն գերադաս անդամ է (''այնպես մեղմ, այնքան հոգատար, խիստ ուժեղ, չափազանց օգտակար, հացով առատ, խելքից պակաս, գործին անտեղյակ''): Գոյականաբար գործածվելիս ածականն ընդունում է որոշիչ կամ [[դիմաստացական հոդ]]: Այս դեպքում նա կարող է ''-եր, -ներ'' մասնիկներով [[հոգնակի թիվ|հոգնակի]] կազմել, հոլովվել [[ի հոլովում|ի հոլովմամբ]], ունենալ հոլովներին հատուկ կիրառություններ:

== Գրականություն ==
* [[Հրաչյա Աճառյան]], Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 1, Ե., 1952:
* Հ. Ա. Հարությունյան, Ածական անուն. դերանուն, Ե., 1976:
* Հ. Օհանյան, Ածական անունը ժամանակակից հայերենում, Ե., 1962:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ12-14:
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածական անուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585</id>
    <redirect title="Ածական" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1207</id>
      <timestamp>2011-03-02T15:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածական]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="36">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածական դերբայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1284</id>
    <redirect title="Ածականական դերբայ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2710</id>
      <timestamp>2011-05-09T04:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականական դերբայ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="57">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականական դերբայ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածական հատուկ անուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>869</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1831</id>
      <timestamp>2011-04-07T05:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածական հատուկ անուն''': Ըստ [[Արսեն Այտընյան]]ի` այն անունները ([[բառ]]երը), որոնք որոշակի անձին կամ տեղի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="613">'''Ածական հատուկ անուն''': Ըստ [[Արսեն Այտընյան]]ի` այն անունները ([[բառ]]երը), որոնք որոշակի անձին կամ տեղին վերաբերելը, նրան հատուկ լինելն են ցույց տալիս (''արտաշեսյան, սեբաստացի, աթենական'' և այլն):

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականակազմ մակբայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>992</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2077</id>
      <timestamp>2011-04-14T07:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>188.115.245.105</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականակազմ մակբայ''', [[ածական]]ներից կազմված [[մակբայ]]. օրինակ` [[ռուսերեն]] чисто, նաև որևէ [[բառ-մասնի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="570">'''Ածականակազմ մակբայ''', [[ածական]]ներից կազմված [[մակբայ]]. օրինակ` [[ռուսերեն]] чисто, նաև որևէ [[բառ-մասնիկ]]ով կազմվածները` по-зимнему, по-детски և այլն:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]
[[Կատեգորիա:Մակբայ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականական անուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>994</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2079</id>
      <timestamp>2011-04-14T07:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>188.115.245.105</ip>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականական անուն''', հռոմեական քերականների հետևությամբ ոմանք այսպես են կոչում [[բառ]]երի այն խմբավոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="280">'''Ածականական անուն''', հռոմեական քերականների հետևությամբ ոմանք այսպես են կոչում [[բառ]]երի այն խմբավորումը, որ ընդգրկում է [[ածական]]ներն ու [[դերանուն]]ները:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2080</id>
      <timestamp>2011-04-14T07:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="585">'''Ածականական անուն''', հռոմեական քերականների հետևությամբ ոմանք այսպես են կոչում [[բառ]]երի այն խմբավորումը, որ ընդգրկում է [[ածական]]ներն ու [[դերանուն]]ները:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 4-5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]
[[Կատեգորիա:Դերանուն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականական դերբայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1283</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2709</id>
      <timestamp>2011-05-09T04:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականական դերբայ''', [[դերբայ]]ական այն ձևերը, որոնք [[բայ]]ական հիմնական հատկանիշներով հանդերձ` ունեն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="848">'''Ածականական դերբայ''', [[դերբայ]]ական այն ձևերը, որոնք [[բայ]]ական հիմնական հատկանիշներով հանդերձ` ունեն նաև ածականական կիրառություններ: [[Հայերեն]]ում այդպիսի նշանակությամբ հանդես են գալիս [[հարակատար դերբայ|հարակատար]], [[ապառնի դերբայ|ապառնի]], [[ենթակայական]] դերբայները (''գրած'' նամակ, ''վազող'' ձի և այլն):

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]
[[Կատեգորիա:Դերբայ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականական խնդրառություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1285</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2711</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականական խնդրառություն''', որոշ [[ածական]]ների [[խնդիր]] առնելը: Օրինակ` «''Մազերը սև'' աղջիկը նորից եր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="842">'''Ածականական խնդրառություն''', որոշ [[ածական]]ների [[խնդիր]] առնելը: Օրինակ` «''Մազերը սև'' աղջիկը նորից երևաց բակում», որտեղ ''մազերը'' [[բառ]]ը ''սև'' ածականի [[խնդիր]]ն է: Նույն ձևով նաև` «''Բուսականությունից զուրկ'' վայր», «''Առաջավորներին հավասար'' գործ կատարել» և այլն: Այս ծնդիրը կոչվել է '''ածականի խնդիր''' կամ '''խնդիր ածականի''':

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականակերտ ածանցներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1286</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2712</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականակերտ ածանցներ''', այն [[ածանց]]ները ([[նախածանց]], [[վերջածանց]]), որոնք կցվելով [[բառ]]ին կամ [[արմատ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="789">'''Ածականակերտ ածանցներ''', այն [[ածանց]]ները ([[նախածանց]], [[վերջածանց]]), որոնք կցվելով [[բառ]]ին կամ [[արմատ]]ին` վերածվում են [[ածական]]ի, իսկ ածականների վրա դրվելով` նրանց իմաստափոխում, տալիս են նոր նշանակություն (գյուղացի'''ական''', բժշկ'''ական''', կարմր'''ավուն''', '''ան'''տուն և այլն):

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]
[[Կատեգորիա:Ածանց]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականի երկար ձև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1288</id>
    <redirect title="Ածականի լի ձև" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2714</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականի լի ձև]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="48">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականի լի ձև]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականի երկար վերջավորություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1289</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2715</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականի լի ձև]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="48">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականի լի ձև]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2716</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="367">'''Ածականի երկար վերջավորություն''', [[ածականի լի ձև]]ը կազմող վերջավորությունը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2717</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="404">'''Ածականի երկար վերջավորություն''', [[ածականի լի ձև]]ը կազմող վերջավորությունը:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականի լի ձև</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1287</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2713</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածականի լի ձև (Ածականի երկար ձև: Լիակատար ածական: Ամբողջ ածական)''': [[Սլավոնական լեզուներ]]ում [[որակակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="770">'''Ածականի լի ձև (Ածականի երկար ձև: Լիակատար ածական: Ամբողջ ածական)''': [[Սլավոնական լեզուներ]]ում [[որակական ածական]]ին հատուկ ձև. [[ածական]]ը [[որոշիչ]] լինելու դեպքում տանում է վերջավորություն և կազմում լի (կամ երկար) ձև` [[ռուսերեն]]` ''молодой'' колхозник, հակառակ նրա կարճ (կամ սուղ) ձևի:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 5:

[[Կատեգորիա:Ածական]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականի լի վերջավորություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1292</id>
    <redirect title="Ածականի երկար վերջավորություն" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2720</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականի երկար վերջավորություն]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="80">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականի երկար վերջավորություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածականի խնդիր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1293</id>
    <redirect title="Ածականական խնդրառություն" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2721</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականական խնդրառություն]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականական խնդրառություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածանց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>844</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1781</id>
      <timestamp>2011-04-06T05:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1153">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

== Նախածանց ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1782</id>
      <timestamp>2011-04-06T05:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3154">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

== Նախածանց ==

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

== Միջածանց ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1783</id>
      <timestamp>2011-04-06T06:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Միջածանց */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3820">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

== Նախածանց ==

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

== Միջածանց ==

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

== Վերջածանց ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1784</id>
      <timestamp>2011-04-06T06:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3896">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1785</id>
      <timestamp>2011-04-06T07:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վերջածանց */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5764">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի),</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1786</id>
      <timestamp>2011-04-06T07:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վերջածանց */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6932">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ)</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2067</id>
      <timestamp>2011-04-14T04:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վերջածանց */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9159">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2068</id>
      <timestamp>2011-04-14T05:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վերջածանց */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10357">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2069</id>
      <timestamp>2011-04-14T05:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11092">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==

Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության` զանազանում են [[առաջնային ածանց]], , որն ավելանում է անմիջականորեն արմատին, [[երկրորդական ածանց]], որն ավելանում է առաջնայինին, [[երրորդական ածանց]], որն ավելանում է երկրորդայինին (համեմատել` սկզ-'''բունք''', սկզբունք-'''ային''', սկզբունքայն-'''ություն'''): Այսպես ըստ ածանցներ (ածանցումների) քանակի կունենանք [[մենածանց բառեր]] և [[բազմածանց բառեր]]:

== Ըստ կազմության ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2070</id>
      <timestamp>2011-04-14T05:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ըստ կազմության */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13012">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==

Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության` զանազանում են [[առաջնային ածանց]], , որն ավելանում է անմիջականորեն արմատին, [[երկրորդական ածանց]], որն ավելանում է առաջնայինին, [[երրորդական ածանց]], որն ավելանում է երկրորդայինին (համեմատել` սկզ-'''բունք''', սկզբունք-'''ային''', սկզբունքայն-'''ություն'''): Այսպես ըստ ածանցներ (ածանցումների) քանակի կունենանք [[մենածանց բառեր]] և [[բազմածանց բառեր]]:

== Ըստ կազմության ==

Ըստ կազմության տարբերում են` [[պարզ ածանց]], որը տվյալ լեզվավիճակում (կամ առհասարակ) չի գիտակցվում իբրև բաղադրություն (այսպիսին են ածանցների մեծ մասը. '''ան-, դժ-, տ-, չ-,  -կան, -ք, շար-, բաղ-, համ-''' և այլն), [[բաղադրյալ ածանց]], որը երկու տարբեր ածանցների համակցություն է, սերտաճում, և այդ գիտակցվում է խոսողների կողմից, ինչպես` '''ան-ուտ'''→'''անուտ''' (հորձանուտ), '''(ա)պ-անակ'''→'''ապանակ''' (թղթապանակ), համեմատել նաև` '''ալ-իք'''→'''ալիք''', '''ել-իք'''→'''ելիք''' (խաղալիք, ուտելիք): Սերտաճումը կարող է արդյունք լինել նաև պարզ ածանցի և '''հոդակապ'''ի կամ երբեմնի այլ բնակերտի (ինչպես և այլ տարրերի) համադրման, օրինակ` '''ա-կան'''→ական, '''ո-ց'''→'''ոց''': Այս սերտաճումները որոշ ածանցումներում դեռևս ավարտուն չեն: Երբեմն միևնույն ածանցը, դիրքով պայմանավորված, հանդես է գալիս մե'կ հոդակապով, մե'կ առանց դրան. համեմատել` '''ապօրինի''' և '''ապաբախտ''':

Այս և այլ հանգամանքներով պայմանավորված` գոյանում են [[ածանցային տարբերականեր]] կամ [[ածանցատարբերականեր]]: Այսպես` '''անդր-''' և '''անդրա-''', '''թեր-''' և '''թերա-''', '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''', '''-ագին''' և '''-գին''', '''-աստան''' և '''-ստան''', '''-եստ//-ուստ''':

== Ածանցային իմաստ ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2071</id>
      <timestamp>2011-04-14T05:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ածանցային իմաստ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13047">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանել բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==

Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության` զանազանում են [[առաջնային ածանց]], , որն ավելանում է անմիջականորեն արմատին, [[երկրորդական ածանց]], որն ավելանում է առաջնայինին, [[երրորդական ածանց]], որն ավելանում է երկրորդայինին (համեմատել` սկզ-'''բունք''', սկզբունք-'''ային''', սկզբունքայն-'''ություն'''): Այսպես ըստ ածանցներ (ածանցումների) քանակի կունենանք [[մենածանց բառեր]] և [[բազմածանց բառեր]]:

== Ըստ կազմության ==

Ըստ կազմության տարբերում են` [[պարզ ածանց]], որը տվյալ լեզվավիճակում (կամ առհասարակ) չի գիտակցվում իբրև բաղադրություն (այսպիսին են ածանցների մեծ մասը. '''ան-, դժ-, տ-, չ-,  -կան, -ք, շար-, բաղ-, համ-''' և այլն), [[բաղադրյալ ածանց]], որը երկու տարբեր ածանցների համակցություն է, սերտաճում, և այդ գիտակցվում է խոսողների կողմից, ինչպես` '''ան-ուտ'''→'''անուտ''' (հորձանուտ), '''(ա)պ-անակ'''→'''ապանակ''' (թղթապանակ), համեմատել նաև` '''ալ-իք'''→'''ալիք''', '''ել-իք'''→'''ելիք''' (խաղալիք, ուտելիք): Սերտաճումը կարող է արդյունք լինել նաև պարզ ածանցի և '''հոդակապ'''ի կամ երբեմնի այլ բնակերտի (ինչպես և այլ տարրերի) համադրման, օրինակ` '''ա-կան'''→ական, '''ո-ց'''→'''ոց''': Այս սերտաճումները որոշ ածանցումներում դեռևս ավարտուն չեն: Երբեմն միևնույն ածանցը, դիրքով պայմանավորված, հանդես է գալիս մե'կ հոդակապով, մե'կ առանց դրան. համեմատել` '''ապօրինի''' և '''ապաբախտ''':

Այս և այլ հանգամանքներով պայմանավորված` գոյանում են [[ածանցային տարբերականեր]] կամ [[ածանցատարբերականեր]]: Այսպես` '''անդր-''' և '''անդրա-''', '''թեր-''' և '''թերա-''', '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''', '''-ագին''' և '''-գին''', '''-աստան''' և '''-ստան''', '''-եստ//-ուստ''':

== Ածանցային իմաստ ==

[[Կատեգորիա:Ածանց]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2075</id>
      <timestamp>2011-04-14T06:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13047">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանալ բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==

Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության` զանազանում են [[առաջնային ածանց]], , որն ավելանում է անմիջականորեն արմատին, [[երկրորդական ածանց]], որն ավելանում է առաջնայինին, [[երրորդական ածանց]], որն ավելանում է երկրորդայինին (համեմատել` սկզ-'''բունք''', սկզբունք-'''ային''', սկզբունքայն-'''ություն'''): Այսպես ըստ ածանցներ (ածանցումների) քանակի կունենանք [[մենածանց բառեր]] և [[բազմածանց բառեր]]:

== Ըստ կազմության ==

Ըստ կազմության տարբերում են` [[պարզ ածանց]], որը տվյալ լեզվավիճակում (կամ առհասարակ) չի գիտակցվում իբրև բաղադրություն (այսպիսին են ածանցների մեծ մասը. '''ան-, դժ-, տ-, չ-,  -կան, -ք, շար-, բաղ-, համ-''' և այլն), [[բաղադրյալ ածանց]], որը երկու տարբեր ածանցների համակցություն է, սերտաճում, և այդ գիտակցվում է խոսողների կողմից, ինչպես` '''ան-ուտ'''→'''անուտ''' (հորձանուտ), '''(ա)պ-անակ'''→'''ապանակ''' (թղթապանակ), համեմատել նաև` '''ալ-իք'''→'''ալիք''', '''ել-իք'''→'''ելիք''' (խաղալիք, ուտելիք): Սերտաճումը կարող է արդյունք լինել նաև պարզ ածանցի և '''հոդակապ'''ի կամ երբեմնի այլ բնակերտի (ինչպես և այլ տարրերի) համադրման, օրինակ` '''ա-կան'''→ական, '''ո-ց'''→'''ոց''': Այս սերտաճումները որոշ ածանցումներում դեռևս ավարտուն չեն: Երբեմն միևնույն ածանցը, դիրքով պայմանավորված, հանդես է գալիս մե'կ հոդակապով, մե'կ առանց դրան. համեմատել` '''ապօրինի''' և '''ապաբախտ''':

Այս և այլ հանգամանքներով պայմանավորված` գոյանում են [[ածանցային տարբերականեր]] կամ [[ածանցատարբերականեր]]: Այսպես` '''անդր-''' և '''անդրա-''', '''թեր-''' և '''թերա-''', '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''', '''-ագին''' և '''-գին''', '''-աստան''' և '''-ստան''', '''-եստ//-ուստ''':

== Ածանցային իմաստ ==

[[Կատեգորիա:Ածանց]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2206</id>
      <timestamp>2011-04-16T11:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ածանցային իմաստ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="14413">'''Ածանց''', երկրորդական [[բառակազմական ձևույթ]], կարող է ավելանալ հիմնական [[ձևույթ]]ին, տարբերակել, մասնավորել, ամբողջացնել նրա իմաստը և կազմել [[բառ]] (փրկ+'''անք'''→փրկանք, սխր+'''անք'''→սխրանք), կարող է ավելանալ բառին ([[բառահիմք]]ին), փոխել նրա նշանակությունը և կազմել նոր բառ (հող+'''ային'''→հողային, քար+'''ային'''→քարային, մարդասեր+'''ական'''→մարդասիրական): Նախապես այս [[տերմին]]ը օգտագործվել է «վերջամասնիկով կազմված (ածանցական) բառ» նշանակությամբ: [[Մանուկ Աբեղյան]]ի հետևողությամբ այն այժմ գործածվում է «բառակազմական մասնիկ» նշանակությամբ:

== Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի ==

Ըստ արմատի նկատմամբ ունեցած դիրքի զանազանում են` [[նախածանց]], [[միջածանց]], [[վերջածանց]]:

=== Նախածանց ===

Նախածանցը ավելանում է ածանցող հիմքին` սկզբից: [[Հայերեն]]ը հնագույն շրջանում քիչ նախածանցներ է ունեցել: Աստիճանաբար, մեր լեզվի հնարավորություններին զուգահեռ, աճել է դրանց քանակը, և ժամանակակից գրական հայերենում դրանք բավական շատ են, ինչպես '''ան-''' (անարատ, անվայել), '''անդր(ա)-''' (անդադարձ, անդրծովյան), '''ապ(ա)-''' (ապօրինի, ապուշ), '''առ(ա)-''' (առերես, առհավետ, առադրել), '''արտ(ա)-''' (արտուղի, արտագրել), '''բաղ(ա)-''' (բաղհյուսական, բաղադրություն), '''բաց(ա)-''' (բացորոշ, բացահայտ), '''գեր(ա)-''' (գերմարդ, գերադաս), '''դեր(ա)-''' (դերանուն, դերբայ), '''դժ-''' (դժբախտ, դժգույն), '''ենթ(ա)-''' (ենթօքսիդ, ենթադրել), '''թեր(ա)-''' (թերխաշ, թերակատարել), '''հակ(ա)-''' (հակիմաստ, հակադիր), '''համ(ա)-''' (համիմաստ, համանիշ), '''հար(ա)-''' (հարընթաց, հարադիր), '''հոմ-''' (հոմանիշ), '''մակ(ա)-''' (մակբայ, մակալեզու), '''նախ(ա)-''' (նախդիր, նախադաս), '''ներ(ա)-''' (ներգործել, ներակենտրոն), '''շաղ-''' (շաղկապ), '''շար-''' (շարադրել), '''չ-''' (չտես, չխոսկան, չկամ), '''պար(ա)-''' (պարագիծ, պարբերույթ), '''ստոր(ա)-''' (ստորերկրյա, ստորադաս), '''վեր(ա)-''' (վերընտրել, վերապատրաստել), '''տ-''' (տհաս, տգեղ), '''տար(ա)-''' (տարնմանում, տարագիր), '''տրամ(ա)-''' (տրամանկյուն, տրամագիծ), '''փոխ(ա)-''' (փոխհատուցել, փոխադարձ):

=== Միջածանց ===

Միջածանցը հանդես է գալիս [[արմատ]]ի մեջ: Հայերենը, ուրիշ շատ [[լեզու]]ների պես, միջածանցներով աղքատ է. եղածներն էլ հիմնականում ժողովրդախոսակցական ու [[բարբառ]]ային կազմությունների (բաղադրությունների) տարրեր են` գերազանցապես սաստկական (զորացուցիչ, ազդուական) նշանակությամբ: Դրանցից են '''-լ-''' (բլնդել, պլոկել, ճլստալ), '''-ր-''' (դրմփալ, թրխկալ), '''-ռ-''' (շառաչել):

=== Վերջածանց ===

Վերջածանցն ավելանում է ածանցող հիմքին` վերջից: Հայերենը հարուստ է վերջածանցներով: Ժամանակակից գրական հայերենի վերջածանցների թիվը հասնում է շուրջ 180-ի: Դրանցից են` '''-(ա)բան''' (լեզվաբան, հունաբան), '''-(ա)բար''' (հայրաբար, հերոսաբար), '''-(ա)գար''' (խելագար, ցավագիր), '''-(ա)գին''' (հիվանդագին, ուժգին), '''-(ա)գործ''' (խաղողագործ, գինեգործ, քանդակագործ), '''-(ա)գույն''' (հնագույն, նորագույն), '''-ալի'''//'''-ելի''' (ցանկալի, սիրելի), '''-ալիք'''//'''-ելիք''' (խաղալիք, լսելիք). '''-ած''' (խորոված, ողորմած, քաղցած), '''-(ա)ծու'''//'''-(ա)ծո''' (հավաքածու, շինծու, կոփածո), '''-ակ''' (ծովակ, նավակ), '''-(ա)կան''' (մայրական, աշակերտական), '''-(ա)կի''' (երկակի, շեշտակի), '''-ային''' (ջրային, ազգային), '''-այն''' (միանգամայն), '''-ան''' (վիպասան, փչան), '''-անակ''' (ըմպանակ, ճոճանակ), '''-անի''' (լեզվանի, գլխանի), '''-(ա)նոց''' (ծերանոց, հիվանդանոց), '''-ոց''' (դպրոց, ամրոց), '''-անուտ''' (հորձանուտ, հոսանուտ), '''-անք''' (հեգնանք, զբոսանք), '''-(ա)պան''' (ձիապան, խանութպան), '''-(ա)պանակ''' (թղթապանակ, դրամապանակ), '''-(ա)պես''' (հոգեպես, նյութապես), '''-(ա)ստան''' (Հայաստան, ծառաստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան, Դաղստան), '''-(ա)վարի''' (քաղաքավարի, մարդավարի), '''-(ա)վետ''' (օգտավետ, սիզավետ), '''-(ա)վոր''' (պոչավոր, լուսավոր, հնձվոր), '''-ավուն''' (երկարավուն, քաղցրավուն), '''-ատ''' (պոչատ, գունատ),  '''-ար''' (կերպար, կտցար), '''-արան''' (լսարան, դասարան), '''-արար''' (գյուտարար, սննդարար), '''-արդ''' (գմբեթարդ, խորանարդ), '''-արեն'''//'''-երեն''' (չինարեն, հունարեն, հայերեն), '''-արք''' (լուծարք, ստուգարք), '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''' (իսպանացի, սյունեցի, արթիկցի), '''-(ա)ցու''' (սերմացու, փեսացու), '''-ե''' (փայտե, քարե), '''-եղ''' (համեղ, շնչեղ, ձայնեղ), '''-եղեն''' (բանջարեղեն, կտորեղեն), '''-ենի''' (հայրենի, վայրենի), '''-ենք'''//'''-անք'''//'''-ունք'''//'''-ոնք''' (Գրիգորենք, Վարդանանք, խնամոնք, Վեդունք), '''-եստ'''//'''-ուստ''' (գովեստ, կորուստ), '''-երորդ'''//'''-րորդ''' (հինգերորդ, երկրորդ), '''-եք''' (նշանդրեք, կողպեք, արժեք), '''-ի''' (կաղնի, աղի), '''-իկ''' (բնիկ, փոքրիկ), '''-ին''' (վերջին, դյուրին), '''-ինք''' (նախատինք, բաժինք), '''-իչ''' (գրիչ, փրկիչ), '''-իք''' (ուտելիք, խաղալիք, ծխելիք), '''-կան''' (չխոսկան, խռովկան), '''-կոտ''' (վախկոտ, ամաչկոտ), '''-մունք''' (ուսմունք, ցուցմունք), '''-յա''' (փայտյա, երկաթյա), '''-յալ''' (որակյալ, ուխտյալ), '''-յայն''' (լռելյայն), '''-յակ''' (կղզյակ, լուսնյակ), (Մարտիրոսյան, շեքսպիրյան), '''-յուն''' (հնչյուն, վրնջյուն), '''-ո''' (հեզաբարո, հաճո), '''-ող''' (գրող, մատուցող, ուսանող), '''-ոն''' (կտրոն, թափոն), '''-ոնք''' (զարթոնք), '''-ով''' (ուժով, գինով, կաթնով), '''-ովի''' (ընտրովի, ծալովի), '''-ովին''' (հիմնովին, լիովին), '''-ոտ''' (մրոտ, յուղոտ), '''-ոտի''' (հնոտի, օտարոտի), '''-որդ''' (ճամփորդ, լողորդ), '''-ոց''' (շրխկոց, կաթոց), -չյա (առհավատչյա), '''-ված''' (հատված, դիպված), '''-վածք''' (գրվածք, պատմվածք), '''-ու''' (ազդու, վարձու), '''-ություն''' (մեծություն, լավություն), '''-ուկ''' (գառնուկ, ծերուկ), '''-ուհի''' (բժշկուհի, տիրուհի), '''-ում''' (ծագում, շարժում), '''-ույթ''' (մրցույթ, մշակույթ), '''-ույց''' (սառույց, կառույց), '''-ույք''' (պիտույք, կահույք), '''-ուն''' (գործուն, խոսուն), '''-ունդ''' (սնունդ, ծնունդ), '''-ունի''' (Արշակունի, ծերունի), '''-ունք''' (ծաղկունք, սկզբունք), '''-ուչ''' (տեսուչ, վայելուչ), '''-ուտ''' (թփուտ, կաղնուտ), '''-ուրդ''' (ժողովուրդ, պարապուրդ), '''-ուց''' (հնուց, փոքրուց), '''-ուք''' (քսուք, քամուք), '''-ք''' (կամք, միտք):

=== Դիրքային որոշ այլ կիրառումներ ===

Կան մի շարք ածանցներ, որոնք [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում, թեև արմատի հարաբերությամբ վերջադիր են, բայց միշտ միջձևույթային դիրքում են, նրանցից հետո եկող ձևույթ է առկա: Այդպիսիք են, օրինակ, [[բայածանց]]ները ([[սոսկածանցները]], [[պատճառական ածանցներ]]ը, կրավորական և բազմապատկական ածանցները), ինչպես` լավ-'''ան'''-ալ, մոտ-'''են'''-ալ, գտ-'''ն'''-ել, թռ-'''չ'''-ել, խոս-'''եցն'''-ել, հեռ-'''ացն'''-ել, մտ-'''ցն'''-ել, գր-'''վ'''-ել, կտր-'''ատ'''-ել, նստ-'''ոտ'''-ել, կտր-'''տ'''-ել: Ոմանք նույնիսկ դրանք կոչում են միջածանցներ: Սակայն ավելի նպատակահարմար է դրանք համարել վերջածանցներ, որովետև արմատի նկատմամբ վերջադիր են:

== Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության ==

Ըստ բառային ոլորտում ունեցած հաջորդականության` զանազանում են [[առաջնային ածանց]], , որն ավելանում է անմիջականորեն արմատին, [[երկրորդական ածանց]], որն ավելանում է առաջնայինին, [[երրորդական ածանց]], որն ավելանում է երկրորդայինին (համեմատել` սկզ-'''բունք''', սկզբունք-'''ային''', սկզբունքայն-'''ություն'''): Այսպես ըստ ածանցներ (ածանցումների) քանակի կունենանք [[մենածանց բառեր]] և [[բազմածանց բառեր]]:

== Ըստ կազմության ==

Ըստ կազմության տարբերում են` [[պարզ ածանց]], որը տվյալ լեզվավիճակում (կամ առհասարակ) չի գիտակցվում իբրև բաղադրություն (այսպիսին են ածանցների մեծ մասը. '''ան-, դժ-, տ-, չ-,  -կան, -ք, շար-, բաղ-, համ-''' և այլն), [[բաղադրյալ ածանց]], որը երկու տարբեր ածանցների համակցություն է, սերտաճում, և այդ գիտակցվում է խոսողների կողմից, ինչպես` '''ան-ուտ'''→'''անուտ''' (հորձանուտ), '''(ա)պ-անակ'''→'''ապանակ''' (թղթապանակ), համեմատել նաև` '''ալ-իք'''→'''ալիք''', '''ել-իք'''→'''ելիք''' (խաղալիք, ուտելիք): Սերտաճումը կարող է արդյունք լինել նաև պարզ ածանցի և '''հոդակապ'''ի կամ երբեմնի այլ բնակերտի (ինչպես և այլ տարրերի) համադրման, օրինակ` '''ա-կան'''→ական, '''ո-ց'''→'''ոց''': Այս սերտաճումները որոշ ածանցումներում դեռևս ավարտուն չեն: Երբեմն միևնույն ածանցը, դիրքով պայմանավորված, հանդես է գալիս մե'կ հոդակապով, մե'կ առանց դրան. համեմատել` '''ապօրինի''' և '''ապաբախտ''':

Այս և այլ հանգամանքներով պայմանավորված` գոյանում են [[ածանցային տարբերականեր]] կամ [[ածանցատարբերականեր]]: Այսպես` '''անդր-''' և '''անդրա-''', '''թեր-''' և '''թերա-''', '''-ացի'''//'''-եցի'''//'''-ցի''', '''-ագին''' և '''-գին''', '''-աստան''' և '''-ստան''', '''-եստ//-ուստ''':

== Ածանցային իմաստ ==

Ածանցի արտահայտած իմաստը կոչվում է [[ածանցային իմաստ]]: Ըստ նշանակության` իմաստի զանազանում են [[մենիմաստ ածանց]], որը տարբեր ածանցական բաղադրություններում հանդես է գալիս միևնույն իմաստով ('''-եղ, -բար, -վուն, դժ-, տ-, -ե''' և այլն), [[բազմիմաստ ածանց]], որը տարբեր ածանցական բաղադրություններում կարող է գործածվել տարբեր իմաստներով: Ածանցների մեծ մասը բազմիմաստ է: Այսպես` '''-ոց.''' ա) գոյականակազմ է (գոռգոռոց, կապոց), բ) ունի մի բան անողի, գործիքի (խարտոց, սփռոց, ջնջոց), գործողության կատարման տեղի (գրապահոց, հնոց), հագուստի տեսակի (թիկնոց, ձեռնոց) և այլ իմաստներ: Իսկ '''-ություն''' ածանցը բառիմաստի վերացականության ցուցիչ է (քաջություն, գեղեցկություն), հավաքականություն է տալիս նրան (ուսանողություն, բանվորություն), բայանունության տարր է (խոսակցություն, փրկություն):

[[Կատեգորիա:Ածանց]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածանցանուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3231</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6713</id>
      <timestamp>2011-11-12T15:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածանցանուն''', բառակրկնության տեսակ, երբ կրկնվում է ոչ թե ամբողջ [[բառ]]ը, այլ միայն [[արմատ]]ը կամ բունը...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="820">'''Ածանցանուն''', բառակրկնության տեսակ, երբ կրկնվում է ոչ թե ամբողջ [[բառ]]ը, այլ միայն [[արմատ]]ը կամ բունը: Նույն արմատից կազմված բառերի միատեղ գործածություն:

«Մենք մեր '''կռիվն ենք կռվում'''» ([[Դերենիկ Դեմիրճյան]]): «Այդ աշնան հաջորդ ամառը Սոնան մեռավ երեխայի վրա և ''լաց լացին'' նրա մայրը, ամուսինը, բարեկամները» ('''Ակսել Բակունց'''):

== Աղբյուրներ ==
* [[Ֆրիդրիխ Խլղաթյան]], Ոճաբանական տերմինների բառարան տեղեկատու, Ե., «Լույս», 1976, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Ոճագիտություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6714</id>
      <timestamp>2011-11-12T15:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="820">'''Ածանցանուն''', բառակրկնության տեսակ, երբ կրկնվում է ոչ թե ամբողջ [[բառ]]ը, այլ միայն [[արմատ]]ը կամ բունը: Նույն արմատից կազմված բառերի միատեղ գործածություն:

«Մենք մեր '''կռիվն ենք կռվում'''» ([[Դերենիկ Դեմիրճյան]]): «Այդ աշնան հաջորդ ամառը Սոնան մեռավ երեխայի վրա և '''լաց լացին''' նրա մայրը, ամուսինը, բարեկամները» ([[Ակսել Բակունց]]):

== Աղբյուրներ ==
* [[Ֆրիդրիխ Խլղաթյան]], Ոճաբանական տերմինների բառարան տեղեկատու, Ե., «Լույս», 1976, էջ 6:

[[Կատեգորիա:Ոճագիտություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածել (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6847</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15103</id>
      <timestamp>2013-05-01T19:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածել'''  '''Հետ ածել''' (''խոսակցական, [[բարբառ]]ային'') — Հետապնդել՝ հալածել։ «—Գալիս եմ, ոնց եմ գալիս, ոնց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="413">'''Ածել'''

'''Հետ ածել''' (''խոսակցական, [[բարբառ]]ային'') — Հետապնդել՝ հալածել։ «—Գալիս եմ, ոնց եմ գալիս, ոնց որ նետ ածած լինեմ» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածխաթել (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5723</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12624</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածխաթել''', ''[[գոյական]], եր, ի, տեխնիկական'', Ածուխից պատրաստված թել։  Նյութին այդպիսի հատկություններ ե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="460">'''Ածխաթել''', ''[[գոյական]], եր, ի, տեխնիկական'', Ածուխից պատրաստված թել։

Նյութին այդպիսի հատկություններ են տալիս հատկապես մշակված ածխաթելերը («Սովետական Հայաստան», 1980, 164)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ածխապլաստիկ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5724</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12625</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ածխապլաստիկ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական,''  Ածուխ պարունակող պլաստմասսա։  Ածխապլաստիկը հաջողու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="498">'''Ածխապլաստիկ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական,''  Ածուխ պարունակող պլաստմասսա։

Ածխապլաստիկը հաջողությամբ կարող է կիրառվել նաև տեքստիլ արդյունաբերության մեջ («Սովետական Հայաստան», 1980, 164)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակ չոլմոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6440</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14435</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակ չոլոմոկ''' ([[կիրգիզերեն]] ակ — սպիտակ, չոլմոկ — մաքոք) — կիրգիզական ժողովրդական ազգային շարժական ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="759">'''Ակ չոլոմոկ''' ([[կիրգիզերեն]] ակ — սպիտակ, չոլմոկ — մաքոք) — կիրգիզական ժողովրդական ազգային շարժական թիմային խաղ։ Թիմերից մեկի ավագը խաղաշրջագծի ներսից խաղի մեջ է մտցնում չոլմոկը, որը 5—10 սմ շրջագիծ ունեցող, ոչխարի սպիտակ բրդից պատրաստված մաքոքաձև իր է։ Խաղի մասնակիցները միմյանց օգնելով ձգտում են չոլմոկը վերադարձնել խաղաշրջագծի մեջ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14436</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ակ չոլոմոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]» վերանվանված է «[[Ակ չոլմոկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="759">'''Ակ չոլոմոկ''' ([[կիրգիզերեն]] ակ — սպիտակ, չոլմոկ — մաքոք) — կիրգիզական ժողովրդական ազգային շարժական թիմային խաղ։ Թիմերից մեկի ավագը խաղաշրջագծի ներսից խաղի մեջ է մտցնում չոլմոկը, որը 5—10 սմ շրջագիծ ունեցող, ոչխարի սպիտակ բրդից պատրաստված մաքոքաձև իր է։ Խաղի մասնակիցները միմյանց օգնելով ձգտում են չոլմոկը վերադարձնել խաղաշրջագծի մեջ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14438</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="757">'''Ակ չոլմոկ''' ([[կիրգիզերեն]] ակ — սպիտակ, չոլմոկ — մաքոք) — կիրգիզական ժողովրդական ազգային շարժական թիմային խաղ։ Թիմերից մեկի ավագը խաղաշրջագծի ներսից խաղի մեջ է մտցնում չոլմոկը, որը 5—10 սմ շրջագիծ ունեցող, ոչխարի սպիտակ բրդից պատրաստված մաքոքաձև իր է։ Խաղի մասնակիցները միմյանց օգնելով ձգտում են չոլմոկը վերադարձնել խաղաշրջագծի մեջ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակադեմգիրք (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5725</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12626</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Ակադեմգիրք»''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի,'' Գրավաճառ կազմակերպություն կամ գրախանութ, որ զբազվում է ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="801">'''«Ակադեմգիրք»''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի,'' Գրավաճառ կազմակերպություն կամ գրախանութ, որ զբազվում է գիտությունների ակադեմիայի հրատարակած գրքերի վաճառքով։

Երևանի գրասեր հասարակությունը լավ նվեր ստացավ. Թումանյան փողոցում օրերս հաճախորդների առջև իր դռները բացեց «Ակադեմգիրք» գրախանութը, որն առաջինն է հանրապետությունում («Սովետական Հայաստան», 1976, 29)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակադեմիական թիավարություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6439</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14434</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակադեմիական թիավարություն''' – օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ մտնող մարզաձև։ Տղամարդիկ մրցում են մեկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1118">'''Ակադեմիական թիավարություն''' – օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ մտնող մարզաձև։ Տղամարդիկ մրցում են մեկտեղանոց, զույգ թիակներով երկտեղանոց, առանց ղեկորդի երկտեղանոց, ղեկորդով երկտեղանոց, զույգ թիակներով չորստեղանոց (զուգաքառյակ), առանց ղեկորդի չորստեղանոց, ղեկորդով չորստեղանոց և ութտեղանոց նավակներով։ Կանայք մրցում են մեկտեղանոց, զույգ թիակներով երկտեղանոց, առանց ղեկորդի երկտեղանոց, ղեկորդով չորստեղանոց, առանց ղեկորդի չորստեղանոց և ութտեղանոց նավակներով։ Տղամարդիկ մրցում են 2000 մետր, իսկ կանայք՝ 1000 մետր մրցատարածությունում։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակադեմիական տեսակաշար (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6953</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15329</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակադեմիական տեսակաշար''': Ռուսական տառերի տեսակաշար, տպագրական տառերի ստանդարտում պատկանում է դասա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1223">'''Ակադեմիական տեսակաշար''': Ռուսական տառերի տեսակաշար, տպագրական տառերի ստանդարտում պատկանում է դասակարգման երրորդ խմբին, այն կառուցված է քիչ կոնտրաստ տառերի սկզբունքով։

XX դարի սկզբում գտել է լայն կիրառություն, նախատեսված է գլխավորապես գեղարվեստական գրականության և արվեստի մասին գրքերի հրատարակության համար։ Ունի մի շարք գծագրումներ (շեղատառ, սպիտակ, ուղիղ և կիսասև), տալիս է բավարար արդյունք ստերեոտիպի և ռոտացիոն տպագրության ժամանակ։ Ակադեմիական տեսակաշարը ԳՈՍՏ 3489—57 ստանդարտում ունի ինդեքսային A1 նշանը։ Ձեռքի շարվածքի համար ձուլվում է կեգել՝ 6, 8, 10, 12, 16, 20, 24, 28, 36, 48. լինոտիպում կեգել՝ 6, 8, 9, 10, 12։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակադեմոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5836</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12780</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակադեմոս'''([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκάδημος, Ἑκάδημος''), ատտիկյան հերոս, որը [[Դիոսկուրոսներ]]ին ցույց էր տ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1490">'''Ակադեմոս'''([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκάδημος, Ἑκάδημος''), ատտիկյան հերոս, որը [[Դիոսկուրոսներ]]ին ցույց էր տվել, թե որտեղ էր թաքցրած նրանց քույր [[Հեղինե]]ն, որին առևանգել էր [[Թեսևս]]ը։ Պատմական ժամանակաշրջանում աթենացիները ցույց էին տալիս Ակադեմոսի գերեզմանը՝ քաղաքային պարիսպներից դուրս։ Գերեզմանի շուրջ կար սրբազան պուրակ Ակադեմիան, որը կոչվել էր հերոսի անունով: Մ. թ. ա. IV դ. այս պուրակում իր աշակերտներին դասախոսում էր [[Պլատոն]]ը, այդտեղից էլ նրա հիմնադրած դպրոցն ստացավ Ակադեմիա անունը։ Ակադեմիա բառը մտել է ժամանակակից լեզուների մեջ, նշելու համար գիտական, ուսումնական,           գեղարվեստական հաստատություններ (գիտությունների ակադեմիա, նկարչական ակադեմիա և այլն։)

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 12:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ականջ (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6856</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15124</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ականջ'''  '''Ականջը գցել''' — Հաղորդել՝ հայտնել՝ իմաց տալ։ «Կարող էր, չէ՞, ձեն չհանել, իմացածը ուրիշների...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6391">'''Ականջ'''

'''Ականջը գցել''' — Հաղորդել՝ հայտնել՝ իմաց տալ։ «Կարող էր, չէ՞, ձեն չհանել, իմացածը ուրիշների — մեծերի ''ականջը չգցել''...» ([[Ստեփան Զորյան]])։

'''Ականջը''' մի բանի — 1. Մի բան ուշադիր լսելով։ «Եվ գոհ, որ այսպիսի պատեհ ժամանակ եկավ, ''ականջը'' նրանց (Թևոսի և գեղջկուհու) զրույցին՝ սկսեց նայել տան կահերը» ([[Ստեփան Զորյան]])։ 2. Ուշադիր սպասելով մի բան լսելու (կամ իմանալու)։ «...Հանգստանում էր հողմը բացատում, Ականջն ամպրոպի ազդանշանին» ([[Համո Սահյան]]):

'''Ականջը կախ թողնել (կախ գցել, կախել)''' — Ուշադրությունը լարած լսել. գաղտնի՝ առանց զգալ տալու լսել։ «Երկար ժամանակ ականջս ''կախ էի թողել'' և անծանոթի կողմից ոչ մի խոսք չլսեցի...» ([[Պերճ Պռոշյան]])։

'''Ականջը ձայնի (պահել)''' —Ուշադիր (սպասել)՝ մի բան (կամ մեկին) լսելու, մի լուր իմանալու։ «...Իմ բարալիկ, իմ մարալիկ։ ''Ականջս'' քո ''ձայնին'' քաղցրիկ, Կլողայի, քեղ կգայի» ([[Մուսա Ջալիլ]]): «Եվ նստել է ամրոցի մեջ մեն-մենի Այն իշխանը երազներում երջանիկ, Վարդը ծոցում, ու ''ականջը'' մի ''ձենի''...» ([[Ավետիք Իսահակյան]])։ «Ամեն տարի աչքը գյուղ բերող ճանապարհին հառած, ''ականջը ձենի''` սպասել էր ու համբերել, համբերել էր ու սպասել» ([[Սերո Խանզադյան]])։ «Լսել էի, որ անտառում ամեն տեսակ գազաններ են լինում, ու երկյուղից ականջս ձենի էի պահում» ([[Ստեփան Զորյան]])։

'''Ականջը մտնել''' — Ասածը տեղ հասնել` հասկանալ. Լսել՝ անսալ (հնազանդվել)։ «—Ապա որ ես ձեզ ասում եմ, թե ի՛նչ պարտք որ անում եք, իր ժամանակի՜ն բերեք. բայց ձեր ''ականջը չի մտնում''» ([[Րաֆֆ]]ի):

'''Ականջի ետն գցել''' — Անտեսել՝ մոռացության տալ. հաշվի չառնել: «Ստեփանի սիրտը խոցվեց, և նա վճռեց ''ականջի ետև գցել'' ծնողների մտահոգությունը» ([[Ֆրանց Վերֆել]])։

'''Ականջին (ականջը) հասնել''' – 1. Լսելի լինել՝ լսվելի դառնալ. «–Ես գործս նոր վերջացրել և պատրաստվում էի քնելու, երբ ''ականջիս հասավ'' մի տրաքոցի ձայն» ([[Շիրվանզադե]])։ 2. Իմանալ, իմացվել, հայտնի դառնար. «Եվ ահա, մի անգամ, հովվի խոսքերը ''հասնում են'' սուլթանի ''ականջին''» ([[Սողոման Տարոնցի]])։ Հմմտ. «Տորքի անունը շատ հոչակվեցավ, Մինչև արքայի ''ականջը հասավ''...» ([[Ղազարոս Աղայան]]): 3. Անորոշ՝ աղոտ կերպով իմանար «...''Ականջիս կհասնի'', թե գյուղապետը պիտի առաջարկե, որ այս տեղեն վալիզս (ճամպրուկս) առնեմ, հեռանամ...» ([[Դանիել Վարուժան]]), Հմմտ. ''ԱԿԱՆՋՆ ընկնել''։ 

'''Ականջի տակ''' — Շատ մոտ և լսելի։ «Վահանը ''ականջիս տակ'', սրտի ձայնով, շշնջում է չքնաղ հատվածներ համաշխարհային և հայկական քնարից...» ([[Ավետիք Իսահակյան]])։

'''Ակաջները (ականջը) լարել (սրել)''' — Լսողությունը լարել՝ մեծ ուշադրությամբ լսել, ջանալ ուշադիր լսել, «...''Ականջները լարած'' խորասույզ լսում էր անտառների խուլ և անդուլ շառաչը...» ([[Ավետիք Իսահակյան]])։ «— Ա՜խ, նանի ջան, ինչ լավ էր սիրտդ իմացել,— հառաչում էր Գիքորը վերմակի տակ ու հաց ու պանիրն ուտում՝ ''ականջը սրած'', թե խազեինը հո չի գալի» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։ «—Դուք հրաշալի մարդ եք։ Տեղացին ''ականջներր սրեց'', բայց ոչինչ չպատասխանեց» ([[Ժյուլ Վեռն]])։ Տե՛ս նաև ''Ամբողջովին (համակ) ԼՍՈՂՈՒԹՅՈՒՆ (լսելիք) դաոնալ։''

Ականջն ընկնել — 1. Լսելի դառնալ, իմացվել «Ձենը գնաց դըմբդըմբալով՝ Դավթի ականջն ընկավ հորում...» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։ «—...Կանգնել ես հրապարակի մեջ, պարծենալով ու գոռալով աշխարհին հռչակում և ուզում ես, որ Հունոյի ''ականջը չընկնի''» ([[Պերճ Պռոշյան]])։ 2. Անորոշ՝ աղոտ կերպով իմանալ (կամ իմացվել)։ «Այնուհետև Սաթոն փողոց գնալ-գալով՝ բերում էր '''ականջն ընկած''' ամեն տեսակ խառն-խուռն տեղեկություններ, լավ էլ չհասկացած» ([[Դերենիկ Դեմիրճյան]])։ Հմմտ. ''ԱԿԱՆՋԻՆ (ականջը) հասնել''։

Մեկ ականջով (ականջից) մտնել, մյուսով (մյուսից) դուրս գալ (ելնել) – Լսածը մտքում չպահել. չհասկանալ, չըմբռնել. չլսել՝ չանսալ. լսածը բանի տեղ չդնել։ «Ղորթ ա, մորը ոչինչ չասաց, բայց ասածը մեկ ականջով մտավ, մյուսովը դուս էլավ» ([[Խաչատուր Աբովյան]]):

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ականջակալ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6442</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14439</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ականջակալ''' — ականջներին դրվող ռադիոսարք՝ հաղորդումներ, հրահանգներ կամ ցուցումներ լսելու համար։ Օ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">'''Ականջակալ''' — ականջներին դրվող ռադիոսարք՝ հաղորդումներ, հրահանգներ կամ ցուցումներ լսելու համար։ Օգտագործում են ռադիստները, օդաչուները, մարզական մեկնաբանները և այլն։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ականջդ բեր ասեմ (Սևակյան իմաստախոսություններ, գիրք, 2014)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8957</id>
      <sha1>jciqai3l4une9stqhf0r1qhuqd22fe9</sha1>
    <revision>
      <id>20317</id>
      <timestamp>2014-06-27T20:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Գիրք |վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ |շապիկ = Akanjd ber asem.jpg |հեղինակ = [[Պարո...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3473">{{Գիրք
|վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ
|շապիկ = Akanjd ber asem.jpg
|հեղինակ = [[Պարույր Սևակ]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = 
|հրատ = «Էդիթ Պրինտ»
|տարեթիվ = 2014
|տպաքանակ =
|այլ = Շապկի լուսանկարը` Սաշա Մադդահի
}}
'''«Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ»''', 2014-ին «Էդիթ Պրին» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Պարույր Սևակ]]ի աֆորիզմների հավաքածուն: Կազմող` [[Արմեն Սարգսյան]]: Առաջաբանը` [[Սարգիս Հարությունյան]]: Խմբագիր` [[Անահիտ Խանումյան-Սարգսյան]]: 248 էջ:

== Գրքի բնաբանը ==
:Ե՛ս, որ կորող եմ ինքըս ինձ կոչել
::եկած ապագա,
:Ես նաև քայլող հիշողություն եմ`
::ապրո՜ղ պատմություն:
::::::Պ. Սևակ

== Գրքի հանձնարարականը ==
Գրքի ինը բաժիններում տեղ են գտել Պարույր Սևակի խոհափիլիսոփայական, հայրենքին ու հայրենասիրությանը, [[լեզու|լեզվին]], արվեստին, մշակույթին, գրողին և գրականությանը, սիրուն, բնությանն ու հողին նվիրված, հայ և համաշխարհային գրականության, արվեստի, գիտության ու հասարակական-քաղաքական նշանավոր գործիչներին և իր ժամանակակիցներին, ինչպես նաև իրեն բնորոշող արձակ և չափածո ավելի քան 1100 իմաստախոսություն:

Նախատեսվում է բանաստեղծի ստեղծագործություններով հետաքրքրվող մասնագետների, ուսուցչների, ուսանողների, դպրոցականների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* Կազմողի կողմից (Արմեն Սարգսյան)
* Իմաստախոսությունների շտեմարան (Սարգիս Հարությունյան)
* Հայրենիք և հայրենասիրություն
* Լեզու և խոսք
* Արվեստ և մշակույթ
* Գրողի և գրականության մասին
* Սիրո մասին
* Բնության և հողի մասին
* Խոհափիլիսոփայական ասույթներ
* Մեծերի և իր ժամանակակիցների մասին
* Պարույր Սևակն իր մասին
* Աղբյուրների համառոտագրություն

----------------------
----------------------
Գիրքը կարող եք ձեռք բերել Երևան, Տիգրան Մեծ 65 հասցեում (հեռ. 010 577 009) գտնվող «Էդիթ Պրին» գրատանը կամ անցնելով հետևյալ [http://editprint.am/index.php?route=product/product&amp;product_id=540&amp;search=%D5%8D%D6%87%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6+%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 հղումով]: 

[[Կատեգորիա:2014-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Պարույր Սևակ]]
[[Կատեգորիա:«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20351</id>
      <timestamp>2014-07-10T16:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3417">{{Գիրք
|վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ
|շապիկ = Akanjd ber asem.jpg
|հեղինակ = [[Պարույր Սևակ]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = 
|հրատ = «Էդիթ Պրինտ»
|տարեթիվ = 2014
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}
'''«Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ»''', 2014-ին «Էդիթ Պրին» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Պարույր Սևակ]]ի աֆորիզմների հավաքածուն: Կազմող` [[Արմեն Սարգսյան]]: Առաջաբանը` [[Սարգիս Հարությունյան]]: Խմբագիր` [[Անահիտ Խանումյան-Սարգսյան]]: 248 էջ:

== Գրքի բնաբանը ==
:Ե՛ս, որ կորող եմ ինքըս ինձ կոչել
::եկած ապագա,
:Ես նաև քայլող հիշողություն եմ`
::ապրո՜ղ պատմություն:
::::::Պ. Սևակ

== Գրքի հանձնարարականը ==
Գրքի ինը բաժիններում տեղ են գտել Պարույր Սևակի խոհափիլիսոփայական, հայրենքին ու հայրենասիրությանը, [[լեզու|լեզվին]], արվեստին, մշակույթին, գրողին և գրականությանը, սիրուն, բնությանն ու հողին նվիրված, հայ և համաշխարհային գրականության, արվեստի, գիտության ու հասարակական-քաղաքական նշանավոր գործիչներին և իր ժամանակակիցներին, ինչպես նաև իրեն բնորոշող արձակ և չափածո ավելի քան 1100 իմաստախոսություն:

Նախատեսվում է բանաստեղծի ստեղծագործություններով հետաքրքրվող մասնագետների, ուսուցչների, ուսանողների, դպրոցականների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* Կազմողի կողմից (Արմեն Սարգսյան)
* Իմաստախոսությունների շտեմարան (Սարգիս Հարությունյան)
* Հայրենիք և հայրենասիրություն
* Լեզու և խոսք
* Արվեստ և մշակույթ
* Գրողի և գրականության մասին
* Սիրո մասին
* Բնության և հողի մասին
* Խոհափիլիսոփայական ասույթներ
* Մեծերի և իր ժամանակակիցների մասին
* Պարույր Սևակն իր մասին
* Աղբյուրների համառոտագրություն

----------------------
----------------------
Գիրքը կարող եք ձեռք բերել Երևան, Տիգրան Մեծ 65 հասցեում (հեռ. 010 577 009) գտնվող «Էդիթ Պրին» գրատանը կամ անցնելով հետևյալ [http://editprint.am/index.php?route=product/product&amp;product_id=540&amp;search=%D5%8D%D6%87%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6+%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 հղումով]: 

[[Կատեգորիա:2014-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Պարույր Սևակ]]
[[Կատեգորիա:«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20400</id>
      <timestamp>2014-07-25T18:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3421">{{Գիրք
|վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ
|շապիկ = Akanjd ber asem.jpg
|հեղինակ = [[Պարույր Սևակ]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = 
|հրատ = «Էդիթ Պրինտ»
|տարեթիվ = 2014
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}
'''«Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ»''', 2014-ին «[[Էդիթ Պրին]]» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Պարույր Սևակ]]ի աֆորիզմների հավաքածուն: Կազմող` [[Արմեն Սարգսյան]]: Առաջաբանը` [[Սարգիս Հարությունյան]]: Խմբագիր` [[Անահիտ Խանումյան-Սարգսյան]]: 248 էջ:

== Գրքի բնաբանը ==
:Ե՛ս, որ կորող եմ ինքըս ինձ կոչել
::եկած ապագա,
:Ես նաև քայլող հիշողություն եմ`
::ապրո՜ղ պատմություն:
::::::Պ. Սևակ

== Գրքի հանձնարարականը ==
Գրքի ինը բաժիններում տեղ են գտել Պարույր Սևակի խոհափիլիսոփայական, հայրենքին ու հայրենասիրությանը, [[լեզու|լեզվին]], արվեստին, մշակույթին, գրողին և գրականությանը, սիրուն, բնությանն ու հողին նվիրված, հայ և համաշխարհային գրականության, արվեստի, գիտության ու հասարակական-քաղաքական նշանավոր գործիչներին և իր ժամանակակիցներին, ինչպես նաև իրեն բնորոշող արձակ և չափածո ավելի քան 1100 իմաստախոսություն:

Նախատեսվում է բանաստեղծի ստեղծագործություններով հետաքրքրվող մասնագետների, ուսուցչների, ուսանողների, դպրոցականների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* Կազմողի կողմից (Արմեն Սարգսյան)
* Իմաստախոսությունների շտեմարան (Սարգիս Հարությունյան)
* Հայրենիք և հայրենասիրություն
* Լեզու և խոսք
* Արվեստ և մշակույթ
* Գրողի և գրականության մասին
* Սիրո մասին
* Բնության և հողի մասին
* Խոհափիլիսոփայական ասույթներ
* Մեծերի և իր ժամանակակիցների մասին
* Պարույր Սևակն իր մասին
* Աղբյուրների համառոտագրություն

----------------------
----------------------
Գիրքը կարող եք ձեռք բերել Երևան, Տիգրան Մեծ 65 հասցեում (հեռ. 010 577 009) գտնվող «Էդիթ Պրին» գրատանը կամ անցնելով հետևյալ [http://editprint.am/index.php?route=product/product&amp;product_id=540&amp;search=%D5%8D%D6%87%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6+%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 հղումով]: 

[[Կատեգորիա:2014-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Պարույր Սևակ]]
[[Կատեգորիա:«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20401</id>
      <timestamp>2014-07-25T18:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3423">{{Գիրք
|վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ
|շապիկ = Akanjd ber asem.jpg
|հեղինակ = [[Պարույր Սևակ]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = 
|հրատ = «Էդիթ Պրինտ»
|տարեթիվ = 2014
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}
'''«Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ»''', 2014-ին «[[Էդիթ Պրինտ]]» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Պարույր Սևակ]]ի աֆորիզմների հավաքածուն: Կազմող` [[Արմեն Սարգսյան]]: Առաջաբանը` [[Սարգիս Հարությունյան]]: Խմբագիր` [[Անահիտ Խանումյան-Սարգսյան]]: 248 էջ:

== Գրքի բնաբանը ==
:Ե՛ս, որ կորող եմ ինքըս ինձ կոչել
::եկած ապագա,
:Ես նաև քայլող հիշողություն եմ`
::ապրո՜ղ պատմություն:
::::::Պ. Սևակ

== Գրքի հանձնարարականը ==
Գրքի ինը բաժիններում տեղ են գտել Պարույր Սևակի խոհափիլիսոփայական, հայրենքին ու հայրենասիրությանը, [[լեզու|լեզվին]], արվեստին, մշակույթին, գրողին և գրականությանը, սիրուն, բնությանն ու հողին նվիրված, հայ և համաշխարհային գրականության, արվեստի, գիտության ու հասարակական-քաղաքական նշանավոր գործիչներին և իր ժամանակակիցներին, ինչպես նաև իրեն բնորոշող արձակ և չափածո ավելի քան 1100 իմաստախոսություն:

Նախատեսվում է բանաստեղծի ստեղծագործություններով հետաքրքրվող մասնագետների, ուսուցչների, ուսանողների, դպրոցականների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* Կազմողի կողմից (Արմեն Սարգսյան)
* Իմաստախոսությունների շտեմարան (Սարգիս Հարությունյան)
* Հայրենիք և հայրենասիրություն
* Լեզու և խոսք
* Արվեստ և մշակույթ
* Գրողի և գրականության մասին
* Սիրո մասին
* Բնության և հողի մասին
* Խոհափիլիսոփայական ասույթներ
* Մեծերի և իր ժամանակակիցների մասին
* Պարույր Սևակն իր մասին
* Աղբյուրների համառոտագրություն

----------------------
----------------------
Գիրքը կարող եք ձեռք բերել Երևան, Տիգրան Մեծ 65 հասցեում (հեռ. 010 577 009) գտնվող «Էդիթ Պրին» գրատանը կամ անցնելով հետևյալ [http://editprint.am/index.php?route=product/product&amp;product_id=540&amp;search=%D5%8D%D6%87%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6+%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 հղումով]: 

[[Կատեգորիա:2014-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Պարույր Սևակ]]
[[Կատեգորիա:«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20438</id>
      <timestamp>2014-09-21T10:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3576">{{Գիրք
|վերնագիր = Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ
|շապիկ = Akanjd ber asem.jpg
|հեղինակ = [[Պարույր Սևակ]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = 
|հրատ = «Էդիթ Պրինտ»
|տարեթիվ = 2014
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}
'''«Ականջդ բեր ասեմ. Սևակյան իմաստախոսություններ»''', 2014-ին «[[Էդիթ Պրինտ]]» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Պարույր Սևակ]]ի աֆորիզմների հավաքածուն: Կազմող` [[Արմեն Սարգսյան]]: Առաջաբանը` [[Սարգիս Հարությունյան]]: Խմբագիր` [[Անահիտ Խանումյան-Սարգսյան]]: 248 էջ:

== Գրքի բնաբանը ==
:Ե՛ս, որ կորող եմ ինքըս ինձ կոչել
::եկած ապագա,
:Ես նաև քայլող հիշողություն եմ`
::ապրո՜ղ պատմություն:
::::::Պ. Սևակ

== Գրքի հանձնարարականը ==
Գրքի ինը բաժիններում տեղ են գտել Պարույր Սևակի խոհափիլիսոփայական, հայրենքին ու հայրենասիրությանը, [[լեզու|լեզվին]], արվեստին, մշակույթին, գրողին և գրականությանը, սիրուն, բնությանն ու հողին նվիրված, հայ և համաշխարհային գրականության, արվեստի, գիտության ու հասարակական-քաղաքական նշանավոր գործիչներին և իր ժամանակակիցներին, ինչպես նաև իրեն բնորոշող արձակ և չափածո ավելի քան 1100 իմաստախոսություն:

Նախատեսվում է բանաստեղծի ստեղծագործություններով հետաքրքրվող մասնագետների, ուսուցչների, ուսանողների, դպրոցականների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

== Գրքի բովանդակությունը ==
* Կազմողի կողմից (Արմեն Սարգսյան)
* Իմաստախոսությունների շտեմարան (Սարգիս Հարությունյան)
* Հայրենիք և հայրենասիրություն
* Լեզու և խոսք
* Արվեստ և մշակույթ
* Գրողի և գրականության մասին
* Սիրո մասին
* Բնության և հողի մասին
* Խոհափիլիսոփայական ասույթներ
* Մեծերի և իր ժամանակակիցների մասին
* Պարույր Սևակն իր մասին
* Աղբյուրների համառոտագրություն

----------------------
----------------------
Գիրքը կարող եք ձեռք բերել Երևան, Տիգրան Մեծ 65  (հեռ. 010 577 009), Ստեփանակերտ, Ազատամարտիկների 35, Վանաձոր, Տիգրան Մեծ 24, Գյումրի, Իսահակյան 41 հասցեներում գտնվող «Էդիթ Պրինտ» գրատներում կամ անցնելով հետևյալ [http://editprint.am/index.php?route=product/product&amp;product_id=540&amp;search=%D5%8D%D6%87%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6+%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80 հղումով]: 

[[Կատեգորիա:2014-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Պարույր Սևակ]]
[[Կատեգորիա:«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակառնան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5837</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12781</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակառնան''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκαρνάν''), հունական առասպելաբանության մեջ [[Ալկմեոն]]ի և [[Կալլիրոե]]ի որ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1202">'''Ակառնան''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκαρνάν''), հունական առասպելաբանության մեջ [[Ալկմեոն]]ի և [[Կալլիրոե]]ի որդին։ Ակառնանի մայրը աղերսել էր [[Զևս]]ին, որ իր որդիները՝ Ակառնան և [[Ամփոտերոս]]ը, արագ աճեն և իրենց սպանված հոր վրեժը լուծեն։ Երեխաները նույն պահին փոխարկվել են ուժեղ պատանիների, նրանք վրեժ են լուծում իրենց հորը սպանողից, գրավում և կողոպտում են Պսոփիսը Բեովտիայում։ Գրավված գանձերը՝ [[Հարմոնիա]]յի մանյակն ու շղարշը, Ակառնան նվիրաբերել է Դելփյան սրբարանին: Ակառնան Ակառնանիայի անվանադիրն է (էպոնիմոսը):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակաստոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5838</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12782</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակաստոս''', հունական դիցաբանության մեջ [[Պելիաս]]ի որդին, մասնակցել է [[Կալիդոնյան որս]]իս և [[արգոնավոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="822">'''Ակաստոս''', հունական դիցաբանության մեջ [[Պելիաս]]ի որդին, մասնակցել է [[Կալիդոնյան որս]]իս և [[արգոնավորդներ]]ի արշավանքին։ Արգոնավորդների վերադարձից հետո Ակաստոսի քույրերը, [[Պելիադներ]]ը, [[Մեդեա]]յի դրդումով սպանել են իրենց հորը։ Թագավոր դառնալով, Ակաստոսը երկրից վտարել է Մեդեային և [[Յասոն]]ին։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակաֆիստ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1600</id>
      <timestamp>2011-03-23T05:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակաֆիստ''' ([[հունարեն]]` ''Ο Ακάθιστος Ύμνος'' «հիմն, որը երգում են կանգնած»), '''1.''' [[բյուզանդական գրական...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1537">'''Ակաֆիստ''' ([[հունարեն]]` ''Ο Ακάθιστος Ύμνος'' «հիմն, որը երգում են կանգնած»), '''1.''' [[բյուզանդական գրականություն|բյուզանդական գրականության]] մեջ հիմնականում Աստվածամորը` Մարիամին նվիրված [[հիմն]]եր: [[Հայ գրականություն|Հայ գրականության]] մեջ հայտնի են [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Զքեզ բարեբանեմք, աստվածային կոյս» [[ռեֆրենիկ տող]]ով [[տաղ]]ը, [[Սահակդուխտ Սյունեցի|Սահակդուխտ Սյունեցու]] ([[8-րդ դար]]) «Սրբուհի Մարիամ, անապական տաճար» տողով սկսվող [[ակրոստիքոս]]-տաղը, [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] «Տաղ ծննդյան», «Մեղեդի ծննդյան» տաղերը: '''2.''' Եկեղեցական երգեցողության ժանր, պոեմ-հիմն` նվիրված որևէ սրբի կամ տոնի. օրինակ` [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]] «Ի սուրբ կոյսն Հռիփսիմէ» ակրոստիքոսով և «Հրեշտակ հրաշագեղ Հռիփսիմէ» ռեֆրենիկ ալիտերացիոն տողով տաղը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակեսո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5839</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12783</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակեսո''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Ասկլեպիոս]]ի դուստրը:  == Տե՛ս == * [[Էպիոնե]]  == Աղբյուրներ == * Մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="438">'''Ակեսո''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Ասկլեպիոս]]ի դուստրը:

== Տե՛ս ==
* [[Էպիոնե]]

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակեստ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5840</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12784</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակեստ''', '''Էգեստ''', հռոմեական առասպելաբանության սիկիլիական հերոս. [[Կրիմնիս]] գետային աստվածության և ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="972">'''Ակեստ''', '''Էգեստ''', հռոմեական առասպելաբանության սիկիլիական հերոս. [[Կրիմնիս]] գետային աստվածության և տրոյուհի [[Էգեստա]]յի որդին։ Ակեստը հյուրընկալել է [[Էնեաս]]ին և նրա աղջիկներին։ Ակեստին վերագրել են սիկիլիական Էգեստա (Սեգեստա) քաղաքի հիմնադրումը։ Ըստ մեկ ուրիշ [[առասպել]]ի, քաղաքը հիմնել է [[Էնեաս]]ը։ Ակեստի մասին առասպելը կոչված էր բացատրելու սիկիլիական քաղաքի անվանումը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1601</id>
      <timestamp>2011-03-23T06:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակին''', [[ղազախական գրականություն|ղազախական]], [[կարակալպակական գրականություն|կարակալպակական]], [[ղրղ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="794">'''Ակին''', [[ղազախական գրականություն|ղազախական]], [[կարակալպակական գրականություն|կարակալպակական]], [[ղրղըզական գրականություն]]ների մեջ երգիչ, որը [[դոմբրա]]յի կամ [[կոբզա]]յի նվագակցությամբ կատարում է իր հորինած [[տաղ]]երը և երաժշտությունը: Հանդես է գալիս երգի մրցումներում ([[այտիս]]): Ղազախստանում հայտնի է [[Ջամբուլ Ջաբաև]]ը, Ղրղզստանում` [[Տոկտոգուլ Սատիլգանով]]ը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5842</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12786</id>
      <timestamp>2013-01-11T16:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակիս''', սիկիլիացի հովիվ, Ֆավնոսի որդին։ Ակիսը սիրել էր [[Գալատեյա]] հավերժահարսին (նիմփային) և խանդի հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="705">'''Ակիս''', սիկիլիացի հովիվ, Ֆավնոսի որդին։ Ակիսը սիրել էր [[Գալատեյա]] հավերժահարսին (նիմփային) և խանդի հողի վրա սպանվել [[Պոլիփեմոս]]ի կողմից: Սպանված Ակիսի արյունը փոխարկվել է գետի, որը կրում է նրա անունը։ Առասպելը մշակել է Օվիդոսը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 3:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակկա Լարենցիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5843</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12787</id>
      <timestamp>2013-01-11T17:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակկա Լարենցիա''' ([[լատիներեն]]՝ ''Acca Larentia''), հին իտալական աստվածություն։ Ուշ առասպելը Ակկա Լարենցիայի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="929">'''Ակկա Լարենցիա''' ([[լատիներեն]]՝ ''Acca Larentia''), հին իտալական աստվածություն։ Ուշ առասպելը Ակկա Լարենցիային համարում է [[Ֆաուստուլոս]]ի կինը։ Ֆաուստուլոսը գտել է [[Հռոմուլոս]]ին և [[Հռեմոս]]ին, նրանց հանձնել իր կնոջ խնամքին։ Ակկա Լարենցիաի տասներկու որդիները կազմել են [[Առվալյան եղբայրներ]]ի կոլեգիան։ Ակկա Լարենցիա նույնացվել է նաև աստվածուհի [[Դիանա]]յի հետ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակմեիզմ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1603</id>
      <timestamp>2011-03-23T06:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակմեիզմ''' ([[հունարեն]]` ''άκμη'' «ինչ-որ բանի բարձր աստիճան, ծաղկող ուժ»), մոդեռնիստական հոսանք [[20-րդ դա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1652">'''Ակմեիզմ''' ([[հունարեն]]` ''άκμη'' «ինչ-որ բանի բարձր աստիճան, ծաղկող ուժ»), մոդեռնիստական հոսանք [[20-րդ դար]]ի 10-ական թվականների [[ռուսական պոեզիա]]յում, որը ձևավորվել է մշակութային ճգնաժամի պայմաններում:

Ակմեիզմի տեսաբաններն ու գեղարվեստական կիրառողներն են [[Նիկոլայ Գումիլյով]]ը («Սիմվոլիզմի և ակմեիզմի ժառանգությունը» [[հոդված]]ը, [[1913]]), [[Սերգեյ Գորոդեցկի]]ն («Մի քանի հոսանքներ արդի ռուսական պոեզիայում» հոդվածը, 1913), [[Օսիպ Մանդելշտամ]]ը («Ակմեիզմի առավոտը» հոդվածը, [[1919]]), [[Աննա Ախմատովա]]ն, [[Միխայիլ Զենկևիչ]]ը, [[Գեորգի Իվանով]]ը և այլոք:

Ակմեիստները ստեղծեցին «[[Պոետների ցեխ]]» խմբակը ([[1911]]-[[1914]] և [[1920]]-[[1922]] թթ.), հրատարակեցին «[[Հիպերբորեյ]]» [[ամսագիր]]ը:

Հակադրվում էին [[սիմվոլիզմ]]ի միստիկ ձգտումներին, քարոզում էին իրականության  կոնկրետ-զգայական ընկալումը և պահանջում էին [[բառ]]ին վերադարձնել նրա նախնական` ոչ սիմվոլիկ իմաստը:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 12-13:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակնադիտարկում (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5726</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12627</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակնադիտարկում''', ''[[գոյական]], ներ, ան, գրքային'', Առանց հատուկ սարքերի, սովորական աչքով կատարվող դիտար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="667">'''Ակնադիտարկում''', ''[[գոյական]], ներ, ան, գրքային'', Առանց հատուկ սարքերի, սովորական աչքով կատարվող դիտարկում։

Տիեզերագնացները զբաղվում էին ֆիզիկական վարժություններով, զրուցում ընտանիքների հետ, երկրի մակերևույթի և օվկիանոսի ակնադիտարկումներ կատարում («Սովետական Հայաստան», 1979, 158)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակնդիր (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5727</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12628</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակնդիր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, հեռուստատեսային,'' Դիտող, հեռուստացույց  դիտող, ակն (աչք) դնող (համեմատել...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="593">'''Ակնդիր''', ''[[գոյական]], ներ, ի, հեռուստատեսային,'' Դիտող, հեռուստացույց  դիտող, ակն (աչք) դնող (համեմատել՝ ունկնդիր)։

— Բարև՛ ձեզ, հարգելի՛ ակնդիրներ և ունկնդիրներ, սկսում ենք մեր հաղորդաշարի հերթական հաղորդումը (հեռուստատեսային հաղորդումից)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակոնտիոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5844</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12788</id>
      <timestamp>2013-01-11T17:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակոնտիոս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκόντιος''), հունական առասպելաբանության դելոսյան զրույցի հերոս, հարու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1425">'''Ակոնտիոս''' ([[հին հունարեն]]՝ ''Ἀκόντιος''), հունական առասպելաբանության դելոսյան զրույցի հերոս, հարուստ պատանի, որը սիրահարվել էր աթենուհի [[Կիդիպպե]]ին։ Մի անգամ Կիդիպպեն աղոթելիս է լինում [[Արտեմիս]]ի տաճարում։ Իմանալով, որ սրբավայրում արտահանված երդումը պետք է կատարվի, Ակոնտիոսը աղջկա ոտքերի առաջ խնձոր է նետում «Երդվում եմ ամուսնանալ միայն Ակոնտիոսի հետ» մակագրությամբ։ Վերցնելով այն, Կիդիպպեն բարձրաձայն կարգում է մակագրությունը և, վրդովված, խնձորը դեն շպրտում։ Դրանից հետո ամեն անգամ, երբ Կիդիպպեն մտադրվում էր ամուսնանալ, Արտեմիսը նրան հիվանդություն էր ուղարկում։ Վերջապես հայրը նրան ամուսնացնում է Ակոնտիոսի հետ։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակոսում (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6954</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15330</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակոսում''' (բիգովկա)։ Գրքի կազմի և կռնակի եզրի միջև ստվարաթղթի կամ հաստ թղթի վրա ճնշումով առաջացրած մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="525">'''Ակոսում''' (բիգովկա)։ Գրքի կազմի և կռնակի եզրի միջև ստվարաթղթի կամ հաստ թղթի վրա ճնշումով առաջացրած մակաշերտ, որը կատարվում է մեքենայով կամ ձեռքի գործիքով։ Ակոսման շնորհիվ գրքակալերը բացվում և փակվում են հեշտությամբ։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակուպունկտուրա (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5729</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12630</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակուպունկտուրա''', [[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ, Ասեղնահարությամբ բուժում. '''ասեղնաբ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="550">'''Ակուպունկտուրա''', [[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ, Ասեղնահարությամբ բուժում. '''ասեղնաբուժություն'''։

Գտել են, որ ակուպունկտուրայով կարելի է արագ վերացնել սպիտակ տենդը («Գիտություն և տեխնիկա», 1978, 12, էջ 3)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակուստաէլեկտրական (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5730</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12631</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակուստաէլեկտրական''', ''[[ածական]], գիտական,'' Ձայնաէլեկտրական, ձայնային և էլեկտրական, ձայնային ալիքը է...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="654">'''Ակուստաէլեկտրական''', ''[[ածական]], գիտական,'' Ձայնաէլեկտրական, ձայնային և էլեկտրական, ձայնային ալիքը էլեկտրականի վերափոխող։

Արդեն ուժեղացված ձայնային ալիքը ակուստաէլեկտրական ձևափոխիչի օգնությամբ կրկին վերածվում է էլեկտրական ազդանշանի («Գիտություն և տեխնիկա», 1978, 10, էջ 37)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակուտագավա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1033</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="255">'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1034</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ակուտագավա Րյունոսկե]]» վերանվանված է «[[Ակուտագավա]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="255">'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1037</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="310">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1038</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="859">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1039</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1362">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1040</id>
      <timestamp>2011-02-17T09:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2725">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]] ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]] տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]] Ակուտագավան դասավանդում է անգլերեն` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]] գրում է իր գլուխգործոցը` «Թավուտում» պատմվածքը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, [[1927]],  [[հուլիսի 7]]-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1041</id>
      <timestamp>2011-02-17T09:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2718">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]] ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]] տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]] Ակուտագավան դասավանդում է անգլերեն` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]] գրում է իր գլուխգործոցը` «Թավուտում» պատմվածքը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927,  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1042</id>
      <timestamp>2011-02-17T09:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2750">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927,  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1043</id>
      <timestamp>2011-02-17T10:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2839">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1620</id>
      <timestamp>2011-03-24T19:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2971">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1883</id>
      <timestamp>2011-04-10T11:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործություններն այլ կայքերում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3104">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3256</id>
      <timestamp>2011-05-27T15:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ստեղծագործություններն այլ կայքերում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3240">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://japonialit.blogspot.com/2011/05/blog-post_27.html «Ռասյոմոնի դարպասը» ստեղծագործությունը]
* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4395</id>
      <timestamp>2011-08-19T10:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3291">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4464</id>
      <timestamp>2011-08-19T15:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>188.138.116.20</ip>
      </contributor>
      <comment>/* Ô±Õ¯Õ¸ÖÕ¿Õ¡Õ£Õ¡Õ¾Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡ÕµÕ¥ÖÕ¥Õ¶ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3171">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

I have been so biedwlered in the past but now it all makes sense!

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4466</id>
      <timestamp>2011-08-19T15:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/188.138.116.20|188.138.116.20]] ([[User talk:188.138.116.20|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3291">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4467</id>
      <timestamp>2011-08-19T15:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Ակուտագավա]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3291">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

== Ստեղծագործություններն այլ կայքերում ==

* [http://granish.org/?p=2073#more-2073 «Ձիու ոտքերը» ստեղծագործությունը Գրանիշում]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_16.html «Երկխոսություն մթության մեջ» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/02/blog-post_11.html «Ինչպես Բիսէյն էր հավատում» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/03/blog-post_24.html «Նանկյան Քրիստոս» ստեղծագործությունը]
* [http://japonialit.blogspot.com/2011/04/blog-post_10.html  «Գաճաճի խոսքերից» ստեղծագործությունը]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10447</id>
      <timestamp>2012-08-24T07:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2588">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահեր]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16381</id>
      <timestamp>2013-08-10T15:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2598">[[Պատկեր:Ակուտագավա.jpg|thumb|250px|]]
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16390</id>
      <timestamp>2013-08-10T15:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2803">{{Անձ
|անուն = Ակուտագավա Րյունոսկե
|պատկեր = Ակուտագավա.jpg
|զբաղմունք = ճապոնացի արձակագիր
|ծնված = [[1892]], [[մարտի 1]]
|վախճանված = [[1927]], [[հուլիսի 24]]
}}
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «Թավուտում» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16458</id>
      <timestamp>2013-08-12T18:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="2849">{{Անձ
|անուն = Ակուտագավա Րյունոսկե
|պատկեր = Ակուտագավա.jpg
|զբաղմունք = ճապոնացի արձակագիր
|ծնված = [[1892]], [[մարտի 1]]
|վախճանված = [[1927]], [[հուլիսի 24]]
}}
'''Ակուտագավա Րյունոսկե''' ([[ճապոներեն]]` 芥川 龍之介, [[1892]], [[մարտի 1]] - [[1927]], [[հուլիսի 24]]), ճապոնացի արձակագիր, ճապոնական նոր գրականության դասական:

Ճապոնական օրացույցի համաձայն` ծնվել է վիշապի տարում, վիշապի օրը, վիշապի ժամին, որի համար էլ նրան անվանել են  Րյունոսկե: Նա դեռ տասը տարեկան էր, երբ հոգեբուժարանում մահանում է մայրը: Նրան որդեգրում է մորեղբայրը` տալով Ակուտագավա ազգանունը: Մոր մահը հոգեբանական խորը հետք է թողնում ապագա գրողի կյանքում:

[[1913]]-ին ընդունվում է Տոկիոյի համալսարանի Բանասիրության ֆակուլտետի անգլիական գրականության բաժինը: Դեռ ուսանելիս ստեղծում է «Նոր հոսք» գրական ամսագիրը, որտեղ էլ [[1941]]-ին տպագրվում է նրա առաջին պատմվածքը` «Ծերունին»: Նրան մեծ հաջողություն են բերում` «Ռայսոմոնի դարպասները», «Քիթը», «Դժողքի տանջանքները» և այլ պատմվածքներ:

[[1961]]-ին Ակուտագավան դասավանդում է [[անգլերեն]]` Ծովային մեխանիկական ուսումնարանում:

[[1922]]-ին գրում է իր [[գլուխգործոց]]ը` «[[Թավուտում (Ակուտագավա)|Թավուտում]]» [[պատմվածք]]ը:

Ակուտագավայի կյանքը ողբերգական ընդհատվում է, 1927-ի  հուլիսի 24-ին նա ինքնասպան է լինում:

Ակուտագավայի ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն ունեն Ճապոնիայի գրական կյանքում: Ակուտագավան ճանաչվել է Ճապոնիայի ազգային հերոս: Ճապոնիայում գրական բարձրագույն մրցանակը կրում է Ակուտագավայի անունը:

== Ակուտագավան հայերեն ==
* [[Թավուտում (գիրք, 1964)|Ակուտագավա, Թավուտում (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1964:]]

[[Կատեգորիա:1892 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1927 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ճապոնացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակուտագավա Րյունոսկե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482</id>
    <redirect title="Ակուտագավա" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1035</id>
      <timestamp>2011-02-17T08:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ակուտագավա Րյունոսկե]]» վերանվանված է «[[Ակուտագավա]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ակուտագավա]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակսել Բակունց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5035</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11069</id>
      <timestamp>2012-10-01T17:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]] '''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիս 13]], Գորիս – [[19...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10010">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիս 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11070</id>
      <timestamp>2012-10-01T17:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10216">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11072</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10318">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11074</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10420">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11076</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10530">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11078</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10612">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11080</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10668">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11082</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10724">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11084</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10812">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել [[Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտ]]ը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` [[Երևան]]ում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։  


== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11085</id>
      <timestamp>2012-10-01T18:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Կյանքը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10801">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11087</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10911">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11089</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11077">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11091</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11159">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11093</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11225">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11095</id>
      <timestamp>2012-10-01T19:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11307">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11112</id>
      <timestamp>2012-10-01T22:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11393">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11114</id>
      <timestamp>2012-10-02T05:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11453">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11116</id>
      <timestamp>2012-10-02T05:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11531">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Ծատուն տղան (Ակսել Բակունց)|Ծատուն տղան]]
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11118</id>
      <timestamp>2012-10-02T05:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="11601">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Իվան բեյը (Ակսել Բակունց)|Իվան բեյը]]
* [[Ծատուն տղան (Ակսել Բակունց)|Ծատուն տղան]]
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11121</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="12203">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ խորհրդային արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հիմար մարդը (Ակսել Բակունց)|Հիմար մարդը]]
* [[Աղոթք (Ակսել Բակունց)|Աղոթք]]
* [[Աշոտը (Ակսել Բակունց)|Աշոտը]]
* [[Անտառում (Ակսել Բակունց)|Անտառում]]
* [[Էն տարին (Ակսել Բակունց)|Էն տարին]]
* [[«Արտելիա» (Ակսել Բակունց)|«Արտելիա»]]
* [[«Տրախտորի մաշին» (Ակսել Բակունց)|«Տրախտորի մաշին»]]
* [[Աբգարենց Իվանի դատը (Ակսել Բակունց)|Աբգարենց Իվանի դատը]]
* [[Իվան բեյը (Ակսել Բակունց)|Իվան բեյը]]
* [[Ծատուն տղան (Ակսել Բակունց)|Ծատուն տղան]]
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11179</id>
      <timestamp>2012-10-02T15:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="12182">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հիմար մարդը (Ակսել Բակունց)|Հիմար մարդը]]
* [[Աղոթք (Ակսել Բակունց)|Աղոթք]]
* [[Աշոտը (Ակսել Բակունց)|Աշոտը]]
* [[Անտառում (Ակսել Բակունց)|Անտառում]]
* [[Էն տարին (Ակսել Բակունց)|Էն տարին]]
* [[«Արտելիա» (Ակսել Բակունց)|«Արտելիա»]]
* [[«Տրախտորի մաշին» (Ակսել Բակունց)|«Տրախտորի մաշին»]]
* [[Աբգարենց Իվանի դատը (Ակսել Բակունց)|Աբգարենց Իվանի դատը]]
* [[Իվան բեյը (Ակսել Բակունց)|Իվան բեյը]]
* [[Ծատուն տղան (Ակսել Բակունց)|Ծատուն տղան]]
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11191</id>
      <timestamp>2012-10-02T20:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="12238">[[Պատկեր:Aksel Bakuntz.jpg|250px|thumb|]]
'''Ակսել Բակունց''' (''Ալեքսանդր Ստեփանի Թևոսյան'', [[1899]], [[հունիսի 13]], Գորիս – [[1937]], [[հուլիսի 18]]), հայ արձակագիր, գրականագետ, կինոսցենարիստ, թարգմանիչ, գյուղատնտես, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934-ից։ 

== Գրական անունը ==
Գրողի հոր տոհմական մականունը ''Բեգունց'' էր, որից էլ առաջացել է Բակունց գրական անունը։ Երբ ծնվում է Բակունցը, հոր ալեքսանդրապոլցի ընկերները ընծաներ են ուղարկել, հետն էլ խնդրելով, որ որդու անունը Ալեքսանդր դնի ի պատիվ իրենց քաղաքի։ Գրողի հայրը այդպես էլ անում է։ Սակայն Ալեքսանդր անունը կեսճանապարհին է մնում։ Պատանեկան տարիներին Բակունցը խաղում է նորվեգացի դրամատուրգ Բ. Բյոռնսոնի «Նորապսակները» պիեսի հերոսներից մեկի` Ակսելի դերը և ընկերները Ալեքսանդրի փոխարեն սկսում են նրան Ակսել կոչել այնքան ժամանակ, մինչև Ալեքսանդր անունը մոռացության է տրվում, և գրողն ընդունում է Ակսել անձնանունը։

== Կյանքը ==
Գորիսի ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Բակունցը 1910 թվականին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, որի դասարանային բաժինը ավարտում է 1917-ին։  Հետագայում մանկավարժական աշխատանք կատարում Զանգեզուրի Լոր գյուղում։ 1917-18-ին որպես շարքային զինվոր մասնակցել է Աշկալայի, Իլլիջայի, Արդահանի կռիվներին և Սարդարապատի ճակատամարտին։
 
Սովորել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, ապա մեկնել Խարկով և 1923-ին ավարտել Խարկովի գյուղատնտեսական ինստիտուտը, վերադարձել և 1924-26-ին աշխատել Գորիսում որպես Զանգեզուրի գավառական գյուղատնտես, գավգործկոմի հողբաժնի վարիչ, 1926-31-ին` Երևանում` որպես հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալ։ 1927-28-ին աշխատել է նաև «Մաճկալ» թերթում։  1928-ին մասնակցել է Երևանի անասնաբուծական-անասանաբուժական (զոովետ) ինստիտուտի կազմակերպմանը և աշխատել այնտեղ։ 1931-ին աշխատել է «Նոր ուղի» հանդեսում։  Այնուհետև հիմնականում զբաղվել է գրական աշխատանքով։  Գրել է «Զանգեզուր» և «Արևի զավակը» կինոնկարների սցենարը։

== Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Հիմար մարդը (Ակսել Բակունց)|Հիմար մարդը]]
* [[Աղոթք (Ակսել Բակունց)|Աղոթք]]
* [[Աշոտը (Ակսել Բակունց)|Աշոտը]]
* [[Անտառում (Ակսել Բակունց)|Անտառում]]
* [[Էն տարին (Ակսել Բակունց)|Էն տարին]]
* [[«Արտելիա» (Ակսել Բակունց)|«Արտելիա»]]
* [[«Տրախտորի մաշին» (Ակսել Բակունց)|«Տրախտորի մաշին»]]
* [[Աբգարենց Իվանի դատը (Ակսել Բակունց)|Աբգարենց Իվանի դատը]]
* [[Իվան բեյը (Ակսել Բակունց)|Իվան բեյը]]
* [[Ծատուն տղան (Ակսել Բակունց)|Ծատուն տղան]]
* [[Թանգին (Ակսել Բակունց)|Թանգին]]
* [[Գալուստի վիկը (Ակսել Բակունց)|Գալուստի վիկը]]
* [[Դրոգպան Գևոն (Ակսել Բակունց)|Դրոգպան Գևոն]]
* [[Հին տանը (Ակսել Բակունց)|Հին տանը]]
* [[Արաբջի Զաքին (Ակսել Բակունց)|Արաբջի Զաքին]]
* [[Վաղը մարտի 8-ն է (Ակսել Բակունց)|Վաղը մարտի 8-ն է]]
* [[Րևան, Րևա՜ն (Ակսել Բակունց)|Րևան, Րևա՜ն]]
* [[Տրանզիտ via Բայանդուր (Ակսել Բակունց)|Տրանզիտ via Բայանդուր]]
* [[Ձմռան մի գիշեր (Ակսել Բակունց)|Ձմռան մի գիշեր]]
* [[Մայրը (Ակսել Բակունց)|Մայրը]]
* [[Վճիռը (Ակսել Բակունց)|Վճիռը]]
* [[Հերոս նոքարը (Ակսել Բակունց)|Հերոս նոքարը]]
* [[Տպարանի «պապաշան» (Ակսել Բակունց)|Տպարանի «պապաշան»]]
* [[Աշխատանքի հերոսները (Ակսել Բակունց)|Աշխատանքի հերոսները]]
* [[Կոմսոմոլի փոկերով (Ակսել Բակունց)|Կոմսոմոլի փոկերով]]
* [[«Ընկեր Գալուստը» (Ակսել Բակունց)|«Ընկեր Գալուստը»]]
* [[Արմաշ (Ակսել Բակունց)|Արմաշ]]

== Ա. Բակունցի երկերի մատենագրությունը ==

* Գալուստի վիկը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 19 էջ։
* Կարտոֆիլի մշակությունը, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1926, 35 էջ։
* Խոտորջուրի կոմունան, Երևան, հրատարակություն հողժողկոմատի, 1927, 51 էջ։
* Հովնաթան մարչ, Երևան, Պետհրատ, 1927, 87 էջ։
* Մթնաձոր, Երևան, Պետհրատ, 1927, 184 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1927, 72 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, Պետհրատ, 1928,44 էջ։
* Սպիտակ ձին (պատմվածքներ), Մոսկվա, ԽՍՀՄ ժող. կենտր. հրատ., 1929, 72 էջ։
* Խաչատուր Աբովյանի «անհայտ բացակայումը», Երևան, Պետհրատ, 1932, 64 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը (պատմվածքներ), Երևան, Պետհրատ, 1933, 205 էջ։
* Անձրևը (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, Պետհրատ, 1935, 80 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները (համանուն պատմվածքը և Կյորես), Երևան, Պետհրատ, 1936, 155 էջ։
* Սև ցելերի սերմնացանը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 23 էջ։
* Քեռի Դավոն, Երևան, Պետհրատ, 1936, 22 էջ։
* Պատմվածքներ, Ա շարք, Փարիզ, գրատուն Հրանտ-Սամուել, 1938, 80 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ, Ա հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1955, 219 էջ։
* Երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1955, 688 էջ։
* Ակսել Բակունցի ամբողջական գործը երեք հատորով։ Պատմվածքներ և վիպակներ, Բ հատոր, Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1956, 171 էջ։
* Եղբայրության ընկուզենիները, Երևան, Հայպետհրատ, 1959,184 էջ։
* Գրականության մասին, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1959, 144 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը, Երևան, Հայպետհրատ, 1960, 12 էջ։
* Փունջ։ Սովետահայ մանկական գրականություն (գրքում տեղ են գտել նաև Ա. Բակունցի գործերից), Երևան, Հայպետհրատ, 1961, 356 էջ։
* Ալպիական մանուշակ (երկու պատմվածք` «Ալպիական մանուշակ», «Միրհավ»), Երևան, Հայպետհրատ, 1962, 36 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր առաջին, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 746 էջ։
* Երկեր 2 հատորով, հատոր երկրորդ, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 624 էջ։
* Մուրոյի «զրույց»-ը։ Նամակ ռուսաց թագավորին, Երևան, «Հայաստան», 1969, 24 էջ։
* Ալպիական մանուշակ, Երևան, «Հայաստան», 1969, 256 էջ։
* Անձրևը, Երևան, «Հայաստան», 1970, 12 էջ։
* Պատմվածքներ, Երևան, «Լույս», 1975, 191 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 1 («Մթնաձոր», «Սև ցելերի սերմնացանը», «Անձրևը»), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, 672 էջ։
* Վերածնունդ (ժողովածուում տեղ են գտել Ա. Բակունցի «Սարալու», «Կյորա», «Արտելիա», «Տրախտորի մաշին», «Խոտ» գործերը), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 552 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 2 (պատմվածքներ, ակնարկներ, Վարդան Այգեկցու «Աղվեսագիրքը»` Բակունցի փոխադրությամբ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, 716 էջ։
* Միրհավ (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 172 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 3 (վեպեր և վիպակներ, կինոբոմագիր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1982, 712 էջ։
* Մուրոյի «զրույցը», Երևան, «Սովետական գրող», 1983, 13 էջ։
* Երկեր չորս հատորով, հատոր 4 (գրաքննադատական հոդվածներ։ Հրապարակախոսություն, գյուղատնտեսական հոդվածներ և ակնարկներ։ Նամակներ, խնդրագրեր, ընծայագրեր։ Պաշտոնական գրություններ։ Զեկուցումների ու ելույթների ամփոփումներ), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1984, 664 էջ։
* Երկեր, Երևան, «Լույս», 1985, 398 էջ։

== Ա. Բակունցի թարգմանությունները ռուսերենից և գրաբարից փոխադրությունները ==

* [[Նիկոլայ Գոգոլ]], Տարաս Բուլբա, Երևան, Պետհրատ, 1934, 156 էջ։
* [[Վարդան Այգեկցի]], Աղվեսագիրք, Երևան, Պետհրատ, 1935։
* Վարդան Այգեկցի, Առյուծը, Աղվեսն ու Արջը, Երևան, Հայպետհրատ, 1940։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա (վիպակ), Երևան, Հայպետհրատ, 1950, 156 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2 (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, Հայպետհրատ, 1953, 328 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, Հայպետհրատ, 1955։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, Հայպետհրատ, 1964, 155 էջ։
* Նիկոլայ Գոգոլ, Տարաս Բուլբա, Երևան, «Հայաստան», 1972, 140 էջ։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Հայաստան», 1972։
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, Երևան, «Սովետական գրող», 1981 (տեքստը` հայերեն և ռուսերեն)։
* Ռուս դասականների գրադարան։ Նիկոլայ Գոգոլ, Ընտիր երկեր (գրքի մեջ տեղ գտած «Տարաս Բուլբա» երկը թարգմանել է Ա. Բակունցը), Երևան, «Սովետական գրող», 1982, 752 էջ։

{{DEFAULTSORT:Բակունց, Ակսել}}
[[Կատեգորիա:1899 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1937 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվալանգ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6444</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14441</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվալանգ''' ([[լատիներեն]] agua, [[անգլերեն]] lung—թոք) — մարզահանդերձանք, ջրի մեջ համեմատաբար ոչ խորը սուզ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="473">'''Ակվալանգ''' ([[լատիներեն]] agua, [[անգլերեն]] lung—թոք) — մարզահանդերձանք, ջրի մեջ համեմատաբար ոչ խորը սուզվելիս շնչելու համար։ Բաղկացած է սեղմված օդով լեցուն անոթից և շնչառական սարքից։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվալանգիստ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5728</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12629</id>
      <timestamp>2012-12-30T01:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվալանգիստ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, մարզական'', Ակվալանգով լողացող կամ ստորջրյա աշխատանքն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="509">'''Ակվալանգիստ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական, մարզական'', Ակվալանգով լողացող կամ ստորջրյա աշխատանքներ կատարող անձ։

Ակվալանգիստները 20 մետր խորության վրա հայտնաբերել են խորտակված նավը (մամուլ)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվալանգիստ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6445</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14442</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվալանգիստ''' — ակվալանգ օգտագործող մարզիկ:  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="228">'''Ակվալանգիստ''' — ակվալանգ օգտագործող մարզիկ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվապլան (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6443</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14440</id>
      <timestamp>2013-03-28T18:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվապլան''' ([[լատիներեն]] agua—ջուր, planum–հարթություն) – մարզալաստ, որով մարզիկը առաջ է շարժվում ինքնա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="362">'''Ակվապլան''' ([[լատիներեն]] agua—ջուր, planum–հարթություն) – մարզալաստ, որով մարզիկը առաջ է շարժվում ինքնաշարժ նավակի ետևից։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվատինտա (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6955</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15331</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվատինտա''': Խոր տպագրության տպաձևի՝ պղնձի վրա ձեռքով փորագրելու եղանակ, որտեղ պատկերի օտիսկը ստաց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="417">'''Ակվատինտա''': Խոր տպագրության տպաձևի՝ պղնձի վրա ձեռքով փորագրելու եղանակ, որտեղ պատկերի օտիսկը ստացվում է ոչ թե գծավոր, այլ կիսատոնավոր, վրձինով նկարածի նման։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակվարել (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6956</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15332</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակվարել'''։ Գեղանկարչության արտադրանք, որը կատարված է ակվարելի ներկերով (ջրաներկով)։ Ակվարելը լավ վ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="492">'''Ակվարել'''։ Գեղանկարչության արտադրանք, որը կատարված է ակվարելի ներկերով (ջրաներկով)։ Ակվարելը լավ վերարտադրվում է տպագրության օֆսետային եղանակով, ինչպես նաև եռագույն բարձր տպագրությամբ (ավտոտիպիա):

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակտեոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5845</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12789</id>
      <timestamp>2013-01-11T17:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակտեոն''', հունական առասպելական որսորդ. [[Արիստեոս]]ի և [[Ավտոնոե]]ի որդին։ Որս անելիա Ակտեոնը տեսնում ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="945">'''Ակտեոն''', հունական առասպելական որսորդ. [[Արիստեոս]]ի և [[Ավտոնոե]]ի որդին։ Որս անելիա Ակտեոնը տեսնում է լոգանք ընդոնող [[Արտեմիս]]ին։ Զայրացած դիցուհին Ակտեոնին փոխակերպում է եղնիկի, որին և հոշոտում են սեփական շները: Ըստ [[Եվրիպիդես]]ի, աստվածուհու զայրույթը առաջցել էր այն բանից, որ Ակտեոնը պարծենալով հայտարարել էր, թե ինքը առավել ճարտար որսորդ է, քան Արտեմիսը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 13-14:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակրոբատ (ուհի) (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6446</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14443</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակրոբատ (ուհի)''' ([[հունարեն]] akrobateo - դեպի վեր բարձրացող) – մարզիկ (մարզուհի), որը զբաղվում է ակրոբատիկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="338">'''Ակրոբատ (ուհի)''' ([[հունարեն]] akrobateo - դեպի վեր բարձրացող) – մարզիկ (մարզուհի), որը զբաղվում է ակրոբատիկայով։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակրոբատիկա (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6447</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14444</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակրոբատիկա''' ([[հունարեն]] akrobateo) – մարզաձև, որով զբաղվում են թե՛ տղամարդիկ և թե՛ կանայք։ Մրցությունն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="812">'''Ակրոբատիկա''' ([[հունարեն]] akrobateo) – մարզաձև, որով զբաղվում են թե՛ տղամարդիկ և թե՛ կանայք։ Մրցությունները անց են կացվում անհատների միջև, որոնք վազքի ընթացքում կատարում են շրջապտույտներ պարունակող տարբեր վարժություններ։ Անցկացվում են նաև տղամարդկանց զույգերի և քառյակների, կանանց զույգերի և եռյակների, ինչպես նաև խառը զույգերի, հիմնականում ուժային վարժություններ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակրոմոնոգրամա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>829</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1745</id>
      <timestamp>2011-04-04T14:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1004">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык,</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1746</id>
      <timestamp>2011-04-04T14:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1353">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1748</id>
      <timestamp>2011-04-04T14:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1540">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):

[[Տրուբադուր]]ների պոեզիայում տողի կրկնությունը ([[լատիներեն]]` «coblas copfinudas») եղել է տան տեսակներից մեկը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1753</id>
      <timestamp>2011-04-05T18:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2571">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):

[[Տրուբադուր]]ների պոեզիայում տողի կրկնությունը ([[լատիներեն]]` «coblas copfinudas») եղել է տան տեսակներից մեկը:  Նոր տան առաջին բանատողը բանաստեղծը կցել, կապել է նախորդ տան վերջին բանատողին կրկնության մեթոդով (կամ այսպես կոչված «կրկնության զավթումով»), նրա բանալի բառի կամ արտահայտության կրկնումով, ընդ որում` դրանք պետք է վերարտադրվեին կամ նույնական, կամ էլ շատ թե քիչ փոփոխված ձևով` դրվելով տողի սկզբում, մեջտեղում կամ վերջում: Հենց այդպես են կցված «[[Ալբիգոյան խաչակրաց արշավանքի մասին երգ]]»-ի 2-րդ և 3-րդ մասերի տները, երբ առաջին մասում կիրառվել է ուրիշ կանոն` [[հանգ]]ի կրկնություն («coblas capcaudadas»), համաձայն որի` նոր տան սկզբում պիտի կրկնվեր միայն նախորդող վերջին բանատողի հանգը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1754</id>
      <timestamp>2011-04-05T18:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3200">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):

[[Տրուբադուր]]ների պոեզիայում տողի կրկնությունը ([[լատիներեն]]` «coblas copfinudas») եղել է տան տեսակներից մեկը:  Նոր տան առաջին բանատողը բանաստեղծը կցել, կապել է նախորդ տան վերջին բանատողին կրկնության մեթոդով (կամ այսպես կոչված «կրկնության զավթումով»), նրա բանալի բառի կամ արտահայտության կրկնումով, ընդ որում` դրանք պետք է վերարտադրվեին կամ նույնական, կամ էլ շատ թե քիչ փոփոխված ձևով` դրվելով տողի սկզբում, մեջտեղում կամ վերջում: Հենց այդպես են կցված «[[Ալբիգոյան խաչակրաց արշավանքի մասին երգ]]»-ի 2-րդ և 3-րդ մասերի տները, երբ առաջին մասում կիրառվել է ուրիշ կանոն` [[հանգ]]ի կրկնություն («coblas capcaudadas»), համաձայն որի` նոր տան սկզբում պիտի կրկնվեր միայն նախորդող վերջին բանատողի հանգը: Նախկին գլխի վերջին բառերի «զավթումը» և դրանց կրկնությունը հաջորդի սկզբում օգտագործել է [[Միխայիլ Բուլգակով]]ը «[[Վարպետը և Մարգարիտան]]» [[վեպ]]ում: Առաջին գլխի ավարտը` «Ամեն ինչ պարզ է. սպիտակ թիկնոցի մեջ...», կրկնվում է երկրորդ գլխի սկզբում, տասնհինգերորդ գլխի ավարտը` «Արևն արդեն մայր լերկ լեռան հետևում.....», կրկնվում է տասնվեցերորդ գլխի սկզբում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1755</id>
      <timestamp>2011-04-05T19:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4601">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):

[[Տրուբադուր]]ների պոեզիայում տողի կրկնությունը ([[լատիներեն]]` «coblas copfinudas») եղել է տան տեսակներից մեկը:  Նոր տան առաջին բանատողը բանաստեղծը կցել, կապել է նախորդ տան վերջին բանատողին կրկնության մեթոդով (կամ այսպես կոչված «կրկնության զավթումով»), նրա բանալի բառի կամ արտահայտության կրկնումով, ընդ որում` դրանք պետք է վերարտադրվեին կամ նույնական, կամ էլ շատ թե քիչ փոփոխված ձևով` դրվելով տողի սկզբում, մեջտեղում կամ վերջում: Հենց այդպես են կցված «[[Ալբիգոյան խաչակրաց արշավանքի մասին երգ]]»-ի 2-րդ և 3-րդ մասերի տները, երբ առաջին մասում կիրառվել է ուրիշ կանոն` [[հանգ]]ի կրկնություն («coblas capcaudadas»), համաձայն որի` նոր տան սկզբում պիտի կրկնվեր միայն նախորդող վերջին բանատողի հանգը: Նախկին գլխի վերջին բառերի «զավթումը» և դրանց կրկնությունը հաջորդի սկզբում օգտագործել է [[Միխայիլ Բուլգակով]]ը «[[Վարպետը և Մարգարիտան]]» [[վեպ]]ում: Առաջին գլխի ավարտը` «Ամեն ինչ պարզ է. սպիտակ թիկնոցի մեջ...», կրկնվում է երկրորդ գլխի սկզբում, տասնհինգերորդ գլխի ավարտը` «Արևն արդեն մայր լերկ լեռան հետևում.....», կրկնվում է տասնվեցերորդ գլխի սկզբում:

Ակրոմոնոգրամայի կիրառման [[պոետիկա]]ն չափազանց հարուստ է [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] և նրա գրական հետևորդների մոտ: Ակրոմոնոգրամայով են կառուցված Գրիգոր Նարեկացու «Տաղ քառասնաւրեայ գալստեան Տեառն, ի Գրիգոր Նարեկացւոյ», «Տաղ Գրիգոր Նարեկացւոյ, ի յարութիւն Ղազարու», «Տաղ գալստեան Տեառն առ Ղազար, ի Գրիգոր Նարեկացւոյ», «Տաղ ի յարութիւն Ղազարու, Գրիգորի Նարեկացւոյ ասացեալ», «Տաղ յարութեան Նարեկայ ոգեալ», «Տաղ սուրբ Խաչին, ի Գրիգորէ Նարեկացւոյ», «Տաղ Համբարձմանն Քրիստոսի Աստուծոյ, Գրիգորի Նարեկացւոյ ասացեալ» քերթվածքները, [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Քանի ձեռից եմ վառվել» [[քառյակ]]ը, [[Եղիշե Չարենց]]ի «Ես իմ անուշ Հայաստանի...» [[բանաստեղծություն|բանաստեղծության]] առաջին և երկրորդ տները, [[Պարույր Սևակ]]ի «Գովերգում եմ» բանաստեղծությունը և այլն:

== Աղբյուրներ ==</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1756</id>
      <timestamp>2011-04-05T19:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4721">'''Ակրոմոնոգրամա, եզրամիացագիր''', բառակոմպոզիցիոն հնարանք, երբ [[բանատող]]ի, կամ տան, կամ [[արձակ]]ի գլխի ավարտը` բառամասը, [[բառակապակցություն]]ը, կրկնվում է հաջորդ բանատողի, կամ տան, կամ գլխի սկզբում, և դրանով բանատողերը, տները, գլուխները կապվում, միակցվում են իրար: Կրկնության այդ երևույթը հանդիպում է բոլոր ժողովուրդների բոլոր ժամանակների [[պոեզիա]]յում: Բառակոմպոզիցիոն այս հնարանքը կրում է նաև ''անադիպլոսիս'' անվանումը: Տարբեր գիտնականներ [[կրկնություն|կրկնության]] այս տեսակը կոչում են տարբեր անվանումներով. [[Մանուկ Աբեղյան]]ը` պատասխան, Օ. Բրիկը` стык, Գ. Շենգելին` подхват: Մանուկ Աբեղյանը կարծում է (Երկեր, հատոր Գ, 1968, էջ 615-616), որ հայերը կրկնության այս տեսակը փոխառել են [[եբրայական պոեզիա|եբրայական]] կամ [[ասորական պոեզիա]]յից (մինչև [[10-րդ դար]]):

[[Տրուբադուր]]ների պոեզիայում տողի կրկնությունը ([[լատիներեն]]` «coblas copfinudas») եղել է տան տեսակներից մեկը:  Նոր տան առաջին բանատողը բանաստեղծը կցել, կապել է նախորդ տան վերջին բանատողին կրկնության մեթոդով (կամ այսպես կոչված «կրկնության զավթումով»), նրա բանալի բառի կամ արտահայտության կրկնումով, ընդ որում` դրանք պետք է վերարտադրվեին կամ նույնական, կամ էլ շատ թե քիչ փոփոխված ձևով` դրվելով տողի սկզբում, մեջտեղում կամ վերջում: Հենց այդպես են կցված «[[Ալբիգոյան խաչակրաց արշավանքի մասին երգ]]»-ի 2-րդ և 3-րդ մասերի տները, երբ առաջին մասում կիրառվել է ուրիշ կանոն` [[հանգ]]ի կրկնություն («coblas capcaudadas»), համաձայն որի` նոր տան սկզբում պիտի կրկնվեր միայն նախորդող վերջին բանատողի հանգը: Նախկին գլխի վերջին բառերի «զավթումը» և դրանց կրկնությունը հաջորդի սկզբում օգտագործել է [[Միխայիլ Բուլգակով]]ը «[[Վարպետը և Մարգարիտան]]» [[վեպ]]ում: Առաջին գլխի ավարտը` «Ամեն ինչ պարզ է. սպիտակ թիկնոցի մեջ...», կրկնվում է երկրորդ գլխի սկզբում, տասնհինգերորդ գլխի ավարտը` «Արևն արդեն մայր լերկ լեռան հետևում.....», կրկնվում է տասնվեցերորդ գլխի սկզբում:

Ակրոմոնոգրամայի կիրառման [[պոետիկա]]ն չափազանց հարուստ է [[Գրիգոր Նարեկացի|Գրիգոր Նարեկացու]] և նրա գրական հետևորդների մոտ: Ակրոմոնոգրամայով են կառուցված Գրիգոր Նարեկացու «Տաղ քառասնաւրեայ գալստեան Տեառն, ի Գրիգոր Նարեկացւոյ», «Տաղ Գրիգոր Նարեկացւոյ, ի յարութիւն Ղազարու», «Տաղ գալստեան Տեառն առ Ղազար, ի Գրիգոր Նարեկացւոյ», «Տաղ ի յարութիւն Ղազարու, Գրիգորի Նարեկացւոյ ասացեալ», «Տաղ յարութեան Նարեկայ ոգեալ», «Տաղ սուրբ Խաչին, ի Գրիգորէ Նարեկացւոյ», «Տաղ Համբարձմանն Քրիստոսի Աստուծոյ, Գրիգորի Նարեկացւոյ ասացեալ» քերթվածքները, [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Քանի ձեռից եմ վառվել» [[քառյակ]]ը, [[Եղիշե Չարենց]]ի «Ես իմ անուշ Հայաստանի...» [[բանաստեղծություն|բանաստեղծության]] առաջին և երկրորդ տները, [[Պարույր Սևակ]]ի «Գովերգում եմ» բանաստեղծությունը և այլն:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 13-14:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակրոստիքոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>955</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1996</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայի բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1297">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայի բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին:

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1997</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2033">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայի բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին:

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1998</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2834">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայից սկիզբ առնող բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին.

&lt;poem&gt;
'''Վ'''արդավառի վարդերը վառ
'''Ե'''րգող երգչիդ երգում եմ ես.
'''Չ'''ըկար երկրիս նման պարտեզ-
'''Ե'''վ նա ավե՜ր, չարին ավա՜ր...
'''Ս'''րտի երգիչ, դու բոցավառ
'''Լ'''ուսե երգով ասա հրկեզ,
'''Ա'''րդյոք «հարյա՜վ» պիտի երգես,
'''Վ'''առսիրտ երգիչ, երկրիս համար...

'''Ի'''նչպես կարկուտն արտն անարատ
'''Վ'''այր է թափում, այնպես առատ,
'''Ա'''յնպես անգութ երկրում իմ որբ,
'''Ն'''այիր` թափված քանի՜ կորյուն-
'''Ո'''րքա՜ն, որքա՜ն արյուն-
'''Վ'''երքեր-վարդեր արնոտ ու բորբ...
&lt;/poem&gt;

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1999</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2820">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայից սկիզբ առնող բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին.

'''Ե'''րգող երգչիդ երգում եմ ես.&lt;br&gt;
'''Չ'''ըկար երկրիս նման պարտեզ-&lt;br&gt;
'''Ե'''վ նա ավե՜ր, չարին ավա՜ր...&lt;br&gt;
'''Ս'''րտի երգիչ, դու բոցավառ&lt;br&gt;
'''Լ'''ուսե երգով ասա հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ա'''րդյոք «հարյա՜վ» պիտի երգես,&lt;br&gt;
'''Վ'''առսիրտ երգիչ, երկրիս համար...&lt;br&gt;

'''Ի'''նչպես կարկուտն արտն անարատ&lt;br&gt;
'''Վ'''այր է թափում, այնպես առատ,&lt;br&gt;
'''Ա'''յնպես անգութ երկրում իմ որբ,&lt;br&gt;
'''Ն'''այիր` թափված քանի՜ կորյուն-&lt;br&gt;
'''Ո'''րքա՜ն, որքա՜ն արյուն-&lt;br&gt;
'''Վ'''երքեր-վարդեր արնոտ ու բորբ...

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2000</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3123">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայից սկիզբ առնող բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին.

'''Ե'''րգող երգչիդ երգում եմ ես.&lt;br&gt;
'''Չ'''ըկար երկրիս նման պարտեզ-&lt;br&gt;
'''Ե'''վ նա ավե՜ր, չարին ավա՜ր...&lt;br&gt;
'''Ս'''րտի երգիչ, դու բոցավառ&lt;br&gt;
'''Լ'''ուսե երգով ասա հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ա'''րդյոք «հարյա՜վ» պիտի երգես,&lt;br&gt;
'''Վ'''առսիրտ երգիչ, երկրիս համար...&lt;br&gt;

'''Ի'''նչպես կարկուտն արտն անարատ&lt;br&gt;
'''Վ'''այր է թափում, այնպես առատ,&lt;br&gt;
'''Ա'''յնպես անգութ երկրում իմ որբ,&lt;br&gt;
'''Ն'''այիր` թափված քանի՜ կորյուն-&lt;br&gt;
'''Ո'''րքա՜ն, որքա՜ն արյուն-&lt;br&gt;
'''Վ'''երքեր-վարդեր արնոտ ու բորբ...

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_

== Աղբյուրներ ==
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 10-11:
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 14:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2001</id>
      <timestamp>2011-04-13T10:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3354">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայից սկիզբ առնող բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղիանակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին.

'''Ե'''րգող երգչիդ երգում եմ ես.&lt;br&gt;
'''Չ'''ըկար երկրիս նման պարտեզ-&lt;br&gt;
'''Ե'''վ նա ավե՜ր, չարին ավա՜ր...&lt;br&gt;
'''Ս'''րտի երգիչ, դու բոցավառ&lt;br&gt;
'''Լ'''ուսե երգով ասա հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ա'''րդյոք «հարյա՜վ» պիտի երգես,&lt;br&gt;
'''Վ'''առսիրտ երգիչ, երկրիս համար...&lt;br&gt;

'''Ի'''նչպես կարկուտն արտն անարատ&lt;br&gt;
'''Վ'''այր է թափում, այնպես առատ,&lt;br&gt;
'''Ա'''յնպես անգութ երկրում իմ որբ,&lt;br&gt;
'''Ն'''այիր` թափված քանի՜ կորյուն-&lt;br&gt;
'''Ո'''րքա՜ն, որքա՜ն արյուն-&lt;br&gt;
'''Վ'''երքեր-վարդեր արնոտ ու բորբ...

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_

== Աղբյուրներ ==
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 10-11:
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 14:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 9:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6930</id>
      <timestamp>2011-11-28T16:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3352">'''Ակրոստիքոս''', հունական անտիկ պոեզիայից սկիզբ առնող բանաստեղծական ձև, որի [[բանատող]]երի առաջին [[տառ]]երը, վերից վար կարդալիս, կազմում են որևէ [[բառ]], հասկացություն կամ այն անձի անուն-ազգանունը, ում ձոնված է [[տաղ]]ը:

Ակրոստիքոսն օգտագործել են` շրջանցելու [[գրաքննություն]]ը կամ թաքցնելու [[հեղինակ]]ի անունը: Օգտագործել են նաև չափածո [[հանելուկ]]ներում` առաջին տառերից կազմվել է պատասխանը: Զարգացել է [[մոգական տեքստ]]երից, տարածված էր ուշ շրջանի անտիկ պոեզիայում, միջնադարում, Բարոկկոյում:

Ակրոստիքոսներ են ստեղծել [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն, [[Ներսես Շնորհալի]]ն: 

[[Վահան Տերյան]]ը ակրոստիքոս է նվիրել ռուս բանաստեղծ [[Վեչեսլավ Իվանով]]ին.

'''Ե'''րգող երգչիդ երգում եմ ես.&lt;br&gt;
'''Չ'''ըկար երկրիս նման պարտեզ-&lt;br&gt;
'''Ե'''վ նա ավե՜ր, չարին ավա՜ր...&lt;br&gt;
'''Ս'''րտի երգիչ, դու բոցավառ&lt;br&gt;
'''Լ'''ուսե երգով ասա հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ա'''րդյոք «հարյա՜վ» պիտի երգես,&lt;br&gt;
'''Վ'''առսիրտ երգիչ, երկրիս համար...&lt;br&gt;

'''Ի'''նչպես կարկուտն արտն անարատ&lt;br&gt;
'''Վ'''այր է թափում, այնպես առատ,&lt;br&gt;
'''Ա'''յնպես անգութ երկրում իմ որբ,&lt;br&gt;
'''Ն'''այիր` թափված քանի՜ կորյուն-&lt;br&gt;
'''Ո'''րքա՜ն, որքա՜ն արյուն-&lt;br&gt;
'''Վ'''երքեր-վարդեր արնոտ ու բորբ...

[[Եղիշե Չարենց]]ի «Գիրք ճանապարհին», չորս ակրոստիքոսներով նվիրված է ավագ դստերը` Արփենիկ Չարենցին.

'''Ա'''րեգակ, օվկիան զորության,&lt;br&gt;
'''Ր'''ոպե առ րոպե քո հրով&lt;br&gt;
'''Փ'''այփայի'ր, տուր զորություն&lt;br&gt;
'''Է'''յակին այս յերգի ու սիրո.&lt;br&gt;
'''Ն'''ա դեռ փո~քր է այնքան ու թուկլ,&lt;br&gt;
'''Ի'''ր սիրտը-դեռ սափոր է մաքուր,-&lt;br&gt;
'''Կ'''ազդուրվի' թող նա քո հրով:

'''Չ'''լինի' թող որ աշխարհում,&lt;br&gt; 
'''Ա'''րեգա'կ, որ ես չերգեմ&lt;br&gt;
'''Ր'''ախճական, ռամիկ այս դարում,&lt;br&gt;
'''Է'''ությամբ քո լցված, հրկեզ,&lt;br&gt;
'''Ն'''վիրված պայքարին այս ու քեզ&lt;br&gt;
'''Ց'''արդ չեղած տաղեր ու երգեր:_

== Աղբյուրներ ==
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 10-11:
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 14:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 9:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակցենտ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3279</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6834</id>
      <timestamp>2011-11-20T07:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակցենտ''' ([[լատիներեն]]` accentus «շեշտ»), [[օտար լեզու|օտար լեզվով]] խոսող անձի թույլ տված այն սխալների, շեղ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1883">'''Ակցենտ''' ([[լատիներեն]]` accentus «շեշտ»), [[օտար լեզու|օտար լեզվով]] խոսող անձի թույլ տված այն սխալների, շեղումների ամբողջությունը, որոնք կատարվում են [[մայրենի լեզու|մայրենի լեզվի]] համակարգի ազդեցությամբ, ըստ այդմ ասում են՝ ''օտար ակցենտ, հայկական ակցենտ, ռուսական ակցենտ'' ևն։ Ակցենտը կարող է դրսևորվել [[գրական լեզու|գրական լեզուն]] լավ չտիրապետած անձի [[խոսք]]ում, եթե նա հիմնականում բարբառախոս է, կամ գտնվում է մայրենի բարբառի ազդեցության տակ (ըստ այդմ ասում են՝ ''բարբառային ակցենտ''): Օրինակ, խուլ շփական [[ֆ]]–ի փոխարեն շրթնային շնչեղ խուլ պայթականի [[արտասանություն]]ը գրական հայերենով խոսող ղարաբաղցու խոսքի հատկանշական ակցենտի տարր է: [[Ռուսերեն]]ին լավ չտիրապետող հայը ռուսաց լեզվի փափուկ [[բաղաձայն]]ները հաճախ արտաբերամ է կոշտ  արտասանությամբ, որ բերում է ակցենտային երանգ։

Թեև ակցենտը դրսևորվում է լեզվի կառուցվածքի տարբեր կողմերում (մակարդակներում), այնուամենայնիվ այն առավել կապված է արտասանական-աոոգանական տարրերի   հետ։ (Տե՛ս [[առոգանություն]])։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 20:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակցենտ, շեշտ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6957</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15333</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակցենտ, շեշտ'''։ Շեշտադրության նշան, գրաֆիկական նշան տպագրական տառի վրա։ Սովորաբար ձուլվում է [[տառ]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="533">'''Ակցենտ, շեշտ'''։ Շեշտադրության նշան, գրաֆիկական նշան տպագրական տառի վրա։ Սովորաբար ձուլվում է [[տառ]]ի հետ միասին («ա՛», «ի՛», «ե՛» կամ «a՛», «o՛» և այլն), որը նշանակում է ուժեղացնել [[առոգանություն]]ն այս կամ այն [[ձայնավոր]]ում։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակցիդենտ գրոտեսկ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6995</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15470</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակցիդենտ գրոտեսկ''': Ռուսական ձեռքի գրաշարական տառի արտադրական անվանումը, հիմնական և լրացուցիչ գծեր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="652">'''Ակցիդենտ գրոտեսկ''': Ռուսական ձեռքի գրաշարական տառի արտադրական անվանումը, հիմնական և լրացուցիչ գծերը մազիկներ չունեն, գծագրված է միանման հաստությամբ։ Ներկայումս ստանդարտում կոչվում է հարթակերտ, ունի երկու գծագրություն։ Ակցիդենտ գրոտեսկը ձուլվում է կեգել 6, 8, 10, 12, 16, 20, 24, 28, 36, 48 պունկտի։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակցիդենտային շարվածք (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6958</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15334</id>
      <timestamp>2013-05-17T17:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակցիդենտային շարվածք'''։ Մանր ձևերի, գլխավորապես գրասենյակային պահանջների համար կատարվող շարվածք։ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="892">'''Ակցիդենտային շարվածք'''։ Մանր ձևերի, գլխավորապես գրասենյակային պահանջների համար կատարվող շարվածք։ Ակցիդենտային շարվածքի հիմնական տարբերությունը մյուս տեսակի շարվածքներից այն է, որ նրա ձևերն առանձնահատուկ են, ձևավորմամբ ինքնուրույն, նուրբ, որի նպատակն է [[տեքստ]]ին հաղորդել ավելի որոշիչ և գեղեցիկ տեսք, այն դարձնել ամփոփ և գրավիչ, գրաշարից պահանջում է գիտելիքների և աշխատանքի մեծ փորձ և բավարար գեղարվեստական ճաշակ։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ակցիդենցիա (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6996</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15471</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ակցիդենցիա''' ([[լատիներեն]]՝ պատահականության)։ Տպագրաթյան մանր շարվածքային տպաձևեր՝ բլանկներ, հաշիվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="865">'''Ակցիդենցիա''' ([[լատիներեն]]՝ պատահականության)։ Տպագրաթյան մանր շարվածքային տպաձևեր՝ բլանկներ, հաշիվներ, անկետաներ, ձևեր, հրավիրատոմսեր, ատեստատներ, ուղերձներ, գրքի և բրոշյուրի շապիկներ, անվանաթերթեր, լրագրային և ամսագրային հայտարարություններ, ազդագրեր և այլն, որոնք լայնորեն տարածված են և բնորոշ են տարբեր տեսակաշարի ու կեգելը, ակցիդենտային տիտուլային տառերի ու գծերի, շարվածքային զարդերի կիրառումով։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ահարոն Տատուրյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8448</id>
      <sha1>kqgvdha7o7oos70h94pan0p4kktofio</sha1>
    <revision>
      <id>18783</id>
      <timestamp>2014-01-16T18:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Ահարոն Ստեփանի Տատուրյան''' ([[1887]],  [[սեպտեմբերի 19]], գ. Օվագըճ, Թուրքիայի Էզմիթի գավառ – [[1965]],  [[հու...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2012">'''Ահարոն Ստեփանի Տատուրյան''' ([[1887]],  [[սեպտեմբերի 19]], գ. Օվագըճ, Թուրքիայի Էզմիթի գավառ – [[1965]],  [[հունվարի 31]], Փարիզ), հայ բանաստեղծ: 

Գյուղի նախակրթարանն ավարտելուց հետո սովորել է Կ. Պոլսի Գատըգյուղի Մխիթարյան վարժարանում, ապա տեղափոխվել է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում: Սահմանադրության հռչակումից հետո վերադարձել է Կ. Պոլիս, զբաղվել ուսուչությամբ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին փախել է Բուլղարիա, 1919-ին վերադարձել է Կ. Պոլիս, 1922-ին` նորից Բուլղարիա: Ապա անցել է Չեխոսլովակիա: Հետևել է Պրահայի համալսարանի գրական ճյուղի դասընթացներին: 1929-ին հաստատվել է Ֆրանսիայում: Աշխատակցել է «Բազմավեպ», «Մեհյան» և այլ պարբերականների: 

Գրական ասպարեզ է իջել 1902-ին` հաճախակի հանդես գալով պոլսահայ մամուլում: Քնարախոհական բանաստեղծություններում երգել է մարդկային վիշտը, պատկերել հակասություններով լի կյանքը` «Մագաղաթներ» (1938), «Պոհեմականք» (1939), «Սոսեաց անտառ» (1949), «Երկներ երկիր» (1957), «Բագիններուս կրակին դեմ» (1958), «Կարմիր Աւետարան» (1959), «Վերջին կաթիլները» (1971), «Հին քերթուածներ» (1971):

{{DEFAULTSORT:Տատուրյան, Ահարոն}}
[[Կատեգորիա:1887 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1965 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսահայ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ահե ուկե (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6448</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14445</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ահե ուկե''' ([[ճապոներեն]] ահե — դեպի վեր, ուկե — պաշտպանություն) — կարատե մարզաձևում կիրառվող շրջափա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="475">'''Ահե ուկե''' ([[ճապոներեն]] ահե — դեպի վեր, ուկե — պաշտպանություն) — կարատե մարզաձևում կիրառվող շրջափակման անվանում, երբ մարզիկը ծալած ձեռքը վեր բարձրացնելով պաշտպանվում է հարվածից։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ահմեդ Համդի Տանպինար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8628</id>
      <sha1>a346291suba7qvp8p6ex67itu21qi3d</sha1>
    <revision>
      <id>19288</id>
      <timestamp>2014-03-29T06:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Ահմեդ Համդի Տանպինար |պատկեր = Ahmet Hamdi Tanpınar.jpg |զբաղմունք = Թուրք արձակագիր, բանաստեղծ |...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2680">{{Անձ
|անուն = Ահմեդ Համդի Տանպինար
|պատկեր = Ahmet Hamdi Tanpınar.jpg
|զբաղմունք = Թուրք արձակագիր, բանաստեղծ
|ծնված = [[1901]], [[հունիսի 23]]
|վախճանված = [[1962]], [[հունվարի 24]]
}}
'''Ահմեդ Համդի Տանպինար''' ([[1901]], [[հունիսի 23]], Ստամբուլ - [[1962]], [[հունվարի 24]], Ստամբուլ), թուրք արձակագիր, բանաստեղծ:

1923-ին ավարտել է Ստամբուլի համալսարանի գրականության ֆակուլտետը: Դասախոսել է դպրոցներում և բարձրագույն կրթական հաստատություններում: 1939-ին սկսում է դասավանդել ժամանակակից թուրք գրականություն: 1942-46-ին Մարաշում պատգամավոր է դառնում: Մի շրջան աշխատում է Կրթության նախարարությունում, 1949-ին վերադառնում է գրականության ֆակուլտետի [[թուրքերեն]]ի և [[թուրք գրականություն|թուրք գրականության]]  ամբիոնի իր աշխատանքին: Գրողի ամենավերջին ստեղծագործությունը 2007-ի վերջին հրատարակված «Նոթեր լույսի ներքո. Տանպինարի հետ դեմ առ դեմ» ստեղծագործությունն է, որը գրողի նոթերի ժողովածուն է: Նա սկսել է այն գրել 1953-ին և շարունակել մինչև մահը:

Տանպինարը թուրք գրականության ամենակարևոր հեղինակներից է, որն իր ստեղծագործության մեջ հաջողությամբ միախառնում է արևելյան ու արևմտյան մշակույթը: Ե՛վ [[բանաստեղծություն]]ներում, և՛ [[վեպ]]երում նա մեծ տեղ է հատկացրել հոգեբանական վերլուծությանը, պատմությանը, ժամանակին, հասարակության և անհատի միջև կապին և քաղաքակրթության խնդիրներին:

2013-ին «Անտարես» հրատարակչության «Օտար գիր» մատենաշարով հրատարակվել է Տանպինարի «Խաղաղություն» վեպը:

{{DEFAULTSORT:Տանպինար, Ահմեդ Համդի}}
[[Կատեգորիա:1901 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1962 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրք արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրք բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ահմեդ Սալման Ռուշդի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8572</id>
    <redirect title="Սալման Ռուշդի" />
      <sha1>1ej7q3nwtyopuhctkozq7sof6ijs1rq</sha1>
    <revision>
      <id>19114</id>
      <timestamp>2014-02-09T07:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Սալման Ռուշդի]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="49">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Սալման Ռուշդի]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղաթոն Ակիմյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8740</id>
      <sha1>k5cfqyqf85vi0b7lmv8ykagxvqhhbc3</sha1>
    <revision>
      <id>19691</id>
      <timestamp>2014-05-06T06:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Աղաթոն Ակիմյան''' ([[1801]] - [[1853]], [[հուլիսի 27]], Պետերբուրգ), գրական-հասարակական գործիչ:  {{DEFAULTSORT:Ակիմյ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="291">'''Աղաթոն Ակիմյան''' ([[1801]] - [[1853]], [[հուլիսի 27]], Պետերբուրգ), գրական-հասարակական գործիչ:

{{DEFAULTSORT:Ակիմյան, Աղաթոն}}
[[Կատեգորիա:1801 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1853 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղայան, Էդուարդ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4015</id>
    <redirect title="Էդուարդ Աղայան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8603</id>
      <timestamp>2012-05-18T06:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Աղայան, Էդուարդ]]» վերանվանված է «[[Էդուարդ Աղայան]]» վերահղմամբ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="51">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Էդուարդ Աղայան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղասի Այվազյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4105</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8823</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան -), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3214">'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան -), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար):

Սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» գեղարվեստական կինոնկարը: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8824</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="5609">'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան -), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար):

Սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» գեղարվեստական կինոնկարը: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8825</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6202">'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան -), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար):

Սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8826</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6745">'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար):

Սովորել է Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8828</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7127">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Pարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8829</id>
      <timestamp>2012-06-08T18:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7127">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Pարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8834</id>
      <timestamp>2012-06-08T19:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7128">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9918</id>
      <timestamp>2012-08-14T04:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7212">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9919</id>
      <timestamp>2012-08-14T04:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7298">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10674</id>
      <timestamp>2012-09-03T13:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7484">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10767</id>
      <timestamp>2012-09-06T17:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7674">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12697</id>
      <timestamp>2013-01-07T07:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7748">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12731</id>
      <timestamp>2013-01-09T16:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7820">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12885</id>
      <timestamp>2013-01-15T09:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7924">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13812</id>
      <timestamp>2013-03-01T16:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7982">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13854</id>
      <timestamp>2013-03-04T09:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8152">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13932</id>
      <timestamp>2013-03-07T07:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8258">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]
* [[Աստված և ժամագործը (Աղասի Այվազյան)|Աստված և ժամագործը]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15461</id>
      <timestamp>2013-05-19T15:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8324">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Տաշուխա (Աղասի Այվազյան)|Տաշուխա]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]
* [[Աստված և ժամագործը (Աղասի Այվազյան)|Աստված և ժամագործը]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15497</id>
      <timestamp>2013-05-24T13:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8398">[[Պատկեր:Aghasi Ayvazyan.jpg|350px|thumb|]]
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Տաշուխա (Աղասի Այվազյան)|Տաշուխա]]
* [[Ստերեոտիպ (Աղասի Այվազյան)|Ստերեոտիպ]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]
* [[Աստված և ժամագործը (Աղասի Այվազյան)|Աստված և ժամագործը]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17241</id>
      <timestamp>2013-09-06T20:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8647">{{Անձ
|անուն = Աղասի Այվազյան
|պատկեր = Aghasi Ayvazyan.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր
|ծնված = [[1925]], [[սեպտեմբերի 7]]
|վախճանված = [[2007]], [[նոյեմբերի 21]]
}}
'''Աղասի Այվազյան Սիմոնի''' ([[1925]], [[սեպտեմբերի 7]], Աբասթուման, Վրաստան - [[2007]], [[նոյեմբերի 21]], Երևան), հայ արձակագիր, կինոսցենարիստ, կինոռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1982), ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր (1975, «Եռանկյունին» կինոնկարի սցենարի համար), Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր (1983, «Եռանկյունին» գրքի համար): Պարգևատրվել է նաև «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» և «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց – Սահակ Պարթև» շքանշաններով:

Սովորել Թիֆլիսի հայկական դպրոցում, ապա `Թբիլիսիի գեղարվեստական ակադեմիայում (1942), Թբիլիսիի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, Երևանի գեղարվեստա-թատերական և ֆիզիկական կուլտուրայի նինստիտուտներում (1945-1948): Տարբեր հիմնարկություններում աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր, լրագրող: Առաջին պատմվածքը տպագրվել է 1954 թվականին, «Ոզնի» ամսագրում: 1965-73-ին եղել է «[[Գրական թերթ]]ի» արձակի բաժնի վարիչը, 1973-81-ին` «Էկրան» ամսագրի, իսկ 1992-97-ին «Հայություն» թերթի գլխավոր խմբագիր: Որպես ռեժիսոր աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: 1967-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան նրա սցենարով նկարահանել է «Եռանկյունին» կինոնկարը, որը 2-րդ մրցանակ է շահել լենինգրադյան համամիութենական փառատոնում: Նրա սցենարով «Հայֆիլմը» նկարահանել է նաև «Հայրիկ» (1972), «Մեզանից երեքը» (1989), «Ձայն բարբառոյ» (1991) գեղարվեստական կինոնկարները: 1982-ին «Հայֆիլմ» կինոստուդիան Աղասի Այվազյանի «Կովկասյան էսպերանտո» պատմվածքի հիման վրա նկարահանել է «Լիրիկական երթ» գեղարվեստական կինոնկարը, որի ռեժիսորը եղել է ինքը` սցենարի հեղինակը:  Ա. Այվազյանն իր «Վանոն և գորոդովոյը» պատմվածքի հիման վրա գրել է «Վառած լապտեր» կինոնկարի սցենարը: Այս ֆիլմը որպես ռեժիսոր նույնպես նկարահանել է ինքը` Այվազյանը: «Վառած լապտեր» կինոնկարը պատմում է հայ անվանի նկարիչ Վանո Խոջաբեկյանի անսովոր ճակատագրի մասին: Ֆիլմը1987-ին արժանացել է Կինոմամուլի միջազգային ֆեդերացիայի մրցանակին: 1988-ին նկարահանել է «Գաղտնի խորհրդականը» կինոնկարը:

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Ընտանիքի հայրը» (Մոսկվա, 1975), «Փառահամար» (Երևան, 1976), «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Երևան, 1981), «Թիֆլիսի ցուցանակները» (Երևան, 1981), «Եռանկյունին» (Մոսկվա, 1983), «Աղի կոմսը» (Երևան, 1985), «Մեր տխրությունը Կեժոյի շուրջ» (Երևան, 1986), [[լիտվերեն]]` «Վիպակների ժողովածու» (Վիլնյուս, 1979), [[բուլղարերեն]]` «Սինյոր Մարտիրոսի արկածները» (Վառնա, 1981) գրքերը:

== Ա. Այվազյանի ստեղծագործությունները Լիտոպեդիայում ==
* [[Թթի ամիսը (Աղասի Այվազյան)|Թթի ամիսը]]
* [[Օրթաճալայի բաղերը (Աղասի Այվազյան)|Օրթաճալայի բաղերը]]
* [[Տաշուխա (Աղասի Այվազյան)|Տաշուխա]]
* [[Ստերեոտիպ (Աղասի Այվազյան)|Ստերեոտիպ]]
* [[Չորս բարի պատ (Աղասի Այվազյան)|Չորս բարի պատ]]
* [[Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև (Աղասի Այվազյան)|Երկխոսություն Լև Տոլստոյի և նրա ձիու միջև]]
* [[Փառահամար (Աղասի Այվազյան)|Փառահամար]]
* [[Հավատ (Աղասի Այվազյան)|Հավատ]]
* [[Աստված և ժամագործը (Աղասի Այվազյան)|Աստված և ժամագործը]]

== Երկեր ==

* Անձրևը (նովելներ),  Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1959, 123 էջ։
* Ճանապարհորդություն իր շուրջը (հումորեսկների ժողովածու), Թբիլիսի, «Սաբճոթա Սաքարթվելո», 1963, 130 էջ։
* Ընտանիքի հայրը («Եռանկյունին», «Գետի մեր մասը», «Ընտանիքի հայրը», «Զարմացած, սիրահարված, մոլորված զբոսաշրջիկը», «Կռվարարները»), Երևան, «Հայաստան», 1968, 144 էջ։
* Հայաստանցի 8 երիտասարդ արձակագիրներ (ժողովածուի մեջ տպագրված են Աղասի Այվազյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և նրա «Իմ տան հին իրերը», «Ծեր Եպրակսին և նրա տարեց տղան», «Չորս բարի պատ», «Ոտավորը», «Կռվարարներ» պատմվածքներ), Բեյրութ, տպարան «Սևան», 1969, 311 էջ։
* Փառահամար (պատմվածքներ), Երևան, «Հայաստան», 1973, 136 էջ։
* Սինյոր Մարտիրոսի արկածները (վիպակ, պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 200 էջ։
* Լեռնուք (պատմվածքներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 31 էջ։
* Եռանկյունին (վիպակներ և պատմվածքներ), «Սովետական գրող», 1983, 456 էջ։
* Դիպլիպիտո (պատմվածքներ և պիեսներ), Երևան, «Սովետական գրող», 1985, 232 էջ։
* Օբեյկտիվ-18, Երևան, «Սովետական գրող», 1986, 120 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 1987:
* Թթի ամիսը (պատմվածքներ և թատրոն), «Խորհրդային գրող», 1989, 246 էջ։
* Երկրի վրայի զբաղմունքը (էսսեներ և պատմվածքներ), Երևան, «Նաիրի», 1993, 144 էջ։
* Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997:
* Դիպլիպիտո (պիեսներ), Երևան, «Նաիրի», 1999, 184 էջ։
* Ընտիր երկեր, Ե., 2001:
* Մանչերը (բեմական վեպ), Երևան, ColorDepot, 2001, 88 էջ։
* Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժողովածու), Ե., 2003:
* Խորքի խորությունը (պատմվածքներ), Երևան, 2010։

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, 2005, էջ 88:
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Ե., «Սովետական գրող», էջ 41-42:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Ա, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 86:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 1990, էջ 174:

{{DEFAULTSORT:Այվազյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:1925 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2007 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղասի Հովհաննիսյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8025</id>
      <sha1>nse7my4h2ij3gu7wbr8ufwsquohn60a</sha1>
    <revision>
      <id>17522</id>
      <timestamp>2013-09-23T20:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Աղասի Հովհաննիսյան |պատկեր = Aghasi Hovhannisyan.jpg |զբաղմունք = Հայ արձակագիր |ծնված = [[1915]] |վախ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1305">{{Անձ
|անուն = Աղասի Հովհաննիսյան
|պատկեր = Aghasi Hovhannisyan.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր
|ծնված = [[1915]]
|վախճանված = 
}}
'''Աղասի Հովհաննիսյան''' ([[1915]], Թեհրան - ), հայ արձակագիր: 

Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի Հայկազյան դպրոցում: Գրել է [[պատմվածք]]ներ, որոնք լույս են տեսել «Վերածնունդ», «Արմենուհի», «Արփի» և այլ պարբերականներում: Աշխատակցել է նաև պարսկական  «Դարհա» և «Փոստը Թեհրան» շաբաթաթերթին, դրանցում տպագրելով [[հայերեն]]ից կատարած իր թարգմանությունները, այդ թվում [[Վազգեն Շուշանյան]]ի «Մահվան առագաստը»: 1962-ին լույս է ընծայել իր պքտմվքծքների ժողովածուն՝ «Գյուղի ճամբան» վերնագրով:

{{DEFAULTSORT:Հովհաննիսյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:Իրանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1915 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից պարսկերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17524</id>
      <timestamp>2013-09-24T04:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="1305">{{Անձ
|անուն = Աղասի Հովհաննիսյան
|պատկեր = Aghasi Hovhannisyan.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր
|ծնված = [[1915]]
|վախճանված = 
}}
'''Աղասի Հովհաննիսյան''' ([[1915]], Թեհրան - ), հայ արձակագիր: 

Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի Հայկազյան դպրոցում: Գրել է [[պատմվածք]]ներ, որոնք լույս են տեսել «Վերածնունդ», «Արմենուհի», «Արփի» և այլ պարբերականներում: Աշխատակցել է նաև պարսկական  «Դարհա» և «Փոստը Թեհրան» շաբաթաթերթին, դրանցում տպագրելով [[հայերեն]]ից կատարած իր թարգմանությունները, այդ թվում [[Վազգեն Շուշանյան]]ի «Մահվան առագաստը»: 1962-ին լույս է ընծայել իր պատմվածքների ժողովածուն՝ «Գյուղի ճամբան» վերնագրով:

{{DEFAULTSORT:Հովհաննիսյան, Աղասի}}
[[Կատեգորիա:Իրանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1915 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից պարսկերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղավնիներ (Ստեփան Զորյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3539</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7520</id>
      <timestamp>2012-02-22T18:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աղավնիներ»''', [[Ստեփան Զորյան]]ի [[պատմվածք]]ներից: Գրել է [[1942]]-ին: Առաջին անգամ հրատարակվել է. «Սովետ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="18961">'''«Աղավնիներ»''', [[Ստեփան Զորյան]]ի [[պատմվածք]]ներից: Գրել է [[1942]]-ին: Առաջին անգամ հրատարակվել է. «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագիր, 1944, թիվ 10-11. էջ 7-9: Ապա «Պարզ հոգիներ» ժողովածու. Երևան, Հայպետհրատ, 1945: Թարգմանվել է [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[հունգարերեն]], [[բելոռուսերեն]]:

== Աղավնիներ ==

Դրանք երկու հատ էին, երկուսն էլ ճեփ-ճերմակ, երկուսն էլ, ինչպես ասում էին թաղի երեխաները, «շալվարով էին և շլյապայով». այսինքն նրանց ոտների փետուրները թանձր շերտով հասնում-ծածկում էին մինչև սրունքները և կախվում ցած, իսկ գլուխները զարդարում էր ճերմակ փետուրների մի ամբողջ փունջ, որ կարծես արհեստական լիներ։

Փոքրիկ Գարասը մի տարի էր, ինչ ձեռք էր բերել դրանց և ամեն օր, նույնիսկ օրը մի քանի անգամ, զբաղվում էր նրանցով։ Դպրոցից գալուն պես նա պայուսակը դնում էր ցած ու անմիջապես վազում խոհանոց կամ պատշգամ, ուր նրանք վանդակի մեջ, կուտն ու ջուրը առաջներին, կղղոցով սպասում էին նրան` իրենց փոքրիկ տիրոջը, որ տանի դուրս, մաքուր օդը և թռցնի դեպի երկինք, դեպի լազուրը։

Եվ Գարասը նրանց երկար սպասել չէր տալիս. ստուգելով` կերել են տված կերը կամ ծարավ չե՞ն արդյոք, նա հանում էր նրանց վանդակից և յուրաքանչյուրին մի ուսին դրած, դուրս էր գալիս բակ կամ փողոց։ Այդտեղ նա սուլոցի նման ձայներ էր հանում, ինչպես ձիապանն է անում ձին ջրելիս.— Ու՜-ո՜ւ-ո՜ւյ... Ու այդ ձայնի վրա աղավնու մեկը հանկարծ պոկվում էր Գարասի ուսից ու թը՜ռռ... մետաքսաձայն թևաբախումներով բարձրանում օդը, բարձր, դեպի ջինջ կապույտը... Մի վայրկյան կամ մի երկվայրկյան հետո նույն մետաքսաշրշյուն թևերը թափահարելով՝ մյուսն էր հետևում ընկերոջը, որ հետզհետե փոքրանում էր օդում, ինչպես քամուց տարվող թղթի մի կտոր կամ բամբակի մալանչ։

Փոքր հետո երկուսը միանում, հավասարվում էին իրար և պտտվում զուգահեռ թևածելով, ապա ընդհատում էին իրենց պտույտը և դառնում գլխի վրա կամ, ինչպես մեր աղավնի թռցնողներն են ասում, «թախլա տալիս», այսինքն` սկսում այն խաղը, որ այնքան դուր էր գալիս Գարասին, պատճառելով նրան հրճվագին հաճույքներ։ Բարձրից, շատ բարձրից նրանք, կարծես իրար հետ մրցելու համար, ինչպես օդանավից նետված ճերմակ թղթեր կամ երկնքից իջնող ձյունի խոշոր փաթիլներ, անվերջ սպիտակին էին տալիս ու դառնում, սպիտակին էին տալիս ու դառնում։

Ինչպես ասացի, Գարասի մեծագույն հաճույքն այդ դարձերն էին, որ նա հաշվում էր մատները ծալելով, գլուխը միշտ դեպի մեջքը թեքած, աչքը չհեռացնելով աղավնիներից, որոնք, ասես մրցության մեջ, աշխատում էին ավելի շատ և շուտ դառնալ գլխի վրա և այդպիսով ավելի հաճույք պատճառել իրենց փոքրիկ տիրոջը:

Իսկ Գարասն արդեն, հաճույքից ոտները բարձր ու ցած անելով ու նրանց դարձերը հաշվելով, այնպիսի գոհունակ ձայներ էր հանում, որ անցորդներն ակամա կանգ էին առնում մայթի վրա և նրա հետ նայում վեր, թե ի՛նչն է արդյոք այդ փոքրիկ տղայի արտակարգ ուրախության պատճառը:

— Ա՜, աղավնիներ,— ասում էին նրանք ժպտալով և շարունակում իրենց ճանապարհը։

Բայց Գարասը տակավին մնում էր մայթին, գլուխը շարունակ վեր, աչքն աղավնիներին` ետ ու առաջ անելով և չնկատելով, որ դիպչում է անցորդներին և խանգարում անցուդարձը։ Մնում էր այդպես մինչև որ աղավնիներն իրենց խաղն ավարտելով և կամաց-կամաց ցածանալով, թեթև պտույտներ էին կատարում իր գլխավերևն ու ապա, երկուսն էլ համարյա միաժամանակ, իջնում-կանգնում էին նրա աջ ու ձախ ուսերին` մի խուլ, հազիվ լսելի կղղոցով.— ղո՛ւ... ղո՛ւ...

Գարասին թվում էր, թե հոգնածությունից են այդ ձայները հանում կամ ինչ-որ բան են հասկացնում աղավնային լեզվով։ Ինչ էլ լիներ սակայն, Գարասը նրանց թռիչքից ու խաղից գոհ, մեկ-մեկ վերցնում էր նրանց իր ուսերից և շոյում նրանց ցցունազարդ գլուխներն ու մետաքսի շրշյուն հանող թևերը, դրանով կարծես իր գոհունակությունը հայտնելով նրանց:

Ապա, մի փոքր դադարից հետո, կամ նորից բաց էր թողնում նրանց երկինք` նոր խաղեր կատարելու կամ երկուսն էլ ուսերին, ինչպես հաղթությունից դարձող հերոս կամ մրցանակ շահած թռչնաբույծ, գնում էր տուն և, դեռ շեմքից, գոհունակությունից փայլող դեմքով հայտարարում մորը.

— Մա՛, այսօր երկուսն էլ յոթ անգամ դարձան օդում... էգուց երևի կդառնան ութ անգամ... Իսկ մի ամիս հետո տասնհինգ անգամ...

Եվ Գարասին թվում էր, որ իրենց թաղում այլևս ոչ մի աղավնի չի կարող մրցել իր աղավնիների հետ։ Եվս մի քանի օր` և ինքը... կլինի առաջինը:

Տանը արդեն, նա ուսերից մեկ-մեկ վերցնում ու համբուրում էր աղավնիներին և թողնում, որ մի քիչ ման գան սենյակում, իսկ ինքն զբաղվում էր դասերով։

Ու մինչև Գարասը դաս էր սովորում` աղավնիները հանդարտ, տոտիկ-տոտիկ շրջում էին սենյակներում կամ, լուսամուտի գոգը բարձրացած, կղղում էին խուլ մի ձայնով, որը կարծես դուրս չէր դալիս նրանց բերանից, այլ մնում էր կոկորդներում.— ղո՛ւ, ղո՛ւ-ղո՛ւ...

Իսկ երբ մթնում է` Գարասը նրանց վերցնում-գնում էր վանդակը, որ հարևան կատուները, գիշերը ներս մտնելով, չխեղդեն, ինչպես երկու անգամ խեղդել էին իր առաջին աղավնիներին, ծանր վիշտ պատճառելով նրան։

Այնուհետև, դասերից ու ընթրիքից հետո, Գարասը քուն էր մտնում` վաղվա խաղերի մասին երազելով, թե երբ կգա դպրոցից, որ նորից թռցնի նրանց և տեսնի, թե վաղը քանի գլխադարձ կկատարեն նրանք օդում...

Այսպես էր անցնում Գարասի կյանքը մինչև այն օրը, երբ գերմանական բանակը մտավ քաղաք։

Այդ օրը և հետագա երեք-չորս օրը նա աղավնիներին թաքցրել էր նկուղում, որ ֆաշիստական զինվորները չգրավեն, որովհետև լսել էր, որ նրանք գրավում են առհասարակ ամեն ինչ, առանձնապես ուտելու բաներ, նաև հավեր, սագեր և ինչ պատահեր:

Իսկ աղավնիները երևի ամենահամեղ բանը կլինեին նրանց համար։ Այդ պատճառով՝ այնքան մեծ էր նրա երկյուղը, որ վանդակը նկուղը դնելուց հետո էլ շուտ-շուտ վազում էր փողոց՝ տեսնելու վտանգ չկա՞ արդյոք. չե՞ն երևում բան հափշտակող զինվորներ... Ճիշտ է, պատահում էին հաճախ գերման զինվորներ, բայց դրանք առայժմ նրանց բակը չէին մտնում, դեռ նրանց կողմը չէին գալիս... Եվ Գարասը, դրանից փոքր-ինչ հանգստացած, վազում էր նկուղը և նորից կուտ գցում աղավնիներին, նոր ջուր դնում նրանց առաջ, որ չտխրեն. կամ, նրանց փետուրները շոյելով, խոստանում էր պահել այնպիսի տեղ, որ գերմանացիները չհափշտակեն նրանց։

— Ես չեմ թողնի ձեզ տանեն, չե՛մ թողնի... Կսպանեմ` չեմ թողնի... հասկանո՞ւմ եք։

Աղավնիները երբեմն միայն կղղացնում էին խուլ,— ղու-ղու,— որ չգիտես գոհունակություն էին հայտնում, թե տրտունջ—դժվար էր որոշել։

Համենայն դեպս Գարասն ինքը գոհ էր, որ նրանց թաքցրել էր։ Բայց երրորդ, թե չորրորդ օրը նա, տեսնելով, որ գերմանացիները չմտան իրենց բակը, և մտածելով, որ մի քանի օր մութ նկուղում մնալով` աղավնիները կհիվանդանան առանց օդի ու լույսի և գուցե մոռանան բարձր թռչելն ու գլխադարձ տալը,— Գարասը որոշեց դուրս բերել նրանց մաքուր օդը և գոնե մի անգամ բաց թողնել` տեսնելու չե՞ն մոռացել արդյոք սովորած խաղերը։

Եվ մտածելն ու անելը մեկ արավ։ Երբ վանդակի դուռը բացեց` աղավնիները սովորականից ավելի աշխույժով թռան կանգնեցին նրա ուսերին. և Գարասն այդպես էլ աղավնիներն ուսերին դուրս եկավ բակը, բայց սովորականի պես փողոց չգնաց, վախենալով գերմանացիներից։

Ու բակում մի քանի վայրկյան կանգնելուց հետո, երբ ուսումնասիրեց շրջապատը և համոզվեց, որ վտանգ չկա, նա թռցրեց նախ մարիին, ապա վարուժանին, որոնք կարծես ուրախ մի կարոտով` նախ մեկ-երկու պտույտ գործեցին տան վերևը, ապա սլացան դեպի երկնքի երեսը ծածկող մոխրագույն ամպերը։

— Ո՜ւ-ո՜ւ-ո՜ւ,— կանչում էր Գարասը ամեն վտանգ մոռացած, հրճվանքով նայելով նրանց ետևից։

Հազիվ էին աղավնիները բարձրացել տներից վեր, երբ հանկարծ փողոցի դուռը բացվեց և գերմանացի երկու զինվոր մտան բակը։

— Դրանք ո՞ւմ աղավնիներն են, տղա,– հարցրեց մեկը տարօրինակ ռուսերենով։

Վախից Գարասի սիրտը կրծքին դիպավ:

— Իմը,— առաջ եկավ նա, կարծես աղավնիները պաշապանելու բնազդից մղված։

— Ինչո՜՞ւ թռցրիր,— հարցրեց նույն ռուսերեն խոսող զինվորը։

— Ինչո՜՞ւ,— զարմացավ Գարասը այդ հարցի վրա։— Խաղում եմ... Բաց թողի, որ խաղան։

— Սուտ մի խոսի, դու նամակ ուղարկեցի՞ր նրանց հետ։

Գարասն ավելի զարմացավ։

— Նամա՜կ... ի՞նչ նամակ...

— Օ՜, միամիտ մի ձևանա, ճիշտն ասա։

Կարծելով ծաղրում են իրեն՝ Գարասը ձեռը թափ տվեց, ասելով կարծես, թե կատակի ժամանակ չէ, և աչքերն ուղղեց դեպի վեր, աղավնիներին, որ միմյանց ետևից, բավական բարձրացած, գնում էին դեպի ամպերը։

Բայց Գարասի շարժումը գերմանացիներին երևի թվաց արհամարհանք, ուստի և նրանցից մեկը ասաց բարկացած.

— Ի՞նչ. դու ուրեմն չե՞ս ուզում ասել, թե ի՛նչ աղավնիներ են դրանք։ Դե՛ գնանք։

— Ո՞ւր,—  հարցրեց Գարասը այս անգամ զարմանքի հետ միասին և վախեցած։

Պատասխանի փոխարեն զինվորը բռնեց նրա թևը և քաշեց դեպի դուռը։

— Գնանք։

Գարասը չհասկացավ, թե ի՛նչ է ուզում գերմանացի զինվորն իրենից և, ոտները գետնին դեմ տալով, չուզեց գնալ, ասելով թե՝ աղավնիները կկորչեն։ Բայց զինվորներից մեկն ուժով քաշեց նրան... Գարասը մեկ ուզեց «մամա» կանչել, բայց հիշեց, որ մայրը տանը չէր, և աշխատեց միայն թևը խլել, որ չգնա։ Բայց այս անգամ երկուսով բռնեցին նրա թևերը և բակից հանեցին փողոց։ Չիմանալով ո՞ւր են տանում իրեն՝ Գարասն այդ վիճակում էլ շարունակ նայում էր ետ, դեպի երկինք, աղավնիներին տեսնելու... և մի անգամ նկատեց, որ նրանք ճերմակին էին տալիս բա՜րձր, բա՜րձր, գրեթե ամպերի մոտ...

Այնուհետև, որքան էլ նայեց, չտեսավ իր սիրելի աղավնիներին... Այնինչ նրանք այդ պահին թռչում էին զուգահեռ թևածելով, ապա, մի երկու պտույտից հետո, մեկը մյուսի ետևից սկսեցին իրենց խաղը, սկսեցին դառնալ գլխիվայր... Դառնում էին, ապա նորից հանդարտ պտտվում թևածելով ու դարձյալ իջնում դարձդարձիկ, ինչպես օդանավից նետված ճերմակ թռուցիկներ, որ մերթ իջնում են հանդարտ, մերթ տարուբերվում սպիտակին տալով... իսկ երբ բոլորովին իջան` նրանք Գարասին չգտան, որ թառեն նրա ուսերին, որ նա շոյի իրենց հոգնած թևերը։ Այդ պատճառով տեղավորվեցին տան քիվի վրա (կարնիզի), մի աչքով որոնելով ու սպասելով իրենց փոքրիկ տիրոջը։

Բայց նա չկար... ո՞ւր գնաց, ի՞նչ եղավ...

Ահա ինչ եղավ.— Գարասին տանելիս, փողոցում պատահեց ուսադիրներով և անսովոր նշաններով գերմանական մի սպա։ Մոտենալով՝ նա զինվորներին հարցրեց, թե այդ ինչ հանցագործ են տանում։ Զինվորները Գարասի թևերը թողին և, պատիվ տալով, գերմաներեն (որ Գարասը չէր հասկանում) ինչ-որ բացատրեցին, որից սպան հարցրեց տարօրինակ ռուսերենով.

— Դու աղավնի պահես թշնամուն նշան տալու համա՞ր... թե՞ նամակ ուղարկելու։

Գարասը լավ չհասկացավ նրա հարցը, նրա ուշն ու միտքը դարձյալ իր աղավնիների հետ էր։ Պատասխանի փոխարեն նա ետ նայեց և այս անգամ էլ աղավնիներին օդում չտեսնելով սաստիկ անհանգստացավ և, մյուս կողմից, թևերն ազատ զգալով՝ ետ վազեց վախեցած, թե չլինի՞ աղավնիները կորան։

Բայց գերմանացիները, նրա ահաբեկ փախուստը տեսնելով, մտածեցին երևի իսկական հանցագործ է, և սպան գոռաց.

— Բռնեցե՛ք դրան, բռնեցե՛ք...

Զինվորները, երկուսը միասին, վազեցին նրա ետևից` իրենց լեզվով գոռալով.

- Հալթ!: Հալթ!...

Բայց փոքրիկ Գարասը չէր լսում այդ ձայները. լսեր էլ չէր հասկանա. նա վազում էր աղավնիներին գտնելու. նրան զբաղեցնում էր միայն այն միտքը, թե աղավնիները հանկարծ կիջնեն այնպիսի մի տեղ, որ կարող են կորչել, ֆաշիստ զինվորները կբռնեն-կտանեն կամ կատու կփախցնի–կխեղդի... Ու շտապում-վաղում էր նրանց փրկելու՝ գլուխը ետ գցած, աչքերը միշտ դեպի երկինք...

Մեկ էլ ետևից լսեց մի կրակոց, ապա մի սուր ծակոց զգաց թիկունքում. նա անօգնական տարածեց փոքրիկ ձեռները, պտտվեց տեղում մի անգամ, կարծես ինչ-որ բանից խուսափելու, և ընկավ մեջքի վրա՝ աչքերը երկինք հառած...

Մեռած էլ կարծես ուզում էր տեսնել՝ աղավնիներն այնտե՞ղ են արդյոք...

Իսկ աղավնիները դեռ սպասում էին նրան տան քիվի վրա իրար սեղմված. սպասում էին, որ գա և ուսերի վրա իրենց տանի տուն։ 


1942</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11166</id>
      <timestamp>2012-10-02T13:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19056">'''«Աղավնիներ»''', [[Ստեփան Զորյան]]ի [[պատմվածք]]ներից: Գրել է [[1942]]-ին: Առաջին անգամ հրատարակվել է. «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագիր, 1944, թիվ 10-11. էջ 7-9: Ապա «Պարզ հոգիներ» ժողովածու. Երևան, Հայպետհրատ, 1945: Թարգմանվել է [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[հունգարերեն]], [[բելոռուսերեն]]:

== Աղավնիներ ==

Դրանք երկու հատ էին, երկուսն էլ ճեփ-ճերմակ, երկուսն էլ, ինչպես ասում էին թաղի երեխաները, «շալվարով էին և շլյապայով». այսինքն նրանց ոտների փետուրները թանձր շերտով հասնում-ծածկում էին մինչև սրունքները և կախվում ցած, իսկ գլուխները զարդարում էր ճերմակ փետուրների մի ամբողջ փունջ, որ կարծես արհեստական լիներ։

Փոքրիկ Գարասը մի տարի էր, ինչ ձեռք էր բերել դրանց և ամեն օր, նույնիսկ օրը մի քանի անգամ, զբաղվում էր նրանցով։ Դպրոցից գալուն պես նա պայուսակը դնում էր ցած ու անմիջապես վազում խոհանոց կամ պատշգամ, ուր նրանք վանդակի մեջ, կուտն ու ջուրը առաջներին, կղղոցով սպասում էին նրան` իրենց փոքրիկ տիրոջը, որ տանի դուրս, մաքուր օդը և թռցնի դեպի երկինք, դեպի լազուրը։

Եվ Գարասը նրանց երկար սպասել չէր տալիս. ստուգելով` կերել են տված կերը կամ ծարավ չե՞ն արդյոք, նա հանում էր նրանց վանդակից և յուրաքանչյուրին մի ուսին դրած, դուրս էր գալիս բակ կամ փողոց։ Այդտեղ նա սուլոցի նման ձայներ էր հանում, ինչպես ձիապանն է անում ձին ջրելիս.— Ու՜-ո՜ւ-ո՜ւյ... Ու այդ ձայնի վրա աղավնու մեկը հանկարծ պոկվում էր Գարասի ուսից ու թը՜ռռ... մետաքսաձայն թևաբախումներով բարձրանում օդը, բարձր, դեպի ջինջ կապույտը... Մի վայրկյան կամ մի երկվայրկյան հետո նույն մետաքսաշրշյուն թևերը թափահարելով՝ մյուսն էր հետևում ընկերոջը, որ հետզհետե փոքրանում էր օդում, ինչպես քամուց տարվող թղթի մի կտոր կամ բամբակի մալանչ։

Փոքր հետո երկուսը միանում, հավասարվում էին իրար և պտտվում զուգահեռ թևածելով, ապա ընդհատում էին իրենց պտույտը և դառնում գլխի վրա կամ, ինչպես մեր աղավնի թռցնողներն են ասում, «թախլա տալիս», այսինքն` սկսում այն խաղը, որ այնքան դուր էր գալիս Գարասին, պատճառելով նրան հրճվագին հաճույքներ։ Բարձրից, շատ բարձրից նրանք, կարծես իրար հետ մրցելու համար, ինչպես օդանավից նետված ճերմակ թղթեր կամ երկնքից իջնող ձյունի խոշոր փաթիլներ, անվերջ սպիտակին էին տալիս ու դառնում, սպիտակին էին տալիս ու դառնում։

Ինչպես ասացի, Գարասի մեծագույն հաճույքն այդ դարձերն էին, որ նա հաշվում էր մատները ծալելով, գլուխը միշտ դեպի մեջքը թեքած, աչքը չհեռացնելով աղավնիներից, որոնք, ասես մրցության մեջ, աշխատում էին ավելի շատ և շուտ դառնալ գլխի վրա և այդպիսով ավելի հաճույք պատճառել իրենց փոքրիկ տիրոջը:

Իսկ Գարասն արդեն, հաճույքից ոտները բարձր ու ցած անելով ու նրանց դարձերը հաշվելով, այնպիսի գոհունակ ձայներ էր հանում, որ անցորդներն ակամա կանգ էին առնում մայթի վրա և նրա հետ նայում վեր, թե ի՛նչն է արդյոք այդ փոքրիկ տղայի արտակարգ ուրախության պատճառը:

— Ա՜, աղավնիներ,— ասում էին նրանք ժպտալով և շարունակում իրենց ճանապարհը։

Բայց Գարասը տակավին մնում էր մայթին, գլուխը շարունակ վեր, աչքն աղավնիներին` ետ ու առաջ անելով և չնկատելով, որ դիպչում է անցորդներին և խանգարում անցուդարձը։ Մնում էր այդպես մինչև որ աղավնիներն իրենց խաղն ավարտելով և կամաց-կամաց ցածանալով, թեթև պտույտներ էին կատարում իր գլխավերևն ու ապա, երկուսն էլ համարյա միաժամանակ, իջնում-կանգնում էին նրա աջ ու ձախ ուսերին` մի խուլ, հազիվ լսելի կղղոցով.— ղո՛ւ... ղո՛ւ...

Գարասին թվում էր, թե հոգնածությունից են այդ ձայները հանում կամ ինչ-որ բան են հասկացնում աղավնային լեզվով։ Ինչ էլ լիներ սակայն, Գարասը նրանց թռիչքից ու խաղից գոհ, մեկ-մեկ վերցնում էր նրանց իր ուսերից և շոյում նրանց ցցունազարդ գլուխներն ու մետաքսի շրշյուն հանող թևերը, դրանով կարծես իր գոհունակությունը հայտնելով նրանց:

Ապա, մի փոքր դադարից հետո, կամ նորից բաց էր թողնում նրանց երկինք` նոր խաղեր կատարելու կամ երկուսն էլ ուսերին, ինչպես հաղթությունից դարձող հերոս կամ մրցանակ շահած թռչնաբույծ, գնում էր տուն և, դեռ շեմքից, գոհունակությունից փայլող դեմքով հայտարարում մորը.

— Մա՛, այսօր երկուսն էլ յոթ անգամ դարձան օդում... էգուց երևի կդառնան ութ անգամ... Իսկ մի ամիս հետո տասնհինգ անգամ...

Եվ Գարասին թվում էր, որ իրենց թաղում այլևս ոչ մի աղավնի չի կարող մրցել իր աղավնիների հետ։ Եվս մի քանի օր` և ինքը... կլինի առաջինը:

Տանը արդեն, նա ուսերից մեկ-մեկ վերցնում ու համբուրում էր աղավնիներին և թողնում, որ մի քիչ ման գան սենյակում, իսկ ինքն զբաղվում էր դասերով։

Ու մինչև Գարասը դաս էր սովորում` աղավնիները հանդարտ, տոտիկ-տոտիկ շրջում էին սենյակներում կամ, լուսամուտի գոգը բարձրացած, կղղում էին խուլ մի ձայնով, որը կարծես դուրս չէր դալիս նրանց բերանից, այլ մնում էր կոկորդներում.— ղո՛ւ, ղո՛ւ-ղո՛ւ...

Իսկ երբ մթնում է` Գարասը նրանց վերցնում-գնում էր վանդակը, որ հարևան կատուները, գիշերը ներս մտնելով, չխեղդեն, ինչպես երկու անգամ խեղդել էին իր առաջին աղավնիներին, ծանր վիշտ պատճառելով նրան։

Այնուհետև, դասերից ու ընթրիքից հետո, Գարասը քուն էր մտնում` վաղվա խաղերի մասին երազելով, թե երբ կգա դպրոցից, որ նորից թռցնի նրանց և տեսնի, թե վաղը քանի գլխադարձ կկատարեն նրանք օդում...

Այսպես էր անցնում Գարասի կյանքը մինչև այն օրը, երբ գերմանական բանակը մտավ քաղաք։

Այդ օրը և հետագա երեք-չորս օրը նա աղավնիներին թաքցրել էր նկուղում, որ ֆաշիստական զինվորները չգրավեն, որովհետև լսել էր, որ նրանք գրավում են առհասարակ ամեն ինչ, առանձնապես ուտելու բաներ, նաև հավեր, սագեր և ինչ պատահեր:

Իսկ աղավնիները երևի ամենահամեղ բանը կլինեին նրանց համար։ Այդ պատճառով՝ այնքան մեծ էր նրա երկյուղը, որ վանդակը նկուղը դնելուց հետո էլ շուտ-շուտ վազում էր փողոց՝ տեսնելու վտանգ չկա՞ արդյոք. չե՞ն երևում բան հափշտակող զինվորներ... Ճիշտ է, պատահում էին հաճախ գերման զինվորներ, բայց դրանք առայժմ նրանց բակը չէին մտնում, դեռ նրանց կողմը չէին գալիս... Եվ Գարասը, դրանից փոքր-ինչ հանգստացած, վազում էր նկուղը և նորից կուտ գցում աղավնիներին, նոր ջուր դնում նրանց առաջ, որ չտխրեն. կամ, նրանց փետուրները շոյելով, խոստանում էր պահել այնպիսի տեղ, որ գերմանացիները չհափշտակեն նրանց։

— Ես չեմ թողնի ձեզ տանեն, չե՛մ թողնի... Կսպանեմ` չեմ թողնի... հասկանո՞ւմ եք։

Աղավնիները երբեմն միայն կղղացնում էին խուլ,— ղու-ղու,— որ չգիտես գոհունակություն էին հայտնում, թե տրտունջ—դժվար էր որոշել։

Համենայն դեպս Գարասն ինքը գոհ էր, որ նրանց թաքցրել էր։ Բայց երրորդ, թե չորրորդ օրը նա, տեսնելով, որ գերմանացիները չմտան իրենց բակը, և մտածելով, որ մի քանի օր մութ նկուղում մնալով` աղավնիները կհիվանդանան առանց օդի ու լույսի և գուցե մոռանան բարձր թռչելն ու գլխադարձ տալը,— Գարասը որոշեց դուրս բերել նրանց մաքուր օդը և գոնե մի անգամ բաց թողնել` տեսնելու չե՞ն մոռացել արդյոք սովորած խաղերը։

Եվ մտածելն ու անելը մեկ արավ։ Երբ վանդակի դուռը բացեց` աղավնիները սովորականից ավելի աշխույժով թռան կանգնեցին նրա ուսերին. և Գարասն այդպես էլ աղավնիներն ուսերին դուրս եկավ բակը, բայց սովորականի պես փողոց չգնաց, վախենալով գերմանացիներից։

Ու բակում մի քանի վայրկյան կանգնելուց հետո, երբ ուսումնասիրեց շրջապատը և համոզվեց, որ վտանգ չկա, նա թռցրեց նախ մարիին, ապա վարուժանին, որոնք կարծես ուրախ մի կարոտով` նախ մեկ-երկու պտույտ գործեցին տան վերևը, ապա սլացան դեպի երկնքի երեսը ծածկող մոխրագույն ամպերը։

— Ո՜ւ-ո՜ւ-ո՜ւ,— կանչում էր Գարասը ամեն վտանգ մոռացած, հրճվանքով նայելով նրանց ետևից։

Հազիվ էին աղավնիները բարձրացել տներից վեր, երբ հանկարծ փողոցի դուռը բացվեց և գերմանացի երկու զինվոր մտան բակը։

— Դրանք ո՞ւմ աղավնիներն են, տղա,– հարցրեց մեկը տարօրինակ ռուսերենով։

Վախից Գարասի սիրտը կրծքին դիպավ:

— Իմը,— առաջ եկավ նա, կարծես աղավնիները պաշապանելու բնազդից մղված։

— Ինչո՜՞ւ թռցրիր,— հարցրեց նույն ռուսերեն խոսող զինվորը։

— Ինչո՜՞ւ,— զարմացավ Գարասը այդ հարցի վրա։— Խաղում եմ... Բաց թողի, որ խաղան։

— Սուտ մի խոսի, դու նամակ ուղարկեցի՞ր նրանց հետ։

Գարասն ավելի զարմացավ։

— Նամա՜կ... ի՞նչ նամակ...

— Օ՜, միամիտ մի ձևանա, ճիշտն ասա։

Կարծելով ծաղրում են իրեն՝ Գարասը ձեռը թափ տվեց, ասելով կարծես, թե կատակի ժամանակ չէ, և աչքերն ուղղեց դեպի վեր, աղավնիներին, որ միմյանց ետևից, բավական բարձրացած, գնում էին դեպի ամպերը։

Բայց Գարասի շարժումը գերմանացիներին երևի թվաց արհամարհանք, ուստի և նրանցից մեկը ասաց բարկացած.

— Ի՞նչ. դու ուրեմն չե՞ս ուզում ասել, թե ի՛նչ աղավնիներ են դրանք։ Դե՛ գնանք։

— Ո՞ւր,—  հարցրեց Գարասը այս անգամ զարմանքի հետ միասին և վախեցած։

Պատասխանի փոխարեն զինվորը բռնեց նրա թևը և քաշեց դեպի դուռը։

— Գնանք։

Գարասը չհասկացավ, թե ի՛նչ է ուզում գերմանացի զինվորն իրենից և, ոտները գետնին դեմ տալով, չուզեց գնալ, ասելով թե՝ աղավնիները կկորչեն։ Բայց զինվորներից մեկն ուժով քաշեց նրան... Գարասը մեկ ուզեց «մամա» կանչել, բայց հիշեց, որ մայրը տանը չէր, և աշխատեց միայն թևը խլել, որ չգնա։ Բայց այս անգամ երկուսով բռնեցին նրա թևերը և բակից հանեցին փողոց։ Չիմանալով ո՞ւր են տանում իրեն՝ Գարասն այդ վիճակում էլ շարունակ նայում էր ետ, դեպի երկինք, աղավնիներին տեսնելու... և մի անգամ նկատեց, որ նրանք ճերմակին էին տալիս բա՜րձր, բա՜րձր, գրեթե ամպերի մոտ...

Այնուհետև, որքան էլ նայեց, չտեսավ իր սիրելի աղավնիներին... Այնինչ նրանք այդ պահին թռչում էին զուգահեռ թևածելով, ապա, մի երկու պտույտից հետո, մեկը մյուսի ետևից սկսեցին իրենց խաղը, սկսեցին դառնալ գլխիվայր... Դառնում էին, ապա նորից հանդարտ պտտվում թևածելով ու դարձյալ իջնում դարձդարձիկ, ինչպես օդանավից նետված ճերմակ թռուցիկներ, որ մերթ իջնում են հանդարտ, մերթ տարուբերվում սպիտակին տալով... իսկ երբ բոլորովին իջան` նրանք Գարասին չգտան, որ թառեն նրա ուսերին, որ նա շոյի իրենց հոգնած թևերը։ Այդ պատճառով տեղավորվեցին տան քիվի վրա (կարնիզի), մի աչքով որոնելով ու սպասելով իրենց փոքրիկ տիրոջը։

Բայց նա չկար... ո՞ւր գնաց, ի՞նչ եղավ...

Ահա ինչ եղավ.— Գարասին տանելիս, փողոցում պատահեց ուսադիրներով և անսովոր նշաններով գերմանական մի սպա։ Մոտենալով՝ նա զինվորներին հարցրեց, թե այդ ինչ հանցագործ են տանում։ Զինվորները Գարասի թևերը թողին և, պատիվ տալով, գերմաներեն (որ Գարասը չէր հասկանում) ինչ-որ բացատրեցին, որից սպան հարցրեց տարօրինակ ռուսերենով.

— Դու աղավնի պահես թշնամուն նշան տալու համա՞ր... թե՞ նամակ ուղարկելու։

Գարասը լավ չհասկացավ նրա հարցը, նրա ուշն ու միտքը դարձյալ իր աղավնիների հետ էր։ Պատասխանի փոխարեն նա ետ նայեց և այս անգամ էլ աղավնիներին օդում չտեսնելով սաստիկ անհանգստացավ և, մյուս կողմից, թևերն ազատ զգալով՝ ետ վազեց վախեցած, թե չլինի՞ աղավնիները կորան։

Բայց գերմանացիները, նրա ահաբեկ փախուստը տեսնելով, մտածեցին երևի իսկական հանցագործ է, և սպան գոռաց.

— Բռնեցե՛ք դրան, բռնեցե՛ք...

Զինվորները, երկուսը միասին, վազեցին նրա ետևից` իրենց լեզվով գոռալով.

- Հալթ!: Հալթ!...

Բայց փոքրիկ Գարասը չէր լսում այդ ձայները. լսեր էլ չէր հասկանա. նա վազում էր աղավնիներին գտնելու. նրան զբաղեցնում էր միայն այն միտքը, թե աղավնիները հանկարծ կիջնեն այնպիսի մի տեղ, որ կարող են կորչել, ֆաշիստ զինվորները կբռնեն-կտանեն կամ կատու կփախցնի–կխեղդի... Ու շտապում-վաղում էր նրանց փրկելու՝ գլուխը ետ գցած, աչքերը միշտ դեպի երկինք...

Մեկ էլ ետևից լսեց մի կրակոց, ապա մի սուր ծակոց զգաց թիկունքում. նա անօգնական տարածեց փոքրիկ ձեռները, պտտվեց տեղում մի անգամ, կարծես ինչ-որ բանից խուսափելու, և ընկավ մեջքի վրա՝ աչքերը երկինք հառած...

Մեռած էլ կարծես ուզում էր տեսնել՝ աղավնիներն այնտե՞ղ են արդյոք...

Իսկ աղավնիները դեռ սպասում էին նրան տան քիվի վրա իրար սեղմված. սպասում էին, որ գա և ուսերի վրա իրենց տանի տուն։ 


1942

[[Կատեգորիա:Ստեփան Զորյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղբայրիչ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5731</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12632</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղբայրիչ''', '''1'''. ''[[ածական]], տեխնիկական'', Աղբ այրող։ '''2.''' ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական'', Սարք, որի մե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="829">'''Աղբայրիչ''', '''1'''. ''[[ածական]], տեխնիկական'', Աղբ այրող։ '''2.''' ''[[գոյական]], ներ, ի, տեխնիկական'', Սարք, որի մեջ կամ որով աղբ են այրում։

Դա կարվի միայն այն ժամանակ, երբ մարդիկ կսովորեն պատրաստել ջրի մեջ լուծվող տարաներ, կկառուցեն մթնոլորտը չաղտոտող արդյունավետ աղբայրիչ սարքավորումներ։ Այդ աղբայրիչները կօգնեն ազատվելու տնտեսական քիմիայի թափոններից («Երեկոյան Երևան», 1978, 216)։ 

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղբասար (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5732</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12633</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղբասար''', ''գոյական, եր, ի'', Աղբից գոյացած սար, աղբի մեծ կուտակում:  Նախագծեր շատ կան, բայց դրանք բոլոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="613">'''Աղբասար''', ''գոյական, եր, ի'', Աղբից գոյացած սար, աղբի մեծ կուտակում:

Նախագծեր շատ կան, բայց դրանք բոլորն էլ միայն մասնակիորեն են լուծում ավելորդ պլաստիկ նյութերի ոչնչացման հարցը... Իսկ այդ րնթացքում աղբասարերն աճում են ու աճում («Երեկոյան Երևան», 1978, 216)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղեղ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6449</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14446</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղեղ''' — նետաձգությունում օգտագործվող մարզագործիք, որը 165—175 սմ երկարություն և 400—700 գրամ քաշ ունեց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="370">'''Աղեղ''' — նետաձգությունում օգտագործվող մարզագործիք, որը 165—175 սմ երկարություն և 400—700 գրամ քաշ ունեցող փայտե աղեղնաձև իր է:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղեղնազեն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6450</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14447</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղեղնազեն''' - տե՛ս [[Արբալետ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|արբալետ]]:  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="251">'''Աղեղնազեն''' - տե՛ս [[Արբալետ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)|արբալետ]]:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղեղնավարություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6451</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14448</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղեղնավարություն''' – Հին հայկական նավասարդյան խաղերի ծրագրի մեջ մտնող, ժամանակակից նետաձգություն ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="494">'''Աղեղնավարություն''' – Հին հայկական նավասարդյան խաղերի ծրագրի մեջ մտնող, ժամանակակից նետաձգություն հիշեցնող մրցաձև։ Աղեղնավարությամբ զբաղվել են նաև հին ժամանակների բազմաթիվ ժողովուրդներ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղեքսանդր Պալճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4122</id>
    <redirect title="Ալեքսանդր Պալճյան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8888</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ալեքսանդր Պալճյան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="57">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ալեքսանդր Պալճյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղթարք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3708</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7938</id>
      <timestamp>2012-04-08T09:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3500">'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կա նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայսատան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7939</id>
      <timestamp>2012-04-08T09:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3500">'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կա նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7943</id>
      <timestamp>2012-04-08T10:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3580">[[Պատկեր:Akhtarq.jpg|250px|thumb|«Աղթարք», Վենետիկ, 1513]]
'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կա նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7946</id>
      <timestamp>2012-04-08T10:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3582">[[Պատկեր:Akhtarq.jpg|250px|thumb|«Աղթարք», Վենետիկ, 1513]]
'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կան նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8238</id>
      <timestamp>2012-04-29T13:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3642">[[Պատկեր:Akhtarq.jpg|250px|thumb|«Աղթարք», Վենետիկ, 1513]]
'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կան նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:Գրքեր ըստ տարեթվերի]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8239</id>
      <timestamp>2012-04-29T13:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3582">[[Պատկեր:Akhtarq.jpg|250px|thumb|«Աղթարք», Վենետիկ, 1513]]
'''Աղթարք''', տպագրվել է [[1513]]-ին (տարեթիվը նշված չէ), Վենետիկում, տպագրիչ` [[Հակոբ Մեղապարտ]]: [[Տիտղոսաթերթ]]ին` ''աղթարք արանց և կանանց''։ Հիշատակարան չունի: 

[[Գիրք|Գրքում]] բացի աստղագուշակությունից (''Զաստեղս ցուցանէ''), կան նաև Տանուտերացոյց (''Զտարին ցուցանէ''), Ամսացոյց (''Զամիսն ցուցանէ''), Երազացոյց (''Զերազն ցուցանէ''), Կաղանդացոյց (''Զկաղանդս ցուցանէ''), Յաղագս շարժման (''Զշարժն ցուցանէ''), ''Յաղագս ամպոց և երկնից նշան'', որոնցում խոսվում է կանխատեսումներ անելու և գուշակելու տարբեր բնույթի նշանների մասին` երկնային մարմինների, ամպերի, երկրաշարժի, տարվա օրերի, երազների ևն։ Այսինքն՝ միջնադարյան հավատալիքների, նաև սնապաշտության հավաքածու է։ Կա կենդանակերպի պատկերը։

Գրքի վերջին հատվածը կոչվում է «Բժշկարան և հեքիմարան ըստույգ և զարմանալի։ Մեծին Ճալիանոս հաքիմէն արարեալ»։ Սա միջնադարյան մի բժշկարան է, որ ընդգրկում է տարբեր ցավերի, հիվանդությունների դարմաններ, դեղատոմսեր, այլ կարգի բուժիչ միջոցներ:

Մասնավորապես տրված են դեղերի բաղադրություններ ատամնացավի, փորացավի, մեջքացավի, աչքացավի, սրտի, լյարդի, կանացի և այլ հիվանդությունների դեմ։ Ինչպես միջնադարում տարարծած ուրիշ այսպիսի առձեռն բժշկարաններում, այնպես էլ այստեղ, իրոք, բուժիչ, օգտակար դեղամիջոցների կողքին առկա են կեղծ, հնարովի «դարմանումներ»։

ԻԴ (24)  մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթ։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ 
Ընդամենը 190 թերթ (380 էջ)։ Շարվածքի չափը 11X6,5 սմ։

Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են շրջանակներում։ Օգտագործված են [[Ուրբաթագիրք|Ուրբաթագրքի]] 8 և [[Պատարագատետր]]ում արդեն եղած մյուս 16 շրջանակները, ընդամենը՝ 24։ 1 փորագիր՝ կենդանակամարի պատկեր ԺԲ մամուլի ԴԲ էջում, զարդագրեր։ Բնագրի վերջում [[տպարանանիշ]]ը։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը երկգույն, Ուրբաթագրքի [[տառ]]երով:

== Աղբյուրներ ==
* Նինել Ոսկանյան, Քնարիկ Կորկոտյան, Անթառամ Սավալյան, Հայ գիրքը 1512-1800 թվականներին, Ե., 1988, էջ 4-5:
* [[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1977:

[[Կատեգորիա:1513-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղի (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6857</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15125</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղի'''  '''Աղի արտասվել''' — (Վշտից և այլն) ողբալ, դառն հեկեկալ. «Կարծես ներսը նա (Սիմոնը) զարդարել էր մի դ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="548">'''Աղի'''

'''Աղի արտասվել''' — (Վշտից և այլն) ողբալ, դառն հեկեկալ. «Կարծես ներսը նա (Սիմոնը) զարդարել էր մի դագաղ, իսկ դուրսը սպասում էին այդ ծանր վայրկյանին, որ աղի արտասվեն» ([[Ակսել Բակունց]]): [[Հոմանիշ]]` ''Աղի արտասուք թափել''։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15126</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="552">'''Աղի'''

'''Աղի արտասվել''' — (Վշտից և այլն) ողբալ, դառն հեկեկալ. «Կարծես ներսը նա (Սիմոնը) զարդարել էր մի դագաղ, իսկ դուրսը սպասում էին այդ ծանր վայրկյանին, որ ''աղի արտասվեն''» ([[Ակսել Բակունց]]): [[Հոմանիշ]]` ''Աղի արտասուք թափել''։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղմկամեկուսիչ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5733</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12634</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղմկամեկուսիչ''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Աղմուկից մեկուսացնող։  Սակայն աղմուկի մակարդակը կարելի է ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="520">'''Աղմկամեկուսիչ''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Աղմուկից մեկուսացնող։

Սակայն աղմուկի մակարդակը կարելի է փոքրացնել՝ օգտագործելով աղմկամեկուսիչ նյութեր ու հարմարանքներ («Գիտություն և տեխնիկա», 1978, 10, էջ 32):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղյուսակ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6997</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15472</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղյուսակ'''։ Տեքստային կամ թվային նյութը ըստ [[տեսք]]ի խմբավորվում է ուղղահայաց սյուներով և զուգահեռ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1200">'''Աղյուսակ'''։ Տեքստային կամ թվային նյութը ըստ [[տեսք]]ի խմբավորվում է ուղղահայաց սյուներով և զուգահեռ գծերով, ունենում է մի քանի միացած վերնագրային տվյալներ։ Պոլիգրաֆիայում այդպիսի շարվածքները ստորաբաժանվում են երկու հիմնական տեսակների՝ աղյուսակ և հետևություն (վիվոդ)։ Առաջինում սյուները բաժանվում են գծերով, իսկ երկրորդի դեպքում՝ միայն չտպագրվող նյութերով։ Աղյուսակում տարբերում են վերնագրային մասը (գլխիկ) և ներքևի մասը (պոչ), որը կազմված է կողայինից (բոկովիկ)։ Ըստ չափի աղյուսակը լինում է էջային և մանր, ըստ դասավորվածության դիրքի՝ հրատարակության էջերում պառկած, զուգահեռ և բացված։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղյուսակի գլուխ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6998</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15473</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղյուսակի գլուխ'''։ Աղյուսակի վերևի մասը, սյունակները վերնագրերով։  [[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="251">'''Աղյուսակի գլուխ'''։ Աղյուսակի վերևի մասը, սյունակները վերնագրերով։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղյուսաձև ցանց (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6999</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15474</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղյուսաձև ցանց'''. բակշտեյն։ Ցանց խոր տպագրության համար, որը, ի տարբերություն խաչանման երկգծանի ցանց...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="712">'''Աղյուսաձև ցանց'''. բակշտեյն։ Ցանց խոր տպագրության համար, որը, ի տարբերություն խաչանման երկգծանի ցանցերի, ունի աղյուսի շարվածքանման պատկեր։ Լայն գործածություն չի գտել խածատման պրոցեսում ցանցագծերի խիստ խածատվելու պատճառով, որը բացասաբար է ազդում օտիսկի որակի վրա և իջեցնում տպագրական տպաձևի, տիրաժադիմացկունությունը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղոթք (Ակսել Բակունց)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5061</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11134</id>
      <timestamp>2012-10-02T09:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղոթք''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:  == ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="5204">'''Աղոթք''', [[Ակսել Բակունց]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:

== Աղոթք ==

Միայն Քեզ, Տե՜ր, միայն Քեզ եմ աղոթում: 

Ընդունիր Տեր, իմ աղոթքը — սրտիս խորքերից բխած, թող քեզ հաճելի լինեն իմ տանջված հոգու մրմունջները, և աղերսանքս մի՛ մերժիր, Տե՛ր: Այս ուշ գիշերին, այս խավար գիշերին, երբ հոգիներն են զրուցում աստղերի հետ, և հազարավոր մարդիկ աղոթք են կարդում Քեզ, այս մութ գիշերին մի մերժիր հոգնած ու մոլար մարդու աղերսը: 

Իմ միակ ապավենն ես Դու, Տե՜ր, և հույս ու հանգրվանս: Քեզնից հզոր ու կարող չկա երկրում, Քո արդարությունը միակն է, Տեր, ինչպես վրեժդ: Հազարավոր կարոտյալների ու տանջվածների հոգուց եմ խոսում Քեզ հետ, և նրանց հոգուց, — որոնք աղոթել չգիտեն, աղոթքի են պապակ: 

Տե՛ր, հզոր ես և կարող… 

Հեռացրու տանջանքն այս ահավոր, զրկանքները բյուրավոր, էլ թող արցունքներ չհոսեն, թող հևոց չլինի, թող հրդեհ չլինի: Տե՛ր, թռչունները բնակորույս են, այգիներն ամայի են, և շեները ավերակ, մարդ չկա՝ վարդի հոտով զմայլվող, Տե՛ր, ծուխ է ամենուր, տաճարներիդ գմբեթները հողի հետ են հավասարվում, Քո տները ավերվում են: Մոխիրը շատ է, արյունով հագեցավ երկիրը: 

Հեռացրո՛ւ, հեռացրու, հեռացրու... 

Խաղաղություն տո՛ւր երկրին, թող ծաղիկները բույր տան, թող առաջվա պես առուները կարկաչեն, և աստեղազարդ երկնքի տակ մարդիկ գովքդ մրմնջան, աղոթեն Քեզ: 

Ամայի դաշտերում գայլերն են ոռնում, մենավոր շիրիմներն են աղերսում Քեզ: Տե՛ր, անթաղ մեռելները Քեզնից հանգիստ են խնդրում, մի կտոր տեղ, — Երկրի գրկում՝ պառկելու: 

Տե՛ր, հազարավոր մատաղ կյանքեր մահացան, երազներ տրորվեցին, խինդն անցավ, և արցունքից մեր աչքերը կուրացան: Ի՞նչ եղան հին երգերը, ո՞վ էր այն անգութը, որ խլեց բոլորը, հրդեհեց տաճարները և հոգիները ամայի, ավերակ դարձրեց: 

Քո երկնքի տակ, օրերից մեկում Հերդային տեսա, քրոջ պես ջերմ սիրեցի, և կարոտը հոգուս մեջ — հեռացա նրանից: Նախճիր էր, Տեր, հեռացա նրանից...Բայց ես արյուն չհեղուցի, ես ավեր չարի, ես երազներ չավրեցի: 

Տե՛ր, չէ՞ դու բարի ես և գթոտ, ինչպես հայր... 

Աղերսանքս ընդունի՛ր: 

Հին լավ օրերը տուր, լավ օրերը բեր, ինձ Հերդային տուր: Խնայիր Հերդային, նրա հոգուն խնայիր: 

Այնքան շատ են Հերդաները: 

Քանիսներն են աղոթում, կարոտը հոգում, լավ օրեր տեսնելու հույսը սրտում: Շատերն են երազում հին պալատները, որ կառուցել են խինդով, եռանդով, վայելքի ու աղոթքի համար: 

Հոգնել ենք, Տե՛ր, էլ ուժ չունենք, էլ դիմանալ չենք կարող: Ծանր է բեռը, մեր ուսերը կքվեցան, մեր ծունկերը կորացան: Մարեցին, մարեցին բյուրավոր հույսեր, և խավարի մեջ հանգան մատաղ կյանքեր, երազներով, հույզերով հարուստ, մոմի պես հալվեցին, ոչնչացան սերունդներ: 

Տե՛ր, հզոր ես, ավերը դադարեցրո՛ւ...թող վայելեմ Հերդայի սերը, ես դեռ գուրգուրանք եմ ուզում, ես ապրիլ ու վայելել եմ ուզում, ես ստեղծել եմ ուզում, իմ հոգին կերտել է ցանկանում: 

Արյունը վայելք չէ, ավերը կերտվածք չ՜է, Տեր: 

Տե՛ր, բոլորին իրենց Հերդաները տուր, հին պարտեզներում թող սիրո բառերը հնչվեն, թող երգեն առաջվա պես և ստեղծագործեն, նոր շենքեր կերտեն: 

Թող կառուցեն, Տեր, թող հորինեն: 

Արյունը հերիք եղավ, մոխիրը շա՜տ-շատ է...

[[Կատեգորիա:Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղուհաց (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6859</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15128</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղուհաց'''  '''Հետը (միասին) աղուհաց ուտել (կտրել)''' — Հետը սերտ՝ մտերիմ` անդավաճան բարեկամություն աներ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="567">'''Աղուհաց'''

'''Հետը (միասին) աղուհաց ուտել (կտրել)''' — Հետը սերտ՝ մտերիմ` անդավաճան բարեկամություն աներ «— Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, եղբա՛յր։ Քի՞չ ''աղուհաց ենք կերել'' հորդ ''հետ,'' որ նրա փորձանքի օրերում անտարբեր մնամ...» ([[Վրթանես Փափազյան]])։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղջի Եղսիկ (Համաստեղ, պատմվածք)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4394</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9480</id>
      <timestamp>2012-07-28T20:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստերև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Աղջի Եղսիկ» պատմվածքը:  == Աղջի Եղսիկ ==  Կառփած Կարօն, սովորականին պ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="39401">Ստերև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Աղջի Եղսիկ» պատմվածքը:

== Աղջի Եղսիկ ==

Կառփած Կարօն, սովորականին պէս, կռնակը պատին տուած, քարմանով բուրդ կը մանէր` քարմանին շուքը` հսկայ սարդի մը պէս այլանդակ, դիմացի պատին վրայ խաղցնելով։ Կը մտածէր երթալ վարժապետին դիտողութիւն ընելու, որովհետեւ աշակերտները եկեղեցիի փոխասացութիւնները իրենց լեզուին տակ կը խեղդէին։ Այս առաւօտ Թուրօի տղան «զՏէր աղաչեսցուք» ըսելու տեղ «ըզտըրղասուք» ըսած ու անցած էր՝ առանց խոնարհութիւն ընելու։

Քարմանին թելը կտրեցաւ, կտրեցաւ նաեւ կառփած Կարօին թելը մտածումէն։

Ետինքի ատեն էր։ Արեւը, սպիտակ սաւանի պէս կախ, ցուիքներուն վրայ կը քաշուէր։ Դաշտի աշխատաւորներ հետզհետէ դէպի գիւղ ծայր կուտային։ Այդ մէկը` բահը ուսին փոքրիկ առուէն ցատկողը, Թորիկ Պետօն էր։

-Բարեւ խնամի,- ձայն տուաւ Կառփած Կարօն,- ի՞նչ է, չորսն ես ինկեր, կռնակդ ծռեր է կինէ՝ բահը փիճէդ չես ձգեր։

-Դէհ, ինտո՞ր ընես խնամի,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ՝ գօտիէն ծխախոտի փոքրիկ տոպրակն ու չպուխը հանելով,- աչք է՝ կը տեսնայ։ Էսօր էդ կարմուջի արտը գացի, որ մուկերը փորփոր են ըրեր։

-Հիմա, էդ ձեր արտին քովի, Եղսիկի արտին ո՞վ տիրութիւն կ’ընէ։

-Հիչ, ո՞վ տիրութիւն պիտ ընէ. էնպէս խոպան կը մնայ. կաղշնան ըսես, պօյ մի է նետեր։

-Ես քեզ բան մը ըսե՛մ, խնամի,- շարունակեց Կառփած Կարօն, զսպուած կատակով մը քէրմանին ոլոր տալով,- Եղսիկի արտը արտիդ քով է. ե՛կ, կարգուէ Եղսիկին հետ. արտը արտիդ հետ խառնէ…

-Խէ, խէ, խէ,- խնդաց Թորիկ Պետօ։ Է՛հ, խնամի, էս վախտէն յետոյ կարգուիլ մեր բանը չէ։ Որ բախտ ունենայի, մեր ողորմած հոգին տեղը կը մնար։

-Կնիկ ըսածդ ծերութեան ատեն պէտք է, էնըլ Եղսիկի պէս կնիկ։ Էրիկը մեռնելէն ասդին, կ’ըսես, գիրցեր, մեր ցորենի փեթակն է դարձեր։ Հա, տես, կնիկ ըսածդ էդպէս լիքը ըլլալու է, որ կռնակդ տաքցնէ, խնամի՛։

-Խէ, խէ, խէ,- եւ երկու ծերեր` Թորիկ Պետօ եւ Կառփած Կարօ, խնդացին` թափած ակռաներու խնդուքով։

Երկու ծերերու կատակներէն մէկն էր։

-Կոչնակը զարկա՞ւ։

-Չէ, ժամկոչն այստեղէն նոր անցաւ։

-Ես ըլ երթամ, սը բահը տուն ձգեմ։

Կոչնակը զարկած չէր. դեռ նոր նախիրին կովերը, հորթերու կարօտն իրենց աչքերուն մէջ, առատ-առատ ծիծերով տուները ցրուած էին։ Գիւղը վերջալոյսային իրարանցումի մէջ էր։

Թորիկ Պետօն բահը ուսին դրաւ ու, հանդարտ ծեր եզան մը պէս դանդաղ գնացքով Եղսիկի դռնէն անցած պահուն, ծռեցաւ դորդան նայեցաւ՝ մինչ Եղսիկ բակէն դրացիին կը ձայնէր.

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

-Ի՞նչ կ’ընես, Եղսիկ,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ։

-Էդ մեր Մանանին կը ձէնէմ։ Էսքան ատեն է կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր, հորթը ներսէն կը պոռայ, ինքզինք կը կրծէ. ինք գացեր է հոն, լեզուն ջուրն է դրեր։

-Էհ, կնիկ է, հեղ մը որ լեզուն թրջի,- վրայ տուաւ Թորիկ Պետօ` ճամբան շարունակելով։

«Ողորմած հոգուն վրայ ոսկոր ու կաշի էր մնացեր. հա, տես, կնիկ ըսածդ Եղսիկի պէս լիք ըլլալու է»,- մտածեց ինքնիրեն։

Լսուեցաւ կոչնակին ձայնը։

Թորիկ Պետօն բահը տուն դրաւ. բակի հաւերը վաղուց արեւին հետ իրենց թառերը քաշուեր էին. եզները ներս կուգային, հարսներն աղբիւր կ’երթային։ Թորիկ Պետօ կօշիկին հողերը մաքրեց, թօթուեց վրան գլուխը, շալվարին վրայ խոզիդները ժողվեց, արախչին ժիր կապեց ու շտկուեցաւ եկեղեցի։

Ամէն անգամ, որ եկեղեցի մտնար, նախ իր մինտէրին վրայի փոշին կը թօթուէր թեթեւ ու երկիւղածօրէն կը սկսէր իր աղօթքին։ Այդ օրն ալ շտկեց իր մինտէրը ու սկսաւ «Հայր մեր»ը՝ մինչ խորանին առջեւ աշակերտները փոխն ի փոխ «Ապրեցո»ն կը ձայնէին։ Իսկ Պետօ, «Հայր մերն» լրացուցած, «զի քո է արքայութիւն»ը կը խաչակնքէր, հեղ մ’ալ, չգիտես ո՞ր տեղէն, մօտեցաւ յանկարծ Եղսիկի ձայնը.

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

Թորիկ Պետօ, արտօրանքով ծունկի եկաւ, խաչակնքեց ու շարունակեց իր աղօթքը.

-Աշխարհին խաղաղութիւն պարգեւէ, բարեգութ Աստուած, թագաւորաց՝ հաշտութիւն, դաշտօրէից՝ անձրեւ առատ ու առատ հունձք. ցորենները աֆադէ ու ազգիս Հայոցն ալ փորձանքէ պահես ու խաշինքները…

Ու նորէն Եղսիկի ձայնը մօտեցաւ այնպէս, ինչպէս բզզացող մեղու մը` ոսկեգոյն ու աներես, դաշտին մէջ ճարակ փնտռող հորթի մը ականջներուն շուրջ կը դառնայ. հորթը կը չանչէ իր գլուխը, մեղուն կը հեռանայ ու պահ մը վերջ նորէն կուգայ, նորէն նոյն մեղուն միեւնոյն շրջանակը կը դառնայ միօրինակ բզզունով. ճիշդ այդ աներես մեղուին պէս նորէն մօտեցաւ Եղսիկի ձայնը։

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

Վարժապետն ու տիրացուն «Համբարձումի»ն կը ձայնէին։ Թորիկ Պետօ նորէն ծունկի եկաւ, ուզեց շարունակել իր աղօթքը.

-Աղբիւրներուն ջուրը ողորմութեանդ չափ երկան ընես, ողորմած Աստուած, դուռ դրացիի, թշնամիի, թէ բարեկամի, թռչունի, թէ գազնի՝ խաղաղ գիշեր…

-Զտէ՛ր ա՛ղաչե՛սցո՛ւք, ըսէ, ծօ շունշանորդի,- յանկարծ լսուեցաւ ժողովուրդին մէջէն ձայն մը։

Կառփած Կարօին ձայնն էր։

Ի՞նչպէս համբերէր, մէկ չէ, երկու չէ։ Նորէն Թուրօի տղան «զտըրաղասցուք» ըսեր ու անցեր էր։ Վարժապետն, ըսես, փայտի կտոր է կանգներ, ուշադրութիւն չդարձներ։ Ա՛լ ի՛նչ բանի համար վարժապետ կը պահեն, տարին էսքան դրամ կուտան. որ շնորհքով ժամասացութիւն չը սորվեցնէ, ալ ի՛նչ բանի համար է։

-Հա, հա, որ վարժապետութիւն չկրնար ըներ, թող երթայ լեռնէն կաւ բերէ ծախէ, կաւ,- Կառփած Կարօն, եկեղեցիէն դուրս ելած, կը պոռպռար բարկացած։ Բարկութիւնը չէր կրնար զսպեր։ Ինչ հոգ, թէ վարժապետը լսէր իր ձայնը։

Ժամուորներէն ոմանք դանդաղեցան Կառփած Կարօի շուրջ։

-Դէհ, խնամի, ամօթ է,- կը խօսէր Թորիկ Պետօ,- մարդը քոլէճ կարդացեր, ինկլիզերէն, գաղիերէն ջուրի պէս է ըրեր։

-Մեզի ի՞նչ պէտք էդ շէյթանի լեզուները,- շարունակեց Կառփած Կարօն։

-Խէ, խէ, խէ, ի՞նչ շէյթանի լեզու, գի՞ժ ես ի՜նչ։ Ի՛նչ ըսիր, Եղսիկ,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ՝ Եղսիկին աւելի մօտենալով ու միասին մի քանի քայլ առնելով։

-Էդ արտին հալը ի՞նչ պի ըլլի, Եղսիկ, էսօր տեսայ ճխկոռ-ճխկոռ խորուըցեր, խոր-խոր է եղեր։ Էսքան վախդ է՝ էդ արտին մէջ եզայ ոտք չէր մտեր, արտին մէջ եզայ ոտքը օրհնութիւն է, Եղսիկ, օրհնութիւն։

-Ո՞վս տիրութիւն պիտ ընէ, ղուրպան Պետ Ամու, նէ՛ վարող ունիմ, նէ ցանող. մենուճար կնիկն ի՜նչ կրնայ ըներ։

Եղսիկ ճիշդ էր. ողորմած հոգուն մեռնելէն ասդին երեսի վրայ ինկած էին թէ՛ տունը եւ թէ՛ արտը. երեք տարի է, որ տան տանիքը շըղախ չէր տեսեր, ոչ ալ արտը եզայ ոտք։
-Էդ արտին մեղք է, Եղսիկ, մեղք,- կրկնեց Թորիկ Պետօ՝ իր տան ճամբան բռնելով, մինչ փոքրիկ թոռնիկն իր դէմ կը վազէր պոռալով.

-Տէտէ, տէտէ, լուսնկայ քեռին էս գիշեր մեր տունը պի գա՞յ։

-Որ խելօք ըլլաս, լուսնկայ քեռին պի գայ մեր տունը. խելօքները շատ կը սիրէ։ Հա, տե՛ս, մինչեւ մեր երդիքին վրայ է եկեր,- կը խրատէր Թորիկ Պետօ՝ իր թոռնիկին ձեռքէն բռնած, միեւնոյն ատեն իր մտքին մէջ պահելով ծանր ու լիք միսերով կաղապարը Եղսիկին այնպէս, ինչպէս լուսնկայի կաղապարն էր թոռնիկին մէջ։

«Կառփած Կարօն իրաւունք ունէր. կնիկ ըսածդ Եղսիկի պէս ըլլալու է. էդ ի՛նչ կռնակ է, շալվարն էնպէս թուխ…»,- մտածեց։

Ախ, թէ մի քիչ ճահիլ ըլլար, Աստուած վկայ, կը կարգուէր Եղսիկին հետ, եւ իրենց պառաւուած թեւերուն հետ իրար կը խառնէին նաեւ իրենց արտերը բեղուն, ու էնպէս կ’ապրէին մէկ բարձի վրայ։ Էս վախտէն յետոյ որո՞ւ ինչ ըսէր. կ’ամչնար իր ծերութենէն։ Եղսիկ քառասուն եւ ութի մօտ ճահիլ կին է, ինք` վաթսուն եւ հինգ տարեկան, աչքերը պղտոր, ցամքած մարմնով, դողդողան ձեռքերով. անտարակոյս, կարգուիլ իր բանը չէր։ Թորիկ Պետօ գիտէր այդ բոլորը։ Եղսիկի հետ կարգուիլ անկարելի էր։ Ա՛խ անիծուած ծերութիւն…

Արդեօք պիտի զգա՞ր այդ բոլորը, եթէ չըլլար արտը, մանաւանդ եթէ չըլլային Եղսիկի լիք միսերը ու էդ տնաշէն Կառփած Կարօի խօսքերը. «Եկ կարգուէ Եղսիկի հետ, արտը արտիդ հետ խառնէ»։ Չէ՞ որ կատակ էր, չէ՞ որ խնդացին միասին, սակայն ինչո՞ւ Եղսիկին ձայնը իր աղօթքին հետ խառնուեցաւ։

Առաւօտուն, կոչնակին հետ արթնցաւ։ Ախոռին դուռը կը բացուէր ու կը գոցուէր ճզալով։ Հարսը թոնիր վառելու պատրաստութիւն կը տեսնար։

-Հարս Աննա, հարս Աննա,- Թորիկ Պետօ պոռաց դողդղան ձայնով։

Հարս Աննան ձեռքի գործը ձգեց ու կեսրարին քով գնաց։

-Հարս Աննա, էս իմ գօտին փրդգտեր է. ողորմած հոգուն սնտուկը նայէ. էն նոր գօտին բեր, որ կապեմ։

Թորիկ Պետօ կապեց իր նոփնոր գօտին, որ երեսուն տարի առաջ Էրզրումէն բերած էր ու միայն տաղաւար օրերը կը կապէր։ Թաղիքէ գլխարկին վրայ բամպակները մաքրեց, խնամքով կապեց արախչին ու շտկուեցաւ եկեղեցի։ Եկեղեցիէն յետոյ քրքուր հաց մը իր ծոցը ծալլեց ու, բահն առնելով, ուղիղ դաշտ գնաց։ Անցաւ շօշ ծառին քովէն, մօտեցաւ իրենց արտին, հա, ճիշդ քովը Եղսիկին արտն էր։

Արեւն հոն աւելի առատ երեւցաւ. կաղշնաներուն հասակը, աւելի երկարած, հովին առջեւ կ’օրօրուէին դարձդարձիկ ու դաշնակաւոր։ Կաղշնաներուն մէջ հովին թեթեւ սուլումը կը վազէր, կարծես Եղսիկի ձայնին արձագանգը ըլլար, որ իր մէջ կը տարածուէր միշտ ու չէր հատներ։

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր…

Թորիկ Պետօ այդ օր իրենց արտին կողմն իսկ չնայեցաւ. նոյնիսկ չնայեցաւ, թէ բակլան ծաղիկ տուա՞ծ է, որուն կը սպասէր անձկանօք։ Բահը ուսի Եղսիկի արտին մէջ մտաւ։
Ճըռվռացող գորշ թռչուններ կարճ թռիչներ կ’առնէին։ Երկու արագիլներ իրենց լայն թեւերով իրարու ետեւէ առագաստ բացին կաղշնաներուն վրայէն դէպի Էքնօենց փշերը։ Թորիկ Պետօի ոտքի ձայնէն ու հասակէն սարսափահար գոհարազարդ մարմնով պճնուած մողէզներ հոս հոն կը խլրդային ու կը կորսուէին խոր-խոր բացուած ճեղքերուն մէջ։

Եղսիկի արտին մէջ վաղուց էր, որ մարդու ոտք չէր մտեր։

Թորիկ Պետօ նախ սկսաւ ոտքով քարերը մէկ կողմ ընել, բահը ուսէն վար առաւ ու փորձեց հողի կտոր մը քրքրել, խոր ճեղքերը լեցնել։ Ինքզինք էնպէս երիտասարդ ու ուժեղ զգացած չէր բնաւ։

Երեկոյին, երբ գիւղ վերադարձաւ, շատ յոգնած էր, բահը ուսին վրայ բռնելու իսկ անկարող։ Փոքրիկ առուէն անցնելու համար հազար հաշիւներ ըրաւ։

-Բարե՛ւ, խնամի։

Ալ ո՞վ պիտի ըլլար. Կառփած Կարօն էր. ճիշդ միեւնոյն տեղը կանգնած ու վերջալոյսին երկայնքով իր շուքը ձգած` քարման կը մանէր։

-Կոչնակը զարկա՞ւ,- Թորիկ Պետօ հազիւ ըրած էր իր սովորական հարցումը, երբ լսուեցաւ կոչնակին ձայնը։

-Ժիր, ժիր, տնաշէն,- Կառփած Կարօն յանկարծ պոռաց ինքն իր դէմ։

-Կոչնակը սանկ քիչ մը ժիր մախամով չթխթխկացնե՞ս. կ’ըսես, դագաղ է, կը թակէ,- կը բարկանար` կոչնակը թակելու կերպէն դժգոհ։ Ու մտադրեց խօսիլ ժամկոչին։

Թորիկ Պետօ չպուխը լեցուց ու շարունակեց ճամբան. Եղսիկի դռնէն անցած պահուն ներս նայեցաւ ու պոռաց դողդղան ձայնով ու մէջքը շտկելով. 

-Ա՜ղջի Եղսի՜կ։

-Ի՞նչ է, Պետ Ամու։

Թորիկ Պետօ չէր ուզէր դռնէն խօսիլ. քայլերը ներս առաւ։

-Եղսիկ, էսօր էդ արտին քարերը իստկեցի, խորոչները լեցուցի. մեղք է, Եղսիկ, մեղք է էդ արտին։

-Ե՛կ ներս, ե՛կ, ղուրպան Պետ Ամու. եկ, գինի մը տամ, խմէ։

Թորիկ Պետօ աւելի ներս մտաւ, գինու բղողին քով։

-Ողորմած հոգին ի՜նչ լաւ մարդ էր,- շարունակեց Թորիկ Պետօ՝ գինու թասը պարպելով ու գինիով թրջուած պեխերը ծծելով։

-Որ բախտ ունենայի, էդպէս շուտ հող չէր իջներ, Պետ Ամու։ Մարութը շատ մեծ չէր, յիսուն տարեկան կար չկար։ Ողորմած հոգին էդ արտը իր աչքին լոյսին հետ չէր փոխեր։ Է՜հ Աստըծու կամքն է,- խօսեցաւ Եղսիկ՝ Թորիկ Պետօի համար գաւաթ մը եւս լեցնելով ու շարունակեց.

-Ի՜նչ կ՚ըլլի Պետ Ամու, եկուր, էդ արտը ձեզի կիսութեան տամ, բամպակ ցանեցէք. որ կ’ուզես, տղուդ` Մարգարին խօսիր հեղ մը։ Ինծի չորս-հինգ լիր բամպակ որ տաք, վրայ գլուխիս հերիք է։

-Հա, էդ լաւ ըսիր, Եղսիկ,- վրայ տուաւ Թորիկ Պետօ` աչքերն աւելի բանալով,- ես կը խօսիմ Մարգարին. հա, հա, էդ շատ լաւ է. ո՞վդ տիրութիւն պիտ ընէ. ես Մարգարին կը խօսիմ։

Եղսիկ թաս մըն ալ լեցուց. Թորիկ Պետօ թաս մըն ալ պարպեց։

Դուք տեսա՞ծ էք, թէ ի՜նչպէս բարկ արեւը վարուած արտին վրայ կը բացուի, արտը կը սկսի քրքրիլ, հողերը կը շարժին, կարծես, հողակոյտերը կը փըլին առանց աղմուկի. ճիշդ այդպէս լուռ շարժում մը կը տարածուէր Թորիկ Պետօի ծերացած ոսկորներուն մէջ։

Ժամուորները եկեղեցիէն քակուած իրենց տուները կը ցրուէին շէն աղմուկներով։ Թորիկ Պետօ առաջին անգամն էր, որ եկեղեցիէն կը բացակայէր։

Այդ երեկոյ մտադրեց Եղսիկի արտին մասին խօսիլ իր տղուն։ Սեղանը շտկուած էր, թոռնիկը ոտքի կանգնեցաւ ու սեղանին համար «Հայր Մեր»ն ըսաւ։

Ի՞նչպէս խօսիլ իր տղուն. Թորիկ Պետօ պատանիի մը չափ ամչկոտ կը դառնար հետզհետէ։ Կը վախնար, որ ինքզինք պիտի մատնէր։

-Մարգար։

-Ի՞նչ է, աբար։

-Գիտե՞ս, որ մեր արտին քովի Եղսիկին արտը խոպան է մնացեր։

-Խոպան է, հա, այդ Եղսիկին յանցանքն է. մինչեւ վերջը տունը նստեր, կռնակը կը լէնցնէ. կ’ըսես, մեր եզան` Նաշխունին կռնակն է. որ չի կրնար, մէկի մի թող կիսութեան տայ։ Էքնօենց Ճուվարին չա՞փ ըլ չկայ։

-Ըսաց ինձ, Մարգար, էսօր ինձ ըսաց, որ ձեզի կիսութեան տամ, բամպակ ցանեցէք։

-Էհ որ ըսաց, լաւ. վաղը մշակին ըսէ, թո՛ղ երթայ, վարէ։ Ես վաղը կանուխ ջրտուքի պիտ երթամ։

Յաջորդ առաւօտ կոչնակէն առաջ արթնցաւ, մշակէն առաջ ախոռ մտաւ։ Երկու զոյգ լաւ եզներ դուրս հանեց, մշակին օգնութեամբ սամիները կապեց ու սուր խոփերը զատեց։
-Էսօր ո՞ւր պիտի վարենք,- հարցուց մշակը Թորիկ Պետօին։

-Եղսիկին արտը, Եղսիկին արտը,- խօսեցաւ աճապարանքով` հացին ծրարն աւելի ժիր ծրարելով։

Արեւը դեռ նոր ծայր կուտար, արեւը կը ծռէր Եղսիկին գինու փարչին պէս ու կը թափէր անհատնում։ Դաշտը կը լենար լոյսով` Եղսիկի գինու թասին պէս։ Կը լենար` նորէն պարպուելու ու նորէն լենալու համար. հովերը միշտ կային, արտոյտին երգը միշտ կար դաշտին մէջ, միշտ նոր ու յաւիտեան։ Միակ Թորիկ Պետօի կեանքն էր անցաւոր, որուն ծեր մարմնոյն մէջ հողին երակն ու Եղսիկի շունչը կը դողդղար։ Թորիկ Պետօ, բովանդակ հոգիով մաճին վրայ ծռած, ուժ կուտար։ Եզները ժիր, կոտոշները նորածագ արեւին տնկած, հպարտ ու խրոխտ, Եղսիկի արտին երկայնքն ի վար կ’իջնէին ու հին մագաղաթի մը իմաստուն տողերու պէս կը շարէին ակօսները քով քովի։

-Սերոբ,- հեռուէն ձայն տուաւ մշակին,- մաճդ ժիր սըխմէ, տղաս, ակօսները մանր ու խորունկ ձգէ։

Դաշտերու լոյսը կը պարպուէր, մշակը եզներուն հետ տան ճամբան բռնեց, ինքն ալ շարք-շարք ձգուած ակօսներուն նայեցաւ, վրան-գլուխը թօթուեց ու յոգնած գիւղ մտաւ։ Եղսիկի դռնէն անցած պահուն՝ կանգնեցաւ, մէջքը շտկեց ու պոռաց.
 
-Աղջի Եղսի՜կ։

-Ի՞նչ է, Պետ Ամու։

-Էսօր էդ արտը…,- շարունակեց՝ միեւնոյն ատեն ոտքերը ներս առնելով։

Թորիկ Պետօ այնպէս յոգնած էր, որ առանց եկեղեցի հանդիպելու, ուղիղ տուն գնաց։ Մարգար դեռ եկած չէր դաշտէն։ Թոռնիկին հետ իսկ խօսելու սիրտ չունէր ու շատ կանուխ անկողին մտաւ։

-Հարս Աննա, հարս Աննա, էդ խուբը տաքցուր բեր սը կռնակիս վրայ դիր, վա՜յ կռնակս։

Մարգար երբ տուն վերադարձաւ, կինը պատմեց, որ հայրը այսօր առանց կերակուր ուտելու անկողին գնաց։

-Ինչո՞ւ։

-Էդ հալով ինձ հետ պարապար Եղսիկին արտը վարեց,- վրայ տուաւ մշակը։

Մարգար սրտնեղեցաւ, նորէն բարկացաւ։

-Ի՞նչ, մէկ լուծք չէ՞ր բաւեր։ Երեք տարի է` էդ արտը վար չէ տեսեր. դուն էդ հալովդ ինտո՞ր վարեցիր. հազար անգամ ըսեր եմ՝ մի աշխատիր. էս տարիքէդ յետոյ քու աշխատանքդ ինծի պէտք չէ։

-Թըդ, թըդ,- սրտնեղեցաւ Թորիկ Պետօ, ու հերսոտ ելաւ անկողնէն,- էհ, դուն ի՞նչ գիտես, դո՛ւն տահա երէկի լակոտն ես։ Հիմա որ չցանես բամպակը, ա՛լ երբ պիտ ցանես։ Դու ի՞նչ գիտես, տահա երէկի լակոտը…

Արտը վարեցին, բամպակ ցանեցին ու ալ ամէն օր արտէն վերադարձին Թորիկ Պետօ կը կանգնէր Եղսիկի դրան առջեւ, մէջքը կը շտկէր ու կը պոռար ուշագրաւ ձայնով. 

-Աղջի Եղսի՜կ։

Երեկոյ մը Թորիկ Պետօ, նորէն յոգնած, սվորականէն աւելի կանուխ անկողին գնաց։

-Հարս Աննա, հարս Աննա, էդ խուբը տաքցուր բեր, սը կռնակիս վրայ դիր,- Թորիկ Պետօ կը պոռար անկողնէն։

Հարսը խուբը կը տաքցնէր։ Տղան` Մարգարը, ճրագին առջեւ եզան նոր կապ կը հիւսէր, ճիճեռներ, ուլունքներ կը շարէր կապին վրայ, երբ ներս մտաւ Կառփած Կարօն։

-Բարով խնամի, հազար բարով. խաչերկաթ մը ձգե՞նք ոտքերուդ առաջ,- խօսեցաւ Մարգար խնդալով։

-Էդ ճիշդ ըսիր, Մարգար. հեղ մը անցեալ ծնունդին եկած եմ, հեղ մըլ հիմա։ Որ Տէր Մինասին հետ խօսքի չբռնուէի՝ աւելի շուտ կուգայի։ Էս ի՞նչ անտիրութիւն է, տէրտէր է եղեր, օր մ’օրանց չնայիր, թէ էդ ժմուն տանիքը շըղախ պէ՞տք է, թէ չէ։ Ո՞ւր է խնամի Պետօն։

-Էսօր շուտ պառկեցաւ։

-Դէհ լաւ, ես ըլ եկայ, որ քու հետ խօսիմ։ Որ խօսիմ՝ չնեղուիս,- շարունակեց` քթախոտը քաշելով։- Մարգար, եզը որ եզ է, երբ ծերանայ, ա՛լ չեն աշխատցներ. ձին որ ծերանայ, կապը կը քակեն գլխին ու իր հալին կը ձգեն։ Ըսել կ’ուզեմ՝ խնամին ալ տարիքը առեր է. էս տարիքէն յետոյ պէտք է հանգիստ ըլլի։ Էսօր տեսայ՝ էնպէս յոգներ, բերանը բաց էր մնացեր։

-Խնամի, դուն ըլ եկեր, եօթն օտարի պէս կը խօսիս,- սրտնեղած խօսեցաւ Մարգար.- որ ուրիշ մը ըլլար, առանց մտիկ ընելու էս տունէն դուրս կը հանէի։ Ըսէ տեսնեմ, ես իմ հօր աշխատանքին ի՜նչ պէտք ունիմ։ Փառք Աստըծու, երեք զոյգ եզ ունիմ, աղալըղ եւ պաշխա հող ունիմ։ Մինակ մեր արտերը վարեմ ցանեմ, մեզի հերիք է։ Ես ըլ նամուսի ու զգացումի տէր մարդ եմ։ Խնամի, օր չըլլար, որ չը խօսիմ, զրուցք չընեմ էդ բանին համար։ Հազար անգամ ըսեր եմ՝ մի՛ աշխատիր, քեզի ժամ աղօթք պէտք է։ Մի՛ աշխատիր, քու աշխատանքդ ինձ պէտք չէ։ Նորէն ամէն ատեն բահը կ’առնէ ու դուրս կ’ելլէ. չգիտեմ` ի՞նչ կայ։ Էսօր ի՞նչ գործ կար, որ Եղսիկին արտն է գացեր. ես որ գիտեմ՝ իրեն ընելիք գործ չկայ։ Տահա չորս օր առաջ բամպակը ցանեցինք ու դուրս ելանք մէջէն։

-Էհ, դուն ի՞նչ գիտես,- պոռալէն դուրս եկաւ յանկարծ Թորիկ Պետօ` անկողնի լաթերով, գլուխը շալով փաթաթուած, դողդղալէն ու բարկացած,- դուն տահա երէկի լակոտն ես. էսօր էդ Եղսիկի արտին թումբը քակուեր էր. որ չերթայի, չշինէի… Անցեալ օր Եղսիկի բամպակին մէջ էծի ոտք էր մտեր. որ չերթաս, պահապանին չխօսես… Հէլպէդ կիսութեան բամպակ ես ըրեր, տիրութիւն պիտի ընես։ Հեղ մը տեսե՞ր ես, էդ արտին թումբերը ի՞նչ հալի են։

-Քու աշխատանքդ ինծի պէտք չէ, աբար. ի հարկէ, արտ է, էծի ոտք ըլ կը մտնայ, աղուէսի ոտք ըլ։ Ես գիշեր ցորեկ էս տունին ու քեզի համար կ’աշխատիմ։ Քու աշխատանքդ ինձ պէտք չէ։

Թորիկ Պետօ կը սրտնեղէր։ Ինքզինք ի՞նչպէս հասկցնէր, մանաւանդ որ Եղսիկի արտին հետ իր սիրտն էր կապեր։

-----------------------------------------
Բամպակը շուտ կը բուսնի. սերմնացանը հազիւ իր ոտքերը արտէն դուրս հանած՝ բամպակի սերմերը կը սկսին խլրտալ։ Չորս օր էր, որ ցանուած էր. հինգերորդ օրը, երբ գնաց, տեսաւ բամպակին ծիլերը մատղաշ, որ աչքերնին դեռ չբացած` արեւի տակ շուարած էին կարծես, այնպէս, ինչպէս մատղաշ գառնուկ մը իր մօրը հետ առաջին անգամ դաշտ կ’ելլէ։ Թորիկ Պետօ անհուն գոհունակութիւն մը զգաց։ Իր մաշած ու քայքայուած մարմնոյն մէջ կեանքը կը խլրտար բամպակի սերմերուն պէս, որ, սակայն, չէր բուսներ, ա՛լ չպիտի բուսնէր…

Ի՞նչպէս չերթալ, Եղսիկին ի՞նչպէս չպատմել, թէ բամպակն է ծլեր։

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ հազիւ իր ոտքերը ներս առած էր, երբ Եղսիկի տան դիմացի չարտախէն լսեց պատանիի մը ձայնը, որ կը փորձէր պոռալ ճիշդ իրեն պէս.

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ, յանկարծակիի եկած, վեր նայեցաւ։ Յետոյ լսեց կիներու խնդուք։

Անտարակոյս, դրացիները բան մը կռահած են, մտածեց Պետօ` դող ելած սրտով։ Բայց թէ ի՞նչ բան. Եղսիկին արտը իրենք վարեցին, իրենք ցանեցին. բոլոր գիւղացիները գիտեն այդ։ Ահա թէ ինչո՞ւ Թորիկ Պետօ Եղսիկին տունը կ’երթար կուգար։ Թորիկ Պետօի ու Եղսիկի խօսակցութեան գլխաւոր առանցքը արտն էր։ Եղսիկի համար արտը այն վայրն էր, ուրկէ բամպակ պիտի գար. Թորիկ Պետօի համար արտը Եղսիկի ու իր միջեւ ձգուած նարօտն էր, ուր բամպակին հետ հետզհետէ հասակ կ’առնէր նաեւ իր սէրը։ Սակայն ոչ ոք գիտէր այդ։ Եղսիկն իսկ չէր գիտեր, չէր իսկ կասկածեր։

Երեկոյին, երբ եկեղեցիէն տուն կը վերադառնար, տեսաւ նոյն պատանիին ձայնը, որ կը պոռար իր ետեւէն. 

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ վեր նայեցաւ. տեսաւ Վառօի ստահակ պատանին, որ ցուիքին վրայ, աքաղաղի պէս կանգնած, կը պոռար։

Թորիկ Պետօ ալ չէր կրնար համբերեր. 

-Հէ՜յ, շունշանորդի, գնա պեխերը ծուռ պապուդ պոռա,- պոռաց, բարկացաւ ինքնիրեն։

Թորիկ Պետօի մէջ փախաւ խոշոր կասկած մը. իրեն այնպէս թուեցաւ, որ բոլոր գիւղացիները գիտեն, թէ ինչո՞ւ կ’երթար Եղսիկին տունը եւ թէ ինչո՞ւ կը պոռար։

Այդ օրէն ի վեր Թորիկ Պետօ շիփ շիտակ մարդու երես չնայեցաւ. իրեն այնպէս կը թուէր, թէ բոլորն ալ գիտէին իր յանցանքն ու իր երեսին չէին ըսեր։

Առաջին անգամ Թորիկ Պետօ բարկացաւ Թուրօի տղուն, ահա թէ ինչո՞ւ մէկ-երկու ստահակ պատանիներ կը սիրէին բարկացնել` «Աղջի Եղսիկ» պոռալով։ Այլեւս Թորիկ Պետօ ամէն անգամ, որ մանուկ մը տեսնէր, ականջը ետեւ կ’ընէր այնպէս, ինչպէս մուրացիկ մը փայտ կը բռնէ ու փողոցէն զգուշութեամբ կ’անցնի, երբ մի քիչ հեռուն փոշիներուն վրայ պառկած շուն մը կը տեսնէ։

Կասկածն աւելի կը տարածուէր ու օրէ օր անհանգիստ կ’ընէր զինք։ Այնպէս կը թուէր, թէ գիտէր նաեւ իր թոռնիկը ու իր ետեւ չէր պոռար, որովհետեւ թոռնիկին հայրը` Մարգար այդպէս պատուիրեր էր։ Տան մէջ հարսին ու տղուն դիմագծի սովորական արտայայտութիւններէն միշտ իր կասկածը կը հաստատէր։

Թորիկ Պետօ այլեւս Եղսիկին չուզեց հանդիպել։ Երբ «Աղջի Եղսիկ» պոռար, իրեն այնպէս կը թուէր, թէ իր գաղտնիքը կը պոռար բոլոր գիւղացիներուն։ Գէթ մի քանի չարաճճի պատանիներու հետաքրքրութիւնը մեղմելու համար մտադրեց այլեւս ուշադրութիւն չդարձնել, չբարկանալ, որովհետեւ գիտէր, որ իր բարկանալը անոնց համար հաճոյք էր։ Ա՛լ չէր բարկանար. շատ դժուարութիւնով ինքզինք զսպած կը քալէր։ Քանի հեռանար, սիրտն աւելի կը հատնէր, ու վերջապէս կը ծռէր ետեւ, կը նայէր։ Վառօի տղան էր. ծիտի պէս ճիտը ծռած` կը պոռար...

-Աղջի Եղսի՜կ։

Գիշերները նոյնիսկ անհանգիստ էր։ Երազին մէջ, տեսնես, պատանի մը արագիլի մը բոյնէն, քուրջի կտորի մը պէս կախուած, կը պոռար՝ «Աղջի Եղսիկ»։

Երբ դաշտ կ’երթար ու կը տեսնէր արագիլ մը, որ իր վիզը կը շարժէր, Թորիկ Պետօ կը սպասէր, որ պոռար, իր երեսն ի վեր «Աղջի Եղսիկ» պոռար։ Սակայն երազ չէր. մերթ ընդ մերթ հովերուն մէջ կը լսէր այդ ձայնը` իսկական պատանիի մը ձայնը, որ կը պոռար. 

-Աղջի Եղսի՜կ։

Ամէն անգամ, որ դաշտէն կուգար, քարման մանող Կառփած Կարօի քով կը կենար պահ մը։

-Բարեւ խնամի,- ձայն տուաւ Կառփած Կարօն։

Անոր ձայնը միշտ սովորական էր, բնական ու խնամիական։ Սակայն Թորիկ Պետօի այնպէս կը թուէր, թէ Կառփած Կարօի այդ բառերուն մէջ չար հեգնանք մը կար։

Կառփած Կարօի հարցումներուն կը պատասխանէր շատ կարճ կամ գրեթէ չէր պատասխաներ։

-Հիմա ուր է, ուր չէ՝ կոչնակը կը զարնէ,- շարունակեց Կառփած Կարօն շատ սովորական խօսակցութիւնը։

Թորիկ Պետօ կը բարկանար ինքն իր մէջ ու քիչ կը մնար, որ խնամիին երեսն ի վեր պոռար. «Կարօ, Կարօ, գիտես, ամէն ինչ գիտես ու կը կեղծես։ Պոռա, պոռա… «Աղջի Եղսիկ», ինչո՞ւ չես պոռար»։

Հա, հա, բոլորն ալ գիտէին։ Անցեալ օր քահանան իր թոռնիկին որպիսութիւնը հարցուց։ Քահանան ըսել կ’ուզէր, թէ թոռնիկդ ալ «Աղջի Եղսիկ» կը պոռա՞յ երեսիդ։
Թորիկ Պետօ վաղուց էր, որ Եղսիկի երեսը տեսած չէր, նոյնիսկ չէր անցներ Եղսիկի դռնէն։ Եկեղեցիին ճամբան, երբ տեսնար, հեռու հեռուէ կ’երթար։ Կը զգուշանար մօտենալ. եւ, սակայն, կը զգար կարօտը Եղսիկի ծիծաղին ու գինու գաւաթին. կարծես երազին մէջ տեսած ըլլար միայն։ Եղսիկի արտին իր այցելութիւնները բնաւ չէր պակսեցներ, աւելի յաճախ կ’այցելէր։ Ու օրէ օր կը հսկէր բամպակներուն հասակը, որ կ’աճէր իր կարօտին պէս։

Բամպակները մեծցան, բամպակները տերեւներ տուին։ Իր ձեռքով ցանած, գրեթէ փայփայանքով մեծցուցած բամպակներու ծաղկելու ժամանակն էր, ու Թորիկ Պետօ օրէ օր անձկանօք կը սպասէր ծաղիկներուն։

Իրեն այնպէս կը թուէր, թէ ծաղիկները ուշացան, շատ ուշացան. ջրտուքն ատենին ըրած էր, սերմերն իր ձեռքով նետած, սակայն ծաղիկներն ինչո՞ւ կ’ուշանային։ Արդեօք ծաղիկնե՞րն ալ միշտ պիտի պահուին գաղտուկ ու դուրս չպիտի՞ գան, ճիշդ իր ծերացած սէրին պէս։

Օր մըն ալ տեսաւ այդ ծաղիկները, անթիւ անհամար ծաղիկներ, բաց դեղնագոյն ծաղիկներ, աչքերու պէս բաց. բոլորը մէկ, կարծես, զինք կը դիտէին` Եղսիկի աչքերուն պէս բաց ու ժպտուն…

Թորիկ Պետօ ժպտեցաւ` մանկան մը պէս անմեղ ու գոհունակ, փրցուց ծաղիկ մը, աչքերուն, երեսին քսեց ու դրաւ արախչիի ծալքին մէջ։

Ա՜խ, ինչպէ՞ս չերթալ, ինչպէ՜ս չպատմել Եղսիկին, թէ բամպակն անհամար ծաղիկներ է տուեր, եւ ամէն մէկ ծաղիկ վաղն իր խճեճը պիտի տայ լիք-լիք բամպակով։

Բահը ուսին վերադարձաւ գիւղ։

-Բարեւ խնամի։

Թորիկ Պետօ Կառփած Կարօի երեսին իսկ չուզեց նայիլ, ոչ ոքի հետ խօսեցաւ. հա, հա, բոլորը գիտէին, եւ սակայն չէին ուզեր իր ետեւ պոռալ։ Ի՞նչ փոյթ, թէ գիւղացիները գիտէին. ի՜նչ փոյթ, թէ խնդան իր վրայ. սակայն կ’ուզէր տեսնել Եղսիկը ու ըսել, պատմել, թէ բամպակը ծաղիկներ տուած է, անթիւ անհամար ծաղիկներ։

Թորիկ Պետօ բամպակի ծաղիկներուն պէս կ’ուզէր պատռուիլ ու դուրս գալ։ Մտաւ Եղսիկի փողոցը, դիմացի չարտախն իսկ չնայեցաւ։ Կանգնեցաւ Եղսիկի դրան վրան ու պոռաց` այս անգամ աւելի ժիր ու աւելի դողդղան ձայնով.

-Աղջի Եղսի՜կ…</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12258</id>
      <timestamp>2012-12-10T22:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="39487">Ստերև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Աղջի Եղսիկ» պատմվածքը:

== Աղջի Եղսիկ ==

Կառփած Կարօն, սովորականին պէս, կռնակը պատին տուած, քարմանով բուրդ կը մանէր` քարմանին շուքը` հսկայ սարդի մը պէս այլանդակ, դիմացի պատին վրայ խաղցնելով։ Կը մտածէր երթալ վարժապետին դիտողութիւն ընելու, որովհետեւ աշակերտները եկեղեցիի փոխասացութիւնները իրենց լեզուին տակ կը խեղդէին։ Այս առաւօտ Թուրօի տղան «զՏէր աղաչեսցուք» ըսելու տեղ «ըզտըրղասուք» ըսած ու անցած էր՝ առանց խոնարհութիւն ընելու։

Քարմանին թելը կտրեցաւ, կտրեցաւ նաեւ կառփած Կարօին թելը մտածումէն։

Ետինքի ատեն էր։ Արեւը, սպիտակ սաւանի պէս կախ, ցուիքներուն վրայ կը քաշուէր։ Դաշտի աշխատաւորներ հետզհետէ դէպի գիւղ ծայր կուտային։ Այդ մէկը` բահը ուսին փոքրիկ առուէն ցատկողը, Թորիկ Պետօն էր։

-Բարեւ խնամի,- ձայն տուաւ Կառփած Կարօն,- ի՞նչ է, չորսն ես ինկեր, կռնակդ ծռեր է կինէ՝ բահը փիճէդ չես ձգեր։

-Դէհ, ինտո՞ր ընես խնամի,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ՝ գօտիէն ծխախոտի փոքրիկ տոպրակն ու չպուխը հանելով,- աչք է՝ կը տեսնայ։ Էսօր էդ կարմուջի արտը գացի, որ մուկերը փորփոր են ըրեր։

-Հիմա, էդ ձեր արտին քովի, Եղսիկի արտին ո՞վ տիրութիւն կ’ընէ։

-Հիչ, ո՞վ տիրութիւն պիտ ընէ. էնպէս խոպան կը մնայ. կաղշնան ըսես, պօյ մի է նետեր։

-Ես քեզ բան մը ըսե՛մ, խնամի,- շարունակեց Կառփած Կարօն, զսպուած կատակով մը քէրմանին ոլոր տալով,- Եղսիկի արտը արտիդ քով է. ե՛կ, կարգուէ Եղսիկին հետ. արտը արտիդ հետ խառնէ…

-Խէ, խէ, խէ,- խնդաց Թորիկ Պետօ։ Է՛հ, խնամի, էս վախտէն յետոյ կարգուիլ մեր բանը չէ։ Որ բախտ ունենայի, մեր ողորմած հոգին տեղը կը մնար։

-Կնիկ ըսածդ ծերութեան ատեն պէտք է, էնըլ Եղսիկի պէս կնիկ։ Էրիկը մեռնելէն ասդին, կ’ըսես, գիրցեր, մեր ցորենի փեթակն է դարձեր։ Հա, տես, կնիկ ըսածդ էդպէս լիքը ըլլալու է, որ կռնակդ տաքցնէ, խնամի՛։

-Խէ, խէ, խէ,- եւ երկու ծերեր` Թորիկ Պետօ եւ Կառփած Կարօ, խնդացին` թափած ակռաներու խնդուքով։

Երկու ծերերու կատակներէն մէկն էր։

-Կոչնակը զարկա՞ւ։

-Չէ, ժամկոչն այստեղէն նոր անցաւ։

-Ես ըլ երթամ, սը բահը տուն ձգեմ։

Կոչնակը զարկած չէր. դեռ նոր նախիրին կովերը, հորթերու կարօտն իրենց աչքերուն մէջ, առատ-առատ ծիծերով տուները ցրուած էին։ Գիւղը վերջալոյսային իրարանցումի մէջ էր։

Թորիկ Պետօն բահը ուսին դրաւ ու, հանդարտ ծեր եզան մը պէս դանդաղ գնացքով Եղսիկի դռնէն անցած պահուն, ծռեցաւ դորդան նայեցաւ՝ մինչ Եղսիկ բակէն դրացիին կը ձայնէր.

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

-Ի՞նչ կ’ընես, Եղսիկ,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ։

-Էդ մեր Մանանին կը ձէնէմ։ Էսքան ատեն է կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր, հորթը ներսէն կը պոռայ, ինքզինք կը կրծէ. ինք գացեր է հոն, լեզուն ջուրն է դրեր։

-Էհ, կնիկ է, հեղ մը որ լեզուն թրջի,- վրայ տուաւ Թորիկ Պետօ` ճամբան շարունակելով։

«Ողորմած հոգուն վրայ ոսկոր ու կաշի էր մնացեր. հա, տես, կնիկ ըսածդ Եղսիկի պէս լիք ըլլալու է»,- մտածեց ինքնիրեն։

Լսուեցաւ կոչնակին ձայնը։

Թորիկ Պետօն բահը տուն դրաւ. բակի հաւերը վաղուց արեւին հետ իրենց թառերը քաշուեր էին. եզները ներս կուգային, հարսներն աղբիւր կ’երթային։ Թորիկ Պետօ կօշիկին հողերը մաքրեց, թօթուեց վրան գլուխը, շալվարին վրայ խոզիդները ժողվեց, արախչին ժիր կապեց ու շտկուեցաւ եկեղեցի։

Ամէն անգամ, որ եկեղեցի մտնար, նախ իր մինտէրին վրայի փոշին կը թօթուէր թեթեւ ու երկիւղածօրէն կը սկսէր իր աղօթքին։ Այդ օրն ալ շտկեց իր մինտէրը ու սկսաւ «Հայր մեր»ը՝ մինչ խորանին առջեւ աշակերտները փոխն ի փոխ «Ապրեցո»ն կը ձայնէին։ Իսկ Պետօ, «Հայր մերն» լրացուցած, «զի քո է արքայութիւն»ը կը խաչակնքէր, հեղ մ’ալ, չգիտես ո՞ր տեղէն, մօտեցաւ յանկարծ Եղսիկի ձայնը.

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

Թորիկ Պետօ, արտօրանքով ծունկի եկաւ, խաչակնքեց ու շարունակեց իր աղօթքը.

-Աշխարհին խաղաղութիւն պարգեւէ, բարեգութ Աստուած, թագաւորաց՝ հաշտութիւն, դաշտօրէից՝ անձրեւ առատ ու առատ հունձք. ցորենները աֆադէ ու ազգիս Հայոցն ալ փորձանքէ պահես ու խաշինքները…

Ու նորէն Եղսիկի ձայնը մօտեցաւ այնպէս, ինչպէս բզզացող մեղու մը` ոսկեգոյն ու աներես, դաշտին մէջ ճարակ փնտռող հորթի մը ականջներուն շուրջ կը դառնայ. հորթը կը չանչէ իր գլուխը, մեղուն կը հեռանայ ու պահ մը վերջ նորէն կուգայ, նորէն նոյն մեղուն միեւնոյն շրջանակը կը դառնայ միօրինակ բզզունով. ճիշդ այդ աներես մեղուին պէս նորէն մօտեցաւ Եղսիկի ձայնը։

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր։

Վարժապետն ու տիրացուն «Համբարձումի»ն կը ձայնէին։ Թորիկ Պետօ նորէն ծունկի եկաւ, ուզեց շարունակել իր աղօթքը.

-Աղբիւրներուն ջուրը ողորմութեանդ չափ երկան ընես, ողորմած Աստուած, դուռ դրացիի, թշնամիի, թէ բարեկամի, թռչունի, թէ գազնի՝ խաղաղ գիշեր…

-Զտէ՛ր ա՛ղաչե՛սցո՛ւք, ըսէ, ծօ շունշանորդի,- յանկարծ լսուեցաւ ժողովուրդին մէջէն ձայն մը։

Կառփած Կարօին ձայնն էր։

Ի՞նչպէս համբերէր, մէկ չէ, երկու չէ։ Նորէն Թուրօի տղան «զտըրաղասցուք» ըսեր ու անցեր էր։ Վարժապետն, ըսես, փայտի կտոր է կանգներ, ուշադրութիւն չդարձներ։ Ա՛լ ի՛նչ բանի համար վարժապետ կը պահեն, տարին էսքան դրամ կուտան. որ շնորհքով ժամասացութիւն չը սորվեցնէ, ալ ի՛նչ բանի համար է։

-Հա, հա, որ վարժապետութիւն չկրնար ըներ, թող երթայ լեռնէն կաւ բերէ ծախէ, կաւ,- Կառփած Կարօն, եկեղեցիէն դուրս ելած, կը պոռպռար բարկացած։ Բարկութիւնը չէր կրնար զսպեր։ Ինչ հոգ, թէ վարժապետը լսէր իր ձայնը։

Ժամուորներէն ոմանք դանդաղեցան Կառփած Կարօի շուրջ։

-Դէհ, խնամի, ամօթ է,- կը խօսէր Թորիկ Պետօ,- մարդը քոլէճ կարդացեր, ինկլիզերէն, գաղիերէն ջուրի պէս է ըրեր։

-Մեզի ի՞նչ պէտք էդ շէյթանի լեզուները,- շարունակեց Կառփած Կարօն։

-Խէ, խէ, խէ, ի՞նչ շէյթանի լեզու, գի՞ժ ես ի՜նչ։ Ի՛նչ ըսիր, Եղսիկ,- խօսեցաւ Թորիկ Պետօ՝ Եղսիկին աւելի մօտենալով ու միասին մի քանի քայլ առնելով։

-Էդ արտին հալը ի՞նչ պի ըլլի, Եղսիկ, էսօր տեսայ ճխկոռ-ճխկոռ խորուըցեր, խոր-խոր է եղեր։ Էսքան վախդ է՝ էդ արտին մէջ եզայ ոտք չէր մտեր, արտին մէջ եզայ ոտքը օրհնութիւն է, Եղսիկ, օրհնութիւն։

-Ո՞վս տիրութիւն պիտ ընէ, ղուրպան Պետ Ամու, նէ՛ վարող ունիմ, նէ ցանող. մենուճար կնիկն ի՜նչ կրնայ ըներ։

Եղսիկ ճիշդ էր. ողորմած հոգուն մեռնելէն ասդին երեսի վրայ ինկած էին թէ՛ տունը եւ թէ՛ արտը. երեք տարի է, որ տան տանիքը շըղախ չէր տեսեր, ոչ ալ արտը եզայ ոտք։
-Էդ արտին մեղք է, Եղսիկ, մեղք,- կրկնեց Թորիկ Պետօ՝ իր տան ճամբան բռնելով, մինչ փոքրիկ թոռնիկն իր դէմ կը վազէր պոռալով.

-Տէտէ, տէտէ, լուսնկայ քեռին էս գիշեր մեր տունը պի գա՞յ։

-Որ խելօք ըլլաս, լուսնկայ քեռին պի գայ մեր տունը. խելօքները շատ կը սիրէ։ Հա, տե՛ս, մինչեւ մեր երդիքին վրայ է եկեր,- կը խրատէր Թորիկ Պետօ՝ իր թոռնիկին ձեռքէն բռնած, միեւնոյն ատեն իր մտքին մէջ պահելով ծանր ու լիք միսերով կաղապարը Եղսիկին այնպէս, ինչպէս լուսնկայի կաղապարն էր թոռնիկին մէջ։

«Կառփած Կարօն իրաւունք ունէր. կնիկ ըսածդ Եղսիկի պէս ըլլալու է. էդ ի՛նչ կռնակ է, շալվարն էնպէս թուխ…»,- մտածեց։

Ախ, թէ մի քիչ ճահիլ ըլլար, Աստուած վկայ, կը կարգուէր Եղսիկին հետ, եւ իրենց պառաւուած թեւերուն հետ իրար կը խառնէին նաեւ իրենց արտերը բեղուն, ու էնպէս կ’ապրէին մէկ բարձի վրայ։ Էս վախտէն յետոյ որո՞ւ ինչ ըսէր. կ’ամչնար իր ծերութենէն։ Եղսիկ քառասուն եւ ութի մօտ ճահիլ կին է, ինք` վաթսուն եւ հինգ տարեկան, աչքերը պղտոր, ցամքած մարմնով, դողդողան ձեռքերով. անտարակոյս, կարգուիլ իր բանը չէր։ Թորիկ Պետօ գիտէր այդ բոլորը։ Եղսիկի հետ կարգուիլ անկարելի էր։ Ա՛խ անիծուած ծերութիւն…

Արդեօք պիտի զգա՞ր այդ բոլորը, եթէ չըլլար արտը, մանաւանդ եթէ չըլլային Եղսիկի լիք միսերը ու էդ տնաշէն Կառփած Կարօի խօսքերը. «Եկ կարգուէ Եղսիկի հետ, արտը արտիդ հետ խառնէ»։ Չէ՞ որ կատակ էր, չէ՞ որ խնդացին միասին, սակայն ինչո՞ւ Եղսիկին ձայնը իր աղօթքին հետ խառնուեցաւ։

Առաւօտուն, կոչնակին հետ արթնցաւ։ Ախոռին դուռը կը բացուէր ու կը գոցուէր ճզալով։ Հարսը թոնիր վառելու պատրաստութիւն կը տեսնար։

-Հարս Աննա, հարս Աննա,- Թորիկ Պետօ պոռաց դողդղան ձայնով։

Հարս Աննան ձեռքի գործը ձգեց ու կեսրարին քով գնաց։

-Հարս Աննա, էս իմ գօտին փրդգտեր է. ողորմած հոգուն սնտուկը նայէ. էն նոր գօտին բեր, որ կապեմ։

Թորիկ Պետօ կապեց իր նոփնոր գօտին, որ երեսուն տարի առաջ Էրզրումէն բերած էր ու միայն տաղաւար օրերը կը կապէր։ Թաղիքէ գլխարկին վրայ բամպակները մաքրեց, խնամքով կապեց արախչին ու շտկուեցաւ եկեղեցի։ Եկեղեցիէն յետոյ քրքուր հաց մը իր ծոցը ծալլեց ու, բահն առնելով, ուղիղ դաշտ գնաց։ Անցաւ շօշ ծառին քովէն, մօտեցաւ իրենց արտին, հա, ճիշդ քովը Եղսիկին արտն էր։

Արեւն հոն աւելի առատ երեւցաւ. կաղշնաներուն հասակը, աւելի երկարած, հովին առջեւ կ’օրօրուէին դարձդարձիկ ու դաշնակաւոր։ Կաղշնաներուն մէջ հովին թեթեւ սուլումը կը վազէր, կարծես Եղսիկի ձայնին արձագանգը ըլլար, որ իր մէջ կը տարածուէր միշտ ու չէր հատներ։

-Մանան պաճի, Մանան պաճի, կովը նախիրէն եկեր դուռն է մնացեր…

Թորիկ Պետօ այդ օր իրենց արտին կողմն իսկ չնայեցաւ. նոյնիսկ չնայեցաւ, թէ բակլան ծաղիկ տուա՞ծ է, որուն կը սպասէր անձկանօք։ Բահը ուսի Եղսիկի արտին մէջ մտաւ։
Ճըռվռացող գորշ թռչուններ կարճ թռիչներ կ’առնէին։ Երկու արագիլներ իրենց լայն թեւերով իրարու ետեւէ առագաստ բացին կաղշնաներուն վրայէն դէպի Էքնօենց փշերը։ Թորիկ Պետօի ոտքի ձայնէն ու հասակէն սարսափահար գոհարազարդ մարմնով պճնուած մողէզներ հոս հոն կը խլրդային ու կը կորսուէին խոր-խոր բացուած ճեղքերուն մէջ։

Եղսիկի արտին մէջ վաղուց էր, որ մարդու ոտք չէր մտեր։

Թորիկ Պետօ նախ սկսաւ ոտքով քարերը մէկ կողմ ընել, բահը ուսէն վար առաւ ու փորձեց հողի կտոր մը քրքրել, խոր ճեղքերը լեցնել։ Ինքզինք էնպէս երիտասարդ ու ուժեղ զգացած չէր բնաւ։

Երեկոյին, երբ գիւղ վերադարձաւ, շատ յոգնած էր, բահը ուսին վրայ բռնելու իսկ անկարող։ Փոքրիկ առուէն անցնելու համար հազար հաշիւներ ըրաւ։

-Բարե՛ւ, խնամի։

Ալ ո՞վ պիտի ըլլար. Կառփած Կարօն էր. ճիշդ միեւնոյն տեղը կանգնած ու վերջալոյսին երկայնքով իր շուքը ձգած` քարման կը մանէր։

-Կոչնակը զարկա՞ւ,- Թորիկ Պետօ հազիւ ըրած էր իր սովորական հարցումը, երբ լսուեցաւ կոչնակին ձայնը։

-Ժիր, ժիր, տնաշէն,- Կառփած Կարօն յանկարծ պոռաց ինքն իր դէմ։

-Կոչնակը սանկ քիչ մը ժիր մախամով չթխթխկացնե՞ս. կ’ըսես, դագաղ է, կը թակէ,- կը բարկանար` կոչնակը թակելու կերպէն դժգոհ։ Ու մտադրեց խօսիլ ժամկոչին։

Թորիկ Պետօ չպուխը լեցուց ու շարունակեց ճամբան. Եղսիկի դռնէն անցած պահուն ներս նայեցաւ ու պոռաց դողդղան ձայնով ու մէջքը շտկելով. 

-Ա՜ղջի Եղսի՜կ։

-Ի՞նչ է, Պետ Ամու։

Թորիկ Պետօ չէր ուզէր դռնէն խօսիլ. քայլերը ներս առաւ։

-Եղսիկ, էսօր էդ արտին քարերը իստկեցի, խորոչները լեցուցի. մեղք է, Եղսիկ, մեղք է էդ արտին։

-Ե՛կ ներս, ե՛կ, ղուրպան Պետ Ամու. եկ, գինի մը տամ, խմէ։

Թորիկ Պետօ աւելի ներս մտաւ, գինու բղողին քով։

-Ողորմած հոգին ի՜նչ լաւ մարդ էր,- շարունակեց Թորիկ Պետօ՝ գինու թասը պարպելով ու գինիով թրջուած պեխերը ծծելով։

-Որ բախտ ունենայի, էդպէս շուտ հող չէր իջներ, Պետ Ամու։ Մարութը շատ մեծ չէր, յիսուն տարեկան կար չկար։ Ողորմած հոգին էդ արտը իր աչքին լոյսին հետ չէր փոխեր։ Է՜հ Աստըծու կամքն է,- խօսեցաւ Եղսիկ՝ Թորիկ Պետօի համար գաւաթ մը եւս լեցնելով ու շարունակեց.

-Ի՜նչ կ՚ըլլի Պետ Ամու, եկուր, էդ արտը ձեզի կիսութեան տամ, բամպակ ցանեցէք. որ կ’ուզես, տղուդ` Մարգարին խօսիր հեղ մը։ Ինծի չորս-հինգ լիր բամպակ որ տաք, վրայ գլուխիս հերիք է։

-Հա, էդ լաւ ըսիր, Եղսիկ,- վրայ տուաւ Թորիկ Պետօ` աչքերն աւելի բանալով,- ես կը խօսիմ Մարգարին. հա, հա, էդ շատ լաւ է. ո՞վդ տիրութիւն պիտ ընէ. ես Մարգարին կը խօսիմ։

Եղսիկ թաս մըն ալ լեցուց. Թորիկ Պետօ թաս մըն ալ պարպեց։

Դուք տեսա՞ծ էք, թէ ի՜նչպէս բարկ արեւը վարուած արտին վրայ կը բացուի, արտը կը սկսի քրքրիլ, հողերը կը շարժին, կարծես, հողակոյտերը կը փըլին առանց աղմուկի. ճիշդ այդպէս լուռ շարժում մը կը տարածուէր Թորիկ Պետօի ծերացած ոսկորներուն մէջ։

Ժամուորները եկեղեցիէն քակուած իրենց տուները կը ցրուէին շէն աղմուկներով։ Թորիկ Պետօ առաջին անգամն էր, որ եկեղեցիէն կը բացակայէր։

Այդ երեկոյ մտադրեց Եղսիկի արտին մասին խօսիլ իր տղուն։ Սեղանը շտկուած էր, թոռնիկը ոտքի կանգնեցաւ ու սեղանին համար «Հայր Մեր»ն ըսաւ։

Ի՞նչպէս խօսիլ իր տղուն. Թորիկ Պետօ պատանիի մը չափ ամչկոտ կը դառնար հետզհետէ։ Կը վախնար, որ ինքզինք պիտի մատնէր։

-Մարգար։

-Ի՞նչ է, աբար։

-Գիտե՞ս, որ մեր արտին քովի Եղսիկին արտը խոպան է մնացեր։

-Խոպան է, հա, այդ Եղսիկին յանցանքն է. մինչեւ վերջը տունը նստեր, կռնակը կը լէնցնէ. կ’ըսես, մեր եզան` Նաշխունին կռնակն է. որ չի կրնար, մէկի մի թող կիսութեան տայ։ Էքնօենց Ճուվարին չա՞փ ըլ չկայ։

-Ըսաց ինձ, Մարգար, էսօր ինձ ըսաց, որ ձեզի կիսութեան տամ, բամպակ ցանեցէք։

-Էհ որ ըսաց, լաւ. վաղը մշակին ըսէ, թո՛ղ երթայ, վարէ։ Ես վաղը կանուխ ջրտուքի պիտ երթամ։

Յաջորդ առաւօտ կոչնակէն առաջ արթնցաւ, մշակէն առաջ ախոռ մտաւ։ Երկու զոյգ լաւ եզներ դուրս հանեց, մշակին օգնութեամբ սամիները կապեց ու սուր խոփերը զատեց։
-Էսօր ո՞ւր պիտի վարենք,- հարցուց մշակը Թորիկ Պետօին։

-Եղսիկին արտը, Եղսիկին արտը,- խօսեցաւ աճապարանքով` հացին ծրարն աւելի ժիր ծրարելով։

Արեւը դեռ նոր ծայր կուտար, արեւը կը ծռէր Եղսիկին գինու փարչին պէս ու կը թափէր անհատնում։ Դաշտը կը լենար լոյսով` Եղսիկի գինու թասին պէս։ Կը լենար` նորէն պարպուելու ու նորէն լենալու համար. հովերը միշտ կային, արտոյտին երգը միշտ կար դաշտին մէջ, միշտ նոր ու յաւիտեան։ Միակ Թորիկ Պետօի կեանքն էր անցաւոր, որուն ծեր մարմնոյն մէջ հողին երակն ու Եղսիկի շունչը կը դողդղար։ Թորիկ Պետօ, բովանդակ հոգիով մաճին վրայ ծռած, ուժ կուտար։ Եզները ժիր, կոտոշները նորածագ արեւին տնկած, հպարտ ու խրոխտ, Եղսիկի արտին երկայնքն ի վար կ’իջնէին ու հին մագաղաթի մը իմաստուն տողերու պէս կը շարէին ակօսները քով քովի։

-Սերոբ,- հեռուէն ձայն տուաւ մշակին,- մաճդ ժիր սըխմէ, տղաս, ակօսները մանր ու խորունկ ձգէ։

Դաշտերու լոյսը կը պարպուէր, մշակը եզներուն հետ տան ճամբան բռնեց, ինքն ալ շարք-շարք ձգուած ակօսներուն նայեցաւ, վրան-գլուխը թօթուեց ու յոգնած գիւղ մտաւ։ Եղսիկի դռնէն անցած պահուն՝ կանգնեցաւ, մէջքը շտկեց ու պոռաց.
 
-Աղջի Եղսի՜կ։

-Ի՞նչ է, Պետ Ամու։

-Էսօր էդ արտը…,- շարունակեց՝ միեւնոյն ատեն ոտքերը ներս առնելով։

Թորիկ Պետօ այնպէս յոգնած էր, որ առանց եկեղեցի հանդիպելու, ուղիղ տուն գնաց։ Մարգար դեռ եկած չէր դաշտէն։ Թոռնիկին հետ իսկ խօսելու սիրտ չունէր ու շատ կանուխ անկողին մտաւ։

-Հարս Աննա, հարս Աննա, էդ խուբը տաքցուր բեր սը կռնակիս վրայ դիր, վա՜յ կռնակս։

Մարգար երբ տուն վերադարձաւ, կինը պատմեց, որ հայրը այսօր առանց կերակուր ուտելու անկողին գնաց։

-Ինչո՞ւ։

-Էդ հալով ինձ հետ պարապար Եղսիկին արտը վարեց,- վրայ տուաւ մշակը։

Մարգար սրտնեղեցաւ, նորէն բարկացաւ։

-Ի՞նչ, մէկ լուծք չէ՞ր բաւեր։ Երեք տարի է` էդ արտը վար չէ տեսեր. դուն էդ հալովդ ինտո՞ր վարեցիր. հազար անգամ ըսեր եմ՝ մի աշխատիր. էս տարիքէդ յետոյ քու աշխատանքդ ինծի պէտք չէ։

-Թըդ, թըդ,- սրտնեղեցաւ Թորիկ Պետօ, ու հերսոտ ելաւ անկողնէն,- էհ, դուն ի՞նչ գիտես, դո՛ւն տահա երէկի լակոտն ես։ Հիմա որ չցանես բամպակը, ա՛լ երբ պիտ ցանես։ Դու ի՞նչ գիտես, տահա երէկի լակոտը…

Արտը վարեցին, բամպակ ցանեցին ու ալ ամէն օր արտէն վերադարձին Թորիկ Պետօ կը կանգնէր Եղսիկի դրան առջեւ, մէջքը կը շտկէր ու կը պոռար ուշագրաւ ձայնով. 

-Աղջի Եղսի՜կ։

Երեկոյ մը Թորիկ Պետօ, նորէն յոգնած, սվորականէն աւելի կանուխ անկողին գնաց։

-Հարս Աննա, հարս Աննա, էդ խուբը տաքցուր բեր, սը կռնակիս վրայ դիր,- Թորիկ Պետօ կը պոռար անկողնէն։

Հարսը խուբը կը տաքցնէր։ Տղան` Մարգարը, ճրագին առջեւ եզան նոր կապ կը հիւսէր, ճիճեռներ, ուլունքներ կը շարէր կապին վրայ, երբ ներս մտաւ Կառփած Կարօն։

-Բարով խնամի, հազար բարով. խաչերկաթ մը ձգե՞նք ոտքերուդ առաջ,- խօսեցաւ Մարգար խնդալով։

-Էդ ճիշդ ըսիր, Մարգար. հեղ մը անցեալ ծնունդին եկած եմ, հեղ մըլ հիմա։ Որ Տէր Մինասին հետ խօսքի չբռնուէի՝ աւելի շուտ կուգայի։ Էս ի՞նչ անտիրութիւն է, տէրտէր է եղեր, օր մ’օրանց չնայիր, թէ էդ ժմուն տանիքը շըղախ պէ՞տք է, թէ չէ։ Ո՞ւր է խնամի Պետօն։

-Էսօր շուտ պառկեցաւ։

-Դէհ լաւ, ես ըլ եկայ, որ քու հետ խօսիմ։ Որ խօսիմ՝ չնեղուիս,- շարունակեց` քթախոտը քաշելով։- Մարգար, եզը որ եզ է, երբ ծերանայ, ա՛լ չեն աշխատցներ. ձին որ ծերանայ, կապը կը քակեն գլխին ու իր հալին կը ձգեն։ Ըսել կ’ուզեմ՝ խնամին ալ տարիքը առեր է. էս տարիքէն յետոյ պէտք է հանգիստ ըլլի։ Էսօր տեսայ՝ էնպէս յոգներ, բերանը բաց էր մնացեր։

-Խնամի, դուն ըլ եկեր, եօթն օտարի պէս կը խօսիս,- սրտնեղած խօսեցաւ Մարգար.- որ ուրիշ մը ըլլար, առանց մտիկ ընելու էս տունէն դուրս կը հանէի։ Ըսէ տեսնեմ, ես իմ հօր աշխատանքին ի՜նչ պէտք ունիմ։ Փառք Աստըծու, երեք զոյգ եզ ունիմ, աղալըղ եւ պաշխա հող ունիմ։ Մինակ մեր արտերը վարեմ ցանեմ, մեզի հերիք է։ Ես ըլ նամուսի ու զգացումի տէր մարդ եմ։ Խնամի, օր չըլլար, որ չը խօսիմ, զրուցք չընեմ էդ բանին համար։ Հազար անգամ ըսեր եմ՝ մի՛ աշխատիր, քեզի ժամ աղօթք պէտք է։ Մի՛ աշխատիր, քու աշխատանքդ ինձ պէտք չէ։ Նորէն ամէն ատեն բահը կ’առնէ ու դուրս կ’ելլէ. չգիտեմ` ի՞նչ կայ։ Էսօր ի՞նչ գործ կար, որ Եղսիկին արտն է գացեր. ես որ գիտեմ՝ իրեն ընելիք գործ չկայ։ Տահա չորս օր առաջ բամպակը ցանեցինք ու դուրս ելանք մէջէն։

-Էհ, դուն ի՞նչ գիտես,- պոռալէն դուրս եկաւ յանկարծ Թորիկ Պետօ` անկողնի լաթերով, գլուխը շալով փաթաթուած, դողդղալէն ու բարկացած,- դուն տահա երէկի լակոտն ես. էսօր էդ Եղսիկի արտին թումբը քակուեր էր. որ չերթայի, չշինէի… Անցեալ օր Եղսիկի բամպակին մէջ էծի ոտք էր մտեր. որ չերթաս, պահապանին չխօսես… Հէլպէդ կիսութեան բամպակ ես ըրեր, տիրութիւն պիտի ընես։ Հեղ մը տեսե՞ր ես, էդ արտին թումբերը ի՞նչ հալի են։

-Քու աշխատանքդ ինծի պէտք չէ, աբար. ի հարկէ, արտ է, էծի ոտք ըլ կը մտնայ, աղուէսի ոտք ըլ։ Ես գիշեր ցորեկ էս տունին ու քեզի համար կ’աշխատիմ։ Քու աշխատանքդ ինձ պէտք չէ։

Թորիկ Պետօ կը սրտնեղէր։ Ինքզինք ի՞նչպէս հասկցնէր, մանաւանդ որ Եղսիկի արտին հետ իր սիրտն էր կապեր։

-----------------------------------------
Բամպակը շուտ կը բուսնի. սերմնացանը հազիւ իր ոտքերը արտէն դուրս հանած՝ բամպակի սերմերը կը սկսին խլրտալ։ Չորս օր էր, որ ցանուած էր. հինգերորդ օրը, երբ գնաց, տեսաւ բամպակին ծիլերը մատղաշ, որ աչքերնին դեռ չբացած` արեւի տակ շուարած էին կարծես, այնպէս, ինչպէս մատղաշ գառնուկ մը իր մօրը հետ առաջին անգամ դաշտ կ’ելլէ։ Թորիկ Պետօ անհուն գոհունակութիւն մը զգաց։ Իր մաշած ու քայքայուած մարմնոյն մէջ կեանքը կը խլրտար բամպակի սերմերուն պէս, որ, սակայն, չէր բուսներ, ա՛լ չպիտի բուսնէր…

Ի՞նչպէս չերթալ, Եղսիկին ի՞նչպէս չպատմել, թէ բամպակն է ծլեր։

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ հազիւ իր ոտքերը ներս առած էր, երբ Եղսիկի տան դիմացի չարտախէն լսեց պատանիի մը ձայնը, որ կը փորձէր պոռալ ճիշդ իրեն պէս.

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ, յանկարծակիի եկած, վեր նայեցաւ։ Յետոյ լսեց կիներու խնդուք։

Անտարակոյս, դրացիները բան մը կռահած են, մտածեց Պետօ` դող ելած սրտով։ Բայց թէ ի՞նչ բան. Եղսիկին արտը իրենք վարեցին, իրենք ցանեցին. բոլոր գիւղացիները գիտեն այդ։ Ահա թէ ինչո՞ւ Թորիկ Պետօ Եղսիկին տունը կ’երթար կուգար։ Թորիկ Պետօի ու Եղսիկի խօսակցութեան գլխաւոր առանցքը արտն էր։ Եղսիկի համար արտը այն վայրն էր, ուրկէ բամպակ պիտի գար. Թորիկ Պետօի համար արտը Եղսիկի ու իր միջեւ ձգուած նարօտն էր, ուր բամպակին հետ հետզհետէ հասակ կ’առնէր նաեւ իր սէրը։ Սակայն ոչ ոք գիտէր այդ։ Եղսիկն իսկ չէր գիտեր, չէր իսկ կասկածեր։

Երեկոյին, երբ եկեղեցիէն տուն կը վերադառնար, տեսաւ նոյն պատանիին ձայնը, որ կը պոռար իր ետեւէն. 

-Աղջի Եղսի՜կ…

Թորիկ Պետօ վեր նայեցաւ. տեսաւ Վառօի ստահակ պատանին, որ ցուիքին վրայ, աքաղաղի պէս կանգնած, կը պոռար։

Թորիկ Պետօ ալ չէր կրնար համբերեր. 

-Հէ՜յ, շունշանորդի, գնա պեխերը ծուռ պապուդ պոռա,- պոռաց, բարկացաւ ինքնիրեն։

Թորիկ Պետօի մէջ փախաւ խոշոր կասկած մը. իրեն այնպէս թուեցաւ, որ բոլոր գիւղացիները գիտեն, թէ ինչո՞ւ կ’երթար Եղսիկին տունը եւ թէ ինչո՞ւ կը պոռար։

Այդ օրէն ի վեր Թորիկ Պետօ շիփ շիտակ մարդու երես չնայեցաւ. իրեն այնպէս կը թուէր, թէ բոլորն ալ գիտէին իր յանցանքն ու իր երեսին չէին ըսեր։

Առաջին անգամ Թորիկ Պետօ բարկացաւ Թուրօի տղուն, ահա թէ ինչո՞ւ մէկ-երկու ստահակ պատանիներ կը սիրէին բարկացնել` «Աղջի Եղսիկ» պոռալով։ Այլեւս Թորիկ Պետօ ամէն անգամ, որ մանուկ մը տեսնէր, ականջը ետեւ կ’ընէր այնպէս, ինչպէս մուրացիկ մը փայտ կը բռնէ ու փողոցէն զգուշութեամբ կ’անցնի, երբ մի քիչ հեռուն փոշիներուն վրայ պառկած շուն մը կը տեսնէ։

Կասկածն աւելի կը տարածուէր ու օրէ օր անհանգիստ կ’ընէր զինք։ Այնպէս կը թուէր, թէ գիտէր նաեւ իր թոռնիկը ու իր ետեւ չէր պոռար, որովհետեւ թոռնիկին հայրը` Մարգար այդպէս պատուիրեր էր։ Տան մէջ հարսին ու տղուն դիմագծի սովորական արտայայտութիւններէն միշտ իր կասկածը կը հաստատէր։

Թորիկ Պետօ այլեւս Եղսիկին չուզեց հանդիպել։ Երբ «Աղջի Եղսիկ» պոռար, իրեն այնպէս կը թուէր, թէ իր գաղտնիքը կը պոռար բոլոր գիւղացիներուն։ Գէթ մի քանի չարաճճի պատանիներու հետաքրքրութիւնը մեղմելու համար մտադրեց այլեւս ուշադրութիւն չդարձնել, չբարկանալ, որովհետեւ գիտէր, որ իր բարկանալը անոնց համար հաճոյք էր։ Ա՛լ չէր բարկանար. շատ դժուարութիւնով ինքզինք զսպած կը քալէր։ Քանի հեռանար, սիրտն աւելի կը հատնէր, ու վերջապէս կը ծռէր ետեւ, կը նայէր։ Վառօի տղան էր. ծիտի պէս ճիտը ծռած` կը պոռար...

-Աղջի Եղսի՜կ։

Գիշերները նոյնիսկ անհանգիստ էր։ Երազին մէջ, տեսնես, պատանի մը արագիլի մը բոյնէն, քուրջի կտորի մը պէս կախուած, կը պոռար՝ «Աղջի Եղսիկ»։

Երբ դաշտ կ’երթար ու կը տեսնէր արագիլ մը, որ իր վիզը կը շարժէր, Թորիկ Պետօ կը սպասէր, որ պոռար, իր երեսն ի վեր «Աղջի Եղսիկ» պոռար։ Սակայն երազ չէր. մերթ ընդ մերթ հովերուն մէջ կը լսէր այդ ձայնը` իսկական պատանիի մը ձայնը, որ կը պոռար. 

-Աղջի Եղսի՜կ։

Ամէն անգամ, որ դաշտէն կուգար, քարման մանող Կառփած Կարօի քով կը կենար պահ մը։

-Բարեւ խնամի,- ձայն տուաւ Կառփած Կարօն։

Անոր ձայնը միշտ սովորական էր, բնական ու խնամիական։ Սակայն Թորիկ Պետօի այնպէս կը թուէր, թէ Կառփած Կարօի այդ բառերուն մէջ չար հեգնանք մը կար։

Կառփած Կարօի հարցումներուն կը պատասխանէր շատ կարճ կամ գրեթէ չէր պատասխաներ։

-Հիմա ուր է, ուր չէ՝ կոչնակը կը զարնէ,- շարունակեց Կառփած Կարօն շատ սովորական խօսակցութիւնը։

Թորիկ Պետօ կը բարկանար ինքն իր մէջ ու քիչ կը մնար, որ խնամիին երեսն ի վեր պոռար. «Կարօ, Կարօ, գիտես, ամէն ինչ գիտես ու կը կեղծես։ Պոռա, պոռա… «Աղջի Եղսիկ», ինչո՞ւ չես պոռար»։

Հա, հա, բոլորն ալ գիտէին։ Անցեալ օր քահանան իր թոռնիկին որպիսութիւնը հարցուց։ Քահանան ըսել կ’ուզէր, թէ թոռնիկդ ալ «Աղջի Եղսիկ» կը պոռա՞յ երեսիդ։
Թորիկ Պետօ վաղուց էր, որ Եղսիկի երեսը տեսած չէր, նոյնիսկ չէր անցներ Եղսիկի դռնէն։ Եկեղեցիին ճամբան, երբ տեսնար, հեռու հեռուէ կ’երթար։ Կը զգուշանար մօտենալ. եւ, սակայն, կը զգար կարօտը Եղսիկի ծիծաղին ու գինու գաւաթին. կարծես երազին մէջ տեսած ըլլար միայն։ Եղսիկի արտին իր այցելութիւնները բնաւ չէր պակսեցներ, աւելի յաճախ կ’այցելէր։ Ու օրէ օր կը հսկէր բամպակներուն հասակը, որ կ’աճէր իր կարօտին պէս։

Բամպակները մեծցան, բամպակները տերեւներ տուին։ Իր ձեռքով ցանած, գրեթէ փայփայանքով մեծցուցած բամպակներու ծաղկելու ժամանակն էր, ու Թորիկ Պետօ օրէ օր անձկանօք կը սպասէր ծաղիկներուն։

Իրեն այնպէս կը թուէր, թէ ծաղիկները ուշացան, շատ ուշացան. ջրտուքն ատենին ըրած էր, սերմերն իր ձեռքով նետած, սակայն ծաղիկներն ինչո՞ւ կ’ուշանային։ Արդեօք ծաղիկնե՞րն ալ միշտ պիտի պահուին գաղտուկ ու դուրս չպիտի՞ գան, ճիշդ իր ծերացած սէրին պէս։

Օր մըն ալ տեսաւ այդ ծաղիկները, անթիւ անհամար ծաղիկներ, բաց դեղնագոյն ծաղիկներ, աչքերու պէս բաց. բոլորը մէկ, կարծես, զինք կը դիտէին` Եղսիկի աչքերուն պէս բաց ու ժպտուն…

Թորիկ Պետօ ժպտեցաւ` մանկան մը պէս անմեղ ու գոհունակ, փրցուց ծաղիկ մը, աչքերուն, երեսին քսեց ու դրաւ արախչիի ծալքին մէջ։

Ա՜խ, ինչպէ՞ս չերթալ, ինչպէ՜ս չպատմել Եղսիկին, թէ բամպակն անհամար ծաղիկներ է տուեր, եւ ամէն մէկ ծաղիկ վաղն իր խճեճը պիտի տայ լիք-լիք բամպակով։

Բահը ուսին վերադարձաւ գիւղ։

-Բարեւ խնամի։

Թորիկ Պետօ Կառփած Կարօի երեսին իսկ չուզեց նայիլ, ոչ ոքի հետ խօսեցաւ. հա, հա, բոլորը գիտէին, եւ սակայն չէին ուզեր իր ետեւ պոռալ։ Ի՞նչ փոյթ, թէ գիւղացիները գիտէին. ի՜նչ փոյթ, թէ խնդան իր վրայ. սակայն կ’ուզէր տեսնել Եղսիկը ու ըսել, պատմել, թէ բամպակը ծաղիկներ տուած է, անթիւ անհամար ծաղիկներ։

Թորիկ Պետօ բամպակի ծաղիկներուն պէս կ’ուզէր պատռուիլ ու դուրս գալ։ Մտաւ Եղսիկի փողոցը, դիմացի չարտախն իսկ չնայեցաւ։ Կանգնեցաւ Եղսիկի դրան վրան ու պոռաց` այս անգամ աւելի ժիր ու աւելի դողդղան ձայնով.

-Աղջի Եղսի՜կ…

[[Կատեգորիա:Համաստեղի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղջիկը, ժամագործը, ես (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2876</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5874</id>
      <timestamp>2011-10-03T13:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Աղջիկը, ժամագործը, ես» ստեղծագործությունը:  == Աղջիկը, ժամագո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="32074">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Աղջիկը, ժամագործը, ես» ստեղծագործությունը:

== Աղջիկը, ժամագործը, ես ==

Առավոտից նյարդային անբացատրելի  լարվածության մեջ եմ:

Վերջերս առհասարակ անհանգիստ եմ դարձել, անհանգիստ ու զգուշավոր: Պատճառն ըստ երևույթին հետապնդումն է` ինձ հետապնդում են: Չեմ կարող հաստատապես պնդել, թե ճանաչում եմ հետապնդողին, - կասկածները որպես փաստ ընդունել չեմ ցանկանում, - բայց ես լսում եմ նրան` նրա ձայնը, որ նման է ժամացույցի տկտկոցի կամ քունքերի մեջ արձագանքող սրտխփոցի: Երբ միայնակ եմ` լսելի է միայն սեփական տկտկոցս, սակայն երբ մարդկանց մեջ եմ` ականջներս է լցվում անհամար տկտկոցների ժխորը:

Ժխորն այսօր  հատկապես բարձր է: Փորձեցի ականջներս բամբակով փակել: Ժխորը նվազեց, փոխարենը, սակայն, ուժգնացավ ներքին տկտկոցս, յուրաքանչյուր զարկի հետ այն ասես ծակում է ուղեղս. դա նման է հատուկ հրացանով բետոնի մեջ մեխ խփելուն: Հանեցի բամբակը. այսպես առավել տանելի է: Սակայն ամենուրեք ուղեկցող այդ աղմուկն ինձ վերջնականապես հանել է հավասարակշռությունից, ես ապակողմնորոշվել եմ, և կամազուրկ հետևում եմ հետապնդողին - տարօրինակ է` հետապնդողը նաև առաջնորդում է:

   Գործից հետո, ամեն երեկո, ես արագ քայլում եմ տուն տանող ամենակարճ ճանապարհով, որպեսզի րոպե առաջ հասնեմ և միացնեմ հեռուստացույցը: Սակայն այսօր, որքան էլ տարօրինակ է, տուն հասնելու համար ընտրել եմ բեկբեկուն մի շրջագիծ, որն անհամեմատ երկարացնում է ճանապարհը: Իսկ այս երեկո վերջին մասն է. իր խորհրդավորությամբ սարսռեցնող, միևնույն ժամանակ սաստիկ ձգող հեռուստաշար է` «Մահվան դեմքը»: Վարողն էլ շատ հաջող է ընտրված. ցածր, թավ, ասես այլչափումային ձայնով, արձանի պես անհույզ, սակայն գրավիչ, կանոնավոր դիմագծերով ու կազմվածքով ջահել կին է, որին նախկինում երբեք չեմ տեսել, գուցե միայն այս հեռուստաշարի համա՞ր են հրավիրել... Սակայն զարմանալի է,  այսօր  երբ խոսք բացեցի այդ հաղորդման մասին, պարզվեց, որ աշխատակիցներիցս ոչ ոք այն չի դիտում, ավելին, նրանք պնդում էին, թե նման հաղորդում առհասարակ չկա: Բայց չէ՞ որ ես դիտում եմ այն ահա արդեն մի քանի օր: Նրանք ծիծաղեցին` ասելով, որ իմ հեռուստացույցը հավանաբար աշխատում է ուրիշ ինչ-որ չափման ծրագրով: Կարծեցի` կատակում են, ցանկանալով զվարճանալ իմ շփոթությամբ: Սակայն հետո ինձ ցույց տվին ծրագրաթերթը, և ես համոզվեցի` նման հաղորդում իսկապես նշված չէ: Մութ խնդիրը պարզաբանման կարիք ուներ, և ես հավանորեն երկար կմնայի մտատանջությունների գրկում, եթե չլիներ հետապնդումը, որի խորհրդավոր հևքը թույլ չէր տալիս երկար կենտրոնանալ որևիցե այլ խնդրի վրա: Եթե այնուամենայնիվ ցանկանում էի կենտրոնանալ` նախ պետք է հաշտեցնեի այդ երկուսին: Սակայն կասկած ունեմ, թե նրանք առանց այն էլ բարեկամներ են` դավադիրներ, որ դուրս են իմ միջամտության հնարավորությունների սահմանից: Ամենախելամիտը` ժամանակին ապավինելն է կարծում եմ. չէ՞ որ արդեն ընթացքի եմ դրված: Դրա մի ապացույցն էլ ճանապարհս երկարացնող շրջուղին է, որով հիմա գնում եմ` կամքիս հակառակ: Անշուշտ, միամտություն է կարծել, թե այս շրջագիծը միայն երկարացնում է ճանապարհս. ո՞րն է ապացույցը, թե շրջագիծն ինձ ի վերջո տուն է հասցնելու:

Կանգառում ցուրտ է, ավելի ցուրտ, քան շրջակայքում: Օդը թափանցիկ է, մի տեսակ բյուրեղային, և իմ յուրաքանչյուր շարժում կարծես փշրում է այն: Մթնող երկինքը  մակարդվող արյան գույն ունի:

Բարձրացա ավտոբուս և հետո միայն հիշեցի, որ երթուղային համարին չեմ նայել: Իհարկե, տվյալ իրավիճակում, ավելի ճիշտ` հոգեվիճակում, համարի խնդրով ծագած անհանգստությունս ծիծաղելի էր, սակայն, այդուհանդերձ, տուրք տվի հետաքրքրությանս և մոտեցա ուղևորներին: Նրանք ընդամենը երեքն էին` անկիրք դեմքերով մարդիկ, որոնց սեռական պատկանելությունը կռահել դժվարացա:

- Ներեցեք...- սկսեցի, բայց չշարունակեցի, որովհետև նրանք արդեն թոթվեցին իրենց ուսերը և մատնացույց արին վարորդին: Ես մոտեցա նրան:

- Կներեք, համարին մոռացա նայել, ո՞ր երթուղով ենք գնում:

- Ի՞նչ տարբերություն,- առանց իմ կողմ շրջվելու պատասխանեց վարորդը` աչքերին իջեցնելով վանդակավոր կեպին:- Բոլոր երթուղիներն այնտեղ են տանում: Կուզե՞ս, ուղևորներին հարցնենք:- Նա վերցրեց բարձրախոսը և հարցրեց.- Ես ճի՞շտ եմ ասում:

- Ճիշտ ես ասում, իհարկե,- միաձայն պատասխանեց հերմոֆրոդիտ ուղևորների եռյակը:

- Լսեցի՞ր,- ինձ դարձավ վարորդը:- Այնպես որ, հանգիստ նստիր և սպասիր: Ավելորդ հարցեր էլ  չտաս, վարորդի ուշադրությունը շեղել չի կարելի:

Նստեցի: Վարորդի հայելու մեջ մի պահ որսացի դժգույն, լարված դեմքս: Վարորդի դեմքն այդպես էլ չտեսա:

Մեքենան կանոնավոր կանգ էր առնում բոլոր կանգառներում: Սակայն ոչ ոք չէր մտնում, և դա այն դեպքում, երբ կանգառները լեցուն էին սպասողներով: Մարդիկ նայում էին մեքենային և կասկածանքով մի կողմ քաշվում: Վարորդը մի քիչ սպասում էր, փակում դռները և ընթանում առաջ: Իսկ ինչու՞ «առաջ»... Ի՞նչ իմանամ` ուր ենք գնում, գուցե ե՞տ...

- Ետընթաց չկա, ետընթացը հակասում է դիալեկտիկային,- բարձրախոսով հեգնում է վարորդը:- Ծուղակ է, հարգելիս, ծուղակ. ետընթաց չկա, իսկ առաջընթացը տանում է վերջին: Սրահում կարող ես ետ քայլել, սակայն միևնույն է, մեքենան առաջ է սլանում` տանելով քո միամիտ վրդովմունքը, այնպես որ` իզուր ես տագնապում, քեզնից ոչինչ կախված չէ, հանգիստ նստիր տեղդ:

- Նստիր, նստիր, քեզնից ոչինչ կախված չէ,- կրկնեց  անկիրք եռաձայնը:

Հերթական ոլորանից հետո կտրուկ վայրէջք սկսվեց: Մեքենայի արագությունն աստիճանաբար մեծանում էր: Մայթերը, շենքերը, մարդիկ կայծակնապես փախչում էին մեր կողքերով: Քիչ անց շրջակայքը վերածվեց մուգ կետերով լցոնված մածուցիկության, որը ճեղքելով մենք սլանում էինք ավելի ու ավելի մեծ արագությամբ:

- Ահա,- անվրդով ասաց վարորդն ու հորանջեց,- արգելակները հրաժարվում են աշխատել:- Նա սեղմեց կոճակը, և մեքենայի դռները շրխկալով բացվեցին.- Խնդրեմ, ցանկացողները կարող են դուրս գալ:

Ուղևորները ծիծաղեցին խամաճիկային եռաձայնով: Տարօրինակ է, սակայն հայտնաբերեցի, որ ես էլ եմ ծիծաղում:

Մեքենան խփվեց մայթեզրին, երերալով բարձրացավ մայթ, հարվածեց ինչ-որ բանի և դղրդաց: Աչքերս փակեցի: Լսվեց պատռվող թիթեղի ճռինչ, փշրվող ապակու զնգոց, ապա ցնցվող մեքենան փնչացրեց և անշարժացավ: Իներցիայի ուժն ինձ թափով մի կողմ նետեց:

Բերանքսիվայր ընկած էի փոշոտ հատակին: Փորձեցի բարձրանալ. զարմանալի է, սակայն դա ինձ հաջողվեց անսպասելիորեն հեշտ: Ճիշտ է, գլուխս և կուրծքս ցավում էին, սակայն` միանգամայն տանելի: Նայեցի չորսբոլորս: Ուղևորները չկային, վարորդն էլ էր չքվել: Մի կերպ դուրս սողացի ծռմռված դռների արանքով և հայտնվեցի մայթին:

Մեքենայի շուրջն արդեն մարդիկ էին հավաքվել:

- Խեղճ երեխա,- լսեցի կողքիս կանգնած մեկի ձայնը:

- Երևի դպրոցից տուն էր գնում,- ասաց մեկ ուրիշը:

Ջարդված մեքենայի քիթը­` բուլդոգի կնճռոտ մռութ,­ դեմ էր առել բետոնե հաստ սյանը, սակայն արանքում ինչ-որ բան կար... շագանակագույն գործվածքի ծալք: Մոտ գնացի: Վերարկու էր, վերարկու, որը մեքենայի և սյան միջև մնացած աղջնակի հագին էր: Գետնին ընկած էր դպրոցական պայուսակը:

- Մեքենան հրենք,- առաջարկեց մեկը: 

Ծանր մեքենան հրելը հեշտ չէր, սակայն մեզ հաջողվեց մի փոքր ետ տալ այն: Մամլումից ազատված` աղջնակի անշնչացած մարմինն ընկավ պայուսակի կողքին: Սոսկալի տեսարան էր. երերալով մի կողմ քաշվեցի: Քիչ հետո, երբ գլխապտույտս անցավ, զգացի, թե ինչպես է ուժգնանում տկտկոցների ժխորը, իսկ երբ նայեցի շուրջս, հանկարծ տեսա մի բան, որ նախկինում անտեսանելի էր ինձ` մարդկանցից յուրաքանչյուրի գլխավերևում  մի մութ պսակ կար, որում արագ թարթում էին ֆոսֆորային թվանիշեր: Նույնպիսի պսակ կար նաև աղջնակի գլխավերևում, սակայն նրա թվացույցը կանգ էր առել, անփոփոխ թիվը թրթռում էր` հավանաբար մարմնի մեջ ինչ-ինչ կենսական  պրոցեսներ դեռևս շարունակվում էին, բայց քիչ անց ժամացույցն իսպառ մարեց:

Փողոցային շան գլխավերևում նույնպես թարթում էր թվացույցը: Շունը փորձում էր մոտենալ դեպքին: Ինչ-որ մեկը խփեց նրան: Շունը կաղկանձելով  փախավ և հեռվում նստած` շարունակեց հետաքրքրված նայել անցուդարձին:

- Խեղճ երեխա, տանը հիմա նրան անհամբեր սպասում են:

Շրջվեցի: Նրանք կանգնած էին ետևում` անկիրք դեմքերով այն երեք ուղևորները: Նրանք նորից միաձայն էին խոսում:

- Նրա ընթրիքը հիմա սեղանին սառչում է:

- Էհ, վազվզում ենք, թռչկոտում... Իսկ ժամացույցները կտկտում են, և ոչ ոք չգիտի ժամը,-­ շարունակում էր եռյակը,­- միայն նա գիտի, Նա: - Եռյակն ակնածանքով մատնացույց արեց քիչ հեռու կանգնած մարդուն, վերջինս հանեց կեպին և համեստորեն խոնարհվեց: Նա էր` վարորդը: «Ահա նա, բռնեք»,- գոռացի, սակայն կոկորդիցս ձայն դուրս չեկավ, պարզապես բացուխուփ էի անում բերանս` ափ ընկած ձկան պես: Վարորդը ծիծաղեց` ծամածռելով հողագույն դեմքը: Գլխարկի եզրից սարդոստայնի զզվելի ծվեն էր կախված: Մինչ դուրս կգայի քարացումից, վարորդն անհայտացավ, չքվեց նաև եռյակը:

Մթնել էր: Թույլ անձրև էր մաղում: Ճռճռալով ճոճվում էին լապտերները` աղոտ լուսաբծեր տարուբերելով թաց գետնին: Քայլում էի ճլմփացնելով փոսորակներում հավաքված անձրևաջուրը: Տհաճ հոտ էր տարածվել, ինչպիսին լինում է անձրևաթափի առաջին պահերին: Չգիտեի` ուր եմ գնում, պարզապես աննպատակ թափառում էի: Հիմարություն, աննպատակ ոչինչ չի լինում, լինում են շատ խոր թաքնված չգիտակցվող նպատակներ, որոնց թաքուն դրդմամբ կատարած գործողություններին նպատակի բացակայություն ենք վերագրում:

Մութ շքամուտքում գրկախառնված` տկտկում էին տղան ու աղջիկը:

- Սիրում եմ,- տկտկաց տղան:

- Կրկնիր...- ընդհատվող տկտկոցով խնդրեց աղջիկը:

- Ես քեզ հավերժ սիրելու եմ:

Հեռացող ականջներիս մեջ որոշ ժամանակ դեռ արձագանքում էր վերջին տկտկոցը` «Հավերժ, հավերժ, հավերժ...»:

Փողոցի անկյունում առջևս բուսնեց մի ծերուկ` ձեռնափայտին հենված փլատակ: Երբ անցնում էի կողքով` իր չոր մատներով հանկարծ ամուր բռնեց թևս:

- Օգնիր անցնեմ:-  Ծանոթ երանգ կար այդ ճռճռան ձայնի մեջ:

Ծերուկը կախ ընկավ թևիցս, և ես նրան քարշ տվի դեպի մյուս մայթ: Հանկարծ տեսա, որ փողոցի ծայրից կատաղի արագությամբ մեր կողմ է սլանում լույսերն անջատած մի մեքենա: Փորձեցի արագացնել քայլերս, սակայն ծերուկը մեխվեց տեղում` ո՛չ ինքն է շարժվում, ո՛չ ինձ է թողնում: Մեքենան սուրաց` քսվելով վերարկուիս փեշին: Սիրտս ահաբեկված տրոփում էր: Իսկ ծերուկը հանկարծ սկսեց քրքջալ: Ճանաչեցի` վարորդի քրքիջն էր, այո, վարորդն էր: Սակայն մինչ բերանս կբացեի, վարորդ-ծերուկը թողեց թևս և վազեց գիշերային փողոցով: Շենքի տանիքից երեք ագռավ պոկվեցին և թռան նրա ետևից: Շուտով թե՛ ագռավների կռկռոցը, թե՛ վարորդի ոտնաձայները մարեցին փողոցի ծայրում:

Տկտկում էին ծառերը, տկտկում էր թաց խոտը, անձրևն ու քամին, մայթերն ու շենքերը, տկտկում էր ամբողջ երկրագունդը, գուցեև` տիեզերքը: Փակեցի ականջներս, այդպես, ականջներս ձեռքերով սեղմած, մտա զբոսայգու ծառուղին, որի եզրերով շարված հանգած լապտերներն առավել էին շեշտում ընդհանուր մթությունը: Անձրևն անսպասելիորեն կտրվեց, ցուրտը սկսեց սաստկանալ: Միակ լուսարձակող լապտերին հենված հարբեցողն ինչ-որ բան էր ասում: Ականջներս բաց թողի, որպեսզի լսեմ, բայց էլ չխոսեց:

Պուրակից դուրս էի գալիս, ծառուղին աննկատ վերածվել էր ցեխոտ արահետի: Քայլելը դժվար էր, ներբաններս ծանրացնում էր կպչուն ցեխը: Արահետի երկու կողմերում աղբակույտեր երևացին, վխտում էին առնետները, տեղ-տեղ նրանք այնքան շատ էին, որ դիտվում էին ինչպես խլրտացող ամբողջական զանգված: Մի աղբակույտից մյուսը վազելիս առնետները հաճախ սուրում էին ուղղակի ոտքերիս առջևով, պատահում էր` նաև վրայով:
Աղբակույտերը մնացին ետևում, դրանց փոխարեն հայտնվեցին շիրմաքարերը` գերեզմանատուն էի մտնում:

Այստեղ կատարյալ լռություն է, խորհրդավոր լռություն: Լարվել էի սեղմված զսպանակի պես և դարձել զգայուն, ինչպես շիրմաքարի վրայից ինձ հետևող կատվի բիբը: Երբ ծափ զարկեցի` նպատակս ոչ այնքան կատվին քշելն էր, որքան սեփական  ես-ը վերջապես զգալը: Ծափս ճայթեց լռության մեջ և աստիճանաբար մարեց` արձագանքելով ավելի ու ավելի հեռվում:

- Շշշ, կամաց...

Կինը նստած էր ճամփեզրի ցածրիկ նստարանին, ինձ շատ մոտիկ. ինչպե՞ս չէի նկատել... Սիրտս անսպասելիորեն սեղմվեց, լուռ նստեցի նրա կողքին` այնքան մոտիկ, որ մեր ծնկները քսվեցին միմյանց: Իսկ նստարանը երկար էր. մի՞թե սեռական բնազդն իրեն չի կորցնում նույնիսկ այնպիսի հզոր հույզի ներկայությամբ, ինչպիսին վախն է: Նստած եմ և զգում եմ կանացի մերկ ծնկի հաճելի հպումը: Լուսնի լույսով երևում է նրա սիրունիկ կիսադեմը, պաղած հոգիս սկսում է ջերմանալ:

- Մի գրկիր,- կինը ցույց է տալիս շիրմաքարերը,- նայում են:

- Թքած, մի վախենա,- նրա գեղեցիկ ազդրերը մեջս քաջություն են ծնել, ավելի ճիշտ` նրանք բթացրել են վախը, և քաջության ծնունդն այս դեպքում արդեն մի մեծ քաջություն չէ:

- Ե՞ս վախենամ,- ծիծաղում է` շողշողացնելով ճերմակ ատամնաշարը: Սակայն նրա ծիծաղի մեջ ինչ-որ անբնական երանգ կա: Այտին մի սիրուն փոսիկ է գոյանում: Մի փոքրիկ փոսիկ էլ ողորկ դնչիկին կա: Այո, նրա ձայնի մեջ տարօրինակ երանգ կար, սակայն փոսիկների հմայիչ խաղը մոռացնել է ստիպում այդ բանը: Մոտեցնում եմ ընդհատվող շնչառությունս. նա անսպասելիորեն իմ կողմն է շրջում դեմքը, և մեր շուրթերը հանդիպում են: Նրա բերանը հողի համ ունի: Սակայն ես դա չեմ զգում: Ես չեմ նկատում նրա մազերից կախված սարդոստայնը:

- Ժամ առաջ ատում էիր ինձ, հիմա համբուրում ես: Ի՜նչ փոփոխական է կյանքը:

- Ո՞վ ես,- սթափվեցի ես ու նոր միայն նկատեցի, որ կինը նման է այն առեղծվածային հեռուստաշարի վարողին:

- Ժամագործ եմ. այսօր քո տեսած բոլոր ժամացույցները ես եմ սպասարկում: Կարող եմ նաև վարող լինել կամ` վարորդ,- ծիծաղեց նա: Դա արդեն վարորդի ծիծաղն էր: Նստարանի տակից հայտնվեցին կատուները և մլռտալով փարվեցին նրա ոտքերին: Կատուները միաձայն էին մլռտում: Նրանք երեքն էին, մեկը` շիրմաքարի վրայից քիչ առաջ ինձ հետևող կատուն էր:

- Այո,- ասացի` ինչ-որ բան ասած լինելու համար: Ձեռքս շարունակում էր գրկած պահել նրա մեջքը:

- Այո,- կրկնեց նա:- Հիմա մենք մտերիմնե՞ր ենք:

- Աղջնակը մեղք էր:

- Ի՞նչ կարող եմ անել, նրա ժամացույցն այդ ժամի վրա էր լարված: Լարողը ես չեմ, ես միայն սպասարկում եմ, ես կատարածու եմ: Դու ճիշտ վարվեցիր, ինձնից խուսափել անհնարին է, ճիշտը մտերմանալն է: Դա դժվար բան է, բայց քեզ հաջողվեց: Այսուհետև դու ընթանալու ես հակառակ ուղղությամբ` որպես ելակետ ընդունելով ինձ:

- Դա ինձ ի՞նչ է տալու:

- Հասկանում եմ: Սակայն միամիտ մի եղիր, հակառակ ուղղությամբ ընթանալը հավերժություն չի նախատեսում:

- Ուրեմն քեզ ճանաչելը միայն ավելացնում է տառապանքը:

- Բայց ինձ չճանաչելը հեռու է տանում կյանքը ճիշտ գնահատելուց: Իսկ դու ցանկանում ես շուրջդ տեղի ունեցողից ինչ-որ բան հասկանալ, այնպես չէ՞: Հակառակ դեպքում չէիր համարձակվի ինձ փնտրել: Այո, այսուհետև այլ կերպ ես տեսնելու կյանքը, այդ տառապալից անպետքությունը:- Նկատելով վրդովմունքս` նա քմծիծաղեց.- Մի վիրավորվիր, ընդամենը իմ կարծիքն է. իրավունք ունե՞մ սեփական կարծիքի:

- Ունես, իհարկե ունես,- մլռտացին կատուները:

- Ցավոք` ունես,- համաձայնեցի: - Բայց ես սիրում եմ կյանքը, որքան էլ երբեմն ատելի լինի:

- Սպանիչ համատեղություն է` սեր և ատելություն: Դեհ, գնամ իմ բանին: Իսկ դու գնա ու զմայլվիր այդ սիրելի ու ատելի խաղով: Ցտեսություն չեմ ասում, քանի որ հիմա միշտ քեզ հետ եմ:

Ժամագործը հեռացավ. կատուները հետևեցին նրան:

Իսկ ես, նրանից անբաժան, քայլում եմ դեպի արթնացող քաղաքը, և որքան ավելի ենք հեռանում միմյանցից, այնքան ավելի ամուր է սեղմվում նա ինձ. չէր սխալվում, երբ ասում էր, թե այսուհետև միշտ ինձ հետ է:
Կրկին անցնում եմ աղբակույտերի մոտով: Կարկատած պարկն ուսն առած մեկը խառնշտորում է աղբը, նրա աչքերը վառվում են պեղումներ կատարող հնագետի հետաքրքրասիրությամբ: Վերջին աղբակույտից գոլորշի է բարձրանում, ըստ ամենայնի` նոր բերված թարմ աղբ է, եթե աղբը կարելի է թարմ համարել: Գոլորշին միշտ չէ, որ թարմության նշան է, թեև թարմ հասկացությունն էլ հարաբերական է` անսկիզբ ու անվերջ ընթացող քիմիական պրոցես, որի մի փուլը մարդիկ թարմ են համարում, քանի որ հենց այդ փուլն է համապատասխանում իրենց կարիքներին, որդերը կամ բորենիները, օրինակ, թարմության մասին բոլորովին այլ կարծիք ունեն:
Մտնում եմ ծանոթ զբոսայգու ծառուղին: Լապտերի տակ պառկած հարբեցողն անխռով խռմփացնում է` պղպջակներ գոյացնելով սեփական փսխունքի մեջ: Դուրս եմ գալիս փողոց:

Նայում եմ, և ինձ չի լքում այն թվացումը, թե շուրջս ամեն բան մի տեսակ թափանցիկ է. թափանցիկ շենքերի միջով տեսնում եմ ուրիշ թափանցիկ շենքեր, միմյանց հատող փողոցներ,  նրանցով քայլող թափանցիկ մարդկանց:
Մենք քայլում ենք հակառակ ուղղություններով` ես և թափանցիկ բազմությունը, որի միջով ճանապարհ հարթելն ավելի ու ավելի դժվար է դառնում: Ինձ կոպտորեն հրում են`­ բազմությունը չի սիրում հակառակ ուղղությամբ ընթացողներին: Ստիպված բարձրանում եմ  զբոսայգին փողոցից բաժանող պարիսպի վրա: Քայլում եմ պարսպի վրայով և նայում աղմկող ամբոխին: Աղմուկը գնալով սաստկանում է: Մարդիկ կասկածանքով են նայում իրար և ավելի արագացնում իրենց քայլերը, վախենալով, թե ետ կմնան: Արդեն վազում են, հրմշտում, քաշքշում միմյանց`  ամբողջովին կլանված այս խաղով: Նրանք կոխկրտում են ծաղիկները, ջարդում ծառերը, թքում, միզում պատերին, հայհոյում այն ամենը, ինչը խոչընդոտում է խելացնոր երթին: Երբեմն թվում է, թե փողոցով սլացող գորշ զանգվածի մեջ տեսնում եմ ժամագործի հեգնաժպիտ դեմքը:

Հենափայտերի վրա անհեթեթորեն ոստոստացող մեկն աղեկտուր կանչում է.

- Էյ, բա ե՞ս...Ախր ես մնացի...- Նա կառչում է կողքից անցնող մարդկանց հագուստներից, սակայն բանի տեղ դնող չկա` նրան կոպտորեն հրում են ու երթից հանում:

- Դու էիր պակաս, հաշմանդամ...

- Ախր ես մնացի...- շքամուտքի միզված աստիճաններին ընկնելով գոռում է հաշմանդամը, հետո շրջվում է և հենափայտով հարվածում վազող մեկին:- Ուրեմն ինձ չեք տանում, հա՞, ես ձեր էն...- հայհոյում է և կատաղած թափահարում փայտը: Ի վերջո նրան հրում, գցում են շքամուտք և դուռը  փակում:

Հորիզոնում, ծառերի, շենքերի ետևից հայտնվում է արեգակը և շուրջն ամեն բան ողողում իր լույսով:

- Արևը դուրս եկավ, նայեք, ի՜նչ սիրուն է արևածագը,- գոռում է մի աղջնակ:

- Թքած,- պատասխանում են նրան,- ամեն առավոտ տեսնում ենք, մի կողմ քաշվիր:

- Նայում եք, բայց չեք տեսնում,- համառում էր աղջիկը, որ կանգնած է ամբոխաերթի կենտրոնում և վեր պարզած ձեռքերով ցույց է տալիս բարձրացող արեգակը:Նա հիշեցնում է մեքենայի և սյան արանքում մնացած այն աղջկան:

Նրան հրում` ցած են գլորում, սակայն կարողանում է բարձրանալ: Ժխորն ուժգնանում է: Աղջկա ձայնը չի լսվում, բայց նա շարունակում է գոռալ` թափահարելով նիհարիկ ձեռքերը: Մազերը գզգզված են, հագուստը ճղճղված, մարմինը ճանկռտված ու արնոտ: Այնպիսի տեսք ունի, կարծես բռնաբարվել է տասնյակ ստահակների կողմից: Նա կանգնած է դեմքով դեպի արեգակը, և նրա երկնագույն աչքերում առկայծում են վաղորդյան շողերը. դեմքով դեպի արեգակը և դեպի վրա եկող ամբոխը: Հանկարծ կորցնում եմ նրան տեսադաշտից. տագնապած ձգվում եմ ու փնտրում...

Գտա. աղջիկը բերանքսիվայր ընկած է գետնին, նրան անտարբերությամբ կոխկրտում են: Ցատկում եմ պարսպից և այս ու այն կողմ հրելով մարդկանց` ճանապարհ բացում դեպի աղջնակը: Վերջապես հասնում, գրկում և բարձրացնում եմ նրան: Իր փոքրիկ, տաք ձեռքերով գրկում է պարանոցս, դեմքը քսվում է դեմքիս, արնոտվում եմ, նրա ճակատից հոսող արյունն է: Լարելով ուժերս, նրան մի կերպ դուրս եմ հանում խառնաշփոթից:
Ճակատի վերքը կարծես այնքան վտանգավոր չէ, բայց արյուն շատ է կորցրել. ցայտաղբյուրի ջրով լվանում եմ, ապա թաշկինակս թրջում, դնում վերքին: Արնահոսությունը դադարում է: Վերստին բարձրացնում եմ նրան և տանում դեպի զբոսայգու խորքը: Նա բացում է աչքերը և խնդրում.

- Հեռու մի տար...

Վերադառնում ենք ու տեղավորվում պարսպի եզրին: Աղջնակը շարունակում է գրկած պահել պարանոցս:

Այդպես, գրկախառնված, մենք դիտում ենք անհեթեթ անցուդարձը` Աղջնակը, ես, Ժամագործը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5875</id>
      <timestamp>2011-10-03T13:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="32071">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Աղջիկը, ժամագործը, ես» ստեղծագործությունը:

== Աղջիկը, ժամագործը, ես ==

Առավոտից նյարդային անբացատրելի  լարվածության մեջ եմ:

Վերջերս առհասարակ անհանգիստ եմ դարձել, անհանգիստ ու զգուշավոր: Պատճառն ըստ երևույթին հետապնդումն է` ինձ հետապնդում են: Չեմ կարող հաստատապես պնդել, թե ճանաչում եմ հետապնդողին, - կասկածները որպես փաստ ընդունել չեմ ցանկանում, - բայց ես լսում եմ նրան` նրա ձայնը, որ նման է ժամացույցի տկտկոցի կամ քունքերի մեջ արձագանքող սրտխփոցի: Երբ միայնակ եմ` լսելի է միայն սեփական տկտկոցս, սակայն երբ մարդկանց մեջ եմ` ականջներս է լցվում անհամար տկտկոցների ժխորը:

Ժխորն այսօր  հատկապես բարձր է: Փորձեցի ականջներս բամբակով փակել: Ժխորը նվազեց, փոխարենը, սակայն, ուժգնացավ ներքին տկտկոցս, յուրաքանչյուր զարկի հետ այն ասես ծակում է ուղեղս. դա նման է հատուկ հրացանով բետոնի մեջ մեխ խփելուն: Հանեցի բամբակը. այսպես առավել տանելի է: Սակայն ամենուրեք ուղեկցող այդ աղմուկն ինձ վերջնականապես հանել է հավասարակշռությունից, ես ապակողմնորոշվել եմ, և կամազուրկ հետևում եմ հետապնդողին - տարօրինակ է` հետապնդողը նաև առաջնորդում է:

Գործից հետո, ամեն երեկո, ես արագ քայլում եմ տուն տանող ամենակարճ ճանապարհով, որպեսզի րոպե առաջ հասնեմ և միացնեմ հեռուստացույցը: Սակայն այսօր, որքան էլ տարօրինակ է, տուն հասնելու համար ընտրել եմ բեկբեկուն մի շրջագիծ, որն անհամեմատ երկարացնում է ճանապարհը: Իսկ այս երեկո վերջին մասն է. իր խորհրդավորությամբ սարսռեցնող, միևնույն ժամանակ սաստիկ ձգող հեռուստաշար է` «Մահվան դեմքը»: Վարողն էլ շատ հաջող է ընտրված. ցածր, թավ, ասես այլչափումային ձայնով, արձանի պես անհույզ, սակայն գրավիչ, կանոնավոր դիմագծերով ու կազմվածքով ջահել կին է, որին նախկինում երբեք չեմ տեսել, գուցե միայն այս հեռուստաշարի համա՞ր են հրավիրել... Սակայն զարմանալի է,  այսօր  երբ խոսք բացեցի այդ հաղորդման մասին, պարզվեց, որ աշխատակիցներիցս ոչ ոք այն չի դիտում, ավելին, նրանք պնդում էին, թե նման հաղորդում առհասարակ չկա: Բայց չէ՞ որ ես դիտում եմ այն ահա արդեն մի քանի օր: Նրանք ծիծաղեցին` ասելով, որ իմ հեռուստացույցը հավանաբար աշխատում է ուրիշ ինչ-որ չափման ծրագրով: Կարծեցի` կատակում են, ցանկանալով զվարճանալ իմ շփոթությամբ: Սակայն հետո ինձ ցույց տվին ծրագրաթերթը, և ես համոզվեցի` նման հաղորդում իսկապես նշված չէ: Մութ խնդիրը պարզաբանման կարիք ուներ, և ես հավանորեն երկար կմնայի մտատանջությունների գրկում, եթե չլիներ հետապնդումը, որի խորհրդավոր հևքը թույլ չէր տալիս երկար կենտրոնանալ որևիցե այլ խնդրի վրա: Եթե այնուամենայնիվ ցանկանում էի կենտրոնանալ` նախ պետք է հաշտեցնեի այդ երկուսին: Սակայն կասկած ունեմ, թե նրանք առանց այն էլ բարեկամներ են` դավադիրներ, որ դուրս են իմ միջամտության հնարավորությունների սահմանից: Ամենախելամիտը` ժամանակին ապավինելն է կարծում եմ. չէ՞ որ արդեն ընթացքի եմ դրված: Դրա մի ապացույցն էլ ճանապարհս երկարացնող շրջուղին է, որով հիմա գնում եմ` կամքիս հակառակ: Անշուշտ, միամտություն է կարծել, թե այս շրջագիծը միայն երկարացնում է ճանապարհս. ո՞րն է ապացույցը, թե շրջագիծն ինձ ի վերջո տուն է հասցնելու:

Կանգառում ցուրտ է, ավելի ցուրտ, քան շրջակայքում: Օդը թափանցիկ է, մի տեսակ բյուրեղային, և իմ յուրաքանչյուր շարժում կարծես փշրում է այն: Մթնող երկինքը  մակարդվող արյան գույն ունի:

Բարձրացա ավտոբուս և հետո միայն հիշեցի, որ երթուղային համարին չեմ նայել: Իհարկե, տվյալ իրավիճակում, ավելի ճիշտ` հոգեվիճակում, համարի խնդրով ծագած անհանգստությունս ծիծաղելի էր, սակայն, այդուհանդերձ, տուրք տվի հետաքրքրությանս և մոտեցա ուղևորներին: Նրանք ընդամենը երեքն էին` անկիրք դեմքերով մարդիկ, որոնց սեռական պատկանելությունը կռահել դժվարացա:

- Ներեցեք...- սկսեցի, բայց չշարունակեցի, որովհետև նրանք արդեն թոթվեցին իրենց ուսերը և մատնացույց արին վարորդին: Ես մոտեցա նրան:

- Կներեք, համարին մոռացա նայել, ո՞ր երթուղով ենք գնում:

- Ի՞նչ տարբերություն,- առանց իմ կողմ շրջվելու պատասխանեց վարորդը` աչքերին իջեցնելով վանդակավոր կեպին:- Բոլոր երթուղիներն այնտեղ են տանում: Կուզե՞ս, ուղևորներին հարցնենք:- Նա վերցրեց բարձրախոսը և հարցրեց.- Ես ճի՞շտ եմ ասում:

- Ճիշտ ես ասում, իհարկե,- միաձայն պատասխանեց հերմոֆրոդիտ ուղևորների եռյակը:

- Լսեցի՞ր,- ինձ դարձավ վարորդը:- Այնպես որ, հանգիստ նստիր և սպասիր: Ավելորդ հարցեր էլ  չտաս, վարորդի ուշադրությունը շեղել չի կարելի:

Նստեցի: Վարորդի հայելու մեջ մի պահ որսացի դժգույն, լարված դեմքս: Վարորդի դեմքն այդպես էլ չտեսա:

Մեքենան կանոնավոր կանգ էր առնում բոլոր կանգառներում: Սակայն ոչ ոք չէր մտնում, և դա այն դեպքում, երբ կանգառները լեցուն էին սպասողներով: Մարդիկ նայում էին մեքենային և կասկածանքով մի կողմ քաշվում: Վարորդը մի քիչ սպասում էր, փակում դռները և ընթանում առաջ: Իսկ ինչու՞ «առաջ»... Ի՞նչ իմանամ` ուր ենք գնում, գուցե ե՞տ...

- Ետընթաց չկա, ետընթացը հակասում է դիալեկտիկային,- բարձրախոսով հեգնում է վարորդը:- Ծուղակ է, հարգելիս, ծուղակ. ետընթաց չկա, իսկ առաջընթացը տանում է վերջին: Սրահում կարող ես ետ քայլել, սակայն միևնույն է, մեքենան առաջ է սլանում` տանելով քո միամիտ վրդովմունքը, այնպես որ` իզուր ես տագնապում, քեզնից ոչինչ կախված չէ, հանգիստ նստիր տեղդ:

- Նստիր, նստիր, քեզնից ոչինչ կախված չէ,- կրկնեց  անկիրք եռաձայնը:

Հերթական ոլորանից հետո կտրուկ վայրէջք սկսվեց: Մեքենայի արագությունն աստիճանաբար մեծանում էր: Մայթերը, շենքերը, մարդիկ կայծակնապես փախչում էին մեր կողքերով: Քիչ անց շրջակայքը վերածվեց մուգ կետերով լցոնված մածուցիկության, որը ճեղքելով մենք սլանում էինք ավելի ու ավելի մեծ արագությամբ:

- Ահա,- անվրդով ասաց վարորդն ու հորանջեց,- արգելակները հրաժարվում են աշխատել:- Նա սեղմեց կոճակը, և մեքենայի դռները շրխկալով բացվեցին.- Խնդրեմ, ցանկացողները կարող են դուրս գալ:

Ուղևորները ծիծաղեցին խամաճիկային եռաձայնով: Տարօրինակ է, սակայն հայտնաբերեցի, որ ես էլ եմ ծիծաղում:

Մեքենան խփվեց մայթեզրին, երերալով բարձրացավ մայթ, հարվածեց ինչ-որ բանի և դղրդաց: Աչքերս փակեցի: Լսվեց պատռվող թիթեղի ճռինչ, փշրվող ապակու զնգոց, ապա ցնցվող մեքենան փնչացրեց և անշարժացավ: Իներցիայի ուժն ինձ թափով մի կողմ նետեց:

Բերանքսիվայր ընկած էի փոշոտ հատակին: Փորձեցի բարձրանալ. զարմանալի է, սակայն դա ինձ հաջողվեց անսպասելիորեն հեշտ: Ճիշտ է, գլուխս և կուրծքս ցավում էին, սակայն` միանգամայն տանելի: Նայեցի չորսբոլորս: Ուղևորները չկային, վարորդն էլ էր չքվել: Մի կերպ դուրս սողացի ծռմռված դռների արանքով և հայտնվեցի մայթին:

Մեքենայի շուրջն արդեն մարդիկ էին հավաքվել:

- Խեղճ երեխա,- լսեցի կողքիս կանգնած մեկի ձայնը:

- Երևի դպրոցից տուն էր գնում,- ասաց մեկ ուրիշը:

Ջարդված մեքենայի քիթը­` բուլդոգի կնճռոտ մռութ,­ դեմ էր առել բետոնե հաստ սյանը, սակայն արանքում ինչ-որ բան կար... շագանակագույն գործվածքի ծալք: Մոտ գնացի: Վերարկու էր, վերարկու, որը մեքենայի և սյան միջև մնացած աղջնակի հագին էր: Գետնին ընկած էր դպրոցական պայուսակը:

- Մեքենան հրենք,- առաջարկեց մեկը: 

Ծանր մեքենան հրելը հեշտ չէր, սակայն մեզ հաջողվեց մի փոքր ետ տալ այն: Մամլումից ազատված` աղջնակի անշնչացած մարմինն ընկավ պայուսակի կողքին: Սոսկալի տեսարան էր. երերալով մի կողմ քաշվեցի: Քիչ հետո, երբ գլխապտույտս անցավ, զգացի, թե ինչպես է ուժգնանում տկտկոցների ժխորը, իսկ երբ նայեցի շուրջս, հանկարծ տեսա մի բան, որ նախկինում անտեսանելի էր ինձ` մարդկանցից յուրաքանչյուրի գլխավերևում  մի մութ պսակ կար, որում արագ թարթում էին ֆոսֆորային թվանիշեր: Նույնպիսի պսակ կար նաև աղջնակի գլխավերևում, սակայն նրա թվացույցը կանգ էր առել, անփոփոխ թիվը թրթռում էր` հավանաբար մարմնի մեջ ինչ-ինչ կենսական  պրոցեսներ դեռևս շարունակվում էին, բայց քիչ անց ժամացույցն իսպառ մարեց:

Փողոցային շան գլխավերևում նույնպես թարթում էր թվացույցը: Շունը փորձում էր մոտենալ դեպքին: Ինչ-որ մեկը խփեց նրան: Շունը կաղկանձելով  փախավ և հեռվում նստած` շարունակեց հետաքրքրված նայել անցուդարձին:

- Խեղճ երեխա, տանը հիմա նրան անհամբեր սպասում են:

Շրջվեցի: Նրանք կանգնած էին ետևում` անկիրք դեմքերով այն երեք ուղևորները: Նրանք նորից միաձայն էին խոսում:

- Նրա ընթրիքը հիմա սեղանին սառչում է:

- Էհ, վազվզում ենք, թռչկոտում... Իսկ ժամացույցները կտկտում են, և ոչ ոք չգիտի ժամը,-­ շարունակում էր եռյակը,­- միայն նա գիտի, Նա: - Եռյակն ակնածանքով մատնացույց արեց քիչ հեռու կանգնած մարդուն, վերջինս հանեց կեպին և համեստորեն խոնարհվեց: Նա էր` վարորդը: «Ահա նա, բռնեք»,- գոռացի, սակայն կոկորդիցս ձայն դուրս չեկավ, պարզապես բացուխուփ էի անում բերանս` ափ ընկած ձկան պես: Վարորդը ծիծաղեց` ծամածռելով հողագույն դեմքը: Գլխարկի եզրից սարդոստայնի զզվելի ծվեն էր կախված: Մինչ դուրս կգայի քարացումից, վարորդն անհայտացավ, չքվեց նաև եռյակը:

Մթնել էր: Թույլ անձրև էր մաղում: Ճռճռալով ճոճվում էին լապտերները` աղոտ լուսաբծեր տարուբերելով թաց գետնին: Քայլում էի ճլմփացնելով փոսորակներում հավաքված անձրևաջուրը: Տհաճ հոտ էր տարածվել, ինչպիսին լինում է անձրևաթափի առաջին պահերին: Չգիտեի` ուր եմ գնում, պարզապես աննպատակ թափառում էի: Հիմարություն, աննպատակ ոչինչ չի լինում, լինում են շատ խոր թաքնված չգիտակցվող նպատակներ, որոնց թաքուն դրդմամբ կատարած գործողություններին նպատակի բացակայություն ենք վերագրում:

Մութ շքամուտքում գրկախառնված` տկտկում էին տղան ու աղջիկը:

- Սիրում եմ,- տկտկաց տղան:

- Կրկնիր...- ընդհատվող տկտկոցով խնդրեց աղջիկը:

- Ես քեզ հավերժ սիրելու եմ:

Հեռացող ականջներիս մեջ որոշ ժամանակ դեռ արձագանքում էր վերջին տկտկոցը` «Հավերժ, հավերժ, հավերժ...»:

Փողոցի անկյունում առջևս բուսնեց մի ծերուկ` ձեռնափայտին հենված փլատակ: Երբ անցնում էի կողքով` իր չոր մատներով հանկարծ ամուր բռնեց թևս:

- Օգնիր անցնեմ:-  Ծանոթ երանգ կար այդ ճռճռան ձայնի մեջ:

Ծերուկը կախ ընկավ թևիցս, և ես նրան քարշ տվի դեպի մյուս մայթ: Հանկարծ տեսա, որ փողոցի ծայրից կատաղի արագությամբ մեր կողմ է սլանում լույսերն անջատած մի մեքենա: Փորձեցի արագացնել քայլերս, սակայն ծերուկը մեխվեց տեղում` ո՛չ ինքն է շարժվում, ո՛չ ինձ է թողնում: Մեքենան սուրաց` քսվելով վերարկուիս փեշին: Սիրտս ահաբեկված տրոփում էր: Իսկ ծերուկը հանկարծ սկսեց քրքջալ: Ճանաչեցի` վարորդի քրքիջն էր, այո, վարորդն էր: Սակայն մինչ բերանս կբացեի, վարորդ-ծերուկը թողեց թևս և վազեց գիշերային փողոցով: Շենքի տանիքից երեք ագռավ պոկվեցին և թռան նրա ետևից: Շուտով թե՛ ագռավների կռկռոցը, թե՛ վարորդի ոտնաձայները մարեցին փողոցի ծայրում:

Տկտկում էին ծառերը, տկտկում էր թաց խոտը, անձրևն ու քամին, մայթերն ու շենքերը, տկտկում էր ամբողջ երկրագունդը, գուցեև` տիեզերքը: Փակեցի ականջներս, այդպես, ականջներս ձեռքերով սեղմած, մտա զբոսայգու ծառուղին, որի եզրերով շարված հանգած լապտերներն առավել էին շեշտում ընդհանուր մթությունը: Անձրևն անսպասելիորեն կտրվեց, ցուրտը սկսեց սաստկանալ: Միակ լուսարձակող լապտերին հենված հարբեցողն ինչ-որ բան էր ասում: Ականջներս բաց թողի, որպեսզի լսեմ, բայց էլ չխոսեց:

Պուրակից դուրս էի գալիս, ծառուղին աննկատ վերածվել էր ցեխոտ արահետի: Քայլելը դժվար էր, ներբաններս ծանրացնում էր կպչուն ցեխը: Արահետի երկու կողմերում աղբակույտեր երևացին, վխտում էին առնետները, տեղ-տեղ նրանք այնքան շատ էին, որ դիտվում էին ինչպես խլրտացող ամբողջական զանգված: Մի աղբակույտից մյուսը վազելիս առնետները հաճախ սուրում էին ուղղակի ոտքերիս առջևով, պատահում էր` նաև վրայով:
Աղբակույտերը մնացին ետևում, դրանց փոխարեն հայտնվեցին շիրմաքարերը` գերեզմանատուն էի մտնում:

Այստեղ կատարյալ լռություն է, խորհրդավոր լռություն: Լարվել էի սեղմված զսպանակի պես և դարձել զգայուն, ինչպես շիրմաքարի վրայից ինձ հետևող կատվի բիբը: Երբ ծափ զարկեցի` նպատակս ոչ այնքան կատվին քշելն էր, որքան սեփական  ես-ը վերջապես զգալը: Ծափս ճայթեց լռության մեջ և աստիճանաբար մարեց` արձագանքելով ավելի ու ավելի հեռվում:

- Շշշ, կամաց...

Կինը նստած էր ճամփեզրի ցածրիկ նստարանին, ինձ շատ մոտիկ. ինչպե՞ս չէի նկատել... Սիրտս անսպասելիորեն սեղմվեց, լուռ նստեցի նրա կողքին` այնքան մոտիկ, որ մեր ծնկները քսվեցին միմյանց: Իսկ նստարանը երկար էր. մի՞թե սեռական բնազդն իրեն չի կորցնում նույնիսկ այնպիսի հզոր հույզի ներկայությամբ, ինչպիսին վախն է: Նստած եմ և զգում եմ կանացի մերկ ծնկի հաճելի հպումը: Լուսնի լույսով երևում է նրա սիրունիկ կիսադեմը, պաղած հոգիս սկսում է ջերմանալ:

- Մի գրկիր,- կինը ցույց է տալիս շիրմաքարերը,- նայում են:

- Թքած, մի վախենա,- նրա գեղեցիկ ազդրերը մեջս քաջություն են ծնել, ավելի ճիշտ` նրանք բթացրել են վախը, և քաջության ծնունդն այս դեպքում արդեն մի մեծ քաջություն չէ:

- Ե՞ս վախենամ,- ծիծաղում է` շողշողացնելով ճերմակ ատամնաշարը: Սակայն նրա ծիծաղի մեջ ինչ-որ անբնական երանգ կա: Այտին մի սիրուն փոսիկ է գոյանում: Մի փոքրիկ փոսիկ էլ ողորկ դնչիկին կա: Այո, նրա ձայնի մեջ տարօրինակ երանգ կար, սակայն փոսիկների հմայիչ խաղը մոռացնել է ստիպում այդ բանը: Մոտեցնում եմ ընդհատվող շնչառությունս. նա անսպասելիորեն իմ կողմն է շրջում դեմքը, և մեր շուրթերը հանդիպում են: Նրա բերանը հողի համ ունի: Սակայն ես դա չեմ զգում: Ես չեմ նկատում նրա մազերից կախված սարդոստայնը:

- Ժամ առաջ ատում էիր ինձ, հիմա համբուրում ես: Ի՜նչ փոփոխական է կյանքը:

- Ո՞վ ես,- սթափվեցի ես ու նոր միայն նկատեցի, որ կինը նման է այն առեղծվածային հեռուստաշարի վարողին:

- Ժամագործ եմ. այսօր քո տեսած բոլոր ժամացույցները ես եմ սպասարկում: Կարող եմ նաև վարող լինել կամ` վարորդ,- ծիծաղեց նա: Դա արդեն վարորդի ծիծաղն էր: Նստարանի տակից հայտնվեցին կատուները և մլռտալով փարվեցին նրա ոտքերին: Կատուները միաձայն էին մլռտում: Նրանք երեքն էին, մեկը` շիրմաքարի վրայից քիչ առաջ ինձ հետևող կատուն էր:

- Այո,- ասացի` ինչ-որ բան ասած լինելու համար: Ձեռքս շարունակում էր գրկած պահել նրա մեջքը:

- Այո,- կրկնեց նա:- Հիմա մենք մտերիմնե՞ր ենք:

- Աղջնակը մեղք էր:

- Ի՞նչ կարող եմ անել, նրա ժամացույցն այդ ժամի վրա էր լարված: Լարողը ես չեմ, ես միայն սպասարկում եմ, ես կատարածու եմ: Դու ճիշտ վարվեցիր, ինձնից խուսափել անհնարին է, ճիշտը մտերմանալն է: Դա դժվար բան է, բայց քեզ հաջողվեց: Այսուհետև դու ընթանալու ես հակառակ ուղղությամբ` որպես ելակետ ընդունելով ինձ:

- Դա ինձ ի՞նչ է տալու:

- Հասկանում եմ: Սակայն միամիտ մի եղիր, հակառակ ուղղությամբ ընթանալը հավերժություն չի նախատեսում:

- Ուրեմն քեզ ճանաչելը միայն ավելացնում է տառապանքը:

- Բայց ինձ չճանաչելը հեռու է տանում կյանքը ճիշտ գնահատելուց: Իսկ դու ցանկանում ես շուրջդ տեղի ունեցողից ինչ-որ բան հասկանալ, այնպես չէ՞: Հակառակ դեպքում չէիր համարձակվի ինձ փնտրել: Այո, այսուհետև այլ կերպ ես տեսնելու կյանքը, այդ տառապալից անպետքությունը:- Նկատելով վրդովմունքս` նա քմծիծաղեց.- Մի վիրավորվիր, ընդամենը իմ կարծիքն է. իրավունք ունե՞մ սեփական կարծիքի:

- Ունես, իհարկե ունես,- մլռտացին կատուները:

- Ցավոք` ունես,- համաձայնեցի: - Բայց ես սիրում եմ կյանքը, որքան էլ երբեմն ատելի լինի:

- Սպանիչ համատեղություն է` սեր և ատելություն: Դեհ, գնամ իմ բանին: Իսկ դու գնա ու զմայլվիր այդ սիրելի ու ատելի խաղով: Ցտեսություն չեմ ասում, քանի որ հիմա միշտ քեզ հետ եմ:

Ժամագործը հեռացավ. կատուները հետևեցին նրան:

Իսկ ես, նրանից անբաժան, քայլում եմ դեպի արթնացող քաղաքը, և որքան ավելի ենք հեռանում միմյանցից, այնքան ավելի ամուր է սեղմվում նա ինձ. չէր սխալվում, երբ ասում էր, թե այսուհետև միշտ ինձ հետ է:
Կրկին անցնում եմ աղբակույտերի մոտով: Կարկատած պարկն ուսն առած մեկը խառնշտորում է աղբը, նրա աչքերը վառվում են պեղումներ կատարող հնագետի հետաքրքրասիրությամբ: Վերջին աղբակույտից գոլորշի է բարձրանում, ըստ ամենայնի` նոր բերված թարմ աղբ է, եթե աղբը կարելի է թարմ համարել: Գոլորշին միշտ չէ, որ թարմության նշան է, թեև թարմ հասկացությունն էլ հարաբերական է` անսկիզբ ու անվերջ ընթացող քիմիական պրոցես, որի մի փուլը մարդիկ թարմ են համարում, քանի որ հենց այդ փուլն է համապատասխանում իրենց կարիքներին, որդերը կամ բորենիները, օրինակ, թարմության մասին բոլորովին այլ կարծիք ունեն:
Մտնում եմ ծանոթ զբոսայգու ծառուղին: Լապտերի տակ պառկած հարբեցողն անխռով խռմփացնում է` պղպջակներ գոյացնելով սեփական փսխունքի մեջ: Դուրս եմ գալիս փողոց:

Նայում եմ, և ինձ չի լքում այն թվացումը, թե շուրջս ամեն բան մի տեսակ թափանցիկ է. թափանցիկ շենքերի միջով տեսնում եմ ուրիշ թափանցիկ շենքեր, միմյանց հատող փողոցներ,  նրանցով քայլող թափանցիկ մարդկանց:
Մենք քայլում ենք հակառակ ուղղություններով` ես և թափանցիկ բազմությունը, որի միջով ճանապարհ հարթելն ավելի ու ավելի դժվար է դառնում: Ինձ կոպտորեն հրում են`­ բազմությունը չի սիրում հակառակ ուղղությամբ ընթացողներին: Ստիպված բարձրանում եմ  զբոսայգին փողոցից բաժանող պարիսպի վրա: Քայլում եմ պարսպի վրայով և նայում աղմկող ամբոխին: Աղմուկը գնալով սաստկանում է: Մարդիկ կասկածանքով են նայում իրար և ավելի արագացնում իրենց քայլերը, վախենալով, թե ետ կմնան: Արդեն վազում են, հրմշտում, քաշքշում միմյանց`  ամբողջովին կլանված այս խաղով: Նրանք կոխկրտում են ծաղիկները, ջարդում ծառերը, թքում, միզում պատերին, հայհոյում այն ամենը, ինչը խոչընդոտում է խելացնոր երթին: Երբեմն թվում է, թե փողոցով սլացող գորշ զանգվածի մեջ տեսնում եմ ժամագործի հեգնաժպիտ դեմքը:

Հենափայտերի վրա անհեթեթորեն ոստոստացող մեկն աղեկտուր կանչում է.

- Էյ, բա ե՞ս...Ախր ես մնացի...- Նա կառչում է կողքից անցնող մարդկանց հագուստներից, սակայն բանի տեղ դնող չկա` նրան կոպտորեն հրում են ու երթից հանում:

- Դու էիր պակաս, հաշմանդամ...

- Ախր ես մնացի...- շքամուտքի միզված աստիճաններին ընկնելով գոռում է հաշմանդամը, հետո շրջվում է և հենափայտով հարվածում վազող մեկին:- Ուրեմն ինձ չեք տանում, հա՞, ես ձեր էն...- հայհոյում է և կատաղած թափահարում փայտը: Ի վերջո նրան հրում, գցում են շքամուտք և դուռը  փակում:

Հորիզոնում, ծառերի, շենքերի ետևից հայտնվում է արեգակը և շուրջն ամեն բան ողողում իր լույսով:

- Արևը դուրս եկավ, նայեք, ի՜նչ սիրուն է արևածագը,- գոռում է մի աղջնակ:

- Թքած,- պատասխանում են նրան,- ամեն առավոտ տեսնում ենք, մի կողմ քաշվիր:

- Նայում եք, բայց չեք տեսնում,- համառում էր աղջիկը, որ կանգնած է ամբոխաերթի կենտրոնում և վեր պարզած ձեռքերով ցույց է տալիս բարձրացող արեգակը:Նա հիշեցնում է մեքենայի և սյան արանքում մնացած այն աղջկան:

Նրան հրում` ցած են գլորում, սակայն կարողանում է բարձրանալ: Ժխորն ուժգնանում է: Աղջկա ձայնը չի լսվում, բայց նա շարունակում է գոռալ` թափահարելով նիհարիկ ձեռքերը: Մազերը գզգզված են, հագուստը ճղճղված, մարմինը ճանկռտված ու արնոտ: Այնպիսի տեսք ունի, կարծես բռնաբարվել է տասնյակ ստահակների կողմից: Նա կանգնած է դեմքով դեպի արեգակը, և նրա երկնագույն աչքերում առկայծում են վաղորդյան շողերը. դեմքով դեպի արեգակը և դեպի վրա եկող ամբոխը: Հանկարծ կորցնում եմ նրան տեսադաշտից. տագնապած ձգվում եմ ու փնտրում...

Գտա. աղջիկը բերանքսիվայր ընկած է գետնին, նրան անտարբերությամբ կոխկրտում են: Ցատկում եմ պարսպից և այս ու այն կողմ հրելով մարդկանց` ճանապարհ բացում դեպի աղջնակը: Վերջապես հասնում, գրկում և բարձրացնում եմ նրան: Իր փոքրիկ, տաք ձեռքերով գրկում է պարանոցս, դեմքը քսվում է դեմքիս, արնոտվում եմ, նրա ճակատից հոսող արյունն է: Լարելով ուժերս, նրան մի կերպ դուրս եմ հանում խառնաշփոթից:
Ճակատի վերքը կարծես այնքան վտանգավոր չէ, բայց արյուն շատ է կորցրել. ցայտաղբյուրի ջրով լվանում եմ, ապա թաշկինակս թրջում, դնում վերքին: Արնահոսությունը դադարում է: Վերստին բարձրացնում եմ նրան և տանում դեպի զբոսայգու խորքը: Նա բացում է աչքերը և խնդրում.

- Հեռու մի տար...

Վերադառնում ենք ու տեղավորվում պարսպի եզրին: Աղջնակը շարունակում է գրկած պահել պարանոցս:

Այդպես, գրկախառնված, մենք դիտում ենք անհեթեթ անցուդարձը` Աղջնակը, ես, Ժամագործը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13015</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="32170">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Աղջիկը, ժամագործը, ես» ստեղծագործությունը:

== Աղջիկը, ժամագործը, ես ==

Առավոտից նյարդային անբացատրելի  լարվածության մեջ եմ:

Վերջերս առհասարակ անհանգիստ եմ դարձել, անհանգիստ ու զգուշավոր: Պատճառն ըստ երևույթին հետապնդումն է` ինձ հետապնդում են: Չեմ կարող հաստատապես պնդել, թե ճանաչում եմ հետապնդողին, - կասկածները որպես փաստ ընդունել չեմ ցանկանում, - բայց ես լսում եմ նրան` նրա ձայնը, որ նման է ժամացույցի տկտկոցի կամ քունքերի մեջ արձագանքող սրտխփոցի: Երբ միայնակ եմ` լսելի է միայն սեփական տկտկոցս, սակայն երբ մարդկանց մեջ եմ` ականջներս է լցվում անհամար տկտկոցների ժխորը:

Ժխորն այսօր  հատկապես բարձր է: Փորձեցի ականջներս բամբակով փակել: Ժխորը նվազեց, փոխարենը, սակայն, ուժգնացավ ներքին տկտկոցս, յուրաքանչյուր զարկի հետ այն ասես ծակում է ուղեղս. դա նման է հատուկ հրացանով բետոնի մեջ մեխ խփելուն: Հանեցի բամբակը. այսպես առավել տանելի է: Սակայն ամենուրեք ուղեկցող այդ աղմուկն ինձ վերջնականապես հանել է հավասարակշռությունից, ես ապակողմնորոշվել եմ, և կամազուրկ հետևում եմ հետապնդողին - տարօրինակ է` հետապնդողը նաև առաջնորդում է:

Գործից հետո, ամեն երեկո, ես արագ քայլում եմ տուն տանող ամենակարճ ճանապարհով, որպեսզի րոպե առաջ հասնեմ և միացնեմ հեռուստացույցը: Սակայն այսօր, որքան էլ տարօրինակ է, տուն հասնելու համար ընտրել եմ բեկբեկուն մի շրջագիծ, որն անհամեմատ երկարացնում է ճանապարհը: Իսկ այս երեկո վերջին մասն է. իր խորհրդավորությամբ սարսռեցնող, միևնույն ժամանակ սաստիկ ձգող հեռուստաշար է` «Մահվան դեմքը»: Վարողն էլ շատ հաջող է ընտրված. ցածր, թավ, ասես այլչափումային ձայնով, արձանի պես անհույզ, սակայն գրավիչ, կանոնավոր դիմագծերով ու կազմվածքով ջահել կին է, որին նախկինում երբեք չեմ տեսել, գուցե միայն այս հեռուստաշարի համա՞ր են հրավիրել... Սակայն զարմանալի է,  այսօր  երբ խոսք բացեցի այդ հաղորդման մասին, պարզվեց, որ աշխատակիցներիցս ոչ ոք այն չի դիտում, ավելին, նրանք պնդում էին, թե նման հաղորդում առհասարակ չկա: Բայց չէ՞ որ ես դիտում եմ այն ահա արդեն մի քանի օր: Նրանք ծիծաղեցին` ասելով, որ իմ հեռուստացույցը հավանաբար աշխատում է ուրիշ ինչ-որ չափման ծրագրով: Կարծեցի` կատակում են, ցանկանալով զվարճանալ իմ շփոթությամբ: Սակայն հետո ինձ ցույց տվին ծրագրաթերթը, և ես համոզվեցի` նման հաղորդում իսկապես նշված չէ: Մութ խնդիրը պարզաբանման կարիք ուներ, և ես հավանորեն երկար կմնայի մտատանջությունների գրկում, եթե չլիներ հետապնդումը, որի խորհրդավոր հևքը թույլ չէր տալիս երկար կենտրոնանալ որևիցե այլ խնդրի վրա: Եթե այնուամենայնիվ ցանկանում էի կենտրոնանալ` նախ պետք է հաշտեցնեի այդ երկուսին: Սակայն կասկած ունեմ, թե նրանք առանց այն էլ բարեկամներ են` դավադիրներ, որ դուրս են իմ միջամտության հնարավորությունների սահմանից: Ամենախելամիտը` ժամանակին ապավինելն է կարծում եմ. չէ՞ որ արդեն ընթացքի եմ դրված: Դրա մի ապացույցն էլ ճանապարհս երկարացնող շրջուղին է, որով հիմա գնում եմ` կամքիս հակառակ: Անշուշտ, միամտություն է կարծել, թե այս շրջագիծը միայն երկարացնում է ճանապարհս. ո՞րն է ապացույցը, թե շրջագիծն ինձ ի վերջո տուն է հասցնելու:

Կանգառում ցուրտ է, ավելի ցուրտ, քան շրջակայքում: Օդը թափանցիկ է, մի տեսակ բյուրեղային, և իմ յուրաքանչյուր շարժում կարծես փշրում է այն: Մթնող երկինքը  մակարդվող արյան գույն ունի:

Բարձրացա ավտոբուս և հետո միայն հիշեցի, որ երթուղային համարին չեմ նայել: Իհարկե, տվյալ իրավիճակում, ավելի ճիշտ` հոգեվիճակում, համարի խնդրով ծագած անհանգստությունս ծիծաղելի էր, սակայն, այդուհանդերձ, տուրք տվի հետաքրքրությանս և մոտեցա ուղևորներին: Նրանք ընդամենը երեքն էին` անկիրք դեմքերով մարդիկ, որոնց սեռական պատկանելությունը կռահել դժվարացա:

- Ներեցեք...- սկսեցի, բայց չշարունակեցի, որովհետև նրանք արդեն թոթվեցին իրենց ուսերը և մատնացույց արին վարորդին: Ես մոտեցա նրան:

- Կներեք, համարին մոռացա նայել, ո՞ր երթուղով ենք գնում:

- Ի՞նչ տարբերություն,- առանց իմ կողմ շրջվելու պատասխանեց վարորդը` աչքերին իջեցնելով վանդակավոր կեպին:- Բոլոր երթուղիներն այնտեղ են տանում: Կուզե՞ս, ուղևորներին հարցնենք:- Նա վերցրեց բարձրախոսը և հարցրեց.- Ես ճի՞շտ եմ ասում:

- Ճիշտ ես ասում, իհարկե,- միաձայն պատասխանեց հերմոֆրոդիտ ուղևորների եռյակը:

- Լսեցի՞ր,- ինձ դարձավ վարորդը:- Այնպես որ, հանգիստ նստիր և սպասիր: Ավելորդ հարցեր էլ  չտաս, վարորդի ուշադրությունը շեղել չի կարելի:

Նստեցի: Վարորդի հայելու մեջ մի պահ որսացի դժգույն, լարված դեմքս: Վարորդի դեմքն այդպես էլ չտեսա:

Մեքենան կանոնավոր կանգ էր առնում բոլոր կանգառներում: Սակայն ոչ ոք չէր մտնում, և դա այն դեպքում, երբ կանգառները լեցուն էին սպասողներով: Մարդիկ նայում էին մեքենային և կասկածանքով մի կողմ քաշվում: Վարորդը մի քիչ սպասում էր, փակում դռները և ընթանում առաջ: Իսկ ինչու՞ «առաջ»... Ի՞նչ իմանամ` ուր ենք գնում, գուցե ե՞տ...

- Ետընթաց չկա, ետընթացը հակասում է դիալեկտիկային,- բարձրախոսով հեգնում է վարորդը:- Ծուղակ է, հարգելիս, ծուղակ. ետընթաց չկա, իսկ առաջընթացը տանում է վերջին: Սրահում կարող ես ետ քայլել, սակայն միևնույն է, մեքենան առաջ է սլանում` տանելով քո միամիտ վրդովմունքը, այնպես որ` իզուր ես տագնապում, քեզնից ոչինչ կախված չէ, հանգիստ նստիր տեղդ:

- Նստիր, նստիր, քեզնից ոչինչ կախված չէ,- կրկնեց  անկիրք եռաձայնը:

Հերթական ոլորանից հետո կտրուկ վայրէջք սկսվեց: Մեքենայի արագությունն աստիճանաբար մեծանում էր: Մայթերը, շենքերը, մարդիկ կայծակնապես փախչում էին մեր կողքերով: Քիչ անց շրջակայքը վերածվեց մուգ կետերով լցոնված մածուցիկության, որը ճեղքելով մենք սլանում էինք ավելի ու ավելի մեծ արագությամբ:

- Ահա,- անվրդով ասաց վարորդն ու հորանջեց,- արգելակները հրաժարվում են աշխատել:- Նա սեղմեց կոճակը, և մեքենայի դռները շրխկալով բացվեցին.- Խնդրեմ, ցանկացողները կարող են դուրս գալ:

Ուղևորները ծիծաղեցին խամաճիկային եռաձայնով: Տարօրինակ է, սակայն հայտնաբերեցի, որ ես էլ եմ ծիծաղում:

Մեքենան խփվեց մայթեզրին, երերալով բարձրացավ մայթ, հարվածեց ինչ-որ բանի և դղրդաց: Աչքերս փակեցի: Լսվեց պատռվող թիթեղի ճռինչ, փշրվող ապակու զնգոց, ապա ցնցվող մեքենան փնչացրեց և անշարժացավ: Իներցիայի ուժն ինձ թափով մի կողմ նետեց:

Բերանքսիվայր ընկած էի փոշոտ հատակին: Փորձեցի բարձրանալ. զարմանալի է, սակայն դա ինձ հաջողվեց անսպասելիորեն հեշտ: Ճիշտ է, գլուխս և կուրծքս ցավում էին, սակայն` միանգամայն տանելի: Նայեցի չորսբոլորս: Ուղևորները չկային, վարորդն էլ էր չքվել: Մի կերպ դուրս սողացի ծռմռված դռների արանքով և հայտնվեցի մայթին:

Մեքենայի շուրջն արդեն մարդիկ էին հավաքվել:

- Խեղճ երեխա,- լսեցի կողքիս կանգնած մեկի ձայնը:

- Երևի դպրոցից տուն էր գնում,- ասաց մեկ ուրիշը:

Ջարդված մեքենայի քիթը­` բուլդոգի կնճռոտ մռութ,­ դեմ էր առել բետոնե հաստ սյանը, սակայն արանքում ինչ-որ բան կար... շագանակագույն գործվածքի ծալք: Մոտ գնացի: Վերարկու էր, վերարկու, որը մեքենայի և սյան միջև մնացած աղջնակի հագին էր: Գետնին ընկած էր դպրոցական պայուսակը:

- Մեքենան հրենք,- առաջարկեց մեկը: 

Ծանր մեքենան հրելը հեշտ չէր, սակայն մեզ հաջողվեց մի փոքր ետ տալ այն: Մամլումից ազատված` աղջնակի անշնչացած մարմինն ընկավ պայուսակի կողքին: Սոսկալի տեսարան էր. երերալով մի կողմ քաշվեցի: Քիչ հետո, երբ գլխապտույտս անցավ, զգացի, թե ինչպես է ուժգնանում տկտկոցների ժխորը, իսկ երբ նայեցի շուրջս, հանկարծ տեսա մի բան, որ նախկինում անտեսանելի էր ինձ` մարդկանցից յուրաքանչյուրի գլխավերևում  մի մութ պսակ կար, որում արագ թարթում էին ֆոսֆորային թվանիշեր: Նույնպիսի պսակ կար նաև աղջնակի գլխավերևում, սակայն նրա թվացույցը կանգ էր առել, անփոփոխ թիվը թրթռում էր` հավանաբար մարմնի մեջ ինչ-ինչ կենսական  պրոցեսներ դեռևս շարունակվում էին, բայց քիչ անց ժամացույցն իսպառ մարեց:

Փողոցային շան գլխավերևում նույնպես թարթում էր թվացույցը: Շունը փորձում էր մոտենալ դեպքին: Ինչ-որ մեկը խփեց նրան: Շունը կաղկանձելով  փախավ և հեռվում նստած` շարունակեց հետաքրքրված նայել անցուդարձին:

- Խեղճ երեխա, տանը հիմա նրան անհամբեր սպասում են:

Շրջվեցի: Նրանք կանգնած էին ետևում` անկիրք դեմքերով այն երեք ուղևորները: Նրանք նորից միաձայն էին խոսում:

- Նրա ընթրիքը հիմա սեղանին սառչում է:

- Էհ, վազվզում ենք, թռչկոտում... Իսկ ժամացույցները կտկտում են, և ոչ ոք չգիտի ժամը,-­ շարունակում էր եռյակը,­- միայն նա գիտի, Նա: - Եռյակն ակնածանքով մատնացույց արեց քիչ հեռու կանգնած մարդուն, վերջինս հանեց կեպին և համեստորեն խոնարհվեց: Նա էր` վարորդը: «Ահա նա, բռնեք»,- գոռացի, սակայն կոկորդիցս ձայն դուրս չեկավ, պարզապես բացուխուփ էի անում բերանս` ափ ընկած ձկան պես: Վարորդը ծիծաղեց` ծամածռելով հողագույն դեմքը: Գլխարկի եզրից սարդոստայնի զզվելի ծվեն էր կախված: Մինչ դուրս կգայի քարացումից, վարորդն անհայտացավ, չքվեց նաև եռյակը:

Մթնել էր: Թույլ անձրև էր մաղում: Ճռճռալով ճոճվում էին լապտերները` աղոտ լուսաբծեր տարուբերելով թաց գետնին: Քայլում էի ճլմփացնելով փոսորակներում հավաքված անձրևաջուրը: Տհաճ հոտ էր տարածվել, ինչպիսին լինում է անձրևաթափի առաջին պահերին: Չգիտեի` ուր եմ գնում, պարզապես աննպատակ թափառում էի: Հիմարություն, աննպատակ ոչինչ չի լինում, լինում են շատ խոր թաքնված չգիտակցվող նպատակներ, որոնց թաքուն դրդմամբ կատարած գործողություններին նպատակի բացակայություն ենք վերագրում:

Մութ շքամուտքում գրկախառնված` տկտկում էին տղան ու աղջիկը:

- Սիրում եմ,- տկտկաց տղան:

- Կրկնիր...- ընդհատվող տկտկոցով խնդրեց աղջիկը:

- Ես քեզ հավերժ սիրելու եմ:

Հեռացող ականջներիս մեջ որոշ ժամանակ դեռ արձագանքում էր վերջին տկտկոցը` «Հավերժ, հավերժ, հավերժ...»:

Փողոցի անկյունում առջևս բուսնեց մի ծերուկ` ձեռնափայտին հենված փլատակ: Երբ անցնում էի կողքով` իր չոր մատներով հանկարծ ամուր բռնեց թևս:

- Օգնիր անցնեմ:-  Ծանոթ երանգ կար այդ ճռճռան ձայնի մեջ:

Ծերուկը կախ ընկավ թևիցս, և ես նրան քարշ տվի դեպի մյուս մայթ: Հանկարծ տեսա, որ փողոցի ծայրից կատաղի արագությամբ մեր կողմ է սլանում լույսերն անջատած մի մեքենա: Փորձեցի արագացնել քայլերս, սակայն ծերուկը մեխվեց տեղում` ո՛չ ինքն է շարժվում, ո՛չ ինձ է թողնում: Մեքենան սուրաց` քսվելով վերարկուիս փեշին: Սիրտս ահաբեկված տրոփում էր: Իսկ ծերուկը հանկարծ սկսեց քրքջալ: Ճանաչեցի` վարորդի քրքիջն էր, այո, վարորդն էր: Սակայն մինչ բերանս կբացեի, վարորդ-ծերուկը թողեց թևս և վազեց գիշերային փողոցով: Շենքի տանիքից երեք ագռավ պոկվեցին և թռան նրա ետևից: Շուտով թե՛ ագռավների կռկռոցը, թե՛ վարորդի ոտնաձայները մարեցին փողոցի ծայրում:

Տկտկում էին ծառերը, տկտկում էր թաց խոտը, անձրևն ու քամին, մայթերն ու շենքերը, տկտկում էր ամբողջ երկրագունդը, գուցեև` տիեզերքը: Փակեցի ականջներս, այդպես, ականջներս ձեռքերով սեղմած, մտա զբոսայգու ծառուղին, որի եզրերով շարված հանգած լապտերներն առավել էին շեշտում ընդհանուր մթությունը: Անձրևն անսպասելիորեն կտրվեց, ցուրտը սկսեց սաստկանալ: Միակ լուսարձակող լապտերին հենված հարբեցողն ինչ-որ բան էր ասում: Ականջներս բաց թողի, որպեսզի լսեմ, բայց էլ չխոսեց:

Պուրակից դուրս էի գալիս, ծառուղին աննկատ վերածվել էր ցեխոտ արահետի: Քայլելը դժվար էր, ներբաններս ծանրացնում էր կպչուն ցեխը: Արահետի երկու կողմերում աղբակույտեր երևացին, վխտում էին առնետները, տեղ-տեղ նրանք այնքան շատ էին, որ դիտվում էին ինչպես խլրտացող ամբողջական զանգված: Մի աղբակույտից մյուսը վազելիս առնետները հաճախ սուրում էին ուղղակի ոտքերիս առջևով, պատահում էր` նաև վրայով:
Աղբակույտերը մնացին ետևում, դրանց փոխարեն հայտնվեցին շիրմաքարերը` գերեզմանատուն էի մտնում:

Այստեղ կատարյալ լռություն է, խորհրդավոր լռություն: Լարվել էի սեղմված զսպանակի պես և դարձել զգայուն, ինչպես շիրմաքարի վրայից ինձ հետևող կատվի բիբը: Երբ ծափ զարկեցի` նպատակս ոչ այնքան կատվին քշելն էր, որքան սեփական  ես-ը վերջապես զգալը: Ծափս ճայթեց լռության մեջ և աստիճանաբար մարեց` արձագանքելով ավելի ու ավելի հեռվում:

- Շշշ, կամաց...

Կինը նստած էր ճամփեզրի ցածրիկ նստարանին, ինձ շատ մոտիկ. ինչպե՞ս չէի նկատել... Սիրտս անսպասելիորեն սեղմվեց, լուռ նստեցի նրա կողքին` այնքան մոտիկ, որ մեր ծնկները քսվեցին միմյանց: Իսկ նստարանը երկար էր. մի՞թե սեռական բնազդն իրեն չի կորցնում նույնիսկ այնպիսի հզոր հույզի ներկայությամբ, ինչպիսին վախն է: Նստած եմ և զգում եմ կանացի մերկ ծնկի հաճելի հպումը: Լուսնի լույսով երևում է նրա սիրունիկ կիսադեմը, պաղած հոգիս սկսում է ջերմանալ:

- Մի գրկիր,- կինը ցույց է տալիս շիրմաքարերը,- նայում են:

- Թքած, մի վախենա,- նրա գեղեցիկ ազդրերը մեջս քաջություն են ծնել, ավելի ճիշտ` նրանք բթացրել են վախը, և քաջության ծնունդն այս դեպքում արդեն մի մեծ քաջություն չէ:

- Ե՞ս վախենամ,- ծիծաղում է` շողշողացնելով ճերմակ ատամնաշարը: Սակայն նրա ծիծաղի մեջ ինչ-որ անբնական երանգ կա: Այտին մի սիրուն փոսիկ է գոյանում: Մի փոքրիկ փոսիկ էլ ողորկ դնչիկին կա: Այո, նրա ձայնի մեջ տարօրինակ երանգ կար, սակայն փոսիկների հմայիչ խաղը մոռացնել է ստիպում այդ բանը: Մոտեցնում եմ ընդհատվող շնչառությունս. նա անսպասելիորեն իմ կողմն է շրջում դեմքը, և մեր շուրթերը հանդիպում են: Նրա բերանը հողի համ ունի: Սակայն ես դա չեմ զգում: Ես չեմ նկատում նրա մազերից կախված սարդոստայնը:

- Ժամ առաջ ատում էիր ինձ, հիմա համբուրում ես: Ի՜նչ փոփոխական է կյանքը:

- Ո՞վ ես,- սթափվեցի ես ու նոր միայն նկատեցի, որ կինը նման է այն առեղծվածային հեռուստաշարի վարողին:

- Ժամագործ եմ. այսօր քո տեսած բոլոր ժամացույցները ես եմ սպասարկում: Կարող եմ նաև վարող լինել կամ` վարորդ,- ծիծաղեց նա: Դա արդեն վարորդի ծիծաղն էր: Նստարանի տակից հայտնվեցին կատուները և մլռտալով փարվեցին նրա ոտքերին: Կատուները միաձայն էին մլռտում: Նրանք երեքն էին, մեկը` շիրմաքարի վրայից քիչ առաջ ինձ հետևող կատուն էր:

- Այո,- ասացի` ինչ-որ բան ասած լինելու համար: Ձեռքս շարունակում էր գրկած պահել նրա մեջքը:

- Այո,- կրկնեց նա:- Հիմա մենք մտերիմնե՞ր ենք:

- Աղջնակը մեղք էր:

- Ի՞նչ կարող եմ անել, նրա ժամացույցն այդ ժամի վրա էր լարված: Լարողը ես չեմ, ես միայն սպասարկում եմ, ես կատարածու եմ: Դու ճիշտ վարվեցիր, ինձնից խուսափել անհնարին է, ճիշտը մտերմանալն է: Դա դժվար բան է, բայց քեզ հաջողվեց: Այսուհետև դու ընթանալու ես հակառակ ուղղությամբ` որպես ելակետ ընդունելով ինձ:

- Դա ինձ ի՞նչ է տալու:

- Հասկանում եմ: Սակայն միամիտ մի եղիր, հակառակ ուղղությամբ ընթանալը հավերժություն չի նախատեսում:

- Ուրեմն քեզ ճանաչելը միայն ավելացնում է տառապանքը:

- Բայց ինձ չճանաչելը հեռու է տանում կյանքը ճիշտ գնահատելուց: Իսկ դու ցանկանում ես շուրջդ տեղի ունեցողից ինչ-որ բան հասկանալ, այնպես չէ՞: Հակառակ դեպքում չէիր համարձակվի ինձ փնտրել: Այո, այսուհետև այլ կերպ ես տեսնելու կյանքը, այդ տառապալից անպետքությունը:- Նկատելով վրդովմունքս` նա քմծիծաղեց.- Մի վիրավորվիր, ընդամենը իմ կարծիքն է. իրավունք ունե՞մ սեփական կարծիքի:

- Ունես, իհարկե ունես,- մլռտացին կատուները:

- Ցավոք` ունես,- համաձայնեցի: - Բայց ես սիրում եմ կյանքը, որքան էլ երբեմն ատելի լինի:

- Սպանիչ համատեղություն է` սեր և ատելություն: Դեհ, գնամ իմ բանին: Իսկ դու գնա ու զմայլվիր այդ սիրելի ու ատելի խաղով: Ցտեսություն չեմ ասում, քանի որ հիմա միշտ քեզ հետ եմ:

Ժամագործը հեռացավ. կատուները հետևեցին նրան:

Իսկ ես, նրանից անբաժան, քայլում եմ դեպի արթնացող քաղաքը, և որքան ավելի ենք հեռանում միմյանցից, այնքան ավելի ամուր է սեղմվում նա ինձ. չէր սխալվում, երբ ասում էր, թե այսուհետև միշտ ինձ հետ է:
Կրկին անցնում եմ աղբակույտերի մոտով: Կարկատած պարկն ուսն առած մեկը խառնշտորում է աղբը, նրա աչքերը վառվում են պեղումներ կատարող հնագետի հետաքրքրասիրությամբ: Վերջին աղբակույտից գոլորշի է բարձրանում, ըստ ամենայնի` նոր բերված թարմ աղբ է, եթե աղբը կարելի է թարմ համարել: Գոլորշին միշտ չէ, որ թարմության նշան է, թեև թարմ հասկացությունն էլ հարաբերական է` անսկիզբ ու անվերջ ընթացող քիմիական պրոցես, որի մի փուլը մարդիկ թարմ են համարում, քանի որ հենց այդ փուլն է համապատասխանում իրենց կարիքներին, որդերը կամ բորենիները, օրինակ, թարմության մասին բոլորովին այլ կարծիք ունեն:
Մտնում եմ ծանոթ զբոսայգու ծառուղին: Լապտերի տակ պառկած հարբեցողն անխռով խռմփացնում է` պղպջակներ գոյացնելով սեփական փսխունքի մեջ: Դուրս եմ գալիս փողոց:

Նայում եմ, և ինձ չի լքում այն թվացումը, թե շուրջս ամեն բան մի տեսակ թափանցիկ է. թափանցիկ շենքերի միջով տեսնում եմ ուրիշ թափանցիկ շենքեր, միմյանց հատող փողոցներ,  նրանցով քայլող թափանցիկ մարդկանց:
Մենք քայլում ենք հակառակ ուղղություններով` ես և թափանցիկ բազմությունը, որի միջով ճանապարհ հարթելն ավելի ու ավելի դժվար է դառնում: Ինձ կոպտորեն հրում են`­ բազմությունը չի սիրում հակառակ ուղղությամբ ընթացողներին: Ստիպված բարձրանում եմ  զբոսայգին փողոցից բաժանող պարիսպի վրա: Քայլում եմ պարսպի վրայով և նայում աղմկող ամբոխին: Աղմուկը գնալով սաստկանում է: Մարդիկ կասկածանքով են նայում իրար և ավելի արագացնում իրենց քայլերը, վախենալով, թե ետ կմնան: Արդեն վազում են, հրմշտում, քաշքշում միմյանց`  ամբողջովին կլանված այս խաղով: Նրանք կոխկրտում են ծաղիկները, ջարդում ծառերը, թքում, միզում պատերին, հայհոյում այն ամենը, ինչը խոչընդոտում է խելացնոր երթին: Երբեմն թվում է, թե փողոցով սլացող գորշ զանգվածի մեջ տեսնում եմ ժամագործի հեգնաժպիտ դեմքը:

Հենափայտերի վրա անհեթեթորեն ոստոստացող մեկն աղեկտուր կանչում է.

- Էյ, բա ե՞ս...Ախր ես մնացի...- Նա կառչում է կողքից անցնող մարդկանց հագուստներից, սակայն բանի տեղ դնող չկա` նրան կոպտորեն հրում են ու երթից հանում:

- Դու էիր պակաս, հաշմանդամ...

- Ախր ես մնացի...- շքամուտքի միզված աստիճաններին ընկնելով գոռում է հաշմանդամը, հետո շրջվում է և հենափայտով հարվածում վազող մեկին:- Ուրեմն ինձ չեք տանում, հա՞, ես ձեր էն...- հայհոյում է և կատաղած թափահարում փայտը: Ի վերջո նրան հրում, գցում են շքամուտք և դուռը  փակում:

Հորիզոնում, ծառերի, շենքերի ետևից հայտնվում է արեգակը և շուրջն ամեն բան ողողում իր լույսով:

- Արևը դուրս եկավ, նայեք, ի՜նչ սիրուն է արևածագը,- գոռում է մի աղջնակ:

- Թքած,- պատասխանում են նրան,- ամեն առավոտ տեսնում ենք, մի կողմ քաշվիր:

- Նայում եք, բայց չեք տեսնում,- համառում էր աղջիկը, որ կանգնած է ամբոխաերթի կենտրոնում և վեր պարզած ձեռքերով ցույց է տալիս բարձրացող արեգակը:Նա հիշեցնում է մեքենայի և սյան արանքում մնացած այն աղջկան:

Նրան հրում` ցած են գլորում, սակայն կարողանում է բարձրանալ: Ժխորն ուժգնանում է: Աղջկա ձայնը չի լսվում, բայց նա շարունակում է գոռալ` թափահարելով նիհարիկ ձեռքերը: Մազերը գզգզված են, հագուստը ճղճղված, մարմինը ճանկռտված ու արնոտ: Այնպիսի տեսք ունի, կարծես բռնաբարվել է տասնյակ ստահակների կողմից: Նա կանգնած է դեմքով դեպի արեգակը, և նրա երկնագույն աչքերում առկայծում են վաղորդյան շողերը. դեմքով դեպի արեգակը և դեպի վրա եկող ամբոխը: Հանկարծ կորցնում եմ նրան տեսադաշտից. տագնապած ձգվում եմ ու փնտրում...

Գտա. աղջիկը բերանքսիվայր ընկած է գետնին, նրան անտարբերությամբ կոխկրտում են: Ցատկում եմ պարսպից և այս ու այն կողմ հրելով մարդկանց` ճանապարհ բացում դեպի աղջնակը: Վերջապես հասնում, գրկում և բարձրացնում եմ նրան: Իր փոքրիկ, տաք ձեռքերով գրկում է պարանոցս, դեմքը քսվում է դեմքիս, արնոտվում եմ, նրա ճակատից հոսող արյունն է: Լարելով ուժերս, նրան մի կերպ դուրս եմ հանում խառնաշփոթից:
Ճակատի վերքը կարծես այնքան վտանգավոր չէ, բայց արյուն շատ է կորցրել. ցայտաղբյուրի ջրով լվանում եմ, ապա թաշկինակս թրջում, դնում վերքին: Արնահոսությունը դադարում է: Վերստին բարձրացնում եմ նրան և տանում դեպի զբոսայգու խորքը: Նա բացում է աչքերը և խնդրում.

- Հեռու մի տար...

Վերադառնում ենք ու տեղավորվում պարսպի եզրին: Աղջնակը շարունակում է գրկած պահել պարանոցս:

Այդպես, գրկախառնված, մենք դիտում ենք անհեթեթ անցուդարձը` Աղջնակը, ես, Ժամագործը:

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղվես (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6858</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15127</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղվես'''  '''Ծեր աղվես''' — Խորամանկ, շատ փորձառու (մարդ)։ «— Բավական է, ''ծեր աղվես'', գոնե հիշի՛ր, որ դու ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="378">'''Աղվես'''

'''Ծեր աղվես''' — Խորամանկ, շատ փորձառու (մարդ)։ «— Բավական է, ''ծեր աղվես'', գոնե հիշի՛ր, որ դու մեր հյուրն ես» ([[Րաֆֆի]])։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղվեսագիրք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>222</id>
      <timestamp>2011-01-31T08:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աղվեսագիրք», «Աղուէսագիրք»''', հայկական միջնադարյան [[առակ]]ների ժողովածու, որը [[ձեռագիր|ձեռագրերու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1634">'''«Աղվեսագիրք», «Աղուէսագիրք»''', հայկական միջնադարյան [[առակ]]ների ժողովածու, որը [[ձեռագիր|ձեռագրերում]] հայտնի է խմբագրական տարբերակներով: 

«Աղվեսագիրք» անվանումը տարածվել է [[17-րդ դար]]ում` [[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] հրատարակումից հետո («Գիրք աշխարհաց և առասպելաբանութեանց, որ է Աղուէսագիրք», 1668): «Աղվեսագիրքն» ունեցել է ևս երեք [[հայերեն]] հրատարակություն` 1683, 1698 և 1827: «Աղվեսագիրքը» վերագրվել է [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցուն]], իսկ ըստ [[Նիկողայոս Մառ]]ի` այն «վարդանյան» առակախմբերի մի ուրույն խմբագրություն է: «Աղվեսագիրքը» ուշ միջնադարում թարգմանվել է [[վրացերեն]] և [[արաբերեն]]:

== Գրականություն ==
* Հ. Տաշյան, Ժողովածոյք առակաց Վարդանայ, Վիեննա, 19000:
* Հ. Ս. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե., 1959, էջ 1060-1087:
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, 2-րդ հրատարակություն, Ե., 1955:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 142-143:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>223</id>
      <timestamp>2011-01-31T08:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1633">'''«Աղվեսագիրք», «Աղուէսագիրք»''', հայկական միջնադարյան [[առակ]]ների ժողովածու, որը [[ձեռագիր|ձեռագրերում]] հայտնի է խմբագրական տարբերակներով: 

«Աղվեսագիրք» անվանումը տարածվել է [[17-րդ դար]]ում` [[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] հրատարակումից հետո («Գիրք աշխարհաց և առասպելաբանութեանց, որ է Աղուէսագիրք», 1668): «Աղվեսագիրքն» ունեցել է ևս երեք [[հայերեն]] հրատարակություն` 1683, 1698 և 1827: «Աղվեսագիրքը» վերագրվել է [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցուն]], իսկ ըստ [[Նիկողայոս Մառ]]ի` այն «վարդանյան» առակախմբերի մի ուրույն խմբագրություն է: «Աղվեսագիրքը» ուշ միջնադարում թարգմանվել է [[վրացերեն]] և [[արաբերեն]]:

== Գրականություն ==
* Հ. Տաշյան, Ժողովածոյք առակաց Վարդանայ, Վիեննա, 1900:
* Հ. Ս. Անասյան, Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե., 1959, էջ 1060-1087:
* Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, 2-րդ հրատարակություն, Ե., 1955:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի խմբագրություն, 1990, էջ 142-143:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղվեսաորս (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6452</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14449</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աղվեսաորս''' - ռադիոսպորտի մրցաձև, որի ժամանակ մարզիկները (մարզուհիները) օգտագործելով ռադիոկողմնորո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">'''Աղվեսաորս''' - ռադիոսպորտի մրցաձև, որի ժամանակ մարզիկները (մարզուհիները) օգտագործելով ռադիոկողմնորոշման ազդանշանները որոշում են են «թաքնված» առարկաների տեղը։ 

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղվեսաորսորդ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5734</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12635</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Աղվեսաորսորդ»''', ''[[գոյական]], ներ, ի, մարզական'', «Աղվեսաորսորդ»՝ ռադիոսպորտի մի ձևով զբաղվող մարդիկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="665">'''«Աղվեսաորսորդ»''', ''[[գոյական]], ներ, ի, մարզական'', «Աղվեսաորսորդ»՝ ռադիոսպորտի մի ձևով զբաղվող մարդիկ։

ՀՍՍՀ ԴՕՍԱԱՖ-ի ռադիոտեխնիկական ակումբը կազմակերպում է ռադիոբազմամարտիկների, «աղվեսաորսորդների», ռադիոսիրող-կոնստրուկտորների դասընթացներ («Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ», 1979, 146)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աղվեսիկը և շնագայլը (Լուսաստղի որդին)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8685</id>
      <sha1>coi5yp5nkig4uosxpqdgs5nkllk0fvs</sha1>
    <revision>
      <id>19532</id>
      <timestamp>2014-05-01T23:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:Lusastxi vordin.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Լուսաստղի որդին (գիրք, 1974)|«Լուսաստղի որդին»]] գր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9332">[[Պատկեր:Lusastxi vordin.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Լուսաստղի որդին (գիրք, 1974)|«Լուսաստղի որդին»]] գրքի '''«Աղվեսիկը և շնագայլը»''' ստեղծագործությունը:

== Աղվեսիկը և շնագայլը ==

Նախոա ցեղի հնդիկները պատմում են, որ ինչ-որ ժամանակ ապրում էր մի աղվես, և նա ուներ մի որդի:

Մի անգամ առավոտ շուտ մայրը որդուն ասաց.

- Կգա ժամանակ, որ դու մենակ կգնաս զբոսնելու: Դա շատ վտանգավոր է: Դու երբեք չերևաս շնագայլ կոչվող կենդանու աչքին: Նա սպանում և ուտում է բոլորին, ով իրենից թույլ է: Նա շատ չար է և քեզ կարող է պատառ-պատառ անել:

- Իսկ ինչպիսի՞ն է այդ շնագայլը:

- Ախ, որդիս... նա մոխրագույն է, զզվելի, մեծ երախով: Դու նրան տեսնել էլ չես հասցնի, նա քեզ կուտի:

- Այդ ինչպես՝ թե ինձ կուտի:

- Նա քեզ կխժռի, և մենք այլևս քեզ չենք տեսնի: Լսիր ինձ, եթե շնագայլի հանդիպես, փախիր որքան կա¬րելի է հեռու:

- Լավ, մայրիկ, հիմա ես գիտեմ ինչ անել, երբ շնա¬գայլի հանդիպեմ,- ասաց աղվեսը:- Թույլ տուր վաղը զբոսանքի գնամ:

- Ոչ, դու դեռ փոքր ես մենակ զբոսնելու համար: Հազիվ էր լուսացել, երբ աղվեսիկը կպավ մորը:

- Մայրի՜կ, եթե ես մենակ գնամ զբոսանքի և եթե շնա¬գայլի հանդիպեմ, ի՞նչ պետք է անեմ: Պե՞տք է նրան բարևեմ:

- Իհարկե ոչ, ես քեզ արդեն ասել եմ, որ դու նրա¬նից պետք է փախչես որքան ուժ ունես:

- Լավ, մայրիկ:

Աղվեսը շրջվեց մյուս կողքին, իսկ աղվեսիկը գաղտնի դուրս եկավ բնից և գնաց զբոսանքի: Նա զգույշ էր գնում, անընդհատ վախեցած շուրջն էր նայում և ամեն մի շրշյունից ցնցվում: Անընդհատ նրան թվում էր, որ ուր որ է շնագայլը կհայտնվի և նույնիսկ արդեն լսում էր նրա ձայնը: Եվ հանկարծ աղվեսիկը փշոտ թփերով շրջապատված ժայռի վրա տեսավ շնագայլին: Դա հենց այն շնագայլն էր, որի մասին պատմել էր մայրը: Աղվեսիկը որքան ուժ ուներ վազեց տուն: Տուն հասնելով, նա մորը ասաց.

- Մայրիկ, ես նրան տեսա: Նրան, դե ինչպե՞ս էին անվանում...

- Ու՞մ ես տեսել, պատմիր ինձ: 

- Այն գազանին:

- Ո՞ր:

- Դե, նրան, որ... մոխրագույն է... Ես վախից մոռացել եմ նրա անունը:

- Գուցե շնագա՞յլ:

- Այո, այո, շնագայլին:

- Փառք աստծո, որ նա քեզ ոչինչ չի արել:

- Նա ինձ չտեսավ: Իսկ ես հասկացա, որ դա նա է և արագ փախա:

- Քանի՜ անգամ եմ ասել, որ քեզ դեռ շուտ է մենակ զբոսնելը: Մի անգամ էլ որ մենակ գնաս, այլևս չես վերադառնա:

- Մայրիկ, ախր բնում ձանձրալի է: Ես այլևս հեռու չեմ գնա: Կզբոսնեմ բնի մոտերքում:
Հաջորդ օրն աղվեսիկը նորից զբոսանքի գնաց: Նա գնում էր և էլի վախից դողում: Նրան նորից թվում էր, որ ահա որտեղ որ է կհայտնվի շնագայլը: Շուտով նա թափվող քարերի ձայն լսեց: Նա սարսափից ցնցվեց և շրջվեց: Եվ տեսավ հենց երեկվա շնագայլին, որը կանգնած էր ծառի տակ ու վերջացնելու վրա էր լեռնային հնդկահավի մնացորդները: Աղվեսիկին նա չնկատեց, իսկ եթե տեսներ էլ՝ ձեռք չեր տա, որովհետև կուշտ էր:

Աղվեսիկը չգիտեր՝ ինչ անել, նա քարացած կանգնել էր ու նայում էր շնագայլին: Նրա ոտքերը ասես կպել էին գետնին, բայց կամաց-կամաց վախն անցավ, աղվեսիկը հանգստացավ և դանդաղ շարժվեց դեպի շնագայլը: Բոլորովին մոտենալով, նա հարցրեց.

-Սիրելի շնագայլ, այստեղ ի՞նչ ես անում:

Շնագայլը շրջվեց: Մոտիկից նա շատ դուր եկավ աղվեսիկին, և նա մտածեց. «Ի՞նչ լավ կլինի, եթե ես նրա հետ մտերմանամ: Այս շնագայլը շատ համակրելին է: Իսկ մայրիկը դեռ ասում էր, որ նա ինձ կուտի: Դա ճիշտ չէ: Ավելի լավ է ես նրա հետ զրուցեմ»:

Աղվեսիկն էլի մի քայլ արեց ու հարցրեց.

- Ինչպե՞ս ես ապրում, սիրելի շնագայլ:

- Իսկ դու ինչպե՞ս ես ապրում, աղվեսիկ:

- Ինչո՞ւ ես եկել այստեղ:

- Ուզում եմ այս ծառի ստվերում հանգստանալ:

- Ես հիմա տեսնում եմ, որ մայրիկս իզուր էր քո մասին այդքան վատ խոսում:

- Իսկ ի՞նչ էր նա ասում,- հարցրեց շնագայլը:

- Նա ասում էր, որ դու շատ չարն ես, որ դու ինձ պատառ-պատառ կանես, եթե համարձակվեմ քեզ մոտենալ:
- Քո մայրիկն ինձ բոլորովին չգիտի: Ինչո՞ւ է նա այդքան վատ խոսում իմ մասին: Այնպիսի փոքրիկների հետ, ինչպիսին դու ես, ես շատ բարի եմ: Ես քեզ կարող եմ ապացուցել իմ բարությունը: Ուզո՞ւմ ես միասին գնանք որսի: Դու ճանճերի վրա կկրակես:

- Ես հրացան չունեմ,- ասաց աղվեսիկը:

- Ես իմը քեզ կտամ,- խոստացավ շնագայլը:- Գնացինք:

Աղվեսիկը համաձայնվեց, և նրանք գնացին: Գնացին–գնացին, և աղվեսիկը շնագայլին ասաց.

- Արի փորձի համար կրակենք:

- Ի՞նչ կա որ, կրակիր,- պատասխանում է շնագայլը,- ահա քեզ հրացան:

- Գուցե դո՞ւ կլինես թիրախը, որ ես իմ դիպուկությունը փորձեմ:

- Ինչի վրա ուզում ես կրակիր, բացի ինձնից: Չէ՞ որ իմ գույնը բաց է, իսկ նշան բռնելու համար հարմար է որևէ մուգ բան:

- Տեսնում ե՞ս, այ այն եզան պոզի ճանճին,- աղվեսիկը ցույց տվեց հեռվում երևացող ինչ-որ բան:

- Տեսնում եմ,- պատասխանեց շնագայլը, չնայած ոչինչ չէր տեսնում:- Նշան բռնիր ճանճի վրա և կրակիր:

Աղվեսիկը բարձրացրեց հրացանը և կրակեց, ապա ճչաց.

- Ես նրա թաթին կպա: Վազիր իմ հետևից, շնագայլ,- և վազեց: Եվ շնագայլն էլ նրա ետևից: Նրանք վազեցին-վագեցին և վերջապես տեսան եզին, որը հանգիստ արածում էր մարգագետնում:

- Եզ, այ եզ,- հարցնում է աղվեսիկը,- դու այս տեղերում չես տեսել մի մեծ սև ճանճ:

- Ինչպես թե չեմ տեսել,- պատասխանում է եզը,- դե ես ոչ միայն տեսել, այլև լսել եմ, ինչպես էր նա գոռում, որ թաթին կրակել են:

Շնագայլը, լսելով եզան պատասխանը, շատ վախեցավ: Նա մի տեսակ տարօրինակ նայեց աղվեսիկին և ասաց.

- Տուր իմ հրացանը և այստեղից հեռանանք:

- Իսկ ինչո՞ւ,- հարցնում է աղվեսիկը,- իսկ ինչո՞ւ գնանք, արի ավելի լավ է հենց այստեղ մնանք: Վայ, նայիր, վրադ ճանճ է նստել: Զգաստ կանգնիր, ես հիմա կսպանեմ նրան...

Աղվեսիկը հրացանը բարձրացրեց և նշան բռնեց, բայց շնագայլը փախավ: Նա հեռվից գոռաց.

- Սպասի՜ր, խնդրում եմ, դեռ մի կրակիր: Ես բոլորովին մոռացել եմ, որ մսի մի մեծ կտոր թողել եմ տանը և դուռը չեմ փակել: Սպասիր այստեղ, ես շուտով կվերադառնամ...

Շնագայլը տուն մտավ և դուռը փակեց: Այդ ժամանա¬կից նա աշխատում է աղվեսների հետ գործ չունենալ:

{{Լուսաստղի որդին}}</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աճական</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3280</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6835</id>
      <timestamp>2011-11-20T08:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աճական''', ուրույն տարր հնդեվրոպական, ընդ որում և [[հայերեն]] [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում։ [[Արմատ]]ի ն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2761">'''Աճական''', ուրույն տարր հնդեվրոպական, ընդ որում և [[հայերեն]] [[բառ]]ի [[ձևույթ]]ային կազմում։ [[Արմատ]]ի նկատմամբ հաջորդող դիրք ունի (արմատ+աճական+[[ածանց]]) ։ Պատմականորեն նախորդել է ածանցին։ Ըստ է. Բենվենիստի՝ նախահնդեվրոպական շրջանում ([[ձայնդարձ]]ից ու [[ածանցում]]ից առաջ) բառակազմական-բառաթեքական միջոց էր. պահպանվել է իբրև [[բաղաձայն]]ական տարր, արմատի մաս, արմատատարբերիչ։ Ընդհանուր հնդեվրոպականում այն արդեն աննշանակ բաղադրական տարր էր։ Քանի որ ձայնավորում չուներ (ոմանք հակառակն են պնդում), չէր ենթարկվում և ձայնդարձի օրենքին։ Հնդեվրոպական բաղաձայնների մեծ մասը կարող էր հանդես գալ աճականի դերով։

Հնդեվրոպական մի շարք արմատներ հայերենում հանդիպում են աճականով, այսպես՝ հնդեվր.*ar&gt;հայ. '''արդ''' ('''դ''' աճականով),*bhol&gt;'''բողկ''' ('''կ''' աճականով)։ Այս տեսանկյանից աճականները նկատելի դեր են ունեցել հայերենի [[բառակազմություն|բառակազմության]]  մեջ: Ըստ [[Հրաչյա Աճառյան]]ի ա) ցեղակից լեզուներում միևնույն արմատը եթե հանդիպում է «ավելորդ» [[հնչյուն]]ով, ապա դա աճական է, բ) նույնը նաև միևնույն լեզվի համակարգում. հմմտ, հայերեն լպիրծ և լպիրշ, լուռ\\լուր\\լուս– (լսել)։ Միևնույն բառի մեջ կարող են լինել մեկ և մեկից ավելի աճականներ (օր.՝ մունջ բառում՝ ն և ջ)։

== Գրականություն ==

* Հրաչյա Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 3,. Ե., 1957: 
* Հ. Վ. Սուքիասյան, Աճականը հնդեվրոպական բառի կազմում («Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր», Ե., 1979):
* Հ. Վ. Սուքիասյան, Արմատական աճականների և ածանցների տարբերակման հարցի շուրջը («Լրաբեր», 1975,  թիվ 10):
 
== Աղբյուրներ ==
* [[Հրանտ Պետրոսյան]], Հայերենագիտական բառարան, Ե., Հայաստան, 1987, էջ 22:   .</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աճամ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5735</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12636</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աճամ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բուսաբանական,'' Մի տեսակ խեժատու բույս։  Յոդաֆորմին փոխարինում է աճամի խեժ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="406">'''Աճամ''', ''[[գոյական]], ներ, ի, բուսաբանական,'' Մի տեսակ խեժատու բույս։

Յոդաֆորմին փոխարինում է աճամի խեժը («Գիտություն և տեխնիկա», 1975, 10, էջ 53):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամազոնուհիներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5846</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12790</id>
      <timestamp>2013-01-11T17:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամազոնուհիներ''' ([[հին հունարեն]]՝ ''ἀμαζόνες''), կին ռազմիկների առասպելական ժողովուրդ. բնակվել է Մեոտ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3684">'''Ամազոնուհիներ''' ([[հին հունարեն]]՝ ''ἀμαζόνες''), կին ռազմիկների առասպելական ժողովուրդ. բնակվել է Մեոտիս լճի (Ազովի ծով) ափերին կամ Փոքր Ասիայում: Սեռի պահպանման համար ամազոնուհիները ամուսնական կապեր էին հաստատում հարևան ցեղերի տղամարդկանց հետ, որից հետո ամուսիններին ետ էին ուղարկում իրենց հայրենիքը։ Տղաներին նրանք վերադարձնում էին հայրերին, իսկ աղջիկներին դարձնում էին ռազմիկ։ 

Հին զրույցների համաձայն, որպեսզի ավելի հարմար լիներ աղեղից նետ արձակելը, ամազոնուհիները աղջիկների աջ ստինքը դաղում էին. այստեղից են մի շարք հին հեղինակներ մակաբերում ամազոնուհիների անվանումը, այն բացատրելով որպես հունարեն [[բառ]]՝ «անստինք»։ Բայց նման ստուգաբանությունը անհավանական է: Անտիկ արվեստի հուշարձանների վրա ամազոնուհիները պատկերված են մկանուտ, գեղեցիկ կանանց կերպարանքով և առանց խեղվածքի։ 

Ամազոնուհիների մասին հիմնական առասպելներն են՝ 1. [[Հերակլես]]ը խլում է ամազոնուհիների թագուհի [[Հիպպոլիտե]] կախարդական գոտին: 2. [[Թեսևս]]ը առևանգում է ամազոնուհիների թագուհի [[Անտիոպե]]ին, ամուսնանում նրա հետ և հաղթականորեն ետ մղում ամազոնուհիների ներխուժումը Ատաիկա։ 3. Ամազոնուհիները իրենց թագուհի [[Պենթեսիլեա]]յի առաջնորդությամբ գալիս են տրոյացիներին օգնության. Պենթեսիլեան սպանվում է [[Աքիլլես]]ի ձեռքով։ 

Ամազոնուհիների զենքերը եղել են՝ երկսայր կացինը, աղեղն ու նիզակը, մահիկաձև վահանը։ 

Ամազոնուհիների մասին պատումները ստեղծվել են դեռևս նախահունական ժամանակաշրջանում, արտացոլելով մայրիշխանության շրջանը։ Ամազոնուհիների մասին զրույցը տարածված է եղել միջին դարերում, հատկապես աշխարհագրական խոշոր հայտնագործությունների ժամանակաշրջանում, երբ ամազոնուհիներիի թագավորությունը փնտրել են Ամերիկայում։ 

Ամազոնուհիների կերպարանքները ներկայացված են արվեստի բազում գործերում (Պոլիկլետոսի «Վիրավոր ամազոնուհին» արձանը, Փիդիասի քանդակը և այլն)։ [[Այլաբանություն|Այլաբանորեն]] ամազոնուհի նշանակում է՝ հեծյալ կին. ամազոնկա կոչվում Է ձիավարության կանացի երկար զգեստը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 14-15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամալթեյա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5850</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12797</id>
      <timestamp>2013-01-12T10:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Bernini-goat with infants.JPG|250px|thumb|]] '''Ամալթեյա''', հունական առասպելաբանության մեջ այծ (տարբերակ՝ նիմփա, ո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1021">[[Պատկեր:Bernini-goat with infants.JPG|250px|thumb|]]
'''Ամալթեյա''', հունական առասպելաբանության մեջ այծ (տարբերակ՝ նիմփա, որը իր կաթով կերակրել է Զևսին Կրետեում, որտեղ վերջինիս մայր [[Հռեա]]ն իր մանկանը թաքցնում էր [[Քրոնոս]]ից): Զևսը Ամալթեային տանում է երկինք (Կապելլա աստղը Սայլորդի համաստեղության մեջ)։ Ամալթեայի այծի եղջյուրը ունեցել է մոգական հատկություն և տալիս էր այն ամենը, ինչ փափագում էր նրա տերը (առատության եղջյուր):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12798</id>
      <timestamp>2013-01-12T10:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1081">[[Պատկեր:Bernini-goat with infants.JPG|250px|thumb|Ամալթեյա այծը. քանդակը՝ Բերնինիի]]
'''Ամալթեյա''', հունական առասպելաբանության մեջ այծ (տարբերակ՝ նիմփա, որը իր կաթով կերակրել է Զևսին Կրետեում, որտեղ վերջինիս մայր [[Հռեա]]ն իր մանկանը թաքցնում էր [[Քրոնոս]]ից): Զևսը Ամալթեային տանում է երկինք (Կապելլա աստղը Սայլորդի համաստեղության մեջ)։ Ամալթեայի այծի եղջյուրը ունեցել է մոգական հատկություն և տալիս էր այն ամենը, ինչ փափագում էր նրա տերը (առատության եղջյուր):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12799</id>
      <timestamp>2013-01-12T10:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1085">[[Պատկեր:Bernini-goat with infants.JPG|250px|thumb|Ամալթեյա այծը. քանդակը՝ Բերնինիի]]
'''Ամալթեյա''', հունական առասպելաբանության մեջ այծ (տարբերակ՝ նիմփա, որը իր կաթով կերակրել է Զևսին Կրետեում, որտեղ վերջինիս մայր [[Հռեա]]ն իր մանկանը թաքցնում էր [[Քրոնոս]]ից): Զևսը Ամալթեային տանում է երկինք (Կապելլա աստղը Սայլորդի համաստեղության մեջ)։ Ամալթեայի այծի եղջյուրը ունեցել է մոգական հատկություն և տալիս էր այն ամենը, ինչ փափագում էր նրա տերը ([[առատության եղջյուր]]):

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամանակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>956</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2002</id>
      <timestamp>2011-04-13T12:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամանակ, մորա''' ([[լատիներեն]]` ''mora'' «տևողություն, ժամանակամիջոց, դադար»), անտիկ [[տաղաչափություն|տաղաչ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1929">'''Ամանակ, մորա''' ([[լատիներեն]]` ''mora'' «տևողություն, ժամանակամիջոց, դադար»), անտիկ [[տաղաչափություն|տաղաչափության]] մեջ ժամանակի ամենափոքր միավոր, որը ցույց է տալիս կարճ [[վանկ]]ի աևտաբերման տևողությունը: [[Բանաստեղծություն|Բանաստեղծության]] մյուս միավորները ամանակի կրկնապատկումներն են: Երկար վանկն իր տևողությամբ հավասար է երկու ամանակի: Երկվանկ ոտքերը ([[քորեյ]], [[յամբ]]), որոնք կազմաված են մեկ երկար և մեկ կարճ վանկերից, ունեն երեք ամանակ, իսկ եռավանկ ոտքերը ([[դաքտիլ]], [[ամֆիբրաքոս]], [[անապեստ]])` չորս ամանակ և այլն: [[Բանատեղ]]երն ունեն նույնաքանակ ամանակներ, ուստի նրանց արտաբերման տևողությունը հավասար է:

Ամանակ [[տերմին]]ը գործ է ածվում նաև երաժշտության մեջ` ժամանակի միավորի հակացությամբ: Այս առումով ամանակը գործ է ածվում նաև ռազմագիտության և ֆիզկուլտուրայի մեջ:

== Աղբյուրներ ==
* [[Էդվարդ Ջրբաշյան]], [[Հենրիկ Մախչանյան]], Գրականագիտական բառարան, Ե., «Լույս», 1972, էջ 11-12:
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 14-15:
* Լ. Տիմոֆեև, Ն. Վենգրով, Գրականագիտական տերմինների համառոտ բառարան, Ե., Հայպետուսմանկհրատ, 1957, էջ 9-10:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամանատակ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5736</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12637</id>
      <timestamp>2012-12-30T02:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամանատակ''', ''[[գոյական]], եր, ի'', Ամանի, անոթի տակը, ներքևի մասը։  Հալված ջուրը կուտակվում է ամանատակը, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="458">'''Ամանատակ''', ''[[գոյական]], եր, ի'', Ամանի, անոթի տակը, ներքևի մասը։

Հալված ջուրը կուտակվում է ամանատակը, ուր հասնում է խողովակի միջոցով («Գիտություն և տեխնիկա», 1977, 9, էջ 8)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամանորյա պատմվածք (Վալենտին Կատաև)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5663</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12537</id>
      <timestamp>2012-12-27T12:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Valentin Kataev.jpg|250px|thumb|left|]] '''«Ամանորյա պատմվածք»''', [[Վալենտին Կատաև]]ի [[պատմվածք]]ներից: Ստորև ներկ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="43286">[[Պատկեր:Valentin Kataev.jpg|250px|thumb|left|]]
'''«Ամանորյա պատմվածք»''', [[Վալենտին Կատաև]]ի [[պատմվածք]]ներից: Ստորև ներկայացվում է այն՝ [[Արմեն Հովհաննիսյան]]ի թարգմանությամբ:

== Ամանորյա պատմվածք ==

... Այդ ժամանակ ես դուրս պրծա խորշից ու արագ թեքվեցի։ Նրանք չնկատեցին ինձ, չնայած երկու քայլի վրա էին։ Նույնիսկ նրանց հոտն առա. ռումինական զորանոցի շատ բնորոշ և ինչ-որ ճարպի, հավանորեն ձկնաճարպի հոտ էր դա՝ ճարպով նրանք իրենց սապոգներն են յուղում ձմռանը։ Կարծեմ, նրանք գտնում էին, որ ձկնաճարպը պաշտպանում է ցրտից, կամ դրա նման մի բան՚: Ես ատում էի այդ հոտը, որն ինձ հետապնդում էր ամենուրեք։ Սիրտս խառնում էր դրանից։ Զրոյից ցած տասնհինգ աստիճան կլիներ, ուժեղ նորդ-օստով հանդերձ։ Բայց ես ցուրտ չէի զգում։ Տաք քրտինք էր իջել վրաս։ Սիրտս սաստիկ բաբախում էր։

Ծառայությանս բնույթով ու մարդկային իմ խառնվածքով՝ վախկոտ չեմ։ Բայց ինձ սարսափեցնում էր նորից նրանց ձեռքն ընկնելու միտքը, այն բանից հետո, երբ շատ հաջող փախել էի։ Պարզապես հիմարություն կլիներ։ Հուսալի հանդիպավայր ունեի, որը քաղաքի հակադիր ծայրում էր: Այնտեղ կարող էի թաքնվել։ Ինձ հարկավոր էր կտրել-անցնել քաղաքը։ Որոշեցի ուղիղ կենտրոնով գնալ։ Բնազդն ու փորձն ինձ հուշում էին, որ ամենաանվտանգը դա է։ Ռիսկն, անշուշտ, շատ մեծ էր։ Բայց ինքներդ եք հասկանում, որ մեր գործում առանց ռիսկի հնարավոր չէ։ Միայն հարկավոր է ամուր նյարդեր ունենալ։ Հաշվարկս այն էր, որ պաշարված դրության մեջ գտնվող քաղաքում գիշերով բոլորովին բացահայտ քայլող մարդը ամենից քիչ կասկած կարող է հարուցել: Եթե մեկն այդպես բացահայտ ու հանգիստ գնում է, ուրեմն «իրավունք ունի»։ Փորձից գիտեի, որ պարեկները հազվադեպ են կանգնեցնում այդպիսի մարդկանց։

Կտրուկ, զինվորական քայլքով էի գնում։ Ոտնաձայնիս արձագանքը շատ լավ լսվում էր, ասես ետ շպրտվելով աստղալից երկնքին համարյա ձուլված շենքերի սև ճակատներից։ Երկնքով սառնաշունչ նորդ-օստն էր սուլոցով անցնում։ Արտաքնապես շատ էի հարմար «իրավունք ունեցող» մարդու դերին։ Հագիս կարճ, ռոմանովյան կիսամուշտակ կար, լայն   գոտիով ամուր սեղմված, կուբանկա փափախ և համարյա նոր ռումինական սպայական սապոգներ։ Այդ ամենն, իհարկե, մթության մեջ տեսնել չէր լինի, բայց աստղերի թույլ լույսի տակ իմ ուրվագիծը պիտի որ կատարյալ վստահություն ներշնչեր ցանկացած պարեկի։ Խթաններն էին պակասում, ու դրանց բացակայությունը փոխարինել էի շարային քայլի բարձր ու հատու շրխկոցով։ Յուրաքանչյուր քայլը դժոխային ցավ էր պատճառում ինձ, քանի որ ուրիշի սապոգներն այնքան էլ լավ չէին կարված, և ճտքերի արանքի կոպիտ կարն այն աստիճան էր հարել աջ ոտքիս մաշկը, որ պատրաստ էի բղավել։ Ինձ թվում էր, թե ոտքիս միսը բացվել, ոսկորին է հասել։ Մեկ-մեկ ուզում էի թքել ամեն ինչի վրա, նստել մայթին ու հանել սապոգը։ Օ՜, ինչ երանություն կլիներ։ Ստիպված էի լարել ամբողջ կամքս, որ պարտադրեմ ինձ քայլել։ Եվ ես քայլում, քայլում էի։ Նույնիսկ չէի կարող ինձ թույլ տալ դանդաղ քայլելու շռայլությանը, ցավող ոտքս դնելով ոչ թե ներբանով մեկ, այլ միայն քթի վրա։ Այդ ժամանակ ողորմելի, կաղին տվող քայլք կունենայի, և արդեն «իրավունք ունեցող» մարդ չէի լինի։

Բացի դրանից, երբ դուրս թռա բեռնատարից, գերեզմանոցի պարսպի վրայով մագլցեցի ու հետո ոլոր-մոլոր վազում էի խաչերի և հուշարձանների արանքով, կրակ բաց արեցին վրաս և գնդակներից մեկը դիպավ ձախ ձեռքիս, ուսիցս քիչ ցած։ Այն ժամանակ ուշադրություն չդարձրեցի դրա վրա և համարյա ցավ չզգացի։ Սոսկ թույլ հարված ու խանձոց զգացի։ Սակայն հիմա ուսս սկսեց սաստիկ ցավել։ Ուռել էր, կրակվում էր, արյուն էր ծորում։ Շապկիս թևքը լրիվ թրջված էր։ Եվ ինձ համար արդեն դժվար էր թափահարել ձեռքս։ Դրեցի գոտուս տակ։ Բացի դրանից, մի քանի օր չէի կերել, չէի լվացվել, չէի սափրվել, չէի հանվել։ Այդ ամենն իմ մեջ ֆիզիկական անմաքրության և ճնշվածության ծանր զգացողություն էր առաջ բերել, ինչի դեմ պայքարում էի՝ հոգեկան բոլոր ուժերս հավաքած։

Հավանորեն, սկսել էի ջերմել, քանի որ գլխիս մեջ տարտամ աղմուկ կար և անրակիցս վեր զարկերակիս արագ թրթռոցը զգացի։ Մի պահ եղավ, երբ այնքան վատ զգացի, որ պատրաստ էի մտնել աոաջին իսկ պատահած տան ավերակների մեջ, պառկել ծռմռված երկաթյա հեծանների և կրի կույտերի մեջ ու երեսս թաղել ջարդված ապակու կտորտանքների մեջ, որոնք անչափ նուրբ ու հմայիչ կայծկլտում էին աստղերի երկնագույն լույսի տակ։ Բայց հենց նույն վայրկյանին ստիպեցի ինձ կոշկատակս ավելի հատու զարկել մայթին և քայլքի տակտով բարձր, փողոցով մեկ սկսեցի սուլել «Կոմս Լյուքսեմբուրգ» օպերետից մի եղանակ, ինչ ամենևին չէր համապատասխանում իմ ճաշակին, սակայն խիստ բնորոշ էր այն մարդուն, ում դերն էի ստանձնել այդ սառնաշունչ, մահու չափ վտանգավոր կեսգիշերին։ Հիմա, երբ վերհիշում եմ դա, ինձ լիովին անհավանական է թվում, թե ինչպես հաջողվեց կտրել-անցնել համարյա ամբողջ քաղաքը, ոչ մի անգամ և ոչ մի պարեկի կողմից չկանգնեցվելով։ Ճանապարհին այդպիսի երեք պարեկախումբ հանդիպեց, ոչ մեկը չկանգնեցրեց։ Ես անցնում էի նրանց կողքով, սապոգներս թխկթխկացնելով ու «Կոմս Լյաքսեմբուրգից» սուլելով՝ այնպես հեշտ ու հանգիստ, կարծես անտեսանելի գլխարկ լիներ գլխիս։

Մի միտք, մի զգացում էր պաշարել ինձ. պատասխանատվության գիտակցությունը Հայրենիքի հանդեպ, որն ինձ էր վստահել իր լավագույն, խիզախ մի քանի տասնյակ զավակների իմ ընդհատակյա կազմակերպության անդամների կյանքը. կապը Մոսկվայի հետ, հասցեները, հանդիպավայրերը, մի խոսքով այն ամենն, ինչ նպաստում էր հաղթանակին, առանձնապես հիմա բոլոր ռազմաճակատներում վճռական բեկման օրերին։ Րոպեներ էին լինում, երբ դադարում էի զգալ հոգնատանջ մարմնիս ծանրությունը, դադարում էի զգալ ցավը, և կարծես թևեր էին ինձ տանում այդ սարսափելի մեռյալ քաղաքի ավերակների միջով, որոնք մեկ-մեկ ելնում էին իմ ճանապարհին՝ որպես սև դեկորների խառնիխուռն կիտուկներ, տենդացոլք աստղերով սփռված։

Հիշում եմ վիթխարի պուրակը քաղաքի կենտրոնում։ Բարակ ծառերը՝ աղեղի պես թեքված, դողում էին նորդ-օստի տակ։ Հիշում եմ ասֆալտե լայն ծառուղին, որ գցված էր պուրակի անկյուն ազծով, հիշում եմ թիկնոցավոր Վորոնցովի բարձրուսև արձանը՝ եղյամից ալեհեր դարձած։ Վորոնցովի նիհար կազմվածքը, որ ասես կավճով աղոտ գծված էր աստղալից երկնքի ֆոնի վրա, լողաց իմ կողքով, ինչպես թափանցիկ ուրվական։ Անկյունագծով կտրեցի ամբողջ պուրակը և նորից սկսեցի փողոցից փողոց անցնել։ Այն տեղերում, ուր ավերված տներ կային, քիչ ավելի լուսավոր էր դառնում։ Լուսավոր էին նաև խաչմերուկները։ Աստղերն այդ տեղերում ավելի շատ էին։

Մոտենում էի մի խաչմերուկի, երբ դիմացս, անկյունադարձի վրա մարդկային երկու կերպարանք տեսա։ Ճիշտ այդ պահին նրանք ծխախոտ էին վառում։ Անթափանց խավարի մեջ վառիչի փոքրիկ կրակը խարույկի պես մեծ թվաց ինձ։ Այդ լույսի տակ լավ զննեցի այդ երկուսին։ Իսկույն հասկացա թե ովքեր են։ Անկասկած, երկու գործակալներ էին, որոնք գիշերային իրենց գաղտնի շրջագայությանն էին ելել։ Նրանք միշտ զույգերով են շրջում։ Խաչմերուկների վրա բաժանվում են. մեկը մի փողոցով է գնում, մյուսը՝ մի։ Այդպիսով, զննում են թաղամասը և նորից հանդիպում խաչմերուկի վրա։ Նրանց ճանապարհին ընկած մարդը ոչ մի տեղ չի կարող խույս տալ, եթե նույնիսկ ետ դառնա։ Նրանք մի քանի խոսք փոխանակեցին՝ ու բաժանվեցին։ Մեկը անկյունադարձով թեքվեց, մյուսը ուղիղ իմ կողմը եկավ։ Արդեն լսում էի նրա սապոգների կտկտոցը, և ձկնաճարպի հոտն առա։ Նրա ուրվագիծը հերթով ծածկում էր ակացիաների ճերմակեցրած բները։ Անկասկած, նա էլ ինձ էր տեսել։ Հանդիպումն անխուսափելի էր։ Փողոցի մյուս կողմն անցնել չարժեր՝ միևնույն է պիտի կանգնեցներ։ Իսկ մոտս որևիցե զենք չկար։ Ահ, գոնե մի սովորական, գրպանի դանակ լիներ։ Հիմա նա կմոտենա, լապտերի լույսը կգցի վրաս և գիշերային անցաթուղթ կպահանջի։ Այդ ժամանակ արեցի միակ բանը, որ կարող էի։ Քայլս չվախելով ու շարունակելով «Կոմս Լյուքսեմբուրգից» սուլել, կտրուկ շուռ եկա ու մոտեցա առաջին պատահած դարպասին։

Փորձեցի բացել, բայց փակ էր։ Բռնեցի զանգի հաստ պալարը և մի քանի անգամ քաշեցի։ Լարը շարժվեց, թնդաց, բակի խորքերում տարուբերելով զանգը, և մի վայրկյան անց զանգակը զնգզնգաց։ Երբեք չեմ մոռանա այդ պղնձյա, զանգի կտրուկ, անհամաչափ ձայնը։ Մեռյալ քաղաքի մեռյալ լռության մեջ դա ինձ ահազանգի պես բարձրագոչ թվաց։ Մի անգամ էլ անհամբերությամբ քաշեցի լարը, և այդ պահին ինձ լուսավորեցին լապտերով։

- Փաստաթղթե՛րդ,— մրսած մի ձայն ռուսերեն, բայց ռումինական նողկալի առոգանությամբ ասաց ոչ բարձր։

Այդ մարդուն չէի տեսնում։ Տեսնում էի միայն լապտերի լույսը, որ խփում էր երեսիս, զգում էի ձկնաճարպի հոտը։ Հիմա արդեն ինձ մի ելք էր մնացել։ Ամբողջ ուժերս հավաքեցի, շրջվեցի և բռունցքով խփեցի մթության մեջ՝ ուր կպատահի։ Բարեբախտաբար, չվրիպեցի։ Այնպես էի կատաղած, որ նվազագույն ցավ անգամ չզգացի, թեև բռունցքս ամբողջ ուժով դիպել էր նրա ոսկրոտ այտին։ Մթության մեջ բռնեցի ուսերից, գտա կոկորդը և վիրավոր ձախ ձեռքիս ցավը հաղթահարելով, երկու ձեռքով խեղդեցի նրան։ Բակի խորքում զանգակր դեռ ճոճվում էր ու ծլնգում։ Թևատակերից բռնեցի դիակը, քարշ տվեցի փողոցից նկուղ տանող աստիճանների մոտ և ցած հրեցի։ Հարկ էր շտապել։ Նորից զանգը տվեցի անհամբեր։ Այս անգամ բակի խորքում ծանր, քստքստան ոտնաձայն լսվեց։ Ոտքերիս տակ ինչ-որ բան էր ընկած։ Ըստ երևույթին, «նրա» գլխարկն էր։ Վերցրեցի ու գցեցի նկուղը։ Կուբանկա-փափախ էր, իմի պես։ Դրանից էլ էր ձկնաճարպի հոտ գալիս։ Քիչ էր մնացել որձկայի։ Այդ պահին դարպասը բացվեց։ Ինձ ոչ մի վայրկյան չլքող նույն զգացումով, որ ունենում է մարդը, ում համար չկա և չի կարող որևիցե արգելք լինել, «Կոմս Լյուքսեմբուրգի» եղանակը բարձր սուլելով, բարապանի կողքով բակ մտա։ Ասենք, չգիտեմ՝ բարապան էր, թե բարապանուհի։ Առանց կանգ առնելու, ուրվականի պես անցա մի փոքր, կորացած, ծերունական ինչ-որ բաներ մրթմրթացող, քուրքի մեջ փաթաթված ու մեծ բանալիների կապուկը զնգզնգացնող կերպարանքի մոտով։ Ետևիցս ծանր հազ լսեցի ու մի դառնագին, այնպիսի խորն ու խզխզան հոգոց, որ սիրտս ճմլվեց խղճահարությունից՝ հանդեպ այդ անծանոթ մարդը, ում նույնիսկ չտեսա էլ։ Սակայն ինձ թվաց, որ բզկտված ու հոգուց զրկված քաղաքի համակ վիշտն արտահայտվեց այդ ծանր, խզխզան հազի և հոգոցի մեջ:

Ամենևին չմտածելով արարքներիս մասին, շարային քայլով անցա բակի միջով, շրջանցեցի մեջտեղում քարե բուրգ, վրան թուջաձույլ ձկնկուլ ունեցող սառցակալած շատրվանը։ Քառահարկ շենքը բակի խորքում էր գտնվում։ Աստղերի թույլ լույսի տակ, իր կույր և սև պատուհաններով այդ շենքն ինձ մեռած թվաց, սպառնագին սարսափելի, դրա հետ մեկտեղ չգիտես ինչու անասելի ծանոթ, թեև կարող էի երդվել, որ երբեք չեմ եղել այդտեղ։

Դրսի միակ դուռը ներս էր տանում։ Բաց էր։ Սևին էր տալիս։ Բարձրացա սառցակալած երեք աստիճաններով ու սանդղահարթակ մտա։ Ներս մտնելիս լսեցի, թե ինչպես բարապանը, բանալիները զնգզնգացնելով, փակում է դարպասը։

Սանդղահարթակում բացարձակ խավար էր տիրում։ Ձեռքս մի կողմ պարզեցի և ինչ-որ դռան կողափայտը շոշափեցի։ Ձեռքս տարա պատռված մոմլաթի վրայով ու դեմ առա փոստարկղին։ Ինձ հաշիվ չտալով, թե ինչ եմ անում, բռունցքով թակեցի դուռը։ Թակեցի ոչ վեհերոտ, բայց և ոչ պահանջկոտ։ Թակեցի այնպես, ինչպես ծանոթներն են թակում։ Եվ դուռն անմիջապես բացվեց։ Կարելի էր կարծել, թե ինձ սպասում են։

— Համեցեք,— կանացի մի ձայն ասաց մթության միջից։— Ներեցեք, մութ է, նորից հոսանք չկա։ Գնանք։ Զգույշ եղեք։

Նա դուռը փակեց բանալիով ու շղթայիկով, թևքիցս բռնեց ու տարավ մութ միջանցքով, որից ախտահանիչ նյութի ուժեղ հոտ էր գալիս։ Խորքում թույլ լույս էր ընկնում կիսաբաց դռնից։

— Ես վստահ էի, որ էլ չեք գա։ Չգիտեի՝ գիշերային անցաթուղթ ունեք։ Այնուամենայնիվ, սպասում էի ձեզ, սպասում,— շշնջաձայն ասում էր կինը։— Նա հենց նոր քնեց։ Ամբողջ օրը սարսափելի տաքության մեջ էր։ Կարծում էի՝ կխելագարվեմ։ Գլխին սառույց եմ դրել։ Ճի՞շտ եմ արել։

Մտանք մի փոքրիկ, ահավոր ցուրտ սենյակ, որն ինձ սև թվաց մրից։ Ճաշի անսփռոց սեղանի վրա, յուղով լի ամանի մեջ բամբակից ոլորված պատրույգ էր վառվում։ Բոցի փոքրիկ լեզվակը տատանվում էր ամանի վառված պռնկի մոտ, պատի վրա տարուբերելով աթոռների և մահճակալի գլխի վիթխարի ստվերները։ Պատերը թույլ առկայծում էին, կարծես բերտոլետյան աղ ցանած լինեին ղրանց վրա։ Հասկացա, որ պատերը եղյամակալած են։

Կինը վերցրեց կրակի ամանը և բարձրացրեց մահճակալի վրա։ Պատի ստվերներր տեղաշարժվեցին, պատերն ավելի հեքիաթային շողշողացին։ Կինը վալենկաներով էր, վերարկուով, գլխաշորով։ Բայց ձայնից դատելով, երիտասարդ կին էր։

Մահճակալի վրա, մուշտակների սարի տակ, մեջքի վրա տասներեք տարեկան մի աղջնակ էր պառկած, շատ նուրբ, շատ թափանցիկ, միաժամանակ բորբոքուն դեմքով, ճաքճքած շրթունքներով, որոնք բոլորովին սև էին թվում, կանգ առած, ոչինչ չտեսնող, միացած արտևանունքների տակից բացգույն թվացող աչքերով։ Ճակատին սառցի կապուկ էր դրված, որր թեքվել էր։ Նա տնքում էր և զառանցելով արագ-արագ բաներ ասում, շարժելով խոժոռած հոնքերն ու վայրենահայաց նայելով շուրջը։ Կինն ուղղեց սառցի կապուկը և իմ կողմը դարձրեց արցունքով լի աչքերը։

— Տեսնո՞ւմ եք,— ասաց նա շշնջոցով ու հանկարծ աոաջին անգամ տեսավ ինձ։

Նրա աչքերը լայնացան։ Նա ճչաց։ Կրակի ամանը բռնած ձեռքը դողաց։

— Դուք ո՞վ եք,— բղավեց նա սարսափած։— Ձեզ ի՞նչ է պետք։ 

Ու նույն պահին սենյակի անկյունում իմ արտացոլումը տեսա՝ ցրտից պղտորված, հարդարանքի նեղ հայելու մեջ։ Սարսափելի էի, չսափրված, կարմրած, բորբոքված աչքերով, ճանկռոտված դեմքով, ձախ ձեռքիս մատների վրա չորացած արյունով, կեղտոտ կիսամուշտակով ու ճակատիս քաշած կուբանկայով ինքս էի ինձ սարսափելի թվում։ Իսկ կինը կանգնած էր իմ դիմաց, դողում էր ամբողջ մարմնով և շարունակում բղավել, կրկնելով.

— Ի՞նչ է պետք ձեզ։ Ո՞վ եք դուք։

Ամենևին չէի պատկերացնում, թե ուր եմ ընկել և ինչ պիտի անեմ հիմա։ Գիտեի միայն, որ եթե կինը շարունակի բղավել, ամբողջ տունը կարթնացնի, և այդ ժամանակ ամենայն հավանականությամբ, ես կկործանվեմ։ Ու ես կյանքում առաջին և ամենայն հավանականությամբ վերջին անգամ շշկլվեցի։ Իսկապես, ի՞նչ պիտի անեի։ Զգացի, թե ինչպես ուժերս լքում են ինձ։

Գիտակցությունս չկորցնելու համար, սեղանից բռնեցի ու նստեցի առաջին պատահած աթոռին։ Գլխարկս հանեցի, ձեռքերս դրեցի սեղանին, գլուխս դրեցի ձեռքերիս և գիտակցությունս կորցնելով, հասցրեցի մրթմրթալ։

— Ներեցեք։ Ես հիմա կգնամ։ Միայն թե ի սեր աստծո, մի բղավեք, շատ եմ խնդրում։

Եվ կորցրեցի գիտակցությունս։ Բայց միայն մի քանի վայրկյան։ Շատ կարճատև ուշագնացություն էր։ Բայց երբ անցավ, գլուխս այնքան ծանր էր, որ ոչ մի կերպ չէի կարողանում սեղանի վրայից բարձրացնել։ Կինն այլևս չէր բղավում։ Ինձնից քիչ հեռու լսեցի նրա կամացուկ շնչառությունը։ Վերջապես, բարձրացրեցի գլուխս։ Նա նստած էր դիմացս, սեղանի մոտ, ձեռքերով գրկած բարձրաթիկնակ, փորագրանախշ աթոռի մեջքը։ Մարխը դրած էր սեղանին, մեր միջև։ Նա ինձ էր նայում լայն բաց արած, սակայն արդեն ոչ վախեցած ու ոչ զարմացած աչքերով։ Սքանչելի աչքեր էին, խոշոր բաց կանաչավուն, մոխրագույն երանգով, ջահելությամբ ու քնքշությամբ փայլող։ Հիվանդ աղջնակի աչքերը նույնն էին։ Բայց մայր ու աղջիկ չէին նրանք։ Կինը շատ ջահել էր երևում, այդքան մեծ աղջիկ ունենալու համար։ Չէի կասկածում, որ քույրեր են։ Ավագ քույրը շարունակում էր ինձ նայել լուռ, կիտած հոնքերը շարժելով ճիշտ այնպես, ինչպես կրտսերն էր շարժում։ Հավանորեն, նրա ուղեղում մտավոր լարված աշխատանք էր կատարվում։ Բարակ, բարձր ու գեղեցիկ տարածված հոնքերը նրա դեմքին վճռական հանգստության արտահայտություն էին տալիս։ Նա գեղեցկուհի կլիներ, եթե դառնագին սեղմված, տձև բերանը չլիներ և երկու, չափազանց խորը գծերը, որոնք քթի պոչերն էին միացնում կրծոտած շրթունքների անկյուններին։ Մեր աչքերը հանդիպեցին։ Նրա դեմքը դանդաղ գունատվեց։ Կարծում եմ, այդ րոպեին նա կատարյալ հստակությամբ հասկացավ, թե ով եմ ես, ինչի համար եմ այստեղ ու թե ինչ է իրեն սպառնում, եթե ինձ գտնեն իր սենյակում։ Իր առաջ նա մահն էր տեսնում։

— Ներեցեք։ Հիմա կգնամ,— ասացի ես։

Նա թափահարեց ձեռքերը և ժխտաբար օրորեց գլուխը։ Աչքերի մեջ սարսափ գծագրվեց։ Հասկացա, որ վախեցավ ոչ նրանից, թե ինչ կարող է իր հեւո պատահել, այլ որ կարող եմ գնալ։ Սա դուրս վազեց սենյակից, ու ես ինչ-որ փականների չխկչխկոց լսեցի։ Ըստ երևույթին, դուռը լրացուցիչ սողնակներով կողպեց։ Երբ ետ եկավ, մատը դրեց շրթունքներին ու որոշ ժամանակ կանգնած էր իմ դիմաց, ականջ դնելով, թե ինչ է կատարվում շենքում։ Սակայն լուռ էր շենքում։ Ժպիտի պես մի բան անցավ նրա փոքրիկ, տձև, կրծոտած շրթունքների վրայով։

Սեղանի տակ աննկատելիորեն ձգեցի ոտքերս, ուզում էի հանել նեղ սապոգս, որպեսզի փոքր ինչ մեղմեմ դաղող, աներևակայելի ցավը։ Ինձ թվում էր, թե ոտքս լրիվ ուռել է։ Վառվում էր, կարծես շիկացած լիներ։ Կինը կիպ մոտեցավ ինձ և մտահոգ նայեց դեմքիս։ Ինքնատիրապետումս լիովին կորցրեցի, ճիշտ է, չէի տնքում, բայց արդեն մոտ էի դրան։

— Դուք ցա՞վ եք զգում,— շշնջաց նա։ 

Գլխով արեցի։

— Ի՞նչն է ցավում։

— Ոտքս։

— Վիրավորվա՞ծ եք։

— Հարել եմ։ Չեմ կարող սապոգս հանել։

— Տվեք տեսնեմ։

Նա պպզեց իմ դիմաց ու բռնեց սապոգս։ Ես ամաչում էի, բայց այլևս դիմադրելու ուժ չունեի։ Տնքտնքում էի միայն։ Փոքրիկ, բարակ ձեռքեր ուներ նա, ծայրերը շատ բարակ մատներ։ Նկատեցի նրա եղունգներր, պոկված կարմիր լաքի հետքերով։ Հավանորեն, վաղուց մանիկյուր չէր արել։ Շրթունքը կծելով, ամբողջ ուժով քաշում էր նեղ սապոգը, որը ոչ մի կերպ դուրս չէր գալիս։ Քրտինքի մեջ կորել էր։ Այնուամենայնիվ, քաշեց հանեց ի վերջո։ Սարսափեցի, տեսնելով փաթավան, որը նա բացեց երկու մատով՝ կեղտոտ, արնակոլոլ լաթ էր, կրունկիս ու մատներիս սև, մոմեղեն դրոշմներով: Խորշանքով անկյուն շպրտեց։ Բայց ես զգացի, որ այդ նողկանքն ինձ չի վերաբերում, այլ մեկ ուրիշ բանի։ Ոտքիս վերքը խորն էր բավականին, բայց պատկերացրածիս չափ սարսափելի չէր: Սապոգը հանելուն պես՝ վերքի ցավը դադարեց։ Երանություն զգացի: Սակայն նույն րոպեին մի նոր ցավ ստիպեց ինձ տնքալ։ Վիրավոր ձեռքս էր, որի մասին համարյա մոռացել էի։ Շարժել չէի կարողանում: Կինն ուշադրությամբ զննեց ինձ ոտից գլուխ և աչքերով ցույց տվեց կիսամուշտակիս թևքը, որը գնդակն էր պատռել ուսից ցած։

— Իսկ դա՞,— ասաց նա:

— Գնդակ է,— ասացի ես: 

Նա գլուխն օրորեց։

— Ուրի՞շ։

— Ուրիշ ոչինչ։

— Լավ,— շշնջաձայն ասաց նա։— Նստեք։

Եվ նորից դուրս գնաց սենյակից: Թեթև, անաղմուկ քայլերով գնաց։ Սաստիկ ջերմ էր իջել վրաս, դողացնել էի սկսել, հազիվ էի պատկերացնում, թե ինչ է կատարվում շուրջս։

Կորցրել էի ժամանակի վրա ունեցած իշխանությունս: Մեկ սաուրում էր անհավանական արագությամբ, մեկ հանկարծ կանգ էր առնում, և կանգ առած ժամանակի այդ անվերջանալի ծանր դադարների մեջ լսում էի հիվանդ աղջնակի մրթմրթոցր, նրա ճչոցները, մուշտակների խշխշոցը, որոնք նա ուզում էր դեն նետել վրայից՝ անգիտակից վիճակում։ Զգացի, որ այլևս ի վիճակի չեմ նստել։ Վախենում էի, որ կկորցնեմ գիտակցությունս ու ցած կընկնեմ։ Դժվարությամբ հանեցի կիսամուշտակս, գցեցի հատակին, պատի տակ ու պառկեցի։ Մի քանի անգամ կինը ներսուդուրս արեց։ Ինչ-որ բան էր անում սենյակում։ Մի քանի անգամ ինքնամոռացության մեջ ընկա։

Մի պահ ուշքի եկա քարածխի թունդ ծխից: Կինը պպզել էր փոքրիկ վառարանի առաջ, թուղթ էր վառում ու վրայից մանր քարածուխ լցնում։ Ածուխը չէր վառվում։ Այդ ժամանակ նա, շրթունքը կծելով, խոհանոցի դանակով հատակի վրա կոտրատեց գրչատուփը։ Այո, գրչատուփ էր։ Շատ լավ հիշեցի։ Կափարիչի վրա փոխադրապատկեր էլ ուներ։ Հավանորեն, հիվանդ աղջնակի գրչատուփն էր։ Տեսա, թե ինչպես են վառվում գրչատուփի տաշեղները, իսկ հետո վառարանը գվվաց։ Կախարդական ջերմություն սփռվեց սենյակում։ Շողշողուն պատերը մգացան։ Ծնկաձև խողովակը աղոտ բալեգույն դարձավ, խողովակի վրայով ոսկի կայծեր ցատկոտեցին։

Հիշում եմ, թե կինն ինչպես էր հանում հագուստներս և ինչպես էր յոդ լցնում գնդակի վերքի վրա։ Ամաչում էի իմ զարհուրելի սպիտակեղենից, բայց դիմադրել չէի կարող: Հետո նա ամանը դրեց հատակին՝ տաք ջրով լի, ու ստիպեց ոտքս մեջը դնեմ: Ծնկի եկած ու շագանակագույն մազերը դեմքին գցած, ոտքս էր լվանում, ու ես երանություն էի գզում բորբոքված ոտքիս բուրավետ օճառի փրփուրի շփումներից։ Ինչ-որ տեղից մի ձեռք տղամարդու սպիտակեղեն բերեց, շիվյոտե կապույտ մի կոստյում, որից նավթալինի սուր հոտ էր գալիս, հին, բայց դեռ բավական պինդ կիսակոշիկներ։ նա ինձ ստիպեց հագնվել։ Հիմա նստած էի շիկացած վառարանի ետևի փոքրիկ նստարանին, և քունն ինձ հաղթում էր։ Ա՛հ, եթե իմանայիք, թե ի՜նչ երանություն էր։ Իմ դիմաց աթոռի վրա նա մի փոքր հայելի դրեց ու սափրվելու սարք։ Ստիպեց ինձ սափրվել։ Մի կերպ սափրվեցի, և նա իր փոքրիկ ու տաք ձեռքերով դեմքս շփեց օդըկոլոնով։ Դիմափոշի քսեց երեսիս։ Դա շատ լավ էր, որովհետև այտերիս ճանկռվածքները ծածկվեցին։ Ձեռքի սահուն շարժումով նա ինձ կարգադրեց շրջվել: Շուռ եկա։ Ինչ-որ բան սկսեց անել ետևումս։ Զգուշացա։ Զգուշորեն նայեցի զարդասեղանիկի պղտոր հայելուն։

Սենյակը համարյա լրիվ երևում էր։ Ես տեսա նրան։ Քայլում էր սենյակում, անկյուններում ինչ-որ բաներ փնտրելով։ Սենյակի մեջ նա շարժվում էր սահուն, անշտապ, բայց և անկանգ, ասես պտտվելով ինձ համար անհասկանալի մի ռիթմով, որ նման էր խոշորափաթիլ ձյան դանդաղ պտույտների։ Երբեմն նրա ձեռքում հայտնվում էր գունավոր, ճոխ, թեթև ու օդեղեն ինչ-որ բան։ Նա բաց արեց հայելապատ պահարանը։ Ամբողջ սենյակը շարժվեց ու լողաց հայելու մեջ։ Տեսա, թե ինչպես մտավ այդ շարժվող հայելու ետևն ու հիմա կանգնած էր հայելու ետևում։ Չէր երևում։ նրա փոխարեն ճոճվող սենյակն էր, գիշերալամպի ոսկեղեն ոստայնով պարուրված։ Հայելու ետևում ինչ-որ բան էր անում նա։ Տեսա մերկ ձեռքը, որը հայելու ետևից մի կողմ նետեց վերարկուն, գլխաշորն ու վալենկաները։ Մեկ-մեկ երկու ձեռքն էին բարձրանում հայելու վրա, երկու սքանչելի ու նուրբ դաստակներ՝ տարտամ լուսավորված գիշերալամպով։ Բավական երկար տևեց դա, ու ես անդադրում հետևում էի նրա քողարկված, անտեսանելի շարժումներին։ Կտկտացին կոշիկների կրունկները։ Այդ ժամանակ հասկացա, որ նա զգեստն է փոխում։ Հանգստացա ու դադարեցի հետևել։

Սենյակով մեկ թռչող զգեստի օդեղեն խշշոցն ինձ արթնացրեց։ Նա քայլում էր սենյակում թեթև ու գունեղ, տոնական զգեստով, թևերը բաց, ալիքավոր, շագանակագույն մազերը ծածանելով։ Բարձրակրունկ կոշիկներով նա ավելի հասուն ու բարեկազմ թվաց։ Տաք ու բուրավետ քամի էր շարժվում սենյակում նրա փռռացող հագուստից։ Ես նորից նստած էի վառարանի ետևի փոքրիկ նստարանին ու հետևում էի, թե ինչպես նա սեղանին է փռում ուկրաինական ձեռագործով մաքուր սփռոցը։ Հետո նրա ձեռքերում տոնածառի փոքրիկ մոմեր երևացին՝ վաղեմի տոնածառի բարակ կիսայրված մոմեր, որոնք հավանաբար պահվել էին ի հիշատակ պահարանի ներքևի դարակում։ Սա վառեց մոմերը, և գունավոր պարաֆինը կաթեցնելով, ամրացրեց լուսամտագոգին, զարդասեղանիկին, բուֆետին։ Շուտով պստիկ կրակների ոսկեգույն շարքերը՝ քառապատկված երկու հայելիներով, մեղմ բոցկլտացին, սենյակները տոնածառե շողքերով լցնելով։

Նա պպզեց բուֆետի առաջ և ներքևի դարակից տապակած սառը ձկան կտորներ հանեց մատուցարանով։ Շատ քիչ էր ձուկը՝ երկու, թե երեք կտոր։ Սակայն ծանրակշռությունը, շողշողան համեստությունը, որով սեղանի մոտ հրավիրեց, ինձ հասկացնել տվեց, որ սա պարզապես ընթրիք չէ, այլ հեռու-հեռավոր, սքանչելի ու տոնական ինչ-ինչ հուշերի հետ կապված ընթրիք։ Նստեցինք միմյանց դիմաց և սկսեցինք ուտել։ Ես ամաչում էի, բայց ախորժակս զսպել չէր լինում։ Երեք օր ոչինչ չէի կերել։ Ջանալով չշտապել, ծամում էի ձուկը, որն ինձ լավագույնն էր թվում աշխարհում։ Իսկ նա համարյա ոչինչ չկերավ։ Սա ինձ էր նայում շողշողուն աչքերով, ըստ երևույթին վայելելով այն, որ այս բոլոր սև
տարիների ընթացքում առաջին անգամ սեղան է նստել յուրային մեկի հետ և ընթրում է։ Հետո սեղանին դրեց երկու գավաթ և տխուր ժպիտով ջուր լցրեց կավե կճուճից։ Նա ինձ տվեց ամբողջ ուտելիքը, որ մնացել էր իր երբեմնի լի, իսկ հիմա աղքատացած տան մեջ, բայց չէր կարող խմիչք առաջարկել ինձ։

Սա բարձրացրեց գավաթն ու ասաց.

— Շնորհավոր Նոր տարի։

Ես նրան նայեցի տարակուսանքով։ Նա ժպտաց իր բաց, շողշողուն, միևնույն ժամանակ անհունորեն տրտում ժպիտով։

— Շնորհավոր Նոր տարի,— կրկնեց նա։— Մի՞թե չգիտեք, որ այսօր Նոր տարի է։

Ու ես հանկարծ հասկացա տոնածառի այդ պստիկ մոմերի իմաստը, որոնք սենյակն էին լցրել իրենց հստակ, կենդանի թրթիռով, հասկացա այդ օդեղեն, ճոխ, տոնական զգեստի իմաստը, որից «Կրասնայա Մոսկվա» օծանելիքի կանացի բույրն էր տարածվում, հասկացա այս սքանչելի աչքերի փայլը, որոնց մեջ կարծես արտացոլվել էին մեկ ուրիշ, բերկրալից, անցյալի և ապագայի շողշողուն կրակներ... Եվ առաջին անգամ քանի-քանի տարիների ընթացքում հոգիս պարուրվեց այնպիսի քնքշությամբ, այնպիսի ջերմությամբ...

— Շնորհավոր Նոր տարի,— ասացի ես։

Մենք բարձրացրեցինք գավաթները, միմյանց աչքերի նայելով, խմեցինք սառը ջուրը, որը մոմերի փայլի տակ ինձ ոսկեգույն թվաց՝ շամպայնի պես։

Աղջնակը հանկարծ սրսփաց, վեր կենալու փորձ արեց։ Նրա աչքերը լայնացան, ու նա շատ բարալիկ ու շատ թույլ ձայնով բղավեց.

— Մարո՜ւսյա։ Տոնածառը վառվո՜ւմ է։ Հանգցրո՛ւ, հանգցրո՛ւ։ Բամբակը վառվո՜ւմ է։ Հրդե՜հ, հրդե՜հ։

Կինը մոտ վազեց քրոջը և սկսեց հանգստացնել։ Մինչ նա սառույցը կփոխեր, ես ձեռքերս դրեցի սեղանին, գլուխս դրեցի ձեռքերիս ու քնեցի:

Հավանորեն երկար էի քնել։ Երբ արթնացա, կինը նստած էր դիմացս, սուր կզակը դրած սեղմած, միմյանց հյուսած մատնեքին, և լաց էր լինում։ Միանգամայն անձայն էր լալիս։ Արցունքները հոսում էին դեմքի վրայով, և ինձ թվում էր, թե ամեն արցունքի մեջ պստիկ մոմի զուլալ ու տաք կրակն է արտացոլվում։ Նրա ամբողջ դեմքը շողշողում էր հոսող կրակներով ու փայլում էր մարմրող տոնածառի պես։ Հանկարծ նա մոտեցավ ծածկոցով քողարկված պատուհանին և ականջ դրրեց։ Ես նույնպես ականջ դրեցի։ Լսեցի բացվող դարպասի ձայնը և բարապանի հազը։

— Ձեզ պետք է գնալ,— ասաց նա,— արդեն առավոտ է։ 

Նա ինձ ուղեկցեց մինչև դուռը։

— Շնորհավոր Նոր տարի,— ասացի ես, համբուրելով նրա քնքուշ ձեռքն ու դուրս եկա։

Դարպասը բաց էր արդեն։ Բայց դեռևս մութ էր՝ գիշերվա պես։ Ծովակնագույն աստղը, որ ամբողջ այդ ընթացքում բարձր կանգնած էր երկնքում, ձկնկուլով շատրվանի վերևում, շարժվեց ինձ հետ միասին ու ինձ փողոց տարավ։ Քամի չկար արդեն։ Մի թեթև հալոցք էր սկսվել, ինչպես հաճախ է լինում նորտարվա գիշերը հարավում։ Քիչ-քիչ լուսանում էր։ Եկեղեցու զանգր խփում էր խլաձայն։ Եվ նորից ամեհի մի ուժ, որ տիրել էր հոգուս այդ ամբողջ տարիների ընթացքում, առավ ինձ, ու կարծես թևերի վրա տարավ աղջամուղջային, կիսավեր, մեռնող աստղերով սփռված քաղաքի միջով։

Բայց հիմա այդ քաղաքն արդեն հոգուց զրկված չէր թվում ինձ։

1947 թ.

[[Կատեգորիա:Վալենտին Կատաևի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամատա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5851</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12801</id>
      <timestamp>2013-01-12T11:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամատա''', հռոմեական առասպելաբանության մեջ [[Լատինոս]] թագավորի դուստրը, [[Լավինիա]]յի մայրը։  == Աղբյուր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="454">'''Ամատա''', հռոմեական առասպելաբանության մեջ [[Լատինոս]] թագավորի դուստրը, [[Լավինիա]]յի մայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հռոմեական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամատունի Բարսեղյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5187</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11442</id>
      <timestamp>2012-10-18T05:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամատունի Բարսեղյան''' ([[1904]], Ախալցխա - ), լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ: Գրել է նաև [[ռուսերեն]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1447">'''Ամատունի Բարսեղյան''' ([[1904]], Ախալցխա - ), լրագրող, արձակագիր, մշակութային գործիչ: Գրել է նաև [[ռուսերեն]]:

Կրթությունն ստացել է Ռոստովում, ավարտելով համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետը: Գրական գործունեությունն սկսել է 1924-ից, աշխատակցելով Հյուսիսային Կովկասի թերթերին: Նույն թվականից աշխատել է «Մուրճ-մանգաղի» խմբագրությունում, իսկ հետագա տարիներին` «Մարտակոչ», «Պրոլետար» և Հյուսիսային Կովկասի մի շարք ռուսերեն թերթերի խմբագրություններում: Թատերական, երաժշտական, գրական հարցերի շուրջը բազմաթիվ հոդվածներ է տպագրել հայ և ռուսական մամուլում: 1926-ին Վլադիկավկազում լույս է տեսել նրա «Ժամանակակից Հայաստանը» գիրքը ռուսերեն լեզվով: Ռոստովում հրատարակել է «Լեռնային էսքիզներ» ակնարկների ժողովածուն:

{{DEFAULTSORT:Բարսեղյան, Ամատունի}}
[[Կատեգորիա:1904 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուսագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամարաս (Վազգեն Օվյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6040</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13244</id>
      <timestamp>2013-01-30T09:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Vazgen Ovian.JPG|250px|thumb|]] '''Ամարաս''', [[Վազգեն Օվյան]]ի ուղեգրությունը: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="75454">[[Պատկեր:Vazgen Ovian.JPG|250px|thumb|]]
'''Ամարաս''', [[Վազգեն Օվյան]]ի ուղեգրությունը: Ստորև ներկայացվում է այդ ստեղծագործությունը:

== Ամարաս (Ուղեգրություն) ==

''Արցախի Վարանդա եւ այժմ Շուշու գ. մէջ Շուշի քաղաքից 45 վ. հեռու հռչակաւոր հայոց վանք եւ ուխտատեղի, ուր գտնվում է Գր. Լուսաւորիչի թոռն ս. Գրիգորիսի շիրիմը. հին ժամանակ Աղուանից թագաւորութեան մէջ եւ աթոռանիստ Աղուանից կաթողիկոսների։''

''Վանքը շինել է Աղուանից Վաչական Գ. թագաւորը 489-ին, որ 1387 թ. ենթարկվեց Լէնկթէմուրի աւերմունքին եւ մնաց աւերված մինչև 19-րդ դ. սկիզբը, կոչվելով թուրքերից Աղ-Օղլան. ռուսները, տիրելով Ղարաբաղին, մաքսատուն շինեցին այդտեղ մինչև 1847թ. երբ մետրապօլիտ Բաղդասար Ջալալեանի աշխատութեամբ մաքսատունը տեղափոխեցին Արաքսի ափը - Խուդափիրին, և վանքը յանձնեցին հայերին։ Վանքը վերանորոգվեց 1858 թ. և 1881-ին օծվեց Անդրէաս եպիսկոպոսի ձեռքով. ունի հողեր, այգիներ։''

''(Հ. Առաքելյան. «Հանրագիտական բառարան» 1912 թ.)''

'''1.'''

Մայրաքաղաքից եկած նկարիչը* բեղ ու մորուք չունի, ուսերին թափված երկար մազեր չունի։ Տարօրինակություններ էլ չունի, որ ասենք տաղանդավոր մարդ է։ Վանքեր ու բերդեր է նկարում, հասարակ մատիտով, առանց գույների։ Գույները նա որոնում է գրավոր ու բանավոր պատմությունների մեջ։ Ինչ-որ տեղ նա բանահավաք է։ Նրա ինչի՞ն են պետք այդ հին, կիսավեր, խարխլված, սառույցի պես մրսեցնող վանքերն ու բերդերը։ Նա կարո՞ղ է իր այդ մատիտանկարներով որոշ բան ավելացնել պատմությանը կամ թեկուզ հաստատել այն, ինչ հայտնի էր մեր պապերին, ինչ այսօր գիտենք մենք։ Ուրեմն, թող նկարի Եսայի կաթողիկոսին՝ Գանձասարի վանք-տաճարում՝ ճերմակափառ միրուքով, ոսկի խաչը կրծքին, սևազգեստ, հպարտ, աչքերում մի քիչ թախիծ, ճակատի կնճիռների ծալքերում՝ իմաստության լույս։

Մենք նրան հարցրինք, չէ, հարցնելու պես խորհուրդ տվեցինք՝ գուցե մեչիդներ ու մզկիթներ էլ նկարես։ Այդպես ավելի լավ կլինի՝ Քրիստոսն ու Փեղամբարը կողք-կողքի նստել և իրար չեն խանգարել։ Սրամիտ անեկդոտներ են պատմել գեղեցիկ կանանց, տեր Աստծո, Ադամի, Նոյի, Մաթուսաղայի, հրեշտակների, Ջաննաթի ու Ջահանդամի մասին և ծիծաղել։ Այսինքն՝ մահմեդականները մեզ չեն ստիպել, թե պիտի ընդունեք մեր հավատը։ Հազկերտը կամ Շապուհը նենգությամբ չեն գլխատել մեր թագավորներին։ Արշակ թագավորը Անհուշ բերդում քեֆ է արել, գինովացած ժամանակ կսմթել պարսկուհիների փափուկ տեղերն ու ասել. «Այ քույրիկներ, ինձնից ինչո՞ւ եք վախենում, ես ձեր թագավորի եղբայրն եմ…»։ Այսինքն՝ Ավարայրի ճակատամարտում արյուն չի հեղվել և, ընդհանրապես, պատմիչ Եղիշեն սխալ է, գույները շատ է խտացրել։ Ախր, ի՞նչ ճակատամարտ, Վարդան Մամիկոնյանի տղերքն ու Հազկերտի տղերքը իրար մի թեթև մուշտի են տվել, հետո գրկախառնվել, թե՝ հաշտվենք, ախպերք ենք։ Համ ախպերք ենք, համ հարևաններ ենք, բա աշխարհն ի՞նչ կասի, որ մի դատարկ հավատի համար իրար թթու խոսք ասենք։

Նկարիչը ծիծաղում է, հետո մի սիգարեթ վառում և բացատրում՝ ես ուզում եմ Ղարաբաղ նկարել, ավելի պարզ՝ պատմական Արցախ։ Ի՞նչ Արցախ, ասում ենք, հիմա Արցախ չկա։ Արցախը Մովսես Խորենացու, Ստեփանոս Օրբելյանի, Կիրակոս Գանձակեցու, Մովսես Կաղանկատվացու ժամանակներում էր։ Մի քսան տարի առաջ ուզում էինք մեր երգի-պարի պետական անսամբլն «Արցախ» կոչել, քիչ մնաց այդ Արցախի համար անսամբլը ցրեին։ Ներողություն խնդրեցինք, և Արցախը մնաց պատմության դարավոր փոշիների տակ։ Տղա ես, հիմա այդ Արցախը հանիր փոշիների տակից։ Իրավունք չունես։ Դու Անաստաս Միկոյանից մե՞ծ մարդ ես։ Անաստաս Միկոյանը Մոսկվայում նստել է ու ասել, որ իբր Ղարաբաղը մնում է Ղարաբաղ, Հայաստանը՝ Հայաստան։ Հայերեն է ասել, շեշտելով յուրաքանչյուր բառը։ Լսողներ են եղել, և դա նրանց շատ է դուր եկել։

Նկարիչը հիմա չի ծիծաղում։ Հորինել են, ասում է, Միկոյանը այդպիսի բան չի կարող ասել։ Լավ չէ, երբ մարդիկ հեղինակավոր անձանց անունով առևտուր են անում։ Եվ ինչո՞ւ համար՝ որպեսզի մի քանի տարի էլ իրենց աթոռները պահեն։ Դե, վերջապես, Անաստաս Իվանովիչն էլ մարդ է, ինչ-որ տեղ կարող է սխալվել։ Դուք չե՞ք ախալվում։ Գյուղի անունը Կուսաբերդ է, բայց դուք ասում եք՝ Կարաքենդ կամ Ղզղալա։ Քառասնին ինչո՞ւ է Դաղդաղան, Քարին տակը՝ Դաշալթի… Դա հո Անաստաս Միկոյանը չի հնարել։ Լավ, հերիք է։ Գնում ենք Ամարաս։ Հը՞, ասում եմ, մի ոչխար էլ առնենք, տանենք մեզ հետ։ Բա առանց մատաղացվի ո՞նց կլինի։ Լավ քեֆ կանենք։

Այդ ե՞րբ էր, տուրիստների մի խումբ ուզում էր տեսնել Ամարասի վանքը։ Այդ ջահել տղաներին ու աղջիկներին ուղեկցում էր Արտաշես Սահակյանը, շարքային մի հրահանգիչ, որ մասնագիտությամբ պատմության ուսուցիչ էր, հույս ուներ, ավելի շուտ՝ աչք ուներ բաժնի վարիչի աթոռին։ Դա այն Արտաշես Սահակյանն էր, որ մի տարի առաջ ուսուցիչների կոնֆերանսում բարձր մակարդակով ճառ ասաց. «ժամանակը չէ՞, որ գրականության դասագրքերից հանվեն Րաֆֆին, Պատկանյանը, Շիրազը, ինչպես նաև Դեմիրճյանի «Վարդանանքը», որպեսզի մեր մատաղ սերունդը դաստիարակվի ինտերնացիոնալիզմի ոգով»։ Եվ այս Արտաշեսը հիմա տուրիստներին ուզում է զարմացնել իր ինտերնացիոնալիզմով։ «Ահա Ամարասի վանքը,- ասում է,- այս վանքը կառուցվել է Փանահ խանի օրոք և նրա մեծ օժանդակությամբ»։ Կապուտաչյա ուկրաինուհին փռթկացնում է։ Այ տղա, ասում է, ուրեմն էդ Փանահ խանը կարգին ինտերնացիոնալիստ է եղել, իսկ գուցե իսկապես նա կարդացել է Մարքսի աշխատությունները։ Տես, է՜, այս գեղեցիկ ճարտարապետական կոթողը կառուցել ու նվիրել է հայերին։ Նշանակում է պատմությունը սուտ է, ձեր գրերը սուտ են, դուք սուտ եք...

Բայց մեղադրողը ուկրաինուհի է, հայ չի, որ ինտերնացիոնալիստ, փանահխանագետ Արտաշես Սահակյանը նրան մեղադրի նացիոնալիզմի մեջ։ Ուկրաինուհին էլ ծծկեր երեխա չի, որ աչքերը փակի ու հաստատի. «Ճիշտ է, ընկեր Սահակյանը, դուք հրաշալի գլուխ ունեք»։ Իսկ ռյազանցի Սաշա Մակարովը չի կարողանում զսպել իրեն. «Դուռակ տի… Դու ոչ միայն քո ժողովրդին, այլև մեզ՝ ռուսներիս, ուկրաինացիներիս, բելոռուսներիս ու էստոնացիներիս ես վիրավորում։ Դու ազգային ինքնասիրություն չունես, քաղաքացի Սահակյան։ Մենք նրա համար չենք Ղարաբաղ եկել, որ հեքիաթներ լսենք»։ Քաղաքացի Սահակյանն ինչ ասի, որ լավ լինի. «Չլինի՞ թե դուք ծպտված հայեր եք»։

Նկարիչը տխրում է։ Սիգարեթ չունե՞ք։ Լավ, հարկավոր չի, ես ունեմ։ Ծպտված հայե՞ր։ Դա արդեն խուլիգանություն է։ Որտե՞ղ է հիմա այդ Արտաշես Սահակյանը։ Ես կուզեի նրա հետ խոսել։ Տղերք, խնդրում եմ, ախպոր պես, տխուր բաներ չպատմեք։ Լավ, հասկացանք, այդ Արտաշես Սահակյանն անասուն է, կարիերիստի մեկն է… Հո չի կարելի նման սրիկաների միջոցով կարծիք կազմել մարդու մասին։ Ես չեմ կարդացել, բայց լսել եմ. ասում են՝ ինչ-որ պատմաբան գիրք է գրել, զրպարտել ղարաբաղցիներին, և այդ գիրքը հիմա ասպարեզից հանել են։ Դրանք դատարկ կրակոցներ են։ Բայց նկարիչը տխուր է, հոնքերը բարդ-բարդ կուտակել է, և ձայնը կարծես իրենը չի, յոթ սարի ետևից է գալիս.

- Գնանք կոնյակ խմենք,- նա հանգած սիգարեթը տրորում է ափի մեջ։ Դա փրկության ելքն է։- Տղերք, ես խմել եմ ուզում։ Չէ, շատ չէ, մի քիչ։ Ասում են՝ Ղարաբաղի կոնյակը վատը չէ։ Չեմ փորձել։

Հյուրանոցի մոտ, մայթեզրին, մի սիրուն աղջիկ է կանգնած։ Ես գիտեմ, եկել է Գեորգի Մինասյանին տեսնելու։ Գեորգի Մինասյանը երգիչ է, էստրադային աստղ, հրաշք. նայում է աղջիկների բաց սրունքներին և ցույց է տալիս, թե դրանք բանի տեղ չի դնում, Մոսկվայում, Լենինգրադում և չգիտեմ ինչ քաղաքներում, դրանցից լավերն է տեսել։ Պա՜հ, այդ էր պակաս, որ գավառական այս փոքրիկ քաղաքում հրապուրվի ինչ-որ գեղջկուհիներով։ Ախր, ինքը տաղանդավոր է, կանգնում է բեմում, ձեռքում խաղացնում միկրոֆոնը և երգում. «Ես սիռահառ պատանի, բեռել եմ քեզ մատանի»։ Խմբագրությունը հատուկ թղթակից է ուղարկել հյուրանոց, Գեորգի Մինասյանի մոտ, որ հերթական համարին «բարձր մակարդակով» մի հարցազրույց ներկայացնի։ Գեորգի Մինասյանը հյուրանոցային իր համարում խիստ զբաղված է եղել։ Բա ո՜նց, աղջիկներ են եկել, ի՜նչ աղջիկներ՝ ներկած հոնքերով, ներկած եղունգներով, ներկած թարթիչներով, ներկած աչքատակերով, նապաստակի շշկլված աչքերով աղջիկներ։ Գեորգի Մինասյանը մեր «Ղարաբաղի» հյուրանոցում հիմա Շառլ Ազնավուր է, Թոմ Ջոնս է, Ադամո է, Մարիո Լանցա է։

Գեորգի Մինասյանը մի արհամարհական հայացք է ձգել թղթակցի վրա ու շպրտել. «Պառին, յա զանիտ, ու մենյա նետ վրեմենի»։ Այսինքն՝ աղջիկների կողքին մի քիչ Շառլ Ազնավուր է խաղացել, մի քիչ էլ՝ լկստված Ռոբերտ Ֆիշեր։ Ուրեմն՝ տեսեք, օրիորդներ, ես ահա այսպես եմ շշպռում թղթակիցներին։ Սրանք ի՞նչ մարդիկ են, ուզում են իմ միջոցով հոնորար աշխատել... Այդ թղթակիցը ես եմ եղել։ Օհո՜, այդ էր պակաս, որ Ժորժիկ Մինասյանն ինձ մարդատեղ չդնի։ Եվ ինչ եմ արել. ես էլ ինձ մի քիչ լավ չեմ պահել, բղավել եմ աղջիկների վրա. «Ռադ եղեք այստեղից, ես ուզում եմ Ժորժիկ Մինասյանին հասկացնել, որ ինքը ոչ Շառլ Ազնավուր է, ոչ էլ Ադամո։ Լավ կլինի՝ հայերեն երգելուց առաջ, մի քիչ էլ հայերեն սովորի, թե չէ՝ «Ես սիռահառ պատանի, բեռել եմ քեզ մատանի»... Աղջիկները աղջիկներ են, ինձ անվանում են անկուլտուրական մարդ, արվեստից հեռու գեղջուկ, բայց դա բարձրաձայն չեն ասում, թողնում են, որ ինքը՝ Ժորժիկ Մինասյանն ասի, և զարմանում են. այդ ինչպե՞ս է, որ ժորժիկը միլիցիա չի կանչում։ Ուրեմն, մեծահոգի տղա է, խելոք, զարգացած, նվիրված արվեստին…

Իսկ Գեորգի Մինասյանի լուսանկարը տպագրվեց թերթի կիրակնօրյա համարում, հաջորդ օրը նա եկավ խմբագրություն, երևի խմբագրին բողոքելու, խմբագիրը խորհրդակցությունում էր, ինձ հետ «սրտաբաց» զրույց ունեցավ։ Ասաց. «Հայեռ ենք, չէ՞ մառդ ենք, չէ՞։ Ես եղել եմ եռկրի շատ գոռոդնեռում, հայեռի պատիվը բարձր եմ պահել»։ Ես նրան ասացի. «Ի սեր աստծո, ինձ հանգիստ թողեցեք, թերթի հերթական համարին հոդված պիտի հասցնեմ»։

Դա Գեորգի Մինասյանն էր։ Իսկ կոմերիտմիության քաղաքային կոմիտեի քարտուղար Վ. Ներսեսովը կարգադրել է, որ ապարատի ներսում ոչ ոք հայերեն չխոսի։ Մեզ մոտ բոլորը, ասել է, պարտավոր են խոսել միայն ռուսաց լեզվով։ Հարցրել են՝ ախր ինչի համար, ընկեր առաջին քարտուղար։ Նա շատ հանգիստ, առանց իր խղճին հաշիվ տալու, պատասխանել է՝ հայերը նացիոնալիստներ են։ Հայերենը երրորդական լեզու է, մեր պետական լեզուն ռուսաց լեզուն է։ Դա ասել է Ներսեսովը, Արտաշես Սահակյանի ամենավատագույն տեսակը։ Դրանով չի բավարարվել, կարգադրել է, որ իր ենթակաները գեղարվեստական գիրք չկարդան, գտնելով, որ գեղարվեստական գրականությունը կարող է իջեցնել երիտասարդների քաղաքական մակարդակը։

Գեորգի Մինասյանն ու Վ. Ներսեսովը, իհարկե, Ամարասի հետ ոչ մի կապ չունեն, բայց իմ այս պատմությունը դուր է գալիս նկարչին, ծիծաղում է։ Դա պարզապես անեկդոտ է, ասում է, իսկ դու էլ հետաքրքիր մարդ ես, այնպիսի սառնասրտությամբ ես պատմում այդ բաները, կարծես դա քեզ չի վերաբերում։ Իսկ եթե ես լինեմ քո փոխարեն, այդ Ներսեսովին կնստեցնեմ իր տեղը։ Բայց ներիր, այսօր իմ հաշվին ենք խմում։ Ես փող ունեմ, իսկ դու երևի հոնորարդ դեռ չես ստացել։ Հա, ուրեմն Գանձասարի մասին էինք ուզում խոսել։


Գանձասա՞ր, ի՞նչ Գանձասար։ Ախ, վանքի մասին ես հարցնո՞ւմ։ Ուրեմն, Գանձասարի վանքը կառուցել են քոչվոր ցեղերը։ Դրանք շատ հետաքրքիր քոչվոր են եղել, որտեղ գնացել, կոթողներ են կերտել և նվիրել տեղի ժողովրդին։ Ուրեմն, այս քոչվոր ցեղի առաջնորդ Մուրթուզա բեկը նայել, տեսել է՝ պատմական Արցախում մի ցեղ կա, այդ ցեղը ոչ գիր ունի, ոչ լեզու։ Ոչ հայ է, ոչ վրացի, ոչ գարգառ, ոչ քուրդ։ Ինչ անի, որ օգնի այդ խեղճ ու թշվառ ցեղին։ Մարդ է ուղարկել Հայաստան, թե մի քանի վարդապետներից բանից ուղարկեցեք, ուզում եմ Արցախում լուսավորություն տարածել։ Վարդապետները եկել են, այդ անլեզու խալխին Մեսրոպի գրերը սովորեցրել, թե՝ հիմա դուք հայ եք։ «Չէ, մենք հայ չենք,- բողոքել են էս արցախցիները։- Մենք ինչո՞ւ հայ պիտի լինենք։ Հայերը կուլտուրա չունեն, արվեստ չունեն, գրականություն չունեն, պատմությունն ի՞նչ է, դա էլ չունեն»։ Մուրթուզա բեկը մեծահոգի մարդ է եղել, ասել է. «Վալա՜հ, բիլլա՜հ, դուք շաշ եք։ Ախր հայն էլ է խալխ, թող մեր հաշվին մի քիչ շատանա, որ չկորչի»։ Եվ մեծահոգի բեկն իր քոչվոր ճարտարապետին կարգադրել է, որ կառուցեն Գանձասարի վանքը։

Նկարիչը բաժակը խփում է բաժակիս։ Դու իսկապես հումոր ունես, ասում է, բայց շատ է դառն, շա՜տ։ Ես հիմա ուզում եմ ծիծաղել, բայց դա ծիծաղի բան չի։ Լավ, եթե իրոք պատմությունը ինչ որ տականքներ կարողանում են նենգափոխել, հետևանքների մասին մտածո՞ւմ են։ Այդ դեպքում ես նրանց այսպիսի մի քանի հարց կտամ. Ղարաբաղի մելիքներն ի՞նչ էին ուզում Պետրոս առաջինից։ Իսրայել Օրին ի՞նչ գործ ուներ ռուսական արքունիքում։ Միանալ Ռուսաստանի՞ն։ Փրկվե՞լ։ Իսկ ո՞ւմից փրկվել։ Պարզ է, պարսիկներից ու թուրքերից։ Չէ՞ որ պարսիկներն ու թուրքերն էին ուզում զավթել Ղարաբաղը։ Իսկ գեներալ Վալերիան Մադաթովը ինչո՞ւ ջարդեց պարսիկներին։ Չլինի՞, թե պարսիկներն իր մոր սիրեկաններն են եղել։ Ախր, սա պատմական փաստ է, չես կարող ժխտել։ Կաջարը, Փանահ խանը, Իբրահիմ խանը հո աստղերից չեն իջել։ Ուրեմն այն կողմերից են եկել, ճի՞շտ է։

- Ենթադրենք։

- Իսկ ինչո՞ւ ենթադրենք։

- Պատմության արխիվների փոշին թափ տալուց օգուտ չկա։ Ավտոմեքենան սպասում է։ Գնում ենք Ամարաս։


Տոթ է։ Խճուղու տաք ասֆալտի անհաճելի հոտը մտնում է մեր թոքերը։ Նկարիչը փակում է աչքերը, հենց այնպես, հանգստանում է։ Բայց անհանգիստ է և մի քիչ էլ անտրամադիր։ Այս ի՞նչ բան է, եկել եմ Ղարաբաղ, որ վանքեր նկարեմ, բայց պարզվում է, որ այդ վանքերի կողքին անպայման մի քանի մզկիթ էլ պիտի նկարեմ, որպեսզի չմեղադրվեմ նացիոնալիզմի մեջ։ Ես «Դլե յաման» եմ երգում, բայց ինձ ստիպում են, որ «Բազարդան ալմա ալարամ-սաթարամ» էլ երգեմ։ Սա դարձավ բարեկամությո՞ւն։ Մեր քիրվան, Սադըխ ամին, մեր տունը մոթալի պանիր էր բերում, և երբ նրան հյուրասիրում ենք կարագով ու մեղրով, նա չի ասում. «Քիրվա Արսեն, իմ բերած մոթալի պանրով ինձ հյուրասիրիր»։ Հայրս նրանց տունը հյուր էր գնում, նրանք էլ իրենց ազիզ հյուրին պանրով, թեյով ու շարբաթով են հյուրասիրում։ Հայրս չի ասում, թե ինչի շարբաթի կողքին թթի օղի չեք դնում։ Հայրս չի ասում՝ դուք չկայիք, որ մենք ազգ էինք... Ինչ է, աշխարհը մի՞թե այսքան փոքր է, որ ինչ-որ Արտաշես Սահակյան…

- Լավ, չասացիր, ի՞նչ եղավ այդ Արտաշես Սահակյանը։

- Պաշտոն, այնուամենայնիվ, ստացավ, հետո մեղադրվեց անբարոյականության մեջ ու վտարվեց։

- Որտե՞ղ է հիմա նա։

- Երևանում։

- Ի՞նչ է անում։

- Գլուխը գովում է։ Ասում է Ղարաբաղում ես պաշտպանել եմ Րաֆֆուն, Պատկանյանին, Շիրազին, Մուրացանին, Լեոյին, դրա համար էլ ինձ քշել են։ Ասում է՝ ես մեծ մասշտաբի հայրենասեր եմ։ Ես չլինեի, «Մենք ենք, մեր սարերը» երևի հիմքից կպոկեին։ Ասում է՝ Գանձասարի և Ամարասի վանքերի հիմքում իմ սիրտն եմ դրել։

- Դրա հասցեն գիտե՞ս։

- Հասցեն ինչի՞դ է։

- Հետը պիտի խոսեմ։

- Թող կորչի։

Կորչելու բաներ կան, որ չեն կորչում։ Հոդվածը ներկայացնում եմ բաժնի վարիչին, կարդում, ասում է՝ հավանում եմ, շատ լավ ես գրել, բայց մի քիչ պիտի կրճատես։ Մի քիչ էլ խմբագրի տեղակալի պատվերով եմ կրճատում, բայց խմբագիրը բարձր ճաշակի տեր մարդ է, «մի քիչով» յոլա չի գնում, ձեռքում ծանր ու թեթև է անում մեքենագրած էջերն ու ասում. «Շատ է երկար, մի երեք էջի սահմանում կրճատիր»։ Դա նրա ամենասիրած խոսքն է՝ շատ է երկար, կրճատիր։ Նրա կարծիքով, ամենալավ ակնարկը երկու էջից չպիտի անցնի, իսկ պատմվածքը՝ չորս էջից։ Եթե սահմանն անցար, ուրեմն ակնարկը ակնարկ չի, պատմվածքն էլ՝ պատմվածք չի։ Ես չգիտեմ, թե առհասարակ նա ինչպես է գրում և գրիչն ինչպես է բռնում։ Բայց շատ լավ է հագնվում, և այդ լավ հագուստի մեջ նա նմանվում է մանեկենի։ Թռուցիկ հավաքներում էլ մեկ-մեկ անեկդոտներ է պատմում՝ այն իմաստով, որ որևէ մեկին դիպչի։ Այսինքն՝ այս առակի կամ անեկդոտի ոչխարը այսինչ այսինչյանն է, իսկ ես փիղն եմ, արծիվն եմ, առյուծն եմ։ Թերթն ինչպես իր հոր սեփականությունը. ում ուզում է՝ տեղ է տալիս, չի ուզում՝ հոդվածի կամ ակնարկի վրա կանաչ թանաքով մակագրում է. «Նպատակահարմար չէ, կարիք չկա անդրադառնալ այդ հարցին»։ Ստորագրությունը գեղեցիկ է, երևի նա այդ ստորագրության վրա մի քանի տարի աշխատել է՝ հղկել, մշակել, գեղեցկացրել։

Նա գտել է հեշտ ապրելու ձևը։ Թերթում քննադատական հոդվածներ ու ֆելիետոններ չեն տպագրվում։ Ո՞վ գիտե, մեկ էլ տեսար այդ քննադատվածները վերադասի խնամու կամ բաջանաղի խնամիներն ու բաջանաղները դուրս եկան։ Կարող է ամբողջ օրը գրասեղանի ետևում նստել և տեղից չշարժվել։ Կենդանի արձան է, պատվանդանն է միայն պակասում։ Թռուցկաժողովում մի անգամ քննադատեցի թերթի վերջին համարում տպագրված առաջնորդողը։ Ասացի՝ ջուր է, մեջտեղ բան չկա։ Հավաքից հետո, ժամը տասներկուսին, խմբագիրը զանգեց ինձ, խնդրեց իր մոտ անցնել։ Ներս մտա։ Ցույց տվեց աթոռը. մատները ճտճտացրեց ու խոսեց. «Քննադատել, իհարկե, կարելի է, բայց ոչ այդ տոնով։ Ուրեմն, դուրս է գալիս, որ մեր թերթը ջուր է, և մենք էլ ջրավաճառ ենք»։ Էլի մատները ճտճտացրեց ու հիշեց. «Նախանցյալ օրը, ձեր հերթապահության ժամանակ, թերթում քաղաքական կոպիտ սխալ է գնացել»։

Ես չհարցրի, թե ինչ սխալ է գնացել, ասացի՝ այդ օրը ես հերթապահ չեմ եղել. լավ կլինի գտնեք մեղավորին ու պատժեք նրան։ Նա «հըմ» արեց ու տեղում անշարժացավ։ Մի բան է որոնում, որ գտնի, մեղադրի ինձ։ Չգտավ։ Ուզում էի ասել՝ ախր ինչո՞ւ եք տանջվում, ես թերթում հանդես եմ եկել նաև թույլ ու գորշ հոդվածներով։ Դրանցից մեկը վերցրու և ասա՝ ամոթ է, սա զիբիլ է։ Բայց չես կարող, որովհետև այդ հոդվածները դու ես կրճատել, ավելի ճիշտ՝ հյութը քամել, թողել ես չիչը։ Քեզ չիչն է հետաքրքրում և ոչ թե հյութը։ Դու առանց վերադասի ոչ մի կարծիք չունես։ Վաղուց ժամանակն է, որ անցնես թոշակի, բայց չես անցնում։ Գիտես, եթե թոշակի անցնես, փողոցում քեզ ոչ ոք չի բարևելու։ Դու պիտի մեռնես գրասեղանի ետևում, որպեսզի քո հրատարակած թերթում գրեն. «Նա մեռավ իր պոստում։ Նրա հիշատակը հավերժ կապրի ապրողների սրտում»։

Տափաստանի մաքուր օդը մեր թոքերից դուրս է մղում ասֆալտի գաղջ հոտը։ Ինչ տափաստան, կանաչ օազիս է, թթենիներ են, խաղողայգիներ։ Հիմա կերևա Ամարասի վանքը։ Նկարիչը մտքում վանք է նկարում։ Քսաներորդ դարում՝ վանք։ Գիտության և տեխնիկայի այս հզոր դարում ի՞նչ վանք։ Վանքն անցյալ է, միջնադար։ Դե լավ, վանք նկարիր։ Վանքի կողքին կամ արձակ բակում մի աղջիկ նկարիր։ Մի աղջիկ՝ բաց սրունքներով, թափանցիկ, պայծառ գայթակղիչ, մի քիչ թախծոտ։ Նա հրեշտակի պես գեղեցիկ է, անմեղ, և չի հասկանում, որ իր սրունքները գեղեցիկ են, զիստերը ցանկալի… Բայց նա սկի այնքան էլ անմեղ չի. քիչ առաջ վանքի խոնավ ու ցուրտ խորանում համբուրվում էր մի տղայի հետ։

Մեղա քեզ, աստված։


'''2.'''

Մեղա քեզ, աստված, մեղա։

Վանքի բակում ոչ մի անմեղ հրեշտակ չկա։ Վանքի բակում մակաղել է կոլտնտեսության ոչխարի հոտը։ «Մատաղացուներ են,- նկարչի դեմքը ջղաձգվում է։- Ափսոս, լուսանկարչական ապարատս չեմ վերցրել»։ Վանքի պահակն իր բարձր աշտարակից մեզ նկատում է և բղավում ոչխարապահի վրա։ Ա՛յ բալա, բա դու մարդ չե՞ս, բա դու խիղճ չունե՞ս, էս ոչխարներն էստեղ ի՞նչ ղալաթ են անում։ Ախր, ես այս հնության վրա պահակ եմ, պահակության համար ռոճիկ եմ ստանում։ Դե ռոճիկ էլ ասում եմ,- հիմա մեզ հետ է, մեզ է դիմում,- ինչ ռոճիկ, կոլխոզն ամիսը քսանհինգ աշխօր է տալիս։ Տուն-տեղ թողած, էստեղ եմ։- Դառնում է ոչխարապահին.- Ոչխարներդ այստեղից կորցրու, աչքս չտեսնի, թե չէ՝ նամակ կգրեմ ընկեր Կարապետյանին։ Որ գրեցի՝ կորած ես, տեղ չունես։- Ոչխարապահը մահակը ծույլ-ծույլ թափահարում՝ ու ոչխարի հետ է. «Ագռիո, ագռիո, հու, հու…,- ու դեպի պահակը.- Ման օլում, սխալվել եմ, սխալմունք է։ Ցադվ տանեմ, աշխարհում ո՞վ չի սխալվում։ Ստալինը, որ Ստալին էր, էլի սխալվել է։ Բա լավ, որ մենք չսխալվենք, էլ ո՞վ պիտի սխալվի։ Պիտի սխալվենք, որ էդ սխալի վրա մեր սխալը տեսնենք»։

Սա, ներկայացում է վանքի բակում։ Վանքի պահակն իր դերն է խաղում, ոչխարապահը՝ իր դերը։ Վատ չեն խաղում։ Լավ էլ մարդիկ են, չեն ասում՝ էդ ինչի մեզ վաստակավորի կամ ժողովրդականի կոչում չեք տալիս։ Մենք ի՞նչ պակաս դերասաններ ենք։ Հա, ռեժիսոր էլ ունենք. մեր կոլտնտեսության նախագահն է։
Ներին կանգնել է վանքի կողքին, սրբատաշ մի քարի, կուրծքը հպարտ ցցել, ասես ուզում է լուսանկարվել։ Ոչխարապահը դանդաղ, ծուլորեն ոչխարի հոտը քշում է վանքի բակից և, հավանական է, մտքում հայհոյում է մեզ։ Այ ես ձեր… Ախր որտեղի՞ց եկաք, ի՞նչ եք կորցրել այս կողմերում։ Կարծես Գանձասարը քիչ է, հիմա էլ եկել եք Ամարաս։

Մեր ավտովարորդը, հաղթանդամ մի տղամարդ, գիտե, որ դա ներկայացում է, ձեռքով պահակին մոտ է կանչում։ Մեծ մարդ ես, ասում է, չես ամաչո՞ւմ։ Այդ ո՞ւմ եք ուզում խաբել. ձեր կոլտնտեսության նախագահը չգիտե՞, որ վանքը ոչխարանոց եք դարձրել։ Սա՞ է քո պահպանած հնությունը։ Կոլտնտեսությունից ամսական 25 աշխօր ես ստանում, պետությունից՝ 75 ռուբլի։ Պահակը խեղճանում է, բայց չի նահանջում. «Հարյուր դիմում եմ գրել, որ ինձ ազատեն այս գործից, չեն ազատում։ Անձամբ դիմել եմ ընկեր Կարապետյանին։ Չի ազատում»...

Կեսօր է, վանքը ստվեր չունի։ Մեր ավտովարորդը թթենու տակ խարույկ է վառում՝ խորովածի համար։ Նկարիչն իր գործին է, նկարում է։ Ես գործ չունեմ, մտքումս արձակ բանաստեղծություն եմ հորինում։


'''3.'''

Հրաշք է ասես կանգնած տիրաբար այս կանաչ հովտում։

Մի պառավ տատիկ խորանի առջև զույգ մոմ է վառում, չգիտեմ աստծո՞ւն, թե՞ այս հրաշքին է նա լուռ աղոթում։

Հավատացյալի մի սուրբ երկյուղով կանգնել եմ ահա կիսամութի մեջ, շուրջս եմ նայում։

Բարձր գմբեթի քիվերին նստած աղավնիներն են կամաց ղունղունում, իսկ երես առած ճնճղուկները կռիվս են տալիս, ճռվողում անվերջ։

Ու ես փակում եմ աչքերս մի պահ։

Հիմա ուր որ է ղողանջեն պիտի զանգերը պղնձե։

Հիմա կթնդա կամարների տակ տաղը Հարության և Վարդավառի։

Հիմա մի խելառ, մի ծուռ վարդապետ թաքուն կնայի պատի տակ կանգնած քնքույշ Շողերին ու ախ կքաշի։

Հիմա կգա մի թխաչ պատանի և սուրբ Մարիամի պատկերի առջև սիրտը կմաշի…

Հիմա…

- Ընկեր ջան, մի բան հարցնեմ,- պահակն է։

Ես մտքումս պատառոտում եմ մտքումս հորինած արձակ բանաստեղծությունն* ու ասում՝ հարցրու։

- Դու կոմունի՞ստ ես։

- Ես վարդապետ եմ,- ասում եմ,- Էջմիածինից են ուղարկել։

Նա չի հավատում։ Ասենք՝ գուցե հավատում է, ի՞նչ իմանաս։ Թող գնա գյուղում հայտնի, որ Էջմիածինից վարդապետ է եկել։ Վազգեն Առաջինն է ուղարկել։ Որ Վազգեն Առաջինն է ուղարկել, նշանակում է՝ Ամարասի վանքը բացում են։ Դե որ բացում են, ուրեմն՝ պետությունը որոշում է հանել։

- Հաստա՞տ,- ստուգում է պահակը։

- Հաստատ։

- Բա ինչո՞ւ,- ներողամտաբար ժպտում է,- բա ինչո՞ւ բեղ ու միրուք չունես։ Առանց դրան ո՞նց կլինի։

- Ես ինչ մեղավոր եմ, որ չի բուսնում, քոսակ եմ։

- Չէ, դա քոսակ մարդու խոսք չի,- նա ծիծաղում է։- Բայց, խոսքը մեր մեջ, դու կոմունի՞ստ ես։

- Ես ամեն ինչ եմ,- ասում եմ,- Կարմիր կիսալուսնի, ջրահեղձների միության, գրքասերների միության, ԴՈՍԱԱՖ-ի, բնության պաշտպանության, հնությունների պաշտպանության ընկերությունների անդամ եմ։ Ես Գրիգոր Լուսավորչի քարտուղարն եմ, Եսայի կաթողիկոսի դպիրը, [[Ֆրիկ]]ի հետ այս վանքում՝ ձեր կոլտնտեսության նախագահի պապի, պապի պապի պապին Մեսրոպի գրերը սովորեցրել եմ, որպեսզի նրանց ծոռները այս սուրբ վանքի պատերին խզբզեն. «Սլավիկ+Սեդա = սեր»։ «Սիմոնյան Վալերիկ 1971թ.»։ «Մարգարյան Մառինե 1968թ.»։ «Սա մեր Ամառասի վանկն է»... Ամոթ է, հարգելի հայրիկ, սա վանք չի, որ դու ես պահում։

Մեր ավտովարորդը թթենու շվաքում սփռոց է բացել. խորոված, գինի, կոնյակ, վարունգ, պոմիդոր, պանիր, լավաշ… Ամեն ինչ կա։ Նկարիչը գոհ է, գործերը լավ են գնում։ Նա պահակին հրավիրում է մեզ հետ ճաշելու. «Համեցեք, հայրիկ, մի-մի բաժակ կոնյակ կխմենք, կբացվենք»։ Պահակը բացվում է։ Այս վանքն, ասում է, Մելիք Շահնազարն է կառուցել։ Մելիք Շահնազարը Վասակի նման դավաճանի մեկն է եղել, ծերացել ու հասկացել է իր սխալը։ Որ իր ժողովրդի աչքում բարձրանա, ուրեմն այս վանքը կառուցել է։ Կանչել է աշխարհի ամենալավ վարպետներին, ասել. «Էս ձեզ ոսկի, արծաթ, բռիլանտ… Մենակ էնպիսի մի վանք պիտի սարքեք, որ Գանձասարի ժամը շվաքում մնա»։

Դա է պահակի իմացած պատմությունը Ամարասի վանքի մասին։ Իսկ երբ Արտաշես Սահակյանը զբոսաշրջիկներին պատմում էր. «Այս վանքը կառուցել է Փանահ խանը», վանքի պահակը ձայն չէր հանում, վախենում էր զրկվել պաշտոնից։ Հիմա չի վախենում։ Ասում է՝ Փանահ խանն ի՞նչ է, մենք Մելիք-Ավան ենք ունեցել, Մելիք Եսայի, Մելիք Եգան… Ղարաբաղը սրանք են պահել։ Սրանք են ջարդել թշնամու ղոշունը։ Սրանք իսկական հայեր են եղել։

- Իսկ Փանահ խա՞նը։

- Հա, Փանահ խանը,- բաժակը ցած է դնում։- Էդ մասին էլ է [[Րաֆֆի]]ն գրել։ Րաֆֆին հունարով գրող է եղել, սաղ Ղարաբաղը ոտքով շրջել է, մեծերին հարցրել, թե էս բանը ոնց է եղել։ Կարդացել է գերեզմանների գրերը, մաղել-խախալել, Թիֆլիսում գիրք սարքել։ Ողորմածհոգի հերս տեսել է Րաֆֆուն։ Ասում է՝ իմաստուն մարդ է, Ղազարոս Աղայանից էլ է իմաստուն։ Խելոք չլիներ, ո՞նց կգրեր «Խենթը»։

Հիշեցի քեռուս։ Սովորում էր քաղաքում։ Չգիտեմ, լա՞վ էր սովորում, թե՞ վատ։ Դպրոցը գրադարան ուներ, գրադարանը հսկողության տակ էր։ Րաֆֆու և Պատկանյանի գրքերն ինչո՞ւ տեղ գտնեն այդ գրադարանում։ «Սրանք նացիոնալիստներ են,- ասաց պաշտնյան, ոտքով հրեց գրքերի կապերը, նկատեց քեռուս,- մրսո՞ւմ ես,- իսկ գրադարանում իսկապես ցուրտ էր։- Տեսնում եմ, մրսում ես։ Տար, բակում վառիր ու մի լավ տաքացիր։ Լուցկի չունե՞ս։ Ահա քեզ լուցկի։ Հիշիր, տղա, հիմա դու պատմական դեմք ես դառնում։ Հասկանո՞ւմ ես, դու ոչնչացնում ես նացիոնալիստներին»։ Իսկ քեռիս գրքերը շալակում և բերում է գյուղ։ Քեռիս խենթի հետ խենթանում է, Սամվելի հետ ըմբոստանում և թողնում դպրոցը։ Ասում է՝ դպրոց չկա, գիտություն չկա։ Գիտությունը Րաֆֆին է, Պատկանյանն է, Չարենցը, Բակունցը, Շանթը...

Քեռուս կանչում են քաղաք։ Քննիչը հարցնում է՝ Րաֆֆուց ի՞նչ ես կարդացել։ Քեռիս շարժում է ուսերը՝ Րաֆֆի՞, ի՞նչ Րաֆֆի։ Մեր գրքերում այդ անունով գրող չկա։ Քեռիս մտքում ծիծաղում է քննիչի վրա, որովհետև լավ դերասան է։ Հա, ասում է՝ Ռաֆայելին գիտեմ, մեր գյուղացի Սիմոնի տղան է։ Քննիչն ուզում է ապտակել քեռուս, քեռիս գրպանից մի բուռ չամիչ է հանում, մեկնում նրան. «Կեր,- ասում է,- մեր բեդանի թթենու չամիչն է, համեղ է»։ Քննիչը մարդ է, մտածում է՝ կա-չկա, էս լակոտը Րաֆֆու «Խենթը» կարդացել, խենթացել է։ Չէ, թող գնա կորչի, ես գժերի հետ գործ չունեմ։ Քեռուս անունը Խենթ է մնում՝ հիշատակ Րաֆֆուց։ Հիմա էլ քեռիս կա, առաջվա պես Րաֆֆի է կարդում ու ոգևորված գոչում. «Գրողն էսպես պիտի գրի, է՜… Աշխարհում Րաֆֆուց մեծ գրող չկա»։ Ես վանքի պահակի մեջ ուզում եմ մի քիչ տեսնել քեռուս, և հարցնում եմ. «Րաֆֆին ինչպիսի՞ գրող է»։ Պահակը դատարկում է հերթական բաժակը (կոնյակը նրան շատ է դուր եկել) ու պատասխանում. «Մե՜ծ, շա՜տ մեծ գրող է։ Եթե թույլ տաք, ես հիմա կխմեմ Րաֆֆու կենացը։ Րաֆֆին հոգի գրող է»։


Մենք Ամարասի վանքի բակում խնջույք ենք սարքել։ Մոտիկ այգիներից մի քանի հետաքրքրասեր պատանիներ են եկել, նայում են մեզ։ Մի տատիկ, որ մեզ է հասել 19-րդ դարից, և 20-րդ դարի շեմին նա դեռ աղջիկ էր, եկել զույգ մոմ է վառել, որպեսզի… Ինչ, գուցե ուզում է տեսնել երկու հազար թիվը, թե որդու կամ թոռնիկի համար է աղոթում։ Իսկ այդ թոռնիկը երևի գյուղատնտես է կամ ուսուցիչ։ Այդ գյուղատնտեսը կամ ուսուցիչը երեկոյան խեղճ պառավին կնախատի. Այա, կասի, ախր ինչո՞ւ ես մեզ խայտառակում… Եվ գուցե ոչ մի բան էլ չասի իր դարն ապրած պառավին։ Ես մտքում չափածո տողեր եմ հորինում... Չէ, չեմ հորինում, վերհիշում եմ այն տողերը, որ մի տարի առաջ հորինել եմ մեր գյուղի կիսավեր վանքում.

Կիսավեր վանքի կիսավեր պատին&lt;br&gt;
Մի կիսատ մոմ է թրթռում ծույլ-ծույլ,&lt;br&gt;
Կիսավեր վանքում մի բարի տատիկ&lt;br&gt;
Կիսատ աղոթք է շշնջում աստծուն։

Կիսավեր վանքի կիսավեր բակում&lt;br&gt;
Ծուփ ծաղիկները ծիծաղում են ջինջ,&lt;br&gt;
Կիսավեր վանքի կիսավեր բակում&lt;br&gt;
Լուռ երազում է մի քնքուշ աղջիկ։

Կիսավեր վանքի կիսավեր ճեղքից&lt;br&gt;
Մի դեղին մողես գլուխն է հանել,&lt;br&gt;
Կիսավեր վանքի կիսավեր փեղկից&lt;br&gt;
Մոշին իր կանաչ փեշն է ծածանել։

Կիսավեր վանքի կիսավեր բակում&lt;br&gt;
Մի թխաչ մանուկ խաչքարին նստած-&lt;br&gt;
Օդանավեր է փնտրում երկնքում՝&lt;br&gt;
«Նելսոն Ստեփանյան»՝ թևերին գրած*։

Դա մեր կիսավեր վանքի բակո՞ւմ է, թե՞ Ավետարանոց գյուղում։ Գայանեի վանքում։ Գայանեի մասին [[Լեո]]ն վեպ է գրել՝ «Մելիքի աղջիկը»։ Մելիքի աղջիկը դարձել էր դրամա, բեմ բարձրացել։ Հանդիսատեսները տասը տարի դիտել են ու ծափահարել։ Հանդիսատեսները տգետ են եղել, չեն հասկացել, որ Լեոն նացիոնալիստ է։ Դա հասկացել է միայն մի մարդ և կուսակցության անունից կարգադրել՝ «Էդ զիբիլը բեմից հանել։ Գայանեն ո՞վ է, որ թուր է բարձրացնում մեր եղբայր ժողովրդի վրա»։ Ասել են՝ ներեցեք, այսինչ-այսինչովիչ, Գայանեն ձեռք է բարձրացնում ոչ թե եղբայր ժողովրդի, այլ արյունարբու թշնամու վրա։ Բայց այսինչ-այսինչովիչը հասարակ այսինչ-այսինչովիչ չի եղել, բռունցքը խփել է գրասեղանին ու բղավել. «Հերի՛ք է քրքրեք անցյալը։ Հերի՛ք է ձեր ստից սարքած պատմությունը մեր աչքը խոթեք։ Հերի՛ք է։ Մոռացե՛ք էդ դատարկ բաները»։


Հա, ուրեմն, մոռանանք անցյալը։ Վարդան Մամիկոնյանը սուտ է։ [[Մովսես Խորենացի]]ն քերթողահայր չի։ Սելջուկներն իրենց անապատներից մեզ համար քսան հազար ոչխար են բերել, թե՝ քեֆ արեք։ Լենկթեմուրն էլ բարի զորավար է եղել, ոչ թալանել է, ոչ վառել, ոչ էլ՝ սպանել։ Ֆրիկը չի բողոքել «ընդդեմ ֆալլաքի», Գրիգոր Նարեկացին խաս ու ղումաշ վարդանոցում նստել, սիրուն-սիրուն աղջիկների համար բայաթիներ է սարքել։ [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] չի ասել՝ «Աչքդ թեքեցիր, բանիդ տերը չես»։ [[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյան Ավետիքն]] ինչո՞ւ պիտի ասեր. էլ ինչո՞ւ ես քարը թողնում քարի վրա, քար աշխարհ, [[Սիամանթո]]ն՝

Կոտորա՜ծ. կոտորա՜ծ, կոտորա՜ծ…&lt;br&gt;
Քաղաքներուն մեջ և քաղաքներեն դուրս,&lt;br&gt;
Եվ բարբարոսներն արյուններով կդառնան,&lt;br&gt;
Մեռելներուն ու ոգեվարներուն վրայեն։&lt;br&gt;
Ագռավներու բազմություններ կանցնին վերերեն,&lt;br&gt;
Արյունոտ բերաններով ու գինովի քրքիջներով…

Մենք անցյալ չունենք։ Չէ մի, այդ էր պակաս, որ Կաջարը Պարսկաստանից վեր կենա գա, թե՝ ուզում եմ Ղարաբաղը նվաճել։ Ո՞ւմ համար է նվաճում, կին չունի, երեխա չունի, կռտած մարդ է։ Պարսկաստանից քառասուն ուղտաբեռ խուրմա էր բերել, մի ուղտաբեռը փոխում էր մի սիրուն աղջկա հետ։ Տո, կռտած յաբու, քավթառ մութրուբ, աղջիկը քո ինչի՞ն է։ Իսկ Մելիք Ավանն իր Դիզակ բերդից՝ եկ տեսնենք, այ Կաջար շահ... Բա մեր ատոմային ռումբը, մեր կատյուշան, մեր հայրոպլանները որտե՞ղ են։

Սա մեր գյուղացի բրուտ Լևոնի հնարածն է։ Բրուտ Լևոնը սիրում է սուտն ու ճշմարտությունն իրար խառնել։ Ասում է՝ քսան թվին ես և Ղուկասենց Ստեփանը Ցարիցինում երկու պոլկ սպիտակ բանակ ենք հնձել։ Նրանք եկել են՝ մենք հնձել ենք, նրանք եկել են՝ մենք հնձել ենք։ Հա, էդպես է, հաստատում է Ղուկասենց Ստեփանը, հնձել ենք։ Եվ երկուսն էլ ծիծաղում են իրենց ստի վրա։ Հետո միասին տխրում են, երբ հիշում են Կերչի ճակատը։ Լևոնն ասում է. Կերչում մի վանք կար, ոնց մեր Ամարասի վանքը։ Ստեփանը՝ չէ, ի՞նչ Ամարաս, ոնց-որ Գանձասարի վանքը... Եթե Ռումինիայում, Լեհաստանում, Կալիֆոռնիայում, Ֆրանսիայում հայկական վանքեր կան, ինչո՞ւ Կերչում չլինի։ Թո՛ւ, շան տղերք, մենք Ռումինիայում, Հունգարիայում, Բուլղարիայում, Իրաքում, Սան-Ֆրանցիսկոյում ի՞նչ գործ ունենք։ Ինչո՞ւ եք մեզ աշխարհով մեկ ցրել։ Հո սերմացու չենք։ Հիմա լավ կլինի՞, որ բռնենք ֆրանսիացու կոկորդն ու ասենք՝ սա մեր հողն է, այս ծառերը, արտերը, սարերը, քարերը մերն են, կորեք այստեղից։


- Սա Ամարասի վանքն է,- ասում է պատմության ուսուցիչ Նարեկ Հովսեփյանը։ Այս վանքը կառուցվել է շատ, շատ հին ժամանակներում, հիմքը հեթանոսական է։ Բայց դպրոցի դիրեկտոր Սոկրատ Մելիքյանը նրան ընդհատում է.

- Հազար անգամ ասել եմ՝ գլուխդ դինջ պահիր։ Ամարասի վանքի հետ ի՞նչ գործ ունես։ Երեխաներին երես ես տալիս, որտե՞ղ է քո քաղաքական զգոնությունը։ Որտե՞ղ մնաց ինտերնացիոնալիզմը։ Ախր, այս կռվախնձորն ո՞վ է տնկել այստեղ։ Հիշիր, ընկեր Նարեկ Հովսեփյան, կոմունիզմի ժամանակ դասակարգերը վերանում են։ Որ դասակարգերը վերանում են, ազգերն իրար են խառնվում, դառնում անդասակարգ մասսա։

- Իսկ այդ անդասակարգ մասսան ինչ լեզվով պիտի խոսի։

- Ժամանակը ցույց կտա։

Պատմության ուսուցիչ Նարեկ Հովսեփյանը վիճում է դիրեկտորի հետ, զգալով, որ միևնույն է, դրանից ոչինչ չի շահի։ Ասում է՝ Ժամանակով կատուն ճոն էր, Շունն էլ գլխին գդակ չուներ,- ու դառնում է աշակերտներին.- Երեխեք, ցրվեցեք, գնացեք ձեր տները, մեր էքսկուրսիան համարում եմ ավարտված։ Հնությունների հետ գործ չունեք, գնացեք ատոմային, ջրածնային ռումբեր ուսումնասիրեցեք։ Տեսեք, հա՜, նեյտրոնայինը չմոռանաք։ Որտեղ բերդեր, վանքեր, եկեղեցիներ, ամրոցներ կան, պիտի պայթեցնենք։ Թող կորչեն դրանք, հնի մնացուկներ են, նախնադարյան են, ֆեոդալական, կապիտալիստական են։ Մենք անցյալ չունենք։ Պատմությունը որպես առարկա, վերանում է։ Եթե սուլթան Համիդը ավազակ չի եղել, ուրեմն Նապոլեոն Բոնապարտը չի հարձակվել Ռուսաստանի վրա։ Ղարաբաղի մելիքները չեն դիմել Պետրոս Մեծին, թե՝ ուզում ենք միանալ Ռուսաց երկրին։ Իսկ ինչո՞ւ պիտի մոռանան Պարսկաստանի և Թուրքիայի մայրական գուրգուրանքները, միանան Ռուսաստանին։ Բա սուլթան Համիդի, Թալեաթ փաշայի արած լավությունները կարելի՞ է մոռանալ։ Դա կլինի երախտամոռություն։

Տեսեք, հա, ուրիշ տեղ չասեք, թե Կոմիտասն իր աչքով տեսել է 1915 թվականի ջարդերը և խելագարվել։ Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը, Գրիգոր Զոհրապը, Ռուբեն Սևակը մահացել են իրենց բնական մահով։ Չէ, չէ, ի՞նչ բնական մահ, ինքնասպանություն են գործել։ Թուրք փաշան խղճմտանքով մարդ է եղել, ասել է. «Այ էրմանիլար, այ գարդաշլար, այ շայիրլար, ձեր ցավը տանեմ, ինչո՞ւ եք այդպես ջահել-ջահել մեռնում, մենք ձեզ ի՞նչ վատություն ենք արել»։ Էդ փաշայի ձեռքին ոչ թուր է եղել, ոչ մաուզեր։ Լավ փաշա է եղել, է, լավ փաշա։ Ոչ մի հայի չի ասել՝ տեղդ ծուխ է, վեր կաց, էն անծուխ տեղը նստիր։ Ջահանդամը՝ ծուխ է, մեր հայ եղբայրն է, ծխին էլ է սովոր, կրակին էլ, զուլումին էլ։ Հասկացա՞ք, երեխաներ, էդ թուրք փաշաները եղել են հայերի իսկական բարեկամները։ Բա որ թուրքերը չլինեին, հայերն ինչպե՞ս կարող էին տաճարներ ու բերդեր կառուցել, «Մատյան ողբերգության» գրել, «Սասնա ծռեր» ստեղծել, Անի անունով մայրաքաղաք ունենալ։ Չէ, Կառլ Մարքսը Թուրքիային համաշխարհային պոռնիկ չի անվանել։ Դա ուրիշ տերության մասին է ասել։

Սա պատմության ուսուցիչ Նարեկ Հովսեփյանի մենախոսությունն է։ Մարդը մենախոսում է, ինքն իրեն ուտում է։ Ուրեմն՝ ցրված է։ Լավ ուսուցիչ է, բայց շատ է ցրված։ Դրանց ցեղն այդպես է։ Նարեկ Հովսեփյանի հայրն ասել է՝ Ամարասի վանքը չորրորդ դարում հիմնել է Գրիգոր Լուսավորիչը, այնուհետև, իր որդին թե թոռը՝ Գրիգորիս կաթողիկոսը թե եպիսկոպոսը շարունակել է նրա կիսատ գործը։ Իսկ Աղվանաց աշխարհի թագավոր Վաչագանը Գրիգորիսի գերեզմանին, վանքի ներսում, կառուցել է մատուռ։ Այդ մատուռը հիմա էլ կա։ Մեսրոպ Մաշտոցը եկել, Ամարասի վանքում բացել է առաջին հայկական դպրոցը։ Չեք հավատո՞ւմ, կարող եք կարդալ Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» գիրքը, դա պատմություն է։

Մոնղոլ Աբաղա խանի ականջին ձեն էր հասել՝ Արցախում ապրուստը թափված է, ձրի, գնա տես ինչ ես անում։ Աբաղա խանն իր ղոշունով եկել, տնկվել է Խազազի սարի ստորոտում ու կանչել. «Այ հայեր, հերիք է, հայ լինելուց օգուտ չունեք։ Եկեք ընդունեցեք մեր հավատը, մոնղոլ դարձեք, որ ձեր քեֆին ոչ ոք չդիպչի»։ Հայերն ասացին՝ Աբաղա թրիք, Աբաղա շունշանորդի, Աբաղա քուռակ, թե դու լավ մարդ ես, միտքդ ծուռ չի, ինչո՞ւ քո մոնղոլներից վեր ես կացել, եկել այստեղ։ Որ մենք հազար տարի առաջ ազգ էինք, դուք որտե՞ղ էիք։ Որ մենք Տիգրան մեծ, Արշակ թագավոր, Վարդան Մամիկոնյան ունեինք, դուք ի՞նչ ունեիք։ Եվ այդ բանի վրա մեծ ղալմաղալ եղավ։ Մոնղոլը զարկեց, հայերը զարկեցին, հայի ու մոնղոլի կռիվ եղավ։ Աբաղա խանն իր ղոշունը քշեց, հայ-հույ արեց…


Ամարասի վանքում մի Երեմ վարդապետ կար, փարաջան հանեց, թուրն առավ ձեռքը, նստեց ձին ու կանչեց. «Վարդապետներ, ով հավատում է իր աստծուն, ով Քրիստոսի հավատին է, թող հետևի ինձ...»։ Վարդապետ Երեմն իր վարդապետներով թիկունքից խփեց Աբաղա խանին, Աբաղա խանը չդիմացավ, փախավ։ Մովսես Կաղանկատվացին իր գրքում գրում է. «Նույն տարին Բաբանը Պարսկաստանից եկավ, անցավ Արաքս գետից այս կողմ և բնակվեց Ամարաս գավառում. սկսեց խաղաղության բանակցություն վարել, որպեսզի հնազանդվեն իրեն. ոմանք ժամանակավոր զղջումով հնազանդվեցին... Այստեղից Բաբանը վերադարձավ իր երկիրը՝ Պարսկաստանի Ատրպատական, իր տեղը թողեց Ռոստոմ անունով մի զորավար՝ զորքի հետ միասին և նրան պատվիրեց չպատերազմել բերդի դեմ, այլ սիրով գրավել, որպեսզի հնազանդվեն։ Իսկ Ռոստոմը անտեսեց Բաբանի պատվերը, դուրս եկավ պատերազմելու... Այդ ժամանակ բերդեցիներն ապավինեցին Քրիստոսի զորությանը և, խաչերն ու սրբերի մասունքները դիմացները բռնելով, ծանր հարվածներով ջարդեցին պարսկական զորքը։ Ազատվելով նրանցից՝ գոհանալով փառաբանում էին Քրիստոսին»։

Նկարիչն իր գործին է, նկարում է։ Նկարում և զրուցում է կողքին կանգնած շիկահեր պատանու հետ։ Ասում է՝ այ տղա, ինչո՞ւ ես այդքան շեկ։ Պարթև անունով պատանին պատասխանում է՝ հայերն առաջներում շեկ են եղել. այնքան ցավեր են տեսել, դարդից թխացել են։ Պարթև պատանին հպարտանում է, որ իր հոր անունը Մեսրոպ է, պապի անունը՝ Արտակ, պապի պապի անունը՝ Պարթև։ Ասում է՝ մեր տոհմը հերոսական անցյալ ունի, եթե էսպես գնանք պատմության խորքերը, գիտե՞ք որտեղ կարող ենք հասնել՝ Տիգրան Մեծին։ Նկարիչը գլխով հաստատում է՝ ճիշտ է, այ ես էլ եմ իմ օխտը պորտը ստուգել, և գնացել հասել եմ Սարգիս Պիծակին։ Եվ հարցնում է պատանուն՝ ի՞նչ կասես, հիմա սա վա՞նք է, եկեղեցի՞ է, թե՞ տաճար։ Պատանին ասում է՝ եկեղեցի է, վանք է, տաճար է, հրաշք ճարտարապետություն է։ Հայկական Սովետական հանրագիտարանում գրված է.

Ամարասի մայր եկեղեցին կառուցված է Շուշի քարահանքի բաց մոխրագույն սրբատաշ որձաքարով։ Չորս գեղեցիկ սյուների վերևում կիսաբոլոր կամարներն են, որոնց վրա հենված է գմբեթավոր ձեղունը։ Տաճարի սրահի երկարությունը 23 մ է, լայնությունը՝ 13.33 մ»։ Պարթև պապը Ամարասի վանքի մասին ոտանավոր է գրել, ուղարկել խմբագրություն։ Չեն տպել, ասել են՝ թերթը շատ կարևոր խնդիրներ ունի՝ սիլոսացում, գոմաղբի տեղափոխում, եգիպտացորենը դաշտերի թագուհին է, հովիվ Արշակ Յուզբաշյանը հարյուր մաքուց 130 գառ է ստացել… Այ, դրանց մասին ոտանավոր սարքիր, թե չէ՝ Ամարասի վանքն իրենից ի՞նչ է ներկայացնում։ Պատանին ոտանավորն ուղարկել է բանաստեղծ [[Հովհաննես Շիրազ]]ին, Շիրազը կարդացել ու ասել է. «Հըբը, ուրեմն մեր Մեսրոպ Մաշտոցը Արցախի Ամարասի վանքում դպրոց է բացել։ Դա արդեն պոեմի թեմա է»։


'''4.'''

Եվ այսպես, [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ը եկավ, Ամարասի վանքում բացեց առաջին հայկական դպրոցն ու ասաց. «Կորչի անգրագիտությունը, կեցցե համատարած գրագիտությունը»։ Իսկ ինչպե՞ս էր կոչվում այդ դպրոցը՝ ծխակա՞ն, լիկկայա՞ն, տեխնիկո՞ւմ, ուսումնարա՞ն, ինստիտո՞ւտ, համալսարա՞ն, թե՞ ակադեմիա։ Մեսրոպ Մաշտոցն էլ հո հասարակ ուսուցիչ չէր. պրոֆեսոր էր, դոկտոր էր, ակադեմիկոս էր, զորապետ էր, նաև՝ գեներալ, մարշալ, ծովակալ։ Բայց որովհետև Մեսրոպը փառասեր մարդ չէր, թքել էր այդ կոչումների վրա ու մնացել Մեսրոպ Մաշտոց։ Իսկ Արցախ մեկնելուց առաջ նա եղավ Սահակ Պարթևի մոտ։ Պարթևն ասաց.

- Այ Մեսրոպ, ախր էդ ո՞նց կլինի, էդքան մեծ գործեր ես կատարել, այ տնաշենի տղա, բայց մինչև հիմա ոչ մի կոչում չունես։ Ասում եմ՝ քեզ վաստակավոր դարձնեմ, ի՞նչ ես ասում։

- Վաստակավո՞ր,- ժպտաց Մեսրոպը։

- Հա, վաստակավոր։

- Վաստակավոր ի՞նչ։

- Վաստակավոր ուսուցիչ։

- Իսկ առանց դրան չի լինի՞։

- Պրծավ, որոշել եմ։ Այսօրվանից վաստակավոր ես։ Եթե Արցախում էլ գործերդ լավ գնացին, վերադառնալուդ պես՝ ժողովրդական կդարձնեմ։

- Ժողովրդական ի՞նչ։

- Դերասան, գյուղատնտես, քիմիկոս, ֆիզիկոս… Չգիտե՞ս ինչ՝ ուսուցիչ։

- Վախենում եմ՝ տակիցը դուրս չգամ։

- Պա՜հ, քո տունը շինվի,- ծիծաղել է [[Սահակ Պարթև]]ը։- Դու որ այդ գրերի տակից դուրս ես եկել, ուրեմն՝ ժողովրդական ես։

- Ես ի՞նչ իմանամ, դու գիտես։

Սահակ Պարթևը ճանապարհ դրեց Մեսրոպ Մաշտոցին և գլուխն օրորեց։ Պա՜հ, քո ինչն ասեմ, Մեսրոպ, մարդ էլ այդքան պարզ ու հասարակ կլինի՞։ Քո փոխարեն եթե ուրիշը լիներ, կգար բկիս չոքեր, թե ինձ չեխական գառնիտուր տուր, հինգ սենյականոց բնակարան եմ ուզում, «Վոլգա» ավտոմոբիլ եմ ուզում, սառնարան եմ ուզում, հեռուստացույց… Լավ, էս Մեսրոպը ոչ մի բանի կարիք չունի՞։ Պա՜հ, քո ինչն ասեմ, Մեսրոպ տղա, հայ ես, էլի, մաքուր հայ ես։

Մեսրոպ Մաշտոցը եկավ, հասավ Արցախ, հավաքեց տեղի անվանիներին, թե՝ Ամարասի վանքում դպրոց եմ բացում, որ երեխոցը հայերեն գրեր սովորեցնեմ։ «Հայերեն գրե՞ր,- զարմացան Արցախի անվանիները։ Ուրեմն, հայերեն գրեր կա՞ն։ Ախպոր պես, խնդրում ենք, ցույց տուր տեսնենք այդ գրերն ինչպես են գրում»։ Մեսրոպը հանեց մագաղաթը, մելանը և գլխատառերով գրեց ԱՐՑԱԽ։ Արցախը, ասաց, ձեր հողի, սարի, քարի, անտառի, գետի անունն է։ Ապա դարձավ դիմացը կանգնած մարդուն՝ քո անունն ի՞նչ է։ Մարդն ասաց՝ Ներսես։ Մեսրոպը մագաղաթին գրեց՝ Ներսես։ Ներսեսը նայեց գրածին, գլուխը շարժեց.

- Տես է, իսկականից Ներսես, այսինքն՝ ես եմ։ Ուրեմն, դու Հիսուս Քրիստոսի առաքյա՞լն ես։

- Իմ անունը Մեսրոպ է։ Ինձ կոչում են՝ Մեսրոպ Մաշտոց։

- Մեսրոպ Մաշտոց իմաստուն,- ասաց Ներսեսը,- ես խավար մարդ եմ, մի բան լավ չեմ հասկանում, էդ գիր սովորելու նպատակն ի՞նչ է։

- Որ մնանք հայ և պահպանենք մեր մայրենի լեզուն։

- Էդ գիրը մեզ քանի՞ տարի հայ կպահի։

- Շատ…

- Հինգհարյո՞ւր։

- Չէ, շատ։

- Հազա՞ր։

- Շատ, էլի շատ։

Ներսես մարդու իմացած ամենամեծ թիվը հազարն էր, դրանից դենը ուրիշ ոչ մի թիվ չգիտեր, հարցրեց.

- Էդ շատը որքա՞ն կլինի։

- Հազար, էլի հազար, էդ հազարի վրա՝ նորից հազար,- բացատրեց Մեսրոպը.- Մեզանից հետո կգան մեր թոռները, ծոռները, ծոռների ծոռները… Մի խոսքով՝ հավիտենից հավիտյան։

- Ուրեմն, դու աստված ես,- գոչեց Ներսես մարդը։

- Իմ անունը Մեսրոպ է։

- Դու Մեսրոպ անունով աստված ես։

- Ես Մեսրոպ Մաշտոցն եմ։

- Դու մեր Մեսրոպ Մաշտոց աստվածն ես։


Այս պատմությունն ուրիշ տարբերակներ էլ ունի։ Այդպե՞ս է եղել իրականում, թե՞ հորինել են։ Կարևորն այն է, որ Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասի վանքում դպրոց է բացել, գրեր է սովորեցրել հայ մանուկներին։ Սերունդներ են անցել, սերունդներ են եկել, այդ սերունդները սերտել են Մեսրոպի գրերը, դարձել պրոֆեսորներ, դոկտորներ, ակադեմիկոսներ, զորապետներ, ֆիզիկոսներ, քիմիկոսներ, լեզվաբաններ, գրողներ… Հետո նրանք՝ այդ գիտնականները գտել են, որ իրենց համար երկու սենյականոց բնակարանը քիչ է, երեքն են պահանջել, երեքն էլ է քիչ դուրս եկել, չորս, հինգ սենյականոց բնակարան են պահանջել։ Մի լավ բանաստեղծ ոտանավոր է հորինել.

Կարդա, այ իմ խելոք մանուկ,&lt;br&gt;
Կարդա, գրի տարին բոլոր,&lt;br&gt;
Կարդացողի խելքն է կտրուկ,&lt;br&gt;
Միտքը պայծառ ու լուսավոր։

Իսկ դրանից առաջ մի հայ գուսան-բանաստեղծ երգ է հորինել. «Գիր սիրե, ղալամ սիրե, դավթար սիրե»։ Բայց մի ուրիշ գրագետ էլ Մեսրոպի գրերով անստորագիր նամակ է թխել. «Ղարաբաղի հայերը,- գրել է զրպարտիչը,- նացիոնալիստներ են, մարզկենտրոնի երկրագիտական թանգարանում Մեսրոպ Մաշտոցի նկարն ու արձանը պահում են»։ Դե հիմա արի ապացուցիր, որ նապաստակն ուղտ չէ։ Որ երկուսին գումարած երկու՝ չորս է։ Որ երկու անգամ երկու՝ էլի չորս է։

«Չէ, չորս չի, տասնչորս է,- ասում է ինտերնացիոնալիստի դիմակով ծպտված բանսարկուն։- Տասնչորս է։ Տա-սըն-չորս,- վանկարկում է։- Իսկ գիտե՞ք ինչ բան է տասնչորսը։ Մեկ, երկու, երեք, չորս, ես կպարեմ տասնչորս։ Տասնչորսը դաշնակցականների հիմնն է, մաուզեր է, մա-ու-զեր։ Ծովից-ծով Հայաստան։ Երկիր Նաիրի։ Անդրանիկ, Դրո, Նժդեհ, Համազասպ, Սեպուհ, Շավարշ, Վռամ, Դալի Ղազար, Թևան, Արամ, Հրայր Դժոխք, Ղոչի Երեմ, Մակիչ, Սեփո, Վարոս… Եղավ տասնչո՞րս։ Դե՝ բրոս։ Եթե ճիշտն եք ուզում իմանալ՝ ձեր Մեսրոպ Մաշտոցն էլ է դաշնակցական։ Հը, հիմա բռնվեցի՞ր։ Շահումյանի, Կամոյի, Սպանդարյանի, Կնունյանցի անուններով չերդվես։ Որ քո Մեսրոպ Մաշտոցը հայերեն գրերը չհորիներ, հեղափոխությունը կտապալվե՞ր, թե՞ Հակոբ Հակոբյանը չէ՞ր գրի. «Հեյ, ձեզ մատաղ, բանվոր տղերք, մեկ էլ, մեկ էլ մի զարկ տվեք…»։ Իսկ Թումանյանը ի՞նչ է գրել. «Ժամանակով շունը ճոն էր, կատուն գլխին գդակ չուներ...»։ Կամ Իսահակյանը. «Դարդս լացեք, սարի սմբուլ, ալվան-ալվան ծաղիկներ»։

Փոխանակ զենք վերցնի ու կռվի հեղափոխության համար, ասում է. «Դարդս լացեք, սարի սմբուլ»։ Չարենցը։ Ի՞նչ Չարենց։ Դա էն Չարե՞նցը չի, որ գրել է. «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում»։ Դա արդեն նացիոնալիզմ է։ Եթե դրա միտքը ծուռ չի, ինչո՞ւ միայն Մասիս սարն է սիրում։ Բա մեր Կարպատները, Կազբեկը, Հիմալայները ո՞վ պիտի սիրի։ Իսկ, եթե կուզեք, այդ Մասիսն ամենևին էլ մերը չէ, Թուրքիայում է։ Հիմա ի՞նչ կասեք...»։

Իսկապես տգետին ու հիմարին առարկելը դժվար է։ Բայց այդ տգետին ամբիոն էլ են տրամադրում և նա ամբիոնից մատ է թափահարում իր ժողովրդի վրա, իր հայրերին, մայրերին, քույրերին, եղբայրներին, քեռիներին համարում է նացիոնալիստներ։ Ես հանում եմ ծոցատետրս և այդ թափթփուկին պատասխանում եմ չափատողերով.

Դու ատում ես այն, ինչ հայկական է,&lt;br&gt;
Մեսրոպագիր է ու մեսրոպատառ,&lt;br&gt;
Քո դեմ մեր հայոց երգը ական է&lt;br&gt;
Եվ ռումբ է հայոց երգը քեզ համար։

Մեր կոթողները քեզ դուր չեն գալիս,&lt;br&gt;
Քեզ դուր չեն գալիս տաճարներն այս պերճ,&lt;br&gt;
Ահով ես նայում դու մեր խաչքարին,&lt;br&gt;
Տգեղը տեսնում գեղեցիկի մեջ։

Գոռում ես, ճչում, սպառնում անվերջ&lt;br&gt;
Եվ շանտաժներով քո ճամփան հարթում,&lt;br&gt;
Դու այնքան նենգ ես՝ ազգայինի մեջ&lt;br&gt;
Տեսնում ես միայն ազգամոլություն։

Մեր հին ոսոխին անվանում քեռի,&lt;br&gt;
Բամբասում ես մեզ, լկտի ծանակում,&lt;br&gt;
Ճամփա ես տալիս շողոքորթներին,&lt;br&gt;
Ճշմարտախոսի բերանը փակում։

Եղբայրություն ես ամբիոնից գոռում,&lt;br&gt;
Երդվում դրոշով բարեկամության,&lt;br&gt;
Բայց մեր հին վերքն ես նորից փորփրում,&lt;br&gt;
Խարխլում ես դու սյուները մեր տան։

Եվ դու նենգում ես պատմությունը մեր,&lt;br&gt;
Հատել ես ուզում մեր արդար լեզուն,&lt;br&gt;
Մեզ անպատվում ես բիրտ ու լրբորեն,&lt;br&gt;
Անամոթաբար մեզ չարախոսում։

Դու դատում ես մեզ, բայց ո՞ւմ անունից&lt;br&gt;
Եվ ովքեր են քո դատը պաշտպանում,&lt;br&gt;
Այդ ո՞ւմ վրա ես գոռում ամբիոնից,&lt;br&gt;
Ումնի՞ց ես այդպես դու վրեժ առնում։

Դու եղբայրության սուրբ դրոշի տակ,&lt;br&gt;
Ազգի տարազով ծպտված մանեկեն,&lt;br&gt;
Կեղծ նեյնիմների ուշացած թութակ,&lt;br&gt;
Մեր դեմ ամբարված հին լուտանք ու քեն...

Եվ դու էլ կանցնես, ինչպես որ անցան&lt;br&gt;
Քո նախորդները անբարիշտ ու չար,&lt;br&gt;
Ով դու հին ու նոր կրկնվող հանցանք,&lt;br&gt;
Դու հայրենադավ փառամոլ լաչառ*։

Իսկ Մեսրոպ Մաշտոցի կիսանդրին հանեցին թանգարանից։ Մեսրոպ Մաշտոցն ախր ո՞վ է, հեղափոխություն չի արել, սպիտակ գվարդիականների դեմ չի կռվել, Խասան լճի ճակատամարտին չի մասնակցել, ի՞նչ իրավունքով է տեղ գտել սոցիալիստական մեր թանգարանում...
1975-78 թ.

-------------------------------------------------

* Նկարչի կերպարը կերտելիս հեղինակը նկատի է ունեցել ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Հրաչյա Ռուխկյանին, որն այդ տարիներին գտնվում էր Արցախում, և ընկերական ջերմ հարաբերություններ էին հաստատվել նկարչի ու Վ. Օվյանի հետ։

[[Կատեգորիա:Վազգեն Օվյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամբողջ ածական</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1291</id>
    <redirect title="Ածականի լի ձև" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2719</id>
      <timestamp>2011-05-09T05:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Ածականի լի ձև]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="48">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ածականի լի ձև]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամբողջակազմել (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5737</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12638</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամբողջակազմել''', [[ներգործական սեռ]]ի [[բայ]], Ամբողջությամբ կազմել, հարդարել։  Դա հնարավորություն կտա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="533">'''Ամբողջակազմել''', [[ներգործական սեռ]]ի [[բայ]], Ամբողջությամբ կազմել, հարդարել։

Դա հնարավորություն կտա հրաժարվել կարդանային լիսեռի տակի թունելից, ավելի արդյունավետ ամբողջակազմել սրահը (Երեկոյան Երևան, 1979, 18)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամբրոսիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5852</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12802</id>
      <timestamp>2013-01-12T13:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամբրոսիա''', հունական առասպելաբանության մեջ Օլիմպոսյան աստվածների ուտելիք, որը պահպանում էր անմահո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1061">'''Ամբրոսիա''', հունական առասպելաբանության մեջ Օլիմպոսյան աստվածների ուտելիք, որը պահպանում էր անմահությունը և հավերժական պատանեկությունը, այն նաև ասավածների ձիերի կերն էր։ «Ճաշակել նեկտար և ամբրոսիա» նշանակում է՝ երանություն վայելել։ («''Դուք... ապրում եք օլիմպիական անխռով երանության մեջ, ճաշակում եք նեկտար և ամբրոսիա, երանի Ձեզ''», [[Իվան Գոնչարով]], «Զառիթափ»)։ Պոեզիայում ամբրոսիա նշանակում է բուրմունք, անուշահոտության։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամբրոսիոս Գալֆայան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5235</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11537</id>
      <timestamp>2012-10-23T07:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամբրոսիոս Գալֆայան''' (''Գվիդոն Լուսինյան'', [[1826]], [[օգոստոսի 24]], Կ. Պոլիս – [[1906]], Փարիզ), հայ բանասեր, բա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3329">'''Ամբրոսիոս Գալֆայան''' (''Գվիդոն Լուսինյան'', [[1826]], [[օգոստոսի 24]], Կ. Պոլիս – [[1906]], Փարիզ), հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան: [[Խորեն Գալֆայան]]ի եղբայրը:

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա անցել Վենետիկ, ուսումը շարունակել Մխիթարյանների դպրոցում: 1847-ին ձեռնադրվել է կաթոլիկ վարդապետ և ուղարկվել Փարիզ, ուր դասավանդել է Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում: Հետագայում Գալֆայանը գժտվել է Սուրբ Ղազարի միաբանության ղեկավարների հետ, Փարիզում բացել նոր դպրոց, որն ավելի ուշ կոչվել է Բարձրագույն ազգային վարժարան: Այս շրջանում հրաժարվել է կաթոլիկությունից և դարձել լուսավորչական: [[Գաբրիել Այվազովսկի|Գաբրիել Այվազովսկու]] և [[Սարգիս Թեոդորյան]]ի հետ հիմնադրել է «Մասյաց աղավնի» հանդեսը: 1855-58-ին Գ. Այվազովսկու հետ խմբագրել է հանդեսը: 

1840-ականների վերջերից լույս են տեսել նրա պատմագրական աշխատությունները, ինչպես` «Պատմութիւն հին ազգաց» (1849), «Պատմութիւն միջին դարու» (1850), «Պատմութիւն ժամանակից» (1851), «Պատմութիւն սուրբ գրոց»,  «Նոր ընթերցարան» (Փարիզ, 1861), «Պատմութիւն ընդհանուր ազգաց» (հինգ հատոր) և այլն: Գալֆայանն անդամ էր Ֆրանսիայի պատմագիտության, ասիական և ցեղաբանական ընկերությունների: Կազմել է[[ զրուցարան]]ներ ու [[բառարան]]ներ` «Առաջնորդ անգղիարեն և հայերեն զրուցատրութեան» (1855), «Զրուցատրութիւն ի տաճիկ լեզուե ի հայ» (1864), «Բառգիրք հայ-գաղղիերեն և գաղղիերեն-հայերեն» (1861, 5 հրատարակություն, 1973): Գվիդոն Լուսինյան անվան տակ 1900-ին Փարիզում հրատարակել է «Նոր բառգիրք պատկերազարդ ֆրանսահայ» բառարանի երկհատորյակը, որ պարունակում է 120 հազար բառ-հոդված: Լույս է ընծայել թվաբանության, հայկական գեղագրության, ընդհանուր և հայոց պատմության  դասագրքեր հանրակրթական դպրոցների համար:

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 221:
* ՀՍՀ, հատոր 2:

{{DEFAULTSORT:Գալֆայան, Ամբրոսիոս}}
[[Կատեգորիա:1826 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1906 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11539</id>
      <timestamp>2012-10-23T07:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3382">[[Պատկեր:Ambrosios Galfayan.jpg|250px|thumb|]]
'''Ամբրոսիոս Գալֆայան''' (''Գվիդոն Լուսինյան'', [[1826]], [[օգոստոսի 24]], Կ. Պոլիս – [[1906]], Փարիզ), հայ բանասեր, բառարանագիր, մանկավարժ, պատմաբան: [[Խորեն Գալֆայան]]ի եղբայրը:

Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, ապա անցել Վենետիկ, ուսումը շարունակել Մխիթարյանների դպրոցում: 1847-ին ձեռնադրվել է կաթոլիկ վարդապետ և ուղարկվել Փարիզ, ուր դասավանդել է Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում: Հետագայում Գալֆայանը գժտվել է Սուրբ Ղազարի միաբանության ղեկավարների հետ, Փարիզում բացել նոր դպրոց, որն ավելի ուշ կոչվել է Բարձրագույն ազգային վարժարան: Այս շրջանում հրաժարվել է կաթոլիկությունից և դարձել լուսավորչական: [[Գաբրիել Այվազովսկի|Գաբրիել Այվազովսկու]] և [[Սարգիս Թեոդորյան]]ի հետ հիմնադրել է «Մասյաց աղավնի» հանդեսը: 1855-58-ին Գ. Այվազովսկու հետ խմբագրել է հանդեսը: 

1840-ականների վերջերից լույս են տեսել նրա պատմագրական աշխատությունները, ինչպես` «Պատմութիւն հին ազգաց» (1849), «Պատմութիւն միջին դարու» (1850), «Պատմութիւն ժամանակից» (1851), «Պատմութիւն սուրբ գրոց»,  «Նոր ընթերցարան» (Փարիզ, 1861), «Պատմութիւն ընդհանուր ազգաց» (հինգ հատոր) և այլն: Գալֆայանն անդամ էր Ֆրանսիայի պատմագիտության, ասիական և ցեղաբանական ընկերությունների: Կազմել է[[ զրուցարան]]ներ ու [[բառարան]]ներ` «Առաջնորդ անգղիարեն և հայերեն զրուցատրութեան» (1855), «Զրուցատրութիւն ի տաճիկ լեզուե ի հայ» (1864), «Բառգիրք հայ-գաղղիերեն և գաղղիերեն-հայերեն» (1861, 5 հրատարակություն, 1973): Գվիդոն Լուսինյան անվան տակ 1900-ին Փարիզում հրատարակել է «Նոր բառգիրք պատկերազարդ ֆրանսահայ» բառարանի երկհատորյակը, որ պարունակում է 120 հազար բառ-հոդված: Լույս է ընծայել թվաբանության, հայկական գեղագրության, ընդհանուր և հայոց պատմության  դասագրքեր հանրակրթական դպրոցների համար:

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 221:
* ՀՍՀ, հատոր 2:

{{DEFAULTSORT:Գալֆայան, Ամբրոսիոս}}
[[Կատեգորիա:1826 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1906 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամեբեական կոմպոզիցիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1061</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2197</id>
      <timestamp>2011-04-16T03:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամեբեական կոմպոզիացիա''', [[անաֆոր]]ի ընդլայնման հիմքի վրա գեզարվեստական կոմպոզիացիա, որտեղ բանաստեղ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">'''Ամեբեական կոմպոզիացիա''', [[անաֆոր]]ի ընդլայնման հիմքի վրա գեզարվեստական կոմպոզիացիա, որտեղ բանաստեղծական երկի ամբողջ ընթացքում բնության երևույթների և հոգու վիճակի զուգահեռումով, հարցուպատասխանի ձևով (հարցը կարող է մի տող լինել, պատասխանը` մի քանի) հերթագայում են հատվածներ (անդամներ, տողեր, տներ, հանգեր):

[[Բանահյուսություն|Բանահյուսության]] մեջ հերթագայությամբ երգում են  երկու երգիչները կամ երգչախումբը: Ամեբեական կոմպոզիացիայի նմուշներ են [[Վալերի Բրյուսով]]ի «Քարագործը», [[Դանիել Վարուժան]]ի «Անհավատը», [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Լուսաբացին» [[բանաստեղծություն]]ները:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2201</id>
      <timestamp>2011-04-16T04:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Ամեբեական կոմպոզիացիա]]» վերանվանված է «[[Ամեբեական կոմպոզիցիա]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1192">'''Ամեբեական կոմպոզիացիա''', [[անաֆոր]]ի ընդլայնման հիմքի վրա գեզարվեստական կոմպոզիացիա, որտեղ բանաստեղծական երկի ամբողջ ընթացքում բնության երևույթների և հոգու վիճակի զուգահեռումով, հարցուպատասխանի ձևով (հարցը կարող է մի տող լինել, պատասխանը` մի քանի) հերթագայում են հատվածներ (անդամներ, տողեր, տներ, հանգեր):

[[Բանահյուսություն|Բանահյուսության]] մեջ հերթագայությամբ երգում են  երկու երգիչները կամ երգչախումբը: Ամեբեական կոմպոզիացիայի նմուշներ են [[Վալերի Բրյուսով]]ի «Քարագործը», [[Դանիել Վարուժան]]ի «Անհավատը», [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Լուսաբացին» [[բանաստեղծություն]]ները:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2203</id>
      <timestamp>2011-04-16T04:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1188">'''Ամեբեական կոմպոզիցիա''', [[անաֆոր]]ի ընդլայնման հիմքի վրա գեղարվեստական կոմպոզիացիա, որտեղ բանաստեղծական երկի ամբողջ ընթացքում բնության երևույթների և հոգու վիճակի զուգահեռումով, հարցուպատասխանի ձևով (հարցը կարող է մի տող լինել, պատասխանը` մի քանի) հերթագայում են հատվածներ (անդամներ, տողեր, տներ, հանգեր):

[[Բանահյուսություն|Բանահյուսության]] մեջ հերթագայությամբ երգում են  երկու երգիչները կամ երգչախումբը: Ամեբեական կոմպոզիցիայի նմուշներ են [[Վալերի Բրյուսով]]ի «Քարագործը», [[Դանիել Վարուժան]]ի «Անհավատը», [[Հովհաննես Թումանյան]]ի «Լուսաբացին» [[բանաստեղծություն]]ները:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամեն տարվա գոճին (Վանո Սիրադեղյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6210</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13726</id>
      <timestamp>2013-02-21T19:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Vano Siradeghyan.jpg|250px|thumb|left|]] Ստորև ներկայացվում է [[Վանո Սիրադեղյան]]ի '''«Ամեն տարվա գոճին»''' ստեղծա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7513">[[Պատկեր:Vano Siradeghyan.jpg|250px|thumb|left|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Վանո Սիրադեղյան]]ի '''«Ամեն տարվա գոճին»''' ստեղծագործությունը:

== Ամեն տարվա գոճին ==

Դեկտեմբերի վերջին տասնօրյակին Սաթենիկ տատը աչքաթող է անում հավերին, շանը, ոչխարներին, անգամ կովին և զբաղվում է Մաշո խոզով։ Սաթենիկ տատը նույն անունն է տալիս ամեն տարվա գոճուն։ Ամեն տարի նրա Դավիթ որդին անտառապահ Սիմոնի մերունի տակից կտրում բերում է մեկ ամսեկան գոճուն, և Սաթենիկ տատը անցած տարվա նման, նախանցած տարվա նման անունը դնում է Մաշո: Թվում է, արդեն քսան տարի Սիմոնը նայն մերունն է պահում, Դավիթը քսան տարի նույն գոճին է բերում։

Երբեք չի պատահել, որ Դավիթը աշխատանքից գալիս ձեռքի հետ բերի գոճին, ինչպես գյուղի ճաշարանից միս է բերում։ Չի եղել, որ մտնի տան ու ասի. «Գոճին բերել եմ, գնացեք տեսեք»։ Այդ բանին պատրաստվում են նախօրոք։ Ապրիլի սկզբներից տնեցիները՝ մեծ ու փոքր, արդեն գիտեն, որ իրենց Մաշոն, այսինքն, ոչ թե Մաշոն, այլ Սիմոնի մերունի ութ, ինը կամ տասը խոճկորներից մեկը, դեռևս անանուն ու մյուսներից չջոկվող, մոր կուրծքը դնչահարելով մեծանում է։ Մաշոն մեծանում է իր նմանների մեջ, վաղօրոք կնքած անունով, անունն ու ինքը ապրում են առանձին, քանի դեռ անտառապահ Սիմոնը չի բռնել նրա հետին ոտքերից՝ Դավթի պահած պարկը գցելու համար։ Ութ, ինը կամ տասը խոճկորներից մեկը սպրդում է անտառապահ Սիմոնի ձեռքից, և Մաշո անունը ընկնում է այդ մեկի վրայից։ Ուրեմն, կարելի է ասել, որ ութ, ինը կամ տասը Մաշո մոր կրծքերը դնչահարելով մեծանում են, և հենց որ անտառապահ Սիմոնը բռնեց մեկի հետին ոտքերից, մնացած բոլորի վրայից անունը ընկնում և կպչում է այդ մեկին։

Մաշո գոճին, մորական կաթի համն ու հոտը ռունգերին, դեգերում է անծանոթ բակում, շուլալվում է երեխաների ոտքերին, դունչը քսմսում է ամեն փափուկ բանի, մինչև որ սովորում է գարու ալյուրի շիլային, ապա և գարուն, ոտքերը քիչ-քիչ պնդանում են, խելքը գլուխն է գալիս և սկսում է դնչով հողը փորել:

Բակում վխտացող կենդանական աշխարհից միայն Մաշոն է, որ չի վախենում շղթայակապ շնից։ Բայց նրա խիզախությունը գնահատող չկա, նրա խիզախությունը իզուր է անցնում, որովհետև սևուկ շունը բացահայտ արհամարհում է նրան, չի հաչում վրան կերամանին մոտենալիս, անգամ չի գռմռում ոսկոր կրծելիս, այլ միայն, խրատելու պես, թաթով հասցնում է համառ ու երկար դնչին՝ հասկացնելու համար, որ ոսկորը նրա ցեղի կերակուրը չի, թող գնա իր ուտելիքը ճարի։

Առհասարակ, բակում ամեն կենդանի արարած կամ զվարճանում է Մաշոյի հիմարությունների վրա, կամ արհամարհում։ Միայն Սաթենիկ տատն է, որ սիրում է նրան։ Եվ Մաշոն հասկանում է դա։ Ամեն տարի, ամեն նոր Մաշո հասկանամ է։

Մաշոն հասկանում ու արդեն պոկ չի գալիս Սաթենիկ տատից։ Սաթենիկ տատը լեզու է սովորեցնում նրան։ Ասում է. «Մաշո, ժամանակ չունեմ, գնա քո բանին», և Մաշոն գնում է իր բանին։ «Մաշո, գնանք մի քիչ էլ կանաչ արածի», և Մաշոն պոչը ոլորելով ընկնում է առաջ։ Պառկիր՝ պառկում է, վեր կաց՝ վեր է կենում...

Սաթենիկ տատի փեշերից կաթի բույր է գալիս, եգիպտացորենի, գարու գժվելու բույր է գալիս։ Բույրերը առած ռունգերին՝ Մաշոն քայլում է տատի կողքով, գնում է կանաչ արոտի։ «Մաշո ջան, արի Լուսերի դռնով գնանք»,— ասում է Սաթենիկ տատը ու թեքվում գնում են Լուսերի դռնով անցնելու։

Լուսերը անատամ նայում է Մաշոյին և ասում է.

— Երկու ամիս էլ որ պահեք, երկու փութ մաքուր միս կունենա։

— Կունենա։— Ամեն անգամ խոսքը անպատասխան չթողնելու համար ասում է Սաթենիկ տատը: Ամեն անգամ ասում է վախով, թե Մաշոն հանկարծ կհասկանա։

«Մաշո ջան,— գոճու հետ խոսում է Սաթենիկ տատը,— չգիտես, որ ծնվածդ օրից մարդիկ քեզ շամփուրի վրա են տեսնում, քո մեծանալը շամփուրներով են չափում։ Թե իմանայիր, կթքեիր նրանց տված կերի վրա, որ վերջում քթիցդ են բերելու։ Ի՜նչ լավ է չգիտես, Մաշո ջան»։

Նոր տարու նախորդող կիրակի օրը խոզերի կոտորած է սկսվում գյուղում։ Ում կերը վերջանում է, չի էլ սպասում կիրակուն։ Եվ դեկտեմբերի սառնաշունչ օդը թրատվում է այս ու այնտեղից լսվող օրհասական ճղղոցներից։

Այդ օրերին, առավոտ շուտ, քանի դեռ չեն արթնացել դանակավոր մարդիկ, քանի դեռ Մաշոյի հերթը չի հասել, Սաթենիկ տատը գոճուն առնում դուրս է գալիս գյուղից։ Սաթենիկ տատը չի ուզում, որ Մաշոն այդ աղմուկի ամբողշ սարսափը հասկանա։ Սաթենիկ տատը գյուղից դուրս շրջում է Մաշոյի հետ, և խոսում է հետը. «Մաշո ջան, համբերի, համբերի, գոճի ջան։ Եկող տարի քեզ լավ կպահեմ, օրումեջ կլողացնեմ-կքերեմ, ալյուրը կմաղեմ ճաշդ եփելուց առաջ, ամեն օր արոտի կբերեմ, ամենալավ պատառը քեզ կտամ... Համբերի, գոճի ջան։ Համբերի մինչև եկող տարի:

[[Կատեգորիա:Վանո Սիրադեղյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13727</id>
      <timestamp>2013-02-21T20:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7513">[[Պատկեր:Vano Siradeghyan.jpg|250px|thumb|left|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Վանո Սիրադեղյան]]ի '''«Ամեն տարվա գոճին»''' ստեղծագործությունը:

== Ամեն տարվա գոճին ==

Դեկտեմբերի վերջին տասնօրյակին Սաթենիկ տատը աչքաթող է անում հավերին, շանը, ոչխարներին, անգամ կովին և զբաղվում է Մաշո խոզով։ Սաթենիկ տատը նույն անունն է տալիս ամեն տարվա գոճուն։ Ամեն տարի նրա Դավիթ որդին անտառապահ Սիմոնի մերունի տակից կտրում բերում է մեկ ամսեկան գոճուն, և Սաթենիկ տատը անցած տարվա նման, նախանցած տարվա նման անունը դնում է Մաշո: Թվում է, արդեն քսան տարի Սիմոնը նայն մերունն է պահում, Դավիթը քսան տարի նույն գոճին է բերում։

Երբեք չի պատահել, որ Դավիթը աշխատանքից գալիս ձեռքի հետ բերի գոճին, ինչպես գյուղի ճաշարանից միս է բերում։ Չի եղել, որ մտնի տան ու ասի. «Գոճին բերել եմ, գնացեք տեսեք»։ Այդ բանին պատրաստվում են նախօրոք։ Ապրիլի սկզբներից տնեցիները՝ մեծ ու փոքր, արդեն գիտեն, որ իրենց Մաշոն, այսինքն, ոչ թե Մաշոն, այլ Սիմոնի մերունի ութ, ինը կամ տասը խոճկորներից մեկը, դեռևս անանուն ու մյուսներից չջոկվող, մոր կուրծքը դնչահարելով մեծանում է։ Մաշոն մեծանում է իր նմանների մեջ, վաղօրոք կնքած անունով, անունն ու ինքը ապրում են առանձին, քանի դեռ անտառապահ Սիմոնը չի բռնել նրա հետին ոտքերից՝ Դավթի պահած պարկը գցելու համար։ Ութ, ինը կամ տասը խոճկորներից մեկը սպրդում է անտառապահ Սիմոնի ձեռքից, և Մաշո անունը ընկնում է այդ մեկի վրայից։ Ուրեմն, կարելի է ասել, որ ութ, ինը կամ տասը Մաշո մոր կրծքերը դնչահարելով մեծանում են, և հենց որ անտառապահ Սիմոնը բռնեց մեկի հետին ոտքերից, մնացած բոլորի վրայից անունը ընկնում և կպչում է այդ մեկին։

Մաշո գոճին, մորական կաթի համն ու հոտը ռունգերին, դեգերում է անծանոթ բակում, շուլալվում է երեխաների ոտքերին, դունչը քսմսում է ամեն փափուկ բանի, մինչև որ սովորում է գարու ալյուրի շիլային, ապա և գարուն, ոտքերը քիչ-քիչ պնդանում են, խելքը գլուխն է գալիս և սկսում է դնչով հողը փորել:

Բակում վխտացող կենդանական աշխարհից միայն Մաշոն է, որ չի վախենում շղթայակապ շնից։ Բայց նրա խիզախությունը գնահատող չկա, նրա խիզախությունը իզուր է անցնում, որովհետև սևուկ շունը բացահայտ արհամարհում է նրան, չի հաչում վրան կերամանին մոտենալիս, անգամ չի գռմռում ոսկոր կրծելիս, այլ միայն, խրատելու պես, թաթով հասցնում է համառ ու երկար դնչին՝ հասկացնելու համար, որ ոսկորը նրա ցեղի կերակուրը չի, թող գնա իր ուտելիքը ճարի։

Առհասարակ, բակում ամեն կենդանի արարած կամ զվարճանում է Մաշոյի հիմարությունների վրա, կամ արհամարհում։ Միայն Սաթենիկ տատն է, որ սիրում է նրան։ Եվ Մաշոն հասկանում է դա։ Ամեն տարի, ամեն նոր Մաշո հասկանամ է։

Մաշոն հասկանում ու արդեն պոկ չի գալիս Սաթենիկ տատից։ Սաթենիկ տատը լեզու է սովորեցնում նրան։ Ասում է. «Մաշո, ժամանակ չունեմ, գնա քո բանին», և Մաշոն գնում է իր բանին։ «Մաշո, գնանք մի քիչ էլ կանաչ արածի», և Մաշոն պոչը ոլորելով ընկնում է առաջ։ Պառկիր՝ պառկում է, վեր կաց՝ վեր է կենում...

Սաթենիկ տատի փեշերից կաթի բույր է գալիս, եգիպտացորենի, գարու գժվելու բույր է գալիս։ Բույրերը առած ռունգերին՝ Մաշոն քայլում է տատի կողքով, գնում է կանաչ արոտի։ «Մաշո ջան, արի Լուսերի դռնով գնանք»,— ասում է Սաթենիկ տատը ու թեքվում գնում են Լուսերի դռնով անցնելու։

Լուսերը անատամ նայում է Մաշոյին և ասում է.

— Երկու ամիս էլ որ պահեք, երկու փութ մաքուր միս կունենա։

— Կունենա։— Ամեն անգամ խոսքը անպատասխան չթողնելու համար ասում է Սաթենիկ տատը: Ամեն անգամ ասում է վախով, թե Մաշոն հանկարծ կհասկանա։

«Մաշո ջան,— գոճու հետ խոսում է Սաթենիկ տատը,— չգիտես, որ ծնվածդ օրից մարդիկ քեզ շամփուրի վրա են տեսնում, քո մեծանալը շամփուրներով են չափում։ Թե իմանայիր, կթքեիր նրանց տված կերի վրա, որ վերջում քթիցդ են բերելու։ Ի՜նչ լավ է չգիտես, Մաշո ջան»։

Նոր տարու նախորդող կիրակի օրը խոզերի կոտորած է սկսվում գյուղում։ Ում կերը վերջանում է, չի էլ սպասում կիրակուն։ Եվ դեկտեմբերի սառնաշունչ օդը թրատվում է այս ու այնտեղից լսվող օրհասական ճղղոցներից։

Այդ օրերին, առավոտ շուտ, քանի դեռ չեն արթնացել դանակավոր մարդիկ, քանի դեռ Մաշոյի հերթը չի հասել, Սաթենիկ տատը գոճուն առնում դուրս է գալիս գյուղից։ Սաթենիկ տատը չի ուզում, որ Մաշոն այդ աղմուկի ամբողջ սարսափը հասկանա։ Սաթենիկ տատը գյուղից դուրս շրջում է Մաշոյի հետ, և խոսում է հետը. «Մաշո ջան, համբերի, համբերի, գոճի ջան։ Եկող տարի քեզ լավ կպահեմ, օրումեջ կլողացնեմ-կքերեմ, ալյուրը կմաղեմ ճաշդ եփելուց առաջ, ամեն օր արոտի կբերեմ, ամենալավ պատառը քեզ կտամ... Համբերի, գոճի ջան։ Համբերի մինչև եկող տարի:

[[Կատեգորիա:Վանո Սիրադեղյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամենագեղեցիկ հարվածը (Հովհաննես Երանյան, գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2524</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4953</id>
      <timestamp>2011-08-31T17:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. «Ամենագեղեցիկ հարվածը», [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1027">«Ամենագեղեցիկ հարվածը», [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհաննես Երանյան]]ի [[գիրք]]ը, որը ներառում է համանուն [[վեպ]]ը: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ: Հեղինակն այս վեպը սկսել է գրել [[2003]]-ից և ավարտին հասցրել [[2010]]-ին: 2010-ին վեպն արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] [[«XXI դարասկզբի հայը» մրցանակ]]ին: 152 էջ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Գրքի [[բնաբան]]ն է [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] «Հոգիս դատախազ լինի մարմընոյս...» խոսքերը:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4955</id>
      <timestamp>2011-08-31T17:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1123">[[Պատկեր:Amenagexecik harvacy.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
«Ամենագեղեցիկ հարվածը», [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհաննես Երանյան]]ի [[գիրք]]ը, որը ներառում է համանուն [[վեպ]]ը: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ: Հեղինակն այս վեպը սկսել է գրել [[2003]]-ից և ավարտին հասցրել [[2010]]-ին: 2010-ին վեպն արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] [[«XXI դարասկզբի հայը» մրցանակ]]ին: 152 էջ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Գրքի [[բնաբան]]ն է [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] «Հոգիս դատախազ լինի մարմընոյս...» խոսքերը:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4956</id>
      <timestamp>2011-08-31T17:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1126">[[Պատկեր:Amenagexecik harvacy.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկի առաջին էջը]]
«Ամենագեղեցիկ հարվածը», [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհաննես Երանյան]]ի [[գիրք]]ը, որը ներառում է համանուն [[վեպ]]ը: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ: Հեղինակն այս վեպը սկսել է գրել [[2003]]-ից և ավարտին հասցրել [[2010]]-ին: 2010-ին վեպն արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության և [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] [[«XXI դարասկզբի հայը» մրցանակ]]ին: 152 էջ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Գրքի [[բնաբան]]ն է [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] «Հոգիս դատախազ լինի մարմընոյս...» խոսքերը:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18891</id>
      <timestamp>2014-01-26T22:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1386">{{Գիրք
|վերնագիր = Ամենագեղեցիկ հարվածը
|շապիկ = Amenagexecik harvacy.jpg
|հեղինակ = [[Հովհաննես Երանյան]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր =
|հրատ = ՀԳՄ
|տարեթիվ = 2011
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}

«Ամենագեղեցիկ հարվածը», [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհաննես Երանյան]]ի [[գիրք]]ը, որը ներառում է համանուն [[վեպ]]ը: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ: Հեղինակն այս վեպը սկսել է գրել [[2003]]-ից և ավարտին հասցրել [[2010]]-ին: 2010-ին վեպն արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության և [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] [[«XXI դարասկզբի հայը» մրցանակ]]ին: 152 էջ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Գրքի [[բնաբան]]ն է [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] «Հոգիս դատախազ լինի մարմընոյս...» խոսքերը:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:ՀԳՄ հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18892</id>
      <timestamp>2014-01-26T22:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1391">{{Գիրք
|վերնագիր = Ամենագեղեցիկ հարվածը
|շապիկ = Amenagexecik harvacy.jpg
|հեղինակ = [[Հովհաննես Երանյան]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր =
|հրատ = ՀԳՄ
|տարեթիվ = 2011
|տպաքանակ =
|այլ = 
}}
'''«Ամենագեղեցիկ հարվածը»''', [[ՀԳՄ հրատարակչություն|ՀԳՄ հրատարակչության]] կողմից [[2011]]-ին տպագրված [[Հովհաննես Երանյան]]ի [[գիրք]]ը, որը ներառում է համանուն [[վեպ]]ը: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ: Հեղինակն այս վեպը սկսել է գրել [[2003]]-ից և ավարտին հասցրել [[2010]]-ին: 2010-ին վեպն արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության և [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] [[«XXI դարասկզբի հայը» մրցանակ]]ին: 152 էջ: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Գրքի [[բնաբան]]ն է [[Խաչատուր Կեչառեցի|Խաչատուր Կեչառեցու]] «Հոգիս դատախազ լինի մարմընոյս...» խոսքերը:

[[Կատեգորիա:2011-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:ՀԳՄ հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամենաթեթևագույն քաշ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6454</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14452</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամենաթեթևագույն քաշ''' – մի քանի մենապայքարային մարզաձևերի քաշային կարգ։ Այս քաշային կարգի դասական...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="452">'''Ամենաթեթևագույն քաշ''' – մի քանի մենապայքարային մարզաձևերի քաշային կարգ։ Այս քաշային կարգի դասական և ազատ ոճի ըմբիշները կշռում են մինչև 48 կգ, ծանրորդները՝ 52 կք և այլն։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները (Ալիս Հովհաննիսյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6027</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13215</id>
      <timestamp>2013-01-29T18:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]] '''«Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները»''', [[Ալիս Հովհա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="43819">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները»''', [[Ալիս Հովհաննիսյան]]ի ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները ==

Չէ, Մա­րի­ամ Շահ­նա­զար­յա­նը չի կա­րող նրան­ցից մե­կը դառ­նալ... Եթե նրանց հետ մի քա­նի ան­գամ վաղ առա­վոտ­յան ճամ­փոր­դած չլի­ներ, չէր իմա­նա, որ օրը ոչ թե ժա­մը 9-ից, 10-ից, ոմանց հա­մար 11-ից, այլ 6-ից է սկս­վում Երևանում, որ­տեղ շատ վա­ղուց ար­դեն գոր­ծա­րան­ներ չկան, բան­վոր­նե­րի աշ­խա­տան­քի ժամն ազ­դա­րա­րող շչակ­ներ` նույն­պես, և որը գոր­ծա­զուրկ­նե­րի թվով հետ չի մնում ո՛չ առա­ջա­վոր, զար­գա­ցած, ո՛չ էլ զար­գա­ցող կամ հե­տամ­նաց երկր­նե­րի մայ­րա­քա­ղաք­նե­րից:

Եթե մինչև եր­թու­ղա­յի­նի կան­գառ հաս­նե­լը` դա­տարկ փո­ղո­ցում ձայ­նը գլու­խը չգ­ցեր ու առանց տա­րի­քից ամա­չե­լու փո­ղոց­նե­րը աջ ու ձախ հա­տե­լով չվազվ­զեր մայ­թե­րի միջև, չսու­լեր ջա­հել ժա­մա­նակ­վա իր հո­րի­նած զուտ անձ­նա­կան քայ­լեր­գե­րը, չէր իմա­նա, որ Երևանում ապ­րող մար­դուն կա­տար­յալ ազա­տու­թյան ու ան­կա­խու­թյան զգա­ցու­մը կա­րող է հա­մա­կել մի­մի­այն այն կես ժամ 45 րո­պե­ի ըն­թաց­քում, երբ դեռ մու­թը իր իրա­վա­սու­թյուն­նե­րի մեջ է, իսկ լույ­սը մի քիչ էլ է ու­զում քնել...

Սո­վո­րա­բար նրա կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը ամառ­ներն է գա­լիս, երբ այս նույն ժա­մին մի­ան­գա­մայն լույս է...Հի­մա ցուրտ հուն­վարն է: Մի պահ ու­րա­խու­թյու­նը խա­թա­րել էր ու­զում ագ­ռավ­նե­րի մի երամ, որ ոհ­մա­կի էր վե­րած­վել. քրք­րում էր նույն գիշ­ե­րը իր շնա­կան կյանքն ան­հայ­տու­թյան մեջ ավար­տին հասց­րած կեն­դա­նու փո­րո­տի­քը: Բայց մի՞­թե Երկ­նա­վո­րը նրանց ավե­լի մեծ ազա­տու­թյուն չի տվել, քան իրեն, ու նրանք որևէ առար­կու­թյուն ու­նեն դժ­բախտ զո­հի տխուր վեր­ջա­բա­նը կեն­դա­նի ու կուշտ մնա­լու հնա­րա­վո­րու­թյան վե­րա­ծե­լու դեմ... Հրում, իրե­նից վա­նում, հե­ռաց­նում է կաս­կա­ծը, թե` այն, ինչ ինք­զին­քին որ­պես սե­փա­կան ազա­տու­թյուն է հրամց­նում, ագ­ռավ­նե­րի` մեր աչ­քին տգեղ երևացող ան­պատ­կառ ազա­տու­թյան խղ­ճուկ նմա­նա­կու­մը չի՞ արդ­յոք: Սու­լում է իր ամե­նա­անձ­նա­կան քայ­լեր­գից մի դր­վագ, հա­տում փո­ղո­ցը...

Կան­գա­ռի լռու­թյան մեջ իրենց կռինչ­-ա­ղա­ղակ-լր­բու­թյա­նը լրիվ ազա­տու­թյուն են տվել ար­վար­ձա­նա­յին ագ­ռավ­նե­րը: Մո­տե­ցավ անց­յալ հա­զա­րամ­յա­կի վեր­ջին հար­յու­րամ­յա­կի կե­սե­րին ար­տադր­ված, այ­սինքն` իր դարն ու հա­զա­րամ­յա­կը լի­ու­լի ապ­րած եր­թու­ղա­յի­նը: Դռան մոտ նս­տած տղա­մար­դը մի այն­պի­սի կնա­մե­ծա­րու­թյամբ Մա­րի­ա­մի առջև բաց արեց դու­ռը, ինչ­պես սո­վո­րա­բար երկ­րի առա­ջին տիկ­նոջ առաջ շքեղ ավ­տո­մե­քե­նա­յի դուռն է բա­ցում վս­տա­հու­թյան ար­ժա­նա­ցած հաճ­կա­տա­րը...Նման դեպ­քե­րում ու­րախ ես լի­նում, որ Աստ­ված քեզ կին է ստեղ­ծել:

Երբ նս­տում է մեր հի­նա­վուրց երկ­րի 11-րդ մայ­րա­քա­ղա­քի այս եր­թու­ղա­յին­նե­րից մեկ­նու­մե­կը ու նա­յում դռան ներ­սո­տին քո­ղար­կող հնա­մաշ կար­պե­տի կտո­րին, նս­տա­տե­ղե­րի` տար­բեր հա­զա­րամ­յակ­նե­րում մի կերպ գույ­նե­րը պահ­պա­նած վա­րա­գույր­նե­րի ծվեն­նե­րից կցմց­ված բար­ձիկ­նե­րին, դրանց տա­կից հա­մա­ռո­րեն շատ վա­ղուց իր ան­պետ­քա­ցած գո­յու­թյու­նը պահ­պա­նող մար­դու ոսկ­րե­րի պես դուրս ցց­ված թիկ­նակ­նե­րին, վա­րոր­դի հա­յե­լուց կախ­ված օրա­ցույ­ցին` Աստ­վա­ծած­նի պատ­կե­րով, իրեն բռ­նում է նրա վրա, որ ամոթ է զգում այս­պես երթևեկե­լու հա­մար: Լավ է, որ իր կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը, որ ծնուն­դով եր­րորդ­մաս­ցի տղա է, երբևէ չի իմա­նա, թե ին­չով է գա­լիս, հաս­նում իր մեկ ամ­սով վար­ձած շքեղ բնա­կա­րա­նը մաք­րե­լու, սպի­տա­կե­ղե­նը լվա­նա­լու, ար­դու­կե­լու... Կար­ծում է` եթե ոչ իր մե­քե­նա­յով, գո­նե տաք­սի­ով է հասց­նում ճիշտ ժա­մա­նա­կին ներ­կա­յա­նալ, քա­նի որ լավ է վճա­րում:

Մեկ­-եր­կու ան­գամ այս բո­լոր ման­րա­մաս­ներն ու­սում­նա­սի­րե­լուց հե­տո հաս­կա­նում ես, որ մե­քե­նա­յի` առա­ջին հա­յաց­քից իրար հետ կապ չու­նե­ցող մա­սե­րը պինդ ագուց­ված են այլևայլ աճ­պա­րա­րա­կան հնար­նե­րով ու ճա­նա­պար­հին այ­սու­այն­կողմ չեն թռ­չի: Էլ ուշ­ադ­րու­թյուն չես դարձ­նում... Այս­պես էր լի­նե­լու, եթե նույն գեշ բա­նե­րի փո­խա­րեն ամեն ան­գամ նույն ար­տա­կարգ սի­րուն բա­նե­րը տես­նե­իր...

Ան­դուր երևույթ­նե­րի հետ հաշ­իվ­նե­րը վեր­ջաց­նե­լուց հե­տո Մա­րի­ա­մը փոր­ձում է ընկղմ­վել ինքն իր մեջ` 61-ամ­յա­կի նա­խաշ­ե­մին որոշ բա­ներ մտմ­տալ կյան­քի հե­տա­գա օրե­րը, ժա­մե­րը խե­լա­միտ դա­սա­վո­րե­լու մա­սին: Թեև շատ խե­լա­ցի­նե­րի պես գի­տի` ինչ էլ մտա­ծես, վեր­ջին խոս­քը Բարձր­յա­լինն է: Բայց մտ­քե­րը, պարզ­վում է` գիշ­եր­վա ըն­թաց­քում կի­սով չափ մարս­վել են, ու չար­ժե դրանց ետևից ընկ­նել, ետ բե­րել, որո­ճալ... Աչքն ընկ­նում է կող­քին նս­տած մար­դու ձեռ­քե­րին, որ բա­ցում, փա­կում է տա­տի­կի ժա­մա­նակ­նե­րի, այ­սինքն` անց­յալ դա­րա­կե­սի մի դրա­մա­պա­նակ, որի չր­թի­կը պարզ, բայց ահա այս­պես եր­կա­րակ­յաց մե­խա­նիզմ է` եր­կու փոք­րիկ գն­դիկ­ներ, որ չր­թա­լուց հե­տո ագուց­վում են ու վերջ, ապա­հով ես: Մա­րի­ա­մին թվաց` կող­քի մար­դը խա­ղում էր այդ չր­թի­կի հետ, և աչ­քի պո­չով ստու­գում իր ներ­վե­րի ամ­րու­թյու­նը: Եթե դրա­մա­պա­նա­կը տա­տից է մնա­ցել, ու­րեմն` որ­պես ըն­տա­նե­կան մա­սունք, շատ թանկ է, ու կարևոր չէ` տե­րը կի՞ն է, թե՞ տղա­մարդ: Բայց չր­թի­կի հետ խա­ղա­ցող ձեռ­քե­րը աշ­խա­տող տղա­մար­դու կո­պիտ ձեռ­քեր են: Իբր պա­տու­հա­նից դուրս է նա­յում, նա­յեց նրա կի­սա­դե­մին, ու չհաս­կա­ցավ` ժպ­տա­լու, հա­ճո­յա­խո­սե­լու, սր­տաշ­ահ մի բան ասե­լու պատ­րաստ տղա­մար­դո՞ւ կի­սա­դեմ էր, թե՞ կո­պիտ, դի­մա­ցի­նին տե­ղի-ան­տե­ղի բշ­տե­լու հա­կում ու­նե­ցող, շի­նա­րա­րու­թյան վրա աշ­խա­տե­լուց չխոր­շող կնոջ:

Ար­դեն գի­տի Մա­րի­ա­մը, թե որ ժա­մին որ եր­թու­ղա­յինն է գա­լու, ով­քեր են նս­տած` հա­վա­քա­րա­րու­հի­նե­րի՞ համ­քա­րու­թյունն է, թե՞ Երևանի այլևայլ փլուզ­ված կամ կո­ղոպտ­ված շի­նու­թյուն­նե­րում ջրի, բոր­բո­սի մեջ խոր­տակ­ված ներք­նա­հար­կե­րի հին կո­յու­ղի­նե­րի եր­կա­թը գտ­նող, պո­կող, տե­սա­կա­վո­րող բան­վոր­նե­րի բրի­գա­դի, որոնց ցե­լո­ֆա­նե տոպ­րակ­նե­րի մեջ իրենց օրա­պա­հիկն է` սոխ, պա­նիր, հաց, ձու կամ սրան­ցից մի­այն մեկ­նու­մե­կը ու հաց: Կա­նա­դա­հայ կլի­են­տի սառ­նա­րա­նից եր­կու օրը մեկ իր պա­հան­ջով Մա­րի­ա­մը թա­փում է ճաշ­ի, տե­սակ-­տե­սակ պա­նիր­նե­րի, եր­շի­կե­ղե­նի մնա­ցոր­դը, որ դեռ մի շա­բաթ էլ հաս­տատ չէ­ին կորց­նի իրենց սնն­դա­րա­րու­թյու­նը:

Այ­սօր երևի այն օրե­րից է, երբ ոմանք մի եր­թու­ղա­յի­նից ուշ­ա­նա­լով` մյուսն են նս­տում. համ­քա­րու­թյուն­նե­րը մի քիչ խառն­վում են, բայց գո­նե օր­վա մեջ փո­փո­խու­թյուն է մտ­նում: Հա­վա­քա­րա­րու­հի­ներն ու բան­վոր­նե­րը ող­ջու­նում են միմ­յանց, կար­ծես շնոր­հա­վո­րում են, որ այ­սօր էլ, ըստ բա­րի կան­խա­տե­սում­նե­րի, շու­տով կբաց­վի լույ­սը:

Եր­կու ջա­հել կա­նայք, որ միշտ կողք-կող­քի նս­տած` չա­փից դուրս կարևոր զրույ­ցի մեջ են, նա­խանձ են շար­ժում: Ու­զում է լսել, թե ին­չի մա­սին են այս­քան նյութ գտ­նում խո­սե­լու, բայց միշտ ձայ­ներն իջեց­նում են, երբ Մա­րի­ա­մը նս­տում է: Այդ­քան բան ու­նեն մեկ ու­րիշ­ին ասե­լու, իսկ ին­քը շատ հա­ճախ առաջ­նա­յի­նը երկ­րոր­դա­յի­նից տար­բե­րա­կե­լու իր ան­վերջ պրպ­տում­նե­րի մեջ թույլ է տա­լիս, որ ժա­մա­նակն իր հետ տա­նի թե՛ առաջ­նա­յի­նը, թե՛ երկ­րոր­դա­յի­նը, և թե՛ կող­քից ան­կոչ բս­նած­նե­րը:

Հա­մակ­րե­լի ին­տե­լի­գեն­տու­հու` «Փո­ղե­րը քց­վե՛ք» ժար­գո­նա­յին հրա­հան­գով բո­լո­րը նրան են փո­խան­ցում 100-դ­րա­մա­նոց­նե­րը, Մա­րի­ամն էլ` նրանց հետ: Ձևը պա­հե­լու հա­մար հաշ­վում, տա­լիս է վա­րոր­դին: Երեկ առա­վոտ նա նվեր­ներ բա­ժա­նող ազն­վա­կա­նու­հու ար­ժա­նա­պատ­վու­թյամբ կա­նանց էժան զու­գա­գուլ­պա­ներ վա­ճա­ռեց:

Մա­րի­ա­մի առաջ աս­պե­տո­րեն դու­ռը բա­ցող մար­դու դեմ­քը ոչ մի ան­գամ չի հասց­նում տես­նել: Երբ հաս­կա­ցավ, որ էլ չար­ժե հաշ­վել նրա խիստ գրա­կան լեզ­վով ար­տա­սան­ված մտ­քե­րը`»նա­խախ­նա­մու­թյուն», «բու­սա­կան կյան­քով ապ­րող մարդ», «Գյում­րի­ի տնանկ­նե­րի իրա­կան թի­վը ոչ մի տեղ գրանց­ված չէ», «ըն­տա­նի­քը պե­տու­թյան հա­յե­լին է` միկ­րո­պե­տու­թյուն» և այլն, ար­դեն սկ­սել էր հետևել նրա զրույ­ցին, որ բաց սրտով վա­րում էր վա­րոր­դի հետ: Նա պատ­մեց, որ իր հարևանը երեկ ար­տա­սո­վոր թա­ղում է կա­տա­րել` իր էքս­կա­վա­տո­րով փո­րած հս­կա փո­սի մեջ 500 խոզ են թա­ղել, այ­սինքն` մոտ երե­սուն տոն­նա միս: «Ո՞նց, ին­չի՞», զար­մա­ցան բո­լո­րը: «Որով­հետև մի օլի­գար­խի պետք էր այս օրի­նա­կե­լի ֆեր­ման ոչն­չաց­նել, որ իր գոր­ծին չխան­գա­րի»: «Վախ, վախ, մի տա­սը գյու­ղի մի տար­վա բո­լոր հար­սա­նիք­նե­րը կա­րե­լի էր անել էդ­քան մսով»: «Ի՞նչ տա­սը, քսան ասա»: «Էս ի՞նչ եր­կիր դա­ռավ, դրա հա­մար էլ մար­դիկ վա­խե­նում են էս­տեղ գործ դնե­լուց»: «Իսկ դատ-բան չեն կա­րող բա­ցել, չէ՞»: «Ի՞նչ դատ, ինչ դա­տաս­տան: Գլխ­նե­րից ձե՞ռ են քաշ­ել: էդ­քան խոզ ոչն­չաց­նո­ղի հա­մար մի քա­նի մարդ գյուլ­լե­լը ի՞նչ է»: «Մեր եր­կի­րը նոր Էլ­դո­րա­դո ու Քլոն­դայք է դար­ձել,- ասաց գրա­կան հա­յե­րե­նով խո­սո­ղը` Գա­գոն,- ոս­կին մեր ժո­ղովր­դի մարմ­նից են կոր­զում»: Վա­րոր­դը` Վա­չոն, ան­կեղ­ծո­րեն հե­տաքրքր­վեց, թե ժա­մը քա­նի­սի՞ն է քնում Գա­գոն, և երբ է զարթ­նում, ե՞րբ է հասց­նում աշ­խար­հից էս­քան բան իմա­նալ... Մա­րի­ա­մին էլ հե­տաքրք­րեց: Քնում է գիշ­ե­րը 11-ից ոչ շուտ, ոչ ուշ, օր­վա թեր­թե­րը և որևէ գե­ղար­վես­տա­կան գիրք կար­դա­լուց հե­տո: Հենց այդ­պես էլ ասաց` «որևէ գե­ղար­վես­տա­կան գիրք», իսկ առա­վոտ­յան ժա­մը 6-ին ոտ­քի վրա է: Քր­տին­քով ըն­տա­նիք պա­հող, «առողջ հո­գին առողջ մարմ­նի մեջ» նշա­նա­բա­նով ապ­րող մարդ է երևում... Թեք­վեց, որ տես­նի այս գի­տուն բան­վո­րի դեմ­քը: Չտե­սավ: Գա­գոն հուշ­ում էր` «Էս­տե­ղից էն երի­տա­սարդն էր նս­տում, էսօր ին­չի՞ չկա»... Երի­տա­սար­դի փո­խա­րեն քիչ այն կող­մում ուղևոր­նե­րի ու­րախ բա­ցա­կան­չու­թյուն­նե­րից կարմ­րա­տա­կած, տե­ղա­վոր­վում է գոր­ծած գլ­խար­կով մի պա­ռա­վիկ: «Էս ո՞ւր էիր, չէ­իր երևում, մտա­ծե­ցինք...»: «Մտա­ծե­ցիք` մե­ռել եմ»,- ընդգծ­ված ու­րախ է, որ չի վա­խե­նում «մեռ­նել» բա­ռից. նույն­քան առույգ շա­րու­նա­կեց, որ տրոմբ ու­նի, ոտ­քը ցա­վում է:

«Չէ­ինք մտա­ծում մե­ռել ես, ի՞նչ մեռ­նել: Մտա­ծում էինք` տղադ Մոսկ­վա­յից փող է ու­ղար­կել, տաք­սի­ով ես երթևեկում»: «Տղա­յիս ու­ղար­կած փո­ղով գազ անց­կաց­րի»: «Ոնց, մինչև հի­մա գազ չու­նե­ի՞ր»: «Հըը, չու­նե­ի: Էս քա­նի օրը հենց էլ տաք­սի­ով էի գնում աշ­խա­տան­քի: Տաք­սուս փո­ղը վեր­ջա­ցավ, վե­րա­դար­ձա Վա­չո­յիս խլամ ավ­տոն»: Վա­չոն չի նե­ղա­նում, այլ թե­ման է փո­խում.

- Մեր էն ու­սուց­չու­հի տա­տի­կին ո՞վ է հիշ­ում:

- Վա­ղուց է, չի երևում,- Մա­րի­ա­մի ական­ջի տակ ար­ձա­գան­քեց չր­թի­կով դրա­մա­պա­նա­կի տե­րը, թե՞ տի­րու­հին,- Արևաշ­ող մայ­րի­կը:

- Էն որ բո­լո­րիս ծննդ­յան օրե­րը գրած ու­ներ:

- Էն որ գա­թա էր թխում, բե­րում-­բա­ժա­նում: Իմ ծնուն­դին «թռիչ­քա­յին» կոն­ֆետ էր բե­րել, ասաց.»Կնե­րե՛ս, ալ­յուրս չհե­րի­քեց` գա­թա թխե­ի»:

- Ծե­րա­նոց են տա­րել խեղճ պա­ռա­վին: Բա նա ծե­րա­նո­ցի մա՞րդ էր:

- Ոնց: Կենտ­րո­նում տուն ու­ներ: Գնում էր, թո­ռան երե­խուն էր պա­հում: Հենց էդ թոռն էլ տու­նը իրե­նով է արել երևի: Տա­րան ծե­րա­նոց գցե­ցին խեղ­ճին:

- Արևաշ­ող մայ­րիկն ու ծե­րա­նո՞ց...

- Ո՞նց թե ծե­րա­նոց...

- Հարևան­նե­րից հարց­րի, ասա­ցին` ըն­կել, ոտքն է ջար­դել:

- Ու­րեմն, իրենց պետք չէր, էլի...

- Բայց էդ­պի­սի կնո­ջը, էդ­քան տար­վա ման­կա­վարժ: Չեմ կա­րո­ղա­նում իմա­նալ` ո՞ր ծե­րա­նոցն են տա­րել, բայց գտ­նե­լու եմ,- չէր հանգս­տա­նում Վա­չոն:

- Գտի՛ր, բո­լո­րովս գնանք տե­սու­թյան:

- Գտ­նե­լու եմ... Էդ տե­սակ խա­նում կնո­ջը... Իմ մոր տա­րի­քին կլի­ներ: Ու ծե­րա­նոց:

- Հենց որ գտ­նես, մի մեծ կար­կան­դակ կգ­նենք, բո­լո­րովս կայ­ցե­լենք Արևաշ­ող մայ­րի­կին,- Գա­գոն իր գրա­կան հա­յե­րե­նով հարկ հա­մա­րեց վա­վե­րաց­նել ձեռ­նար­կը:

- Քց­վե՛ք,- ին­տե­լի­գեն­տու­հին տի­րա­բար պար­զեց ձեռ­քը:

Բո­լոր ուղևոր­նե­րը մի մար­դու պես փո­խան­ցե­ցին իրենց ար­դար քր­տին­քով վաս­տա­կած հա­զա­րա­նոց­նե­րը, որ լավ կամ, Աստ­ված մի արաս­ցե, վատ օր­վա հա­մար պա­հած ու­նե­ին: Մա­րի­ամն էլ տվեց իր հա­զա­րա­նո­ցը այն տա­սը հա­զա­րից, որ ետ է գցում բու­կի­նիս­տից Ֆոլկ­նե­րի ռու­սե­րեն վեց­հա­տոր­յա­կը գնե­լու հա­մար:

Երբ մտան հրա­պա­րակ, Վա­չոն հարց­րեց. «Մինչև Փակ շու­կա իջ­նող կա՞»: Օտար թռ­չու­նի իր կռա­վո­ցով Մա­րի­ամն ար­ձա­գան­քեց. «Ես շու­կա­յի մոտ եմ իջ­նում»: Վա­չոն փո­խեց եր­թու­ղին, թեք­վեց դե­պի Շա­հում­յան փո­ղոց: «Այս վաղ ժա­մին խցա­նում-բան չկա, ին­չո՞ւ է փո­խում ճա­նա­պար­հը: Մի բան գի­տի Վա­չոն»: Մե­քե­նան կանգ­նեց­րեց Երաժշ­տա­կան կո­մե­դի­ա­յի թատ­րո­նի առաջ, գոր­ծած գլ­խար­կով պա­ռա­վի­կը շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նեց, իջավ: Պարզ է: Վա­չոն նրան մո­տեց­րել էր իր աշ­խա­տա­վայ­րին: Հե­տաքր­քիր է, հաս­տա­ցած ոտ­քե­րով, տրոմ­բով այս տա­տի­կը թատ­րո­նի դահ­լի՞ճն է մաք­րում, թե՞ տնօ­րե­նի սեն­յա­կը, գու­ցեև զու­գա­րան­նե՞­րը, գու­ցե ամ­բողջ շե՞ն­քը... Ո՞վ չի սի­րի ժպ­տա­լուց չհոգ­նող այս պա­ռա­վի­կին... Մա­րի­ա­մը որոշ­եց վաղ­վա­նից խո­րա­նալ բո­լո­րին ժպ­տա­լու այս շատ ձեռն­տու պա­ռա­վա­կան ար­վես­տի գաղտ­նիք­նե­րի մեջ, որ երբ սկլե­րո­զը վրա հաս­նի, ուշ չլի­նի:

Ժա­մա­նա­կից տա­սը րո­պե շուտ է տեղ հա­սել... Ճիշտ է անում, որ եր­թու­ղա­յի­նով է գա­լիս... Ոտ­քով քայ­լե­լու տեղ էլ կա` մինչև եր­թու­ղա­յի­նը. սա էլ քեզ առա­վոտ­յան մարմ­նա­մար­զու­թյուն... Պո­ղո­տա­յի շեն­քե­րից ոչ մե­կի պա­տու­հա­նից լույս չի երևում... Բո­լո­րը քնած են... Կար­ծես մի նո­րա­ծին երե­խա էլ չկա, որ խան­գա­րի ծնող­նե­րի քու­նը կամ մի հի­վանդ, ծեր, անք­նու­թյամբ տա­ռա­պող մարդ...

Մի քիչ կկանգ­նի, ժա­մը կլ­րա­նա, կբարձ­րա­նա դի­մա­ցի շեն­քի չոր­րորդ հարկ:

Սա, ու­րեմն, ագ­ռավ­նե­րի կռն­չա­լու ժամն է: Այս պա­հին նրանց չեն խան­գա­րում փո­ղո­ցի աղ­մուկ­նե­րը, սրտ­նե­րի ու­զա­ծի չափ կռն­չում են առանց մտա­հոգ­վե­լու, թե ինչ­քան այ­լան­դակ է իրենց ձայ­նը մարդ­կա­յին նուրբ ականջ­նե­րի հա­մար... Բայց ա՛յ դրանց թռիչ­քը Մա­րի­ա­մի նման լավ հան­դի­սա­կա­նի է ար­ժա­նի... Պարզ­վում է` նրանք գե­րա­զանց են տի­րա­պե­տում հա­վա­սա­րաս­րուն եռանկ­յու­նի կազ­մե­լու օրենք­նե­րին, թևածում են իրար շատ մոտ, խիտ շար­քե­րի մեջ, բայց եր­բեք մե­կը մյու­սի թևին չի դիպ­չում, խաթ­րին` նույն­պես: Այդ ժա­մին ագ­ռա­վա­յին հա­մե­րաշ­խու­թյու­նը բարձ­րա­կե­տին է... Ցան­կու­թյան դեպ­քում այս խառ­նի­ճա­ղանջ կռնչ­յուն­նե­րի մեջ նույ­նիսկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն կհայտ­նա­բե­րես... կռն­չոց­նե­րի սիմ­ֆո­նի­ա, որ կա­տա­րում է մայ­րա­քա­ղա­քի ամե­նա­կենտ­րո­նա­կան փո­ղո­ցի սո­սի­նե­րի գա­գաթ­նե­րի տեր ու տի­րա­կան ագ­ռավ­նե­րի երգ­չա­խում­բը... Կար­ծես թե հենց նոր ոչ թե Սո­վե­տաշ­ե­նի աղ­բա­նո­ցում, այլ հա­տուկ իրենց հա­մար կազ­մա­կերպ­ված դաշ­տա­հան­դե­սում են նա­խա­ճաշ­ել... Մո­ռա­ցած այս կամ այն թեր­մաց­քի, էգի կամ արու­ի հա­մար բո­լոր կռիվ­ներն ու տա­րա­ձայ­նու­թյուն­նե­րը` թևածում են գիշ­եր­վա ըն­թաց­քում մաքր­ված օդի ալիք­նե­րի մեջ... Իսկ չթևածող­նե­րը, որ գու­ցե լի­ու­լի թևածել են ար­դեն, նս­տել են սո­սի­նե­րի բարձր կա­տար­նե­րին: Հե­տաքր­քիր է` Մա­րի­ա­մի կանգ­նած մայ­թին աճած սո­սի­նե­րը ավե­լի ցած­րա­հա­սակ են: Սրանց վրա մի­այն ճնճ­ղուկ­ներն են թա­ռում: Գեթ մի հա­տիկ ագ­ռա­վի ցա­խաշ­են ան­ճոռ­նի բույն այս կող­մում չես տես­նի: Ե՛վ ճնճ­ղուկ­ներն են հան­գիստ, և՛ ագ­ռավ­նե­րի խիղ­ճը: Երկն­քի մուգ կա­պույ­տի վրա մի հո­յա­կապ գրա­ֆի­կա­կան պատ­կեր են գծագ­րել բարձր թա­ռած ագ­ռավ­ներն ու ճյու­ղե­րը: Լի­ա­լուս­նի լույ­սով ողող­ված բնան­կա­րի վրա հատ-­հատ կա­րե­լի է հաշ­վել ագ­ռավ­նե­րին, նույ­նիսկ ճյու­ղե­րը, որոնց վրա թա­ռել են: Եթե եր­բեմն ձևի հա­մար չտե­ղաշ­արժ­վեն, ոնց որ այս ծա­ռե­րի պտուղ­նե­րը լի­նեն: Ամե­նա­բարձր ճյու­ղի բա­րա­լիկ ծայ­րին նս­տել է մի ագ­ռավ: Իրեն Էվե­րես­տի գա­գա­թի՞ն է երևակա­յում, թե՞ Սո­ղո­մո­նի պա­լա­տի ամե­նա­բարձր աշ­տա­րա­կին... Բայց որ մտ­քով հաս­տատ մի բան է անց­նում, երևում է ար­ժա­նա­պա­տիվ թառ­ված­քից... Ոչ մե­կը նրան չի հրում, որ ին­քը նս­տի հենց նույն ճյու­ղին: Մի քիչ հե­տո ին­քը ձանձ­րա­ցավ գրա­ված բար­ձուն­քից, խառն­վեց մյուս­նե­րին...

Կան­գա­ռի ծած­կի տակ` մեկն է երևում աղ­ջա­մուղ­ջում: Ավ­տո­բու­սի՞ է սպա­սում: Բայց երբ նրան մո­տե­ցավ մի երի­տա­սարդ բոմժ և խո­սեց իր ատամ­նա­զուրկ բե­րա­նով, Մա­րի­ա­մը ամեն ինչ, գու­ցեև շատ քիչ բան ամեն ին­չից, հաս­կա­ցավ:

- Վա­լեն­տի­նա՛ ջան, էս­տե­ղի պուլ­պու­լա­կից էլի ջուր չէր գա­լիս: Էթա՞մ էն վերևի աղբ­յու­րից լց­նեմ շիշդ... Վալ­յա ջա՛ն, էտենց մի՛ նա­յի, Ար­կա­դիկն եմ...

Վա­լեն­տի­նա­յի ար­տա­բե­րա­ծին, որ ըն­դա­մե­նը սվս­վո­ցի հետ խառն­ված խռն­չոց էր, Ար­կա­դի­կը ան­մի­ջա­պես պա­տաս­խա­նեց.

- Հա, Վալ­յա՛ ջան, հե­սա էն դի­մա­ցի խա­նու­թը բաց­վե­լու ա, կե­թամ ջուր կու­զեմ, հա՞: Ոտերդ քաշ­ի, մի քիչ թող էս կող­մի վրա նս­տեմ... Էս հա­ցը կե՛ր, մե­ջը պա­նիր կա... Որ չու­տես, էս ցե­րեկ չես հա­նի... Դի­մա­ցի՛, էս հաց ու պա­նի­րը կե՛ր, հե­սա դի­մա­ցի խա­նու­թը կբաց­վի, խմե­լու բան կբե­րեմ, կք­նես, կհանգս­տա­նաս մինչև գիշ­ե­րը բաց­վի... մի կտոր ձուկ եմ պա­հել, կու­տենք, մի քիչ արաղ կճա­րեմ, կխ­մենք, կհանգս­տա­նաս...

- Չեմ ու­զում,- իր ամե­նահ­մա­յիչ խռն­չոց, սվս­վոց, ծեք­ծե­քոց - հրա­ժա­րու­մով հաս­տատ կտոր-կ­տոր արեց Ար­կա­դի­կի սիր­տը Վա­լեն­տի­նան...

- Ըտենց չի լի­նի, էս հաց ու պա­նի­րը պտի ու­տես... Լա՛վ, էս պե­չե­նու կտո­րը կեր, ինձ պետք չի... Հե­սա դի­մա­ցի խա­նու­թը կբաց­վի...

Ու­զում էր հիշ­ել, թե որ­տե՞ղ է կար­դա­ցել սրան նման մի երկ­խո­սու­թյուն: Չհիշ­եց:

Կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը դեռ քնած էր իր դե­ռա­հաս ըն­կե­րու­հու կող­քին... Աղ­ջի­կը պա­ղած աչ­քե­րով նա­յեց Մա­րի­ա­մին... Մա­րի­ամն ան­մի­ջա­պես չք­վեց խո­հա­նոց... Աման­նե­րը լվաց առանց չխկչխ­կաց­նե­լու, ինչ­պես երե­խա ժա­մա­նակ լուց­կի­նե­րով խաղն էր խա­ղում... Լուց­կին կույ­տից դուրս ես քաշ­ում այն­պես, որ մյուս­նե­րը չշարժ­վեն...

Աղջ­կա հետ հա­մար­յա մտեր­մա­ցել են, բայց ին­չո՞ւ Մա­րի­ա­մին այդ­պես սա­ռը նա­յեց... Բա հո առա­վոտ վաղ, բուռն գիշ­ե­րից հե­տո, տղա­մար­դու բաց մարմ­նի կող­քին իր բաց մար­մի­նը տես­նո­ղին ձեռ­քով չէ՞ր ող­ջու­նե­լու... Մա­րի­ամն էլ, դե, չէր մտ­նի նն­ջա­րան. պար­զա­պես ձայն լսեց, կար­ծես անու­նը տվե­ցին` «Արեգ­նազ»: Սա նրա աշ­խա­տան­քա­յին կեղ­ծա­նունն է...Իս­կա­կան անու­նը գր­ված է իր յոթ գր­քե­րից յու­րա­քանչ­յու­րի կազ­մին, կո­ղա­մա­սին և տիտ­ղո­սա­թեր­թին...Ծպտ­վես, չծպտ­վես, հի­մա ո՞վ է գիրք կար­դում… Հայ ժո­ղովր­դի մեջ գր­քի ծա­րա­վը եր­կար ժա­մա­նա­կով հա­գեց­րել են [[Սիլ­վա Կա­պու­տիկ­յա­ն]]ը, [[Հովհաննես Շիրազ|Շի­րազն]] ու [[Սե­րո Խան­զադ­յա­ն]]ը… Հայ գրա­կա­նու­թյունն էլ ժո­ղովր­դի պատ­կե­րաց­մամբ կանգ է առել հենց այդ աղբ­յու­րի մոտ, ո՛չ առաջ է գնում, ո՛չ էլ կա­րիք կա, որ առաջ գնա…

Հիշ­եց: Ար­կա­դի­կի ու Վա­լեն­տի­նա­յի երկ­խո­սու­թյանն էին նման իր պատմ­ված­քում վի­րա­վոր կին զին­վո­րի ու նրա ջո­կա­տա­յին ըն­կե­րոջ փո­խա­նա­կած բա­ռե­րը:
 
Այդ օրն աշ­խա­տան­քը վեր­ջաց­նե­լուց հե­տո` երե­կո­յան, հա­տուկ ագ­ռավ­նե­րի վար­քը դի­տե­լու հա­մար կան­գա­ռում կանգ­նեց, հա­յաց­քով տնտ­ղեց պո­ղո­տա­յի սո­սի­նե­րը... կար­ծես թե ագ­ռավ­նե­րը կա­չա­ղակ­նե­րից խլած իրենց ան­ճոռ­նի բնե­րում ըն­տա­նիք­նե­րով քուն են մտել, որ չխառն­վեն մարդ­կանց ան­միտ գոր­ծե­րին...Կող­քին կանգ­նած եր­թու­ղա­յի­նից թխկթխ­կաց­րին լու­սա­մու­տը: Ճա­նա­չեց Վա­չո­յի կե­պին, հե­տո ազն­վա­զարմ հա­վա­քա­րա­րու­հուն, բո­լորն այս­տեղ էին... Սրանք նույն ժա­մին ո՞նց են հա­վաք­վել իրար գլ­խի... Նս­տեց, թեև մտա­դիր էր մո­րաք­րոջն այ­ցե­լել, որ մի­ա­սին նշեն իր 61-ամ­յա­կը: Վա­չո­յի ավ­տոն լրիվ նոր էր: Նույնն էին ու նույ­նը չէ­ին ուղևոր­նե­րի դեմ­քե­րը... Շատ էին ու­զում, որ մե­կը բո­լո­րի փո­խա­րեն հա­ղոր­դի օր­վա կարևոր լու­րը, բա­ցի Վա­չո­յի նոր ավ­տո­յից, բայց այն­քան հոգ­նած էին, որ բե­րան­նե­րը չէր բաց­վում... «Գնում ենք ավ­տոս թր­ջե­լու, գա­լի՞ս ես Գա­գո­յենց տուն»: Ինքն էլ էր հոգ­նած, բայց սու­սու­փուս նս­տեց: Եր­կու ըն­կե­րու­հի­նե­րը կար­ծես իրա­րից խռո­ված, տար­բեր կող­մեր էին նա­յում: Սրանց դեռ առանց քիթ-քթի տված զրու­ցե­լու չէր տե­սել Մա­րի­ա­մը: Նո­րից վի­ճակ­ված էր նս­տել չր­թի­կա­վո­րի կող­քին ու բա­նի տեղ չդ­նել դի­մա­ցի­նի նյար­դե­րը փոր­ձե­լու նրա հնար­քը:

Գա­գո­յի տուն մտ­նե­լուց հե­տո եր­թու­ղա­յի­նի բո­լոր մար­դիկ ըն­կան այ­սու­այն բազ­մո­ցին, բազ­կա­թո­ռին ու սուրճ պա­հան­ջե­ցին Գա­գո­յից: Սուրճ խմե­լուց հե­տո Մա­րի­ամն անդ­րա­դար­ձավ, որ բո­լո­րը գի­նու բա­ժակ­ներն առած մո­տե­նում են հաշ­ման­դա­մի սայ­լա­կին նս­տած ծեր կնո­ջը: «Գա­գո­յի մայրն է»,- մտա­ծեց...

Շու­տով բո­լո­րը աշ­խու­ժա­ցան, գցե­ցին սե­ղա­նը, մի­աց­րին Թա­թա­յի պա­րե­ղա­նակ­ներն, ու Մա­րի­ա­մը չի­մա­ցավ` ոնց մի­ա­ցավ նրանց պա­րե­րին: Այն­քան ու­րախ էր.... Իսկ երբ խմում էին հաշ­ման­դա­մի սայ­լա­կին նստած գե­ղե­ցիկ տա­տի­կի կե­նա­ցը, նոր մի­այն ուշ­քի եկավ ու հաս­կա­ցավ, որ իր վաթ­սուն­մե­կամ­յա կյան­քի ըն­թաց­քում թե՛ որ­պես մարդ, թե՛ որ­պես գրող շատ քիչ գի­տի կյան­քը ու դեռ եր­կար ժա­մա­նակ գլուխ գո­վե­լու իրա­վունք չի ու­նե­նա... Ծեր տի­կի­նը Արևաշ­ող մայ­րիկն էր... Վա­չո­յից տե­ղե­կու­թյուն ստա­նա­լու հենց հա­ջորդ օրը Գա­գոն գտել էր Արևաշ­ող մայ­րի­կին, բե­րել իր տու­ն... «Հի­մա ար­դեն մայր ու­նեմ, ար­դեն կա­րող եմ իմ տու­նը հարս բե­րել»,- ասաց Գա­գոն` ու­ղիղ Մա­րի­ա­մի աչ­քե­րի մեջ նա­յե­լով: «Ճիշտ էլ կա­նես,- ոգևորեց նրան Մա­րի­ա­մը,- տղադ ար­դեն ընտ­րած աղ­ջիկ ու­նի՞»: «Տղա չու­նեմ»: Իր ալե­զարդ գլու­խը դրեց Արևաշ­ող մայ­րի­կի նի­հար ու­սին, նա էլ փար­վեց իր նո­րագ­յուտ որ­դուն: Ին­տե­լի­գեն­տու­հին չխ­կաց­րեց ապա­րա­տը: Շատ լավ կադր էր: «Մայր չեմ ու­նե­ցել, որ ինձ ամուս­նաց­նի»: Կե­նաց­նե­րի ըն­թաց­քում ար­դեն հեշ­տու­թյամբ գլ­խի էր ընկ­նում Մա­րի­ա­մը, որ Գա­գոն ման­կա­տանն է մե­ծա­ցել, միշտ երա­զել է հենց Արևաշ­ող մայ­րի­կի նման մայր ու­նե­նալ... Ար­դեն առանց ինքն իրեն հս­կե­լու` վրա - վրա խմում էր ին­տե­լի­գեն­տու­հու սե­փա­կան ար­տադրու­թյան հա­մով գի­նին, կե­րավ չր­թի­կո­վի պատ­րաս­տած խո­րո­վա­ծը. էլ կաս­կած չմ­նաց, որ նա տղա­մարդ է, լսեց եր­կու զրու­ցող կա­նանց դա­տո­ղու­թյուն­նե­րը մեր առ­կա քա­ղա­քա­կա­նու­թյան մա­սին, որոնք բո­լորն էլ իրեն խիստ խո­րի­մաստ ու ճշ­մա­րիտ թվա­ցին: «Էս ագ­ռավ­ներն էլ շա­տա­ցել են քա­ղա­քում»,- մի բան ասած լի­նե­լու հա­մար ասաց Մա­րի­ա­մը, երբ հնա­րա­վոր եղավ ձայ­նը աղմ­կող­նե­րի ձայ­նին հա­վա­սա­րեց­նել: «Մեր թա­ղում ագ­ռավ չկա,- ասաց Գա­գոն: Բռ­նեց Մա­րի­ա­մի ձեռ­քը, դուրս տա­րավ պատշ­գամբ:- Տե՛ս, ոչ մի ագ­ռավ: Ամառ­նե­րը սո­խակ­ներ են գա­լիս իմ պար­տեզ»: Ձյու­նա­ծածկ պար­տե­զը երևի ար­ժեր, որ այս­տեղ սո­խակ­ներ գա­յին, եր­գե­ին: Վար­դե­րը երևի այն­քան լավն են լի­նում գար­նա­նը, որ ագ­ռա­վի մեջ էլ սո­խա­կի պես երգ ասե­լու ցան­կու­թյուն կա­ռա­ջա­նա: «Բո­լո­րը իմ այս զույգ ձեռ­քե­րով եմ արել»,-ա­սաց Գա­գոն: Ձյան ծած­կո­ցի տակ ինչ­-որ ուր­վագ­ծեր էին երևում, երևի նրա ձեռ­քով պատ­րաս­տած տու­ֆե քան­դակ­ներ էին: Երևի ձյան տակ նաև քչք­չա­ցող առ­վակ­ներ կան, Գա­գո­յի ձեռ­քով պատ­րաստ­ված աստ­ղա­դի­տա­րան, ջրա­ղաց, հն­ձան: Մա­րի­ա­մին թվաց, թե նա էլ մի սո­խակ է, ու ար­դեն եր­գում է...Ու­րա­խու­թյու­նից բո­լո­րը կորց­րել էին գլուխ­նե­րը...Էլի ու էլի խմե­ցին Արևաշ­ող մայ­րի­կի, նրա որ­դու ու հար­սի կե­նա­ցը, որին տուն բե­րե­լու հարցն ար­դեն էսօր-էգուց­վա է... Խմե­ցին նաև Մա­րի­ա­մի ծննդ­յան առ­թիվ...Պարզ­վեց` բո­լո­րին հայտ­նի է նրա ով լի­նե­լը, որից հե­տո մի տե­սակ չէր հան­դուր­ժում, որ իր հետ «դու»-ով խո­սեն... Գա­գոն է ասել... Կար­դա­ցել է Մա­րի­ամ Շահ­նա­զար­յա­նի բո­լոր գր­քե­րը, մի քա­նի տա­րի առաջ լսել է նրա տված հար­ցազ­րույ­ցը «Եր­կիր մե­դի­ա­յով»:

Էլ ոչինչ չի հիշ­ում Մա­րի­ա­մը...

«Ծեր Արևաշ­ո­ղի մա­սին կգ­րեմ, հենց որ գլուխս ազատ­վի իմ կա­նա­դա­հայ կլի­են­տից, փողս ստա­ցած, պարտ­քերս տված կլի­նեմ, եր­կար ժա­մա­նակ փո­ղի նե­ղու­թյուն չեմ ու­նե­նա»,- մտա­ծեց գիշ­եր­վա աղոթ­քից հե­տո: Հո­րան­ջեց: Երևի ագ­ռավ­նե­րի մա­սին էլ գրի, թե չէ ին­չո՞ւ են այս­քան շա­տա­ցել մեր 11-րդ մայ­րա­քա­ղա­քում...
Կե­սօր է... Կլի­են­տի տու­նը մա­քուր մաք­րել է, վեր­նաշ­ա­պիկ­ներն ար­դու­կել, կա­խել է պա­հա­րա­նում, ճաշ­ը գրե­թե պատ­րաստ է... Նս­տեց, որ սուրճ խմի ու մտա­ծի «Նոր­քում» շա­րու­նա­կա­բար տպ­վող իր վի­պա­կի նոր գլ­խի մա­սին: Զն­գաց ձեռ­քի հե­ռա­խո­սը, Գա­գոն էր: Ե՞րբ է տվել հա­մա­րը... Հարց­րեց ի՞նչ է անում Մա­րի­ա­մը: Որոշ­ե­ցի ան­կեղծ ու ճիշտ պա­տաս­խան տալ. «Վի­պա­կիս հե­րո­սու­հու հե­տա­գա կյան­քի մա­սին եմ մտա­ծում` իր մի­ակ որ­դուն կորց­նե­լուց հե­տո»... «Մի՛ փոր­ձիր ապ­րեց­նել նրան»,-ա­սաց Գա­գոն: «Ո՞ւմ` նրան»,- կար­ծեց գի­նու ազ­դե­ցու­թյան տակ պատ­մել է իր նոր գր­վող գոր­ծի մա­սին: «Քո այդ ման­կա­տա­նը մե­ծա­ցած Հաս­մի­կին: Նա էլ չի ապ­րում... Ձևաց­նում է, թե ապ­րում է... Կար­ծում է, եթե ման­կա­տանն է մե­ծա­ցել, ու­րեմն ամեն ին­չի կդի­մա­նա»: «Ամ­սա­գի՞ր էլ ես կար­դո՜ւմ,- ապ­շեց Մա­րի­ա­մը: Կար­ծես սկ­սեց ար­դա­րա­նալ, -Նա իմ ըն­կե­րու­հին է: Կար­ծում էի եհո­վա­կան դառ­նա­լը այս դեպ­քում փր­կու­թյուն է նրա հա­մար»: «Քրիս­տոն­յա­յի հա­մար ո՞նց կա­րող է եհո­վա­կա­նու­թյու­նը փր­կու­թյուն լի­նել: Ասե՞լ ես նրան, որ Եհո­վա­յի որ­դին է ամե­նա­իս­կա­կան վկան: Նրա­նից մե­ծը չկա»: «Ասել եմ»: «Էլ մի՛ փոր­ձիր ապ­րեց­նել նրան,-ա­սաց Գա­գոն որ­պես այս խնդ­րի վեր­ջա­կետ: -Նա ար­դեն մե­ռել է»: Մա­րի­ա­մը նա­յում էր սեն­յա­կի անկ­յու­նում, հա­տա­կին երևացող փոշ­ուն, որ վրի­պել էր աչ­քից: «Այ­սօր Վա­չո­յի ուղևոր­նե­րով հարս­նա­խոս ենք»,- ասաց Գա­գոն: «Հա՞,- ու­րա­խու­թյու­նը Մա­րի­ա­մի ձայ­նի մեջ պետք եղա­ծից շատ էր կար­ծես,-ե՞ս էլ եմ գա­լիս»: «Մենք քո տուն ենք գա­լիս»,- կար­գին տղա­մար­դու կար­գին ձայ­նով հատ-­հատ, որ ամե­նա­բութ մարդն էլ հաս­կա­նար, ասաց Գա­գոն: Բայց Մա­րի­ա­մը դեռ ար­հես­տա­կա­նո­րեն դան­դա­ղեց­նում էր ըմբռ­նե­լու իր հնա­րա­վո­րու­թյու­նը, որ հան­կարծ չս­խալ­վի: «Այդ ո՞վ է հար­սը»:
 
'''Հուն­վար, 2010 թ.'''

[[Կատեգորիա:Ալիս Հովհաննիսյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13218</id>
      <timestamp>2013-01-29T18:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="43801">[[Պատկեր:Narcis 2010 5.jpg|250px|thumb|Կազմի նկարը՝ Պիեռ Բոննարի]]
'''«Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները»''', [[Ալիս Հովհաննիսյան]]ի ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է [[«Նարցիս», 2010, թիվ 5|«Նարցիս» հանդեսի 2010-ի 5-րդ համարում]]:

== Ամենակարգին մարդիկ և ագռավները ==

Չէ, Մա­րի­ամ Շահ­նա­զար­յա­նը չի կա­րող նրան­ցից մե­կը դառ­նալ... Եթե նրանց հետ մի քա­նի ան­գամ վաղ առա­վոտ­յան ճամ­փոր­դած չլի­ներ, չէր իմա­նա, որ օրը ոչ թե ժա­մը 9-ից, 10-ից, ոմանց հա­մար 11-ից, այլ 6-ից է սկս­վում Երևանում, որ­տեղ շատ վա­ղուց ար­դեն գոր­ծա­րան­ներ չկան, բան­վոր­նե­րի աշ­խա­տան­քի ժամն ազ­դա­րա­րող շչակ­ներ` նույն­պես, և որը գոր­ծա­զուրկ­նե­րի թվով հետ չի մնում ո՛չ առա­ջա­վոր, զար­գա­ցած, ո՛չ էլ զար­գա­ցող կամ հե­տամ­նաց երկր­նե­րի մայ­րա­քա­ղաք­նե­րից:

Եթե մինչև եր­թու­ղա­յի­նի կան­գառ հաս­նե­լը` դա­տարկ փո­ղո­ցում ձայ­նը գլու­խը չգ­ցեր ու առանց տա­րի­քից ամա­չե­լու փո­ղոց­նե­րը աջ ու ձախ հա­տե­լով չվազվ­զեր մայ­թե­րի միջև, չսու­լեր ջա­հել ժա­մա­նակ­վա իր հո­րի­նած զուտ անձ­նա­կան քայ­լեր­գե­րը, չէր իմա­նա, որ Երևանում ապ­րող մար­դուն կա­տար­յալ ազա­տու­թյան ու ան­կա­խու­թյան զգա­ցու­մը կա­րող է հա­մա­կել մի­մի­այն այն կես ժամ 45 րո­պե­ի ըն­թաց­քում, երբ դեռ մու­թը իր իրա­վա­սու­թյուն­նե­րի մեջ է, իսկ լույ­սը մի քիչ էլ է ու­զում քնել...

Սո­վո­րա­բար նրա կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը ամառ­ներն է գա­լիս, երբ այս նույն ժա­մին մի­ան­գա­մայն լույս է...Հի­մա ցուրտ հուն­վարն է: Մի պահ ու­րա­խու­թյու­նը խա­թա­րել էր ու­զում ագ­ռավ­նե­րի մի երամ, որ ոհ­մա­կի էր վե­րած­վել. քրք­րում էր նույն գիշ­ե­րը իր շնա­կան կյանքն ան­հայ­տու­թյան մեջ ավար­տին հասց­րած կեն­դա­նու փո­րո­տի­քը: Բայց մի՞­թե Երկ­նա­վո­րը նրանց ավե­լի մեծ ազա­տու­թյուն չի տվել, քան իրեն, ու նրանք որևէ առար­կու­թյուն ու­նեն դժ­բախտ զո­հի տխուր վեր­ջա­բա­նը կեն­դա­նի ու կուշտ մնա­լու հնա­րա­վո­րու­թյան վե­րա­ծե­լու դեմ... Հրում, իրե­նից վա­նում, հե­ռաց­նում է կաս­կա­ծը, թե` այն, ինչ ինք­զին­քին որ­պես սե­փա­կան ազա­տու­թյուն է հրամց­նում, ագ­ռավ­նե­րի` մեր աչ­քին տգեղ երևացող ան­պատ­կառ ազա­տու­թյան խղ­ճուկ նմա­նա­կու­մը չի՞ արդ­յոք: Սու­լում է իր ամե­նա­անձ­նա­կան քայ­լեր­գից մի դր­վագ, հա­տում փո­ղո­ցը...

Կան­գա­ռի լռու­թյան մեջ իրենց կռինչ­-ա­ղա­ղակ-լր­բու­թյա­նը լրիվ ազա­տու­թյուն են տվել ար­վար­ձա­նա­յին ագ­ռավ­նե­րը: Մո­տե­ցավ անց­յալ հա­զա­րամ­յա­կի վեր­ջին հար­յու­րամ­յա­կի կե­սե­րին ար­տադր­ված, այ­սինքն` իր դարն ու հա­զա­րամ­յա­կը լի­ու­լի ապ­րած եր­թու­ղա­յի­նը: Դռան մոտ նս­տած տղա­մար­դը մի այն­պի­սի կնա­մե­ծա­րու­թյամբ Մա­րի­ա­մի առջև բաց արեց դու­ռը, ինչ­պես սո­վո­րա­բար երկ­րի առա­ջին տիկ­նոջ առաջ շքեղ ավ­տո­մե­քե­նա­յի դուռն է բա­ցում վս­տա­հու­թյան ար­ժա­նա­ցած հաճ­կա­տա­րը...Նման դեպ­քե­րում ու­րախ ես լի­նում, որ Աստ­ված քեզ կին է ստեղ­ծել:

Երբ նս­տում է մեր հի­նա­վուրց երկ­րի 11-րդ մայ­րա­քա­ղա­քի այս եր­թու­ղա­յին­նե­րից մեկ­նու­մե­կը ու նա­յում դռան ներ­սո­տին քո­ղար­կող հնա­մաշ կար­պե­տի կտո­րին, նս­տա­տե­ղե­րի` տար­բեր հա­զա­րամ­յակ­նե­րում մի կերպ գույ­նե­րը պահ­պա­նած վա­րա­գույր­նե­րի ծվեն­նե­րից կցմց­ված բար­ձիկ­նե­րին, դրանց տա­կից հա­մա­ռո­րեն շատ վա­ղուց իր ան­պետ­քա­ցած գո­յու­թյու­նը պահ­պա­նող մար­դու ոսկ­րե­րի պես դուրս ցց­ված թիկ­նակ­նե­րին, վա­րոր­դի հա­յե­լուց կախ­ված օրա­ցույ­ցին` Աստ­վա­ծած­նի պատ­կե­րով, իրեն բռ­նում է նրա վրա, որ ամոթ է զգում այս­պես երթևեկե­լու հա­մար: Լավ է, որ իր կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը, որ ծնուն­դով եր­րորդ­մաս­ցի տղա է, երբևէ չի իմա­նա, թե ին­չով է գա­լիս, հաս­նում իր մեկ ամ­սով վար­ձած շքեղ բնա­կա­րա­նը մաք­րե­լու, սպի­տա­կե­ղե­նը լվա­նա­լու, ար­դու­կե­լու... Կար­ծում է` եթե ոչ իր մե­քե­նա­յով, գո­նե տաք­սի­ով է հասց­նում ճիշտ ժա­մա­նա­կին ներ­կա­յա­նալ, քա­նի որ լավ է վճա­րում:

Մեկ­-եր­կու ան­գամ այս բո­լոր ման­րա­մաս­ներն ու­սում­նա­սի­րե­լուց հե­տո հաս­կա­նում ես, որ մե­քե­նա­յի` առա­ջին հա­յաց­քից իրար հետ կապ չու­նե­ցող մա­սե­րը պինդ ագուց­ված են այլևայլ աճ­պա­րա­րա­կան հնար­նե­րով ու ճա­նա­պար­հին այ­սու­այն­կողմ չեն թռ­չի: Էլ ուշ­ադ­րու­թյուն չես դարձ­նում... Այս­պես էր լի­նե­լու, եթե նույն գեշ բա­նե­րի փո­խա­րեն ամեն ան­գամ նույն ար­տա­կարգ սի­րուն բա­նե­րը տես­նե­իր...

Ան­դուր երևույթ­նե­րի հետ հաշ­իվ­նե­րը վեր­ջաց­նե­լուց հե­տո Մա­րի­ա­մը փոր­ձում է ընկղմ­վել ինքն իր մեջ` 61-ամ­յա­կի նա­խաշ­ե­մին որոշ բա­ներ մտմ­տալ կյան­քի հե­տա­գա օրե­րը, ժա­մե­րը խե­լա­միտ դա­սա­վո­րե­լու մա­սին: Թեև շատ խե­լա­ցի­նե­րի պես գի­տի` ինչ էլ մտա­ծես, վեր­ջին խոս­քը Բարձր­յա­լինն է: Բայց մտ­քե­րը, պարզ­վում է` գիշ­եր­վա ըն­թաց­քում կի­սով չափ մարս­վել են, ու չար­ժե դրանց ետևից ընկ­նել, ետ բե­րել, որո­ճալ... Աչքն ընկ­նում է կող­քին նս­տած մար­դու ձեռ­քե­րին, որ բա­ցում, փա­կում է տա­տի­կի ժա­մա­նակ­նե­րի, այ­սինքն` անց­յալ դա­րա­կե­սի մի դրա­մա­պա­նակ, որի չր­թի­կը պարզ, բայց ահա այս­պես եր­կա­րակ­յաց մե­խա­նիզմ է` եր­կու փոք­րիկ գն­դիկ­ներ, որ չր­թա­լուց հե­տո ագուց­վում են ու վերջ, ապա­հով ես: Մա­րի­ա­մին թվաց` կող­քի մար­դը խա­ղում էր այդ չր­թի­կի հետ, և աչ­քի պո­չով ստու­գում իր ներ­վե­րի ամ­րու­թյու­նը: Եթե դրա­մա­պա­նա­կը տա­տից է մնա­ցել, ու­րեմն` որ­պես ըն­տա­նե­կան մա­սունք, շատ թանկ է, ու կարևոր չէ` տե­րը կի՞ն է, թե՞ տղա­մարդ: Բայց չր­թի­կի հետ խա­ղա­ցող ձեռ­քե­րը աշ­խա­տող տղա­մար­դու կո­պիտ ձեռ­քեր են: Իբր պա­տու­հա­նից դուրս է նա­յում, նա­յեց նրա կի­սա­դե­մին, ու չհաս­կա­ցավ` ժպ­տա­լու, հա­ճո­յա­խո­սե­լու, սր­տաշ­ահ մի բան ասե­լու պատ­րաստ տղա­մար­դո՞ւ կի­սա­դեմ էր, թե՞ կո­պիտ, դի­մա­ցի­նին տե­ղի-ան­տե­ղի բշ­տե­լու հա­կում ու­նե­ցող, շի­նա­րա­րու­թյան վրա աշ­խա­տե­լուց չխոր­շող կնոջ:

Ար­դեն գի­տի Մա­րի­ա­մը, թե որ ժա­մին որ եր­թու­ղա­յինն է գա­լու, ով­քեր են նս­տած` հա­վա­քա­րա­րու­հի­նե­րի՞ համ­քա­րու­թյունն է, թե՞ Երևանի այլևայլ փլուզ­ված կամ կո­ղոպտ­ված շի­նու­թյուն­նե­րում ջրի, բոր­բո­սի մեջ խոր­տակ­ված ներք­նա­հար­կե­րի հին կո­յու­ղի­նե­րի եր­կա­թը գտ­նող, պո­կող, տե­սա­կա­վո­րող բան­վոր­նե­րի բրի­գա­դի, որոնց ցե­լո­ֆա­նե տոպ­րակ­նե­րի մեջ իրենց օրա­պա­հիկն է` սոխ, պա­նիր, հաց, ձու կամ սրան­ցից մի­այն մեկ­նու­մե­կը ու հաց: Կա­նա­դա­հայ կլի­են­տի սառ­նա­րա­նից եր­կու օրը մեկ իր պա­հան­ջով Մա­րի­ա­մը թա­փում է ճաշ­ի, տե­սակ-­տե­սակ պա­նիր­նե­րի, եր­շի­կե­ղե­նի մնա­ցոր­դը, որ դեռ մի շա­բաթ էլ հաս­տատ չէ­ին կորց­նի իրենց սնն­դա­րա­րու­թյու­նը:

Այ­սօր երևի այն օրե­րից է, երբ ոմանք մի եր­թու­ղա­յի­նից ուշ­ա­նա­լով` մյուսն են նս­տում. համ­քա­րու­թյուն­նե­րը մի քիչ խառն­վում են, բայց գո­նե օր­վա մեջ փո­փո­խու­թյուն է մտ­նում: Հա­վա­քա­րա­րու­հի­ներն ու բան­վոր­նե­րը ող­ջու­նում են միմ­յանց, կար­ծես շնոր­հա­վո­րում են, որ այ­սօր էլ, ըստ բա­րի կան­խա­տե­սում­նե­րի, շու­տով կբաց­վի լույ­սը:

Եր­կու ջա­հել կա­նայք, որ միշտ կողք-կող­քի նս­տած` չա­փից դուրս կարևոր զրույ­ցի մեջ են, նա­խանձ են շար­ժում: Ու­զում է լսել, թե ին­չի մա­սին են այս­քան նյութ գտ­նում խո­սե­լու, բայց միշտ ձայ­ներն իջեց­նում են, երբ Մա­րի­ա­մը նս­տում է: Այդ­քան բան ու­նեն մեկ ու­րիշ­ին ասե­լու, իսկ ին­քը շատ հա­ճախ առաջ­նա­յի­նը երկ­րոր­դա­յի­նից տար­բե­րա­կե­լու իր ան­վերջ պրպ­տում­նե­րի մեջ թույլ է տա­լիս, որ ժա­մա­նակն իր հետ տա­նի թե՛ առաջ­նա­յի­նը, թե՛ երկ­րոր­դա­յի­նը, և թե՛ կող­քից ան­կոչ բս­նած­նե­րը:

Հա­մակ­րե­լի ին­տե­լի­գեն­տու­հու` «Փո­ղե­րը քց­վե՛ք» ժար­գո­նա­յին հրա­հան­գով բո­լո­րը նրան են փո­խան­ցում 100-դ­րա­մա­նոց­նե­րը, Մա­րի­ամն էլ` նրանց հետ: Ձևը պա­հե­լու հա­մար հաշ­վում, տա­լիս է վա­րոր­դին: Երեկ առա­վոտ նա նվեր­ներ բա­ժա­նող ազն­վա­կա­նու­հու ար­ժա­նա­պատ­վու­թյամբ կա­նանց էժան զու­գա­գուլ­պա­ներ վա­ճա­ռեց:

Մա­րի­ա­մի առաջ աս­պե­տո­րեն դու­ռը բա­ցող մար­դու դեմ­քը ոչ մի ան­գամ չի հասց­նում տես­նել: Երբ հաս­կա­ցավ, որ էլ չար­ժե հաշ­վել նրա խիստ գրա­կան լեզ­վով ար­տա­սան­ված մտ­քե­րը`»նա­խախ­նա­մու­թյուն», «բու­սա­կան կյան­քով ապ­րող մարդ», «Գյում­րի­ի տնանկ­նե­րի իրա­կան թի­վը ոչ մի տեղ գրանց­ված չէ», «ըն­տա­նի­քը պե­տու­թյան հա­յե­լին է` միկ­րո­պե­տու­թյուն» և այլն, ար­դեն սկ­սել էր հետևել նրա զրույ­ցին, որ բաց սրտով վա­րում էր վա­րոր­դի հետ: Նա պատ­մեց, որ իր հարևանը երեկ ար­տա­սո­վոր թա­ղում է կա­տա­րել` իր էքս­կա­վա­տո­րով փո­րած հս­կա փո­սի մեջ 500 խոզ են թա­ղել, այ­սինքն` մոտ երե­սուն տոն­նա միս: «Ո՞նց, ին­չի՞», զար­մա­ցան բո­լո­րը: «Որով­հետև մի օլի­գար­խի պետք էր այս օրի­նա­կե­լի ֆեր­ման ոչն­չաց­նել, որ իր գոր­ծին չխան­գա­րի»: «Վախ, վախ, մի տա­սը գյու­ղի մի տար­վա բո­լոր հար­սա­նիք­նե­րը կա­րե­լի էր անել էդ­քան մսով»: «Ի՞նչ տա­սը, քսան ասա»: «Էս ի՞նչ եր­կիր դա­ռավ, դրա հա­մար էլ մար­դիկ վա­խե­նում են էս­տեղ գործ դնե­լուց»: «Իսկ դատ-բան չեն կա­րող բա­ցել, չէ՞»: «Ի՞նչ դատ, ինչ դա­տաս­տան: Գլխ­նե­րից ձե՞ռ են քաշ­ել: էդ­քան խոզ ոչն­չաց­նո­ղի հա­մար մի քա­նի մարդ գյուլ­լե­լը ի՞նչ է»: «Մեր եր­կի­րը նոր Էլ­դո­րա­դո ու Քլոն­դայք է դար­ձել,- ասաց գրա­կան հա­յե­րե­նով խո­սո­ղը` Գա­գոն,- ոս­կին մեր ժո­ղովր­դի մարմ­նից են կոր­զում»: Վա­րոր­դը` Վա­չոն, ան­կեղ­ծո­րեն հե­տաքրքր­վեց, թե ժա­մը քա­նի­սի՞ն է քնում Գա­գոն, և երբ է զարթ­նում, ե՞րբ է հասց­նում աշ­խար­հից էս­քան բան իմա­նալ... Մա­րի­ա­մին էլ հե­տաքրք­րեց: Քնում է գիշ­ե­րը 11-ից ոչ շուտ, ոչ ուշ, օր­վա թեր­թե­րը և որևէ գե­ղար­վես­տա­կան գիրք կար­դա­լուց հե­տո: Հենց այդ­պես էլ ասաց` «որևէ գե­ղար­վես­տա­կան գիրք», իսկ առա­վոտ­յան ժա­մը 6-ին ոտ­քի վրա է: Քր­տին­քով ըն­տա­նիք պա­հող, «առողջ հո­գին առողջ մարմ­նի մեջ» նշա­նա­բա­նով ապ­րող մարդ է երևում... Թեք­վեց, որ տես­նի այս գի­տուն բան­վո­րի դեմ­քը: Չտե­սավ: Գա­գոն հուշ­ում էր` «Էս­տե­ղից էն երի­տա­սարդն էր նս­տում, էսօր ին­չի՞ չկա»... Երի­տա­սար­դի փո­խա­րեն քիչ այն կող­մում ուղևոր­նե­րի ու­րախ բա­ցա­կան­չու­թյուն­նե­րից կարմ­րա­տա­կած, տե­ղա­վոր­վում է գոր­ծած գլ­խար­կով մի պա­ռա­վիկ: «Էս ո՞ւր էիր, չէ­իր երևում, մտա­ծե­ցինք...»: «Մտա­ծե­ցիք` մե­ռել եմ»,- ընդգծ­ված ու­րախ է, որ չի վա­խե­նում «մեռ­նել» բա­ռից. նույն­քան առույգ շա­րու­նա­կեց, որ տրոմբ ու­նի, ոտ­քը ցա­վում է:

«Չէ­ինք մտա­ծում մե­ռել ես, ի՞նչ մեռ­նել: Մտա­ծում էինք` տղադ Մոսկ­վա­յից փող է ու­ղար­կել, տաք­սի­ով ես երթևեկում»: «Տղա­յիս ու­ղար­կած փո­ղով գազ անց­կաց­րի»: «Ոնց, մինչև հի­մա գազ չու­նե­ի՞ր»: «Հըը, չու­նե­ի: Էս քա­նի օրը հենց էլ տաք­սի­ով էի գնում աշ­խա­տան­քի: Տաք­սուս փո­ղը վեր­ջա­ցավ, վե­րա­դար­ձա Վա­չո­յիս խլամ ավ­տոն»: Վա­չոն չի նե­ղա­նում, այլ թե­ման է փո­խում.

- Մեր էն ու­սուց­չու­հի տա­տի­կին ո՞վ է հիշ­ում:

- Վա­ղուց է, չի երևում,- Մա­րի­ա­մի ական­ջի տակ ար­ձա­գան­քեց չր­թի­կով դրա­մա­պա­նա­կի տե­րը, թե՞ տի­րու­հին,- Արևաշ­ող մայ­րի­կը:

- Էն որ բո­լո­րիս ծննդ­յան օրե­րը գրած ու­ներ:

- Էն որ գա­թա էր թխում, բե­րում-­բա­ժա­նում: Իմ ծնուն­դին «թռիչ­քա­յին» կոն­ֆետ էր բե­րել, ասաց.»Կնե­րե՛ս, ալ­յուրս չհե­րի­քեց` գա­թա թխե­ի»:

- Ծե­րա­նոց են տա­րել խեղճ պա­ռա­վին: Բա նա ծե­րա­նո­ցի մա՞րդ էր:

- Ոնց: Կենտ­րո­նում տուն ու­ներ: Գնում էր, թո­ռան երե­խուն էր պա­հում: Հենց էդ թոռն էլ տու­նը իրե­նով է արել երևի: Տա­րան ծե­րա­նոց գցե­ցին խեղ­ճին:

- Արևաշ­ող մայ­րիկն ու ծե­րա­նո՞ց...

- Ո՞նց թե ծե­րա­նոց...

- Հարևան­նե­րից հարց­րի, ասա­ցին` ըն­կել, ոտքն է ջար­դել:

- Ու­րեմն, իրենց պետք չէր, էլի...

- Բայց էդ­պի­սի կնո­ջը, էդ­քան տար­վա ման­կա­վարժ: Չեմ կա­րո­ղա­նում իմա­նալ` ո՞ր ծե­րա­նոցն են տա­րել, բայց գտ­նե­լու եմ,- չէր հանգս­տա­նում Վա­չոն:

- Գտի՛ր, բո­լո­րովս գնանք տե­սու­թյան:

- Գտ­նե­լու եմ... Էդ տե­սակ խա­նում կնո­ջը... Իմ մոր տա­րի­քին կլի­ներ: Ու ծե­րա­նոց:

- Հենց որ գտ­նես, մի մեծ կար­կան­դակ կգ­նենք, բո­լո­րովս կայ­ցե­լենք Արևաշ­ող մայ­րի­կին,- Գա­գոն իր գրա­կան հա­յե­րե­նով հարկ հա­մա­րեց վա­վե­րաց­նել ձեռ­նար­կը:

- Քց­վե՛ք,- ին­տե­լի­գեն­տու­հին տի­րա­բար պար­զեց ձեռ­քը:

Բո­լոր ուղևոր­նե­րը մի մար­դու պես փո­խան­ցե­ցին իրենց ար­դար քր­տին­քով վաս­տա­կած հա­զա­րա­նոց­նե­րը, որ լավ կամ, Աստ­ված մի արաս­ցե, վատ օր­վա հա­մար պա­հած ու­նե­ին: Մա­րի­ամն էլ տվեց իր հա­զա­րա­նո­ցը այն տա­սը հա­զա­րից, որ ետ է գցում բու­կի­նիս­տից Ֆոլկ­նե­րի ռու­սե­րեն վեց­հա­տոր­յա­կը գնե­լու հա­մար:

Երբ մտան հրա­պա­րակ, Վա­չոն հարց­րեց. «Մինչև Փակ շու­կա իջ­նող կա՞»: Օտար թռ­չու­նի իր կռա­վո­ցով Մա­րի­ամն ար­ձա­գան­քեց. «Ես շու­կա­յի մոտ եմ իջ­նում»: Վա­չոն փո­խեց եր­թու­ղին, թեք­վեց դե­պի Շա­հում­յան փո­ղոց: «Այս վաղ ժա­մին խցա­նում-բան չկա, ին­չո՞ւ է փո­խում ճա­նա­պար­հը: Մի բան գի­տի Վա­չոն»: Մե­քե­նան կանգ­նեց­րեց Երաժշ­տա­կան կո­մե­դի­ա­յի թատ­րո­նի առաջ, գոր­ծած գլ­խար­կով պա­ռա­վի­կը շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նեց, իջավ: Պարզ է: Վա­չոն նրան մո­տեց­րել էր իր աշ­խա­տա­վայ­րին: Հե­տաքր­քիր է, հաս­տա­ցած ոտ­քե­րով, տրոմ­բով այս տա­տի­կը թատ­րո­նի դահ­լի՞ճն է մաք­րում, թե՞ տնօ­րե­նի սեն­յա­կը, գու­ցեև զու­գա­րան­նե՞­րը, գու­ցե ամ­բողջ շե՞ն­քը... Ո՞վ չի սի­րի ժպ­տա­լուց չհոգ­նող այս պա­ռա­վի­կին... Մա­րի­ա­մը որոշ­եց վաղ­վա­նից խո­րա­նալ բո­լո­րին ժպ­տա­լու այս շատ ձեռն­տու պա­ռա­վա­կան ար­վես­տի գաղտ­նիք­նե­րի մեջ, որ երբ սկլե­րո­զը վրա հաս­նի, ուշ չլի­նի:

Ժա­մա­նա­կից տա­սը րո­պե շուտ է տեղ հա­սել... Ճիշտ է անում, որ եր­թու­ղա­յի­նով է գա­լիս... Ոտ­քով քայ­լե­լու տեղ էլ կա` մինչև եր­թու­ղա­յի­նը. սա էլ քեզ առա­վոտ­յան մարմ­նա­մար­զու­թյուն... Պո­ղո­տա­յի շեն­քե­րից ոչ մե­կի պա­տու­հա­նից լույս չի երևում... Բո­լո­րը քնած են... Կար­ծես մի նո­րա­ծին երե­խա էլ չկա, որ խան­գա­րի ծնող­նե­րի քու­նը կամ մի հի­վանդ, ծեր, անք­նու­թյամբ տա­ռա­պող մարդ...

Մի քիչ կկանգ­նի, ժա­մը կլ­րա­նա, կբարձ­րա­նա դի­մա­ցի շեն­քի չոր­րորդ հարկ:

Սա, ու­րեմն, ագ­ռավ­նե­րի կռն­չա­լու ժամն է: Այս պա­հին նրանց չեն խան­գա­րում փո­ղո­ցի աղ­մուկ­նե­րը, սրտ­նե­րի ու­զա­ծի չափ կռն­չում են առանց մտա­հոգ­վե­լու, թե ինչ­քան այ­լան­դակ է իրենց ձայ­նը մարդ­կա­յին նուրբ ականջ­նե­րի հա­մար... Բայց ա՛յ դրանց թռիչ­քը Մա­րի­ա­մի նման լավ հան­դի­սա­կա­նի է ար­ժա­նի... Պարզ­վում է` նրանք գե­րա­զանց են տի­րա­պե­տում հա­վա­սա­րաս­րուն եռանկ­յու­նի կազ­մե­լու օրենք­նե­րին, թևածում են իրար շատ մոտ, խիտ շար­քե­րի մեջ, բայց եր­բեք մե­կը մյու­սի թևին չի դիպ­չում, խաթ­րին` նույն­պես: Այդ ժա­մին ագ­ռա­վա­յին հա­մե­րաշ­խու­թյու­նը բարձ­րա­կե­տին է... Ցան­կու­թյան դեպ­քում այս խառ­նի­ճա­ղանջ կռնչ­յուն­նե­րի մեջ նույ­նիսկ ներ­դաշ­նա­կու­թյուն կհայտ­նա­բե­րես... կռն­չոց­նե­րի սիմ­ֆո­նի­ա, որ կա­տա­րում է մայ­րա­քա­ղա­քի ամե­նա­կենտ­րո­նա­կան փո­ղո­ցի սո­սի­նե­րի գա­գաթ­նե­րի տեր ու տի­րա­կան ագ­ռավ­նե­րի երգ­չա­խում­բը... Կար­ծես թե հենց նոր ոչ թե Սո­վե­տաշ­ե­նի աղ­բա­նո­ցում, այլ հա­տուկ իրենց հա­մար կազ­մա­կերպ­ված դաշ­տա­հան­դե­սում են նա­խա­ճաշ­ել... Մո­ռա­ցած այս կամ այն թեր­մաց­քի, էգի կամ արու­ի հա­մար բո­լոր կռիվ­ներն ու տա­րա­ձայ­նու­թյուն­նե­րը` թևածում են գիշ­եր­վա ըն­թաց­քում մաքր­ված օդի ալիք­նե­րի մեջ... Իսկ չթևածող­նե­րը, որ գու­ցե լի­ու­լի թևածել են ար­դեն, նս­տել են սո­սի­նե­րի բարձր կա­տար­նե­րին: Հե­տաքր­քիր է` Մա­րի­ա­մի կանգ­նած մայ­թին աճած սո­սի­նե­րը ավե­լի ցած­րա­հա­սակ են: Սրանց վրա մի­այն ճնճ­ղուկ­ներն են թա­ռում: Գեթ մի հա­տիկ ագ­ռա­վի ցա­խաշ­են ան­ճոռ­նի բույն այս կող­մում չես տես­նի: Ե՛վ ճնճ­ղուկ­ներն են հան­գիստ, և՛ ագ­ռավ­նե­րի խիղ­ճը: Երկն­քի մուգ կա­պույ­տի վրա մի հո­յա­կապ գրա­ֆի­կա­կան պատ­կեր են գծագ­րել բարձր թա­ռած ագ­ռավ­ներն ու ճյու­ղե­րը: Լի­ա­լուս­նի լույ­սով ողող­ված բնան­կա­րի վրա հատ-­հատ կա­րե­լի է հաշ­վել ագ­ռավ­նե­րին, նույ­նիսկ ճյու­ղե­րը, որոնց վրա թա­ռել են: Եթե եր­բեմն ձևի հա­մար չտե­ղաշ­արժ­վեն, ոնց որ այս ծա­ռե­րի պտուղ­նե­րը լի­նեն: Ամե­նա­բարձր ճյու­ղի բա­րա­լիկ ծայ­րին նս­տել է մի ագ­ռավ: Իրեն Էվե­րես­տի գա­գա­թի՞ն է երևակա­յում, թե՞ Սո­ղո­մո­նի պա­լա­տի ամե­նա­բարձր աշ­տա­րա­կին... Բայց որ մտ­քով հաս­տատ մի բան է անց­նում, երևում է ար­ժա­նա­պա­տիվ թառ­ված­քից... Ոչ մե­կը նրան չի հրում, որ ին­քը նս­տի հենց նույն ճյու­ղին: Մի քիչ հե­տո ին­քը ձանձ­րա­ցավ գրա­ված բար­ձուն­քից, խառն­վեց մյուս­նե­րին...

Կան­գա­ռի ծած­կի տակ` մեկն է երևում աղ­ջա­մուղ­ջում: Ավ­տո­բու­սի՞ է սպա­սում: Բայց երբ նրան մո­տե­ցավ մի երի­տա­սարդ բոմժ և խո­սեց իր ատամ­նա­զուրկ բե­րա­նով, Մա­րի­ա­մը ամեն ինչ, գու­ցեև շատ քիչ բան ամեն ին­չից, հաս­կա­ցավ:

- Վա­լեն­տի­նա՛ ջան, էս­տե­ղի պուլ­պու­լա­կից էլի ջուր չէր գա­լիս: Էթա՞մ էն վերևի աղբ­յու­րից լց­նեմ շիշդ... Վալ­յա ջա՛ն, էտենց մի՛ նա­յի, Ար­կա­դիկն եմ...

Վա­լեն­տի­նա­յի ար­տա­բե­րա­ծին, որ ըն­դա­մե­նը սվս­վո­ցի հետ խառն­ված խռն­չոց էր, Ար­կա­դի­կը ան­մի­ջա­պես պա­տաս­խա­նեց.

- Հա, Վալ­յա՛ ջան, հե­սա էն դի­մա­ցի խա­նու­թը բաց­վե­լու ա, կե­թամ ջուր կու­զեմ, հա՞: Ոտերդ քաշ­ի, մի քիչ թող էս կող­մի վրա նս­տեմ... Էս հա­ցը կե՛ր, մե­ջը պա­նիր կա... Որ չու­տես, էս ցե­րեկ չես հա­նի... Դի­մա­ցի՛, էս հաց ու պա­նի­րը կե՛ր, հե­սա դի­մա­ցի խա­նու­թը կբաց­վի, խմե­լու բան կբե­րեմ, կք­նես, կհանգս­տա­նաս մինչև գիշ­ե­րը բաց­վի... մի կտոր ձուկ եմ պա­հել, կու­տենք, մի քիչ արաղ կճա­րեմ, կխ­մենք, կհանգս­տա­նաս...

- Չեմ ու­զում,- իր ամե­նահ­մա­յիչ խռն­չոց, սվս­վոց, ծեք­ծե­քոց - հրա­ժա­րու­մով հաս­տատ կտոր-կ­տոր արեց Ար­կա­դի­կի սիր­տը Վա­լեն­տի­նան...

- Ըտենց չի լի­նի, էս հաց ու պա­նի­րը պտի ու­տես... Լա՛վ, էս պե­չե­նու կտո­րը կեր, ինձ պետք չի... Հե­սա դի­մա­ցի խա­նու­թը կբաց­վի...

Ու­զում էր հիշ­ել, թե որ­տե՞ղ է կար­դա­ցել սրան նման մի երկ­խո­սու­թյուն: Չհիշ­եց:

Կա­նա­դա­հայ կլի­են­տը դեռ քնած էր իր դե­ռա­հաս ըն­կե­րու­հու կող­քին... Աղ­ջի­կը պա­ղած աչ­քե­րով նա­յեց Մա­րի­ա­մին... Մա­րի­ամն ան­մի­ջա­պես չք­վեց խո­հա­նոց... Աման­նե­րը լվաց առանց չխկչխ­կաց­նե­լու, ինչ­պես երե­խա ժա­մա­նակ լուց­կի­նե­րով խաղն էր խա­ղում... Լուց­կին կույ­տից դուրս ես քաշ­ում այն­պես, որ մյուս­նե­րը չշարժ­վեն...

Աղջ­կա հետ հա­մար­յա մտեր­մա­ցել են, բայց ին­չո՞ւ Մա­րի­ա­մին այդ­պես սա­ռը նա­յեց... Բա հո առա­վոտ վաղ, բուռն գիշ­ե­րից հե­տո, տղա­մար­դու բաց մարմ­նի կող­քին իր բաց մար­մի­նը տես­նո­ղին ձեռ­քով չէ՞ր ող­ջու­նե­լու... Մա­րի­ամն էլ, դե, չէր մտ­նի նն­ջա­րան. պար­զա­պես ձայն լսեց, կար­ծես անու­նը տվե­ցին` «Արեգ­նազ»: Սա նրա աշ­խա­տան­քա­յին կեղ­ծա­նունն է...Իս­կա­կան անու­նը գր­ված է իր յոթ գր­քե­րից յու­րա­քանչ­յու­րի կազ­մին, կո­ղա­մա­սին և տիտ­ղո­սա­թեր­թին...Ծպտ­վես, չծպտ­վես, հի­մա ո՞վ է գիրք կար­դում… Հայ ժո­ղովր­դի մեջ գր­քի ծա­րա­վը եր­կար ժա­մա­նա­կով հա­գեց­րել են [[Սիլվա Կապուտիկյան]]ը, [[Հովհաննես Շիրազ|Շիրազն]] ու [[Սերո Խանզադյա­ն]]ը… Հայ գրա­կա­նու­թյունն էլ ժո­ղովր­դի պատ­կե­րաց­մամբ կանգ է առել հենց այդ աղբ­յու­րի մոտ, ո՛չ առաջ է գնում, ո՛չ էլ կա­րիք կա, որ առաջ գնա…

Հիշ­եց: Ար­կա­դի­կի ու Վա­լեն­տի­նա­յի երկ­խո­սու­թյանն էին նման իր պատմ­ված­քում վի­րա­վոր կին զին­վո­րի ու նրա ջո­կա­տա­յին ըն­կե­րոջ փո­խա­նա­կած բա­ռե­րը:
 
Այդ օրն աշ­խա­տան­քը վեր­ջաց­նե­լուց հե­տո` երե­կո­յան, հա­տուկ ագ­ռավ­նե­րի վար­քը դի­տե­լու հա­մար կան­գա­ռում կանգ­նեց, հա­յաց­քով տնտ­ղեց պո­ղո­տա­յի սո­սի­նե­րը... կար­ծես թե ագ­ռավ­նե­րը կա­չա­ղակ­նե­րից խլած իրենց ան­ճոռ­նի բնե­րում ըն­տա­նիք­նե­րով քուն են մտել, որ չխառն­վեն մարդ­կանց ան­միտ գոր­ծե­րին...Կող­քին կանգ­նած եր­թու­ղա­յի­նից թխկթխ­կաց­րին լու­սա­մու­տը: Ճա­նա­չեց Վա­չո­յի կե­պին, հե­տո ազն­վա­զարմ հա­վա­քա­րա­րու­հուն, բո­լորն այս­տեղ էին... Սրանք նույն ժա­մին ո՞նց են հա­վաք­վել իրար գլ­խի... Նս­տեց, թեև մտա­դիր էր մո­րաք­րոջն այ­ցե­լել, որ մի­ա­սին նշեն իր 61-ամ­յա­կը: Վա­չո­յի ավ­տոն լրիվ նոր էր: Նույնն էին ու նույ­նը չէ­ին ուղևոր­նե­րի դեմ­քե­րը... Շատ էին ու­զում, որ մե­կը բո­լո­րի փո­խա­րեն հա­ղոր­դի օր­վա կարևոր լու­րը, բա­ցի Վա­չո­յի նոր ավ­տո­յից, բայց այն­քան հոգ­նած էին, որ բե­րան­նե­րը չէր բաց­վում... «Գնում ենք ավ­տոս թր­ջե­լու, գա­լի՞ս ես Գա­գո­յենց տուն»: Ինքն էլ էր հոգ­նած, բայց սու­սու­փուս նս­տեց: Եր­կու ըն­կե­րու­հի­նե­րը կար­ծես իրա­րից խռո­ված, տար­բեր կող­մեր էին նա­յում: Սրանց դեռ առանց քիթ-քթի տված զրու­ցե­լու չէր տե­սել Մա­րի­ա­մը: Նո­րից վի­ճակ­ված էր նս­տել չր­թի­կա­վո­րի կող­քին ու բա­նի տեղ չդ­նել դի­մա­ցի­նի նյար­դե­րը փոր­ձե­լու նրա հնար­քը:

Գա­գո­յի տուն մտ­նե­լուց հե­տո եր­թու­ղա­յի­նի բո­լոր մար­դիկ ըն­կան այ­սու­այն բազ­մո­ցին, բազ­կա­թո­ռին ու սուրճ պա­հան­ջե­ցին Գա­գո­յից: Սուրճ խմե­լուց հե­տո Մա­րի­ամն անդ­րա­դար­ձավ, որ բո­լո­րը գի­նու բա­ժակ­ներն առած մո­տե­նում են հաշ­ման­դա­մի սայ­լա­կին նս­տած ծեր կնո­ջը: «Գա­գո­յի մայրն է»,- մտա­ծեց...

Շու­տով բո­լո­րը աշ­խու­ժա­ցան, գցե­ցին սե­ղա­նը, մի­աց­րին Թա­թա­յի պա­րե­ղա­նակ­ներն, ու Մա­րի­ա­մը չի­մա­ցավ` ոնց մի­ա­ցավ նրանց պա­րե­րին: Այն­քան ու­րախ էր.... Իսկ երբ խմում էին հաշ­ման­դա­մի սայ­լա­կին նստած գե­ղե­ցիկ տա­տի­կի կե­նա­ցը, նոր մի­այն ուշ­քի եկավ ու հաս­կա­ցավ, որ իր վաթ­սուն­մե­կամ­յա կյան­քի ըն­թաց­քում թե՛ որ­պես մարդ, թե՛ որ­պես գրող շատ քիչ գի­տի կյան­քը ու դեռ եր­կար ժա­մա­նակ գլուխ գո­վե­լու իրա­վունք չի ու­նե­նա... Ծեր տի­կի­նը Արևաշ­ող մայ­րիկն էր... Վա­չո­յից տե­ղե­կու­թյուն ստա­նա­լու հենց հա­ջորդ օրը Գա­գոն գտել էր Արևաշ­ող մայ­րի­կին, բե­րել իր տու­ն... «Հի­մա ար­դեն մայր ու­նեմ, ար­դեն կա­րող եմ իմ տու­նը հարս բե­րել»,- ասաց Գա­գոն` ու­ղիղ Մա­րի­ա­մի աչ­քե­րի մեջ նա­յե­լով: «Ճիշտ էլ կա­նես,- ոգևորեց նրան Մա­րի­ա­մը,- տղադ ար­դեն ընտ­րած աղ­ջիկ ու­նի՞»: «Տղա չու­նեմ»: Իր ալե­զարդ գլու­խը դրեց Արևաշ­ող մայ­րի­կի նի­հար ու­սին, նա էլ փար­վեց իր նո­րագ­յուտ որ­դուն: Ին­տե­լի­գեն­տու­հին չխ­կաց­րեց ապա­րա­տը: Շատ լավ կադր էր: «Մայր չեմ ու­նե­ցել, որ ինձ ամուս­նաց­նի»: Կե­նաց­նե­րի ըն­թաց­քում ար­դեն հեշ­տու­թյամբ գլ­խի էր ընկ­նում Մա­րի­ա­մը, որ Գա­գոն ման­կա­տանն է մե­ծա­ցել, միշտ երա­զել է հենց Արևաշ­ող մայ­րի­կի նման մայր ու­նե­նալ... Ար­դեն առանց ինքն իրեն հս­կե­լու` վրա - վրա խմում էր ին­տե­լի­գեն­տու­հու սե­փա­կան ար­տադրու­թյան հա­մով գի­նին, կե­րավ չր­թի­կո­վի պատ­րաս­տած խո­րո­վա­ծը. էլ կաս­կած չմ­նաց, որ նա տղա­մարդ է, լսեց եր­կու զրու­ցող կա­նանց դա­տո­ղու­թյուն­նե­րը մեր առ­կա քա­ղա­քա­կա­նու­թյան մա­սին, որոնք բո­լորն էլ իրեն խիստ խո­րի­մաստ ու ճշ­մա­րիտ թվա­ցին: «Էս ագ­ռավ­ներն էլ շա­տա­ցել են քա­ղա­քում»,- մի բան ասած լի­նե­լու հա­մար ասաց Մա­րի­ա­մը, երբ հնա­րա­վոր եղավ ձայ­նը աղմ­կող­նե­րի ձայ­նին հա­վա­սա­րեց­նել: «Մեր թա­ղում ագ­ռավ չկա,- ասաց Գա­գոն: Բռ­նեց Մա­րի­ա­մի ձեռ­քը, դուրս տա­րավ պատշ­գամբ:- Տե՛ս, ոչ մի ագ­ռավ: Ամառ­նե­րը սո­խակ­ներ են գա­լիս իմ պար­տեզ»: Ձյու­նա­ծածկ պար­տե­զը երևի ար­ժեր, որ այս­տեղ սո­խակ­ներ գա­յին, եր­գե­ին: Վար­դե­րը երևի այն­քան լավն են լի­նում գար­նա­նը, որ ագ­ռա­վի մեջ էլ սո­խա­կի պես երգ ասե­լու ցան­կու­թյուն կա­ռա­ջա­նա: «Բո­լո­րը իմ այս զույգ ձեռ­քե­րով եմ արել»,-ա­սաց Գա­գոն: Ձյան ծած­կո­ցի տակ ինչ­-որ ուր­վագ­ծեր էին երևում, երևի նրա ձեռ­քով պատ­րաս­տած տու­ֆե քան­դակ­ներ էին: Երևի ձյան տակ նաև քչք­չա­ցող առ­վակ­ներ կան, Գա­գո­յի ձեռ­քով պատ­րաստ­ված աստ­ղա­դի­տա­րան, ջրա­ղաց, հն­ձան: Մա­րի­ա­մին թվաց, թե նա էլ մի սո­խակ է, ու ար­դեն եր­գում է...Ու­րա­խու­թյու­նից բո­լո­րը կորց­րել էին գլուխ­նե­րը...Էլի ու էլի խմե­ցին Արևաշ­ող մայ­րի­կի, նրա որ­դու ու հար­սի կե­նա­ցը, որին տուն բե­րե­լու հարցն ար­դեն էսօր-էգուց­վա է... Խմե­ցին նաև Մա­րի­ա­մի ծննդ­յան առ­թիվ...Պարզ­վեց` բո­լո­րին հայտ­նի է նրա ով լի­նե­լը, որից հե­տո մի տե­սակ չէր հան­դուր­ժում, որ իր հետ «դու»-ով խո­սեն... Գա­գոն է ասել... Կար­դա­ցել է Մա­րի­ամ Շահ­նա­զար­յա­նի բո­լոր գր­քե­րը, մի քա­նի տա­րի առաջ լսել է նրա տված հար­ցազ­րույ­ցը «Եր­կիր մե­դի­ա­յով»:

Էլ ոչինչ չի հիշ­ում Մա­րի­ա­մը...

«Ծեր Արևաշ­ո­ղի մա­սին կգ­րեմ, հենց որ գլուխս ազատ­վի իմ կա­նա­դա­հայ կլի­են­տից, փողս ստա­ցած, պարտ­քերս տված կլի­նեմ, եր­կար ժա­մա­նակ փո­ղի նե­ղու­թյուն չեմ ու­նե­նա»,- մտա­ծեց գիշ­եր­վա աղոթ­քից հե­տո: Հո­րան­ջեց: Երևի ագ­ռավ­նե­րի մա­սին էլ գրի, թե չէ ին­չո՞ւ են այս­քան շա­տա­ցել մեր 11-րդ մայ­րա­քա­ղա­քում...
Կե­սօր է... Կլի­են­տի տու­նը մա­քուր մաք­րել է, վեր­նաշ­ա­պիկ­ներն ար­դու­կել, կա­խել է պա­հա­րա­նում, ճաշ­ը գրե­թե պատ­րաստ է... Նս­տեց, որ սուրճ խմի ու մտա­ծի «Նոր­քում» շա­րու­նա­կա­բար տպ­վող իր վի­պա­կի նոր գլ­խի մա­սին: Զն­գաց ձեռ­քի հե­ռա­խո­սը, Գա­գոն էր: Ե՞րբ է տվել հա­մա­րը... Հարց­րեց ի՞նչ է անում Մա­րի­ա­մը: Որոշ­ե­ցի ան­կեղծ ու ճիշտ պա­տաս­խան տալ. «Վի­պա­կիս հե­րո­սու­հու հե­տա­գա կյան­քի մա­սին եմ մտա­ծում` իր մի­ակ որ­դուն կորց­նե­լուց հե­տո»... «Մի՛ փոր­ձիր ապ­րեց­նել նրան»,-ա­սաց Գա­գոն: «Ո՞ւմ` նրան»,- կար­ծեց գի­նու ազ­դե­ցու­թյան տակ պատ­մել է իր նոր գր­վող գոր­ծի մա­սին: «Քո այդ ման­կա­տա­նը մե­ծա­ցած Հաս­մի­կին: Նա էլ չի ապ­րում... Ձևաց­նում է, թե ապ­րում է... Կար­ծում է, եթե ման­կա­տանն է մե­ծա­ցել, ու­րեմն ամեն ին­չի կդի­մա­նա»: «Ամ­սա­գի՞ր էլ ես կար­դո՜ւմ,- ապ­շեց Մա­րի­ա­մը: Կար­ծես սկ­սեց ար­դա­րա­նալ, -Նա իմ ըն­կե­րու­հին է: Կար­ծում էի եհո­վա­կան դառ­նա­լը այս դեպ­քում փր­կու­թյուն է նրա հա­մար»: «Քրիս­տոն­յա­յի հա­մար ո՞նց կա­րող է եհո­վա­կա­նու­թյու­նը փր­կու­թյուն լի­նել: Ասե՞լ ես նրան, որ Եհո­վա­յի որ­դին է ամե­նա­իս­կա­կան վկան: Նրա­նից մե­ծը չկա»: «Ասել եմ»: «Էլ մի՛ փոր­ձիր ապ­րեց­նել նրան,-ա­սաց Գա­գոն որ­պես այս խնդ­րի վեր­ջա­կետ: -Նա ար­դեն մե­ռել է»: Մա­րի­ա­մը նա­յում էր սեն­յա­կի անկ­յու­նում, հա­տա­կին երևացող փոշ­ուն, որ վրի­պել էր աչ­քից: «Այ­սօր Վա­չո­յի ուղևոր­նե­րով հարս­նա­խոս ենք»,- ասաց Գա­գոն: «Հա՞,- ու­րա­խու­թյու­նը Մա­րի­ա­մի ձայ­նի մեջ պետք եղա­ծից շատ էր կար­ծես,-ե՞ս էլ եմ գա­լիս»: «Մենք քո տուն ենք գա­լիս»,- կար­գին տղա­մար­դու կար­գին ձայ­նով հատ-­հատ, որ ամե­նա­բութ մարդն էլ հաս­կա­նար, ասաց Գա­գոն: Բայց Մա­րի­ա­մը դեռ ար­հես­տա­կա­նո­րեն դան­դա­ղեց­նում էր ըմբռ­նե­լու իր հնա­րա­վո­րու­թյու­նը, որ հան­կարծ չս­խալ­վի: «Այդ ո՞վ է հար­սը»:
 
'''Հուն­վար, 2010 թ.'''

[[Կատեգորիա:Ալիս Հովհաննիսյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկամետ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5738</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12639</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամերիկամետ''', ''[[ածական]], քաղաքային'', Ամերիկային հարող, Ամերիկային միտող, ԱՄՆ-ին հաճելի քաղաքականութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="624">'''Ամերիկամետ''', ''[[ածական]], քաղաքային'', Ամերիկային հարող, Ամերիկային միտող, ԱՄՆ-ին հաճելի քաղաքականություն վարող։ 
     
Հույսը դրել են այդ երկրում հեղաշրջում կատարելու և անձնական բռնակալության ամերիկամետ վարչակարգ հաստատելու վրա («Սովետական Հայաստան», 1980, 33):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկայի ռեկորդ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6455</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14453</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամերիկայի ռեկորդ''' – տարբեր մարզաձևերի մրցումներում ամերիկյան մայրցամաքի մարզիկ-մարզուհիների կող...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="598">'''Ամերիկայի ռեկորդ''' – տարբեր մարզաձևերի մրցումներում ամերիկյան մայրցամաքի մարզիկ-մարզուհիների կողմից ձեռք բերած բարձրագույն արդյունք, որը կարող է գնահատվել չափի որևէ միավորով (ժամ, րոպե, վայրկյան, կիլոգրամ, գրամ, կիլոմետր, մետր, սանտիմետր և այլն)։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկանկա (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7000</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15475</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամերիկանկա'''։ Գործածությունից դուրս եկած տիգելային մեքենայի անվանումը։  [[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="262">'''Ամերիկանկա'''։ Գործածությունից դուրս եկած տիգելային մեքենայի անվանումը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկյան գրականությունը հայերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8375</id>
      <sha1>pru8cuzpcd7f8vb60demri7hvbtzgt7</sha1>
    <revision>
      <id>18527</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Ամերիկյան գրականությունը հայերեն'''  == [[Այզեկ Ազիմով|Ազիմով Այզեկ]] ==  * Այզեկ Ազիմով, Մարսեցիների...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1078">'''Ամերիկյան գրականությունը հայերեն'''

== [[Այզեկ Ազիմով|Ազիմով Այզեկ]] ==

* Այզեկ Ազիմով, Մարսեցիների ուղին (ֆանտաստիկ պատմվածքներ), Ե., Հայաստան, 1970, 565 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Զարեյանի: Առաջաբանը` Ա. Ստրուգացկու, Բ. Ստրուգացկու: Բովանդակությունը` Մարսեցիների ուղին; Եկավ գիշերը; Վայր որտեղ շատ ջուր կա; Երգող զանգակ; Էլ-76 ռոբոտն ուրիշ տեղ է ընկնում; Երազանքներն ուրիշի անձնական գործն են; Մասնագիտություն; Մեռած անցյալը; Ընտրությունները; Ես, Ռոբոտս; Ռոբոտին; Շուրջպար; Տրամաբանություն; Հանցանշաններ:

[[Կատեգորիա:Ամերիկյան գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18644</id>
      <timestamp>2013-12-25T18:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1454">'''Ամերիկյան գրականությունը հայերեն'''

== [[Այզեկ Ազիմով|Ազիմով Այզեկ]] ==

* Այզեկ Ազիմով, Մարսեցիների ուղին (ֆանտաստիկ պատմվածքներ), Ե., Հայաստան, 1970, 565 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Զարեյանի: Առաջաբանը` Ա. Ստրուգացկու, Բ. Ստրուգացկու: Բովանդակությունը` Մարսեցիների ուղին; Եկավ գիշերը; Վայր որտեղ շատ ջուր կա; Երգող զանգակ; Էլ-76 ռոբոտն ուրիշ տեղ է ընկնում; Երազանքներն ուրիշի անձնական գործն են; Մասնագիտություն; Մեռած անցյալը; Ընտրությունները; Ես, Ռոբոտս; Ռոբոտին; Շուրջպար; Տրամաբանություն; Հանցանշաններ:

== [[Շերվուդ Անդերսեն|Անդերսեն Շերվուդ]] ==

* Շերվուդ Անդերսեն, Թենդի (պատմվածքներ), Ե., Հայպետհրատ, 1962, 41 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ն. Վարդանյան` Արբեցում; Դարչնագույն բաճկոնով մարդը; Կործանված վեպ; Թենդի:

[[Կատեգորիա:Ամերիկյան գրականություն]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային գրականությունը հայերեն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկյան ֆուտբոլ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6456</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14454</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամերիկյան ֆուտբոլ''' — թիմային խաղ, որի մրցումների ժամանակ յուրաքանչյուր թիմի կազմում հանդես են գալ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1545">'''Ամերիկյան ֆուտբոլ''' — թիմային խաղ, որի մրցումների ժամանակ յուրաքանչյուր թիմի կազմում հանդես են գալիս 11 հոգի։ Խաղի նպատակն է գնդակը տեղափոխել և իջեցնել մրցակցի զոլային գծի հակառակ կողմը կամ գնդակը անցկացնել մրցակցի դարպասից ներս։ Խաղադաշտը ունի 91 մ երկարություն և 48,53 մ լայնություն։ Դարպասները, որ տեղադրվում են դիմային գծերի կենտրոնում, ունեն 6 մ բարձրություն, 5 մ 55,34 սմ լայնություն։ Գետնից 3 մ բարձրության վրա տեղադրվում է նաև հորիզոնական դարպասաձողը։ Գնդակը ձվաձև է և կշռում է 435—466 գրամ։ Մեծ շրջագիծը 71,12 — 72,72 սմ է, փոքրը՝ 53,97 — 55,11 սմ։ Գնդակի երկարությունը հավասար է 26,95 —28,58 սմ-ի։ Խաղը բաղկացած է 15 րոպեանոց 4 խաղամասերից։ Այն նման է ռեգբի խաղին, աչքի է ընկնում մրցակիցների դաժանությամբ։ Խաղի մասնակիցները հաճախ լուրջ մարմնական վնասվածքներ են պատճառում միմյանց։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիթաոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5853</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12803</id>
      <timestamp>2013-01-12T16:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամիթաոն''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Կրետես]]ի որդին, [[Բիաս]]ի, [[Մելամպուս]]ի և Էոլիայի հայրը։  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="469">'''Ամիթաոն''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Կրետես]]ի որդին, [[Բիաս]]ի, [[Մելամպուս]]ի և Էոլիայի հայրը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիթավ Գոշ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5860</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12812</id>
      <timestamp>2013-01-12T19:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Amitav Ghosh by David Shankbone.jpg|300px|thumb|]] '''Ամիթավ Գոշ''' (ծնվ. [[1956]], [[հուլիսի 11]], Կալկաթա), հնդիկ անգլիագիր ար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3724">[[Պատկեր:Amitav Ghosh by David Shankbone.jpg|300px|thumb|]]
'''Ամիթավ Գոշ''' (ծնվ. [[1956]], [[հուլիսի 11]], Կալկաթա), հնդիկ անգլիագիր արձակագիր: 

Հասակ առել Հնդկաստանում, Բանգլադեշում և Շրի Լանկայում։ Ուսանել է Դելիում, Օքսֆորդում և Ալեքսանդրիայում։ Հեղինակ է «Պատճառի շրջանը», «Ստվերագծերը», «Մի հինավուրց երկրում», «Պարելով Կամբոջայում», «Կալկաթայի քրոմոսոմը», «Ապակե պալատը», «Քաղցած ժամանակը», «Կակաչների» ծովը գրքերի և վերջերս լույս տեսած «Ծխի գետը» [[վեպ]]ի (2011), որը ծրագրված «Իբիս» վիպաշարի երկրորդ հատորն է։ «Պատճառի շրջանը» 1990-ին արժանացել է Մեդիչիների մրցանակին Ֆրանսիայում, իսկ «Ստվերագծերը» նույն թվականին երկու հեղինակավոր հնդկական մրցանակների՝ Սահիթյա ակադեմիայի մրցանակին և «Անանդա Փուրասքարին»։ «Կալկաթայի քրոմոսոմը» շահել է «Արթուր Քլարք» մրցանակը (1997), իսկ «Ապակե պալատը»՝ միջազգային էլեկտրոնային գրքի մրցանակը Ֆրանկֆուրտի գրքի միջազգային տոնավաճառում 2001-ին։ 2005-ին «Քաղցած ժամանակը» շահել է Քրոսուորդ գրքի մրցանակը, իսկ «Կակաչների ծովը» եղել է «Ման Բուքեր» մրցանակի թեկնածու և արժանացել Քրոսուորդ գրքի մրցանակին և Ինդիա Պլազայի «Ոսկե գրիչ» մրցանակին։

 Ամիթավ Գոշի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ավելի քան երկու տասնյակ [[լեզու]]ներով։ Մասնակցել է Լոկառնոյի (Շվեյցարիա) և Վենետիկի կինոփառատոներին (2001)։ Գոշի ակնարկները տպագրվել են «Նյու Յորքեր», «Նյու րիփաբլիք» և «Նյու Յորք թայմս» պարբերականներում։ Նրա գրքերը լույս են ընծայել Հնդկաստանի «Փենգուին Ինդիա» («Իմամը և հնդիկը») և ԱՄՆ-ի «Հոութոն Միֆլին» հրատարակչությունները։ Դասավանդել է Հնդկաստանի և ԱՄՆ-ի բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ Դելիի համալսարանում, Քոլամբիայում, Քուինզ քոլեջում և Հարվարդում։ 2007-ի հունվարին Հնդկաստանի նախագահը նրան շնորհել է երկրի բարձրագույն պարգևներից մեկը՝ «Պադմա Շրին»։ 2010-ին Ամիթավ Գոշը ստացել է Քուինզ քոլեջի (Նյու Յորք) և Սորբոնի համալսարանի (Փարիզ) պատվավոր դոկտորի կոչում։ [[Մարգարեթ Աթվուդ]]ի հետ մեկտեղ նա եղել է «Դան Դեյվիդ» մրցանակի դափնեկիր 2010-ին։
-------------------------------
-------------------------------
Էջի նյութը տրամադրել է [[Արծվի Բախչինյան]]ը:

{{DEFAULTSORT:Գոշ, Ամիթավ}}
[[Կատեգորիա:1956 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հնդիկ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12813</id>
      <timestamp>2013-01-12T19:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3723">[[Պատկեր:Amitav Ghosh by David Shankbone.jpg|300px|thumb|]]
'''Ամիթավ Գոշ''' (ծնվ. [[1956]], [[հուլիսի 11]], Կալկաթա), հնդիկ անգլիագիր արձակագիր: 

Հասակ առել Հնդկաստանում, Բանգլադեշում և Շրի Լանկայում։ Ուսանել է Դելիում, Օքսֆորդում և Ալեքսանդրիայում։ Հեղինակ է «Պատճառի շրջանը», «Ստվերագծերը», «Մի հինավուրց երկրում», «Պարելով Կամբոջայում», «Կալկաթայի քրոմոսոմը», «Ապակե պալատը», «Քաղցած ժամանակը», «Կակաչների» ծովը գրքերի և վերջերս լույս տեսած «Ծխի գետը» [[վեպ]]ի (2011), որը ծրագրված «Իբիս» վիպաշարի երկրորդ հատորն է։ «Պատճառի շրջանը» 1990-ին արժանացել է Մեդիչիների մրցանակին Ֆրանսիայում, իսկ «Ստվերագծերը» նույն թվականին երկու հեղինակավոր հնդկական մրցանակների՝ Սահիթյա ակադեմիայի մրցանակին և «Անանդա Փուրասքարին»։ «Կալկաթայի քրոմոսոմը» շահել է «Արթուր Քլարք» մրցանակը (1997), իսկ «Ապակե պալատը»՝ միջազգային էլեկտրոնային գրքի մրցանակը Ֆրանկֆուրտի գրքի միջազգային տոնավաճառում 2001-ին։ 2005-ին «Քաղցած ժամանակը» շահել է Քրոսուորդ գրքի մրցանակը, իսկ «Կակաչների ծովը» եղել է «Ման Բուքեր» մրցանակի թեկնածու և արժանացել Քրոսուորդ գրքի մրցանակին և Ինդիա Պլազայի «Ոսկե գրիչ» մրցանակին։

Ամիթավ Գոշի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ավելի քան երկու տասնյակ [[լեզու]]ներով։ Մասնակցել է Լոկառնոյի (Շվեյցարիա) և Վենետիկի կինոփառատոներին (2001)։ Գոշի ակնարկները տպագրվել են «Նյու Յորքեր», «Նյու րիփաբլիք» և «Նյու Յորք թայմս» պարբերականներում։ Նրա գրքերը լույս են ընծայել Հնդկաստանի «Փենգուին Ինդիա» («Իմամը և հնդիկը») և ԱՄՆ-ի «Հոութոն Միֆլին» հրատարակչությունները։ Դասավանդել է Հնդկաստանի և ԱՄՆ-ի բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ Դելիի համալսարանում, Քոլամբիայում, Քուինզ քոլեջում և Հարվարդում։ 2007-ի հունվարին Հնդկաստանի նախագահը նրան շնորհել է երկրի բարձրագույն պարգևներից մեկը՝ «Պադմա Շրին»։ 2010-ին Ամիթավ Գոշը ստացել է Քուինզ քոլեջի (Նյու Յորք) և Սորբոնի համալսարանի (Փարիզ) պատվավոր դոկտորի կոչում։ [[Մարգարեթ Աթվուդ]]ի հետ մեկտեղ նա եղել է «Դան Դեյվիդ» մրցանակի դափնեկիր 2010-ին։
-------------------------------
-------------------------------
Էջի նյութը տրամադրել է [[Արծվի Բախչինյան]]ը:

{{DEFAULTSORT:Գոշ, Ամիթավ}}
[[Կատեգորիա:1956 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հնդիկ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12817</id>
      <timestamp>2013-01-12T19:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3726">[[Պատկեր:Amitav Ghosh by David Shankbone.jpg|300px|thumb|]]
'''Ամիթավ Գոշ''' (ծնվ. [[1956]], [[հուլիսի 11]], Կալկաթա), հնդիկ անգլիագիր արձակագիր: 

Հասակ է առել Հնդկաստանում, Բանգլադեշում և Շրի Լանկայում։ Ուսանել է Դելիում, Օքսֆորդում և Ալեքսանդրիայում։ Հեղինակ է «Պատճառի շրջանը», «Ստվերագծերը», «Մի հինավուրց երկրում», «Պարելով Կամբոջայում», «Կալկաթայի քրոմոսոմը», «Ապակե պալատը», «Քաղցած ժամանակը», «Կակաչների» ծովը գրքերի և վերջերս լույս տեսած «Ծխի գետը» [[վեպ]]ի (2011), որը ծրագրված «Իբիս» վիպաշարի երկրորդ հատորն է։ «Պատճառի շրջանը» 1990-ին արժանացել է Մեդիչիների մրցանակին Ֆրանսիայում, իսկ «Ստվերագծերը» նույն թվականին երկու հեղինակավոր հնդկական մրցանակների՝ Սահիթյա ակադեմիայի մրցանակին և «Անանդա Փուրասքարին»։ «Կալկաթայի քրոմոսոմը» շահել է «Արթուր Քլարք» մրցանակը (1997), իսկ «Ապակե պալատը»՝ միջազգային էլեկտրոնային գրքի մրցանակը Ֆրանկֆուրտի գրքի միջազգային տոնավաճառում 2001-ին։ 2005-ին «Քաղցած ժամանակը» շահել է Քրոսուորդ գրքի մրցանակը, իսկ «Կակաչների ծովը» եղել է «Ման Բուքեր» մրցանակի թեկնածու և արժանացել Քրոսուորդ գրքի մրցանակին և Ինդիա Պլազայի «Ոսկե գրիչ» մրցանակին։

Ամիթավ Գոշի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ավելի քան երկու տասնյակ [[լեզու]]ներով։ Մասնակցել է Լոկառնոյի (Շվեյցարիա) և Վենետիկի կինոփառատոներին (2001)։ Գոշի ակնարկները տպագրվել են «Նյու Յորքեր», «Նյու րիփաբլիք» և «Նյու Յորք թայմս» պարբերականներում։ Նրա գրքերը լույս են ընծայել Հնդկաստանի «Փենգուին Ինդիա» («Իմամը և հնդիկը») և ԱՄՆ-ի «Հոութոն Միֆլին» հրատարակչությունները։ Դասավանդել է Հնդկաստանի և ԱՄՆ-ի բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ Դելիի համալսարանում, Քոլամբիայում, Քուինզ քոլեջում և Հարվարդում։ 2007-ի հունվարին Հնդկաստանի նախագահը նրան շնորհել է երկրի բարձրագույն պարգևներից մեկը՝ «Պադմա Շրին»։ 2010-ին Ամիթավ Գոշը ստացել է Քուինզ քոլեջի (Նյու Յորք) և Սորբոնի համալսարանի (Փարիզ) պատվավոր դոկտորի կոչում։ [[Մարգարեթ Աթվուդ]]ի հետ մեկտեղ նա եղել է «Դան Դեյվիդ» մրցանակի դափնեկիր 2010-ին։
-------------------------------
-------------------------------
Էջի նյութը տրամադրել է [[Արծվի Բախչինյան]]ը:

{{DEFAULTSORT:Գոշ, Ամիթավ}}
[[Կատեգորիա:1956 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հնդիկ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12824</id>
      <timestamp>2013-01-12T20:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3767">[[Պատկեր:Amitav Ghosh by David Shankbone.jpg|300px|thumb|]]
'''Ամիթավ Գոշ''' ([[անգլերեն]]՝ ''Amitav Ghosh'', ծնվ. [[1956]], [[հուլիսի 11]], Կալկաթա), հնդիկ անգլիագիր արձակագիր: 

Հասակ է առել Հնդկաստանում, Բանգլադեշում և Շրի Լանկայում։ Ուսանել է Դելիում, Օքսֆորդում և Ալեքսանդրիայում։ Հեղինակ է «Պատճառի շրջանը», «Ստվերագծերը», «Մի հինավուրց երկրում», «Պարելով Կամբոջայում», «Կալկաթայի քրոմոսոմը», «Ապակե պալատը», «Քաղցած ժամանակը», «Կակաչների» ծովը գրքերի և վերջերս լույս տեսած «Ծխի գետը» [[վեպ]]ի (2011), որը ծրագրված «Իբիս» վիպաշարի երկրորդ հատորն է։ «Պատճառի շրջանը» 1990-ին արժանացել է Մեդիչիների մրցանակին Ֆրանսիայում, իսկ «Ստվերագծերը» նույն թվականին երկու հեղինակավոր հնդկական մրցանակների՝ Սահիթյա ակադեմիայի մրցանակին և «Անանդա Փուրասքարին»։ «Կալկաթայի քրոմոսոմը» շահել է «Արթուր Քլարք» մրցանակը (1997), իսկ «Ապակե պալատը»՝ միջազգային էլեկտրոնային գրքի մրցանակը Ֆրանկֆուրտի գրքի միջազգային տոնավաճառում 2001-ին։ 2005-ին «Քաղցած ժամանակը» շահել է Քրոսուորդ գրքի մրցանակը, իսկ «Կակաչների ծովը» եղել է «Ման Բուքեր» մրցանակի թեկնածու և արժանացել Քրոսուորդ գրքի մրցանակին և Ինդիա Պլազայի «Ոսկե գրիչ» մրցանակին։

Ամիթավ Գոշի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ավելի քան երկու տասնյակ [[լեզու]]ներով։ Մասնակցել է Լոկառնոյի (Շվեյցարիա) և Վենետիկի կինոփառատոներին (2001)։ Գոշի ակնարկները տպագրվել են «Նյու Յորքեր», «Նյու րիփաբլիք» և «Նյու Յորք թայմս» պարբերականներում։ Նրա գրքերը լույս են ընծայել Հնդկաստանի «Փենգուին Ինդիա» («Իմամը և հնդիկը») և ԱՄՆ-ի «Հոութոն Միֆլին» հրատարակչությունները։ Դասավանդել է Հնդկաստանի և ԱՄՆ-ի բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ Դելիի համալսարանում, Քոլամբիայում, Քուինզ քոլեջում և Հարվարդում։ 2007-ի հունվարին Հնդկաստանի նախագահը նրան շնորհել է երկրի բարձրագույն պարգևներից մեկը՝ «Պադմա Շրին»։ 2010-ին Ամիթավ Գոշը ստացել է Քուինզ քոլեջի (Նյու Յորք) և Սորբոնի համալսարանի (Փարիզ) պատվավոր դոկտորի կոչում։ [[Մարգարեթ Աթվուդ]]ի հետ մեկտեղ նա եղել է «Դան Դեյվիդ» մրցանակի դափնեկիր 2010-ին։
-------------------------------
-------------------------------
Էջի նյութը տրամադրել է [[Արծվի Բախչինյան]]ը:

{{DEFAULTSORT:Գոշ, Ամիթավ}}
[[Կատեգորիա:1956 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Հնդիկ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիկլաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5854</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12804</id>
      <timestamp>2013-01-12T16:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամիկլաս''', հունական աստվածաբանության մեջ Հիակնիթոսի հայրը:  == Աղբյուրներ == * Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="397">'''Ամիկլաս''', հունական աստվածաբանության մեջ Հիակնիթոսի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12805</id>
      <timestamp>2013-01-12T16:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="401">'''Ամիկլաս''', հունական աստվածաբանության մեջ [[Հիակնիթոս]]ի հայրը:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիկոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5855</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12806</id>
      <timestamp>2013-01-12T17:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամիկոս''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Պոսեյդոն]]ի և բյութինիական [[նիմփա]] [[Մելիա]]յի որդին, բեբր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="928">'''Ամիկոս''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Պոսեյդոն]]ի և բյութինիական [[նիմփա]] [[Մելիա]]յի որդին, բեբրյուկների թագավորը։ Հայտնի էր իր ահռելի ֆիզիկական ուժով։ Երբ նրա երկիրը ժամանեցին [[արգոնավորդներ]]ը Ամիկոսն առաջարկեց նրանցից ամենաքաջին բռնցքամարտել իր հետ։ Պոլիղևկեսը ընդունեց մարտահրավերը և սպանեց Ամիկոսին (ըստ այլ առասպելի, միայն կապկպեց նրան)։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիմոնե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5856</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12807</id>
      <timestamp>2013-01-12T17:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամիմոնե''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Դանաոս]]ի դուստրը. սատիրոսի կողմից հետապնդվելիս, դիմում ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1038">'''Ամիմոնե''', հունական առասպելաբանության մեջ [[Դանաոս]]ի դուստրը. սատիրոսի կողմից հետապնդվելիս, դիմում է Պոսեյդոնին: Աստված սատիրոսի վրա նետում է եռաժանին, որը զարկվում է ժայռին, որտեղից երեք շիթով աղբյուր է հոսում։ Սատիրոսը թաքնվում է: Աստված իր հետ տանում է Ամիմոնեին, որը և Պոսեյդոնից ծնում է [[Նավպլիոս]]ին, [[Պալամեդես]]ի հորը։ [[Էսքիլես]]ը Ամիմոնեի մասին [[առասպել]]ը դարձրել է իր սատիրական դրամաներից մեկի նյութը։

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիր Խոսրով Դեհլևի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4892</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10732</id>
      <timestamp>2012-09-06T06:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Amir Khusro.jpg|250px|thumb|Ամիր Խոսրովը երիտասարդների հետ. Հուսեյն Բայկարայի «Մեջլիս ալ-Ուշշակի» մանրան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1669">[[Պատկեր:Amir Khusro.jpg|250px|thumb|Ամիր Խոսրովը երիտասարդների հետ. Հուսեյն Բայկարայի «Մեջլիս ալ-Ուշշակի» մանրանկարներից]]
'''Ամիր Խոսրով Դեհլևի''' ([[1253]] - [[1325]]), հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական:

Ծնվել է Պատիալում (Հնդկաստանի Ութար-Պրադեշ նահանգ): Գրել է [[պարսկերեն]], ինչպես և [[ուրդու]] և [[հինդի]] [[լեզու]]ներով: Հարել է սուֆիզմին: Հայտնի է «[[Խամսե]]» («Հնգամատյան») ժողովածուն, որն ամփոփում է «Լուսատուների ծագումը» (1298), «Շիրին և Խոսրով» (1298), «Մեջնուն և Լեյլի» (1298), «Իսքանդարի իմաստության հայելին» (1299) և «Ութ դրախտայգի» (1301) [[պոեմ]]ները: «Շիրին և Խոսրով» պոեմի հիմքում ընկած է արևելյան ժողովրդական ավանդությունը հայուհի Շիրինի (Անուշ) և պարսից Խոսրով Փարվիզ թագավորի սիրո մասին: Գրել է նաև քնարական [[բանաստեղծություն]]ներ, պատմական, [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] և [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]] աշխատություններ: Մահացել է Դելիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 320:

[[Կատեգորիա:1253 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1325 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10746</id>
      <timestamp>2012-09-06T13:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1728">[[Պատկեր:Amir Khusro.jpg|250px|thumb|Ամիր Խոսրովը երիտասարդների հետ. Հուսեյն Բայկարայի «Մեջլիս ալ-Ուշշակի» մանրանկարներից]]
'''Ամիր Խոսրով Դեհլևի''' ([[1253]] - [[1325]]), հնդիկ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական:

Ծնվել է Պատիալում (Հնդկաստանի Ութար-Պրադեշ նահանգ): Գրել է [[պարսկերեն]], ինչպես և [[ուրդու]] և [[հինդի]] [[լեզու]]ներով: Հարել է սուֆիզմին: Հայտնի է «[[Խամսե]]» («Հնգամատյան») ժողովածուն, որն ամփոփում է «Լուսատուների ծագումը» (1298), «Շիրին և Խոսրով» (1298), «Մեջնուն և Լեյլի» (1298), «Իսքանդարի իմաստության հայելին» (1299) և «Ութ դրախտայգի» (1301) [[պոեմ]]ները: «Շիրին և Խոսրով» պոեմի հիմքում ընկած է արևելյան ժողովրդական ավանդությունը հայուհի Շիրինի (Անուշ) և պարսից Խոսրով Փարվիզ թագավորի սիրո մասին: Գրել է նաև քնարական [[բանաստեղծություն]]ներ, պատմական, [[գրականագիտություն|գրականագիտական]] և [[լեզվաբանություն|լեզվաբանական]] աշխատություններ: Մահացել է Դելիում:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջ 320:

[[Կատեգորիա:1253 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1325 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հնդիկ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամիրան Մանդինյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3397</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7170</id>
      <timestamp>2011-12-29T08:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամիրան Մանդենի Մանդինյան''' ([[1848]], [[ապրիլի 19]], Թիֆլիս - [[1913]], [[մայիսի 28]], Թիֆլիս, աճյունն ամփոփված է Խո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1681">'''Ամիրան Մանդենի Մանդինյան''' ([[1848]], [[ապրիլի 19]], Թիֆլիս - [[1913]], [[մայիսի 28]], Թիֆլիս, աճյունն ամփոփված է Խոջիվանքի պանթեոնում), հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ:

Սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում ([[1860]]-[[1869]]): [[1870]]-[[1900]]-ին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան, [[1878]]-[[1879]]-ին` նաև Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Բեմելը` [[1873]]-ին, Թիֆլիսում, 1879-[[1881]]-ին` Թիֆլիսի հայոց դերասան. մշտական թատերախմբի դերասան, ապա մինչև [[1910]]-ը մասնակցել է տարբեր խմբերի ներկայացումների: Մանդինյանը խաղացել է բնութագրական և կատակերգական դերեր` Կակուլի ([[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն») ևն:

Թարգմանել է [[պիես]]ներ ([[Շիլլեր]]ի «Սեր և խարդավանք», [[Մոլիեր]]ի «Դոն Ժուան» ևն), գրել «Իմ հիշատակարանը» թատերական հուշերը (մասամբ տպագրվել է «Հուշարար» հանդեսում` 1907-1913):

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական բառարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, էջ 35:

{{DEFAULTSORT:Մանդինյան, Ամիրան}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1913 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7177</id>
      <timestamp>2011-12-29T10:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2106">'''Ամիրան Մանդենի Մանդինյան''' ([[1848]], [[ապրիլի 19]], Թիֆլիս - [[1913]], [[մայիսի 28]], Թիֆլիս, աճյունն ամփոփված է Խոջիվանքի պանթեոնում), հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ:

Սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում ([[1860]]-[[1869]]), աշակերտել է [[Ստեփանոս Նազարյանց]]ին: [[1870]]-[[1900]]-ին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան, [[1878]]-[[1879]]-ին` նաև Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Բեմելը` [[1873]]-ին, Թիֆլիսում, Գիժ Մոզիի դերակատարությամբ` [[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Քանդած օջախ» պիեսում, 1879-[[1881]]-ին` Թիֆլիսի հայոց դերասան. մշտական թատերախմբի դերասան, ապա մինչև [[1910]]-ը մասնակցել է տարբեր խմբերի ներկայացումների: Մանդինյանը խաղացել է բնութագրական և կատակերգական դերեր` Կակուլի ([[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն») ևն:

Թարգմանել է [[պիես]]ներ ([[Շիլլեր]]ի «Սեր և խարդավանք», [[Մոլիեր]]ի «Դոն Ժուան», [[Շեքսպիր]]ի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» ևն), գրել «Իմ հիշատակարանը» թատերական հուշերը (մասամբ տպագրվել է «Հուշարար» հանդեսում` 1907-1913):

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական բառարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, էջ 35:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 285:

{{DEFAULTSORT:Մանդինյան, Ամիրան}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1913 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7179</id>
      <timestamp>2011-12-29T10:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2157">[[Պատկեր:Amiran Mandinyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Ամիրան Մանդենի Մանդինյան''' ([[1848]], [[ապրիլի 19]], Թիֆլիս - [[1913]], [[մայիսի 28]], Թիֆլիս, աճյունն ամփոփված է Խոջիվանքի պանթեոնում), հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ:

Սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում ([[1860]]-[[1869]]), աշակերտել է [[Ստեփանոս Նազարյանց]]ին: [[1870]]-[[1900]]-ին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան, [[1878]]-[[1879]]-ին` նաև Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Բեմելը` [[1873]]-ին, Թիֆլիսում, Գիժ Մոզիի դերակատարությամբ` [[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Քանդած օջախ» պիեսում, 1879-[[1881]]-ին` Թիֆլիսի հայոց դերասան. մշտական թատերախմբի դերասան, ապա մինչև [[1910]]-ը մասնակցել է տարբեր խմբերի ներկայացումների: Մանդինյանը խաղացել է բնութագրական և կատակերգական դերեր` Կակուլի ([[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն») ևն:

Թարգմանել է [[պիես]]ներ ([[Շիլլեր]]ի «Սեր և խարդավանք», [[Մոլիեր]]ի «Դոն Ժուան», [[Շեքսպիր]]ի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» ևն), գրել «Իմ հիշատակարանը» թատերական հուշերը (մասամբ տպագրվել է «Հուշարար» հանդեսում` 1907-1913):

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական բառարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, էջ 35:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 285:

{{DEFAULTSORT:Մանդինյան, Ամիրան}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1913 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20130</id>
      <timestamp>2014-06-08T11:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2161">[[Պատկեր:Amiran Mandinyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Ամիրան Մանդենի Մանդինյան''' ([[1848]], [[ապրիլի 19]], Թիֆլիս - [[1913]], [[մայիսի 28]], Թիֆլիս, աճյունն ամփոփված է Խոջիվանքի պանթեոնում), հայ թարգմանիչ, դերասան, մանկավարժ:

Սովորել է [[Մոսկվայի Լազարյան ճեմարան]]ում ([[1860]]-[[1869]]), աշակերտել է [[Ստեփանոս Նազարյանց]]ին: [[1870]]-[[1900]]-ին դասավանդել է Թիֆլիսի Ներսիսյան, [[1878]]-[[1879]]-ին` նաև Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Բեմելը` [[1873]]-ին, Թիֆլիսում, Գիժ Մոզիի դերակատարությամբ` [[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Քանդած օջախ» պիեսում, 1879-[[1881]]-ին` Թիֆլիսի հայոց դերասան. մշտական թատերախմբի դերասան, ապա մինչև [[1910]]-ը մասնակցել է տարբեր խմբերի ներկայացումների: Մանդինյանը խաղացել է բնութագրական և կատակերգական դերեր` Կակուլի ([[Գաբրիել Սունդուկյան]]ի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն») ևն:

Թարգմանել է [[պիես]]ներ ([[Շիլլեր]]ի «Սեր և խարդավանք», [[Մոլիեր]]ի «Դոն Ժուան», [[Շեքսպիր]]ի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը» ևն), գրել «Իմ հիշատակարանը» թատերական հուշերը (մասամբ տպագրվել է «Հուշարար» հանդեսում` 1907-1913):

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական բառարան, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, էջ 35:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981, էջ 285:

{{DEFAULTSORT:Մանդինյան, Ամիրան}}
[[Կատեգորիա:1848 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1913 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամոթ (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6860</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15129</id>
      <timestamp>2013-05-02T15:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամոթ'''  '''Ամոթով անել (թողնել)''' — Իրեն չարդարացնելով ամաչեցնել, խայտառակեր «...Ես՝ քեզ համար երկյուղ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="526">'''Ամոթ'''

'''Ամոթով անել (թողնել)''' — Իրեն չարդարացնելով ամաչեցնել, խայտառակեր «...Ես՝ քեզ համար երկյուղով լի, Քե՜զ եմ նայում հեռվից հեռու... Որ ''ամոթով չանես'' հանկարծ Մեր սիրելի Երևանին...» ([[Սիլվա Կապուտիկյան]])։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5857</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12808</id>
      <timestamp>2013-01-12T17:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամոն''', '''Ամոն-Ռա''', հին եգիպտական աստվածություն, սկզբում՝ Եգիպտոսի Թեբե քաղաքի աստված, Միջին թագավո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1148">'''Ամոն''', '''Ամոն-Ռա''', հին եգիպտական աստվածություն, սկզբում՝ Եգիպտոսի Թեբե քաղաքի աստված, Միջին թագավորության շրջանից հետո արևի աստված, Հունաստանում և Հռոմում կոչվում էր Ամմոն և նույնացվում [[Զևս]]-[[Յուպիտեր]]ի հետ։ Ամոնի տաճարներ կային Սպարտայում, Թեբեում, Հռոմում և այլ քաղաքներում։ Եգիպտոսում Ամոնին պատկերել են ոչխարի գլուխ ունեցող մարդու կերպարանքով, այստեղից էլ հելլենները Ամոնին պատկերել են Զևսին հիշեցնող չափահաս տղամարդու կերպարանքով, բայց ոչխարի եղջյուրներով:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15-16:

[[Կատեգորիա:Հունական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12809</id>
      <timestamp>2013-01-12T17:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1150">'''Ամոն''', '''Ամոն-Ռա''', հին եգիպտական աստվածություն, սկզբում՝ Եգիպտոսի Թեբե քաղաքի աստված, Միջին թագավորության շրջանից հետո արևի աստված, Հունաստանում և Հռոմում կոչվում էր Ամմոն և նույնացվում [[Զևս]]-[[Յուպիտեր]]ի հետ։ Ամոնի տաճարներ կային Սպարտայում, Թեբեում, Հռոմում և այլ քաղաքներում։ Եգիպտոսում Ամոնին պատկերել են ոչխարի գլուխ ունեցող մարդու կերպարանքով, այստեղից էլ հելլենները Ամոնին պատկերել են Զևսին հիշեցնող չափահաս տղամարդու կերպարանքով, բայց ոչխարի եղջյուրներով:

== Աղբյուրներ ==
* Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կոգան, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, Դիցաբանական բառարան, Երևան, Լույս, 1985, էջ 15-16:

[[Կատեգորիա:Եգիպտական առասպելաբանություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամուսնալուծություն Նեապոլում (Ուիլյամ Ֆոլքներ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7090</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15633</id>
      <timestamp>2013-06-12T16:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:william_faulkner.jpg|250px|thumb|]] '''«Ամուսնալուծություն Նեապոլում»''', '''[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]ի''' ստեղծագործու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="47660">[[Պատկեր:william_faulkner.jpg|250px|thumb|]]
'''«Ամուսնալուծություն Նեապոլում»''', '''[[Ուիլյամ Ֆոլքներ]]ի''' ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն` [[Շուշանիկ Ավագյան]]ի թարգմանությամբ:

= Ամուսնալուծություն Նեապոլում =

== I ==

Մենք նստած էինք ներսի սեղաններից մեկի շուրջը. Մոնքթընը, բոցմանը, Կարլը, Ջորջը, ես և կանայք, երեքը այն նվաստաշուք տեսակից, որը ճանաչում են ծովայինները, կամ որը ճանաչում է ծովայիններին: Մենք խոսում էինք անգլերեն, իսկ նրանք բոլորովին չէին խոսում: Սա նշանակում է, որ նրանք կարող էին շարունակաբար խոսել մեզ հետ մեր ձայների հնչումից վեր կամ վար, ավելի հին լեզվով, քան գրավոր խոսքն ու նաև ժամանակը: Ավելի հին, քան ծովում գտնվելու երեսունչորսօրյա ժամկետը, որը մենք, ինչևէ, ավարտել էինք: Երբեմն-երբեմն նրանք իրար հետ խոսում էին իտալերեն: Կանայք՝ իտալերեն, տղամարդիկ՝ անգլերեն, ասես լեզուն սեռազատիչ հատկանիշն էր, ձայնալարերի գործառնությունը՝ ներէական սպասումը՝ նախքան զուգավորման մութ ժամանակը: Տղամարդիկ՝ անգլերեն, կանայք՝ իտալերեն, ասես կարճ ժամանակով իրարից պատնեշով անջրպետված երկու զուգահեռ ջրհոսքերի պատշաճավորություն:

Մենք խոսում էին Կարլի մասին, Ջորջի հետ:

— Հապա էլ ինչո՞ւ նրան բերեցիր այստեղ,— ասաց բոցմանը:

— Այո,— ասաց Մոնքթընը:— Ես կնոջս հաստատ այսպիսի տեղ չէի բերի:

Ջորջը հայհոյեց Մոնքթընին. ոչ մեկ բառով կամ թեկուզ նախադասությամբ. պարբերությամբ: Նա հույն էր, խոշոր ու սև, Կարլից մի ամբողջ գլխով բարձր, հոնքերը նման էին երկու ագռավների, որ թռչում են թևերը մարմիններին սեղմած: Նա բոլորիս հայհոյում էր անմիջական հիմնավորությամբ և համարյա թե անաղարտ դասական անգլերենով, նա, որ ուրիշ անգամներ արտահայտվում էր, ասենք, վոդևիլի կատակերգուից և ձիուց ծնված ութամյա ընկեցիկի բառապաշարով:

— Այո, սըր,— ասաց բոցմանը: Նա իտալական սիգար էր ծխում և կոճապղպեղի գարեջուր խմում, միևնույն գավաթը, որը երբեմնակի ձեռքն էր առնում մոտ երկու ժամվա ընթացքում, և որը հիմա երևի նավի լոգաջրի ջերմաստիճանի էր:— Ես իմ աղջկան հաստատ չէի բերի սրա նման վատանուն տեղ, թեկուզ հագին շալվար լիներ:

Այս ընթացքում Կարլը չէր շարժվել: Անվրդով նստել էր հետներս, կլոր, դեղին գլխով ու կլոր աչքերով, երևալով մի ուսյալ մանկիկ՝ ժխորի ու փայլի հանդեպ, իտալական թույլ գարեջրի բաժակով, և կանայք մրմունջով խոսում էին իրար հետ ու դիտում մեզ, ու ապա՝ Կարլին, այն սպասումնալից ու անքնին կանխասացությամբ, որը չգիտեն, որ ունեն:— Einnocente,— ասաց մեկը. նրանք դարձյալ մրմնջացին, զննելով Կարլին մտախոհ, թաքուն հայացքներով:— Նա քեզ երևի արդեն խաբած լինի,— ասաց բոցմանը:— Այս երեք տարիներին լուսանցույցից փախած կլինի վրայիցդ:

Ջորջը հայացքով շամփրեց բոցմանին, բերանը բաց՝ հայհոյելու: Սակայն չհայհոյեց: Փոխարենը նայեց Կարլին, բերանը տակավին բաց: Նրա բերանը դանդաղորեն փակվեց: Մենք բոլորս նայեցինք Կարլին: Մեր հայացքների տակ նա բարձրացրեց բաժակը և խմեց զուսպ զգուշավորությամբ:

— Դու դեռ մաքո՞ւր ես,— ասաց Ջորջը։— Ճիշտն ասա:

Մեր տասնչորս աչքերի հայացքի տակ Կարլը դատարկեց թույլ, դառը, երեք տոկոսանոց գարեջրի բաժակը:— Ես երեք տարի ծովում եմ եղել,— ասաց նա:— Եվրոպայով մեկ ման եմ եկել:

Ջորջը հայացքով շամփրեց նրան, դեմքը՝ վրդովմունքից այլայլված: Նա հենց նոր էր ածիլվել, պիրկ կապույտ այտերը հարթ էին ու խիստ՝ ինչպես կոփամարտիկինը կամ ծովահենինը, ընդհուպ մինչև մազերի սև պայթյունը: Նա մեր նավի խոհարարի օգնականն էր:— Սուտասան բիճ,— ասաց նա:

Բոցմանը բարձրացրեց կոճապղպեղի գարեջի իր բաժակը՝ ճշգրտորեն վերարտադրելով Կարլի խմելը: Հաստատուն ու զգուշավոր, մարմինը փոքր-ինչ ետ գցած ու գլուխը վեր պահած, նա աջ ուսի վրայով գարեջուրը թափեց կլլման ճշգրիտ արագությամբ, տակավին Կարլի՝ մռայլ ու աշխարհաքաղաքացու ամբարտավանության կեցվածքով: Նա բաժակը ցած դրեց ու վեր կացավ:— Ելեք,— ասաց նա Մոնքթընին ու ինձ,— գնանք: Էլ ինչու նավից իջանք, եթե ամբողջ երեկո պիտի նույն տեղում նստեինք: Մոնքթընն ու ես վեր կացանք: Նա կարճ ծխամորճ էր ծխում: Կանանցից մեկը նրանն էր, մյուսը՝ բոցմանինը: Երրորդը բազմաթիվ ոսկե ատամներ ուներ: Նա կարող էր լինել երեսուն տարեկան, բայց գուցե՝ չէր: Մենք նրան թողեցինք Ջորջի ու Կարլի հետ։ Երբ ես դռնից ետ նայեցի, մատուցողը նրանց էլի գարեջուր էր տանում:


== II ==

Նրանք նավ եկան միասին՝ Գալվեսթոնում, Ջորջի ձեռքին՝ մի դյուրակիր նվագարկիչ ու մի փոքրիկ փաթեթ, էժանագին ապրանքների մի հայտնի խանութի թղթի մեջ, իսկ Կարլի ձեռքերին՝ նմանակած կաշվից երկու տռուզ ճամպրուկ, որոնց նայելով կմտածեիր, թե յուրաքանչյուրը մի քառասուն ֆունտ քաշ կունենա: Ջորջը վերցրեց երկու անկողին, մեկը մյուսի վրա՝ ինչպես ննջավագոնում, հայհոյելով Կարլին կոպիտ, շղթայակցված ձայնով, որի մեջ չափազանց շատ էին վ և ռ հնչյունները, և նրան կարգադրություններ անելով, ինչպես մի նեգրի, մինչ Կարլը տեղավորում էր իրենց իրերը պառաված օրիորդի բծախնդրությամբ, ճամպրուկներից մեկից հանելով մի դարս բամբակե խաչահյուս ամուր կտորից թարմ լվացած-արդուկած սպասազգեստի բաճկոններ, մի երկվեցյակի չափ: Հաջորդ երեսունչորս օրերին (նա մատուցողի օգնականն էր) նավասրահում տրվող յուրաքանչյուր ճաշին նա հագնում էր մի թարմ բաճկոն, և միշտ մի քանի նոր լվացածներ չորանում էին նավախելի վրանակի տակ: Եվ երեսունչորս երեկո, խոհանոցը փակվելուց հետո, մենք դիտում էինք երկուսին՝ շապիկ-վարտիքով, նվագարկիչը միացրած պարելիս նավախելի վերին հարթակում, Տեխասի բամբակով ու Ջորջիայի ռետինով լի ամբարի վրա: Նրանք միայն մեկ ձայնապնակ ունեին, որը ճաքած էր, և ամեն անգամ, երբ ասեղը ճաքին դեմ առնելով չրխկում էր, Ջորջը ոտքը խփում էր հատակին: Չեմ կարծում, թե նրանցից մեկնումեկը նկատում էր նրա այդ շարժումը:

Կարլի մասին մեզ պատմեց Ջորջը: Կարլը տասնութ տարեկան էր, Ֆիլադելֆիայից: Երկուսն էլ այն անվանում էին Ֆիլլի․ Ջորջը՝ սեփականատիրոջ եղանակով, ասես ինքն էր ստեղծել Ֆիլադելֆիան՝ Կարլին ծնունդ տալու նպատակով, թեպետ ավելի ուշ պարզվեց, որ Ջորջը Կարլին գտել էր, երբ Կարլն արդեն մեկ տարի ծովում էր եղել: Եվ որոշ բաներ Կարլը պատմեց անձամբ, սկանդինավցի-ամերիկացի նավաշինարարների առաջին սերնդի չորրորդ թե հինգերորդ զավակ, ծնված նույնանման փայտակապ տների շարքից մեկում՝ ծովից տրոլեյբուսի գծով բավական հեռու, պահված-մեծացված մոր թե ավագ քրոջ կողմից, սա՝ ում տասնհինգ տարեկան հասակում և հարյուր ֆունտից էլ պակաս քաշով, ծովի հատակում վաղուց լուռ ոսկորներն իրար զարկող (կամ գուցե դիպվածով ցամաքում հանգրվանած և հանգստությամբ ու խաղաղությամբ հանգչած) մի նախնի հետ էր ուղարկել դեպի հին երազն ու անհանգստությունը՝ երեք կամ գուցե չորս սերունդ հետո:

— Ես այն ժամանակ երեխա էի, — պատմեց Կարլը՝ որը դեռ սափրվելու փորձ կամ կարիք չէր ունեցել:— Ես մտածում էի ամեն ինչի մասին՝ ծով գնալուց բացի: Մի ժամանակ ուզում էի գնդախաղորդ կամ բռնցքամարտիկ դառնալ: Նրանց նկարները պատերին էի տեսել, երբ Սիսը շաբաթ երեկոներն ինձ ուղարկում էր հայրիկի ետևից: Աստված, կանգնում էի դրսում ու նայում՝ ինչպես են նրանք ներս մտնում, և դռան տակից տեսնում էի նրանց ոտքերն ու լսում ձայները, առնում էի թեփի հոտը և ծխի միջով տեսնում էի պատերին կպցրած նրանց նկարները: Ես այն ժամանակ երեխա էի: Ոչ մի տեղ չէի գնացել:

Մենք Ջորջին հարցրինք, թե ինչպես է Կարլը ընդունվել նավ, թեկուզև որպես մատուցողի օգնական, իր հազիվ հինգ ոտնաչափ չորս մատնաչափ հասակով ու այնպիսի դեմքով, որը պիտի եկեղեցու անցուղով քայլեր ցուցասկիհի ետևից, եթե չնայեր հենց գունավոր ապակենկարներից:

— Ինչո՞ւ չպիտի նա ծով գար,— ասաց Ջորջը:— Ազատ երկիր չի՞: Թեկուզ մատուցողի համար:— Նա նայեց մեզ, սև, լուրջ:— Նա կույս է, հասկանո՞ւմ եք: Գիտե՞ք, թե դա ինչ է նշանակում:— Նա ասաց, թե դա ինչ է նշանակում: Հայտնաբար նրան ինչ-որ մեկն էր ասել, ոչ այնքան վաղուց, ասել էր նրան այն, ինչ եղել էր ինքը, եթե կարողանար այդ հեռավորությունից հիշել, և նա կարծում էր, թե մենք դժվար թե ճանաչեինք այդ մարդուն, կամ գուցե կարծում էր, թե դա նոր բառ է, որը նրանք հենց նոր էին հորինել: Այսպիսով նա մեզ ասաց, թե դա ինչ է նշանակում: Դա առաջին գիշերային հերթապահության ժամանակ էր, և մենք ընթրիքից հետո նավախելում էինք, Ջիբրալթարից դուրս գալուց երկու օր հետո, լսում էինք Մոնքթընին, որը խոսում էր ծաղկակաղամբի մասին: Կարլը ցնցուղ էր ընդունում (նա միշտ լողանում էր, երբ ընթրիքից հետո մաքրում էր նավասրահը: Ջորջը, որը միայն եփում էր, լողանում էր միայն այն ժամանակ, երբ կանգնում էինք որևէ նավահանգստում և ափ իջնելու թույլտվություն էինք ունենում), և Ջորջն ասաց, թե դա ինչ է նշանակում:

Հետո սկսեց հայհոյել: Երկար հայհոյեց:

— Դե լավ, Ջորջ,— ասաց բոցմանը,— ասենք թե դու էլ կույս լինեիր: Ի՞նչ կանեիր:

— Ինչ կանեի՞,— ասաց Ջորջը:— Ի՞նչ չէի անի:— Նա մի որոշ ժամանակ հայհոյեց, անընդհատ:— Դա առավոտյան առաջին գլանակի նման է, — ասաց նա:— Կեսօրվա կողմ, երբ հիշում ես, թե ինչ համ ուներ, թե ինչ էիր զգում, երբ լուցկին մոտեցնում էիր ծայրին, և երբ արեցիր առաջին ումպը...— Նա հայհոյեց, երկար, անանձնական, սաղմոսերգության Նման:

Մոնքթընը դիտում էր նրան, չէր լսում, դիտում էր, ծխամորճը լցնելով:— Էհ, Ջորջ,— ասաց նա,— դու համարյա թե բանաստեղծես:

Վեստ-Ինդիայից մի թափթփուկ կար. անունը մոռացել եմ:— Դա լեզո՞ւ եք համարում,— ասաց նա:— Լսեիք, թե պորտուգալական նավի վրա նավապետի օգնականը ոնց էր նավաստիներին նախշում:

— Մոնքթընը լեզվի մասին չէր ասում,— ասաց բոցմանը:— Ամեն մարդ էլ կարող է հայհոյել:— Նա նայեց Ջորջին:— Դու առաջինը չես, որը դա ուզում է, Ջորջ: Դա այնպիսի բան է, որի մասին իմանում ես միայն այն ժամանակ, երբ արդեն չկա:— Հետո նա, հանգետս, անտպագրելի դիպուկությամբ դարձվածափոխեց Բայրոնի էպիգրամը կանանց բերանների մասին։ —Բայց ինչի՞ համար ես նրան պահպանում: Քեզ համար ի՞նչ տարբերություն, եթե նա անմեղությունը կորցնի:

Ջորջը հայհոյեց, նայելով դեմքից դեմք, վրդովմունքից այլայլված:


— Երևի այն ժամանակ Կարլը թույլ տա, որ Ջորջը իր ձեռքը բռնի,— ասաց Մոնքթընը: Նա գրպանից լուցկի հանեց:— Ըհը, վերցնենք բրյուսելյան կաղամբը...

— Ծերուկին ասա՝ թող նրան կարանտինի մեջ պահի, երբ հասնենք Նեապոլ,— ասաց բոցմանը:

Ջորջը հայհոյեց:

— Ըհը, վերցնենք բրյուսելյան կաղամբը,— ասաց Մոնքթընը:



== III ==

Այդ երեկոն մենք անցկացրինք կա՛մ տեղներիցս վեր կենալու, կա՛մ տեղավորվելու վրա: Մենք՝ Մոնքթընն ու բոցմանը և երկու կանայք ու ես, մտանք էլի չորս սրճարան, մեկը նման մյուսին և այն մեկին, որտեղ թողել էինք Ջորջին ու Կարլին. նույն մարդիկ, նույն երաժշտությունը, նույն թույլ, գունավոր խմիչքները: Երկու կանայք ընկերակցում էին մեզ, հետներս էին, բայց մեզանից չէին, սպասողական, հաճոյալից, շարունակ ու համբերությամբ և առանց բառերի ասում էին, որ քնելու ժամանակն է: Ուստի որոշ ժամանակ անց ես նրանց թողեցի ու վերադարձա նավ: Ջորջն ու Կարլը չկային:

Նրանք չկային նաև առավոտյան, թեև Մոնքթընն ու բոցմանը եկել էին, և խոհարարն ու մատուցողը հայհոյում էին խոհանոցում, երևում էր՝ խոհարարը ինքն էլ էր ծրագրել օրն անցկացնել ափին, բայց ստիպված էր ամբողջ օրը մնալ նավի վրա: Միջօրեն անցել էր, երբ նավ եկավ կեղտոտ կոստյումով մի փոքրավուն մարդ՝ նման Կոլումբիայի համալսարանի ուսանողներին, որ ամեն առավոտ Չեթըմ Սքուերից Իսթ Սայդի գետնուղիով գնում են դասի: Նա գլխաբաց էր, պոմպադուր սանրվածքի յուղոտ մազերով: Սափրված չէր և խոսում էր ոչանգլերեն՝ դուրեկան, աղերսական կերպով՝ ամբողջովին ատամներից բաղկացած: Բայց գտել էր ճիշտ նավը ու մի երկտող էր բերել Ջորջից, գրված լրագրի կեղտոտ կտորի վրա, և մենք իմացանք, թե Ջորջը որտեղ է: Նա բանտում էր:

Մատուցողը, որն ամբողջ օրը չէր դադարել հայհոյելուց, հիմա էլ չդադարեց: Նա ու գրաբերը գնացին հյուպատոսարան: Մատուցողը վերադարձավ ժամը վեցից քիչ անց, Ջորջի հետ: Ջորջի տեսքից չէր երևում, որ նախորդ օրը հարբել է: Նա գնաց ուղիղ դեպի Կարլի անկողինը և սկսեց մեկ առ մեկ ետ տալ Կարլի բծախնդիր ասվյակները, ինչպես ճանապարհորդը կզններ անկողինը եվրոպական երրորդ կարգի հյուրանոցում, ասես ակնկալում էր Կարլին գտնել դրանց տակ թաքնված:— Ուզում եք ասել,— ասաց նա,— որ նա չի՞ վերադարձել: *Բոլորովի՞ն* չի վերադարձել:

— Մենք նրան չենք տեսել,— ասացինք:— Մատուցողն էլ չի տեսել: Կարծում էինք՝ բանտում է, քեզ հետ:

Նա սկսեց վերադասավորել ծածկոցները, այսինքն, փորձ արեց դրանք մեկ առ մեկ նորից քաշել անկողնու վրա, մի տեսակ վերացած, ասես անգիտակից էր, անզգա: — Նրանք փախան,— բութ-բութ ասաց նա:— Վրայիցս ծլկեցին: Ես երբեք չէի կարծի, թե նա այդպիսի բան կանի: Երբեք չէի մտածի, թե հետս այդպես կվարվի: Այդ կնոջ արածն է: Նա է ստիպել: Նա գիտեր, թե Կարլն ինչ է, և որ Ես...— Հետո նա լաց եղավ, կամացուկ, նույն բութ, վերացած եղանակով:— Կարլը երևի ամբողջ ժամանակ ձեռքը նրա գոգն էր դրել: Իսկ ես բոլորովին չէի կասկածում: Այդ կինը մի գլուխ աթոռը քաշում էր նրա աթոռի մոտ: Բայց ես վստահում էի նրան: Ոչ մի բան չէի կասկածում: Կարծում էի՝ նա առանց ինձ հարցնելու ոչ մի լուրջ բան չի անի, ուր մնաց թե... Ես նրան վստահում էի: Բանից պարզվեց, որ Ջորջի բաժակի հատակն այնպես էր աղավաղել նրանց կերպարանքները, որ Ջորջի մեջ ստեղծել էր այն պատրանքը, թե Կարլն ու կինը խմում են, ինչպես ինքը՝ լրջորեն, բայց ամուրիավարի: Նա նրանց թողեց սեղանի մոտ ու գնաց զուգարան, կամ, ավելի ճիշտ, ասաց, որ հանկարծ գիտակցեց, որ ինքը զուգարանում է և լավ կանի՝ վերադառնա, մտահոգված ոչ թե նրանով՝ ինչ կարող էր պատահել իր բացակայությամբ, այլ՝ այն ժամանակամիջոցով, որի ընթացքում անզգա էր գտնվել սեփական արարքների նկատմամբ՝ գնացել էր զուգարան: Ուստի վերադարձավ սեղանի մոտ, տակավին չտագնապած, սոսկ մտահոգված ու զվարճ: Ասաց, որ իրեն հիանալի էր զգում:

Ուստի սկզբում կարծեց, թե իրեն դեռ այնքան լավ է զգում, որ չի կարողանում իր սեղանը գտնել: Գտավ այն մեկը, որն իր կարծիքով պիտի իրենք լիներ, բայց սեղանը թափուր էր, չհաշված պնակների երեք դարսերը, ուստի մի պտույտ գործեց սրահով, տակավին զվարճ, տակավին լավ զգալով իրեն, նա իրեն դեռ լավ էր զգում, երբ վերադարձավ պարահարթակի կենտրոնը, որտեղ, պարողներից մի գլխով բարձր, սկսեց բարձր ձայնով բղավել՝ Porteus ahoy! և շարունակեց այդպես անել, մինչև որ անգլերեն իմացող մի մատուցող եկավ ու նրան հեռացրեց ու տարավ ետ, դեպի այն նույն թափուր սեղանը՝ ափսեների երեք շեղջով ու երեք բաժակներով, որոնցից մեկը նա այժմ ճանաչեց որպես իրենը: Բայց նա դեռևս լավ էր զգում իրեն, թեև հիմա՝ ոչ այնքան, իրեն կարծելով զոհը սրճարանի տիրոջ նախաձեռնությամբ խաղացված չար խաղի, և բանից պարզվեց, որ նա ըստ երևույթին մի փոքր անհանգստություն էր ստեղծել, տրամադրությունը գնալով ավելի ու ավելի ընկնելով, շրջապատված մատուցողների և այցելուների աճող բազմությամբ: Երբ նա ի վերջո գիտակցեց, ընդունեց այն իրողությունը, որ Կարլն ու կինը չկան, երևի բավական վատ ազդվեց, վրդովմունքը, հուսահատությունը, անցած ժամանակի կորստի զգացումը, անծանոթ քաղաքը գիշերով, որտեղ պիտի գտներ Կարլին, և այն էլ՝ շուտ, եթե դա որևէ օգուտ կտար: Նա ջանաց պոկվել ամբոխից ու հեռանալ, առանց հաշիվը վճարելու: Ոչ այն պատճառով, որ ուզում էր խուսափել վճարելուց, նա պարզապես ժամանակ չուներ: Եթե հաջորդ տասը րոպեի ընթացքում Կարլին գտներ, կվերադառնար ու հաշվի կրկնապատիկը կվճարեր, ես դրանում համոզված եմ:

Եվ այսպես նրանք պահում են նրան, մոլեգնած ամերիկացուն, մատուցողների ու հաճախորդների մի շղթա՝ կին ու տղամարդ, և նա գրպանից հանում է մի բուռ դրամ ու զրնգացնում հատակի հախճասալերին: Հետո, ասաց, ոնց որ շների մի ոհմակ վրա տված լիներ ոտքերիդ, մատուցողներ, հաճախորդներ, տղամարդիկ ու կանայք, հատակի վրա, չորեքթաթ, նետվում էին գլորվող դրամների ետևից, և Ջորջը իր խոշոր թաթերով դոփդոփում էր, փորձելով տրորել-փախցնել նրանց ձեռքերը:

Հետո նա կանգնած էր կտրատված լայն շրջանի կենտրոնում, փոքր-ինչ ծանր շնչելով, իսկ երկու կողմերում կանգնած էին երկու Նապոլեոն՝ սրերով ու դագաղակրի սպիտակ ձեռնոցներով ու եռանկյունաձև գլխարկներով: Նա չգիտեր՝ ինչ է արել, միայն գիտեր, որ կալանավորված է: Միայն ոստիկանատանը, որտեղ թարգմանիչ կար, նա իմացավ, որ քաղաքական բանտարկյալ է վիրավորելէ նորին արքայական մեծությանը, ոտքը կոխելով դրամի վրայի թագավորի պատկերին: Նրան դրեցին քառասուն ոտնաչափ խորությամբ մի զնդան, յոթ այլ քաղբանտարկյալների հետ, որոնցից մեկը գրաբերն էր:

— Վերցրին գոտիս, փողկապս ու կոշիկներիս թելերը,— բութ-բութ պատմեց նա:— Սենյակում ոչինչ չկար, միայն հատակի կենտրոնում մի տակառ էր ամրացված ու մի փայտե թախտ՝ բոլոր պատերի տակով: Ես իսկույն իմացա, թե տակառն ինչի համար է, որովհետև նրանք արդեն որոշ ժամանակ օգտագործել էին: Եթե էլ չկարողանայիր ոտքի վրա մնալ՝ պիտի քնեիր այդ թախտին: Երբ կռացա ու մոտից նայեցի՝ ոնց որ ինքնաթիռից նայես Քառասուներկուերորդ Փողոցին: Ոնց որ դեղին տաքսիները գնան-գան: Հետո գնացի, տակառն օգտագործեցի: Բայց օգտագործեցի այն մասովս, որի համար նախատեսված չէր:

Հետո նա պատմեց գրաբերի մասին: Իրոք, Հուսահատությունը, ինչպես և Աղքատությունը, մարդուն հնարամիտ են դարձնում: Իտալացին, որն անգլերեն չգիտեր, և Ջորջը, որը չգիտեր համարյա ոչ մի լեզու, իտալերեն որ՝ հաստատ: Դա առավոտյան ժամը չորսի մոտ էր: Բայցևայնպես մինչև լուսաբաց Ջորջը յոթ տղամարդկանցից գտել էր նրան, որը կկարողանար նրան ծառայել կամ հավանաբար կծառայեր:

— Նա ասաց, որ կեսօրին դուրս է գալու ու ես ասացի, որ տասը լիր կտամ, հենց որ դուրս գամ, և նա ինձ համար թուղթ ու մատիտ ճարեց (և սա՝ մի տկլոր զնդանում, յոթ մարդկանցից, որոնց վրայից չլտել էին ամեն ինչ՝ փողը, դանակները, կոշկաքուղերը, նույնիսկ քորոցներն ու թուլացած կոճակները, չմրսելու համար թողնելով միայն հագուստի պարզագույն մնացորդները), ես գրությունը գրեցի, նա պահեց, հետո նրան դուրս թողեցին, իսկ մոտավորապես չորս ժամից եկան ու ինձ հանեցին, մատուցողը հետները:

— Ինչպե՞ս խոսեցիր նրա հետ, Ջորջ,— ասաց բոցմանը:— Նույնիսկ մատուցողը ոչինչ չկարողացավ իմանալ, մինչև հյուպատոսարան չհասան:

— Եսիմ,— ասաց Ջորջը:— Խոսում էինք, էլի: Ուրիշ ո՞նց կարող էի տեղս իմաց տալ:

Մենք փորձեցինք նրան համոզել, որ պառկի քնի, բայց նա չուզեց: Նույնիսկ չսափրվեց: Խոհանոցում մի բան կերավ ու գնաց ափ: Մենք դիտում էինք՝ ինչպես էր նա իջնում նավակողից:

— Խեղճ բիճ,— ասաց Մոնքթընը:

— Ինչո՞ւ,— ասաց բոցմանը:— Կարլին ինչու տարավ այնտեղ: Կարող էին կինո գնալ:

— Ես Ջորջի մասին չէի մտածում,— ասաց Մոնքթընը:

— Հա՜, — ասաց բոցմանը:— Դե, եթե մարդ ամբողջ կյանքում ամեն տեղ ափ է իջնում, այն էլ՝ Եվրոպայում, ամեն անգամ անվնաս չի պրծնի:

— Տե՜ր Աստված,— ասաց Մոնքթընը:— Բա իհարկե:

Ջորջը վերադարձավ առավոտյան ժամը վեցին: Նա դեռևս մոլորված տեսք ուներ, թեպետ հիմա՝ միանգամայն սթափ, միանգամայն հանդարտ: Գիշերվա ընթացքում մորուքը էլի քառորդ մատնաչափ աճել էր: «Չգտա», կամաց ասաց նա: «Ոչ մի տեղ չգտա»: Հիմա նա ստիպված էր անել Կարլի գործը, զբաղեցնելով նրա տեղը սպայական ճաշասեղանի մոտ, բայց հենց որ նախաճաշն ավարտվեց՝ անհետացավ, մինչև կեսօր լսվում էին մատուցողի հայհոյանքներ, որը փնտրում էր Ջորջին: Կեսօրից անմիջապես առաջ Ջորջը վերադարձավ, ճաշը մատուցեց-վերջացրեց, դարձյալ հեռացավ: Վերադարձավ մութն ընկնելուց անմիջապես առաջ:

— Գտա՞ր,— ասացի ես: Նա չպատասխանեց: Միառժամանակ վրաս հառեց դատարկ հայացքը: Հետո մոտեցավ իրենց անկողիններին, ցած գցեց կեղծ ճամպրուկներից մեկը, Կարլի բոլոր իրերը խցկեց մեջը, կափարիչը շրխկացրեց դուրս կախված թևքերի ու գուլպաների վրա և շպրտեց նավախել, ճամպրուկը մեկ անգամ թավալգլոր եղավ ու բացվեց, ետ տալով սպիտակ վերնազգեստներն ու մունջ գուլպաներն ու ներքնաշորերը: Հետո Ջորջը պառկեց, լրիվ հագնված, ու քնեց տասնչորս ժամ: Խոհարարը փորձեց նախաճաշին արթնացնել նրան, բայց դա նույնն էր, ինչ եթե փորձեիր ուշքի բերել մեռածին:

Երբ արթնացավ, տեսքը համեմատաբար լավ էր: Ինձնից մի գլանակ խնդրեց, գնաց սափրվեց, ետ եկավ ու էլի գլանակ վերցրեց:— Ջհաննամը գնա նա էլ,— ասաց:— Թող կորչի բիճը: Հեչ պետքս էլ չի:

Ցերեկը նա Կարլի իրերը ետ դրեց նրա անկողնախորշը: Ոչ զգուշորեն, ու ոչ էլ անզգուշորեն, պարզապես հավաքեց, խցկեց նրա խորշը, մի պահ կանգնեց, տեսնի՝ հո չե՞ն թափվում, ապա շրջվեց ու հեռացավ:



== IV ==

Լույսն ուր որ է՝ կբացվեր: Երբ ես կեսգիշերին մոտ վերադարձա նավ, ընդհանուր նավասրահը դատարկ էր: Երբ արթնացա լուսաբացից առաջ, բոլոր անկողինները, բացի իմից, տակավին թափուր էին: Պառկած էի կիսանիրհի մեջ, երբ միջանցքից լսեցի Կարլի ոտնաձայները: Նա քայլում էր հուշիկ, քայլերը հազիվ էի լսում, մինչև որ նա հայտնվեց դռան մոտ: Մի քիչ կանգնեց, կիսալույսի մեջ թվալով դեռահաս պատանուց ոչ ավելի խոշոր, ապա մտավ ներս: ես շուտ փակեցի աչքերս: Լսեցի, որ նա, դեռևս ոտնածայրերին, մոտեցավ անկողնուս ու միառժամանակ կանգնեց գլխավերևումս: Հետո լսեցի, որ ետ դարձավ: Աչքերս բացեցի միայն այնքան, որ նրան տեսնեմ:

Նա արագ հանվեց, շորերը վրայից պոկելով, պոկելով մի կոճակ, որը թեթև կտտոցով զարնվեց միջնորմին: Մերկ՝ դժգույն լույսի տակ, նա թվում էր ավելի փոքր ու ավելի փխրուն, քան երբևէ, երբ իր անկողնախորշի խառնշտած իրերի միջից պեղում էր մի սրբիչ՝ մյուս շորերը դեն նետելով սարսռալի շտապողականությամբ: Հետո նա դուրս գնաց, մերկ ոտքերով շրշացնելով միջանցքում:

Միջնորմից այնկողմ ես երկար լսում էի ցնցուղի ձայնը, հիմա ցուրտ էլ կլիներ: Բայց ջուրը երկար ժամանակ հոսում էր, հետո դադարեց, և ես նորից փակեցի աչքերս, մինչև որ նա նորից մտավ ներս: Հետո տեսա, որ հատակից բարձրացրեց վրայից հանած ներքնաշորը և արագ գցեց լուսանցույցից, փոքր-ինչ հիշեցնելով արբեմոլի, որը թաքցնում է դատարկ շիշը: Նա հագնվեց, հագավ մի սպիտակ թարմ բաճկոն, մազերը սանրեց՝ հակված փոքրիկ հայելու վրա, երկար նայելով իր դեմքին:

Իսկ հետո անցավ գործի: Աշխատում էր նավավարական կամրջակում, ամբողջ օրը. թե այնտեղ ինչ էր գտնում անելու՝ չէինք կարող երևակայել: Բայց թե նավակազմի ընդհանուր սենյակում նա երևաց միայն մութն ընկնելուց հետո: Մենք ամբողջ օրը բաց դռներից տեսնում էինք սպիտակ բաճկոնը՝ ետուառաջ սուրալիս կամ ծնկած, երբ նա փայլեցնում էր նավասանդուղքի պղինձը: Նա, թվում էր, աշխատում է մի տեսակ մոլեգնությամբ: Իսկ երբ օրվա ընթացքում պարտականությունների ստիպմամբ բարձրանում էր վերին հարթակ, նկատեցինք, որ միշտ բարձրանում է ձախակողմ, իսկ մեր նավը կանգնած էր աջակողմով դեպի նավամատույցը: Իսկ խոհանոցում ու խելի հարթակում Ջորջը մի քիչ աշխատում էր, ավելի շատ՝ ժամանակ սպանում, կամրջակի կողմն ամենևին չնայելով:

— Դրա համար էլ մնում է վերևում, ամբողջ օրը պղինձն է սրբրտում,― ասաց բոցմանը:— Գիտի, որ Ջորջը չի կարող այնտեղ բարձրանալ:

— Բայց Ջորջը ոնց որ թե չի էլ ուզում,— ասացի ես:

— Ճիշտ է,— ասաց Մոնքթընը:— Մեկ դոլարի համար Ջորջը կբարձրանար մինչև կողմնացույցը և նավապետից գլանակ կխնդրեր:

— Բայց ոչ հետաքրքրասիրության համար,— ասաց բոցմանը:

— Կարծում ես՝ ամբողջը դա՞ է,— ասաց Մոնքթընը:— Լոկ հետաքրքրասիրությո՞ւն:

― Հաստատ,― ասաց բոցմանը:― Հապա ի՞նչ:

— Մոնքթընն իրավացի է,— ասացի ես:— Սա ամուսնության մեջ ամենադժվար պահն է. այն օրը, երբ կինդ ամբողջ գիշեր տուն չի եկել:

— Ուզում ես ասել՝ ամենահեշտ,— ասաց բոցմանը:— Ջորջը հիմա կարող է նրան թողնել:

— Կարծ՞ւմ ես,— ասաց Մոնքթընը:

Մենք մնացինք էլի հինգ օր: Կարլը տակավին փայլեցնում էր կամրջակի սանդուղքը: Մատուցողը նրան ուղարկում էր տախտակամած ու հեռանում, վերադառնում էր ու Կարլին գտնում դեռևս ձախակողմում աշխատելիս, և նրան ստիպում էր գնալ աջակողմ, նավամատույցի, տրիկոտաժե վառվռուն շապիկներով իտալացի տղաների ու պոռնոգրաֆիկ բացիկներ ծախողների կողմը: Բայց նա երկար չէր մնում այնտեղ, և հետո նրան նորից տեսնում էինք ցածում, լուռ նստած գարշահոտ կիսախավարում, սպիտակ բաճկոնը հագին: Սովորաբար գուլպաներն էր կարկատում։

Ջորջը դեռ ոչ մի խոսք չէր ասել նրան, կարծես Կարլը նավում չէր, իսկ տարածության այն մասը, որը նրա մարմինն էր, ասես անարգել ու շնչելի օդ էր: Հիմա Ջորջի հերթն էր՝ բացակայելու նավից օրվա մեծ մասը և ամբողջ գիշերը, վերադառնալով ժամը երեքին-չորսին, մի քիչ գինովցած, ձեռքով բոլորիս արթնացնելով, բացի Կարլից, և խոսելով՝ բռի ու բարձրաձայն, նոր և միշտ տարբեր կանանց մասին, նախքան իր տեղը մագլցելը: Որքան գիտեինք՝ նրանք նույնիսկ չէին նայում իրար, մինչև որ հասանք Ջիբրալթար:

Հետո Կարլի աշխատելու մոլեգնությունը փոքր-ինչ մեղմացավ: Բայցևայնպես նա տակավին աշխատում էր ամբողջ օրը, հետո, լողացած, շեկ մազերը թաց ու հարթ, վտիտ մարմինը բամբակե ներքնաշապիկի մեջ, նրան տեսնում էինք տևական մթնշաղի մեջ՝ հենված նավի միջնամասի կամ ցռուկի բազրիքին: Բայց երբեք՝ խելի հարթակում, որտեղ մենք ծխում էինք ու զրուցում, և որտեղ Ջորջը կրկին ու կրկին դնում էր նվագարկիչի ձայնապնակը, առանց մեր խնդրանքի, մեր հայհոյանքներին անտարբեր:

Հետո մի գիշեր մենք նրանց տեսանք միասին: Նրանք կողք-կողքի հենվել էին խելի բազրիքին: Դա առաջին անգամն էր, որ Կարլը նայել էր նավի ետևի կողմը, դեպի Նեապոլ, այն առավոտից ի վեր, ինչ վերադարձել էր նավ, և նույնիսկ հիմա այն երեկոն էր, երբ Հերկուլեսյան Դարպասը սուզվել էր խտացող մթնշաղի մեջ, և Ռիվըր Օուշընը թափվում էր մթնած ծովը, և գլխավերևում հայեկաձողերը տարուբերվում էին կշռույթով ու դանդաղ՝ գիշերային բարձր երկնքի ու ցածր նորալուսնի հանդեպ:

— Հանգստացավ,— ասաց Մոնքթընը:— Շունը վերադարձել է իր փսխուքի մոտ:

— Ես միշտ էլ ասում էի, որ նա հանգիստ է,— ասաց բոցմանը:— Ջորջի հեչ պետքն էլ չէր:

— Ես Ջորջի մասին չէի խոսում,— ասաց Մոնքթընը:— Ջորջը դեռ քննությունը չի հանձնել:


== V ==

Ջորջը պատմեց: «Նա մի գլուխ պարապ-սարապ դեսուդեն էր ընկնում, հասկանո՞ւմ եք, ես էլ փորձում էի հետը խոսել, ասել, որ էլ չեմ ջղայնանում: Դե մի օր դա պիտի պատահեր, մարդ հո չի՞ կարող ամբողջ կյանքում հրեշտակ լինել: Բայց նա այդ կողմ չէր էլ նայում: Մինչև որ մի անգամ հանկարծ ասում է.

— Դուք նրանց ի՞նչ եք անում:— Ես նայեցի նրան:— Ինչպե՞ս է տղամարդը վարվում նրանց հետ:

— Ուզում ես ասել,— ասում եմ,— որ երեք օր անցկացրել ես նրա հետ, և նա քեզ ցույց չի՞ տվել:

— Ուզում եմ ասել, ի՞նչ եք տալիս,— ասում է:— Տղամարդիկ նրանց ի՞նչ տալիս...

— Հիսուս Քրիստոս,— ասում եմ,— դու նրան արդեն մի բան ես տվել, որի համար Սիամում քեզ փող կվճարեին: Կդարձնեին իշխան կամ առնվազն նախարարապետ: Դու ի՞նչ նկատի ունես:

― Ես փողը նկատի չունեմ,— ասում է:— Նկատի ունեմ...

— Լավ,— ասում եմ,— եթե դու նրան նորից հանդիպելու լինեիր, եթե նա քո աղջիկը լիներ, նրան մի բան կտայիր: Մյուս հանդիպմանը: Շոր-մոր, կամ մի ուրիշ բան. նրանց համար մեկ է՝ թե ինչ. այս այլազգի կանայք ամբողջ կյանքներում փող են աշխատում իտալացիներից, իսկ դրանց շունչը իսկի չի հերիքի՝ փուչիկ փչեն, նրանց համար մեկ է՝ ինչ կտաս: Բայց դու հո նրան էլ չես տեսնելու, չէ՞:

— Չէ,— ասում է:— Չէ,— ասում է:— Չէ:— Ու նրան նայելով կասեիր, թե միտք ունի նավից թռչել, լողալ ու մեզ սպասել Հաթթերասի մոտ:

— Այնպես որ՝ դրա մասին մի մտածիր,— ասում եմ: Գնացի, նվագարկիչը նորից միացրի, ասի՝ մի քիչ աշխուժանա, որովհետև նա առաջինը չի, Քրիստոսի սիրույն, հո նա՛ չի դա հնարել: Բայց մյուս գիշեր խելի բազրիքի մոտ էինք ― նա առաջին անգամ հետ նայեց,— ուղեչափի կողքի լույսի շերտին էինք նայում, մեկ էլ ասում է.

— Ես երևի նրան անախորժության մեջ գցեցի:

— Ինչպե՞ս,— ասում եմ:— Ի՞նչ հաշվով: Ոստիկանության: Բա չասացի՞ր, որ վկայականը ցույց տա:— Ասենք, նա տոմսն ինչ էր անում, ոսկիներով լցված այդ բերանով, Հիսուս. հենց միայն այդ դեմքը գնացքում տոմսի տեղ կանցներ, երևի ոսկիները գուլպայի մեջ լցնելու փոխարեն լցրել էր բերանը:

— Ի՞նչ տոմս,— ասում է: Ես բացատրեցի: Մի րոպե կարծեցի, թե լաց Է լինում, հետո տեսա՝ իրեն զսպում է, որ չործկա: Գլխի ընկա, թե ինչն ինչոց Է, ինչից է նեղվում: Հիշում եմ՝ սկզբում զարմացա:— Հա,— ասում եմ,— հոտը: Դա՝ հեչ,— ասում եմ.— դրա համար մի նեղվիր: Նրանցից չի վատ հոտ գալիս,— ասում եմ,— դա պարզապես իտալական ազգային օդն է»:

Իսկ հետո մենք մտածեցինք, որ նա ի վերջո իրոք հիվանդացել է: Աշխատում էր ամբողջ օրը, պառկում էր քնելու՝ միայն երբ մնացած բոլորս խռմփացնում էինք, և ես տեսա, որ նա գիշերը վեր կացավ, ելավ վերնահարթակ, հետևեցի նրան ու տեսա ճախարակի վրա նստած: Նա թվում էր մի մանչուկ՝ փոքր, անշարժ, շապիկ-վարտիքով: Բայց նա երիտասարդ էր, իսկ տարեց մարդն անգամ չի կարող երկար ժամանակ հիվանդ լինել, երբ միայն աշխատում է և աղի օդ շնչում, և ուստի երկու շաբաթից մենք դիտում էինք նրան ու Ջորջին խելի հարթակում նորից պարելիս՝ ընթրիքից հետո, ներքնաշապիկներով, մինչ նվագարկիչը վեր էր պարզում իր անմիտ ու կրկնորդվող եսը լրվող լուսնի հանդեպ, և Նավը խռմփացնելով ու շառաչելով ակոսում էր Հաթթերասի երկար ծովերը: Նրանք չէին խոսում, միայն պարում էին, մռայլ ու անխոնջ, մինչ գիշերային լուսինը բարձրանում էր վեր ու վեր: Հետո մենք թեքվեցինք հարավ, և Գոլֆսթրիմը մեր կողքով հոսում էր ինչպես կապույտ թանաք, գիշերով ասես պատված կրակի պղպջակներով՝ մեղմացող լայնություններում, և մի գիշեր, երբ Տորտուգասն անցել էինք, նավն սկսեց հատել լուսնի արծաթ քղանցքատուտը՝ ծանրաշարժ ու անհամբեր պալատականի նման, և Կարլը խոսեց առաջին անգամ՝ տասներկու օրից հետո:

— Ջորջ,— ասաց նա,— մի բան խնդրեմ՝ կանե՞ս:

— Բա ոնց, պստիկս,— ասաց Ջորջը, ոտքը խփելով հատակին ամեն անգամ, երբ ասեղը չրխկում էր, սև գլուխը Կարլի ողորկ դժգույն գլխից վեր, երկուսը՝ պատշաճորեն գիրկընդխառն, պարուսինե կոշիկները միասնաբար քստքստալիս. — Անպայման,— ասաց Ջորջը:— Ասա տեսնեմ՝ ի՞նչ է:

— Երբ հասնենք Գալվեսթոն, ինձ համար կանացի վարդագույն մետաքսե շապիկ կառնե՞ս: Վրայովս մի քիչ մեծ, լա՞վ:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամուր գլանանյութ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7001</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15476</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամուր գլանանյութ'''։ Գլաններ ձուլելու նյութ՝ դոնդողի (ժելատին) առկայության շատությամբ։ Ամուր գլանա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="804">'''Ամուր գլանանյութ'''։ Գլաններ ձուլելու նյութ՝ դոնդողի (ժելատին) առկայության շատությամբ։ Ամուր գլանանյութից պատրաստում են ներկատու գլաններ, օգտագործում են ամառ ժամանակ հարթ տպագրական մեքենաներն աշխատեցնելիս, իսկ ռոտացիոն մեքենաներում՝ ձմեռ ժամանակ։ Ամուր գլանանյութի բաղադրությանն է՝ 54% ժելատին, 36% գլիցերին, 10% ջուր, հալման ջերմաստիճանը՝ 51—55°, պնդաթյունը ըստ Շորի՝ 10։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամուրի տող</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1062</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2198</id>
      <timestamp>2011-04-16T03:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամուրի տող''', այլ տողերի հետ [[հանգ]]ով չկապված, չհանգավորված [[բանատող]] հանգավորվածների մեջ, ինչպես ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1291">'''Ամուրի տող''', այլ տողերի հետ [[հանգ]]ով չկապված, չհանգավորված [[բանատող]] հանգավորվածների մեջ, ինչպես արևելյան պոեզիայում [[գազել]]ի` երկրորդ [[բեյթ]]ից սկսած առաջին բանատողերը (aa, ba, da, ca), [[ռուբայի|ռուբայու]] երրորդ տողը (aaba) և այլն: Օրինակ`

Երազումըս մի մաքի,&lt;br&gt;
Մոտս եկավ հարցմունքի.&lt;br&gt;
-Աստված պահի քո որդին,
Ո՞նց էր համը իմ ձագի... ([[Հովհաննես Թումանյան]])

Բացի նման օրինակներից` ամուրի տողերը կարող են հետևանք լինել անուշադրության, անփութության, վրիպման, կարող են ստեղծել սկզբի և վերջի կտրվածության պատրանք: Ամուրի տողերը [[բանաստեղծություն|բանաստեղծության]] կամ տան կառուցման [[պոետիկա]]յում նախասիրություն են [[Ռազմիկ Դավոյան]]ի համար:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2199</id>
      <timestamp>2011-04-16T03:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1295">'''Ամուրի տող''', այլ տողերի հետ [[հանգ]]ով չկապված, չհանգավորված [[բանատող]] հանգավորվածների մեջ, ինչպես արևելյան պոեզիայում [[գազել]]ի` երկրորդ [[բեյթ]]ից սկսած առաջին բանատողերը (aa, ba, da, ca), [[ռուբայի|ռուբայու]] երրորդ տողը (aaba) և այլն: Օրինակ`

Երազումըս մի մաքի,&lt;br&gt;
Մոտս եկավ հարցմունքի.&lt;br&gt;
-Աստված պահի քո որդին,&lt;br&gt;
Ո՞նց էր համը իմ ձագի... ([[Հովհաննես Թումանյան]])

Բացի նման օրինակներից` ամուրի տողերը կարող են հետևանք լինել անուշադրության, անփութության, վրիպման, կարող են ստեղծել սկզբի և վերջի կտրվածության պատրանք: Ամուրի տողերը [[բանաստեղծություն|բանաստեղծության]] կամ տան կառուցման [[պոետիկա]]յում նախասիրություն են [[Ռազմիկ Դավոյան]]ի համար:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10192</id>
      <timestamp>2012-08-14T21:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1348">'''Ամուրի տող''', այլ տողերի հետ [[հանգ]]ով չկապված, չհանգավորված [[բանատող]] հանգավորվածների մեջ, ինչպես արևելյան պոեզիայում [[գազել]]ի` երկրորդ [[բեյթ]]ից սկսած առաջին բանատողերը (aa, ba, da, ca), [[ռուբայի|ռուբայու]] երրորդ տողը (aaba) և այլն: Օրինակ`

Երազումըս մի մաքի,&lt;br&gt;
Մոտս եկավ հարցմունքի.&lt;br&gt;
-Աստված պահի քո որդին,&lt;br&gt;
Ո՞նց էր համը իմ ձագի... ([[Հովհաննես Թումանյան]])

Բացի նման օրինակներից` ամուրի տողերը կարող են հետևանք լինել անուշադրության, անփութության, վրիպման, կարող են ստեղծել սկզբի և վերջի կտրվածության պատրանք: Ամուրի տողերը [[բանաստեղծություն|բանաստեղծության]] կամ տան կառուցման [[պոետիկա]]յում նախասիրություն են [[Ռազմիկ Դավոյան]]ի համար:

== Աղբյուրներ ==
* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամպիկը (Ջեյմս Ջոյս)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6806</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15008</id>
      <timestamp>2013-04-24T07:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Joyce.jpg|thumb|250px|]] '''Ամպիկը''', '''[[Ջեյմս Ջոյս]]ի''' «Դուբլինցիներ» պատմվածաշարի պատմվածքներից: Թարգմ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="48707">[[Պատկեր:Joyce.jpg|thumb|250px|]]
'''Ամպիկը''', '''[[Ջեյմս Ջոյս]]ի''' «Դուբլինցիներ» պատմվածաշարի պատմվածքներից: Թարգմանել է '''[[Արամ Արսենյան]]ը:''' Նյութը թվայնացրել և տրամադրել է '''Արմեն Բադալյանը''':

== Ամպիկը ==

Ութը տարի առաջ էր, որ ընկերոջը ճանապարհեց Նորթ-Ուոլ նավահանգստից և բարի ճանապարհ մաղթեց նրան։ Գալահերը հաջողության էր հասել։ Դա անմիջապես երևում էր նրա ճանապարհորդական տրամադրությունից, լավ կարված զոլավոր կոստյումից և անբռնազբոսիկ տոնից։ Քչերն ունեն նրա տաղանդը և թերևս ավելի քչերն են, որ նման հաջողությունից հետո չեն փչանում։ Գալահերը բարի նպատակներ ուներ և արժանի էր հաղթանակի։ Այդպիսի ընկեր ունենալն ինչ-որ բան նշանակում էր։

Նախաճաշից հետո Փոքրիկ Չանդլերի մտքերը պտտվում էին միայն ու միայն Գալահերի հետ հանդիպման, Գալահերի հրավերի և Լոնդոն մեծ քաղաքի շուրջ, ուր Գալահերն էր ապրում։ Նրան Փոքրիկ Չանդլեր էին կոչում, որովհետև փոքրիկի տպավորություն էր թողնում, չնայած միջահասակից մի քիչ էր ցածր։ Ձեռքերը Փոքր էին ու սպիտակ, ինքը թուլակազմ էր, ձայնը՝ ցածր, շարժուձևը՝ նուրբ։ Նա չափազանց հոգատար էր իր թաց գույնի մետաքս մազերի ու բեղի նկատմամբ, իսկ թաշկինակից միշտ անուշաբույր օծանելիքի թույլ հոտ էր բուրում։ Եղունգաբները կատարյալ ձև ունեին, իսկ ժպտալիս երևում էր նրա, մանկական ատամների պես սպիտակ, ատամնաշարը։

Դատական պալատի իր գրասենյակում նստած նա մտածում էր, թե այդ ութ տարիներն ինչ փոփոխություններ են բերել։ Ընկերը, որին նա միշտ տեսել էր մաշված հագուստով ու կարիքավոր, հիմա լոնդոնյան մամուլի աչքի ընկնող դեմքերից էր։ Փոքրիկ Չանդլերը երբեմն ընդհատում էր իր հոգնեցուցիչ գրագրությունը և պատուհանից դուրս նայում։ Աշնանային բոսորագույն վերջալույսը ծածկել էր ծառուղիներն ու գազոնները, ողորմածաբար իր ոսկե փոշով շաղել էր թափթփված դայակներին ու զառամյալ ծերունիներին, որ ննջում էին նստարաններին, խաղում էր այն ամենի վրա, ինչ շարժվում էր՝ երեխաների, որ ճիչերով վազվզում էին մանրախճով ծածկված արահետներով, անցորդների, որ կտրում-անցնում էին զբոսայգին։ Փոքրիկ Չանդլերը հետևում էր այդ տեսարանին ու խորհրդածում կյանքի մասին և (ինչպես միշտ, երբ մտածում Էր կյանքի մասին) տխրեց։ Նրան համակեց մի մեղմ թախիծ։ Զգաց, թե որքան անօգուտ Է ճակատագրի դեմ պայքարելը․ այդպիսին Էր իմաստության բեռը, որ կտակել Էին նրան դարերը։

Հիշեց տանը, գրադարակների վրա շարված պոեզիայի հատորները։ Դրանք գնել Էր դեռևս ամուրի ժամանակ և երեկոները, նախասենյակի կողքի փոքրիկ սենյակում նստած, նրա մեջ հաճախ ցանկություն Էր առաջանում դրանցից մեկը վերցնել գրադարակից և բարձրաձայն ընթերցել կնոջ համար։ Բայց ամեն անգամ անվճռականությունը նրան ետ Էր պահում, և գրքերն այդպես Էլ մնում Էին գրադարակների վրա։ ժամանակ առ ժամանակ մտքում բանաստեղծություններ Էր կրկնում, և դա նրան հանգստացնում Էր։

Երբ աշխատանքի ժամը վերջացավ, նա վեր կացավ և բարեխղճորեն հրաժեշտ տվեց գրասեղանին ու գործընկերներին։ Դուրս եկավ Դատական պալատի միջնադարյան կամարի տակով՝ կոկիկ հագնված, համեստ մի կերպարանք, և արագորեն ներքև շարժվեց Հենրիեթ սթրիթով։ Ոսկեգույն վերջալույսը հանգչում էր, օրը՝ ցրտում։ Փողոցում վխտում էին կեղտոտ, ցնցոտիավոր երեխաները։ Նրանք կանգնել կամ վազվզում էին կամրջի վրա, լայն բացված դռների դիմաց սողում էին աստիճաններն ի վեր և կամ մկների նման թաքնվում շեմքերի վրա։ Փոքրիկ Չանդլերը նրանց չէր նկատում։ Մռայլ, երևակայական պալատների հովանու տակ, ուր հնում զվարճանում էր դուբլինյան ազնվականությունը, նա իր համար հեշտությամբ ճանապարհ էր հարթում այդ վխտացող կծիկի միջով։ Անցյալի հիշողությունները նրան չէին անհանգստացնում, որովհետև միտքը լեցուն էր ներկայի խինդով։

Նա երբեք «Կոռլեսում» չէր եղել, բայց այդ անվան արժեքը լավ գիտեր։ Գիտեր, որ մարդիկ այնտեղ էին գնում թատրոնից հետո ոստրե և լիկյոր վայելելու, լսել էր, որ այնտեղ մատուցողները ֆրանսերեն ու գերմաներեն են խոսում։ Գիշերներն այնտեղով արագ քայլելիս տեսել էր, թե ինչպես են կառքերը մոտենում մուտքին, և ճոխ հագնված կանայք, իրենց երկրպագուների ուղեկցությամբ, իջնում ու արագ անհետանում են դռների ետևում։ Նրանց հագին խշխշացող զգեստներ ու թեթև մանտոներ էին։ Դեմքերը ծածկված էին դիմափոշիով, և կառքից իջնելիս բռնում էին փեշերը, կարծես վախեցած Ատլանտներ լինեին։ Սովորաբար այդտեղով անցնելիս Չանդլերը գլուխը չէր շրջում նրանց նայելու։ Նա սովորություն ուներ նույնիսկ ցերեկները փողոցում արագ քայլել, իսկ երբ պատահում էր, որ ուշ գիշերին քաղաքի կենտրոնում էր լինում, համարյա վազում էր՝ միաժամանակ և՛ վախ, և՛ հուզում ապրելով։ Երբեմն, հենց ինքն էր վախենալու առիթ փնտրում։ Ընտրում էր ամենամութ ու ամենանեղ փողոցները և մինչ անվախ առաջ էր շարժվում, լռությունը, որ սփռված էր իր ոտնահետքերի տակ, վախեցնում էր նրան, թափառող լուռ կերպարանքներն անհանգստացնում էին, իսկ ժամանակ առ ժամանակ լսվող ծիծաղի ցածր, վաղանցիկ ձայնից դողում էր տերևի պես։ Նա թեքվեց աջ, դեպի Քեփել սթրիթ։ Եվ հիմա, Իգնատիուս Գալահերը լոնդոնյան մամուլի աստղերից է։ Ո՞վ կհավատար դրան ութ տարի առաջ։ Սակայն գնալով ետ, դեպի անցյալը, Փոքրիկ Չանդլերն ընկերոջ մեջ կարողանում էր տեսնել ապագայում մեծություն դառնալու շատ ու շատ հատկանիշներ։ Ասում էին, որ Իգնատիուս Գալահերը դատարկապորտի մեկն է եղել։ Իհարկե, այն ժամանակ նա թրև էր գալիս կործանված մարդկանց հետ, շատ էր խմում և աջ ու ձախ պարտքով փող վերցնում։ Վերջիվերջո մի մութ գործի մեջ էր ընկել՝ ինչ-որ փողային գործարք, առնվազն այս էր նրա փախուստի մասին եղած վերսիաներից մեկը։ Սակայն ոչ ոք չէր կարող ժխտել նրա տաղանդը։ Իգնատիուս Գալահերի մեջ միշտ ինչ-որ... մի բան կար, որ մարդկանց մոտ հարգանք էր առաջացնում, հակառակ իրենց կամքի։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նրա արմունկները գջլտված էին, իսկ գրպանը՝ դատարկ, նա չէր կորցնում կայտառությունը։ Փոքրիկ Չանդլերը հիշեց (և այդ հիշողությունից նրա այտերը հպարտության մեղմ երանգ էին ստանում), թե ինչ էր ասում Իգնատիուս Գալահերը մի անգամ, երբ գործերը վատ էին։

- Տղանե՛ր, մի պահ ընդմիջում,— անփութորեն ասում էր նա,— ու ես գլխիս զոռ կտամ։

Այս էր ողջ Իգնատիուս Գալահերը և, սատանան տանի, անկարելի էր նրանով չհիանալ։

Փոքրիկ Չանդլերն արագացրեց քայլերը, քանի որ կյանքում առաջին անգամ իրեն բարձր դասեց այն մարդկանցից, որոնց կողքով անցնում էր։ Կյանքում առաջին անգամ նրա հոգին ըմբոստացավ Քեփել սթրիթի գորշ աղքատության դեմ։ Ոչ մի կասկած չկա՝ եթե ուզում ես հաջողության հասնել, հեռացի՛ր այստեղից։ Դուբլինում ոչինչ անել չես կարող։ Գրաթանի կամուրջով անցնելիս Չանդլերը նայեց գետին, ցածր ափերի խղճուկ, աղքատ, կիստվեր տներին։ Դրանք հիշեցնում էին փոշոտ ու մրոտ վերարկուներ հագած թափառաշրջիկների մի խումբ, որ խռնվել էր գետափի երկարությամբ և, արևամուտի համայնապատկերով դյութված, սպասում էր գիշերվա առաջին ցրտին, որպեսզի արթնանա, իրեն թափ տա ու հեռանա։ Նա մտածում էր. արդյոք չի՞ կարող այս բոլորը բանաստեղծությամբ արտահայտել։ Հավանաբար Գալահերը կկարողանար այդ բանաստեղծությունը տպագրել լոնդոնյան թերթերից մեկում։ Կարո՞ղ է որևէ անսովոր բան գրել։ Համոզված չէր, թե ինչ միտք էր ուզում արտահայտել, սակայն այն գիտակցումը, որ բանաստեղծական ոգեշնչումը պարուրել էր իրեն, նրա մեջ մանկավայել հույս էր ծնել։ Սիրտ ասած առաջ շարժվեց։

Իր քայլերին համընթաց նա, կարծես, մոտենում էր Լոնդոնին, հեռանում իր լրջմիտ կյանքից։ Նրա մտքի հորիզոնում մի լույս թրթռաց։ Այնքան էլ ծեր չէր՝ երեսուներկու տարեկան։ Նրա եռանդը հիմա է, որ պետք է դրսևորվի։ Այնքան տրամադրություններ և տպավորություններ կային, որ ուզում էր արտահայտել բանաստեղծական տողերով։ Այդ ամենը զգում էր իր մեջ։ Նա փորձեց իր հոգու խորքը նայել, ստուգելու՝ արդյո՞ք դա բանաստեղծի հոգի էր։ Եվ գտավ, որ իր խառնվածքում գերիշխողը թախիծն է, սակայն դա հավատի պոռթկումներով ամոքված, ճակատագրին հլու և անմեղ երջանկությամբ լի թախիծ էր։ Եթե նա կարողանա այդ ամենը պատկերել բանաստեղծությունների գրքում, մարդիկ, հավանաբար, կունկնդրեն իր ձայնը։ Իհարկե հասկանում էր, որ երբեք հանրաճանաչ չի լինի։ Նա չէր կարող նվաճել ամբոխը, բայց իր հոգուն հարազատ մարդկանց մի փոքր խումբ կգնահատեր նրան։ Ամենայն հավանականությամբ անգլիական քննադատներն իր բանաստեղծությունների թախծալի երանգը կվերագրեն կելտական դպրոցին։ Բացի դրանից, ինքն էլ կակնարկի այդ մասին։ Նա սկսեց իր գրքի ապագա գրախոսականից նախադասություններ և դարձվածներ հորինել. «Միստր Չանդլերն օժտված է հեշտ ու նրբագեղ բանաստեղծություն ստեղծելու շնորհով... Նրա բանաստեղծությունները համակված են մտախոհ տխրությամբ... Կելտական նրբերանգ...»։ Ափսո՜ս, որ անունը իռլանդական չէր։ Գուցե ավելի լավ կլիներ իր անվան կողքին մոր ազգանո՞ւնն ավելացնել. Թոմաս Մելոնի Չանդլեր, կամ ավելի լավ է՝ Թ. Մելոնի Չանդլեր։ Այդ մասին կխոսի Գալահերի հետ։

Նա այնքան էր տարված երազանքներով, որ իր փողոցն անցավ և ստիպված էր ետ վերադառնալ։ Երբ մոտեցավ «Կոռլեսին», հուզմունքը նախկին ուժով համակեց նրան, և նա անհամարձակ կանգ առավ մուտքի առաջ։ Վերջապես դուռը բաց արեց ու ներս մտավ։

Բարի լույսն ու աղմուկը նրան մի պահ գամեցին դռանը։ Նայեց շուրջը, բայց աչքերը շաղվում էին բազմաթիվ կարմիր ու կանաչ բաժակների փայլից։ Նրան թվաց, թե բարը լի է մարդկանցով, և բոլորը հետաքրքրությամբ իրեն են նայում։ Արագ աջ ու ձախ նայեց (մի քիչ խոժոռվելով, կարծես թե շատ լուրջ գործով էր եկել), բայց երբ հայացքը վտքր-ինչ պարզվեց, տեսավ, որ ոչ ոք չի նայում իր կողմը, իսկ այնտեղ վաճառասեղանին հենված և ոտքերն իրարից հեռու դրած, կանգնել էր ինքը՝ Իգնատիուս Գալահերը։

- Հելլո՜, Թոմի։ Նստի՛ր, հերոս։ Ի՞նչ ենք խմելու։ Ի՞նչ կուզեիր։ Ես վիսկի եմ խմում, սրա նմանը Լոնդոնում էլ չես ճարի։ Սոդայո՞վ։ Թե՞ զելտերյան։ Հանքային չե՞ս սիրում։ Ես էլ։ Համը փչացնում է... Հե՛յ, գարսոն, բարի եղիր, մեզ երկու վիսկի բեր, երկու հատ կես... Դե, ի՞նչ հաջողություններ ես ունեցել մեր վերջին հանդիպումից հետո։ Ողորմած աստված, ինչպե՜ս ենք ծերանում։ Ասա տեսնեմ, շա՞տ է երևում, որ արդեն ծեր եմ։ Գագաթս սկսել է սպիտակել ու նոսրանալ, այդպես չէ՞։

Իգնատիուս Գալահերը հանեց գլխարկն ու ցույց տվեց կարճ կտրած մազերով մեծ գլուխը։ Դեմքը լայն էր, դժգույն և լավ սափրած։ Կապտա-սև աչքերը, որ ընդգծում էին հիվանդագին դժգունությունը, կրակի պես փայլում էին նրա նարնջագույն փողկապի վերևում։ Այս երկու հակադիր գծերի միջև շուրթերը շատ երկար, անձև ու անգույն էին թվում։ Նա կախեց գլուխը և երկու մատներով կարեկցաբար շոյեց նոսրացող մազերը։ Փոքրիկ Չանդլերը բացասաբար շարժեց գլուխը։ Իգնատիուս Գալահերը նորից դրեց գլխարկը:

- Ուժասպառ ես լինում,— ասաց,— ինչի՞ է նման լրագրողի կյանքը։ Միշտ շտապողականություն և աճապարանք, միշտ նյութերի որոնում, որ երբեմն էլ չես գտնում։ Իսկ հետո՝ մշտական հետապնդում նոր բան գտնելու համար։ Դե, ես էլ որոշեցի գոնե մի քանի օրով գրողի ծոցն ուղարկել շարվածասյուներն ու գրաշարներին։ Գիտե՞ս որքան ուրախ եմ, որ հարազատ օջախս եմ վերադարձել։ Երբեմն անհրաժեշտ է չէ՞, լավ զգալ, մի քիչ հանգստանալ։ Կարծես հարություն առա, երբ հայտնվեցի իմ հարազատ, կեղտոտ Դուբլինում։ Խնդրեմ, Թաքի, խմիր։ Ջո՞ւր։ Ասա, ինչքա՞ն։

Փոքրիկ Չանդլերը թողեց, որ իր վիսկիին շատ ջուր խառնեն։

- Օգուտդ չգիտես, տղաս,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— ես մաքուրն եմ խմում։

- Սովորաբար քիչ եմ խմում,— համեստորեն պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը։— Երբեմն կես կամ մի բաժակ, եթե հանդիպում եմ հին ընկերներիցս որևէ մեկին, սա է ամբողջը։

- Դե,— ուրախ ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— խմենք մեր հին ժամանակների ու հին ծանոթության կենացը։

Նրանք բաժակներն իրար զարկեցին ու խմեցին։

- Այսօր նախկին հրոսակախմբից մի քանիսին եմ տեսել,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— Օ’Հարան ինձ ինչ-որ դուր չեկավ։ Ինչո՞վ է զբաղվում։

- Ոչ մի բանով,— պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը,— շան օրն է ընկել։

- Բայց Հոգենը կարծես լավ է տեղավորվել։ Այդպես չէ՞։

- Այո, ծառայում է Հողային հանձնաժողովում։

- Մի գիշեր Լոնդոնում հանդիպեցի։ Ինչպես երևում է, բարգավաճում է... Խե՜ղճ Օ’Հարա։ Հավանաբար իրեն հարբեցողության է տվել։

- Եվ ոչ միայն դա,— չոր ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը ծիծաղեց։

— Թոմի,— ասաց,— տեսնում եմ, որ մազաչափ անգամ չես փոխվել։ Դեռ այն նույն լուրջ պատանին ես, որ կիրակի առավոտները խրատներ էր կարդում իմ գլխին, երբ սարսափելի գլխացավով և փառակալած լեզվով թավալվում էի անկողնում։ Քեզ հարկավոր է մի քիչ թափառել աշխարհում։ Մի՞թե ոչ մի տեղ չես ճանապարհորդել։

- Մեն կղզում եմ եղել,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը ծիծաղեց։

- Մեն կղզում,— ասաց,— գնա Լոնդոն կամ Փարիզ, ավելի լավ է Փարիզ։ Դա քեզ մեծ օգուտ կտա։

- Դու Փարիզում եղե՞լ ես։

- Այն էլ ինչպե՜ս։ Այնտեղ բավականին զվարճացել եմ։

- Իսկ Փարիզն իսկապե՞ս այդքան գեղեցիկ է,— հարցրեց Փոքրիկ Չանդլերը:

Նա մի կում արեց, իսկ Իգնատիուս Գալահերը բաժակը դատարկեց մինչև հատակը։

- Գեղեցի՞կ,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը, այդ բառը շատ դանդաղ արտասանելով և ախորժանքով վայելելով խմածի բուրմունքը։— Հասկանո՞ւմ ես, այնքան էլ գեղեցիկ չէ։ Ոչ, իհարկե գեղեցիկ է... Բայց կարևորն այնտեղի կյանքն է։ Ոչ մի քաղաք չի կարող իր ուրախությամբ, աղմուկով, զվարճալիքներով մրցել Փարիզի հետ...

Փոքրիկ Չանդլերը վերջացրեց իր բաժին վիսկին և ոչ այնքան հեշտությամբ վերջապես որսաց բարմենի հայացքը։ Նա նորից վիսկի պատվիրեց։

- Մուլեն Ռուժում եմ եղել,— շարունակեց Իգնատիուս Գալահերը, երբ բարմենն արդեն տարել էր բաժակները,– և այցելել բոհեմական բոլոր սրճարանները։ Ա՜յ, դա ուրիշ բան է։ Դե՛, քեզ նման հավատացյալի համար չէ։

Փոքրիկ Չանդլերը լուո էր, մինչև որ բարմենը վերադարձավ բաժակները ձեռքին։ Հետո իր բաժակը թեթև զարկեց ընկերոջ բաժակին և կրկնեց նախկին կենացը։ Նա սկսում էր թույլ հուսախաբություն ապրել։ Գալահերի շեշտված բառերը, մտքերն արտահայտելու ձևը նրան դուր չէին գալիս։ Ընկերոջ մեջ ինչ-որ գռեհիկ բան կար, որ մինչ այդ չէր նկատել։ Հավանաբար, դա արդյունքն էր այն բանի, որ նա ապրում էր Լոնդոնում, մամուլում տիրող գզվռտոցի ու մրցակցության մեջ։ Սակայն նոր, անպարկեշտ վարքի ետևում դեռ զգացվում էր նրա նախկին հմայքը։ Եվ, վերջապես, Գալահերն ապրել էր, աշխարհ տեսել։ Փոքրիկ Չանդլերը նախանձով նայեց ընկերոջը։

- Փարիզում ընդհանրապես ուրախ է,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— նրանք սիրում են կյանքի վայելքները։ Չե՞ս գտնում, որ ճիշտ են։ Եթե ուզում ես իսկական կյանքով ապրել, պետք է Փարիզ գնաս։ Եվ գիտես, փարիզեցիները շատ լավ են վերաբերվում իռլանդացիներին։ Երբ այնտեղ իմացան, որ Իռյանդիայից եմ, քիչ էր մնում կուլ տային ինձ, հասկանո՞ւմ ես։

Փոքրիկ Չանդլերը չորս-հինգ կում արեց։

- Ասա ինձ, ճի՞շտ է, որ Փարիզն այդքան... անբարոյական է, որքան ասում են։ 

Իգնատիուս Գսդահերը իմաստալից բարձրացրեց աջ ձեռքը։

- Բոլոր տեղերում էլ անբարոյականություն է տիրում, իսկ Փարիզի մասին, իհարկե, կարելի է ավելի սուր բաներ ասել։ Օրինակ, այցելիր ցանկացածդ ուսանողական պարահանդեսներից մեկը։ Տեսնելու շատ բան կա, հատկապես երբ կաքավիկները ոգևորվում են։ Հուսով եմ, հասկանո՞ւմ ես, թե ում մասին եմ խոսում։

- Դրանց մասին լսել եմ,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը դատարկեց բաժակն ու գլուխը թափահարեց։

- Է՜հ,— ասաց,— ինչ ուզում ես արա, բայց փարիզուհու նման կին չկա՝ թե՛ սրամտությամբ և թե՛ շուքով։

- Ուրեմն դա բարոյազուրկ քաղաք է,— երկչոտ համառությամբ խոսեց Փոքրիկ Չանդլերը,— իհարկե, Լոնդոնի կամ Դուբլինի համեմատ։

- Լոնդո՜ն,— ծոր տվեց Իգնատիուս Գալահերը,— նույն բանն է։ Հարցրու Հոգենին, սիրելիս։ Երբ ինձ մոտ էր, Լոնդոնի հարցում մի քիչ լուսավորեցի նրան։ Նա կբացի քո աչքերը... Լսիր, Թոմի, վիսկին կում-կում մի անի, դա քեզ համար փունջ չէ, միանգամից խմիր։

- Չէ, գիտես ինչ...

- Դե վերջ տուր, քեզ ոչինչ չի անի։ Ի՞նչ պատվիրենք։ Կարծում եմ նույնը։

- Դե լավ... համաձայն եմ։

- Francois, մեկական բաժակ էլ... Ծխե՞նք, Թոմի։

Իգնատիուս Գալահերն հանեց իր ծխախոտատուփը։ Երկու ընկերներն էլ վառեցին սիգարները և լուռ փնչացնում էին, մինչև կբերեին խմիչքը։

- Քեզ կասեմ իմ կարծիքը,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը, վերջապես հայտնվելով ծխի ամպի միջից, որտեղ նա մի պահ անհայտացել էր,— սա խելագար աշխարհ է։ էլ ուր մնաց անբարոյականությունը։ Այնպիսի դեպքերի մասին եմ լսել, ի՞նչ լսել, ես ինքս գիտեմ դրանց մասին... անբարոյականության... դեպքեր...

Իգնատիուս Գալահերը մտահոգ փստացրեց սիգարը, հետո հանդարտ, էպիկական տոնով սկսեց ընկերոջը նկարագրել նեխվածության այն պատկերները, որ թագավորում էին արտասահմանում։ Թվարկեց մի քանի մայրաքաղաքների արատավոր կողմերը և, թվում էր, հակված էր առաջնության դափնին հանձնելու Բեպինին։ Որոշ բաների համար նա չէր կարող երաշխավորել (ընկերներն էին պատմել), բայց մնացածը սեփական փորձից էր իմացել։ Նա չէր խնայում ո՛չ կոչում, ո՛չ աստիճան։ Մերկացնում էր եվրոպական եկեղեցիների շատ գաղտնիքներ, նկարագրում բարձր հասարակությունում մոդայիկ դարձած մի քանի այլանդակություններ և վերջացրեց նրանով, որ մանրամասն պատմեց անգլիական մի դքսուհու մասին տարածված այն պատմությունը, որի ճշմարիտ լինելու մեջ ինքը համոզված էր։ Փոքրիկ Չանդլերն ապշել էր։

- Այո՛,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— այստեղ՝ մեր հին, հետամնաց Դուբլինում այդպիսի բաների մասին նույնիսկ չեն էլ լսել։

- Մեզ մոտ, ինչպես երևում է,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— այդ բոլորից հետո, ինչ տեսել ես, քեզ տխուր է թվում։

- Գիտես,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— ինձ համար այստեղ լինելը հանգստություն է։ Եվ, վերջապես, ինչպես ասում են, սա իմ հայրենի տունն է, այդպես չէ՞։ Ինչ էլ որ լինի, այն չսիրել չես կարող։ Այդպիսին է մարդկային բնավորությունը... Դե՛ լավ, քո մասին պատմիր։ Հոգենն ինձ ասել է, որ դու... զգացել ես ամուսնական երանությունը։ Երկու տարի առաջ, այո՞։

Փոքրիկ Չանդլերը կարմրեց ու ժպտաց։

- Այո,— ասաց նա,— մայիսին, լրացավ ամուսնությանս մեկ տարին։

- Կարծում եմ, այնքան էլ ուշ չէ իմ անկեղծ բարեմաղ-թությունները հայտնելու,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— հասցեդ չգիտեի, թե չէ այս ամենը ժամանակին կանեի։

Նա մեկնեց ձեռքը, և Փոքրիկ Չանդլերը սեղմեց այն։

- Դե՛, Թոմի,— ասաց Գալահերը,— քեզ և քո ընտանիքին ցանկանում եմ ամենայն երջանկություն կյանքում, կույտերով փող, և որ դու այնքան ապրես, մինչև ես ինքս քեզ գնդակահարեմ։ Սա քեզ ցանկանում է քո անկեղծ ընկերը, հին ընկերը։ Դու այդ գիտե՞ս։

- Գիտեմ,— պատասխանեց Փոքրիկ Չանդլերը։

- Երեխաներ կա՞ն,— հարցրեց Իգնատիուս Գալահերը։

Փոքրիկ Չանդլերը կրկին կարկամեց։

- Մի երեխա ունենք,— պատասխանեց։

- Տղա՞, թե աղջիկ։

- Մանչուկ։

Իգնատիուս Գալահերը ձեռքն ուժով խփեց ընկերոջ մեջքին։

- Ապրե՛ս,— ասաց,— չէի կասկածում, Թոմի։

Փոքրիկ Չանդլերը ժպտաց, շփոթված նայեց իր բաժակին և կծեց ներքևի շուրթը մանկան իր երեք սպիտակ ատամներով։

- Հուսով եմ, որ մի երեկո կայցելես մեզ,— ասաց նա,- կինս անչափ ուրախ կլինի։ Մի քիչ կնվագենք և...

- Շա՜տ շնորհակալ եմ, սիրելիս,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը,— շատ եմ ցավում, որ ավելի շուտ չենք հանդիպել։ Սակայն վաղը երեկոյան մեկնում եմ։

- Գուցե այս երեկո՞...

— Շա՛տ եմ ցավում, սիրելիս։ Տեսնո՞ւմ ես, մենակ չեմ, ինձ հետ է նաև ընկերս, նա էլ հետաքրքիր երիտասարդ է, և որոշել ենք միասին մի քիչ թղթախաղով զբաղվել։ Թե՛ չէ...

- Դե՛, այդ դեպքում...

- Բայց ո՞վ գիտե,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը մտահոգված,— քանի որ այս տարի սառույցը կոտրեցի, գուցե հաջորդ տարի նորից գամ։ Հետաձգումը չի փչացնի հաճույքը։

- Շա՛տ լավ,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— երբ հաջորդ անգամ գաս, միասին մի ամբողջ երեկո կանցկացնենք։ Որոշված է, չէ՞։

- Այո, հաստա՛տ,— պատասխանեց Իգնատիուս Գալահերը,— եթե միայն հաջորդ տարի գամ, ապա parole d'honneur։

- Դրա համար,— ասաց Փոքրիկ Չանդլերը,— ե՛կ մի-մի բաժակ էլ խմենք։

Իգնատիուս Գալահերը հանեց ոսկյա մեծ ժամացույցն ու նայեց։

- Եթե միայն վերջինն է,— ասաց,— որովհետև, ինչպես գիտես, ինձ սպասում են։
 
- Վճռված է, որ վերջինն է,— ձայնը բարձրացրեց Փոքրիկ Չանդլերը։

- Դե լավ,— ասաց Իգնատիուս Գարսհերը,— այդ դեպքում արի մի հատ էլ deoc an doruis խմենք, կարծեմ մի գավաթ վիսկիին ժողովրդական լեզվով այդպես են կոչում։

Փոքրիկ Չանդլերը խմիչք պատվիրեց։ Կարմրությունը, որ մի քանի րոպե առաջ հայտնվել էր նրա դեմքին, տարածվեց երեսով մեկ։ Նա միշտ շատ շուտ էր կարմրում, իսկ հիմա շոգում էր և մի փոքր գրգռված էր։ Երեք գավաթ վիսկին գլխին էր խփել, իսկ Գալահերի ուժեղ սիգարը մթագնել էր ուղեղը, նա թուլակազմ էր և միշտ զուսպ։ Ութ տարվա բաժանումից հետո հանդիպել Գալահերին, Գալահերի հետ միասին Կոռլեսի մոտ նստել՝ լույսի և աղմուկի մեջ, Գալահերի պատմությունները լսել, Գալահերի աստանդական ու փառահեղ կյանքին, թեկուզ և շատ կարճ ժամանակով, մասնակցել — այս ամենը նրա համար մի արկած էր, որ խախտել էր նրա զգայուն խառնվածքի հավասարակշռությունը։ Չանդլերը շատ սուր կերպով զգաց ընկերոջ ու իր սեփական կյանքի միջև եղած հակադրությունը և գտավ, որ դա անարդար է։ Գալահերն իրենից ցածր էր թե՛ ծագումով և թե՛ կրթությամբ։ Նա համոզված էր, որ ինչ-որ բան կարող էր ավելի լավ անել, քան ընկերը երբևէ կաներ, ինչ-որ բան, որ ավելի բարձր էր, քան էժանագին լրագրությունը, եթե միայն առիթ լիներ։ Սակայն ի՞նչն էր փակում նրա ճանապարհը։ Իր չարաբաստիկ երկչոտությո՞ւնը։ Նա ցանկանում էր որևէ ձևով վրեժ լուծել, պաշտպանել իր տղամարդկային արժանապատվությունը։ Նա յուրովի էր հասկանում Գալահերի կողմից իր հրավերի մերժումը։ Գալահերը պարզապես մեծ պատիվ էր անում նրան իր բարեկամությամբ, ինչպես Իռլանդիային՝ իր այցով։

Բարմենը վիսկի բերեց։ Փոքրիկ Չանդլերը բաժակներից մեկը ընկերոջ կողմը հրեց և վճռականորեն վերցրեց մյուսը։

- Ո՞վ գիտե,— ասաց նա, երբ իրար էին զարկում բաժակները,— մյուս տարի, երբ գաս, գուցե բախտ կունենամ երկար կյանք ու երջանկություն մաղթելու տեր և տիկին Իգնատիուս Գալահերներին։

Իգնատիուս Գալահերը խմելով վիսկին, մի աչքն արտահայտիչ կերպով կկոցեց բաժակի վրա։ Երբ վերջացրեց խմելը, վճռականորեն չպպացրեց, բաժակը սեղանին դրեց ու ասաց.

- Մի՛ փորձիր երևակայել, սիրելիս։ Նախ և առաջ ես մի լավ կզվարճանամ և հաճույքիս համար կապրեմ, կյանք ու աշխարհ կտեսնեմ, իսկ հետո արդեն վիզս լծի տակ կդնեմ, եթե, իհարկե, երբևէ այդ անեմ։

- Մի օր կանես,— հանգիստ ասաց Փոքրիկ Չանդլերը։

Իգնատիուս Գալահերը իր կապտա-սև աչքերը հառեց ընկերոջ կողմը։

- Այդպե՞ս ես կարծում։

- Վիզդ լծի տակ կդնես,— վստահորեն կրկնեց Փոքրիկ Չանդլերը,— ինչպես բոլորը, եթե, իհարկե, քո ուզած աջկան գտնես։

Նա այդ ասաց մի փոքր մարտական տոնով և զգաց, որ իրեն մատնեց, բայց, չնայած այտերի կարմրությունը թանձրացել էր, դիմացավ ընկերոջ սևեռուն հայացքին։ Իգնատիուս Գալահերը մի պահ ուշադիր նրան նայեց, ապա ասաց.

- Եթե դա երբևէ պատահի, կարող ես քո վերջին շիլլինգով գրազ գալ, որ ոչ մի ավելորդ զգացմունք չի լինի։ Ես կամուսնանամ միայն փողի հետ։ Կամ նա բանկում չաղլիկ ընթացիկ հաշիվ կունենա, կամ էլ՝ թող գրողի ծոցը գնա։

Փոքրիկ Չանդլերը գլուխն օրորեց.

- Դե, մարդ աստծո,— ասաց Իգնատիուս Գալահերը կրքոտությամբ,— ի՞նչ էիր կարծում։ Ինձ մնում է միայն մի բառ ասել և հենց վաղը թե՛ կին և թե՛ փող կունենամ։ Չե՞ս հավատում։ Բայց գիտեմ, չէ՞ որ ասում եմ։ Հարյուրավոր, ի՞նչ եմ ասում, հազարավոր հարուստ գերմանուհիներ և հրեուհիներ կան, որ համարյա պայթում են փողից և շատ ուրախ կլինեն... Մի քիչ սպասիր, բարեկամս։ Կտեսնես, թե ինչպես եմ պարզելու առագաստներս։ Եթե որևէ գործ բռնեցի, մի կասկածիր, սխալ չեմ անի։ Սպասի՛ր, կտեսնես։

Նա բաժակը թափով տարավ բերանը, դատարկեց և բարձրաձայն ծիծաղեց։ Հետո մտահոգված շուրջը նայեց և խոսեց ավելի հանգիստ տոնով.

- Բայց ես չեմ շտապում։ Նրանք կսպասեն։ Չեմ պատվաստվում ինձ միայն մի կնոջ հետ կապել, հասկանո՞ւմ ես։
 
Նա շարժեց շուրթերը, կարծես համտեսում էր ինչ-որ բան և ծամածռեց դեմքը։

- Կարծում եմ նույնն է, ինչ-որ թթված գարեջուրը։


Փոքրիկ Չանդլերը երեխան ձեռքին նստել էր նախասենյակին կից սենյակում։ Խնայողության նպատակով սպասուհի չէին պահում, և Մոնիկան՝ Աննիի փոքր քույրը, առավոտյան ու երեկոյան մեկական ժամով գալիս էր նրանց օգնելու տնտեսության գործերում։ Բայց Մոնիկան արդեն վաղուց տուն էր վերադարձել։ Իննին քառորդ էր պակաս։ Փոքրիկ Չանդլերը թեյից ուշացել էր և, բացի դրանից, մոռացել էր Բյուլիի խանութից Աննիի համար սուրճ բերել։ Իհարկե, կինը վիրավորվել էր և ամուսնու հետ համարյա չէր խոսում։ Աննին ասաց, որ ոչինչ չի խմի, սակայն երբ մոտեցավ փողոցի անկյունում գտնվող կրպակի փակվելու ժամը, նա որոշեց անձամբ գնալ քառորդ ֆունտ թեյ և երկու ֆունտ շաքար գնելու։ Քնած երեխային ճարպկորեն դրեց ամուսնու ձեռքերին ու ասաց.

- Պահի՛ր։ Միայն թե չարթնացնես։

Սեղանին մի փոքրիկ, ճենապակյա լուսամփոփ էր վառվում, և լույսն ընկնում էր ծածանքավոր եղջյուրով շրջանակված լուսանկարի վրա։ Աննիի լուսանկարն էր։ Փոքրիկ Չանդլերը նայեց նրան՝ հայացքը սևեռելով նուրբ, իրար պինդ սեղմված շուրթերին։ Հագին բաց երկնագույն բլուզն էր, որ ինքն էր նվիրել մի կիրակի։ Տասը շիլլինգ և տասնմեկ պենս արժեր, բայց որքան տանջալի հուզումներ էր պատճառել իրեն։ Ինչպե՜ս էր ինքը տանջվում այդ օրը, երբ սպասում էր խանութի մոտ, որպեսզի այն դատարկվեր, կամ երբ կանգնել էր վաճառասեղանի մոտ՝ փորձելով համարձակ երևալ, մինչ վաճառողուհին նրա առջև դարսում էր կանացի բլուզներ, կամ երբ դրամն էր վճարում և մոռացավ մանրը վերցնել, և գանձապահուհին նրան ետ կանչեց, և վերջապես, երբ խանութից դուրս գալով կարմրած դեմքը ծածկելու համար ստուգում էր՝ արդյո՞ք փաթեթն ամուր է կապված։ Տուն վերադառնալով բլուզը տվեց Աննիին, որը համբուրեց նրան ու ասաց, որ շատ գեղեցիկ է, պերճաշուք, բայց գինը լսելով նետեց սեղանին և գտավ, որ տասը շիլլինգ և տասնմեկ պենս վճարելը մաքուր թալան է։

Սկզբում կինն ուզում էր ետ տանել բլուզը, բայց երբ հագավ՝ հիացավ, հատկապես թևքերի ձևը դուր եկավ, ամուսնուն համբուրեց ու ասաց, որ շատ է սիրելի, քանի որ մտածել է իր մասին։

- Հը՞մ...

Չանդլերը սառնորեն նայեց լուսանկարի աչքերին, և աչքերի պատասխանում նույն սառնությունը կար։ Աչքերն անկասկած գեղեցիկ էին, գեղեցիկ էր և դեմքը, բայց ինչ-որ ճղճիմ արտահայտություն կար դեմքին։ Ինչո՞ւ է այդքան անկյանք ու տիկնային։ Աչքերի հանգստությունը զայրացնում էր, վանում և մարտի հրավիրում նրան, դրանց մեջ կիրք չկար, չկար ինքնամոռացություն։ Հիշեց թե ինչ էր ասում Գալահերը հարուստ հրեուհիների մասին։ «Մուգ, արևելյան աչքեր,— մտածեց,— որքա՜ն երանություն կա դրանց մեջ, որքա՜ն կրքոտ տռփանք»։ Ինչո՞ւ ամուսնացավ այդ աչքերի հետ։

Այդ հարցի վրա բռնեց իրեն և վախեցած չորս կողմը նայեց։ Գեղեցիկ կահույքը, որ վարձով Էր վերցրել նույնպես անշուք Էր թվում։ Աննին ինքն էր այն ընտրել, և կահույքը հիշեցրեց նրան։ Կահույքը նույնպես գեղեցիկ էր ու շինծու։ Իր կյանքի հանդեպ մի աղոտ վիրավորանք արթնացավ նրա մեջ։ Մի՞թե չի կարող փախչել այդ նեղ բնակարանից։ Մի՞թե ուշ Է նոր, համարձակ կյանք սկսելու, ինչպես Գալահերն Է ապրում։ Մի՞թե նա չի կարողանա գնալ Լոնդոն։ Կահույքի համար դեռ լրիվ չէր վճարել։ Եթե միայն կարողանար գիրք գրել ու տպագրել, դա ուղի կհարթեր նրա համար։

Նրա առջև, սեղանի վրա Բայրոնի բանաստեղծությունների ժողովածուն էր։ Շատ զգույշ, որպեսզի երեխային չարթնացնի, ձախ ձեռքով բացեց գիրքը և սկսեց կարդալ առաջին բանաստեղծությունը.

:Մինչ ես գալիս եմ Մարգարիտի դամբանին այցի  
:Եվ ծաղիկներով աճյունը ծածկում,  
:Անշարժ է քամին, խաղաղ՝ երեկոն,  
:Անգամ Զեփյուռն է քնած թավուտում։  

Դադարեցրեց ընթերցանությունը, զգաց՝ շուրջը բանաստեղծական ռիթմ էր։ Որքան թախիծ կար այդ տողերում։ Կարո՞ղ է ինքն էլ այդպես գրել, իր հոգու թախիծն արտահայտել բանաստեղծությամբ։ Այնքան բան կցանկանար նկարագրել, հենց թեկուզ իր ունեցած զգացումն այսօր կեսօրին՝ Գրաթան կամրջի վրա։ Եթե միայն կարողանար նորից վերապրել այդ տրամադրությունը...

Երեխան արթնացավ ու սկսեց լաց լինել։ Նա պոկվեց գրքից և փորձեց հանգստացնել նրան, սակայն երեխան չէր լռում։ Փոքրիկ Չանդլերը սկսեց օրորել նրան, բայց լացը գնալով ավելի ուժեղացավ։ Նա ավելի ու ավելի արագ էր օրորում, մինչդեռ աչքերը սկսել էին երկրորդ տունը կարդալ.

:Նեղ գերեզմանում աճյունն է նրա,  
:Աճյուն, որի մեջ...  

Ամեն բան անօգուտ էր։ Կարդալ անհնար էր։ Ամեն ինչ անհնար էր։ Երեխայի լացի ձայնն ականջ էր ծակում։ Ամեն ինչ անօգուտ էր, անօգուտ։ Նա ողջ կյանքում բանտարկյալ էր։ Բարկությունից ձեռքերը դոդացին և հանկարծ, թեքվելով երեխայի վրա, գոռաց.

- Լռի՛ր։

Երեխան մի ակնթարթ լռեց, հետո վախից ցնցվեց ու ճղճղաց։ Փոքրիկ Չանդլերը վեր թռավ աթոռից և երեխան ձեռքին արագ ետ ու առաջ քայլեց սենյակում։ Երեխան ջղաձգորեն լաց էր լինում, մի վայրկյան շունչը տեղն էր բերում և հետո ճչում նոր ուժով։ Սենյակի բարակ պատերն արձագանքում էին ձայնը։ Փոքրիկ Չանդլերը փորձեց հանգստացնել նրան, բայց մանկական հեկեկոցը գնալով ավելի ջղաձիգ էր դառնում։ Նայեց նրա կծկված ու ցնցվող դեմքին և անհանգստացավ։ Երեխան յոթ անգամ անընդմեջ հեկեկաց, և Փոքրիկ Չանդլերը նրան սարսափով կրծքին սեղմեց։ Իսկ եթե մեռնի՞...

Դուռն աղմուկով բացվեց, և մի երիտասարդ կին շնչակտուր ներս վազեց։

- Ի՞նչ է պատահել։ Ի՞նչ է պատահել,— ճչաց նա։

Երեխան, լսելով մոր ձայնը, մի հիստերիկ ճիչ արձակեց։

- Ոչինչ, ոչինչ, Աննի... ոչինչ... Նա սկսեց լաց լինել...
 
Կինը գնումները նետեց հատակին ու խլեց երեխային։

- Ի՞նչ ես արել նրան,— բղավում էր կինը՝ աչքերն ամուսնու վրա պտտելով։

Փոքրիկ Չանդլերը մի վայրկյան դիմացավ այդ հայացքին, և սիրտը կծկվեց, երբ այնտեղ ատելություն տեսավ։ Նա սկսեց կակազել.

- Ոչինչ... նա... նա սկսեց լաց... լինել... Ես չը... չկարողացա... Ես նրան ոչինչ չեմ արել... Ի՞նչ։

Նրա վրա ուշադրություն չդարձնելով, կինը, երեխային պինդ գրկած, քայլում էր սենյակում և ցածր խոսում.

- Փոքրի՜կս։ Սիրելի՜ս։ Քեզ վախեցրե՞լ են, արև՜ս։ Դե՛, դե՛, մանկիկս։ Դե՛, տե՛ս... Ա՜, ա... Մայրիկի պստլիկ գառնուկ։ Դե՛, դե՛։

Փոքրիկ Չանդլերը զգաց, որ այտերն ամոթից շառագունում են, և մի կողմ քաշվեց լամպի լույսից։ Նա լսում էր, մինչդեռ երեխայի հեկեկոցը գնալով ավելի ու ավելի էր նվազում, և փոքրիկ Չանդլերի աչքերում զղջանքի արցունքներ երևացին։ 

[[Կատեգորիա:Ջեյմս Ջոյսի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամպիցիլին (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5739</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12640</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամպիցիլին''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Հակաբիոտիկների խմբին պատկանող դեղ։  Նպա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="787">'''Ամպիցիլին''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, բժշկական, փոխառյալ,'' Հակաբիոտիկների խմբին պատկանող դեղ։

Նպատակահարմար է թարախասեպտիկ հիվանդությունների բուժումն անցկացնել այն հակաբիոտիկներով, որոնց նկատմամբ մանրէներն զգայուն են կամ նշանակել կենսասինթետիկ դեղամիջոցներ՝ օքսացիլին, մետացիլին, ամպիցիլին և այլն («Առողջապահություն» ամսագիր, 1979, 1, էջ 21)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամստերդամի հայկական տպագրություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3660</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7830</id>
      <timestamp>2012-03-18T14:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամստերդամի հայկական տպագրություն''', առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի նոտար [[Մատթեոս Ծարեցի]]ն, Ամեն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="6799">'''Ամստերդամի հայկական տպագրություն''', առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի նոտար [[Մատթեոս Ծարեցի]]ն, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հանձնարարությամբ, [[1660]]-ին: 

Ծարեցու պատվերով տպարանի [[տառ]]երը պատրաստում է տպագրիչ-հրատարակիչ Էլզեվիր եղբայրների հունգարացի փորագրիչը` Քրիստոֆել վան Դեյկը: Անդրանիկ հրատարակությունը [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]  «Յիսուս Որդին» էր, որը Ծարեցու մահից հետո ([[1661]]) լույս է ընծայել վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը ([[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] եղբայրը): 1661-ից, տպարանը ղեկավարել է Ոսկան Երևանցու աշակերտ [[Կարապետ Անդրիանացի]]ն: 1664-ից տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որի անունով էլ այն կոչվել է Ոսկանյան տպարան: Գործել է երեք քաղաքներում` Ամստերդամում (մինչև 1669-ը), Լիվոռնոյում (մինչև 1672-ը), Մարսելում (մինչև 1686-ը): Հրատարակել է 42 անուն հայկական գիրք: Ամստերդամում տպարանը լույս է ընծայել 22 անուն գիրք` Սաղմոսարաններ, մեծ Ժամագիրք, Շարակնոց, Աստվածաշունչ, Մաշտոց, Նոր կտակարան, այբբենարան, Ոսկան Երևանցու «Քերականութեան գիրքը», [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]] վերագրվող «Աշխարհացոյցը» (1668) և [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցու]] առակները, [[Առաքել Դավրիժեցի|Առաքել Դավրիժեցու]] «Գիրք պատմութեանցը» (1669): Ոսկան Երևանցին հայկական հրատարակումների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրել է մի քանի հազարի: Աստվածաշնչի առաջին տպագրությունը (1666) ֆրանսիական Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորի հատուկ ուշադրությանն ու հավանությանն է արժանացել: Ոսկան Երևանցին Աստվածաշնչի այս հրատարակության համար լրացուցիչ [[տառատեսակ]]ներ, նոր տեսակի գլխագրեր, թռչնագիր, զարդեր էր պատվիրել հայտնի փորագրիչ հունգարացի Նիկոլաուս Կիսին: Գրքի պատկերազարդումներից մի քանիսը Ալբրեխտ Դյուրերի գործերն են: 

1685-ին Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում սկզբնավորել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է [[Թովմաս Վանանդեցի]]ն, իսկ նրա մահից հետո (1703)` [[Ղուկաս Վանանդեցի]]ն: Վանանդեցիների գրահարատարակչական տունը (տպարանը) դժվարին պայմաններում գործել է 32 տարի, լույս ընծայել Շարակնոց, «Համատարած աշխարհացոյց» (հայկական առաջին տպագիր քարտեզը` կիսագնդեր, 1695, փորագրիչներ` հոլանդացի Ադրիան և Պետրոս Սկոմբեկ եղբայրներ), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», Ղուկաս Վանանդեցու աշխատությունները, [[Արիստոտել]]ի «Յաղագս առաքինութեանց» ևն գործեր: Ուսումնական գրքերից նշելի են Մատթեոս և Ղուկաս Վանանդեցիների «Դուռն իմաստութեան կամ Ոսկեայ դուռն դպրատան» (1699) և «Բնաբանութիւն իմաստասիրական և տարրական» (1702) գրքերը: Վերջինս առաջին հայերեն տպագիր գիրքն է քիմիայի մասին: Տպագրվել է հայ վաճառականների համար գործնական նշանակություն ունեցող Ղուկաս Վանանդեցու կազմած «Գանձ չափոց, կշռոց, թւոց և դրամից բոլոր աշխարհի» աշխատությունը: Այս տպարանում է տպագրվել եվրոպացի առաջին հայագետ Սկրոդերի «Գանձ Արամեան լեզուի» (1711) ուսումնասիրությունը, որի մեջ բացառիկ արժեք է ներկայացնում արևելահայերի գրական լեզվի` [[աշխարհաբար]]ի առաջին [[քերականություն]]ը: Ամստերդամում Վանանդեցիների հետ բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս Գ. Լայբնիցը, արևելագետ Յո. Շրյոդերը, նրանց այցելել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը: Վանանդեցիների գրահրատարակչական տունը փակվել է 1717-ին:

== Գրականություն ==
*Սարուխան Ա., Հոլլանդան և հայերը ԺԶ-ԺԹ դարերում, Վիեննա, 1926: 
*[[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958: 
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., 1963: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964: 
*Գրիգորյան Մ., Նոր նյութեր և դիտողություններ հրատարակիչ Վանանդեցվոց մասին, Վնն., 1969: 
*[[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977: 
*Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գիրքը, Ե., 1981:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 165:
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., Հայպետհրատ, 1963, էջք 57-63: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964, էջք 407-410: 

[[Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7833</id>
      <timestamp>2012-03-18T14:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6960">[[Պատկեր:Jesus son.jpg|250px|thumb|1661 թ. Մատթեոս Ծարեցու հրատարակած «Հիսուս որդի» գրքի անվանաթերթը]]
'''Ամստերդամի հայկական տպագրություն''', առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի նոտար [[Մատթեոս Ծարեցի]]ն, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հանձնարարությամբ, [[1660]]-ին: 

Ծարեցու պատվերով տպարանի [[տառ]]երը պատրաստում է տպագրիչ-հրատարակիչ Էլզեվիր եղբայրների հունգարացի փորագրիչը` Քրիստոֆել վան Դեյկը: Անդրանիկ հրատարակությունը [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]  «Յիսուս Որդին» էր, որը Ծարեցու մահից հետո ([[1661]]) լույս է ընծայել վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը ([[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] եղբայրը): 1661-ից, տպարանը ղեկավարել է Ոսկան Երևանցու աշակերտ [[Կարապետ Անդրիանացի]]ն: 1664-ից տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որի անունով էլ այն կոչվել է Ոսկանյան տպարան: Գործել է երեք քաղաքներում` Ամստերդամում (մինչև 1669-ը), Լիվոռնոյում (մինչև 1672-ը), Մարսելում (մինչև 1686-ը): Հրատարակել է 42 անուն հայկական գիրք: Ամստերդամում տպարանը լույս է ընծայել 22 անուն գիրք` Սաղմոսարաններ, մեծ Ժամագիրք, Շարակնոց, Աստվածաշունչ, Մաշտոց, Նոր կտակարան, այբբենարան, Ոսկան Երևանցու «Քերականութեան գիրքը», [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]] վերագրվող «Աշխարհացոյցը» (1668) և [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցու]] առակները, [[Առաքել Դավրիժեցի|Առաքել Դավրիժեցու]] «Գիրք պատմութեանցը» (1669): Ոսկան Երևանցին հայկական հրատարակումների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրել է մի քանի հազարի: Աստվածաշնչի առաջին տպագրությունը (1666) ֆրանսիական Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորի հատուկ ուշադրությանն ու հավանությանն է արժանացել: Ոսկան Երևանցին Աստվածաշնչի այս հրատարակության համար լրացուցիչ [[տառատեսակ]]ներ, նոր տեսակի գլխագրեր, թռչնագիր, զարդեր էր պատվիրել հայտնի փորագրիչ հունգարացի Նիկոլաուս Կիսին: Գրքի պատկերազարդումներից մի քանիսը Ալբրեխտ Դյուրերի գործերն են: 

1685-ին Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում սկզբնավորել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է [[Թովմաս Վանանդեցի]]ն, իսկ նրա մահից հետո (1703)` [[Ղուկաս Վանանդեցի]]ն: Վանանդեցիների գրահարատարակչական տունը (տպարանը) դժվարին պայմաններում գործել է 32 տարի, լույս ընծայել Շարակնոց, «Համատարած աշխարհացոյց» (հայկական առաջին տպագիր քարտեզը` կիսագնդեր, 1695, փորագրիչներ` հոլանդացի Ադրիան և Պետրոս Սկոմբեկ եղբայրներ), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», Ղուկաս Վանանդեցու աշխատությունները, [[Արիստոտել]]ի «Յաղագս առաքինութեանց» ևն գործեր: Ուսումնական գրքերից նշելի են Մատթեոս և Ղուկաս Վանանդեցիների «Դուռն իմաստութեան կամ Ոսկեայ դուռն դպրատան» (1699) և «Բնաբանութիւն իմաստասիրական և տարրական» (1702) գրքերը: Վերջինս առաջին հայերեն տպագիր գիրքն է քիմիայի մասին: Տպագրվել է հայ վաճառականների համար գործնական նշանակություն ունեցող Ղուկաս Վանանդեցու կազմած «Գանձ չափոց, կշռոց, թւոց և դրամից բոլոր աշխարհի» աշխատությունը: Այս տպարանում է տպագրվել եվրոպացի առաջին հայագետ Սկրոդերի «Գանձ Արամեան լեզուի» (1711) ուսումնասիրությունը, որի մեջ բացառիկ արժեք է ներկայացնում արևելահայերի գրական լեզվի` [[աշխարհաբար]]ի առաջին [[քերականություն]]ը: Ամստերդամում Վանանդեցիների հետ բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս Գ. Լայբնիցը, արևելագետ Յո. Շրյոդերը, նրանց այցելել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը: Վանանդեցիների գրահրատարակչական տունը փակվել է 1717-ին:

== Գրականություն ==
*Սարուխան Ա., Հոլլանդան և հայերը ԺԶ-ԺԹ դարերում, Վիեննա, 1926: 
*[[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958: 
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., 1963: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964: 
*Գրիգորյան Մ., Նոր նյութեր և դիտողություններ հրատարակիչ Վանանդեցվոց մասին, Վնն., 1969: 
*[[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977: 
*Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գիրքը, Ե., 1981:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 165:
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., Հայպետհրատ, 1963, էջք 57-63: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964, էջք 407-410: 

[[Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7834</id>
      <timestamp>2012-03-18T14:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6960">[[Պատկեր:Jesus son.jpg|350px|thumb|1661 թ. Մատթեոս Ծարեցու հրատարակած «Հիսուս որդի» գրքի անվանաթերթը]]
'''Ամստերդամի հայկական տպագրություն''', առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի նոտար [[Մատթեոս Ծարեցի]]ն, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հանձնարարությամբ, [[1660]]-ին: 

Ծարեցու պատվերով տպարանի [[տառ]]երը պատրաստում է տպագրիչ-հրատարակիչ Էլզեվիր եղբայրների հունգարացի փորագրիչը` Քրիստոֆել վան Դեյկը: Անդրանիկ հրատարակությունը [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]  «Յիսուս Որդին» էր, որը Ծարեցու մահից հետո ([[1661]]) լույս է ընծայել վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը ([[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] եղբայրը): 1661-ից, տպարանը ղեկավարել է Ոսկան Երևանցու աշակերտ [[Կարապետ Անդրիանացի]]ն: 1664-ից տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որի անունով էլ այն կոչվել է Ոսկանյան տպարան: Գործել է երեք քաղաքներում` Ամստերդամում (մինչև 1669-ը), Լիվոռնոյում (մինչև 1672-ը), Մարսելում (մինչև 1686-ը): Հրատարակել է 42 անուն հայկական գիրք: Ամստերդամում տպարանը լույս է ընծայել 22 անուն գիրք` Սաղմոսարաններ, մեծ Ժամագիրք, Շարակնոց, Աստվածաշունչ, Մաշտոց, Նոր կտակարան, այբբենարան, Ոսկան Երևանցու «Քերականութեան գիրքը», [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]] վերագրվող «Աշխարհացոյցը» (1668) և [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցու]] առակները, [[Առաքել Դավրիժեցի|Առաքել Դավրիժեցու]] «Գիրք պատմութեանցը» (1669): Ոսկան Երևանցին հայկական հրատարակումների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրել է մի քանի հազարի: Աստվածաշնչի առաջին տպագրությունը (1666) ֆրանսիական Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորի հատուկ ուշադրությանն ու հավանությանն է արժանացել: Ոսկան Երևանցին Աստվածաշնչի այս հրատարակության համար լրացուցիչ [[տառատեսակ]]ներ, նոր տեսակի գլխագրեր, թռչնագիր, զարդեր էր պատվիրել հայտնի փորագրիչ հունգարացի Նիկոլաուս Կիսին: Գրքի պատկերազարդումներից մի քանիսը Ալբրեխտ Դյուրերի գործերն են: 

1685-ին Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում սկզբնավորել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է [[Թովմաս Վանանդեցի]]ն, իսկ նրա մահից հետո (1703)` [[Ղուկաս Վանանդեցի]]ն: Վանանդեցիների գրահարատարակչական տունը (տպարանը) դժվարին պայմաններում գործել է 32 տարի, լույս ընծայել Շարակնոց, «Համատարած աշխարհացոյց» (հայկական առաջին տպագիր քարտեզը` կիսագնդեր, 1695, փորագրիչներ` հոլանդացի Ադրիան և Պետրոս Սկոմբեկ եղբայրներ), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», Ղուկաս Վանանդեցու աշխատությունները, [[Արիստոտել]]ի «Յաղագս առաքինութեանց» ևն գործեր: Ուսումնական գրքերից նշելի են Մատթեոս և Ղուկաս Վանանդեցիների «Դուռն իմաստութեան կամ Ոսկեայ դուռն դպրատան» (1699) և «Բնաբանութիւն իմաստասիրական և տարրական» (1702) գրքերը: Վերջինս առաջին հայերեն տպագիր գիրքն է քիմիայի մասին: Տպագրվել է հայ վաճառականների համար գործնական նշանակություն ունեցող Ղուկաս Վանանդեցու կազմած «Գանձ չափոց, կշռոց, թւոց և դրամից բոլոր աշխարհի» աշխատությունը: Այս տպարանում է տպագրվել եվրոպացի առաջին հայագետ Սկրոդերի «Գանձ Արամեան լեզուի» (1711) ուսումնասիրությունը, որի մեջ բացառիկ արժեք է ներկայացնում արևելահայերի գրական լեզվի` [[աշխարհաբար]]ի առաջին [[քերականություն]]ը: Ամստերդամում Վանանդեցիների հետ բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս Գ. Լայբնիցը, արևելագետ Յո. Շրյոդերը, նրանց այցելել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը: Վանանդեցիների գրահրատարակչական տունը փակվել է 1717-ին:

== Գրականություն ==
*Սարուխան Ա., Հոլլանդան և հայերը ԺԶ-ԺԹ դարերում, Վիեննա, 1926: 
*[[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958: 
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., 1963: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964: 
*Գրիգորյան Մ., Նոր նյութեր և դիտողություններ հրատարակիչ Վանանդեցվոց մասին, Վնն., 1969: 
*[[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977: 
*Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գիրքը, Ե., 1981:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 165:
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., Հայպետհրատ, 1963, էջք 57-63: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964, էջք 407-410: 

[[Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7835</id>
      <timestamp>2012-03-18T15:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="6960">[[Պատկեր:Jesus son.jpg|350px|thumb|1661 թ. Մատթեոս Ծարեցու հրատարակած «Յիսուս որդի» գրքի անվանաթերթը]]
'''Ամստերդամի հայկական տպագրություն''', առաջին տպարանը հիմնել է Էջմիածնի նոտար [[Մատթեոս Ծարեցի]]ն, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու հանձնարարությամբ, [[1660]]-ին: 

Ծարեցու պատվերով տպարանի [[տառ]]երը պատրաստում է տպագրիչ-հրատարակիչ Էլզեվիր եղբայրների հունգարացի փորագրիչը` Քրիստոֆել վան Դեյկը: Անդրանիկ հրատարակությունը [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալու]]  «Յիսուս Որդին» էր, որը Ծարեցու մահից հետո ([[1661]]) լույս է ընծայել վաճառական Ավետիս Ղլիճենցը ([[Ոսկան Երևանցի|Ոսկան Երևանցու]] եղբայրը): 1661-ից, տպարանը ղեկավարել է Ոսկան Երևանցու աշակերտ [[Կարապետ Անդրիանացի]]ն: 1664-ից տպարանի տնօրինությունը ստանձնել է Ոսկան Երևանցին, որի անունով էլ այն կոչվել է Ոսկանյան տպարան: Գործել է երեք քաղաքներում` Ամստերդամում (մինչև 1669-ը), Լիվոռնոյում (մինչև 1672-ը), Մարսելում (մինչև 1686-ը): Հրատարակել է 42 անուն հայկական գիրք: Ամստերդամում տպարանը լույս է ընծայել 22 անուն գիրք` Սաղմոսարաններ, մեծ Ժամագիրք, Շարակնոց, Աստվածաշունչ, Մաշտոց, Նոր կտակարան, այբբենարան, Ոսկան Երևանցու «Քերականութեան գիրքը», [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]] վերագրվող «Աշխարհացոյցը» (1668) և [[Վարդան Այգեկցի|Վարդան Այգեկցու]] առակները, [[Առաքել Դավրիժեցի|Առաքել Դավրիժեցու]] «Գիրք պատմութեանցը» (1669): Ոսկան Երևանցին հայկական հրատարակումների տպաքանակը մի քանի հարյուրից հասցրել է մի քանի հազարի: Աստվածաշնչի առաջին տպագրությունը (1666) ֆրանսիական Լյուդովիկոս 14-րդ թագավորի հատուկ ուշադրությանն ու հավանությանն է արժանացել: Ոսկան Երևանցին Աստվածաշնչի այս հրատարակության համար լրացուցիչ [[տառատեսակ]]ներ, նոր տեսակի գլխագրեր, թռչնագիր, զարդեր էր պատվիրել հայտնի փորագրիչ հունգարացի Նիկոլաուս Կիսին: Գրքի պատկերազարդումներից մի քանիսը Ալբրեխտ Դյուրերի գործերն են: 

1685-ին Ոսկան Երևանցու աշակերտներից Մատթեոս Վանանդեցի Հովհաննիսյանը Ամստերդամում սկզբնավորել է հայկական երկրորդ տպարանը, որի տնօրենը դարձել է [[Թովմաս Վանանդեցի]]ն, իսկ նրա մահից հետո (1703)` [[Ղուկաս Վանանդեցի]]ն: Վանանդեցիների գրահարատարակչական տունը (տպարանը) դժվարին պայմաններում գործել է 32 տարի, լույս ընծայել Շարակնոց, «Համատարած աշխարհացոյց» (հայկական առաջին տպագիր քարտեզը` կիսագնդեր, 1695, փորագրիչներ` հոլանդացի Ադրիան և Պետրոս Սկոմբեկ եղբայրներ), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմութիւնը», Ղուկաս Վանանդեցու աշխատությունները, [[Արիստոտել]]ի «Յաղագս առաքինութեանց» ևն գործեր: Ուսումնական գրքերից նշելի են Մատթեոս և Ղուկաս Վանանդեցիների «Դուռն իմաստութեան կամ Ոսկեայ դուռն դպրատան» (1699) և «Բնաբանութիւն իմաստասիրական և տարրական» (1702) գրքերը: Վերջինս առաջին հայերեն տպագիր գիրքն է քիմիայի մասին: Տպագրվել է հայ վաճառականների համար գործնական նշանակություն ունեցող Ղուկաս Վանանդեցու կազմած «Գանձ չափոց, կշռոց, թւոց և դրամից բոլոր աշխարհի» աշխատությունը: Այս տպարանում է տպագրվել եվրոպացի առաջին հայագետ Սկրոդերի «Գանձ Արամեան լեզուի» (1711) ուսումնասիրությունը, որի մեջ բացառիկ արժեք է ներկայացնում արևելահայերի գրական լեզվի` [[աշխարհաբար]]ի առաջին [[քերականություն]]ը: Ամստերդամում Վանանդեցիների հետ բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել գերմանացի փիլիսոփա, մաթեմատիկոս Գ. Լայբնիցը, արևելագետ Յո. Շրյոդերը, նրանց այցելել է Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ը: Վանանդեցիների գրահրատարակչական տունը փակվել է 1717-ին:

== Գրականություն ==
*Սարուխան Ա., Հոլլանդան և հայերը ԺԶ-ԺԹ դարերում, Վիեննա, 1926: 
*[[Գարեգին Լևոնյան]], Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958: 
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., 1963: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964: 
*Գրիգորյան Մ., Նոր նյութեր և դիտողություններ հրատարակիչ Վանանդեցվոց մասին, Վնն., 1969: 
*[[Ռաֆայել Իշխանյան]], Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977: 
*Ռաֆայել Իշխանյան, Հայ գիրքը, Ե., 1981:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 165:
*[[Արամ Բաբայան]], Հայ գիրքը և տպագրությունը, Ե., Հայպետհրատ, 1963, էջք 57-63: 
*Աբրահամյան Ա. Գ., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, Ե., հ. Ա, 1964, էջք 407-410: 

[[Կատեգորիա:Հայկական տպագրություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամրակներ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6457</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14455</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամրակներ''' – մարզաիր, որի օգնությամբ դահուկներն ամրացվում են դահուկորդի մարզակոշիկներին:  [[Կատեգո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="312">'''Ամրակներ''' – մարզաիր, որի օգնությամբ դահուկներն ամրացվում են դահուկորդի մարզակոշիկներին:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամրակոծում (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5740</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12641</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամրակոծում''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ան, տեխնիկական,'' Ամրությունը խախտող ազդեցություն։  Շարժիչի շա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="718">'''Ամրակոծում''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ան, տեխնիկական,'' Ամրությունը խախտող ազդեցություն։

Շարժիչի շարջն ստեղծվում է ուժեղ էլեկտրաստատիկ դաշտ, որի հետևանքով շարժիչի փողրակից դուրս եկած իոնները ետ են դառնում և շարժիչի ու հրթիռի պատերը ենթարկում քայքայիչ իոնային ամրակոծման («Գիտություն և տեխնիկա», 1968, 4, էջ 21):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամֆիբոլիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1063</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2200</id>
      <timestamp>2011-04-16T03:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամֆիբոլիա''' ([[հունարեն]]` ἀμφιβολία «երկիմաստություն»), '''1.''' արտահայտության անհասկանալիություն, որ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1556">'''Ամֆիբոլիա''' ([[հունարեն]]` ἀμφιβολία «երկիմաստություն»), '''1.''' արտահայտության անհասկանալիություն, որն առաջանում է ոճական կարգի տարբեր պատճառներից: [[Նախադասություն|Նախադասության]] կառուցվածքային անորոշություն, հաճախ` երկիմաստություն, երբ [[ուղղական հոլով]]ով դրված [[ենթակա]]ն դշվար է տարբերվում [[հայցական հոլով]]ով [[ուղիղ խնդիր|ուղիղ խնդրից]], օրինակ` ''Ջուրը խմելու է'': '''2.''' [[Ֆրազ]]ի անհաջող [[տողանց]]` խախտելով [[բառ]]երի շարահյուսական կարգը. ''Մենք չգիտենք, քույր իմ, մեզ / Կապույտը ուր կտանի'': '''3.''' Ֆրազի շատ բարդ կամ խճճված շարահյուսական կառուցվածք` քերականական կտրուկ ինվերսիայի առկայությամբ և ճշգրիտ [[կետադրություն|կետադրության]] բացակայությամբ: [[Կոմիզմ]]ի միջոցներից է: [[Բազմիմաստություն]]ը տարածված է նաև երկու իմաստ ունեցող բառերի վրա, այսինքն` երկիմաստ կամ կրկնիմաստ:

== Աղբյուրներ ==

* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամֆիմակրոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1065</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2204</id>
      <timestamp>2011-04-16T08:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Ամֆիմակրոս''' ([[հունարեն]]` ''ἀμφίμακρος'', բառացի` «երկու կողմից երկար»), անտիկ [[տաղաչափություն|տաղաչ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="763">'''Ամֆիմակրոս''' ([[հունարեն]]` ''ἀμφίμακρος'', բառացի` «երկու կողմից երկար»), անտիկ [[տաղաչափություն|տաղաչափության]] մեջ [[ամֆիբրաքոս]]ին հակառակ, հինգ [[մորա]]յից կազմված եռավանկ ոտք, որի կարճ [[վանկ]]երն ընկած երկու երկար վանկերի միջև: Ամֆիմակրոսը կիրառվում էր հիմնականում [[կատակերգություն|կատակերգության]] երգերում: Այն կոչվում է նաև կրետեական:

== Աղբյուրներ ==

* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16647</id>
      <timestamp>2013-08-15T15:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="816">'''Ամֆիմակրոս''' ([[հունարեն]]` ''ἀμφίμακρος'', բառացի` «երկու կողմից երկար»), անտիկ [[տաղաչափություն|տաղաչափության]] մեջ [[ամֆիբրաքոս]]ին հակառակ, հինգ [[մորա]]յից կազմված եռավանկ ոտք, որի կարճ [[վանկ]]երն ընկած երկու երկար վանկերի միջև: Ամֆիմակրոսը կիրառվում էր հիմնականում [[կատակերգություն|կատակերգության]] երգերում: Այն կոչվում է նաև կրետեական:

== Աղբյուրներ ==

* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15:

[[Կատեգորիա:Տաղաչափություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այբ (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6902</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15230</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այբ'''  '''Փորում (գլխում) այբի կտոր չգտնվել (չլինել, չունենալ)''' — Կարդալ-գրել բոլորովին չիմանալ, անգրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="554">'''Այբ'''

'''Փորում (գլխում) այբի կտոր չգտնվել (չլինել, չունենալ)''' — Կարդալ-գրել բոլորովին չիմանալ, անգրագետ լինել. կիսագրագետ՝ թերուս լիներ «...Ու շատի ''փորում'', հինգ օր ման գաս, մեկ ''այբի կտար չես գտնիլ''» ([[Խաչատուր Աբովյան]])։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այբուբեն (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7002</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15477</id>
      <timestamp>2013-05-19T19:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այբուբեն'''։ Որնէ լեզվի գրության տառերի մի ամբողջություն, որը դասավորված է սահմանված կարգով։  [[Կատե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="298">'''Այբուբեն'''։ Որնէ լեզվի գրության տառերի մի ամբողջություն, որը դասավորված է սահմանված կարգով։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այդ ճիչը սարսռեցնող է... (Սերգեյ Գալոյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6256</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13848</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]] '''Այդ ճիչը սարսռեցնող է...''', [[Սերգեյ Գալոյան]]ի հրապարակումը 1998-ին տպագրված [[...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10558">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''Այդ ճիչը սարսռեցնող է...''', [[Սերգեյ Գալոյան]]ի հրապարակումը 1998-ին տպագրված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|«Lady S. D. F.»]] մասին, որը տպագրվել է «Ազգ» օրաթերթի 1999-ի հոկտեմբերի 16-ի համարում:

Աշխարհիս վրա կնոջ 1799 տեսակ կա: Կան մանածագործ կանայք, ամուսնալուծվածներ, դաշնակահարուհիներ, քաղաքական գործիչներ, պատերի տակ կծկված կանայք, սիրառատ մայրեր, սքանչելի դուստրեր, քանդակագործուհիներ, և նույնիսկ մի կին՝ պապ... Նրանցից ամեն մեկն իր ճանապարհով է գնում ՝ ինչ-որ չափով խառնելով պատմության բնականոն ընթացքը: Անահիտ Թոփչյանն այն կինն է, որը չի թողնում հանգիստ մնալ ոչ մեկին: Բեմի վրա, թե բեմից դուրս: Այժմ էլ, ահա, իր յուրօրինակ «Lady S.D.F.» (լեդի բոմժ, լեդի առանց որոշոկի բնակավայրի) գրքով: Արդեն գրեթե մեկ տարի այս գիրքն ուշադրության կենտրոնում է: Ամենածայրահեղ կարծիքներ են հայտնվել: Շատերին այս գիրքն այնքան է շփոթեցրել, որ փորձում են հարազատության եզրեր գտնել հեղինակի և գրքում պատկերված հերոսուհիների, հատկապես՝ առանց որոշակի բնակավայրի տիկնոջ միջև: Կրկնում եմ, հասնելով ծայրահեղության, Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհիների վարքը շփոթվում է Անահիտ Թոփչյանի կենսագրության հետ:

«Շատ զարմանալի է, որ այդպես է», - մեր հանդիպման ժամանակ ասաց Անահիտը:

«''... Դերասանը երջանիկ է բեմում, որովհետև ազատագրվում է ինքն իրենից, ասում է Անահիտ Թոփչյանը: Նա ազատ է զգալու և խոսելու ինչ ուզում է: Այն, ինչ չէր համարձակվի ասել ու անել իր անունից, ասում և անում է իր հերոսի անունից: Նա երջանիկ է բեմում, քանզի ազատ է, թեպետ այդ ազատությունն, ավա՜ղ, երևակայական է: Գրողն ինքն իրենից ազատվելու այդ առավելությունը չունի: Չնայած, ոչ, նա ևս ազատագրվում է, երբ իր կերպարների անունից է խոսում: Բայց նրանից ավելի մեծ արիություն է պահանջվում ճշմարտությունն ասելու համար, քանզի նա ինքն է ստեղծում իր ազատությունը, իր երջանկությունն ու դժբախտությունը...''»:

Ու որպեսզի Անահիտ Թոփչյանի հետ ևս մեկ անգամ զրույցի նստեմ, ուշադրությամբ կարդացի գիրքը:

20-րդ դարավերջի սարսափելի փախուստների, կործանումների, հիասթափությունների հոսանքներում տարուբերվող կնոջն է ներկայացրել Անահիտ Թոփչյանը, սակայն մի կնոջ, որ ամեն դեպքում պահում է իր ազնվակիրթ կեցվածքը:

«''...Մարդկային կյանքն, ըստ էության, ոչինչ չարժե, իսկ եթե այդպես է, ի՞նչ տարբերություն, թե որտե՞ղ ապրել, ինչո՞վ զբաղվել: Ամեն ինչ իմաստազրկվում է: Իսկ զբաղվել գոյատևելով՝ դա իմաստ չէ ինձ համար: Առանց իդեալի, միևնույն է, թե որտեղ ապրել: Պետք է պայքարել, պետք է քայլել առաջ, առանց ետ նայելու: Առայժմ դա ինձ չի հաջողվում, ես հաճախ շրջվում, ետ եմ նայում...  Հիշողությունը դռներ է բացում. պետք է ներս մտնես: Եվ գուցե դա լավ է, որ նա միշտ ինձ հետ է, այդ հիշողությունը... Գուցե հենց դա էլ փրկում է ինձ...''»:

Հայտնագործություն չէ Անահիտ Թոփչյանի միտքը: Սակայն կարելի նաև հայտնագործություն համարել, որովհետև այս դեպքում մի մարդ էլ է փրկվում: Մի՞թե դա քիչ է... Իր երկրում, իր հայրենիքում կինը փակել է իր բնակարանի դուռը և մեկնել օտար մի երկիր (այս դեպքում Ֆրանսիա): Բայց տան բանալին միշտ մոտն է պահում, պահում է, որպես մասունք: «Մի օր անպայման կվերադառնամ»: Հավատում ես Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհուն, իրեն՝ Անահիտ Թոփչյանին ես հավատում:

Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհին շատ բանալիներ ունի: Ոչ միայն իր տան, այլև՝ ընկերների: Ինչո՞ւ... Որովհետև «մարդկությունը վարակված է մենակությամբ»: Այս հայտնագործությունը Անահիտ Թոփչյանը չի արել, սակայն շատ ավելի նուրբ է զգում, առավել շատ է ճնշվում: Ոչ միայն իր համար: Ինքը հզոր կին է, ուժեղ են նաև իր հերոսուհիները: Բայց անթիվ-անհամար կանայք կան, ովքեր խելագարվում են մենակությունից և ինքնասպանություն գործում: Հատկապես՝ հրաշքների քաղաք Փարիզում:

«Երբ առաջին անգամ եկա այստեղ, շարունակ նայում էի շուրջբոլորս, ասում է Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհին՝ Lady S.D.F.-ը, դա բնական և առողջ հետաքրքրասիրություն էր: Շատ էի սիրում, օրինակ, գուշակել մարդկանց ազգությունը, չէ որ այստեղ հավաքվել են աշխարհի բոլոր ծայրերից: Ծանոթներս շատ «նրբորեն» բացատրեցին, որ եթե շարունակեմ տղամարդկանց աչքերին այդպես բացարձակ նայել, ապա ինձ կբռնաբարեն հենց փողոցում, կամ մետրոյում և իրավացի կլինեն. ինքս եմ գրգռում: Ա՜յ քեզ բան, ա՜յ քեզ «հոգեվերլուծում»... Գրեթե ըստ Ֆրոյդի: Կատարյա՜լ զառանցանք: Կարելի է կարծել, թե այստեղ բոլորը սեռագարներ են, սեքսուալ մանյակներ...»:

Փարիզը միայն պերճանք ու շքեղություն չէ (ինչպես և աշխարհի ամեն մի քաղաք): Մարդիկ այստեղ ռոբոտներ են դարձել, հաշվիչ մեքենաներ... Իսկ կա՞ աշխարհի վրա մի քաղաք, մի վայր, ուր խաղաղություն է, հոգու նիրվանա:

«Բոլոր տեսակի հեղափոխությունները, ասում է Անահիտ Թոփչյանը, արդարության համար ամեն մի պայքար ի վերջո իջեցնում են հասարակության մակարդակը: Ինտելեկտուալները, «բարձրերը» ոչինչ չեն շահում, հակառակը, կորցնում են, քանզի «ստորինները» ոչնչացնում են այն, ինչն իրենց համար անհասանելի է: Ինտելեկտուալները իրենց ավելորդ են զգում և սկսում են փրկության ճանապարհներ փնտրել... Այո, մտածում են լոկ փրկության մասին: Դա կարող է լինել ինքնամփոփում, որը վերջանում է դեպրեսիայով կամ հոգեբուժարանով, կամ էլ, լավագույն դեպքում, ընտրում են ինքնակամ վտարանդիության ճանապարհը...»:

Ու Եվրոպայով մեկ, Ամերիկայով մեկ, աշխարհով մեկ անցնում են վտարանդի ու փախստական մարդիկ՝ գրքերը թողնելով Ֆաթիմայի ամառանոցում, վերարկուն՝ Ժակլինի, մուշտակը Ժանինի...

Երիտասարդ վտարանդի կնոջ համար Փարիզը սկզբնական շրջանում լոկ հիացում էր: Ու նա ժպտում է, ժպտում Փարիզին, շենքերին, մարդկանց... Բայց պարզվում է, որ այստեղ աքանչացումը կարող է այլ կերպ հասկացվել, անգամ բարևելը՝ կանացի մարտահրավերի իմաստ ունենալ, առավել ևս ՝ գիշերները: Կանայք այստեղ գիշերներն աշխատում են կամ տուն դառնում՝ աշխատանքն ավարտելով: Սարսափելի որոգայթներ, որոնց մեջ կարող է ընկնել ամեն մի օտարական: Չգիտեմ, երևի կգրվի՞ մեր այս վերջին տարիների տարագրության պատմությունն ամբողջությամբ: Բայց եթե որևէ պատմաբան փորձի այդպիսի գիրք ստեղծել, ապա շատ կուզեի, որ ծանոթ լիներ «Lady S.D.F.» գրքին: Ցավով գրված այսպիսի շատ քիչ գրքեր եմ կարդացել: Ու այսքան ճշմարիտ...

Անահիտ Թոփչյանն ինչ արել է բեմում ու կինոյում, արել է մեծ ներշնչանքով, պոռթկումով: Դա անհետ չի անցել ոչ իր, ոչ էլ ուրիշների համար: Այս անգամ գրող Անահիտ Թոփչյանն է պոռթկացել: Այդ ճիչը սարսռեցնում է:

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Գալոյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13940</id>
      <timestamp>2013-03-07T09:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10608">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''Այդ ճիչը սարսռեցնող է...''', [[Սերգեյ Գալոյան]]ի հրապարակումը 1998-ին տպագրված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|«Lady S. D. F.»]] մասին, որը տպագրվել է «Ազգ» օրաթերթի 1999-ի հոկտեմբերի 16-ի համարում:

== Այդ ճիչը սարսռեցնող է... ==

Աշխարհիս վրա կնոջ 1799 տեսակ կա: Կան մանածագործ կանայք, ամուսնալուծվածներ, դաշնակահարուհիներ, քաղաքական գործիչներ, պատերի տակ կծկված կանայք, սիրառատ մայրեր, սքանչելի դուստրեր, քանդակագործուհիներ, և նույնիսկ մի կին՝ պապ... Նրանցից ամեն մեկն իր ճանապարհով է գնում ՝ ինչ-որ չափով խառնելով պատմության բնականոն ընթացքը: Անահիտ Թոփչյանն այն կինն է, որը չի թողնում հանգիստ մնալ ոչ մեկին: Բեմի վրա, թե բեմից դուրս: Այժմ էլ, ահա, իր յուրօրինակ «Lady S.D.F.» (լեդի բոմժ, լեդի առանց որոշոկի բնակավայրի) գրքով: Արդեն գրեթե մեկ տարի այս գիրքն ուշադրության կենտրոնում է: Ամենածայրահեղ կարծիքներ են հայտնվել: Շատերին այս գիրքն այնքան է շփոթեցրել, որ փորձում են հարազատության եզրեր գտնել հեղինակի և գրքում պատկերված հերոսուհիների, հատկապես՝ առանց որոշակի բնակավայրի տիկնոջ միջև: Կրկնում եմ, հասնելով ծայրահեղության, Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհիների վարքը շփոթվում է Անահիտ Թոփչյանի կենսագրության հետ:

«Շատ զարմանալի է, որ այդպես է», - մեր հանդիպման ժամանակ ասաց Անահիտը:

«''... Դերասանը երջանիկ է բեմում, որովհետև ազատագրվում է ինքն իրենից, ասում է Անահիտ Թոփչյանը: Նա ազատ է զգալու և խոսելու ինչ ուզում է: Այն, ինչ չէր համարձակվի ասել ու անել իր անունից, ասում և անում է իր հերոսի անունից: Նա երջանիկ է բեմում, քանզի ազատ է, թեպետ այդ ազատությունն, ավա՜ղ, երևակայական է: Գրողն ինքն իրենից ազատվելու այդ առավելությունը չունի: Չնայած, ոչ, նա ևս ազատագրվում է, երբ իր կերպարների անունից է խոսում: Բայց նրանից ավելի մեծ արիություն է պահանջվում ճշմարտությունն ասելու համար, քանզի նա ինքն է ստեղծում իր ազատությունը, իր երջանկությունն ու դժբախտությունը...''»:

Ու որպեսզի Անահիտ Թոփչյանի հետ ևս մեկ անգամ զրույցի նստեմ, ուշադրությամբ կարդացի գիրքը:

20-րդ դարավերջի սարսափելի փախուստների, կործանումների, հիասթափությունների հոսանքներում տարուբերվող կնոջն է ներկայացրել Անահիտ Թոփչյանը, սակայն մի կնոջ, որ ամեն դեպքում պահում է իր ազնվակիրթ կեցվածքը:

«''...Մարդկային կյանքն, ըստ էության, ոչինչ չարժե, իսկ եթե այդպես է, ի՞նչ տարբերություն, թե որտե՞ղ ապրել, ինչո՞վ զբաղվել: Ամեն ինչ իմաստազրկվում է: Իսկ զբաղվել գոյատևելով՝ դա իմաստ չէ ինձ համար: Առանց իդեալի, միևնույն է, թե որտեղ ապրել: Պետք է պայքարել, պետք է քայլել առաջ, առանց ետ նայելու: Առայժմ դա ինձ չի հաջողվում, ես հաճախ շրջվում, ետ եմ նայում...  Հիշողությունը դռներ է բացում. պետք է ներս մտնես: Եվ գուցե դա լավ է, որ նա միշտ ինձ հետ է, այդ հիշողությունը... Գուցե հենց դա էլ փրկում է ինձ...''»:

Հայտնագործություն չէ Անահիտ Թոփչյանի միտքը: Սակայն կարելի նաև հայտնագործություն համարել, որովհետև այս դեպքում մի մարդ էլ է փրկվում: Մի՞թե դա քիչ է... Իր երկրում, իր հայրենիքում կինը փակել է իր բնակարանի դուռը և մեկնել օտար մի երկիր (այս դեպքում Ֆրանսիա): Բայց տան բանալին միշտ մոտն է պահում, պահում է, որպես մասունք: «Մի օր անպայման կվերադառնամ»: Հավատում ես Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհուն, իրեն՝ Անահիտ Թոփչյանին ես հավատում:

Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհին շատ բանալիներ ունի: Ոչ միայն իր տան, այլև՝ ընկերների: Ինչո՞ւ... Որովհետև «մարդկությունը վարակված է մենակությամբ»: Այս հայտնագործությունը Անահիտ Թոփչյանը չի արել, սակայն շատ ավելի նուրբ է զգում, առավել շատ է ճնշվում: Ոչ միայն իր համար: Ինքը հզոր կին է, ուժեղ են նաև իր հերոսուհիները: Բայց անթիվ-անհամար կանայք կան, ովքեր խելագարվում են մենակությունից և ինքնասպանություն գործում: Հատկապես՝ հրաշքների քաղաք Փարիզում:

«Երբ առաջին անգամ եկա այստեղ, շարունակ նայում էի շուրջբոլորս, ասում է Անահիտ Թոփչյանի հերոսուհին՝ Lady S.D.F.-ը, դա բնական և առողջ հետաքրքրասիրություն էր: Շատ էի սիրում, օրինակ, գուշակել մարդկանց ազգությունը, չէ որ այստեղ հավաքվել են աշխարհի բոլոր ծայրերից: Ծանոթներս շատ «նրբորեն» բացատրեցին, որ եթե շարունակեմ տղամարդկանց աչքերին այդպես բացարձակ նայել, ապա ինձ կբռնաբարեն հենց փողոցում, կամ մետրոյում և իրավացի կլինեն. ինքս եմ գրգռում: Ա՜յ քեզ բան, ա՜յ քեզ «հոգեվերլուծում»... Գրեթե ըստ Ֆրոյդի: Կատարյա՜լ զառանցանք: Կարելի է կարծել, թե այստեղ բոլորը սեռագարներ են, սեքսուալ մանյակներ...»:

Փարիզը միայն պերճանք ու շքեղություն չէ (ինչպես և աշխարհի ամեն մի քաղաք): Մարդիկ այստեղ ռոբոտներ են դարձել, հաշվիչ մեքենաներ... Իսկ կա՞ աշխարհի վրա մի քաղաք, մի վայր, ուր խաղաղություն է, հոգու նիրվանա:

«Բոլոր տեսակի հեղափոխությունները, ասում է Անահիտ Թոփչյանը, արդարության համար ամեն մի պայքար ի վերջո իջեցնում են հասարակության մակարդակը: Ինտելեկտուալները, «բարձրերը» ոչինչ չեն շահում, հակառակը, կորցնում են, քանզի «ստորինները» ոչնչացնում են այն, ինչն իրենց համար անհասանելի է: Ինտելեկտուալները իրենց ավելորդ են զգում և սկսում են փրկության ճանապարհներ փնտրել... Այո, մտածում են լոկ փրկության մասին: Դա կարող է լինել ինքնամփոփում, որը վերջանում է դեպրեսիայով կամ հոգեբուժարանով, կամ էլ, լավագույն դեպքում, ընտրում են ինքնակամ վտարանդիության ճանապարհը...»:

Ու Եվրոպայով մեկ, Ամերիկայով մեկ, աշխարհով մեկ անցնում են վտարանդի ու փախստական մարդիկ՝ գրքերը թողնելով Ֆաթիմայի ամառանոցում, վերարկուն՝ Ժակլինի, մուշտակը Ժանինի...

Երիտասարդ վտարանդի կնոջ համար Փարիզը սկզբնական շրջանում լոկ հիացում էր: Ու նա ժպտում է, ժպտում Փարիզին, շենքերին, մարդկանց... Բայց պարզվում է, որ այստեղ աքանչացումը կարող է այլ կերպ հասկացվել, անգամ բարևելը՝ կանացի մարտահրավերի իմաստ ունենալ, առավել ևս ՝ գիշերները: Կանայք այստեղ գիշերներն աշխատում են կամ տուն դառնում՝ աշխատանքն ավարտելով: Սարսափելի որոգայթներ, որոնց մեջ կարող է ընկնել ամեն մի օտարական: Չգիտեմ, երևի կգրվի՞ մեր այս վերջին տարիների տարագրության պատմությունն ամբողջությամբ: Բայց եթե որևէ պատմաբան փորձի այդպիսի գիրք ստեղծել, ապա շատ կուզեի, որ ծանոթ լիներ «Lady S.D.F.» գրքին: Ցավով գրված այսպիսի շատ քիչ գրքեր եմ կարդացել: Ու այսքան ճշմարիտ...

Անահիտ Թոփչյանն ինչ արել է բեմում ու կինոյում, արել է մեծ ներշնչանքով, պոռթկումով: Դա անհետ չի անցել ոչ իր, ոչ էլ ուրիշների համար: Այս անգամ գրող Անահիտ Թոփչյանն է պոռթկացել: Այդ ճիչը սարսռեցնում է:

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Գալոյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այեդոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1066</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2205</id>
      <timestamp>2011-04-16T09:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այեդոս''', Հին Հունաստանում թափառաշրջիկ երգիչ-իմպրովիզատոր: Հաճախ կույր այեդոսը երգել է լարային գոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="873">'''Այեդոս''', Հին Հունաստանում թափառաշրջիկ երգիչ-իմպրովիզատոր: Հաճախ կույր այեդոսը երգել է լարային գործիքների ([[քնար]] և այլն) նվագակցությամբ, նաև հանպատրաստից հորինել էպիկական երգեր աստվածների և հերոսների մասին` նպաստելով ժողավրդական էպոսի ստեղծմանն ու տարածմանը, որոնք փոխանցել են սերնդից սերունդ:

«[[Ոդիսական]]»-ում հիշատակվում են նշանավոր այեդոսներ [[Դեմոդոկոս]]ը (7-րդ երգ) և [[Թեմիաս]]ը (23-րդ երգ):

== Աղբյուրներ ==

* Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Ե., «Վան Արյան», 2009, էջ 15-16:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այզեկ Ազիմով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8372</id>
      <sha1>9nhf6asuo50tc2wbu4eq5q388slbjw6</sha1>
    <revision>
      <id>18519</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Այզեկ Ազիմով |պատկեր = Isaac Asimov.jpg |զբաղմունք = Ամերիկյան ֆանտաստ գրող |ծնված =  [[1920]], [[հու...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2734">{{Անձ
|անուն = Այզեկ Ազիմով
|պատկեր = Isaac Asimov.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան ֆանտաստ գրող
|ծնված =  [[1920]], [[հունվարի 20]]
|վախճանված = [[1992]], [[ապրիլի 6]]
}}
'''Այզեկ Ազիմով''' (ծննդյան անվանումը` ''Исаáк Ю́дович Ози́мов'', [[1920]], [[հունվարի 20]] - [[1992]], [[ապրիլի 6]], Նյու Յորք), ամերիկյան ֆանտաստ գրող, գիտաֆանտասիկ գրքերի հեղինակ:

Ծնվել է Պետրովիչի ավանում, հրեայի ընտանիքում։ 1923-ին ծնողները տեղափոխվել են ԱՄՆ, որտեղ Ազիմովն ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը։ Կրթությամբ կենսաքիմիկոս է. կենսաքիմիական հետազոտությունների համար ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ «Վեստայում լքվածները» (1939) և «Ես ռոբոտ եմ» (1950) գիտաֆանտաստիկ գրքերում գործում են «արհեստական խելացի էակներ»։ «Հավիտենականության վախճանը» (1955) [[վեպ]]ի [[թեմա]]ն հասարակության կողմից կառավարվող տեխնոկրատ գիտնականների ճանապարհորդությունն է դեպի ժամանակի խորքերը։ Գրել է նաև «Պողպատյա քարանձավները» եռագրությունը (1954), «Մերկ արևը» (1957) և «Արշալույսի ռոբոտները» (1983) երկերը։ Ազիմովի ստեղծագործությունների մեջ առանձնանում է «Հիմնավորման եռագրությունը» (1964), որը պատկերում է գալակտիկական կայսրության անկումը։ Հայտնի են Ազիմովի «Կենսաբանության համառոտ պատմություն» (1965), «Նեյտրինո» և «Տիեզերք» (1966)  «Ազիմովի բնագիտության ուղեցույցը» (1972), «Արտերկրային քաղաքակրթությունները» (1979), «Ուսումնասիրելով Երկիրն ու Տիեզերքը» (1982)գիտահանրամատչելի երկերը։ Ազիմովը գրել է նաև մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, ֆիզիոլոգիայի մասին գրքեր։ Հեղինակ է շուրջ 500 գրքի:

{{DEFAULTSORT:Ազիմով, Այզեկ}}
[[Կատեգորիա:1920 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1992 մահացածեր]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18520</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2821">{{Անձ
|անուն = Այզեկ Ազիմով
|պատկեր = Isaac Asimov.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան ֆանտաստ գրող
|ծնված =  [[1920]], [[հունվարի 20]]
|վախճանված = [[1992]], [[ապրիլի 6]]
}}
'''Այզեկ Ազիմով''' (ծննդյան անվանումը` ''Исаáк Ю́дович Ози́мов'', [[1920]], [[հունվարի 20]] - [[1992]], [[ապրիլի 6]], Նյու Յորք), ամերիկյան ֆանտաստ գրող, գիտաֆանտասիկ գրքերի հեղինակ:

Ծնվել է Պետրովիչի ավանում, հրեայի ընտանիքում։ 1923-ին ծնողները տեղափոխվել են ԱՄՆ, որտեղ Ազիմովն ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը։ Կրթությամբ կենսաքիմիկոս է. կենսաքիմիական հետազոտությունների համար ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ «Վեստայում լքվածները» (1939) և «Ես ռոբոտ եմ» (1950) գիտաֆանտաստիկ գրքերում գործում են «արհեստական խելացի էակներ»։ «Հավիտենականության վախճանը» (1955) [[վեպ]]ի [[թեմա]]ն հասարակության կողմից կառավարվող տեխնոկրատ գիտնականների ճանապարհորդությունն է դեպի ժամանակի խորքերը։ Գրել է նաև «Պողպատյա քարանձավները» եռագրությունը (1954), «Մերկ արևը» (1957) և «Արշալույսի ռոբոտները» (1983) երկերը։ Ազիմովի ստեղծագործությունների մեջ առանձնանում է «Հիմնավորման եռագրությունը» (1964), որը պատկերում է գալակտիկական կայսրության անկումը։ Հայտնի են Ազիմովի «Կենսաբանության համառոտ պատմություն» (1965), «Նեյտրինո» և «Տիեզերք» (1966)  «Ազիմովի բնագիտության ուղեցույցը» (1972), «Արտերկրային քաղաքակրթությունները» (1979), «Ուսումնասիրելով Երկիրն ու Տիեզերքը» (1982)գիտահանրամատչելի երկերը։ Ազիմովը գրել է նաև մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, ֆիզիոլոգիայի մասին գրքեր։ Հեղինակ է շուրջ 500 գրքի:

== Ա. Ազիմովի ստեղծագործությունները հայերեն ==


{{DEFAULTSORT:Ազիմով, Այզեկ}}
[[Կատեգորիա:1920 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1992 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18521</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2819">{{Անձ
|անուն = Այզեկ Ազիմով
|պատկեր = Isaac Asimov.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան ֆանտաստ գրող
|ծնված =  [[1920]], [[հունվարի 2]]
|վախճանված = [[1992]], [[ապրիլի 6]]
}}
'''Այզեկ Ազիմով''' (ծննդյան անվանումը` ''Исаáк Ю́дович Ози́мов'', [[1920]], [[հունվարի 2]] - [[1992]], [[ապրիլի 6]], Նյու Յորք), ամերիկյան ֆանտաստ գրող, գիտաֆանտասիկ գրքերի հեղինակ:

Ծնվել է Պետրովիչի ավանում, հրեայի ընտանիքում։ 1923-ին ծնողները տեղափոխվել են ԱՄՆ, որտեղ Ազիմովն ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը։ Կրթությամբ կենսաքիմիկոս է. կենսաքիմիական հետազոտությունների համար ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ «Վեստայում լքվածները» (1939) և «Ես ռոբոտ եմ» (1950) գիտաֆանտաստիկ գրքերում գործում են «արհեստական խելացի էակներ»։ «Հավիտենականության վախճանը» (1955) [[վեպ]]ի [[թեմա]]ն հասարակության կողմից կառավարվող տեխնոկրատ գիտնականների ճանապարհորդությունն է դեպի ժամանակի խորքերը։ Գրել է նաև «Պողպատյա քարանձավները» եռագրությունը (1954), «Մերկ արևը» (1957) և «Արշալույսի ռոբոտները» (1983) երկերը։ Ազիմովի ստեղծագործությունների մեջ առանձնանում է «Հիմնավորման եռագրությունը» (1964), որը պատկերում է գալակտիկական կայսրության անկումը։ Հայտնի են Ազիմովի «Կենսաբանության համառոտ պատմություն» (1965), «Նեյտրինո» և «Տիեզերք» (1966)  «Ազիմովի բնագիտության ուղեցույցը» (1972), «Արտերկրային քաղաքակրթությունները» (1979), «Ուսումնասիրելով Երկիրն ու Տիեզերքը» (1982)գիտահանրամատչելի երկերը։ Ազիմովը գրել է նաև մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, ֆիզիոլոգիայի մասին գրքեր։ Հեղինակ է շուրջ 500 գրքի:

== Ա. Ազիմովի ստեղծագործությունները հայերեն ==


{{DEFAULTSORT:Ազիմով, Այզեկ}}
[[Կատեգորիա:1920 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1992 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18528</id>
      <timestamp>2013-12-20T01:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3606">{{Անձ
|անուն = Այզեկ Ազիմով
|պատկեր = Isaac Asimov.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան ֆանտաստ գրող
|ծնված =  [[1920]], [[հունվարի 2]]
|վախճանված = [[1992]], [[ապրիլի 6]]
}}
'''Այզեկ Ազիմով''' (ծննդյան անվանումը` ''Исаáк Ю́дович Ози́мов'', [[1920]], [[հունվարի 2]] - [[1992]], [[ապրիլի 6]], Նյու Յորք), ամերիկյան ֆանտաստ գրող, գիտաֆանտասիկ գրքերի հեղինակ:

Ծնվել է Պետրովիչի ավանում, հրեայի ընտանիքում։ 1923-ին ծնողները տեղափոխվել են ԱՄՆ, որտեղ Ազիմովն ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը։ Կրթությամբ կենսաքիմիկոս է. կենսաքիմիական հետազոտությունների համար ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան։ «Վեստայում լքվածները» (1939) և «Ես ռոբոտ եմ» (1950) գիտաֆանտաստիկ գրքերում գործում են «արհեստական խելացի էակներ»։ «Հավիտենականության վախճանը» (1955) [[վեպ]]ի [[թեմա]]ն հասարակության կողմից կառավարվող տեխնոկրատ գիտնականների ճանապարհորդությունն է դեպի ժամանակի խորքերը։ Գրել է նաև «Պողպատյա քարանձավները» եռագրությունը (1954), «Մերկ արևը» (1957) և «Արշալույսի ռոբոտները» (1983) երկերը։ Ազիմովի ստեղծագործությունների մեջ առանձնանում է «Հիմնավորման եռագրությունը» (1964), որը պատկերում է գալակտիկական կայսրության անկումը։ Հայտնի են Ազիմովի «Կենսաբանության համառոտ պատմություն» (1965), «Նեյտրինո» և «Տիեզերք» (1966)  «Ազիմովի բնագիտության ուղեցույցը» (1972), «Արտերկրային քաղաքակրթությունները» (1979), «Ուսումնասիրելով Երկիրն ու Տիեզերքը» (1982)գիտահանրամատչելի երկերը։ Ազիմովը գրել է նաև մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, ֆիզիոլոգիայի մասին գրքեր։ Հեղինակ է շուրջ 500 գրքի:

== Ա. Ազիմովի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Այզեկ Ազիմով, Մարսեցիների ուղին (ֆանտաստիկ պատմվածքներ), Ե., Հայաստան, 1970, 565 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Զարեյանի: Առաջաբանը` Ա. Ստրուգացկու, Բ. Ստրուգացկու: Բովանդակությունը` Մարսեցիների ուղին; Եկավ գիշերը; Վայր որտեղ շատ ջուր կա; Երգող զանգակ; Էլ-76 ռոբոտն ուրիշ տեղ է ընկնում; Երազանքներն ուրիշի անձնական գործն են; Մասնագիտություն; Մեռած անցյալը; Ընտրությունները; Ես, Ռոբոտս; Ռոբոտին; Շուրջպար; Տրամաբանություն; Հանցանշաններ:


{{DEFAULTSORT:Ազիմով, Այզեկ}}
[[Կատեգորիա:1920 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1992 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այլ ոտնահետքեր (Հովհաննես Երանյան, գիրք, 2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8492</id>
      <sha1>8ptjqridzxvtobczl57ri5iu0wnndho</sha1>
    <revision>
      <id>18897</id>
      <timestamp>2014-01-26T22:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Գիրք |վերնագիր = Այլ ոտնահետքեր |շապիկ = Ayl votnahetqer.jpg |հեղինակ = [[Հովհաննես Երանյան]] |թարգմանիչ =  |խմ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1723">{{Գիրք
|վերնագիր = Այլ ոտնահետքեր
|շապիկ = Ayl votnahetqer.jpg
|հեղինակ = [[Հովհաննես Երանյան]]
|թարգմանիչ = 
|խմբագիր = [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]
|հրատ = «Անտարես»
|տարեթիվ = 2013
|տպաքանակ =
|այլ = Կազմի ձևավորումը՝ Սոֆի Հարությունյան &lt;br/&gt; Դիմանկարի հեղինակ` Լիլիթ Պողոսյան
}}
'''«Այլ ոտնահետքեր»''' 2013-ին «Անտարես» հրատարակչության կողմից հրատարակված [[Հովհաննես Երանյան]]ի պատմվածքների ժողովածուն: Խմբագիր՝ [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]: Կազմի ձևավորումը՝ Սոֆի Հարությունյան, դիմանկարի հեղինակ` Լիլիթ Պողոսյան: 300 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

«Այլ ոտնահետքեր» ժողովածուն Հովհաննես Երանյանի վեցերորդ գիրքն է: Այն ընդգրկում է գրողի` նախկինում լույս տեսած «Միակ ոտնահետք», «Զինադադար», «Մարդահամր» և «Ողորմություն Ֆրոսյային» գրքերի լավագույն պատմվածքներն ու վիպակները, ինչպես նաև հիշյալ գրքերի վերաբերյալ տարբեր տարիներին լույս տեսած մի քանի գրախոսականներ:

Հրատարակվում է հեղինակի 50-ամյակի կապակցությամբ:

[[Կատեգորիա:2013-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Անտարես» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այլակերպություն (Ծիսական բառարան, Մաղաքիա Օրմանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4960</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10873</id>
      <timestamp>2012-09-15T11:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2331">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «Այլակերպություն» [[բառահոդված]]ով:

== Այլակերպություն ==
'''Այլակերպություն''' - Հայ եկեղեցու հինգ գլխավոր տոներից մեկն է, որ կոչվում Է նաև '''Պայծառակերպություն'''՝ Քրիստոսի պայծառ ու լուսավոր երևալուց, և '''Վարդավառ'''՝ հին հեթանոսական տոնի անունից։ Տոնված տնօրինությունն է Քրիստոսի փառավոր ու լուսավոր կերպարանքով երևալը իր առաքյալներից երեքի՝ Պետրոսի, Հովհաննեսի և Հակոբոսի հետ Գալիլիո սուրբ լեռան վրա, որը, ըստ հավաստի ավանդության, Թափոր կոչված լեռն է եղել։ Տնօրինությունը պատմում են Մատթևոս, Մարկոս և Ղուկաս ավետարանիչները, թեև լեռան անունը չեն տալիս։ Տոնը նշվում է Զատկի ԺԴ կիրակի, այսինքն՝ Զատկից 98 օր հետո, հետևաբար 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի 1-ը։ Տոնախմբությունը երեք օր է։ Կիրակի օրը բուն տոնն է, Բշ՝ դարձյալ հրամայված տոն ու մեռելոց է և Գշ՝ լուր տերունի։ Հույներն ու լատինացիները Այլակերպության տոնը նշում են ստույգ օգոստոսի 6-ին։ Այս տոնը հավանաբար սկիզբ է առել Թարգմանչաց դարից Ա առաջին օրվա [[շարական]]ը վերագրվում է քերթողահայր [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]], իսկ մեծ աղոթքը՝ [[Եղիշե]]ին։ Բ. և Գ. տոները [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալու]] ժամանակ են ավելացել և նույն ժամանակ էլ շարականն է գրվել։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10874</id>
      <timestamp>2012-09-15T11:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2337">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Այլակերպություն'''» [[բառահոդված]]ով:

== Այլակերպություն ==
'''Այլակերպություն''' - Հայ եկեղեցու հինգ գլխավոր տոներից մեկն է, որ կոչվում Է նաև '''Պայծառակերպություն'''՝ Քրիստոսի պայծառ ու լուսավոր երևալուց, և '''Վարդավառ'''՝ հին հեթանոսական տոնի անունից։ Տոնված տնօրինությունն է Քրիստոսի փառավոր ու լուսավոր կերպարանքով երևալը իր առաքյալներից երեքի՝ Պետրոսի, Հովհաննեսի և Հակոբոսի հետ Գալիլիո սուրբ լեռան վրա, որը, ըստ հավաստի ավանդության, Թափոր կոչված լեռն է եղել։ Տնօրինությունը պատմում են Մատթևոս, Մարկոս և Ղուկաս ավետարանիչները, թեև լեռան անունը չեն տալիս։ Տոնը նշվում է Զատկի ԺԴ կիրակի, այսինքն՝ Զատկից 98 օր հետո, հետևաբար 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի 1-ը։ Տոնախմբությունը երեք օր է։ Կիրակի օրը բուն տոնն է, Բշ՝ դարձյալ հրամայված տոն ու մեռելոց է և Գշ՝ լուր տերունի։ Հույներն ու լատինացիները Այլակերպության տոնը նշում են ստույգ օգոստոսի 6-ին։ Այս տոնը հավանաբար սկիզբ է առել Թարգմանչաց դարից Ա առաջին օրվա [[շարական]]ը վերագրվում է քերթողահայր [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]], իսկ մեծ աղոթքը՝ [[Եղիշե]]ին։ Բ. և Գ. տոները [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալու]] ժամանակ են ավելացել և նույն ժամանակ էլ շարականն է գրվել։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10892</id>
      <timestamp>2012-09-15T12:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2335">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Այլակերպություն'''» [[բառահոդված]]ը:

== Այլակերպություն ==
'''Այլակերպություն''' - Հայ եկեղեցու հինգ գլխավոր տոներից մեկն է, որ կոչվում Է նաև '''Պայծառակերպություն'''՝ Քրիստոսի պայծառ ու լուսավոր երևալուց, և '''Վարդավառ'''՝ հին հեթանոսական տոնի անունից։ Տոնված տնօրինությունն է Քրիստոսի փառավոր ու լուսավոր կերպարանքով երևալը իր առաքյալներից երեքի՝ Պետրոսի, Հովհաննեսի և Հակոբոսի հետ Գալիլիո սուրբ լեռան վրա, որը, ըստ հավաստի ավանդության, Թափոր կոչված լեռն է եղել։ Տնօրինությունը պատմում են Մատթևոս, Մարկոս և Ղուկաս ավետարանիչները, թեև լեռան անունը չեն տալիս։ Տոնը նշվում է Զատկի ԺԴ կիրակի, այսինքն՝ Զատկից 98 օր հետո, հետևաբար 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի 1-ը։ Տոնախմբությունը երեք օր է։ Կիրակի օրը բուն տոնն է, Բշ՝ դարձյալ հրամայված տոն ու մեռելոց է և Գշ՝ լուր տերունի։ Հույներն ու լատինացիները Այլակերպության տոնը նշում են ստույգ օգոստոսի 6-ին։ Այս տոնը հավանաբար սկիզբ է առել Թարգմանչաց դարից Ա առաջին օրվա [[շարական]]ը վերագրվում է քերթողահայր [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]], իսկ մեծ աղոթքը՝ [[Եղիշե]]ին։ Բ. և Գ. տոները [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալու]] ժամանակ են ավելացել և նույն ժամանակ էլ շարականն է գրվել։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11548</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2456">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Այլակերպություն'''» [[բառահոդված]]ը:

== Այլակերպություն ==
'''Այլակերպություն''' - Հայ եկեղեցու հինգ գլխավոր տոներից մեկն է, որ կոչվում Է նաև '''Պայծառակերպություն'''՝ Քրիստոսի պայծառ ու լուսավոր երևալուց, և '''Վարդավառ'''՝ հին հեթանոսական տոնի անունից։ Տոնված տնօրինությունն է Քրիստոսի փառավոր ու լուսավոր կերպարանքով երևալը իր առաքյալներից երեքի՝ Պետրոսի, Հովհաննեսի և Հակոբոսի հետ Գալիլիո սուրբ լեռան վրա, որը, ըստ հավաստի ավանդության, Թափոր կոչված լեռն է եղել։ Տնօրինությունը պատմում են Մատթևոս, Մարկոս և Ղուկաս ավետարանիչները, թեև լեռան անունը չեն տալիս։ Տոնը նշվում է Զատկի ԺԴ կիրակի, այսինքն՝ Զատկից 98 օր հետո, հետևաբար 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ հունիսի 28-ից մինչև օգոստոսի 1-ը։ Տոնախմբությունը երեք օր է։ Կիրակի օրը բուն տոնն է, Բշ՝ դարձյալ հրամայված տոն ու մեռելոց է և Գշ՝ լուր տերունի։ Հույներն ու լատինացիները Այլակերպության տոնը նշում են ստույգ օգոստոսի 6-ին։ Այս տոնը հավանաբար սկիզբ է առել Թարգմանչաց դարից Ա առաջին օրվա [[շարական]]ը վերագրվում է քերթողահայր [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացուն]], իսկ մեծ աղոթքը՝ [[Եղիշե]]ին։ Բ. և Գ. տոները [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալու]] ժամանակ են ավելացել և նույն ժամանակ էլ շարականն է գրվել։

[[Կատեգորիա:Մաղաքիա Օրմանյանի «Ծիսական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այլընտրանք (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5741</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12642</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այլընտրանք''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, քաղաքային,'' '''1'''. Այլ բան ընտրելը, ընտրության հնարավորությո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="891">'''Այլընտրանք''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, քաղաքային,'' '''1'''. Այլ բան ընտրելը, ընտրության հնարավորություն։ '''2'''. Մի բան, որ կարելի է համարժեքորեն ընտրել եղածի փոխարեն։

Պատասխանելով լարվածության թուլացման քաղաքականության ամերիկյան քննադատներին, պետական քարտուղարն ասաց, որ ստրատեգիական սպառազինությունների սահմանափակման շուրջը համաձայնության հասնելու այլընտրանք այժմ չկա («Սովետական Հայաստան», 1976, 29)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այծիկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6458</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14456</id>
      <timestamp>2013-03-28T19:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այծիկ''' - մարմնամարզական գործիք, որն օգտագործվում Է հենացատկերի ժամանակ։  [[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="280">'''Այծիկ''' - մարմնամարզական գործիք, որն օգտագործվում Է հենացատկերի ժամանակ։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար (Մորդեքեյ Ռիչլեր)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5671</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12555</id>
      <timestamp>2012-12-27T16:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Mordecai Richler.jpg|250px|thumb|]] '''«Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար»''', [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]]ի ստեղծագործութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="41329">[[Պատկեր:Mordecai Richler.jpg|250px|thumb|]]
'''«Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար»''', [[Մորդեքեյ Ռիչլեր]]ի ստեղծագործություններից: Ստորև ներկայացվում է այն՝ [[Լիլիթ Գալստյան]]ի թարգմանությամբ:

== Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար ==

Դոկտոր Կաթսմանն իր ամենամսյա այցելություններից մեկի ժամանակ պարզեց, որ տատիկս փտախտ ունի։

- Մի ամիս էլչի ձգի,– ասաց նա։

Նա երկրորդ, երրորդ և անգամ չորրորդ ամսին ասաց նույն բանը, ու հիմա, ետևի ննջասենյակում, տոթի մեջ պառկած, տատիկը դեռ մահանում էր։

- Բարեգութ Աստված,– ասում էր մայրս,– ինչի՞ հաշվին է ապրում։

Այն ամառ, երբ տատիկս պիտի մահանար, մենք չգնացինք Լորենթիանս, ուր մի տնակ էինք վարձում և Գրինբաումների ընտանիքի հետ թխմվում մեջը։ Տատիկին, որն արդեն յոթ տարի գամված էր անկողնուն, չէինք կարող տեղից շարժել։ Շաբաթական երկու անգամ բժիշկն էր այցելում։ Ոչինչ չէինք կարող անել, պիտի մնայինք քաղաքում և սպասեինք նրա մեռնելուն կամ ինչպես մայրս էր ասում՝ հանգչելուն։ Շոգ ամառ էր, նրա ննջարանը ճիշտ խոհանոցի ետևում էր, ու երբ նստում էինք ճաշելու, զգում էինք նրա հոտը։ Տատիկի ձախ ոտքի լաթերը օրը մի քանի անգամ պիտի փոխվեին, և ըստ դոկտոր Կաթսմանի յուրաքանչյուր օր կարող էր այս աշխարհում նրա համար վերջինը լինել։

- Նրա կյանքն Ամենակարողի ձեռքում է,– ասում էր նա։

- Շատ չի մնացել,– շարունակում էր հայրս,– այդպես նրա համար էլ լավ կլինի, կարծեմ հասկանում եք, թե ինչ նկատի ունեմ։

Ամեն օր «Արքայական Վիկտորիական» միությունից մի հիվանդապահուհի էր գալիս։ Նա ճշտապահ էր, գալիս էր ճիշտ կեսօրին, իսկ տասներկուսն անց հինգին ես դուրս էի գալիս տնից, միանում մյուս տղաներին և աստիճանների տակից նայում, թե նա ինչպես է բարձրանում երկրորդ հարկում գտնվող մեր բնակարանը։ Միսս Բեյփն բացարձակ նախապատվություն էր տալիս ժանեկազարդ կիսավարտիքներին, ինչն անշուշտ ավելի լավ էր, քան օրինակ հորաքույր Բեսիին նայելը, որը ամառ թե ձմեռ բամբակե լայնածավալ վարտիքներ էր հագնում։

Մայրս մտածում էր, որ մեռնող մարդ տեսնելը լավ բան չէ, և ինձ հնարավորինս ուղարկում էին դուրս՝ խաղալու։ Սովորաբար ես պարզապես թափառում էի խժդժացող փողոցներում։ Ինձ միանում էին Դադդին, երբեմն Գասը, Հերշին, Սթենը և Արթին։

- Մինչև ոտները տնկելը տատուդ աչքերը կուլ կգնան,– ասում էր Դադդին,– հետո կխռխռա, իսկ հետո ինչպես ասում են՝ հոգին կփչի։

- Դե՛, դու ամե՜ն ինչ գիտես...

- Փերրի Մասոնում եմ կարդացել, լակոտ,– ասում էր Դադդին՝ մի հատ բամփելով գլխիս։

Տուն էի դառնում ու դարձյալ դեմս էր ելնում ուժասպառ ու ջղագրգիռ մայրս։ Երբեմն նա անզորությունից լաց էլ էր փնում։

- Կաթիլ-կաթիլ է մեռնում,– լսում էի, թե ինչպես էր մի գաղջ գիշեր գանգատվում հորս,– և ոչ մեկն այդպես էլ տեսակցության չեկավ։ Ես այդպիսի երեխաների...,– ավելացրեց նա՝ շարունակելով թունդ հայհոյել եբրայերեն։

- Իրենց բոլորովին լավ չեն պահում, Աստծուն անշուշտ դուր չի գա,– ասաց հայրս։

Դոկտոր Կաթսմանը շարունակում էր զարմանալ։

- Միայն կամքի ուժն է պահում նրան,– ասում էր նա,– և իհարկե քո փայլուն խնամքը։

- Ննջարանում պառկածն այլևս մայրս չի, դոկտոր, դա հրեշ է, ուզում եմ, որ մեռնի։

- Ի սեր Աստծո, վստահ եմ, որ իրականում այդպես չես մտածում, պարզապես հոգնել ես։

Դոկտոր Կաթսմանը փորփրում էր իր սև պայուսակն ու ինչ-որ հաբ էր տալիս նրան։

- Դուք հրաշալի կին ունեք,– ասում էր հորս։

- Էլ մի՜ ասեք,- ավելացնում էր շոյված հայրս։ -Բնածին հիվանդապահուհի է։

Ես ու քույրս արթուն պառկում էինք ու տատիկի մասին խոսում։

- Երբ նա մեռնի,– ասում էի ես,– նրա մազերը դեռ քսանչորս ժամ կշարունակեն աճել։

- Ի՞նչ գիտես։

- Դադդի Կրավիցն է ասել։ Ինչ ես կարծում՝ թաղմանը քեռի Լան կգա՞ Նյու Յորքից։

- Կարծում եմ։

- Նշանակում է՝ մի հնգանոց կստանամ, իսկ դու երևի ավելին։

- Չի կարելի այդպիսի բաներ խոսել, նրա հոգին կգա ու կհալածի քեզ։

- Լավ, ամեն դեպքում ինձ թաղմանը կթողնեն, արդեն այնքան էլ փոքր չեմ։


Երբ պապիկը մահացավ, ես ընդամենը վեց տարեկան էի ու ինձ թույլ չտվեցին թաղմանը մասնակցել։

Մի անջնջելի հուշ է մնացել պապիկիցս։ Մի օր ինձ տարավ իր աշխատասենյակը, նստեցրեց ծնկին ու մի ձի նկարեց ինձ համար։ Ձիու վրա հեծյալ կար։ Մինչ ես նայում էի ու հրճվում, հեծյալի դեմքին մորուք հայտնվեց, իսկ գլխին ռաբբիի կաշվե կորուկ թասակ՝ շտրայմել, ինչպիսին ինքն էր դնում։

Պապս Զադդիկ&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; էր եղել, սրբազաններից մեկը, և ինձ ներշնչել էին, որ Թալմուդը&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; նրա հետ ուսումնասիրելը ճանաչողական մեծ նշանակություն ունի։ Նրա թաղմանն ինձ չթողեցին, բայց տարիներ անց ցույց տվեցին ցավակցական հեռագրերը, որ եկել էին Էյրից, Լեհաստանից և նույնիսկ Ճապոնիայից։ Պապս շատ գրքեր էր գրել, ժամանակակից եբրայերենի էր թարգմանել «Գիրք պայծառությանցը» (Զոհարը)&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, քսան տարիների ընթացքում գրել էր մի շարք բարալիկ հատորներ, դավանաբանական պատմություններ, ռաբբինական մեկնաբանություններ։ Այս գրքերը լույս էին տեսել Վարշավայում, իսկ ավելի ուշ՝ Նյու Յորքում։

- Թաղման ժամանակ,– ասում էր մայրս,– ամբոխը կառավարելու համար վեց մոտոցիկլիստներ էին բերել։ Այնպիսի իրարանցում էր, որ տասներկու կին ուշագնաց եղավ, չհաշված վերևի միսս Վաքսմանին։ Դե նա էլ շատ է սիրում տղամարդկանց վրա ընկնել, անգամ՝ Պինսկու։ Քեզ ասե՞լ եմ, որ նույնիսկ մի ֆրանսախոս կանադացի եկեղեցական էր եկել։

– Ձե՞ռ ես առնում։

- Ոչ, այդ եկեղեցականն ինչ-որ կարևոր մեկն էր։ Կարծեմ եպիսկոպոս էր։ Զեյդայի&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; հետ էր սովորել։ Դու գիտես, թե զեյդան ինչ անուն ուներ՝ թե՛ իբրև հոգևորական, թե՛ իբրև աշխարհիկ։ Այսպիսի անհատականություններ մեր օրերում չկան։ Հիմիկվա ռաբբիններն մշկընկույզի քաշ էլ չունեն։

Բայց հորս կարծիքով զեյդան (իր աները) այնքան էլ փայլուն միտք չուներ։

- Քեզ որոշ բաներ կպատմեմ նրա մասին,– ասում էր ինձ։ -Նրա մասին ամեն ինչ չէ որ ասում են։

Պապիկս ժառանգական ռաբբինների գերդաստանից էր, նրա կրտսեր որդին էլ էր ռաբբի, բայց թոռներից ոչ մեկն այդ ճանապարհով չէր գնալու։ Քեռի Ջերին արդեն վաղուց մոլեռանդ սոցիալիստ էր։ Մի անգամ լսել եմ, թե ինչպես էր ասում.

- Երբ հացթուխները դուրս եկան գործադուլի, զեյդան փողոցներում և շալսերում&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; նրանց դեմ էր խոսում։ Պետքն էլ չէր, որ մարդկանց չէին վճարում իրենց աշխատանքի դիմաց։ Իսկ իր դյուրահավատ հետևորդները հաց պիտի ուտեին, չէ՞։ Պապիկը կատարյալ հետադիմական էր։

Պապիկի մահից մեկ շաբաթ անց տատիկը կաթված ստացավ։ Աջ կողմն ամբողջովին թուլացել էր։ Չէր կարողանում խոսել։ ճիշտ է, սկզբում մեկ-երկու բառ ասում էր և ձախ ձեռքով մի կերպ եբրայերեն իր անունն էր գրում՝ Մալկա, բայց վիճակը շուտով վատացավ։

Տատիկս վեց հարազատ երեխա ուներ և յոթ խորթ, պապիկիս երկրորդ կինն էր։ Նրա առաջին կինը հին երկրռւմ էր մահացել։ Երկու տարի անց ամուսնացել էր տատիկիս հետ, որը շթեթլի&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկի դուստրն էր։ Նրանց ամուսնությունը բացառիկ երջանիկներից էր։ Տատիկս գեղեցիկ աղջիկ է եղել։ Նա նաև խոհեմ էր, ճարպիկ ու համբերատար՝ Զադդիկի հետ ապրելու անփոխարինելի հատկանիշներ էին սրանք։ Սինագոգը պապիկին կայուն աշխատավարձ չէր տալիս, և այստեղից-այնտեղից պոկած փողը նա սովորաբար բաժանում էր ռաբբինացու ուսանողներին, կարիքավոր ներգաղթածներին ու այրիներին։ Այս թերությունը, որ պատուհաս էր ընտանիքի գլխին, նրան դարձրել էին անհուսալի հարբեցող։ Այս ամենի տակից դուրս գալու համար տատիկը հաճախ էր վերցնում ոսկեղենն ու թաքուն ուղևորվում գրավատուն։ Ամեն ինչ չէր, որ ետ էր գալիս, բայց երեխաներն առանց խնամքի չպիտի մնային։ Կրտսերը՝ ամենասիրելին, ռաբբի էր Բոստոնում, ավագը Նյու Յորքի հրեական թատրոնում բեմադրիչ-դերասան էր, մյուսը փաստաբան էր։ Աղջիկներից մեկը Մոնրեալում էր ապրում, երկուսը՝ Տորոնտոյում։ Մայրս կրտսերն էր, և երբ տատիկս կաթվածահար եղավ՝ ընտանեկան խորհուրդը որոշեց, որ մայրս պիտի ստանձնի նրա խնամքը։ Մեղավորը հայրս էր։ Մյուսների ամուսինները խոսել էին, ջերմեռանդ ընդվզել, որ իրենց կանայք շատ զբաղված են, ոչ մի կերպ չեն կարող հոգ տանել, իսկ հայրս, որ տանել չի կարող վեճերը, լուռ էր մնացել։ Եվ տատիկիս տեղափոխեցին մեր տուն։

Նրա ննջասենյակը՝ ետևի ննջասենյակը, յոթերորդ տարեդարձիս ինձ էին խոստացել, իսկ հիմա ստիպված էի քրոջս հետ նույն սենյակում քնել։ Այնպես էի վրղովվում, երբ ամեն առավոտ, դպրոց գնալուց առաջ մայրս ստիպում էր մտնել տատիկի սենյակն ու համբուրել նրան։ «Բայու-բայու»– սա միակ ձայնարկությունն էր, որ նա կարողանում էր արտաբերել։ Սկզբի դեռևս հուսաշատ ամիսներին հայրս ասում էր.

– Քսան տարի առաջ ու՞մ մտքով կանցներ, որ մի օր շաքարախտը կբուժվի։

«Որտեղ որ կյանքն է, այնտեղ էլ մահն է»– ժպտում էր տատիկս ու փորձում լարվածությունից դուրս պրծնող աչքերով խոսել։ Իսկ ես մտածում էի՝ արդյոք գիտի, որ սենյակի ազատվելուն եմ սպասում։ Բայց սրանից շատ հետո էլ երբեմն իր զարմանալիորեն ուժեղ ձախ ձեռքով սեղմում էր ձեռքս ու տանում ծոցը։ Սակայն հիվանդության ծանրանալուն զուգընթաց, երբ նա այս տանն այլևս հոգս էր, բեռ, հալչող սառցապարկի պես մի բան, այդ համբույրներն ավելի շատ նման էին ծիսական արարողության, քան հարգանքի։ Նրա սենյակ մտնելիս սահմռկում էի։ Շուրջը դեղերի, կպչուն սրվակների իրարանցում էր, մահճակալի կողքին՝ ճաքած գիշերանոթ, իսկ նրա չռված, թախանձող աչքերում սառած ժպիտ կար։ Ու ամեն անգամ, երբ իր ծռմռված շրթունքներով խոնավ համբույր էր թողնում այտիս, ես ցնցվում էի։ Երկու տարի հետո ընդվզեցի։

– Ի՞նչ իմաստ ունի նրան զեկուցել՝ այստեղ եմ գնում, այնտեղ եմ գնում։ Նա այլևս ինձ չի էլ ճանաչում,- ասացի մորս։

Քեռիս, որ Նյու Յորքի թատրոնում էր աշխատում, տատիկին օգնելու համար կանոնավորապես փող էր ուղարկում։ Առաջին մի քանի ամիսների ընթացքում մյուս երեխաներն էլ էին այդպես անում, բայց երբ սկզբնական տագնապն ու հուզմունքն անցավ, երեխաներն սկսեցին այլևս քիչ գալ մեր տուն։

Ամենշաբաթյա կարեկցական անճարակ այցելությունները՝ «Խեղճ գառ, այսօր ինչպե՞ս է», կամաց-կամաց փոխակերպվեցին ամսական պարտականության, իսկ հետո առհասարակ չգիտես, թե ուր չքվեցին։

Երբ երեխաները գալիս էին, մայրս նրանց հետ խիստ էր խոսում.

– Երևի օրը երեք անգամ նրան գիշերանոթի վրա եմ նստեցնում։ Իսկ ինչ է, կարծում եք ամեն անգամ ճիշտ ժամանակին եմ հասցնում։ Երբեմն օրական երկու անգամ սավան եմ փոխում։ Չէի ուզենա, որ կինդ իմ օրն ընկներ,– ասում էր նա քեռուս՝ ռաբբիին։

- Կարող ենք նրան ծերանոց տանել։

- Վատ միտք չէ,–ասում էր հայրս։

- Քանի ես ողջ եմ, այդ մասին խոսելն ավելորդ է,– պատասխանում էր մայրս՝ ոչնչացնող հայացք ուղղելով հորս։– Մի բան ասա, Սեմ։

– Վիճաբանությունից օգուտ չկա, միայն վատ զգացումներ են արթնանում։

Դոկտոր Կաթսմանը սկսել էր ամիսը մեկ այցելել։

- Զարմանալի է, ամեն անգամ ասում էր նա,- Ձիու պես ուժեղ է։ 

- Կյանքը մարդու համար է,- ասում էր հայրս,- բայց նա ոչ խոսում է, ոչ մարդ ճանաչում, սա ինչ կյանք է։

Բժիշկը բազմակողմանի զարգացած մարդ էր. հաճախ էր ելույթ ունենում կանանց ակումբներում՝ երբեմն հրեական գրականությունից էր խոսում, երբեմն էլ տագնապի գիտակցումից շառագունած դեմքով ու ահեղ դատաստանի ահազանգ բարձրացնողի ձայնով քաղցկեղից էր պատմում։ «Մենք ո՞վ ենք, որ դատենք»,– ասում էր նա։

Տատիկիս հիվանդության առաջին ամիսներին ամեն երեկո մայրս նրան [[Շոլոմ Ալեյխեմ]]ից պատմվածքներ էր կարդում։ «Այսօր նա ժպտաց,– ինքնագոհ զեկուցում էր մայրս։– Ուրեմն հավանում է»։

Երբ կեսօրին արև էր լինում, մայրս նրան տեղափոխում էր սայլակի մեջ և դուրս հանում, շաբաթը մեկ էլ մանիկյուր էր քսում։ Տանը միշտ մեկը պիտի լիներ, որ պատասխաներ տատիկի կանչերին։ Գիշերները հաճախ լաց էր լինում ու երկար ժամանակ չէր հանգստանում, և մայրս արթնանում էր ու ժամերով օրորում մորը։ Տատիկի հիվանդության չորրորդ տարում համբերության բաժակը լցվեց։ Նրան խնամելուց բացի, մայրս պիտի հոգար նաև իր ամուսնու և երկու երեխաների կարիքները։ Նա սկսել էր քամահրանքով վերաբերվել հորս և շարունակ առիթ էր փնտրում ինձ ու քրոջս մեղադրելու։ Հայրս սկսել էր երեկոները Տրանսկու «Սիգար և սոդա» բարում թուղթ խաղալով անցկացնել։ Շաբաթվա վերջում իր քույրերին և եղբայրներին էինք այցելում։ Ուր էլ որ լիներ հայրս, մարդիկ էին գտնվում, որ նրան փոքրիկ խորհուրդներ էին տալիս։

– Սեմ, այսպես որ գնա՝ մի օր ամուրի կդառնաս։ Մի քիչ էլ մյուս երեխաները պիտի պահեն։ Վերջապես մի անգամ դրանց տեղը պիտի դնես, թե՝ ոչ։

- Արի քեզ տեղը դնեմ։

Հորաքրոջս աղջիկը՝ Լիրբին, որը Մաք Ջիլում էր, ասում էր.

- Այս ամենը շատ վատ ազդեցություն կունենա երեխաներիդ զարգացման վրա։ Նրանց ձևավորման շրջանն է, քեռի Սամուել, իսկ նրանք մահվան ամենօրյա ներկայությամբ են ապրում։

– Քեզ տղամարդ է պետք,– պատասխանում էր հայրս։ –''Բայց որտեղի՞ց''...

Ընթրիքից հետո մայրս սովորաբար հենց աթոռի մեջ էլ քնում էր, նույնիսկ «Լյուքս ռադիոյի» կեսից էր քնում։ Երկրորդ րոպեին իսկ, երբ ձեռքն էր առնում ասեղը՝ կարկատելու կարճ շալվարս, կամ բինգո խաղալու հրավիրվող աղջիկների ցուցակն էր կազմում, կամ էլ Թալմուդ Թորայի գիրքն էր թերթում, սկսում էր խռռացնել։ Մի առավոտ էլ անկողնուց այլևս չկարողացավ վեր կենալ, և դոկտոր Կաթսմանը իր սովորական այցից մեկ շաբաթ շուտ եկավ.

- Չէ, այսպես չի լինի, այսպես չի կարելի։ 

Նա հորս տարավ խոհանոց ու ասաց.

– Կնոջդ լեղապարկում քար կա։


Տատիկիս երեխաները նորից հավաքվեցին՝ այս անգամ ա– ռանց մորս, և որոշեցին նրան տեղափոխել էսփլանեյդ վւալոցի վրա գտնվող հրեական ծերանոց։ Մինչ մայրս քնած էր, շաապօգնության մեքենան եկավ, ու նրան տեղափոխեցին։

– Այսպես ամենաճիշտն էր,– ասաց դոկտոր Կաթսմանը։ Բայց հայրս, որ կողքի սենյակում էր եղել, լսել էր, թե ինչպես էր տատիկը համառորեն կառչել մահճակալից, երբ սպիտակ խալաթավոր երկու մարդ մոտեցել էին իրեն։

- Հանգստացիր տատիկ, - ասել էր նրանցից երիտասարդը։

Հետո հայրս չմտավ տատիկի սենյակ, դուրս եկավ զբոսնելու։

Երբ երկու շաբաթ անց մայրիկը վեր կացավ անկողնուց, նրա այտերին դարձյալ վարդագույն էր հայտնվել։ Նա նույնիսկ կատակում էր հետս, մի բան, որ ամիսներ շարունակ չէր արել։ Աննախադեպ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում դասերիս նկատմամբ և շարունակ հարցնում էր, թե ինչ հաճախականությամբ եմ մաքրում կոշիկներս։ Սկսել էր հայրիկի համար նորից հատուկ ճաշաաեսակներ պատրաստել, հանդիպում էր կիրակնօրյա դպրոցի իր ընկերուհիներին։ Հայրիկի տրամադրությունը լավացավ, նա դադարեց ամեն գիշեր Տրանսկու բարը գնալ և աշխատանքից հետո էլ շուտ տուն էր գալիս։ Տատիկի անունը գրեթե չէինք տալիս։ Բայց մի երեկո, երբ քրոջս հետ կռվեցի, ասացի.

– Իսկ ինչու՞ հիմա չեմ կարող տեղափոխվել ետևի ննջասենյակ։

- Բերանդ մեծ-մեծ մի բացիր,– հայացքով սաստեց հայրս։

- Բերանս դատարկ է,– պատասխանեցի ես։

Հաջորդ օրը մայրիկն հագավ իր լավագույն զգեստը, վերարկուն, դրեց գարնանային նոր գլխարկն ու դուրս եկավ տնից։

- Նորից փորձանքի մեջ մի գցիր քեզ,– ասաց հայրս։

- Արդեն մեկ ամիս կլինի, միգուցե ճիշտ չեն խնամում նրան։

- Նրանք մասնագետ են։

- Ի՞նչ է, քեզ թվում է, թե չպիտի այցելեմ նրան։ Ես մարդ եմ, չէ՞։

- Լավ, գնա։

Նրա գնալուց հետո հայրս կանգնեց պատուհանի առջև և ասաց.

- Երջանիկ աստղի տակ եմ ծնվել, այդքան բան։

Նստել էի դրսի սանդղամուտքում և անցնող մեքենաներին էի նայում։ Հայրս պատշգամբում սպասում էր ու մշկընկույզ կոտրում։ Ժամը վեցը կլիներ կամ մի փոքր անց, երբ շաապօգնության մեքենան դանդաղեցնելով ընթացքը և ճիշտ մեր դռան առջև ցնցվելով՝ արգելակեց։

- Ես այդպես էլ գիտեի,– ասաց հայրս,- երջանիկ աստղի տակ եմ, չէ՞, ծնվել։

Առաջինը դուրս եկավ մայրս, աչքերը կարմրած էին ու այտուցված։ Նա շտապեց վեր՝ շտկելու տատիկի անկողինը։

- Դու նորից կհիվանդանաս,– ասաց հայրս։

– Ներիր Սեմ, բայց ես ի՞նչ կարող էի անել։ Ինձ տեսնելուն պես սկսեց լացել, լացել։ Անտանելի էր։

– Բայց այնտեղ լավ մասնագետներ կան։ Նրանք քեզնից լավ գիտեն խնամելու ձևը։

- Մասնագետնե՞ր։ երևի ուզում ես ասել մասնագետ դահիճներ: Անշարժ պառկելուց ողջ մարմինը խոցերի մեջ է, Սեմ։ Այդ կեղտոտ իռլանդացի բուժքույրերն անգամ սավանը չեն փոխել, նրանք ատում էին նրան։ Երևի քսան փաունդ նիհարել է։

– Մի ամսից նորից անկողին կընկնես։ Եթե ուզում ես, կարող եմ հենց հիմա ստորագրել։

Հայրս նորից սկսեց կանոնավոր հաճախել Տրանսկու բարը, իսկ ես նորից ամեն առավոտ պիտի մտնեի ննջասենյակ ու տատիկին համբուրեի։ Տարօրինակորեն նա սկսել էր տղամարդու նմանվել։ Կզակին կարճ մազեր էին հայտնվել, մոխրագույն ծակող բեղեր էին աճել, և գրեթե ճաղատացել էր։

Տատիկի ծախսերին մասնակցելու համար քեռիներս ու մորաքույրներս կրկին սկսեցին հինգդոլարանոց հաշիվներ ուղարկել։ Պապիկիս նախկին հետևորդները, տարեց մարդիկ, գալիս էին տատիկի առողջությունը հարցնելու։ Նստում էին նրա կողքին՝ ետևի ննջասենյակում, իրենց աթոռների մեջ կուչ եկած խոսում էին իրենք իրենց ու ետուառաջ անում։ Հայրս նրանց «Սուրբ դողդղացողներ» էր ասում։ Ես խուսափում էի այդ խրխմած ծերուկներից, որովհետև միշտ ուզում էին այտս կսմթել կամ էլ քթախոտ խցկել քիթս ու ծիծաղում էին վրաս, երբ ես սկսում էի փռշտալ։ Երբ տատիկի տեսակցությունը ավարտած էին համարում, մեկ ժամ էլ պարտադիր խոհանոցում մորս հետ էին նստում ու հետևում, թե նա ինչպես է լոկշեն&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; պատրաստում ու թեյնիկից բլթբլթալով լիմոնով թեյ լցնում։ Հետո սկսում էին Զադդիկի ասույթներն ու գրքերը, նրա բարի գործերը հիշել։ Իսկ մայրս երբեք չէր հոգնում կրկնելուց, որ «նրա թաղման ժամանակ վեց մոտոցիկլետավոր ոստիկաններ էին ուղեկցում ամբոխին»։

Հաջորդ երկու տարիների ընթացքում տատիկի վիճակը գրեթե շարունակում էր նույնը մնալ, իսկ մայրիկը գնալով հյուծվում էր, տկարանում ու ավելի ինքնամփոփ դառնում։ Նա հաճախ էր վիճում քույրերի և եղբայրների հետ։ Հերթական թեժ կռվից հետո, երբ գլուխը ձեռքերի մեջ առած նստած էր, դիմեց ինձ.

- Եթե մի օր Աստված ինձ պատժի, ու կաթվածահար լինեմ, ինձ ծերանոց կգցե՞ք։

- Իհարկե՝ ոչ։

- Աստված տա, որ կյանքում երբեք հույսս երեխաներիս վրա չդնեմ։

Տատիկի հիվանդության յոթերորդ ամառն էր, և նա պիտի մահանար, բայց օրերն անցնում էին, և մենք չգիտեինք, թե դա երբ է լինելու։ Ինձ հաճախ էին ուղարկում հորաքրոջս կամ մյուս տատիկիս տանը ճաշելու։ Գրեթե տանը չէի լինում։ Այդ օրերին երեխաներին առանց տոմսի թողնում էին Դելոմիր Դաուն մարզադաշտ, ձախ տրիբունայում տեղ էինք զբաղեցնում ու խաղին հետևում։ Դադդին, մեկ-մեկ Գասը, Հերշին, Սթենը, Արթին և ես երեկոներն այնտեղ էինք անցկացնում։ Մոնրեալի «Ռեալն» այդ ժամանակի ամենալավ ակումբներից էր։ Այդտեղ էին խաղում Ջեքի Ռոբինսոնը, Ռոյ Կամպանելան, Լու Օրթիզը, Րեդ Դարեթը, Ջոն Գաբարդը և Քերմիթ Քիթմանը։ Քիթմանը մեր հերոսն էր։ Մերոնքականի՝ այդ փոքրամարմին ճարպիկ հրեայի խաղով ոգևորվում էինք, երբ տեսնում էինք, թե ինչպես է խաբս տալիս բարձրահասակ ու բութ, հարավից եկած սպիտակամորթներին։

- Հե՜յ, Քիթման,– բղավում էինք մենք,- հե՜յ, շմո գլուխ, ա՛յ թե հերդ կիմանա, որ ''շաբասին''&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; գնդակ ես գլորում ...

Բայց, ավաղ, նա միայն լավ վազում էր, երբեք գոլ չէր խփում։ «Նորից Քերմիթ Քիրմանի մոտ է գնդակը»՝ բղավում էինք մենք, երբ նա խաբս տալով նավարկում էր գնդակը։ «Միջազգային լիգայի առաջին հրեա առյուծ ռմբարկուն է»։

Մի ուրբաթ, երբ այսպիսի մի խաղից հետո տուն էի վերադառնում, նկատեցի մուտքի առջև խմբված ամբոխին։

– Թոռնիկն է,– ասաց նրանցից մեկը։

Փողոցի երկայնքով տարեց մարդկանց շարք էր ձգվել։ Նրանց սառած հայացքներն ուղղված էին մեր դռան կողմը։ Մի տաքսի արգելակեց, ու միջից՝ երեսը ձեռքերի մեջ թաքցրած, դուրս պրծավ մորաքույրս։

– Քանի՜ տարի չէր եկել,– ասաց կանանցից մեկը։

- Երևի մյուս տարի բուժումը կգտնեն։ Միշտ այդպես է, չէ՞։

Բնակարանը լեփլեցուն էր։ Ամենուր հորաքույրներ ու մորաքույրներ էին, երկու կողմի բարեկամներ, անծանոթներ։ Դոկտոր Կաթսմանը։ Նրանք ճեմում էին ու շշուկով խոսում։ Հայրս խոհանոցում էր, ծիրանի օղի էր փնտրում։

– Տատիկդ մահացել է,– ասաց նա։

- Մաման ու՞ր է։

– Ննջասենյակում է... լավ կանես՝ չգնաս։

- Ուզում եմ տեսնել նրան։

Մայրս սև գլխաշոր էր գցել ու հայացքը հառել թաշկինակի ճոթին, որ դուրս էր պրծել լվացքի փոշիներից ճաքճքած ձեռքի միջից։

– Ներս մի արի,- ասաց ինձ։

Մորուքավոր, կլորիկ ուսերով ու փայլուն սև անձրևանոցներով մարդիկ էին շրջապատել մահճակալը։ Տատիկը չէր երևում։

– Տատիկդ մահացել է։  

– Հայրիկն ասաց։

- Գնա լվացվիր ու մազերդ սանրիր։

- Լավ։

- Այսօր մենակ կընթրես։

- Իհարկե։

- Մի րոպե։ Սպասիր։ Բաբան&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; ոսկեղեն է թողել։ Սի վզնոց Ռիֆկայի համար ու մի մատանի՝ կնոջդ։

– Ո՞վ է ամուսնանում։

– Ավելի լավ է՝ գնա երեսդ լվա։ Ականջներիդ ետևը չմոռանաս։

Հեռագրեր ուղարկեցին, հեռավոր տեղեր զանգեցին, և արդեն երեկոյան տունը լիքն էր բարեկամներով, հարևաններով, Զադդիկի ծեր հետևորդներով։ Վերջում թաղման բյուրոյից եկան։

– Գյուղի միակ հրեա առևտրականը որոշում է մեռնել, գիտես ինչու՞,– պատմում էր Սեգալը,– որովհետև բոլոր հաճախորդները գերմանացի էին։

- Կատակելու ժամանակը չէ։

- Լսիր, կյանքը շարունակվում է։

Զարմիկս՝ Ջերին, ձևացնում էր, թե ծխում է։

- Հիմա հոգևորականներն իրենց նեյնիմները կսկսեն,– դիմեց ինձ։

- Ի՞նչ։

- Հիմա բոլորը կձևացնեն, թե հուզված են։

Հաջորդ օրը շաբաթ էր և, ըստ կարգի, մինչև կիրակի տատիկին չէին կարող թաղել։ Ամբողջ գիշեր նա պիտի գետնին պառկած մնար։ Տատիկին լողացնելու և տեղավորելու համար սպիտակ շորերով երկու տարեց կանայք եկան ու մի ողբասաց, որը ողջ գիշեր պիտի նստեր ու աղոթեր նրա համար։

–Սրա դեմքը հավատ չի ներշնչում, սա կքնի։

- Չի քնի։

- Դու կհետևե՞ս, Սեմ։

- Աղոթողների մի ամբողջ բանակ է լինելու։ Բայց լավ, հանգստացիր, ես կհետևեմ։

Հայրս բարկացած էր Սեգալի վրա։

- Այնպես է դողում ծիրանի օղու համար, կարծես կյանքում շիշ տեսած չլինի։

Ինձ ու Ռիֆկային քնելու ուղարկեցին, բայց մենք չէինք կարողանում քնել։ Հյուրասենյակում, հանգուցյալի կողքին մորաքույրս էր ողբում, մի ծեր մարդ աղոթում էր, հազում ու քայլելուն զուգահեռ քիթը մաքրում թաշկինակի մեջ, խոհանոցից, ուր նստած էին հայրս ու մայրս, քչփչոց էր լսվում։ Ռիֆկան թողեց, որ իր ծխախոտից մի երկու հատ քաշեմ։

–Դե ինչ, փիշերք&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;, սա մեր վերջին գիշերն է միասին։ Վաղվանից ետևի ննջասենյակը քոնն է։

- Գժվե՞լ ես։

- Դու չէի՞ր ուզում այդ սենյակը։

- Բայց նա այդտեղ է մահացել։

- Հետո՞ ինչ։

- Ես չեմ կարող այլևս այնտեղ քնել։

- Լավ, բարի գիշեր, անուշ երազներ։

– Է՜յ, արի մի քիչ էլ խոսենք։

- Դու գիտե՞ս,- ասաց Ռիֆկան,– երբ մարդուն կախաղան են հանում, վերջին զգացումը, որ ունենում է՝ օրգազմն է։

- Ի՞նչ։

- Լավ, ջնջիր, մոռացել էի, որ դու դեռ մանկապարտեզում ես։

- Կերել ես...

– Թաղման ժամանակ դագաղը բացելու են ու հող լցնեն դեմքին։ Ասում են՝ Ավետյաց երկրի հողն է։ Բացելու են, և դու պիտի նայես։

- Ո՞վ ասաց:

Լույսերն անջատելուց քիչ անց Ռիֆկան մոտեցավ մահճակալիս և, գլուխը թղթով ծածկած, ձեռքերը վեր պահած ձայն տվեց. «Բայու-բայ, այս ո՞վ է պառկել մահճակալիս։ Ու՜– ու՜»։

Թաղմանը քեռիս էլ էր եկել, որ թատրոնում էր աշխատում, և Տորոնտոյի մորաքույրս։ Քեռիս՝ ռաբբին էլ էր եկել։

– Քանի կենդանի էր,– ասաց մայրս,– ամսական հինգ դոլար էլ չէր ուղարկում։ Չեմ ուզում, որ ոտքն այս տուն դնի։ Սեմ, նրա ներկայությունն անտանելի է։

- Դուք հուզված եք՝ դրա համար եք այդպես խոսում,– ասաց դոկտոր Կաթսմանը։

- Հանգստացնող մի բան տվեք նրան,– ասաց ռաբբին։ 

- Սեմ, խնդրում եմ, գոնե մի բան ասա։

Կարմրատակած, զայրույթով լի աչքերով հայրս մոտեցավ նրան.

– Ուղիղ երեսիդ պիաի ասեմ, Իսրայել,– դիմեց նրան,– որ աչքիցս ընկել ես։

Ռաբբին մեղմ ժպտաց։

- Տարեց տարի, - շարունակեց արդեն ամբողջովին կարմրած դեմքով հայրս,– ես լիովին դադարեցի քեզ հարգել։

Մայրս սկսեց լաց լինել, և նրան ստիպելով ննջարան տարան։ Մինչ հայրս փորձում էր նրան հարմար տեղավորել ու մխիթարական խոսքեր էր փսփսում ականջին, դոկտոր Կաթսմանը հասցրեց թևից սրսկել։ «Այ, այսպես»։ Դուրս եկա շքամուտքում Դադդիի կողքը նստելու։ Քեռիս՝ ռաբբին և դոկտոր Կաթսմանը գնացին արևի տակ ծխելու։

– Գիտեմ, թե հիմա ինչ զգացում ունեք,– ասաց դոկտոր Կաթսմանը։ - Ընտանիքիդ անդամն է մահացել, իսկ աշխարհն այնքան անտարբեր է կորստիդ նկատմամբ։ Սիրտդ փշրված է, իսկ շուրջդ հրաշալի ամառային օր է... իսկական սիրելու ու զվարճանալու օր... և այդ ամենն անտանելի է թվում։

Ռաբբին համաձայնելով՝ գլխով արեց։

- Ըստ էության տարօրինակ է, որ նա այդքան երկար դիմացավ,– ասաց դոկտոր Կաթսմանը։

– Տարօրինա՞կ է,– ասաց ռաբբին, - կարդացել եմ՝ երբ մարդ երկու անգամ է ամուսնանում, դրախտում առաջին կնոջ հետ այնքան է լինում, որքան երկրի վրա ապրել է հետը։ Հայրս, Աստված հոգին լուսավորի, առաջին կնոջ հետ յոթ տարի էր ապրել, և մայրս, Աստված նրա հոգին էլ լուսավորի, յոթ տարի կարողացավ ձգել։ Այսօր դրախտում նրանք կրկին կհանդիպեն, Աստված նրանց հոգին լուսավորի։

Դոկտոր Կաթսմանը տարուբերեց գլուխը։

- Ապշելու բան է,– ասաց նա։

Նա պատմում էր քեռուս, որ պատրաստվում է իր բժշկական փորձառության վրա հիմնված գիրք գրել՝ «Մարդկային հոգու առեդծվածը» վերնագրով։

- Այո։

- Ապշեցուցիչ է։

Խուճապահար տնից դուրս եկավ հայրս։

- Դոկտոր Կաթսման, հասեք, խնդրում եմ, կինս վատ է, հավանաբար ներարկումը չի ազդել։ Լացը չի դադարում, արցունքները ջրի պես հորդում են։ Խնդրում եմ, ներս գնանք։

- Կներեք,– դիմեց քեռուս դոկտոր Կաթսմանը։

- Իհարկե։

Քեռիս շրջվեց իմ և Դադդիի կողմը.

- Դե, տղաներ, որ մեծանաք՝ ի՞նչ եք դառնալու։
--------------------------------------------------------------
#Սրբազան (եբրայերեն)
#Թալմուդը Թորահի՝ Ավետարանի, առաջին հինգ գրքերի մեկնաբանությունների ժողովածուն է։ 
#Հրեական միստիկ ավանդությունների ժողովածու 
#Պապիկ (եբր.)
#Սինագոգ (եբր.) 
#Գյուղ
#Լապշա (եբրայերեն)
#Շաբաթ (եբր.)
#Տատիկ (ռուս.)
#Լակոտ (եբր. ժարգոն)

[[Կատեգորիա:Մորդեքեյ Ռիչլերի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այն հեռավոր ամռանը (Լևոն Ադյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6311</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14100</id>
      <timestamp>2013-03-18T09:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Levon Adyan.jpg|200px|thumb|]] '''«Այն հեռավոր ամռանը»''', [[Լևոն Ադյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="194837">[[Պատկեր:Levon Adyan.jpg|200px|thumb|]]
'''«Այն հեռավոր ամռանը»''', [[Լևոն Ադյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:
                    
::Կյանքը եղել է ջինջ ու արևկա, 
::Երկինքը՝ կապույտ,
::Մենք ընդամենը տասնութ տարեկան…
::::[[Յուրի Սահակյան|Յու. Սահակյան]]

Յուրաքանչյուր մարդու կյանքում էլ, հավանաբար, լինում են անմոռանալի օրեր։ Երևելի, գեղեցիկ օրեր։ Բայց մանկության և առհասարակ պատանեկության բոլոր օրերն էլ անմոռանալի, երևելի ու գեղեցիկ են, որովհետև այդ օրերը մշտապես մեզ հետ են, ապրում են մեր մեջ՝ ժամանակ առ ժամանակ մեր սրտերը լցնելով անպարփակ կարոտով ու տխրությամբ։

Այսօր ես վերստին ուզում եմ հիշել այն հին, հեռավոր օրերը, և այդ օրերի մեջ՝ Մարինեին։ Ուզում եմ հիշել այն հեռավոր, բայց անմոռաց ամառը, այն հեքիաթային, անդարձ ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին… Հուլիս ամսվա վերջին օրերին էր դա, իրիկնադեմին, արեգակը կախվել էր մեր լեռների վրա, ուզում էր մայր մտնել ու, չգիտես ինչու, մայր չէր մտնում, կպել էր լեռներին ու ասես տատանվում էր՝ գնա՞ գիշերելու Կաղնախաչ սարից այն կողմ, լեռների ետևում, թե՞ ոչ։
 
Ես այդ երեկո խոտհարքից էի վերադառնում, արդեն տուն էի հասել, մտնում էի բակ, երբ ակումբի  կողմից, հենց բլրակի վրայից  մեր դասարանցի Ալվարդը ոչ այնքան բարձր, բայց ինձ համար լսելի, ձայնեց. «Կինո չե՞ս գալիս, Վահրամ, այսօր հնդկական լավ կինո կա»։ Ալվարդը մենակ չէր, նրա կողքին մի աղջիկ կար կանգնած, ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում։ Վանդականախշ վերնաշապիկս կոճկելով ես քայլեցի աղջիկների կողմը՝ չհամարձակվելով նայել Ալվարդի նոր ընկերուհուն։

-Ի՞նչ կինո է,- հենց այնպես ասացի ես, մոտենալով նրանց։

-Հոյակապ նկար է, Մարինեն տեսել է,- ասաց Ալվարդը՝  ժպտադեմ նայելով մեկ ինձ, մեկ` ընկերուհուն։

-Արժե նայել,-հանկարծական շիկնանքով ասաց Մարինեն՝ թռուցիկ մի հայացք նետելով ինձ վրա։ - Ձեզ դուր կգա,- և ավելացրեց  մտերմիկ անմիջականությաբ։- Կգա՞ք։

-Այո,- արագ ասացի ես՝ անկարող հայացքս կտրել սպիտակ դեմքի վրա ճառագայթող նրա  կապույտ  աչքերից ու կարմրավառ շուրթերից։

-Մարինեն Սումգաիթում է ապրում, հյուր է եկել մեզ,- ավելացրեց Ալվարդը՝   մի տեսակ հարազատորեն հպվելով Մարինեին։- Մոտ մի ամիս կմնա մեզ մոտ։

Իսկ Մարինեն ասաց. 

-Ձեզնից սարերի բույր է գալիս։ - Նա գլխի թեթև շարժումով սևասև փարթամ  մազերը ետ նետեց,  որոնք շաղ եկան  կիսամերկ ուսերին։- Դուք սարերո՞ւմ եք եղել։

-Այո,- ասացի ես ու ցույց տվեցի մեր սարերը։- Հրե՜ն, այնտեղ։ Մենք այնտեղ խոտ ենք հարում։

Մարինեն նայեց սարերի կողմը, ուր արև չկար արդեն և սարալանջերին փռված հանդերը հետզհետե ընկղմվում էին մթության մեջ։ Մարինեն աչքերը կկոցած երկար նայում էր, իսկ ես մտածում էի այն մասին, որ այսօրվանից, ահա այս պահից, նրա  պատկերը միշտ աչքիս առջև  կլինի, իսկ ձայնը մեղեդու պես շարունակ  կհնչի իմ հոգում...

-Դե, մենք գնացինք,- ասաց Ալվարդը, թեթևակի նայելով ինձ՝ իբր ի՞նչ ես աչքերդ չռել, գեղեցիկ աղջիկ տեսած չկա՞ս, ինչ է։ Նա ակնհայտորեն հպարտանում էր իր հյուրով, իսկ ես շնորհակալ էի Ալվարդին, որ կանչեց ինձ, և ես ծանոթացա Մարինեին։  

-Չմոռանաք, կգաք, լավ նկար է,- ետ շրջվելով, ժպտուն ասաց Մարինեն, և ես ակամա մի քայլ առաջ գնացի և, ասես ուրիշ, բոլորովին օտար մարդու ձայնով, ասացի.

-Անպայման կգամ, շնորհակալություն:

Տղաների հետ նստել էինք ակումբի վերջին շարքերում և ուր որ է պիտի սկսվեր կինոնկարը, երբ եկան Մարինեն ու Ալվարդը։ Մարինեն   կարմրաթույր շրջազգեստով   էր, և այն շատ էր սազում նրան։ Ասես ակումբը լցվեց լույսով, երբ նա մտավ դահլիճ։ Նրանք անցան մեր կողքով, նստեցին մեզնից մի երկու նստարան առաջ, հետո Ալվարդն ինչ-որ բան ասաց Մարինեի ականջին, Մարինեն շրջվեց, պայծառաժպիտ ողջունեց ինձ։ Տղանեը արմունկներով թաքուն բոթեցին՝ իբր մի տես ո՜վ է բարևում քեզ։ Իսկ հետո սկսվեց կինոնկարը։ Սիրո մասին էր այն. մի տղայի ու մի աղջկա սիրո մասին։ Նրանք՝ այդ տղան ու աղջիկը,  սիրում էին իրար, շարունակ երդվում էին, որ խորունկ սիրով են սիրում, սակայն ես չէի հավատում դրան, որովհետև երդումներով չեն սիրում, մտածում էի, սիրում են առանց երդումների, առանց խոստովանության, ինչպես որ ես էի հիմա սիրում Մարինեին։

Գեղեցիկ էր կինոնկարի աղջիկը՝ ինչպես Մարինեն, և Մարինեի մասին էր ասես նկարը, ես ուզում էի աննկատ մոտենալ Մարինեին, շոյել կիսախավարի մեջ փայլող նրա   արձակ մազերը, որ այնպես անփութորեն թափված էին նրա   ուսերին, ուզում էի մոտենալ, նստել նրա մոտ, նայել նրան ու ոչինչ-ոչինչ չասել, թող ինքը զգա, թող հասկանա, որ այսօրվանից աշխարհը միանգամից փոխվել է իմ աչքին, և ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Իրավ, Մարինեի նման էր կինոնկարի աղջիկը, բայց անսիրտ ու  դաժան էր նա, որովհետև վերջում լքեց սիրած տղային, և նա՝ այդ տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտահար, երգում էր այն մասին, որ այժմ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել էին միասին, երդումներ էին տվել սիրո, և հիմա դատարկվել է իր հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։ Ես չէի ուզում, որ այդպիսին լիներ Մարինեն, ուզում էի, որ նա սիրեր ինձ ու չլքեր երբեք, նա այդպիսին լինել չի կարող, մտածում էի ես այն ժամանակ, չէ՞ որ այնքան վճիտ էին նրա աչքերը…

Կինոյից հետո տղաներով դուրս եկանք ակումբի բակ և սպասեցինք՝ մինչև դուրս կգային Մարինեն ու Ալվարդը։ ''Ես սիրում եմ նրան, ես խենթորեն  սիրում եմ  նրան ,- ինքս ինձ շշնջում էի ես՝ անասելի հաճույք զգալով այդ խոսքերից։- Բայց մի՞թե այդպես են սիրում, հենց առաջին հայացքից, մի՞թե այդպես սիրում են…'' Մարինեն ու Ալվարդը նույնպես դուրս եկան ակումբից։ ''Ինչ լա՜վիկն է'',- ասաց ինչ-որ մեկը։ ''Ձայնդ'',- կոպտորեն նետեցի ես, բայց տղաներին թվաց, թե կատակում եմ, ծիծաղեցին։ Մարինեն ու Ալվարդը գնում էին առջևից։ Տղաներից մեկը՝ չիմացա, թե ով, թեթև հրեց ինձ՝ ''Գնա''։ Ես արագացրի քայլերս, հասա նրանց։

-Ձեզ դուր եկա՞վ նկարը,- ասացի ես՝ շփոթմունքս զսպելով։

-Ես այն տեսել էի,- Մարինեն ակնդետ նայեց ինձ:- Լավ նկար է։ Իսկ ձե՞զ,  ձեզ  դո՞ւր եկավ։

-Այո,- պատասխանեցի ես։- Միայն դուր չեկավ այն, որ նրանք հավատարիմ չմնացին իրենց երդումներին։- Իմ հոգում դեռ արձագանքում էին տղայի վշտագին բառերն իր սիրո և անցած աշնան մեռած տերևների մասին ու նաև այն մասին, որ դատարկվել է նրա հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի մխիթարի նրան՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Ինչո՞ւ,-հարցրեց Մարինեն՝ թեք նայելով ինձ. նրա աչքերը խորախորհուրդ ժպտում էին։ 

-Եթե նրանք, իրոք, սիրում էին իրար…- սկսեցի ես , բայց Ալվարդը ընդհատեց ինձ.

-Հետո՞ ինչ՝ սիրում էին,- ասաց նա, և ես զգացի, որ նա հենց այնպես, մի բան ասած լինելու համար արտասանեց այդ խոսքերը։

-Երդումներով չեն սիրում,- ասացի ես։- Ես կարծում եմ, որ   երդվում են այն ժամանակ, երբ չեն սիրում։ Համոզելու, հավատացնելու համար են երդվում։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Չգիտեմ,- Մարինեն  կրկին նայեց ինձ : Այս անգամ   աչքերը   երազկոտ արտահայտություն ունեին։- Գուցե…

Լռեցինք։ Լուռ էին և ձորերը, լեռները, գյուղամերձ տաք անտառները, սարերը, ուր ամբողջ օրը գերանդիներն առած խոտ էինք հարում տղաներով։ Միայն երբեմն-երբեմն ներքևում, ձորում, կանչում էր գիշերահավը։ Գյուղը, ամառային երկար օրվա աշխատանքներից հոգնաբեկ, քնել էր խոր քնով։

-Իսկ դուք սարերում ի՞նչ եք անում,- լռությունը խախտեց Մարինեն։

-Խոտ ենք հարում,-  կրկին ասացի ես, նայելով Մարինեին։- Անասնակեր ենք կուտակում կոլտնտեսության համար։

-Վահրամը գյուղի կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ է կազմել,- ասաց Ալվարդը, գոհունակ  ժպիտով նայելով իմ կողմը։- Բրիգադավար է։

-Ճի՞շտ,-  իբր շատ զարմացած՝ հարցրեց ինձ Մարինեն։

-Այո,- իմ փոխարեն պատասխանեց Ալվարդը։- Եվ ոչ միայն բրիգադավար է։ Նաև գյուղթղթակից է։ Թերթերում  նյութեր է գրում, փող են տալիս։

-Ալվարդ,- կշտամբանքով ասացի ես, իբր ի՞նչ ասելու բան է դա։ Բայց ներքուստ ուրախ էի՝ թող Մարինեն իմանա։ Մարինեն  դարձյալ ձևացրեց, թե դա իրեն շատ զարմացրեց։ Գիրգ շուրթերը կիսաբաց՝ նա  հիացմանքով նայեց աչքերիս և ժպտալով ասաց.

-Դուք լրագրող կդառնաք… Թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես սիրով կկարդամ:

Ես լուռ էի։ Հիմա ինձ չէր հետաքրքրում՝ թե ինչ կդառնայի։ Լուսնալույսի տակ սպիտակին էր տալիս ճանապարհը, բայց ես համարյա ճանապարհին չէի նայում, ես շուտ-շուտ կողքանց   գաղտնածածուկ նայում էի Մարինեին, լուսնի աղոտ լույսի մեջ գծագրված նրա  ուռուցիկ շուրթերին, և հուզմունքից կտրվում էր շունչս։

-Դուք ինչի՞ մասին եք մտածում,- զուսպ ծիծաղ նշմարվեց Մարինեի՝ ասես լույս արձակող գեղեցիկ աչքերի մեջ։

-Կինոնկարի,- իսկույն ասացի ես, թեև միանգամայն  այլ  բանի մասին էի մտածում։

-Սքանչելի աղջիկ էր, չէ՞,- հարցրեց Մարինեն, ուղիղ նայելով իմ աչքերին։

Մթան մեջ հեշտ էր խոսելը, և ես արագ ասացի.

-Այո, գեղեցիկ էր… Նա շատ էր նման ձեզ։

-Մի՞թե:- Մարինեն աչքերը փախցրեց ինձնից, նայեց հեռավոր սարերի կողմը, և ինձ թվաց, թե նա ուզում է տեսնել մեր խոտահարքերը, բայց դա հնարավոր չէր, որովհետև խավարի մեջ  այլևս չէին երևում հանդերը. հանդերը նույնպես, երևի, քնել էին խոր քնով։

Առջևում, մթան մեջ, երգում էր դեպի գյուղի բանջարանոցները վազող առուն։ Առվի վրայով անցնելիս Մարինեն հանկարծ գայթեց, ես ակամա բռնեցի նրա ձեռքը՝ մի կարճ պահ ափիս մեջ պահելով նրա սառը, բարակ մատները։

-Ձեր ոչ մի տեղը չցավե՞ց,- հուզմունքից շնչահեղձվելով՝  սրտի անդիմադրելի մղումով ասացի ես և զգացի, թե ինչպես հանկարծակի վառվեց դեմքս։

-Ո՜չ,- հեգնեց Ալվարդը, բայց Մարինեն ուշադրություն չդարձրեց դրան, նա սիրալիր նայեց ինձ։

-Շնորհակալություն,-շշնջաց նա, մի պահ կանգ առնելով։ Լուսնալույսի տակ Մարինեն գունատ էր։ Գունատ էր, բայց գեղեցիկ։ Նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել ինձ, սակայն առջևում, բլրի վրա անսպասելի տեսնելով Ալվարդի հորը՝ մերված մթավուն հորիզոնին, փոխեց մտադրությունը։

-Բարի գիշեր,- արագ ասաց Ալվարդը։- Մարինե, գնացինք…

-Բարի գիշեր ձեզ,- մարող  շշուկով արտասանեց Մարինեն՝ մեղսահայացք նայելով ու  ասես ափսոսալով  նաև, որ բաժանվում ենք։ Ինձ այդպես թվաց:

-Բարի գիշեր,- կամացուկ արձագանքեցի ես  ու  կանգ առա. ես չէի ուզում, որ Ալվարդի հայրը տեսներ ինձ։

Մարինեն մի անգամ էլ նայեց ինձ, և նրանք արագ ու թեթև գնացին բլրի կողմը. այնտեղ, իր տան առջև կանգնած, նրանց էր սպասում Ալվարդի հայրը՝ գյուղական փոստատան վարիչ   Ապրեսը, որ գյուղում հայտնի էր ամեն ինչից քիչումիչ իմացությամբ։

Ես կանգնել էի մթան մեջ և հայացքով ուղեկցում էի Մարինեին ու Ալվարդին։ Ես մտովի Մարինեին պատմում էի հանկարծակի ծնված իմ խորունկ սիրո մասին, և ասում էի նաև, որ իմ ողջ հոգին  նրանով է համակված, և որ այսուհետև մի օր անգամ չեմ կարող ապրել առանց նրա մասին մտածելու։ Եվ կինոնկարի երաժշտությունը շարունակ հնչում էր իմ հոգում, և մեկը երգում էր վշտաբեկ.

::''Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
::''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
::''Չեն բացվի տերևները այն,''
::''Որ անցած աշնանը մեռան…''

Այս երգն ու երաժշտությունը հնչում էր դեռ իմ հոգում, երբ մտամոլոր շրջում էի մեր տնամերձ այգում (տուն չէի ուզում մտնել,)։ Ես ցանկանում էի պառկել կանաչ մարգերի մեջ, սեղմվել գետնին, գրկել խնձորենիների սառը բները, որոնց մետաքսանման կեղևը կենդանի մարմին էր հիշեցնում…

…Այո, ես ուզում եմ այսօր նորից վերհիշել այն հեռավոր ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին։ Ավելի ճիշտ՝ իմ առաջին հանդիպման վերջին օրն եմ ուզում հիշել. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։

Իմ հիշողության հեռավոր մշուշի մեջ ես հիմա էլ տեսնում եմ Մարինեին՝ բարակիրան ու բարձր, լուսաժպիտ, սքանչելի։ Այդ հեռու- հեռվում, կապույտ մշուշների ու ծիրանագույն արևի մեջ, հնձած արտերի վրա կախված տատրակներ կան, կապտաթև տատրակները թրթռալով կախվում են օդում, քարանում, հետո հանկարծ սահուն  փոխում են տեղները, նորից կախվում, մնում են այդպես քարացած… 
  
Տարիների հեռվում օգոստոս ամիսն է, կեսօրն  անց,  ոսկեգույն ծղոտներով հնձած արտեր, արտերի միջով ձգվող կածանով ես վազեվազ գնում եմ  գյուղից դեպի սարեր տանող ճանապարհը, այնտեղ, ուր ճանապարհը հանկարծակի կեռվում, մտնում է անտառ, ծառերի ստվերում ինձ սպասում է Մարինեն։ Մարինեն… Միթե՞ հնարավոր է երբևէ մոռանալ նրան՝ սլացիկ ու խրոխտ, մոռանալ նրա վճիտ աչքերը, երբ նա նայում  է քեզ և այդ կապտակապույտ շողարձակող աչքերում այնպիսի դյուրահավատություն է փայլում, որ սիրտդ ակամա սկսում է արագ խփել, և, վերջապես, մոռանալ նրա վարդակարմիր շուրթերը, ձյունանման ատամները, երբ նա, կողքանց նայելով քեզ, գլուխը ետ  ծիծաղում է…

Հնձած արտերի միջով ես գնում էի Մարինեի մոտ։  Ուշացել էի, շտապ-շտապ գնում էի, և քրտինքը ծորում էր իմ դեմքով, և սիրտս արագ խփում էր, գնում էի վերջին անգամ. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։ Ալվարդի հայրն արդեն պայմանավորվել էր վարորդ Բալաբեկի հետ։ Գնում էի Մարինեի մոտ, և հազիվ էի զսպում ինձ, որ չլամ, որովհետև այլևս չէի տեսնելու Մարինեին, նրա հետ չէի քայլելու կիսամութ անտառներում,  լուսնյակ իրիկունները  իրար մոտ չէինք նստելու ձմեռվանից մնացած կոճղերի վրա և մեր շուրջը՝ ծղրիդների միալար երգը՝ գյուղական խուլ ու համատարած լռության մեջ… Այլևս չէի տեսնելու Մարինեին. շուրջ  մի ամիս էր համարյա՝  կեսօրին մոտ  աշխատանքը թողնում, Մարինեի մոտ էի գալիս, և կոլտնտեսության վարչության նախագահ Գաբրիել Բալայանն ասում էր, որ ինստիտուտ ընդունվելու համար ինձ երաշխավորագիր չի տալու, իսկ այն ժամանակ իմ աչքին ոչինչ չէր երևում. միայն Մարինեի մոտ գնայի, միասին թափառեինք  մեր  հանդերում ու անտառներում։ Այդ օրը, այո, վերջին անգամ էի գնում Մարինեի մոտ, որովհետև Մարինեն   առևտրի տեխնիկում էր ընդունվել, ուզում էր շուտ գնալ, իսկ ես, թեկուզ ավարտել էի միջնակարգը, բայց երկու տարի կոլտնտեսությունում պիտի աշխատեի դեռ, աշխատանքային երկու տարվա ստաժ պիտի ձեռք բերեի ու նոր գնայի սովորելու, որովհետև այդ տարիներին առանց արտադրական ստաժի ու երաշխավորագրի ինստիտուտ չէին ընդունում։

Հնձած արտերը վերջացան։ Մոտիկ ինչ-որ տեղ անհոգ դայլայլում էին հավքերն ու տրտում կանչում էր կկուն։ Ես արագ անցա գյուղագլխի  բլրակը և քիչ  անց Մարինեի մոտ էի արդեն։Նա նստած էր հաճարկենու տակ, մի բաձրիկ տեղ և ձեռքերով ծնկները գրկած  սպասում էր ինձ։

-Ուշացել եմ, չէ՞,- ասացի ես և ընկա Մարինեի կողքին, կանաչ խոտերին՝ հայացքս վերև, տերևների արանքից կապույտին տվող երկնքին. երկնքով, բա՜րձր, շատ բարձր, երկնքի կապույտին քսվելով, ամպի մալանչներ էին սահում։

-Չես ուշացել, ես էլ նոր եկա,- ժպտալով ասաց Մարինեն։- Նորի՞ց փախար,- Մարինեի ձյունասպիտակ ատամները կուրացուցիչ էին։

-Այո։ Վերջին անգամ,- ասացի ես, ինքս էլ չհավատալով, որ իրոք վերջին անգամն է դա, և Մարինեն այսօր երեկոյան գնում է մեր գյուղից։

Մարինեն ժպտաց, քիչ հետո ելավ տեղից, ասաց.

- Գնացինք։

-Ո՞ւր,- շրջվելով նրա կողմը, հարցրի ես, հետո ասացի։- Գնանք կորչենք անտառներում, սարերում, մեր հանդ ու ձորերում,- իմ ձայնը անսպասելի դողաց: -Միայն թե մի գնա այստեղից…

Մարինեն ակնդետ երկար նայում էր ինձ. ինչպես այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ կինոյից տուն էի ճանապարհում նրան ու Ալվարդին։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում, նայում էր, իսկ հետո ասաց.

-Գնանք։ Ուզում եմ հրաժեշտ տալ այն բոլոր տեղերին, ուր եղել ենք՝ անտառներին, դաշտերին, լեռներին… Ով գիտե, երբևէ նորից կլինե՞մ այստեղ…-Նա  քիչ լռեց,  ասաց.- Ինչ-որ թախիծ է պատում հոգուդ, երբ բաժանվում ես մի տեսակ արդեն հարազատ դարձած վայրերից և մտածում, որ այլևս երբեք չես վերադառնալու այնտեղ։

Մենք դուրս եկանք ծառերի թանձր ստվերից, գնացինք սարեր տանող ճանապարհով։

Մարինեն  ակումբի   հրակարմիր  նույն   զգեստով  էր,  զգեստի  երկու կոճակն արձակված էր և ամեն անգամ, երբ նա խոնարհվում էր՝ ճամփեզրից ծաղիկ քաղելու, կամ հետո Ջհանգիրի խմհատում, երբ բարձրացնում էր ձեռքը՝ մոշ պոկելու, ես  ակամա  տեսնում էի գետնամորու մեծության պտուկներով  նրա ցորնաթուխ լեցուն կրծքերն ու արմունկի տակից՝ թևատակի մութ աղվամազը, և դա մոգական ուժով ազդում էր ինձ վրա, գլուխս ասես պտտվում էր, սիրտս՝ տրոփում, ներսս լցվում էր ինչ-որ անծանոթ, անըմբռնելի  ու  քաղցր  ջերմությամբ… 

Արար աշխարհ գիտեր, որ ես վերջին անգամ էի Մարինեի հետ այդքան մոտ քայլում, շնչում նրա աղջկական խելացնոր բույրը. ծառերը հանդարտ ու տխուր օրորում էին գլուխները, տերևները մանրիկ դողում էին, սվսվում էին, դեղձանիկները  թախծածոր  երգում էին, հետո լռում, ականջ էին դնում ու նորից երգում էին… Արար աշխարհ գիտեր, որ ես սիրում եմ Մարինեին և միայն ինքը՝ Մարինեն էր, որ չգիտեր այդ մասին, որովհետև ես նրան ոչինչ չէի ասել, նրա հետ թափառել էինք մենք ձորերում, ճիշտ է, միասին հանդերն էինք գնացել, ես նրան ցույց էի տվել մեր գյուղի գեղեցիկ վայրերը, Սառնատան բարձունքից նայել էինք ձյունագագաթ Մռավա սարին, լուսնյակ երեկոներին Մարինեի հետ նստել էինք ձորամերձ խնձորենու այգու խորքում, հազար ու մի բան էինք խոսել, բայց Մարինեն չգիտեր, որ այն օրվանից, ինչ տեսա նրան ակումբի դռանը, իսկ այնուհետև կինոյից հետո նրան ուղեկցեցի  մինչև Ալվարդենց տուն, ահա այդ օրվանից անքուն գիշերներ եմ անցկացրել, շարունակ նրա մասին եմ մտածել, նրա անունն եմ տվել, նրան երազել… «Հաճախ երազում ինձ մոտ ես գալիս,- կողքանց  նայելով նրան, մտովի արտասանում  էի  ես,- դարձած մի չքնաղ, լուսե անրջանք,  քանզի ամեն օր, քնելուց առաջ, միտքս գծում է քո պատկերը թանկ…»,- և, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես, հանկարծ անսպասելի ասացի.
-Դու կհիշե՞ս ինձ, Մարինե… Այնտեղ, Սումգայիթում…

Մարինեն  թախծանուշ ժպիտով նայում էր, հետո ասաց.

-Իսկ դու կհիշե՞ս… Չե՞ս  մոռանա ինձ…

-Երբեք չեմ մոռանա, հավիտյան կհիշեմ,-արագ ասացի ես։- Կհիշեմ, կքայլեմ այն տեղերով, ուր միասին եղել ենք, ու կհիշեմ քեզ…

-Ես էլ կհիշեմ,-ուշացումով ասաց Մարինեն ու լռեց։

Առջևում երևում էր Ղըրմա աղբյուրը։ Ջրի ձայնը լսվում էր արդեն։

-Ես էլ կհիշեմ,- նորից խոսեց Մարինեն։-Ընկերուհիներիս կպատմեմ քո մասին… Նրանք չեն հավատա, որ այստեղ, այս հեռու լեռներում, ինչ-որ մեկի հետ մտերիմ եմ եղել…Անտառների մեջ, սարերում… Չեն հավատա…

-Ինչո՞ւ,- հարցրի ես։-Ինչո՞ւ չեն հավատա։

-Չգիտեմ, -ուսերը թոթվեց Մարինեն։- Որովհետև… ես ոչ մի տղայի հետ ընկերություն չեմ անում,- կապտացոլք աչքերով ու վառ շուրթերով խորամանկորեն ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ո՞չ մի,- ասացի ես և անչափ ուրախ էի դրա համար։

-Ինչ է, հարցաքննո՞ւմ ես,- աչքերը մանրացնելով ու նորից իր վառ շուրթերով ժպտալով ասաց Մարինեն։

-Ասենք թե,-ժպտացի ես։

-Չեմ ասի,- մազերը ճակատից ետ տանելով ասաց Մարինեն։- Ամեն ինչ չէ,  որ կարելի է   պատմել։ Ավելի ճիշտ՝ ամեն ինչ  չէ, որ հնարավոր է պատմել։

Հասել էինք Ղըրմա աղբյուրին, նստեցինք մամռապատ քարերին։ Մարինեն երկար նայում էր գուռից նով թափվող ջրերին, ջրերի վրա ճախրող գույնզգույն թիթեռներին, հետո ցածրաձայն ու թախծոտ ասաց.

-Մնաս բարով, հարազատ աղբյուր… Քո մոտով ինչքա՜ն մարդ է եկել ու անցել…Նրանց մեջ դու կհիշե՞ս ինձ…- Նա լռեց մի քիչ,  հետո նույն թախծոտ ձայնով ասաց.- Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում… Արև չկար, չկար դեղձանիկի երգը… Անցավ օրը, և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը ոչինչ չտեսավ ու չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն  ձայներով… Իր կարճատև կյանքն այդպես ապրեց ոսկե թևիկներով փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն նայեց ինձ, ժպտաց։ Եվ նրա ժպիտը նույնպես թախծոտ էր։

Հետո մենք դարձյալ քայլում էինք սարեր տանող ճանապարհով։ Ճանապարհը երբեմն դուրս էր գալիս բացատները ու նորից անտառ էր մտնում։ Բացատներից մենք ետ էինք նայում. հեռվում, անտառներից այն կողմ, դաշտերում ասես թախծում էին մենավոր դեզերը, երևում էր գյուղը։ Իսկ մենք գնում էինք Ջհանգիրի խմհատը. ամենալավ մոշը այնտեղ է լինում, գնում էինք վերջին անգամ  մոշ ուտելու և այնտեղից նայելու հեռվում, ամառային մղեղի մեջ կորած մեր Հնձախութ գյուղին։

Մարինեն իմ հետևից էր գալիս, ես շրջվեցի նրա կողմը, կանգ առա.

-Չե՞ս հոգնել,- ասացի ես։

-Հոգնել եմ,-սեթևեթանքով  ասաց Մարինեն՝ ուռցնելով գեղեցիկ շուրթերը։- Դեռ շա՞տ կա։

-Մի ձորակ  է մնացել։ Դա էլ անցնենք, հասնում ենք,-պատասխանեցի ես։- Ուզո՞ւմ ես հետ դառնանք։

-Չէ, չեմ ուզում, տուր ձեռքդ։

Մարինեի ձեռքը բռնած գնում էինք զովասուն անտառի միջով։

-Եկող տարի որ գաս, հազիվ թե հոգնես,- ասացի ես։- Այս տարի առաջին անգամ է, անսովոր ես, դրա համար ես հոգնում։

-Եկող տարի չեմ գա,- անտառային խոր լռության մեջ զրնգուն ձայնով ասաց Մարինեն։- Ի՞նչ կա այստեղ։

-Քեզ դո՞ւր չի գալիս մեր գյուղը,-մի  թեթև վիրավորված ասացի ես։

-Չգիտեմ։- Մարինեն լուռ էր, հետո, երբ կրկին մտնում էինք անտառ, ասաց.- Դուր է գալիս։ Սկզբում դուր չէր գալիս, հետո սկսեց դուր գալ… Քեզ հանդիպելուց հետո։
Վերջին բառերը նա ընդգծված  ասաց։ Շեշտակիորեն  նայեցի աչքերին. աչքերը խորամանակ ժպտում էին։ Մատներս, անկախ ինձնից, սեղմեցին Մարինեի նուրբ, թափանցիկության աստիճան ճերմակ ձեռքը։

-Իսկ Ապրեսը ձեր ի՞նչն է,-քիչ անց հարցրի ես։

-Ապրեսն ո՞վ է։

-Ապրեսին չգիտե՞ս,-  ժպտացի ես։- Փոստի  Ապրեսին  ամբողջ մարզն  է  ճանաչում։ Ալվարդի հայրը…Սուտասանների   մրցույթ է եղել շրջկենտրոնում,  առաջին տեղն է բռնել։

-Ա՜…- գլխի ընկավ Մարինեն, ինքն էլ  ժպտաց,- թռչունների   գեղգեղանքից    ու անտառի  խոնավ բուրմունքից խելքս կորցրել եմ…- Նրա տղան մեզ մոտ, Սումգայիթում է ապրում…

-Իմ քույրն էլ այնտեղ է ապրում… Կաուչիկի  գործարանում է աշխատում։

-Իրո՞ք…-Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, շարունակեց.-Մենք ինչ- որ հեռու բարեկամ ենք։ Բացի այդ, նրա տղան հիվանդանոց էր ընկել, վիրահատել էին… Մայրս հիվանդանոցում է, չէ՞, աշխատում, բուժքույր է, նրան շատ է օգնել… Երբ ապաքինվեց, մեր տուն  հաճախակի  էր գալիս-գնում … Հայրը,  քեռի Ապրեսն այսինքն,  եկել էր Սումգայիթ,  գյուղ  գալիս, մայրս ինձ էլ հետն ուղարկեց։ Քեռի Ապրեսն ինքն առաջարկեց,  ես էլ,  իհարկե,  դեմ չէի… Չէ-որ առիթ էր պետք՝  քեզ  տեսնելու համար…  
Նա ծաղրում էր իհարկե։

-Իսկ հա՞յր,- զգույշ հարցրի ես։- Հայր չունե՞ս։

-Ոչ,- քիչ լռելուց հետո մտախոհ ասաց Մարինեն, հետո ավեացրեց.- Բաժանվել է մեզնից։ Ուրիշ քաղաքում է ապրում։ Միջին Ասիայում։ Ամուսնացել է,  նոր  կնոջից  մի աղջիկ ունի…- Նորից քիչ լռեց, հետո ասաց.- Ես եմ,  մայրս, եղբայրս… Եղբայրս  այս  տարի առաջին դասարան է գնալու…

Լուռ քայլում էինք։ Ճանապարհը ծկլթոցով կտրում-անցնում էին նախշուն չարդերը։

-Բայց այլևս չեմ գա  այստեղ,- հանկարծ ասաց Մարինեն։

-Ախր ինչո՞ւ,- արագ հարցրի ես,- չէ՞ որ ասում ես, թե դուր է գալիս մեր գյուղը։

-Միևնույն է… չեմ գա,- գլուխն օրորեց Մարինեն։- Նախ, որ մոտիկ  ոչ ոք չունեմ այստեղ… Հետո էլ, այդ Ապրեսը զզվացնում է արդեն՝ սրա հետ մի խոսիր, նրա հետ մի խոսիր, ես քեզ համար պատասխանատու եմ, էսպես մի հագվիր, էնպես մի հագվիր, և այլն… Նրա կինը քեզ չի հավանում,- ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ի՞նձ,- զարմացա ես։- Ինչո՞ւ։

-Ասում է նրա մեջ ի՞նչ ես գտել։

-Իսկ դո՞ւ։

-Իսկ ես ծիծաղում եմ։ Գյուղում բոլորն, ասում է, քո մասին են խոսում, նրա հետ ինչո՞ւ ես անտառները գնում…-Մարինեն ժպտուն, մշուշոտ աչքերով նայեց  ինձ։
Ես Մարինեին չասացի, որ հայրս նույնպես հանդիմանել է ինձ, չասացի, որ նա առավոտյան կռվել է ինձ հետ։ Իսկ նա իրոք կռվել էր. ''Ի՞նչ ես էն աղջկա հետևից ընկել,- առավոտյան ասաց հայրս,- քո ընկերները օրական երկու  աշխօր են անում, իսկ դու աննպատակ թրև ես գալիս ծմակներում''։ Այդ մասին էի մտածում, բայց ուրիշ բան ասացի Մարինեին։

-Եկող տարի մեզ մոտ արի,- ասացի ես նրան։- Մեր տանը կմնաս։

Մարինեն շեղակի նայեց, օրորեց գլուխը.

-Չեմ գա,- ասաց նա գլխի թեթև շարժումով։ Իսկ հետո ավելացրեց.- Հայրդ սայլապա՞ն է։

-Այո,- ասացի ես , ակամա կարմրելով։- Իսկ ի՞նչ է։

-Ոչինչ, հենց այնպես ասացի… Ես այսօր տեսա նրան… 

Ես վայրկյանպես հիշեցի հորս մազակալած դեմքը, ռեզինե փոկահան տրեխները, մինչև ճտքերը  իջնող վանդակավոր հնամաշ վերնաշապիկը հիշեցի և տաբատը՝ վրան հազար կարկատան, վայրկյանպես հիշեցի և քրտնելով ու կարմրելով հարցրի.

-Որտե՞ղ։

-Մինչ քո գալը։ Ծառերի տակ նստած էի, խոտ բեռնած սայլով եկավ անցավ։ Չտեսավ ինձ…

Հետո լուռ էինք։ Ես դարձյալ գնում էի առջևից,  ճանապարհը հալվել, մի կածան  էր միայն, և մեր շուրջը նորից դեղձանիկների դայլայլ էր, կուկուն տրտում ու սրտաբեկ  կանչում էր անտառի խորքում, քիչ լռում ու նորից սկսում էր կանչել, անտառը վերջացավ, դուրս եկանք Ջհանգիրի խմհատը։ Անցած շաբաթ էինք եղել այնտեղ, և հիմա մոշն ավելի էր սևացել ու լիքն էր։ Երկարուկ ու քաղցր  մոշ այստեղ է միայն լինում, մոշ կերանք, նստեցինք կանաչ խոտերին,  անսահման հաճելի էր  հեռվից երկար նայել  մեր Հնձախութին՝ կորած կաթնամշուշ  մղեղի մեջ, հետո նորից մոշ կերանք, աղբրի սառնասառն  ջրով, որից քիչ էր մնում սառչեին մատներս, ես մաքրեցի Մարինեի՝  սև մոշից կապտած ձեռքերը, և Մարինեն շարունակ ծիծաղում էր, որովհետև ջուրը շատ էր սառը, իսկ ես նրա ձեռքը բաց չէի թողնում, և իմ ձեռքը դողում էր, երբ ջրի մեջ թաթախում էի մատներս ու   քսում  Մարինեի շուրթերին, և Մարինեի շունչը տաք էր, նա շրթունքները փակ ծիծաղում էր, իբր փորձ էր անում փախչել ու նորից հնազանդ կանգնում էր, և ես ուզում էի, որ այդ պահը երկարեր, և սիրտս նվաղում, նվաղում էր… Հետո Մարինեն ծիծաղելով փախավ, և նրա շքեղ մազերը շաղ եկան ուսերին,  արևն արդեն հասել էր  թավախիտ անտառներով պատած Կղնախաչ սարին, մտել սարի վրա նստած ամպերի մեջ։ 

-Արևն արդեն մայր է մտնում,- քիչ հեռվից ասաց Մարինեն,- տուն գնանք։

-Արևը մեզ է սպասում,- ասացի ես։- Մեր  գյուղի արևը խելացի արև է։

Ետադարձի ճանապարհը ձորերի միջով էր, Բարակ ջրի կողքով, ես վայրի ծաղիկներ էի փնջել, ամրացրել Մարինեի մազերի մեջ և աղջկական զմայլելի բուրմունքի հետ ծաղկունքի  բույր  էր գալիս նրանից, և հանկարծ անտառը մթնեց, ծառերի կատարները  քամուց սկսեցին ուժեղ օրորվել… Դեղձանիկներն այլևս չէին երգում, իրար ետևից թրատելով օդը, անտառների վրա պայթում էին կայծակները։ Անձրև էր գալու։ Գյուղը հեռու էր դեռ, բայց պետք էր անցնել գետը, որովհետև   ես  ետ նայեցի և տեսա, որ Կղնախաչ բարձր սարի վրա երկինքը սևակնել է. այնտեղ արդեն անձրև էր։ Անձրևը սարերի ու ձորերի վրայով դեպի գյուղ էր գալիս։ «Շուտով կվարարի գետը»,- մտածեցի ես։ Ես ու Մարինեն իրար ձեռք բռնած վազեցինք օրորվող ու մթնած անտառի միջով և հենց նոր էինք անցել գետը, հորդ անձրևը բռնեց մեզ։ Մտանք պատահած մի ծառի տակ. այստեղ ապահով էր, ես վերև նայեցի ու  Մարինեի ձեռքը բռնած  դուրս վազեցի ծառի տակից, որովհետև դա մի բարձրաբերձ կաղնի ծառ էր, իսկ մեզ մոտ, դա բոլորին  է հայտնի, կայծակը  հենց  կաղնի ծառերին է խփում։ Մարինեի հետ վազեցինք գյուղ իջնող նեղ ճանապարհով, թրջվելով վազեցինք, ես հայացքով հաճարկենի կամ բոխի ծառ էի որոնում, գտա վերջապես։ Բայց թրջվել էինք արդեն, ես ուզում էի հանել վերնաշապիկս, գցել Մարինեի ուսերին, սակայն Մարինեն չթողեց. «Չեմ մրսում»,- ասաց նա։ Բայց նա մրսում էր, կպել էր ծառի բնին, ես ձախ ձեռքով գրկել էի Մարինեին, նա սեղմվել էր ինձ,  ջրվեժի պես ցած իջնող  փարթամ մազերը  քսվում էին դեմքիս, մազերը անուշ բույր էին արձակում, իսկ նրա թրջված մարմինը փխրուն ու տաք էր, ես ուզում էի նրան ասել իմ սիրո մասին, ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի՝ ես  նրան սիրելու եմ միշտ, բայց չէի համարձակվում, շուրթերս զգույշ ու քնքշորեն քսվում էին նրա մազերին, իսկ անձրևը նորից խշշում էր, կածանով անձրևաջուրը տերևներ էր քշում, կայծակը դղրդում էր՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով մթամած անտառը, Մարինենի թրջված մարմնը տաքություն էր բուրում և գետը ոռնում էր  խոր ձորում։
-Իսկ եթե հանկարծ մնա՞նք այստեղ,-վախվորած ասաց Մարինեն։

-Չենք մնա,- ժպտացի ես,- հորդ անձրևը շուտ է դադարում, հիմա կկտրի։

Հետո ես վերցրի Մարինեի ձեռքը, ասացի՝ արի գուշակեմ։ «Գուշակիր»,- ասաց Մարինեն։ Ես բացեցի  Մարինեի ափը, երկար նայում էի, իբր մտածում էի, իբր դժվար էր գուշակելը։ «Երջանիկ  կյանք է առջևում. այսպես է ցույց տալիս։ Ամուսինդ սիրելու է քեզ,- ասացի,-  ամուսինդ անչափ սիրելու է քեզ, շարունակ սիրելու է,- աչքերս փակ մրմնջում էի ես,- գիշեր-ցերեկ սիրելու է ու շատ-շատ խանդելու է, որովհետև այնտեղ, ուր կա մեծ սեր, կա նաև մեծ խանդ, խելացնոր  սիրելու է…»։ «Միայն մի հոգո՞ւ եմ սիրելու»,- նայելով ինձ և խորամանկ ժպիտը աչքերում հարցրեց Մարինեն։ «Ինչպե՞ս»- չհասկացա ես։ «Միայն մեկի՞ն,-նույն խորամանկ ժպիտը կրակացայտ աչքերում, ասաց Մարինեն.- Միայն մեկի՞ն եմ սիրելու և ուրիշ ոչ ոքի»։ «Իհարկե,- վերջապես գլխի ընկնելով ասացի ես,- միայն մեկին, և…»։ «Իսկ ի՞նձ,- ընդհատեց Մարինեն,-  ի՞նձ քանի  հոգի են  են սիրելու»։ «Մի հոգի միայն,- ոչ հաստատ համոզմամբ ասացի ես, նայելով Մարինեի ճերմակ ձեռքին,- ահա, նայիր»։ «Ճիշտ չես գուշակում,- Մարինեն խճողեց մազերս, դուրս փախավ ծառի տակից, կանգնեց  մարդկանց ու անասունների ոտնահետքերից տոփանված  կածանի մեջ, բոխու՝ թաթի պես մեկնված ճղան տակ,- ճիշտ չես ասում,- կրկնեց նա, - երկուսին ես արդեն գիտեմ…»։ «Ինչպե՞ս»,- սրտատրոփ  վախով արտաբերեցի  ես։ «Չեմ ասի»- ծիծաղելով ասաց Մարինեն, հետո տեսավ, թե ինչպես հանկարծ ընկավ իմ տրամադրությունը, եկավ, կանգնեց ինձ մոտ։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում նույնիսկ։ Սուս նայում էր, հետո ասաց.

-Մի նեղացիր։

Մարինեն   նստեց ոտքերիս մոտ, զմրուխտե մամռոտ քարին, ողորկ ծնկները գրկած մի քանի րոպե նստեց և առանց ինձ նայելու, կամացուկ ասաց.

-Կա մեկը… Ստեփան է անունը… Այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…  Մինչև նոր բնակարան ստանալը՝ մեր բակում էին ապրում…Եվ ես  չգիտեմ նույնիսկ՝  ավելի շատ ատում եմ նրան,  թե  սիրում…Դու մի նեղացիր…

-Չեմ նեղանում,- հենց այնպես ասացի ես, ուժով զսպելով հուզմունքս։- Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Հետո անձրևը կտրեց,  արևի վերջին շողերից թաց տերևները փայլկտում էին, ձորերից ծխի պես ամպաքուլաներ էին ելնում, իսկ երկինքը այնպես պայծառ էր… Գյուղագլխին, այնտեղ, ուր անտառը վերջանում էր, ավելի ճիշտ մի երկու քայլից հետո պիտի վերջանար, Մարինեն թեքվեց ճանապարհից,  քայլեց անձրևի կաթիլներով ցողված արահետով։      Լուռ  գնացի   նրա ետևից։ Քիչ անց,  նա ետ շրջվեց  դեպի ինձ. նրա դեմքը վառվում էր։ Չորս բոլորքը լռություն էր,  ծառերից այն կողմ՝ կապտաժեռ  հեռավոր երկինքն էր երևում, ու մեր գյուղը՝ շուրջը դյութական հանդ ու սարեր, որ բարձրանում, հասնում էին մինչև երկինք։   

-Երջանկությունը վաղվա օր չունի,-ասաց Մարինեն,-  այն երեկվա օր նույնպես չունի,  այն ամենևին չի ուզում հիշել անցյալը,  չի մտածում  վաղվա մասին,  այն ունի միայն ներկան, այն էլ ոչ թե օր, այլ ժամ, ակնաթարթ… Արի  հրաժեշտ տանք իրար,- փոխված ձայնով ու շիկնահար  ավելացրեց Մարինեն, մատներով ետ տանելով   մազերը։

Ես նայում էի նրա խոշոր ու գեղեցիկ աչքերի մեջ, որոնք լույս էին արձակում, նրա շուրթերին, որ կրակի շեղջի պես հուրհրատում էին ասես, հայացքս չէի կարողանում կտրել նրանից…
                    
-Ի՞նչ ես այդպես անջատված նայում ,- նորից խոսեց Մարինեն, մատները հանգիստ ու քնքշորեն քսելով դեմքիս։- Դու սիրում ես ինձ։ Ես դա տեսնում եմ… Ես նույնպես քեզ չեմ մոռանա, որովհետև… Դու անաղարտ  հոգի ունես։ Ես չգիտեմ նույնիսկ, թե այդպիսի սրտով դու ինչպես ես ապրելու այս աշխարհում։
                     
Ես դեռ նայում էի նրա կապտացոլ  աչքերին,  շառագույն   զեղուն շուրթերին, կրծքերին, որ քնած աղունիկներ էին թվում այդ պահին, հայացքս,  այո, ոչ մի կերպ չէի կարողանում կտրել նրանից, մեր շուրջը մթնող անտառն էր և խշշուն լռությունը, Մարինեն շաղված նայվացքով մի պահ զննեց ինձ,   սովոր շարժումով   ետ նետեց մազերը, որոնք կրկին  շաղ եկան ուսերին, խուլ ու տաք ծիծաղեց,  ասաց.  
             
-Աղջկան գիտե՞ս, թե ինչպես պետք է սիրել։
                
Ես զմայլված նայում  էի  նրան, առանց  որևէ բառ արտասանելու։
              
-Դու չգիտե՞ս, թե աղջկան ինչպես պետք է սիրել, -  կրկին հարցրեց նա, միանգամայն ու անսպասելի՝ դանդաղորեն արձակելով վանդականախշ վերնաշապիկիս կոճակները։- Աղջկան այնպես պետք է սիրել,  որ նրա  մտքովն անգամ   չանցնի, թե ինչ- որ մեկը կարող է ավելի ուժգին սիրել։
          
Աջ ձեռքի երկարուկ մատները սահեցնելով իմ կրծքի վրայով, որից քիչ մնաց կտրվեր շունչս, Մարինեն նույն շիկնահար տեսքով  ժպտաց ինչ-որ քմահաճ ժպիտով և ընդոստ մի շարժումով  փաթաթվեց ինձ՝ պրկված  ցցուն  ստինքերով սեղմվելով կրծքիս։ Ես այդ հոգեցունց քաղցր  մերձեցումից  գլխապտույտ զգացի, հուզմունքից ասես կանգ առավ շնչառությունս, գրգռանքի, արյան խելառ եռքի ու երանության մեջ անկանոն թպրտում էր սիրտս՝ պատրաստ թռչելու իմ կրծքավանդակից։ «Եթե ինձ հիշես երբևէ,-քնքշանվաղուն ձայնով շշնջաց Մարինեն,- այս պահը նույնպես հիշիր»։ Հետո ծնկներս զգացին Մարինեի ծնկները, ձեռքերս՝ նրա դյուրաբեկ բարակ մեջքը, իսկ շուրթերս… իմ շուրթերը կսկծացին Մարինեի շուրթերի հուզագրգիռ հպումից։ Նրա ձեռքերը վերնաշապիկիս տակից մեղմորեն գրկել էին ինձ, նրբենի մատները անընդհատ շոյում էին ուսերս։ Թվում էր ևս մի պահ,  ու ես կկորցնեմ ինձ, ուժ չեմ ունենա դիմանալ զկացմունքներիս հորձանքին։ Հետո Մարինեի շուրթերը դանդաղ ետ գնացին, ոնց որ երազում՝ նրա ընդհատուն թառաչանքի ու տաքուկ շնչառության հետ համաժամանակ՝  ես  զգացի նրա կոշտավուն լեզվի կրքոտ ջերմությունը… 

Խելացնոր այդ համբույրը երկար տևեց, հետո Մարինեն միանգամից հետ քաշվեց, կիսաշրջվեց ինձնից՝ դողացող մատներով կոճկելով բլուզը։

-Մարինե,-  հանգչող շշուկով արտաբերեցի ես։

-Ոչինչ մի ասա,- գլուխը օրորեց Մարինեն։- Դու այդ էիր ուզում։-Կողքանց նայելով ինձ, նա այլայլված  ժպտաց, ասաց.- Իսկ գուցե  ո՞չ միայն այդ…

Անտառի վրայով սրընթաց անցավ քամին, անտառը խշշաց, տարուբերվեց, ինչ-որ տեղ մի չոր ճյուղ ընկավ ծառից։

-Մարինե…

-Խնդրում եմ,- Մարինեն ծաղկաբույր մատները դրեց  իմ շուրթերին։- Խնդրում եմ, ոչինչ  այլևս պետք չէ ասել…Իսկ հիմա գնանք…

Տեղի ունեցածից շփոթահար՝ ես բոլորովին կորցրել էի ինձ, ոտքերս ինձ չէին ենթարկվում ասես։ 

Ոչ այնքան   հեռու  ինչ- որ տեղ  երգի անցած՝ գեղգեղում էր  դեղձանիկը,  ծիածանը հալվում էր հեռու բացատների վրա, իսկ արևն արդեն մայր էր մտնում։ Բախչուտի աղբյուրին փոքրիկ աղջիկներ կային՝  գլխներին ծաղկապսակներ, նրանք իրար վրա ջուր էին ցայտում, բարձր ծիծաղում, մեզ տեսնելուն պես՝ լռեցին. կամաց ինչ-որ բան էին ասում ու նայում մեր կողմը։

-Մեր մասին էին խոսում,- երբ աղբյուրն անցել էինք, ասաց Մարինեն։

-Թող խոսեն,- անհոգ ասացի ես։

Մարինեն շեղակի նայեց ինձ, ժպտաց՝  երկարատև համբույրից թեթևակի ուռած իր շուրթերով։

-Միևնույն է, ես գնում եմ,- ասաց նա։- Դու վախեցիր. այսուհետև ոչ մի աղջիկ չի ուզենա հանդիպել քեզ հետ։

-Ինձ ոչ ոք պետք չէ,- ասացի ես  սրտի նվաղումով, կրկին հիշելով ու վերապրալով այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այնտեղ,  ճամփեզրի  կիսամութ  անտառակում…




Բեռնատար մեքենայով էր գնում Մարինեն։ Բեռնատարով՝   մինչև Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ ավտոբուսով ուղիղ Սումգայիթ։ Մեքենան կիսով չափ փայտով բեռնված էր, փայտի վրա  ծղոտ էր փռված, ծղոտի վրա նստել էին Մարինեն ու մեր դպրոցի դիրեկտորը. դիրեկտորի կինը  վատառողջ  էր, դիրեկտորը նրան տանում էր մարզկենտրոնի հիվանդանոց։ Գյուղում նրա մասին ասում էին, որ, իբր, օր չկա, որ չծեծի կնոջը։ Մարինեն բարձրից, թափքի վրայից նայում էր ինձ ու մտերմիկ ժպտում էր։

-Գնո՞ւմ ես,- կամացուկ, տխրալիր ասացի ես։

-Այո,- կամացուկ, սիրալիր ասաց Մարինեն։- Գնում եմ։

 Մութն ընկել էր արդեն, մթան մեջ թախծոտ փայլում էին Մարինեի աչքերը։

-Դու անտրամադի՞ր ես, Մարինե,- քիչ լռելուց հետո ասացի ես։- Տխո՞ւր ես, որ գնում ես մեր գյուղից։

-Եվ այո, և ոչ,- նա քիչ լռեց, ասաց.- դու չես նեղանում, չէ՞, իմ խոսքերից։ 

-Չեմ նեղանում,- ընկճված ձայնով ասացի ես։ Ես նայում էի Մարինեին ու ոչինչ չէի գտնում ասելու։ Երկար նայում էի և միայն կարողացա ասել.

-Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Բոլորը մեքենայի աջ կողմում էին կանգնած, ինչ-որ բան էին ասում դիրեկտորին ու նրա կնոջը, որ նստած էր բեռնատարի խցիկում։ Ալվարդը, բեռնատարի մոտ կանգնած, մեկ ինձ էր նայում, մեկ Մարինեին։ Եվ, չգիտես ինչու, չէր համարձակվում որևէ բան ասել։ Հորից էր քաշվում երևի։ «Մորդ իմ կողմից բարև կանես,- ասում էր   սուտասան Ապրեսը։- Կասես, որ լավ ենք պահել քեզ։ Ասա՝ Ապրես դային ասում է աշխարհիս տակին միակ բանը, որ չեմ սիրում՝ սուտ խոսելն է, ասա Ապրես դային հրավիրել  է,  ես խոսքը ճակատին ասող մարդ եմ,  մի բանը  որ ասացի,  ուրեմս վերջ,  ասածս՝  ասած է։ Եկող տարի  թող գա, դու էլ արի, թե  ուզում ես»։ Մարինեն անուշադիր  գլխով էր անում… Ես մեքենայի ձախ կողմում էի կանգնել, հենվել էի ձախ թափքակողին ու նայում էի Մարինեին։ Բալաբեկի համար գրասենյակում ուղեգիր էին գրում, նա դուրս եկավ այնտեղից, ռուսերեն ասաց՝ պոեխալի, աչքով արեց ինձ՝ «Դու է՞լ ես գալիս» և, ոտքով խփելով մեքենայի անվադողին, մտավ խցիկ։

-Ես էլ եմ գալիս,- հակարծահաս մտքից ոգեշունչ՝ ասացի Մարինեին։- Կուզե՞ս քեզ ձանապարհեմ…

-Ոչ, ոչ, պետք չէ,- Մարինեն ձեռքը դրել էր ձեռքիս վրա։ Նրա ձեռքը տաք էր։- Մի գա, խնդրում եմ։

Բայց ուզում էր, որ մինչև մարզկենտրոն  գնայի իր հետ ,ես դա զգացի,մեքենան  արդեն շարժվում էր, ոտքս դրեցի անվադողին և հենց ընթացքի ժամանակ ցատկեցի  թափք, նստեցի Մարինեի կողքին, թևս նրա տաք թևին կպած։

-Գալիս եմ,- դողացող ձայնով ասացի ես։- Մինչև Ստեփանակերտ…

-Շնորհակալություն,- հպվելով ինձ, ռուսերեն շշնջաց Մարինեն, և նա այնքան մոտ շշնջաց, որ շնչառությունից մի տաք ու խելառ հոսանք վազեց իմ մարմնով։ Դիրեկտորը նոր միայն նկատեց, որ ես էլ եմ թափքում։

-Դո՞ւ էլ ես գալիս,- ուսի վրայով անտարբեր նետեց նա։

-Այո,- պատասխանեցի ես։-Քեռուս տուն եմ գնում,- հորինեցի ես։

Լուսնյակ գիշեր էր, պարզկա, մաքուր գիշեր էր, աստղալից ու կապույտ երկնքում հանգիստ լողում էր լուսինը, իսկ երբ մտնում էինք անտառ, լուսինը չէր երևում, անտառների միջով ընկած մութ ճանապարհով էինք գնում, մեքենայի լույսերը սահում էին ծառերի ու բլուրների վրայով, ասես որոնում, գտնում էին ճանապարհը, դիրեկտորը շուտ-շուտ թեքվում էր դեպի խցիկը,  ասում. «Սրբուհի, ոնց ես զգում քեզ»։ Երևի ինքն էր ծեծել , վախենում էր մի բան լինի,  իրեն մեղադրեն։ Ճանապարհի վրա, լույսերի մեջ նապաստակներ էին երևում, լույսերի մեջ շշկլված նապաստակներն այս ու այն կողմ էին ցատկոտում ու կորչում ճանապարհի տակ, մթան մեջ։ Հեքիաթային երեկո էր, անցանք Թխկոտ ու Կիչան փոքրիկ գյուղերը, աստղերը ցոլցլում էին երկնքի մանուշակագույն խորքում, լուսինն իր հավիտենական ճանապարհի տուտը բռնած վերևով, լեռների ու ձորերի վրայով գալիս էր  մեզ հետ։  Բեռնատարը սլանում էր առաջ և երբեմն առ երբեմն խոր ձորերում ու  սևամութ կիրճերում արձագանքվում էին նրա բեկբեկուն ազդանշանները։  Խաչենը անցնելիս ես նայեցի ներքև՝ գետի ջրերը փայլփլում էին լուսնի տակ, թաց գետաքարերը պսպղում էին, և այստեղ, Խաչենի ձորում, օդը սառն էր, մրսեցնող։ 

-Չե՞ս մրսում,- ցածր, շատ ցածր ասացի Մարինեին, և Մարինեն իմ հարազատն էր աշխարհում, արար աշխարհում՝  իմ ամենամտերիմը, որից բաժանվում էի այսօր։

-Ոչ,-կրկին հպվելով ինձ շշնջած Մարինեն։-Իսկ դո՞ւ։

Ես նայեցի նրան։ Լիներ, այնպես լիներ, թափքում մենակ լինեինք, հրաժեշտի խոսքեր ասեի նրան, համբուրեի նրա տաք շուրթերը… Բայց հնարավոր չէր դա։

Իսկ մինչև մարզկենտրոն կես ժամվա ճանապարհ էր մնացել, հեռվում, գիշերային մշուշի մեջ երևում էին Առաջաձորն ու Հայադ գյուղերը, իսկ մեր գյուղը չէր երևում, մեր գյուղը մնացել էր անտառներից ու սարերից այն կողմ, ես քնքշորեն շոյում էի Մարինեի ձեռքը, երբեմն նրա մազերը քսվում էին շուրթերիս, և նրա մազերից չքնաղ բուրմունք էր գալիս, ես մտքում հայհոյում էի մեր դիրեկտորին, որ երկար ականջները սրած լսում էր մեզ ու ձևացնում էր, թե ուշքը ուրիշ տեղ է, չի լսում մեզ, ես նրան մտքում հայհոյում էի, նա հանկարծ շրջվեց իմ կողմը և ասաց.

-Գործերդ ինչպե՞ս են։

-Ոչինչ,-  ասացի ես։

-Կոլխոզում աշխատո՞ւմ ես։ Աշխօր, բան անո՞ւմ ես։

Իբր չգիտի, որ կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ եմ կազմել… Շատ լավ գիտի…

-Այո, աշխատում եմ,- ասացի։- Իհարկե։

-Կեցցես, կեցցես, աշխատանքը պատվի ու փառքի գործ է։- Նա քիչ լռեց։ Անտառում կանչում էր բուն, ներքևում, ձորում վշշում, աղմկում էր Խաչենագետը։ Մեքենան մտավ մի ձորակ, հետո սկսեց վերելքը, և շարժիչն ասես լաց եղավ։

-Պիտի ինստիտո՞ւտ գնաս,- բարձր ասաց դիրեկտորը։

-Չգիտեմ,- ասացի ես,- տեսնենք։

-Ինչպե՞ս թե՝ չգիտեմ,- ձեռք չէր քաշում նա, -դպրոցն ավարտել ես ու չգիտե՞ս ինչ պիտի անես։

-Երկու տարի պիտի աշխատեմ։ Նոր օրենքով երկու տարվա աշխատանքային ստաժ է պետք ունենալ՝ բարձրագույն ընդունվելու համար…

-Հա, ճիշտ որ, մոռացել էի… Լավ ես անում, կեցցես,- կեղծ մտերմությամբ ասաց մեր դիրեկտորը։- Հո պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն։ Լավ սովորող ես եղել, մի մասնագիտություն ընտրիր, մնա գյուղում, նյութից-բանից թերթերում կգրես, փող կստանաս…

Իսկ քո Հասմիկ աղջիկն ինչո՞ւ չմնաց գյուղում, մտովի ասացի ես դիրեկտորին։ «Երեքներով» մի կերպ ավարտեց տասերորդը և հիմա հաալսարանում է սովորում։ Ծանոթությամբ ու փողով համալսարաան է ընդունվել, իսկ նրա կիսագրագետ ու խորամանկ հայրը՝ այսինքն դու, ինձ ասում ես՝  պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն…

-Տրակտորիստ եմ դառնալու,- կոպիտ ասացի ես։-Կամ կցիչ՝ տրակտորի վրա, կամ անասնապահ, վարորդ, օղակավար, մի բան կդառնամ, էլի։ Դուք մի մտածեք… Հասմիկը ո՞նց է, թոշակ ստանո՞ւմ է գոնե։

Չլսեց իբր, նա վիզը թեքել էր խցիկի կողմը և կնոջն ասում էր.

-Սրբուհի, հիմա ո՞նց ես զգում քեզ։

Ես մտքում հայհոյում էի նրան, ես այնպես էի ուզում խոսել Մարինեի հետ, ես ուզում էի հիմա, այս րոպեին ամեն ինչ ասել նրան, խոսելու այնքա՜ն բան ունեի, բայց հնարավոր չէր, դուրս եկանք խճուղի, մեքենան հիմա ավելի արագ էր գնում, առջևում, սարերի տակ, երևում էին Ստեփանակերտի լույսերը։ Ինչքան մոտենում էինք   մարզկենտրոնին, այնքան տխրում էի ես, և սիրտս արագ էր խփում։ «Մի՞թե չի տա իր հասցեն»,- մտածում էի Մարինեի մասին, ուզում էի խնդրել հասցեն ու չէի համարձակվում։

Մի քանի րոպե հետո կմտնենք քաղաք… մի քանի րոպե հետո ուշ կլինի այլևս, համարձակություն վերցրի և, առանց Մարինեին նայելու, ասացի.

-Հասցեդ տուր ինձ, Մարինե։

Մարինեն օրորեց գլուխը։

-Տուր հասցեդ,- ասացի ես,-խնդրում եմ։ Չեմ գրի, ոչինչ չեմ գրի, մի վախենա, տուր հասցեդ, տասը տարի հետո կգամ,- դողացող ձայնով ասացի ես,- չգիտեմ, մի անգամ կգամ քեզ տեսնելու։ Տուն չեմ գա, հեռվից հեռու, մի վախենա, Մարինե…

Մարինեն կրկին օրորեց գլուխը։

-Գոնե ասա, ի՞նչ տեխնիկում ես ընդունվել, կգամ, կգտնեմ քեզ…

-Մի խնդրիր…- Մարինեն ձեռքերով ծածկեց երեսը։- Չեմ կարող,- շշնջաց նա։-Չեմ կարող, ներիր։-Նա արտասվաթոր աչքերով նայեց ինձ։- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ եկա այստեղ…-կրկին շշնջաց, օրորեց գլուխը, վերստին ձեռքերով ծածկելով դեմքը։- Երանի թե չգայի, չհանդիպեինք…

-Որտե՞ղ ես իջնելու,- առանց իմ կողմը շրջվելու, ասաց դիրեկտորը։

-Ավտոկայանի մոտ,- առանց մտածելու ասացի ես։

Մեքենան արդեն քաղաք էր մտել, իսկ ավտոկայանը  քաղաքի սկզբում էր, և այդ խելագար Բալաբեկն այնպիսի արագությամբ էր քշում… Դիրեկտորը ծեծեց խցիկը։

-Պահի, իջնող կա,- բարձր ասաց նա, քամուց կնճռոտվելով, հետո թեքվեց և կնոջ հետ ինչ-որ բան էր խոսում։

Ես դանդաղ սահեցի թափքից, բռնեցի Մարինեի ձեռքը, մնացի կանգնած.

-Տուր հասցեդ, Մարինե,-խնդրեցի ես,- ուզում  եմ գալ,  տենել քեզ, ուզում եմ խոսել քեզ հետ, Մարինե…

Մարինեն փորձ արեց ժպտալու։

-Մնաս բարով,- տխրությամբ ասաց նա։- Շնորհակալություն  ամեն ինչի համար… Մաս բարով… Հիշիր   մեր  վերջին հանդիպումը անտառում…

-Քշիր,- ասաց դիրեկտորը։

Ես Մարինեի ձեռքը բաց չէի թողել, ես նրա ձեռքը քսեցի շուրթերիս, չհամարձակվեցի համբուրել, քսեցի շուրթերիս, մեքենայի հետ արագ գնացի, քիչ վազեցի ու բաց թողեցի Մարինեի ձեռքը…

Ես կանգնել էի ճանապարհի մեջտեղը, իսկ մեքենան առաջ էր գնում, և Մարինեն շարունակ իմ կողմն էր նայում, ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս, և նրա դեմքը հեռվից չէր երևում, ու չգիտեի ես՝ ժպտո՞ւմ է նա, թե՞ լաց է լինում։

Բեռնատարի հետևի կարմիր լույսերը վառվում-հանգչում էին, ասես ծաղրում էին  ինձ, հետո բեռնատարը գնաց, փոքրացավ ու այլևս չէր երևում։

…Ես քեռուս տուն չգնացի, աննպատակ քայլեցի փոքրիկ քաղաքի դատարկ փողոցներով, հոգնեցի, մի կես ժամ նստեցի ավտոկայանում, մի կես ժամ՝ հեռախոսակայնում, նորից թափառեցի  քաղաքում, հերթապահ միլիցիոներները կասկածանքով նայում էին իմ կողմը, հետո գնացի քաղաքային զբոսայգի, նստեցի այգու խորքում, դարավոր լորենիների տակ, շուրջս լռություն էր, ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին, հետո սկսեց ցրտել, ես ձեռքերով ծածկել էի դեմքս, այդպես լավ էր, իմ շնչառությունից տաքանում էի, ու դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին։ Մեղմ լռությամբ շրջապատված ծառերը օրորվում էին զգուշորեն, առանց շրշյունի, իսկ ես զրւցում էի Մարինեի հետ։ «Մնաս բարով, Մարինե,- ասում էի ես։- Մնաս բարով, սիրելիս, մենք այլևս չենք հանդիպի, մնաս բարով…»։ Ես ինձ անչափ խեղճ ու մենակ էի զգում, արհամարված ու անօգնական, ուզում էի, որ ամբողջ աշխարհը խղճար ինձ, բոլորը խղճային…

Հաջորդ օրը,  ճամփակից մի քանի բեռնատար փոխելով, ես հասա գյուղ։

Ամայացել էր մեր Հնձախութն առանց Մարինեի։ Ներքևում, ձորում համրացել էին դեղձանիկները։ Ո՞ւմ համար պիտի երգեին նրանք, երբ չկար Մարինեն։ Գյուղը դատարկ էր իմ սրտի պես. ոչ  ձայն, ոչ ծպտուն, միայն մեղրաճանճերն էին միալար գվվում տնամերձ այգում։ «Մարինե, իմ Մարինե,-շշնջում էի ես,-ինչո՞ւ եկար մեր գյուղ, ինչո՞ւ տեսա քեզ… Ասա, ինչպե՞ս պիտի հիմա ապրեմ առանց քեզ, Մարինե, մի՞թե դա հնարավոր է»։

Ոչ,  հնարավոր չէր։ Հնարավոր չեղավ… Ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին և ինչքան էլ որ աշխատում էի չմտածել, չէր ստացվում, նրա պատկերը իմ աչքի առաջ էր, նրա թախծանուշ աչքերը ժպտում էին ինձ, իսկ ձայնը, Մարինեի թավշե ձայնը, երաժշտության փոխված, հնչում էր իմ հոգում։ Եվ   այդ հրաժեշտի պահն  անտառի խորքում…

Սեպտեմբերի վերջերին մորս ասացի. «Մայրիկ, գնում եմ Սումգայիթ»։ Մայրս լաց եղավ, հայրս նախատեց, բայց անօգուտ էին այդ բոլորը, ինձ համար ծանր էր արդեն ապրել առանց Մարինեի։

Ալվարդից մեծ դժվարությամբ վերցրի Մարինեի հասցեն, միլիցիայի շրջանային բաժանմունքում, անձնագրային սեղանի աշխատակից Սոկրատի օգնությամբ անձնագիր ստացա, և երկու օր անց գնացքն ինձ տանում էր քաղաք, Մարինեի մոտ։

Դա երջանիկ ճանապարհորդություն էր։ Հիմա էլ, տարիներ հետո, հուզմունքով եմ հիշում, թե ինչպես էր գնացքը սլանում խավարի միջով, երբեմնակի սուլում զիլ ու թախծական… Մարինեին էր կանչում ասես։

Ինձ թվում էր, թե Մարինեն կուրախանա անչափ՝ հանկարծակի տեսնելով ինձ, երջանկությունից կփայլկտան նրա աչքերը թվում էր, բայց ինչքան եղավ իմ զարմանքն ու հիասթափությունը, երբ նա, տեխնիկումի բակում տեսնելով ինձ, վախվորած նայեց և թողնելով ինձ ծառերի տակ կանգնած, ընկերուհիների հետ նստեց տրամվայ ու գնաց։
Ես կանգնել էի   տեխնիկումի բակում, հուսահատ ու շփոթահար և չգիտեի ինչ անել։

Տրամվայի գծերից այն կողմ ծովն էր։ Ծովը չէր երևում, բայց երբեմն մեղմ հովը բերում էր ալիքների ձայնը։ Ես քայլեցի դեպի ծով և մինչև ուշ երեկո թափառում էի ծովափին, նայում էի ծովի հեռու խորքում դանդաղ լողացող ձկնորսանավերին, որոնք փայլում էին իրիկնային արևի վերջին շողերից։ Ծովը հետզհետե մթնեց, սևացավ, ես գնացի Մարինեենց տուն՝ հույս չունենալով, թե կարող եմ հանդիպել նրան։ Ցերեկով եղել էի նրանց տան մոտ, բակում ֆուտբոլ խաղացող փոքրիկ տղաներից հարցրել էի նրանց բնակարանը, ցույց էին տվել։

Միհարկանի ձյութածածկ երկարավուն շենք էր դա՝ նեղլիկ պատուհաններով։ Ես նրանց բնակարանն իսկույն ճանաչեցի. մուտքից ձախ՝ չորրորդ պատուհանը նրանցն էր։ Լույսը վառվում էր։ «Մարինեն տանն է երևի»,- մտածեցի ես և կանգ առա մթան մեջ, չհամարձակվելով առաջ գնալ։ Երկար ժեմանակ քայլում էի մթան մեջ,  երբեմն թաքնվում, երբ որևէ մեկը դույլը ձեռքին դուրս էր գալիս շքամուտքից՝ բակի ծորակից ջուր վերցնելու։ Նայեցի շուրջս. ոչ ոք չկար։ Համարյա պատին քսվելով կամացուկ մոտեցա Մարինեենց լուսամուտին, վարագույրների արանքով   դրսից նայեցի ներս. Մարինեն ինչ-որ տղայի հետ կանգնած էր սենյակի մեջտեղը, տղան ինչ-որ բան էր ասում նրան, հատկապես ինչ՝ չէր հասկացվում, իսկ Մարինեն նայում էր նրան ու ոչինչ չէր ասում, միայն ժպտում էր։ «Կա մեկը…Ստեփան է անունը… այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…»,- վայրկյանապես հիշեցի  Մարինեի խոսքը, և սիրտս կանգ առավ ասես։ Մի՞թե նա է։ Ցածրահասակ, սևուկ, դյուրաշարժ։ Նորաձև կապույտ բաճկոնակով։ Տղան կրկին խոսում էր, հետո ձեռքը դրեց Մարինեի ուսին, Մարինեն կրկին ժպտում էր…

Ինքս էլ չիմացա, թե ինչպես եղավ դա, արագ ծեծեցի  լուսամուտի ապակին։ Տղան շրջվեց լուսամուտի կողմը, բայց նա ինձ տեսնել չէր կարող, դրսում մութ էր, իսկ նա կանգնած էր լուսավոր սենյակում։ Ես տեսա, թե ինչպես Մարինեն վախեցած ետ նայեց։

Ես արագ հեռացա լուսամուտից։ «Դա նա է, Ստեփանը,- մտածեցի ես,- նա ուրիշի է սիրում…»։ Ես ուզում էի գոռալ այդ անծանոթ քաղաքով մեկ։ Եվ, չգիտեմ ինչու, քայլեցի դեպի ծով։ Բայց մի ձայն կանգնեցրեց ինձ։ Մարինեի ձայնն էր դա. նա գալիս էր վազելով, և նրա   արձակ մազերը ծածանվում էին ուսերին։

-Գնանք,- հասնելով ինձ ասաց նա շնչահեղձվելով,- գնանք այստեղից։- Նա արագ վերցրեց ձեռքս, և մենք վազելով գնացինք մթին փողոցով։- Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ, - ասաց Մարինեն հանգչող շշուկով…-Ես քեզ ամեն բան կբացատրեմ…

Մենք կտրեցինք-անցանք մի երկու թաղամաս, ես չգիտեի, թե մենք ուր ենք գնում։ Մարինեն երբեմն ետ էր նայում, մի երկու թաղամաս ևս անցանք։ Առջևում ծովափնյա զբոսայգին էր։

- Իսկ հիմա պատմիր,- հանկարծակի շրջվելով դեպի ինձ և գլուխը սեղմելով կրծքիս, ասաց Մարինեն։- Ես քեզ սպասում էի… Այսօր, քեզ տեսնելուց հետո, երկար լաց էի լինում տանը։

-Իսկ ինչո՞ւ չխոսեցիր ինձ հետ այնտեղ, տեխնիկումի բակում։

-Որովհետև նրա քույրն այնտեղ էր։

-Ո՞ւմ քույրը,- չհասկացա ես։

-Ես նրա մասին պատմել եմ քեզ… Ստեփանի քույրը։ Հիշո՞ւմ ես… Մի՞թե մոռացել ես։

-Այդ նա՞ էր ձեր տանը։

-Այո։ Նրանք առաջ մեր բակում էին ապրում, այդ մասին նույնպես ասել եմ քեզ, հետո նոր բնակարան ստացան… Հայրը մեր տեխնիկումի դիրեկտորն է։

-Իսկ նա ի՞նչ էր անում ձեր տանը,- խանդից խեղդվելով անհամբեր հարցրեցի ես։

-Նա հաճախակի է գալիս… Մայրս նույնպես գիտի… Բոլորը գիտեն… Նա սիրում է ինձ։

-Իսկ դո՞ւ։- Ես համարյա շնչահեղձվում էի։

-Իսկ ես… ոչ,- ամբողջ իրանով սեղմվելով ինձ շշնջաց Մարինեն։- Քեզ հետ ծանոթանալուց, քեզ ճանաչելուց հետո անհնարին է որևէ մեկին սիրել, Վահրամ…  Նա   ինքնահավան   ու ամբարտավան է,  պարծենկոտ  ու  լկտի։ Դու նրա նման չես… Նա այսօր եկել էր ինձ ասելու, որ հայրը մեքենա է գնել իր համար, իսկ ես շարունակ քո մասին էի մտածում։

-Մի՞թե սա երազ չէ, Մարինե,- շշնջացի ես, անհամարձակ համբուրելով նրա մազերը։

-Ոչ, երազ չէ,- նույնպես շշուկով ասաց Մարինեն։-Դու ինքդ էլ տեսնում ես, որ երազ չէ։ Ահա ես քեզ մոտ եմ…քոնն եմ։

Ես չթողեցի, որպեսզի նրա վերջին հնչյունները հանգչեին շուրթերի վրա, ես համբուրեցի նրա կամակոր տաք շուրթերը, տենդագին ինչ-որ խոսքեր էի ասում նրան՝ իմ շուրթերի վրա զգալով նրա համբույրներն ու արցունքները։

-Ես վախենում եմ քեզ համար,- ասում էր Մարինեն։- Նա ընկերներ շատ ունի, դրա համար ես չտվեցի քեզ իմ հասցեն, և դրա համար չուզեցի քեզ հետ խոսել այսօր, գիտե՞ս, նա բռնցքամարտիկի կարգ ունի, ես վախենում եմ քեզ համար։

-Դու անհոգ մնա, Մարինե,- ասում էի ես իմ գրկի մեջ սեղմելով նրա սլացիկ մարմինն ու շնչելով նորաբաց վարդի  պես թարմ նրա շուրթերի բույրը։- Դու անհոգ մնա, ինձ ոչ ոք ոչինչ չի կարող անել, ես սիրում եմ քեզ Մարինե…

Մեր գլխավերևում մեղմորեն օրորվում էին մատղաշ բարդիները, մատղաշ բարդիներն ասես գլխով էին անում, ասում էին այո, սիրո խոստովանության խոսքերն են  նրա կրակոտ շուրթերի անուշաբուրակ համբույրները։

Այն հեռավոր տարիներին այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեին։  Ես այսօր ուզում եմ վերստին  հիշել այն հեռավոր,  անդարձ օրերը, և ասես ներքին մի ձայն ինձ կամացուկ ասում է՝ մի հիշիր դու գեղատեսիլ  վայրերը  քո  պատանության, ինչ  թողել ես այնտեղ վաղուց, էլ չես գտնի, ոչ վայրերն են անտեղ արդեն  գեղատեսիլ, և ոչ էլ դու՝ այն պատանին… Մի հիշիր… Մի՞թե հնարավոր է դա, և մի՞թե հնարավոր է մոռանալ  լուսնյակ այն գիշերը,երբ Մարինեի հետ երկար շրջեցինք արդեն դատակված զբոսայգում, հետո ես նրան ուղեկցեցի տուն։ Մայրն այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում, տանը չէր, բայց բնակարանի լույսերը վառվում էին դեռ։ Մարինեի փոքրիկ եղբայրը շորերով պառկել, քնել էր բազմոցին, իսկ դուռը բաց էր կրնկի վրա։

-Դուռն անգամ չի փակել,- նայելով ինձ, մի տեսակ մեղավոր ժպտաց Մարինեն, հետո ասաց.- Նա մեզ չի ների։

-Ավելի լավ,- ասացի ես,- նույնիսկ հաճելի է, երբ  կա մեկը, որը շարունակ պիտի մտածի մեր մասին։

-Նա մեզ չի ների,- կրկին ասաց Մարինեն մտախոհ, իսկ հետո ծիծաղեց։- Բայց դա ինձ համար միևնույն է,-ավելացրեց նա՝ լուսաժպիտ նայելով ինձ։

Ես կանգնել էի միջանցքում, չէի համարձակվում մտնել սենյակ, որտեղ բազմոցին պառկած քնով էր անցել Մարինեի փոքրիկ եղբայրը։

-Բայց դա ինձ համար միևնույն է,- ասաց Մարինեն և հանգցրեց միջանցքի լույսը։- Որովհետև ես սիրում եմ քեզ,- շշուկով ասաց նա։- Որովհետև դու նույնպես սիրում ես ինձ…- Մարինեն միանգամից նետվեց իմ գիրկը՝ իր պիրկ կրծքերով սեղմվելով ինձ։-Որովհետև հարյուրավոր կլիոմետր ճանապարհ ես անցել ինձ համար…

Կիսամութ միջանցքում ես համբուրում էի Մարինեի մեղմանուշ շուրթերը, ես նրան ասում էի այն մասին, որ իրենից մի  քայլ անգամ չեմ հեռանա այսուհետև, որ ես կապված եմ նրան հազար թելերով և մի օր, մի ժամ, մի վայրկյան անգամ չեմ ապրի առանց նրան։

-Այո, այո, այո,-շշնջում էր Մարինեն։- Իսկ հիմա գնա,- շշուկով ասում էր նա,- ուշ է, գնա,  քույրդ կարող է անհանգստանալ։

Ես դուրս եկա նրանց տնից, երջանկությունից պայթում էր կուրծքս, ոզում էի գոռալ, արթնացնել քնած մարդկանց, պատմել նրանց Մարինեի մասին։

Այո, այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեի հետ։ Այնուհետև մենք շարունակ իրար հետ էինք, ես աշխատանքի ընդունվեցի «Փոստային արկղ-240» քիմիական գործարանում, աշխատանքից հետո գնում էի Մարինեի մոտ, և մենք միասին անհոգ շրջում էինք քաղաքում, գնում էինք կինո, թափառում ծովափին… Մենք երջանիկ էինք, և ամբողջ քաղաքը գիտեր դա, ամբողջ քաղաքն ուզում էր, որ միշտ միասին լինեինք ես ու Մարինեն։

Եվ միայն Մարինեի մայրն էր, որ դեմ էր դրան։

-Ես չգիտեմ, թե իմ Մարինեն ինչ է գտել քո մեջ,-մի անգամ կծու  նետեց  նա։- Դու կդժբախտացնես իմ աղջկան, ես դա գիտեմ։

-Ես սիրում եմ նրան,- արագ ասացի ես, բայց Մարինեի մայրը չուզեց լսել ինձ։

-Մեզ պետք չէ քո սերը,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- չհասկացա ես։

-Դու ի՞նչ կարող ես տալ իմ աղջկան հիսունինը ռուբլի քո աշխատավարձով,-քամահրանքով ասաց նա։

Դա շատ էր ստորացուցիչ։ Ես նույնիսկ մի պահ կորցրի ինձ։

-Ասա, ի՞նչ կարող ես տալ նրան,-կրկին հարցրեց Մարինեի մայրը՝ ոտից գլուխ չափելով ինձ։

-Իմ աշխատավարձը կբարձրանա շուտով,- մրմնջացի ես։- Ես հիմա թթվածնային արտադրամասում ապարատավարի օգնական եմ, շուտով կարգ կստանամ… Ես փող շատ կստանամ։

-Ինչքա՞ն,-ծաղրեց Մարինեի մայրը։

-Հարյուր ռուբլի,- ասացի ես և զգացի, որ խեղդվում եմ վիրավորանքից։

-Իսկ Ստեփանը երեք հարյուր է ստանում,-քմծիծաղեց Մարինեի մայրը և, նայելով ինձ իր սպանիչ հայացքով, ասաց.- Չտեսնեմ քեզ այլևս նրա հետ, լսո՞ւմ ես, չտեսնեմ  այլևս…

Անցավ ձմեռը, եկավ գարուն։ Ես քրոջս տնից փոխադրվել էի արդեն խողովակագլանման գործարանի հանրակացարան, իսկ հանրակացարանը քաղաքի կենտրոնական մասում էր, Բարեկամության պողոտայի վրա։ Պատահում էր, տեխնիկումից տուն վերադառնալիս, Մարինեն գալիս էր հանրակացարան, ինձ մոտ (նրանք նոր բնակարան էին ստացել, և Մարինեն հանրակացարանի մտով էր գնում տեխնիկում ու վերադառնում այնտեղից)։ Մարինեին դուր էր գալիս իմ սենյակը։ Մի անգամ ասաց.

-Այսպիսի տաքուկ սենյակ եմ ուզում։

-Արի այստեղ ապրիր,- ասացի։

-Տղաների հանրակացարանո՞ւմ,- ծիծաղեց Մարինեն։

-Ի՞նչ կա որ…

-Գիտես, որ չեն թույլատրի, դրա համար էլ ասում ես։

-Իսկ կգայի՞ր, եթե թույլատրեին։

-Վազեվազ կգայի,- ասաց Մարինեն։- Մի օր անգամ քեզ մենակ չէի թողնի, եթե բնակարան ունենայիր։

-Իսկ ի՞նչ կանեիր,- ժպտացի ես։

-Քեզ կտանեի զագս, կպսակեի ինձ հետ, կստիպեի, որ սիրես ինձ հավիտյան։

-Շուտով կհերթագրվեմ ու բնակարան կստանամ,- ասացի ես, շոյելով Մարինեի ոսկեփայլ մազերը։- Եվ դու կդառնաս իմ տան ու իմ սրտի տիրուհին։

-Իսկ ե՞րբ կլինի դա, Վահրամ, ե՞րբ կլինի,- համարյա թախանձանքով շշնջաց Մարինեն։

-Մի երկու տարի չի քաշի։

-Իսկ Ստեփանն արդեն ստացավ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն։-Ընդամենը մի քանի ամիս է, ինչ կադրերի բաժնի պետ է սուպերֆոսֆատի գործարանում, և ահա երկու սենյականոց բնակարան ստացավ…

-Ոչինչ, ես էլ շուտով կստանամ,- մի բան ասած լինելու համար արտասանեցի ես, ինքս էլ չհավատալով իմ խոսքին։

Մարինեն նայեց ինձ, քմծիծաղեց։

-Տա աստված,- ասաց նա, իսկ հետո, այտը սեղմելով ուսիս, մտերմիկ տոնով ասաց.- Ստեփանի հետ  ինչո՞ւ եք կռվել։

-Ո՞վ ասաց քեզ,- հարցրեցի ես տարակուսանքով։- Նա՞ է ասել։

-Ոչ,- գլուխը տարուբերեց Մարինեն։- Դա կարևոր չէ։ Ուրիշներից եմ լսել։

Ես հայացքս փախցրի Մարինեից։ Ես նրան չասեցի, որ Ստեփանը մի քանի անգամ ընկերներով եկել է հանրակացարան՝ կռվելու, իսկ մի անգամ, տրամվայի կանգառում, նրա մեքենան քիչ մնաց խփեր ինձ։ Չպատմեցի նաև, որ մի շաբաթ առաջ նա զանգել էր մեզ մոտ, թթվածնային արտադրամաս, և ձայնը փոխելով, հայհոյել ու սպառնացել, որ կսպանի ինձ, եթե անհապաղ ձեռք չքաշեմ Մարինեից։ «Եթե սրանից հետո մի անգամ էլ քեզ տեսնեմ Մարինեի հետ,- ասաց նա ինձ հեռախոսով,- իմացած եղիր, որ մերդ լացացնելու եմ»։ «Մենք շարունակ միասին ենք լինում,- պատասխանեցի նրան։- Եվ միշտ միասին կլինենք։ Իսկ ինչ վեաբերում է մեր լացացնելուն, ապա հայտնի չէ դեռևս՝ թե ով ում մերը կլացացնի»։ Ես երկրորդ հերթի էի աշխատում այդ օրը, հանրակացարան եկա գիշերվա մեկին։ Եվ նոր էի մտել սենյակ, դուռը ծեծեցին։ «Դրսում քեզ սպասող կա»,- ասաց ինչ-որ մի տղա։ Իսկույն հասկացա՝ նա էր։ Դանդաղ իջա առաջին հարկ, դուրս եկա փողոց։ Դատարկ փողոցի եզրին, ծառերի տակ կանգնած էր Ստեփանի մեքենան։ Իմ ետևից եկած տղայի հետ գնացի դեպի մեքենան։ Մեքենայում, Ստեփանից բացի, երկու տղա ևս կային։

-Ահա եկել եմ, ի՞նչ ես ուզում,- բարձր ասացի ես, առանց որևէ մեկին նայելու. պարզ էր, իմ խոսքը Ստեփանին էր ուղղված։

-Դու սրտոտ ֆրաեր ես եղել, չեմ իմացել,-դուրս գալով մեքենայից ասաց Ստեփանը, անփութորեն խփելով մեքենայի դռնակը։- Բայց միևնույն է, պիտի դաստիարակեմ քեզ։

-Դո՞ւ,- ծաղրանքով հարցրի ես։

-Ես,- ասաց Ստեփանը։-Դու մի վախենա, տղաներից ոչ ոք չի խառնվի։- Մի ակնթարթում  աջ այտամկանը   ցնցվեց նրա դեմքին։-Ոչ ոք չի խառնվի։ Ես ինքս, արի,- նա գնաց դեպի մութ ծառուղի։

Ես քայլեցի նրա ետևից։ Ստեփանը կանգ առավ ծառերի տակ, շրջվեց դեպի ինձ։

-Քեզ հեռախոսով ասացի՞ն, որ այլևս չխոսես Մարինեի հետ,- հարցրեց Ստեփանը։

-Ասացին,- պատասխանեցի ես անվրդով։

-Մայրն ասե՞լ էր, որ գործ չունես նրա հետ։

-Ասել էր։

-Հետո՞։

-Հետո այն, որ մենք սիրում ենք իրար։

-Միթե՞,- ծիծաղեց Ստեփանը։

-Այո,- ասացի ես հանգիստ ձայնով։

-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա աղջիկ չի։

Գետինը ասես երերաց ոտքերիս տակ, իսկ օդը համարյա չէր հերիքում։ Ստեփանը ծիծաղեց, դերասանավարի  ձեռքերը  տարածած  ընկերների կողմը, ծիծաղելով ասաց.

-Ստացվում է այնպես, որ նա իր  փափլիկ մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին… Բա ո՜նց է տրվում,- նստուկի այլանդակորեն   շարժումներով քրքռաց նա,-  օ՜խ, ու՜խ, ա՜խ…

«Ստում ես, սրիկա»,-մտածեցի ես և ուժգին հարվածեցի նրա դեմքին։ Դա անսպասելի էր Ստեփանի համար, բայց նա չկորցրեց իրեն։ Նա ոտքով ուժեղ հարվածեց փորիս, գոտկատեղից քիչ ցածր, ես ակամայից ձեռքերս տարա փորիս, նա ձեռքի ափով խփեց երեսիս։

Վազելով մոտեցան Ստեփանի ընկերները, բայց Ստեփանը ձեռքով նշան արեց նրանց չմոտենալ։

-Ես ինքս,- շպրտեց նա։

Ես բռունցքներով էի խփում, Ստեփանը՝ ձեռքի ափով։ Իմ հարվածների ձայնը չէր լսվում, մինչդեռ Ստեփանի շառաչուն ապտակներից թնդում էր շուրջը։

Ստեփանի ընկերները բացականչություններով քաջալերում էին նրան։

-Կեցցես, Ստեփան, մի հատ էլ հասցրու էդ խրտվիլակին։

-Էնպես խփիր, որ հոր անունը մոռանա…

-Զգույշ, Ստեփան, մորթին չփչացնես…

Ես զգում էի, որ իմ հարվածները չէին կպչում նրան, նա ճարպկորեն խուսափում էր։ Եվս մի շառաչուն ապտակ, և արյունը հորդեց իմ քթանցքներից։ Մինչև կփորձեի արյունը կանգնեցնել, Ստեփանը մի անգամ էլ հարվածեց։ Ես չոքեցի գետնին, ուզում էի ելնել, չէր հաջողվում։

-Դե գնա, լակոտ,- ասաց Ստեփանը, թափ տալով շորերը։-Մեկ էլ տեսա հետը, ջարդուխուրդ կանեմ…

-Գնացինք,- ասաց տղաներից մեկը։

Նրանք քայլեցին դեպի մեքենան։ Լսվեց «Վոլգայի» խուլ հռնդյունը։

-Գուդ բայ, գեղացի տղա, գուդ բայ,- ձայնեց Ստեփանի ընկերներից մեկը։ Լսվեց նրանց համերաշխ ծիծաղը։ Հետո մեքենան ոռնաց ու սլացավ դատարկ փողոցով։

Ես այդ բոլորի մասին չասացի Մարինեին, ես նրան ոչինչ չասացի Ստեփանի ասածների մասին, ես լուռ մտատանջվում էի՝ առանց նրան որևէ խոսք ասելու…

Գարունը նույնպես անցավ։ Սկսվեցին ամռան առաջին օրերը։ «Մարինեի հետ այսօր կգնանք ծով՝ լողանալու»,- մտածեցի ես, դուրս գալով հանրակացարանից։ Եվ այդ պահին հանկարծ տեսա Ստեփանի մեքենան։ Դա մի կարճ ակնթարթ տևեց,  մեքենայի ետնամասում աղջիկ կար նստած, ինձ թվաց, թե դա Մարինեն  էր։ Ստեփանի մասին շատ էի լսել, որ նա իբր օրական մի աղջիկ է փոխում։ Ես շնչահեղձվելով առաջկտրուկ վազեցի պուրակով, դուրս եկա փողոց, բայց  մեքենան հեռու էր արդեն։ «Նա էր»,-սրտի դողով մտածեցի ես և ասես ոտքերս թուլացան. «Ստացվում է այնպես, որ նա փափլիկ իր մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին…»։ Ես չսպասեցի մինչև գար հերթական ավտոբուսը, տների արանքով, կարճ ճանապարհով, վազեցի դեպի Մարինենց տուն։ «Մի՞թե Մարինեն էր»։ Ես գնում էի արագ, վազելուց շունչս կտրվում էր արդեն, բայց չէի կանգնում։ «Իսկ եթե նա՞ է»,- մտածում էի ես։ «Ոչ, չի կարող պատահել,- հուսադրում էի ինքս ինձ։-Բայց վերջերս փոխված է երևում մի տեսակ… նույնիսկ երեկ հրաժարվեց ինձ հետ գնալ կինո…»։ Աստված իմ, մի՞թե Մարինեն էր… Ահա և նրանց տունը։ Ես արագ սլացա աստիճաններն ի վեր, սեղմեցի դռան զանգը… «Ո՞վ է»,- ներսից ասաց Մարինեն։ «Ես եմ, Մարինե, բաց արա»։ Մարինեն բացեց դուռը։ «Արի»,- անտարբեր ասաց նա, մի կողմ կանգնելով։ Նա, ըստ երևույթին, նոր էր հագել տնային խալաթը։ «Ի՞նչ է պատահել»,- կոճկելով խալաթը, հարցրեց նա՝ ուշադիր նայելով ինձ։

-Դու որտե՞ղ էիր այսօր,-հարցրի ես, նայելով շուրջս։

-Տանն էի,- պատասխանեց Մարինեն անփույթ։

-Իսկ ինչո՞ւ տեխնիկում չես գնացել։

-Չգիտեմ,- պատասխանեց Մարինեն ուշացումով։- Չեմ ուզում սովորել։

-Ինչո՞ւ։

-Առևտրի տեխնիկում չեմ ուզում։ Կընդունվեմ բժշկական։

-Ախր, ինչո՞ւ,-անհամբեր հարցրի ես։

-Այդպես ավելի հարմար է,- հանգիստ տոնով ասաց Մարինեն։

«Նա նույնիսկ ինձ չի հրավիրում նստելու»,-տագնապով մտածեցի ես։

-Դու գժվե՞լ ես, Մարինե,- ասացի։- Դու այդ ինչե՞ր ես ասում։

-Մայրիկին ասել եմ, նա համաձայն է։ Առայժմ աշխատանքի կընդունվեմ սուպերֆոսֆատի գործարանում…

-Որպես ի՞նչ։

-Որպես հեռախոսավարուհի։ Այնտեղ ազատ ժամանակ շատ կունենամ՝ պարապելու համար։ Գուցեև հենց կադրերի բաժնում աշխատեմ…

«Ստեփանի մոտ է գնում,- նվաղուն սրտով մտածեցի ես։- Ուրեմն  չեմ սխալվել, այդ նա էր մեքենայում։ Նա այլևս չի սիրում ինձ»։

-Դու գնում ես Ստեփանի մոտ։-Սիրտս չաքճքում, պայթում էր խանդից ու անզորությունից։- Այդ նա է քեզ հրավիրել…

-Ինչո՞ւ հատկապես Ստեփանի։- Նա շփոթված  թոթվեց ուսերը։- Սուպերֆոսֆատի գործարանում  չորս  հազար մարդ է աշխատում…

-Դու այսօր էլ նրա հետ էիր։ Ես տեսա՝  նրա  հետ էիր։ Դու նրա մոտ ես գնում։

-Վահրամ,- նա թեթևակի բռնեց արմունկս։ Սակայն չառարկեց։ Նա լուռ էր։

-Ե՞րբ ես գնում,-   արտաքուստ արդեն խաղաղված ասացի ես։

-Վաղը,- կամացուկ ասաց Մարինեն։- Առավոտյան իննին։

-Ես էլ կգամ քեզ հետ,- ասացի ես։- Այնպես որ, միասին կաշխատենք այնտեղ։  Աշխատավարձն այնտեղ բարձր է ասում են։ Ես էլ եմ ուզում այնտեղ աշխատել։

-Ճի՞շտ,- հարցրեց Մարինեն, կրկին ուշադիր նայելով ինձ։

-Այո, վաղը առավոտյան,  հերթափոխությունից  հետո ,կսպասեմ քեզ մեր գործարանի մոտ, տրոլեյբուսի կանգառում։- Ես դուրս եկա Մարինեի մոտից, առանց նրան հրաժեշտ տալու։

Մյուս օրվա առավոտյան ես նրան սպասում էի տրոլեյբուսի կանգառում։ Նա եկավ ուշացումով։ Համարյա ժամը տասնմեկի  մոտերքը։ Տրոլեյբուսից իջավ, և, տեսնելով ինձ, մի տեսակ կորցրեց իրեն։ Ամենայն հավանականությամբ, նա մտածել էր, որ ես, գիշերային հերթափոխությունից հետո, հազիվ թե սպասեմ այդքան։ Նա մենակ չէր. ինչ-որ աղջկա հետ էր նա։ 

-Ես էլ եմ քեզ հետ գալիս,- բարևելով Մարինեին, կամացուկ ասացի ես։

-Ինչո՞ւ,-իբր առաջին անգամ էր լսում, զարմացած ասաց Մարինեն։ 
  
-Չէ՞ որ երեկ ասացի։ Ուզում եմ սուպերֆոսֆատի գործարանում աշխատել,- ասացի ես։

Մարինեն կանգ առավ։

-Երեխայություն ես անում, Վահրամ,- ասաց նա, նայելով գործարանի կողմը։- ի՞նչ է պատահել քեզ։

-Ոչինչ չի պատահել,- ասացի ես անվրդով,-պարզապես ուզում եմ աշխատանքի ընդունվել սուպերֆոսֆատի գործարանում։

-Գնա ընդունվիր, քեզ ո՞վ է խանգարում։

-Ես քեզ հետ եմ ուզում գնալ։

-Իսկ ես չեմ ուզում,- սառն ու կտրուկ  ասաց Մարինեն, կրկին անգամ նայելով գործարանի կողմը։ Երևի պայմանավորվել էին, որ Ստեփանը դիմավորեր նրան, դրա համար էր  շարունակ նայում գործարանի  կողմը։

-Գնա, ես քեզ չեմ խանգարի,- նետեցի ես։

Մարինեն ընկերուհու հետ քայլեցին դեպի գործարան։ Նա նույնիսկ մի անգամ չշրջվեց իմ կողմը։ «Ահա և քո սերը, Վահրամ,-հուսաբեկ   ասացի  ինքս ինձ։- Վերջ քո սիրուն… Մոռացիր նրան…»։ Ի՜նչ հեշտ է ասել՝ մոռացիր։

…Երկու օր էր անցել այդ հանդիպումից։ Գիշերային հերթափոխությունից էի դուրս եկել, առավոտ էր, գործարանի մուտքի մոտ, հրապարակում, սպասում էի տրոլեյբուսի։ Տխուր օր էր ինձ համար, որովհետև երեկոյան, աշխատանքի գալուց առաջ, գնացել էի Մարինեի մոտ, տանը չէր եղել։ «Իսկ որտե՞ղ էր, տեսնես»,- տրոլեյբուսի կանգառում  կանգնած ինքս ինձ շարունակ հարցնում էի ես և հանկարծ տեսա Մարինեին… Նա նստած էր Ստեփանի «Վոլգայում», Ստեփանի կողքին։ Ստեփանը ինչ-որ բան էր պատմում նրան, և նա, գլուխը ետ, ծիծաղում էր… Նա նույնիսկ չնայեց տրոլեյբուսի կանգառում հավաքված մարդկանց կողմը, նա, հավանաբար, գիտեր, որ այս գիշեր ես աշխատում էի, գիտեր նաև, որ կարող է այստեղ եմ, տրոլեյբուսի կանգառում…

Ես չսպասեցի տրոլեյբուսի։ Մեր գործարաններն իրարից այնքան էլ հեռու չէին, ոտքով գնացի սուպերֆոսֆատի գործարան… Իմ աչքին ոչինչ չէր երևում, երկինքը սևացած էր իմ աչքին և ապրելն էլ անիմաստ էր  թվում արդեն… Ստեփանի կանաչավուն «Վոլգան» կանգնած էր գործարանի վարչության շենքի առջև՝ «56-36 АВА»։  Նրանն էր։ Կադրերի բաժինը երկրորդ հարկում էր, արագ բարձրացա երկրորդ հարկ, հրեցի բաժնի պետի առանձնասենյակի  դուռը, փակ էր։ Շրջվեցի, որ իջնեմ, կաշեպատ դուռը անսպասելի բացվեց, այնտեղից դուրս եկավ Մարինեն, և նրա դեմքը շառագունած  էր… Եվ շուրթերն էլ փքուն։ Երևի համբյուրվելուց…

Կատաղի խանդն ալիք տվեց իմ հոգում, ես մեջքով հենվեցի պատին, որ չընկնեմ… Մարինեն շփոթահար նայում էր ինձ, հետո հանկարծ շրջվեց և սկսեց արագ իջնել աստիճաններով։

-Մարինե,- կանչեցի ես,- Մարինե, կանգնիր…

Մարինեն չկանգնեց։ Ես հասա նրան առաջին հարկի միջանցքում և, թափով շրջելով նրան իմ կողմը, ասացի.

-Դու ի՞նչ էիր անում այնտեղ։

-Քո ի՞նչ գործն է,- կոպտաբար նետեց Մարինեն։

Մարդիկ կանգնած նայում էին, և ես ամբողջ ուժով ապտակեցի Մարինեին։

-Գնա,- ասացի ես նրան։-Ես երեք հարյուր ռուբլի չեմ վաստակում, ես «Վոլգա» չունեմ, տեխնիկումի դիրեկտոր հայր չունեմ ես…

Հետո գնացի ծովափ, ընկա ավազների վրա՝ հայցքս դեպի երկինք, դեպի երկնքի խորքով չվող ամպերը։ «Չեմ մնա այստեղ,- մտածում էի ես։-Կգնամ, կհեռանամ քեզանից, Մարինե,-մրմնջում էի ես։- Ու չեմ մոռանա քեզ, կսիրեմ քեզ, կսիրեմ քեզ, ամբողջ կյանքում կսիրեմ քեզ, ու դու ոչինչ չես իմանա այդ մասին»։

Այդ օրերին թերթերում հայտարարություն տպագրվեց այն մասին, որ Հայաստանում, Քաջարանի պղնձահանքերում բանվորներ են պետք։ Կարդացի այդ հայտարարությունը ու մեկնեցի Քաջարան… Աշխատանքի տեղավորվեցի այնտեղ, իսկ հաջորդ տարին ընդունվեցի համալսարան՝ ժուռնալիստիկայի բաժին։ Դա իմ վաղուցվա երազանքն էր։Այն ժամանակ, հիշում եմ, Մարինեն ասաց՝  դուք լրագրող կդառնաք, թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես կկարդամ…

Աննկատ անցան ուսման տարիները, այնուհետև աշխատանքի ընդունվեցի երիտասարդական «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում։

Այդ բոլոր տարիներին ես չմոռացա Մարինեին։ Ո՞րտեղ էր նա, ի՞նչ էր անում, ամուսնացա՞վ Ստեփանի հետ, թե ոչ՝ չգիտեի։ Եվ ահա պատահեց այնպես, որ խմբագրությունից ինձ գործուղեցին Լենինաբադ։ Վերադարձին ես Բաքվի օդանավակայնից տաքսի վերցրի և մեկնեցի Սումգայիթ՝ քրոջս տեսնելու։

Մինչև երեկո մնացի քրոջս տանը, երկար զրուցում էինք։ Հետո քույրս ճանապարհեց ինձ մինչև բակ և այնտեղ, բակում նա հանկարծ ասաց. «Մի երկու անգամ Մարինեն եկել է մեր տուն, շատ է ուզում տեսնել քեզ,   զանգիր։ 48-45, գրիր հեռախոսի համարը»։

Ես քայլում էի դեպի տրոլեյբուսի կանգառ ու մտածում էի Մարինեի մասին։ «Զանգեմ ի՞նչ ասեմ,- մտածում էի ինքս ինձ։- Ամեն ինչ վաղո՜ւց անցած է արդեն , ինչի՞ մասին պիտի խոսենք…»։ Տրոլեյբուսի կանգառում ես դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին և սիրտս, չգիտես ինչու, անհանգիստ, տագնապալից խփում էր։ Ինձ այնպես էր թվում, թե հիմա ինչ որ տեղից դուրս կգա Մարինեն՝ առաջվա պես փխրուն ու գեղեցիկ, և կասի. «Ողջույն, Վահրամ, ես եմ,  դու հո չե՞ս մոռացել քո նախկին Մարինեին»։

Տրոլեյբուսը չկար։ Ճանապարհից այն կողմ, բլրի ետևում, ծովն էր։ Պարզ լսվում էր ալիքների աղմուկը։ Որոնեցի գրպաններս, երկու կոպեկանոց գտա։ «Կճանաչի՞ ձայնս, կհիշի՞,- մտածում էի ես։-Եթե հեռախոսը չվերցրեց, կամ թե տանը չէ, ուրեմն էլ չեմ զանգի»։ Հավաքեցի համարը՝ 4, 8, 4, հավաքեցի վերջին թիվը՝ 5։ Սիրտս անհանգիստ խփում էր։ Հեռախոսի մյուս ծայրին մեկն ասաց. «Ալլո»։

«Եղբայրն է,- մտածեցի ես։-Առաջին դասարան էր գնում, հիմա երևի դպրոցը վաղուց է  ավարտել։ Իսկ գուցե ամուսինն է։ Գուցե Ստեփանի ձա՞յնն էր»։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում,- ինչքան կարելի էր հանգիստ ասացի ես։- Մարինեն տա՞նն է…

Հեռախոսագծի մյուս կողմում մի պահ լռություն եղավ։

-Իսկ ո՞վ է հարցնում,-վերջապես ասաց տղամարդու ձայնը։

«Եղբայրն է»,- կրկին մտածեցի ես։

-Չեք ճանաչի,-հեռախոսի մեմբրանը ծածկելով, ասացի ես։-Տա՞նն է Մարինեն։

Կրկին լռություն եղավ։

-Ալլո, այդ ո՞վ է։ Ի՞նչ եք ուզում։

Մայրն էր։ Հազարավոր ձայների մեջ ես կճանաչեի նրա ձայնը։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում։ Կանչեցեք, եթե կարելի է։

-Մարինեն տանը չէ։ Ո՞վ է հարցնում։

-Չեք ճանաչի,- ուշացումով ասացի ես։

-Ուրեմն պետք էլ չէ, որ ճանաչենք,- ընդհատեց մայրը։- Եվ չհամարձակվեք այլևս զանգել այստեղ, լսո՞ւմ եք…

Ես զգացի, որ Մարինեի մայրը հիմա ցած կդնի հեռախոսափողը, ինքս առաջինը դրեցի խոսափողը։ «Ուրեմն վերջ, մնաս բարով,- մտովի ասացի Մարինեին։- Ես զանգեցի, ես կատարեցի քո խնդրանքը, զանգեցի, սակայն  քեզ չուզեցին հեռախոսի մոտ կանչել»։

Տրոլեյբուսը թեթև մոտեցավ, հետո թեթև սահեց տեղից։ «Այսքան մարդկանց մեջ ոչ մի ծանոթ չկա»,- անցավ իմ մտքով։ Իսկ այն ժամանակ, տարիներ առաջ, քաղաքը դեռ փոքր էր, մի քանի տասնյակ հազար բնակիչ ուներ ընդամենը, և բոլորն իրար դեմքով գիտեին համարյա։

Տրոլեյբուսից երևում էր Կասպիականը։ Ծովը մութ-մութ էր, և միայն հեռվում, այնտեղ, ուր ասես վերջանում էր ծովը, իրիկնային աղջամուղջի մեջ կարմիր լույսեր էին վառվում ու հանգչում։ Դա ձկնորսանավերն էին լողում ծովի խորքում։

Ավտոկայանում իջա տրոլեյբուսից։ Բաքու մեկնող ավտոբուսի տոմսերը վաճառվում էին։ «Իսկ որտե՞ղ է,- մտածում էի ես։-Տանն էր, պարզապես չուզեցին կանչել»։ Ես դուրս եկա հերթից։ «Մի անգամ էլ զանգեմ»,- որոշեցի։ Մտա հեռախոսախցիկ, հավաքեցի երեք համարը, մատով մի փոքր պահեցի վերջին թիվը, հետո բաց թողեցի սկավառակը։ Սկավառակը ետ սահեց, և քիչ անց հեռախոսագծի մյուս ծայրում վերցրին հեռախոսը։

-Ալլո՞։

Մարինե… Մարինե… Այս ինչո՞ւ եմ հուզվում, ինչո՞ւ այսպես կապվել է լեզուս… Մի՞թե առաջվա պես դեռ սիրում եմ նրան…

-Մարինե, ես եմ… Ալլո… Մարինե,- հուզախռով ու որոշ չափով այլայլված   ասացի ես։- Դու լսո՞ւմ ես ինձ։ Ալլո…

-Այո, լսում եմ,- հանգիստ ասաց Մարինեն, մի փոքր լռեց, ավելացրեց  նույն հանգիստ տոնով.-Այս գիշեր երազում տեսել էի քեզ… Այսքան տարիների ընթացքում՝ առաջին անգամ։ Զարմանալի է։ Հետո արթնացա, դու չկայիր, և ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…

-Դու հիմա կարո՞ղ ես դուրս գալ,- ասացի ես Մարինեին։-Ես կսպասեմ։

-Իհարկե… Ժամը քանի՞սն է։

- Յոթ անց քսան։

-Մի տաս-տասնհինգ րոպեից  քեզ մոտ կլինեմ։ Ալլո,- ծիծաղեց Մարինեն,- քիչ մնաց ցած դնեի հեռախոսափողը։ Դու ինձ որտե՞ղ ես սպասում։

-Ձեր տան մոտ։ Մսի խանութի առջև։ Նոր ավտոկայանից եմ զանգում։  Հիմա կգամ։ 

-Այնտեղ մսի խանութ չկա արդեն։ Միլիցիայի բաժանմունք է։

-Չէ, չէ, ուրեմն ուրիշ տեղ,- ծիծաղեցի ես (Հեռախոսագծի մյուս ծայրում Մարինեն  ևս ծիծաղեց)։- Դպրոցական շենքի անկյունում,  հույս  ունենա՞նք որ դպրոցը մնում է։

-Դպրոցը մնում է։ 

-Ես քեզ այնտեղ էի միշտ սպասում։ Հիշու՞մ ես…

-Հիշում եմ,- թախիծով ասաց Մարինեն։- Արի։ Միայն շուտ։ Իսկ եթե հանկարծ չճանաչե՞նք իրար…

-Ես քեզ չեմ մոռացել,- ասացի ես։

«Արի։ Միայն շուտ»։ Շուտ… Ձայնը։ Ծիծաղը։ Ձայնի մեջ թախիծը։  «Հիշո՞ւմ ես»։ Չէի քայլում, համարյա վազում էի։ «Միայն շուտ…»։ «Երազում տեսել էի քեզ»։ Այստեղով ճանապարհը կարճ է, բակերով… «Եվ ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…»։ Անցա տրամվայի գծով, իմ կողքով մարդիկ էին անցնում,  ես ուշադրություն չէի դարձնում նրանց… Անցա կենտրոնական փոստը.. նվերների խանութը… վարսավիրանոցը… Մի՞թե սիրում եմ դեռ… Ձայնը… ծիծաղը… Սերը, ինչպես կրակը՝ մոխրի մեջ, մնում է… Ահա Մարինենց շենքը.. Մարինե… Փոխվե՞լ է տեսնես… «Իսկ եթե հանկարծ չճանաչենք իրար…»։ 

Մարինեն չկար դեռ։ Հավանորեն ես շուտ էի եկել, մի քանի րոպեում։ Հիմա դուրս կգա… Կանգնեցի դպրոցի պատի տակ, այնտեղ, ուր տարիներ առաջ միշտ կանգնում էի։ Ոչինչ չէր եղել ասես, ասես տարիներ չէին անցել, պարզապես, ինչպես այն ժամանակ, երկրորդ հերթափոխությունից եկել եմ, որպեսզի մի անգամ էլ նայեմ Մարինեի լուսամուտին ու նոր գնամ հանրակացարան։ Գիշերվա ժամը մեկին, աշխատանքից հետո  հանրակացարան գնալիս, ավտոբուսից իջնում, գալիս կանգնում էի  այս անկյունում, երկար նայում էի Մարինեի լուսամուտին՝ գոնե  հեռվից մի անգամ ևս նրան տեսնելու, ու նոր ոտքով գնում էի հանրակացարան։ 

Մարինեն սպիտակ շորով էր, բարձրակրունկ կոշիկներով, ես իսկույն նկատեցի նրան շքամուտքի կիսամթան մեջ։ Մարինեն թեթևաքայլ գալիս էր. ես ընդառաջ գնացի, չգիտեի, թե որտեղ թաքցնեի ձեռքերս, հուզվում էի, իսկ Մարինեն թեթևաքայլ մոտենում էր, ես իմ ծնկներում թուլություն զգացի, սիրտս կարծես նվաղում էր, և ինչպես այն ժամանակ, տարիներ առաջ, մի պահ ցանկացա պարզել ձեռքերս, իմ գիրկն առնել Մարինեին, բայց ահա Մարինեն հասնում է, ժպտում է,  և ես մնացել եմ կանգնած, չգիտեմ,   թե որտեղ  թաքցնեմ ձեռքերս,  ասես իմ ձեռքերն են մեղավոր, որ ես այդպես հուզվում եմ… Մարինեն չէր փոխվել ամենևին։ Աչքերը մշուշոտ, տխուր ժպտում էին։

-Բարի երեկո։
                 
Մարինեի ձեռքը՝ սառը և փոքր, կորել էր իմ ափի մեջ։

-Բարի երեկո։-Ես իմ ափի մեջ պահում էի Մարինեի ձեռքը։- Բոլորովին չես փոխվել,-ցածր ասացի ես։

-Դու էլ։- Մարինեն նայում էր իմ աչքերի մեջ, շարունակում էր տխուր ժպտալ։- Դու էլ բոլորովին չես փոխվել։ Իսկ գիտե՞ս քանի տարի է անցել։

Ես կարոտով նայում էի Մարինեին։

-Տասնհինգ տարի,- քիչ անց ասաց Մարինեն։-Գուցեև ավել…Տասնհինգ տարի,- կրկնեց նա հուսակտուր վհատությամբ։- Մարդուն ծերացնում են ոչ թե տարիները, այլ հույսի ու երազանքի բացակայությունը։ Հիմա քանի՞ տարեկան ես,-առանց ձեռքը հանելու իմ ափից,  հարցրեց նա թախծաժպիտ աչքերով  նայելով ինձ։

- Մեծ եմ արդեն։ Հինգ տարով Քրիստոսից մեծ։

-Երեսունո՞ւթ։

-Թվաբանությունից ահագին ուժեղ ես։ Չգիտեի։ Իսկ դո՞ւ։

-Մի՞թե չես հիշում։

-Հիշում եմ։ Դու դեռ երեխա ես։-ժպտացի ես։

-Իհարկե,- հառաչեց Մարինեն։-Տարիները ետ են մնում,իսկ մենք քայլ  առ  քայլ  հեռանում ենք մեր կյանքի ամենահրաշալի օրերից…Եվ ինչո՞ւ է այդպես, Վահրամ։ Երջանկության մասին չես մտածում, երբ այն կա։ Սկսում ես մտածել, երբ այն արդեն  ետ  է  մնացել,  և  դու այնքա՜ն ես  հեռու նրանից,։ Ինձ թվում է երջանկությունը նման է հորիզոնի, ինչքան մոտենում՝ այնքան հեռանում է քեզանից…- Մարինեն նորից հառաչեց։- Ե՞րբ ես եկել։

-Այսօր։ Ասա, ո՞ւր գնանք։

-Ուզո՞ւմ ես ծովափ։

-Ուզում եմ,- ասացի ես։

Հեռու չէր ծովը. մի թաղամաս այն կողմ էր։ Դանդաղ քայլեցինք դեպի ծով։

-Առաջ ոչինչ չկար այստեղ, հիշո՞ւմ ես։ Հիմա ծովափի երկարությամբ մեծ զբոսայգի է։ Եվ քաղաքն էլ այն չէ։ Շա՜տ է փոխվել…

-Այո, շատ է փոխվել,- ասացի ես։- Դու չես միայն փոխվել։

-Դա միայն թվում է, Վահրամ։ Դու քա՞նի օրով ես եկել։

- Այսօր գնում եմ։ Սամարղանդից ես գալիս։ Այնտեղ հայկական մեծ համայք կա,   հոդվածաշար պետք է պատրաստեմ։ Այսօր գնում եմ,- կրկնեցի ես։

-Ինչո՞ւ այդպես շուտ։

-Աշխատանքի եմ… Ավտոբուսի տոմս էի գնում։ Հերթի էի կանգնել, հետո ասացի՝ մի անգամ էլ զանգեմ։ Զանգեցի, և դու վերցրիր։ Իսկ դու, ինչ է, տա՞նը չէիր, երբ առաջին անգամ զանգեցի։

-Տանն էի…

-Ես այդպես էլ գիտեի։ Զգում էի, որ չեն ուզում հեռախոսի մոտ կանչել։

-Կարծես մորս չգիտես,- հառաչեց Մարինեն։

Մի փոքր լռեցինք։

-Քույրս ասաց, որ զանգեմ,- ասացի ես։ -Հեռախոսի համարը ինքը տվեց։

-Ես էի խնդրել։ Դու հիմա որտե՞ղ ես աշխատում։

-Երիտասարդական թերթի խմբագրությունում։ Չգիտե՞ս, վերջին ավտոբուսն այստեղից  քանիսին է մեկնում Բաքու։

- Գիտեմ։ Ժամը տասնմեկ անց կեսին։ Օդանավակայա՞ն պիտի գնաս։

-Այո։ Առավոտյան ժամը վեցին թռչում եմ։ Կգնամ օդանավակայանի հյուրանոցում կմնամ, առավոտյան կթռչեմ։ Թե չէ՝ այստեղից չեմ հասցնի։

-Այո, այստեղից չես հասցնի։ Մինչև կհասնես Բաքու ու  այնտեղից՝ օդանավակայան, քո ինքնաթիռն արդեն Երևանում կլինի։

Մեքենա էր անցնում, ես քնքշորեն բռնեցի Մարինեի թևը։

-Սպասիր,- ասացի ես։

Մեքենայի լույսերն ընկան Մարինեի վրա և ես մի կարճ  պահ  տեսա նրան լույսերի մեջ։ Ադամանդե ականջօղերով ու ոսկյա շողշողուն շղթայիկով՝ նա գեղեցիկ էր. նույնն էին  լույսից կկոցված աչքերն ու լույսով շղարշված հմայիչ դիմագծերը։

-Վախենո՞ւմ ես ինձ համար,- Մարինեն նայեց իմ աչքերին, ասես ասեղներ կային Մարինեի սևորակ աչքերում։ Ես հայացքս փախցրի։

Մեքենան անցավ մեր առջևով։

-Վախենո՞ւմ ես,- չարաճճիորեն կրկնեց նա։

-Վախենում եմ,- ասացի ես և մի հեռավոր, մոռացված անուշ խլրտոց զգացի իմ հոգում։ Ես ակամայից սեղմեցի Մարինեի տաք թևը։- Անցնենք։

Ծովն արդեն մոտ էր, այնտեղից սառը հով էր փչում, և մթության մեջ, աստղերի ներքո ,թույլ  փայլկտում  էին ալիքները, լսելի  խշշում։

Հեռվում ինչ-որ տեղ տխուր սուլում էր մանրևային շոգեքարշը։

-Լսո՞ւմ ես։-Մարինեն, ականջը հեռու սուլոցին, կանգնեց։-Աչքերդ փակիր ու լսիր։

Մենք կանգնել էինք իրար կողքի, մաքուր աստղերի տակ, փակ աչքերով, և լսում էինք  գործարանային մանևրող շոգեքարշի տխուր, ասես հեռվից, տարիների խորքից կանչող սուլոցները։

Իմ մատները Մարինեի թևի վրայով սահեցին, գտան մատները. չկար քիչ առաջվա սառնությունը, մատները հիմա տաք էին։

-Դու լսո՞ւմ ես, Վահրամ,- աչքերը դեռևս փակ, ասաց Մարինեն,- այն ժամանակ էլ, տարիներ առաջ, երբ ծորուն սուլում էին մանրևային շոգեքարշները, կանգնում ականջ էինք դնում այդ թախծածոր կանչին։   Հիշո՞ւմ ես, փակ աչքերով, իրար սեղմված լսում էինք…

-Հիշում եմ,- ասացի ես, մատներս քնքշորեն քսեցի Մարինեի դեմքին, ասես արթնացնում էի նրան հիպնոսացումից։ Իմ մատները սահեցին արցունքներից թաց  տաք շուրթերի վրայով…-Մարինե։

Շոգեքարշն այլևս չէր սուլում, էլ չէր կանչում տարիների հեռվից. խաղաղություն, անդորր էր զբոսայգու վրա։

-Մարինե,- շշնջացի ես։

-Արդեն գարուն է գալիս,- մտքերով հեռու հուշերում՝  ասաց Մարինեն։ -Ձեզ մոտ ինչպե՞ս է։ Ցու՞րտ է դեռ։

-Մեզ մոտ նույնպես գարուն է։ Կարաբալայի ժառանգները մանուշակ են վաճառում արդեն։

-Կարաբալան ո՞վ է։

-Կարաբալա՞ն։ Ծաղիկների սիրահար էր, ճաղկավաճառ։ Մեզ մոտ բոլոր սիրահարները նրանից էին ծաղիկ գնում։ Կարելի՞ է թևանցուկ անել։

-Իհարկե,- Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, դառը  ժպտաց։-Թևանցուկ անելու մասին թույլտվություն ես հարցնում առանց թույլտվության՝  ապտակում…  Վահրամ, ես դա երբեք չեմ մոռանում։

-Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

-Դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ուզում ես ասել՝ մոռացե՞լ ես։- Մարինեն քիչ լռեց, ասաց.- Դու կարող ես և մոռանալ, իսկ ես՝ ոչ։ Ես չեմ մոռանա։ Ամեն ինչ դրանից սկսվեց։
 Ծովի անսահման մակերևույթը մոտիկից մուգ կանաչավուն էր, ապա գորշ, որ գնալով ձուլվում էր իրիկնային մթնող երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից դանդաղորեն ելնում էր լուսինը՝ լուսավորելով ծովի ծանծաղ մասում այստեղ-այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսների ինքնաշեն տախտակամածները։
-Նայիր, Վահրամ,- ասաց Մարինեն,-լուսինը ճանապարհ է գծում ծովի վրայով։
Մենք լուռ նայում էինք նորելուկ լուսնին, որ աստղերի միջով՝ կամաց գալիս էր դեպի քաղաք։ Քիչ հեռվում, նեոնային կարմիր լույսը մութ օդի մեջ շարունակ դաջում էր ''Ռեստորան Սումգայիթ'', ջնջվում, նորից էր   հայտնվում  նույն դաջվածքը։ Ես հիշեցի, որ Մարինեի հետ երբեք  ռեստորան չենք գնացել և ասացի.
-Գնա՞նք ռեստորան։ Մի քիչ կնստենք, երաժշտություն կլսենք։ Այնքան  հանդիպել ենք ու երբեք  ռեստորան չենք գնացել։
-Ռեստորան գնալու համար  փող էր պետք,- դարձյալ դառը ժպտաց Մարինեն, և ես անհարմար զգացի ասածիս համար։
Ձկան խորովածի բույրը տարածվել էր շրջապատում։ Ես ներս հրեցի ռեստորանի ապակեպատ ծանր դուռը, և, Մարինեին առաջ թողնելով,  ներս մտանք։
Երկար հայելու առջև Մարինեն հարդարեց մազերը։
-Որտե՞ղ նստենք,-կամացուկ, մտերմիկ հարցրեց Մարինեն։
-Անկյունում։- Ես սեղանների արանքով թևանցուկ տանում էի Մարինենին և, թեպետ չէի նայում ոչ ոքի,  սակայն զգում էի, որ  այս ու այն կողմից  նայում են Մարինեին։ Ես հիշեցի, որ այն ժամանակ էլ,  երբ միասին գնում էինք կինո, բոլորը հապշտակությամբ  նայում էին Մարինեին,  և դա խելացնոր կերպով դուր էր գալիս ինձ։ Դիտմամբ ուշ էինք մտնում դահլիճ՝ երրորդ զանգից մեկ-երկու րոպե շուտ, Մարինեն՝ վայելչագեղ բարձր ոտքերով,  գնում էր առջևից և գիտեր, որ գեղեցիկ է, որ բոլորը նայում են իրեն, գնում էր թեթև, ասես սառույցի վրայով սահում էր, գլուխը բարձր, խրոխտ, նա լեզվի ծայրը տանում էր կիսաբաց շուրթերի վրայով, և շուրթերը նռան գույն էին ստանում…
Ես բացեցի ճաշացուցակը։
-Ի՞նչ եք պատվիրում,- հարցրի ես։
-Չգիտեմ։  Իսկ ի՞նչ կա։
Աչքերս սահում էին ճաշանունների վրայով, բայց իմ մտքում ոչինչ չէր մնում։ Եկավ մատուցողուհին։
-Բարի երեկո,- ասաց նա։- Լսում եմ ձեզ։
-Լավ ու թարմ ի՞նչ ունեք,- կիսաթեքվելով նրա կողմը, ասացի ես։ Իսկ հետո ասացի.- Սևրյուգայի խորոված կուզենայինք, կլինի՞։-Մատուցողուհին  գլխով արեց։ Ես նայեցի Մարինեին։ Մարինեն դեմ չէր ձկան խորովածին։
- Մարինե, ի՞նչ ես խմելու։
- Մարտինի կուզենայի։ Սառույցով։
- Իսկ ինձ համար կոնյակ  բերեք։ երկու հարյուր գրամ։ Ընտիր կոնյակ ունե՞ք։
-Ունենք,- ասաց մատուցողուհին։-Մոլդավական։ Բոլորին դուր է գալիս։ 
-Հայկական չունե՞ք։
-Որտեցի՜ց,- մեղավոր ժպտաց մատուցողուհին։
-Իսկ խավիա՞ր,- հարցրեց Մարինեն։
-Կճարվի։
-Ուրեմն շատ լավ,- աշխուժացավ Մարինեն։- Սև խավիար շատ եմ սիրում,- ասաց նա։- Իսկ դո՞ւ։
-Ես էլ,- ժպտացի ես  ի պատասխան, իսկ մատուցուհուն  ասացի.-Այնպես արեք, որ իմ ընկերուհին գոհ մնա։
Մատուցողուհին  ժպտաց , սիրալիր մի հայացք ձգելով Մարինեին։
Երաժիշտները թուրքական ինչ-որ եղանակ էին նվագում։ Ես նայեցի երաժիշտներին։ ''Մեր կողմն են նայում… Մարինեին'',- մտածեցի ես առանց խանդի զգացումի, նայեցի Մարինեին։ 
-Ես ճիշտ չէի,-ասացի ես Մարինեին։-Ճիշտ չէի, երբ ասացի, որ չես փոխվել։ 
-Փոխվե՞լ եմ։
-Այո։ Շա՜տ։ Դու հիմա ավելի գեղեցիկ ես։ Ուղղակի սքանչելի։
-Շնորհակալություն,- ասաց Մարինեն, կիսաթեք ժպիտով մի կարճ պահ, ասես տարիների  խորքից ,  աչքերը կկոցած՝  մշուշոտ հայացքով  նայելով ինձ։- Գեղեցիկ է թվում ամեն բան, ինչին սիրով ես նայում։
Մատուցողուհին  բերեց մարտինին ու սառցակտորները՝ պնակի մեջ, կոնյակի կլորիկ սրվակն ու ուտեստեղենը խնամքով ու ջանասիրությամբ շարեց սեղանին։ Նա բաց արեց մարտինիի տափակ շիշը,   Մարինեին մարտինի  լցրեց, ինձ՝ կոնյակ։
-Քո կենացն ենք խմելու առաջինը, Մարինե,- ասացի,  երբ մատուցողուհին  հեռացել  էր  արդեն։-  Ես  երբեք  չեմ  մոռացել   քեզ…  Երբեք։  Քո  կենացը…Ես  քեզ  համար  եկա  քաղաք  ու  քո  պատճառով   էր 
նաև, որ գնացի այստեղից,- ներողամիտ ժպիտով ասացի ես Մարինեին։-Բայց միևնույն է, քո կենացը։
-Գիտեմ, ես ամեն ինչ  գիտեմ, Վահրամ…Ես եմ մեղավոր ամեն ինչում, միայն ես։ Աստվածն  ինքն անգամ անկարող է փոխել   մեր անցյալը,  անցյալը  երբեք չի անհայտանում, այն ստվերի պես շերունակ հետևում է մեզ։
-Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ,- կրկնեցի ես։-Իմ կյանքն, ամենայն հավանականությամբ,  ուրիշ ուղղությամբ կգնար, Մարինե,  միանգամայն այլ ընթացք կունենար, եթե մենք չհանդիպեինք…Ամեն մի սեր էլ  ինքնին գեղեցիկ է ,միայն թե  մարդու սրտում,  հոգում  ու էության մեջ լինի, այլ ոչ միայն գլխում։   Սերն առանց խորին  հարգանքի  ու ակնածանքի, սեր չէ դեռևս,   ես կարծում եմ, որ  կյանքն  անշահախնդիր  ու  փոխադարձ սիրո վրա   է  հիմնված միայն,  և ամենեծանր տառապանքը - դա տառապանքն է անփոխադարձ  սիրո… Այն բանից հետո,- շարունակեցի ես և իսկույն փոխեցի խոսքս,- քո կենացը, Մարինե…Այսօրվա մեր հանդիպման կենացը։
Խմեցինք, իսկ հետո Մարինեն ասաց.
            - Իրոք,  մարդ երջանկության արժեքն այն կորցնելուց հետո է միայն գիտակցում։ Ես շատ եմ մտածել այդ մասին, Վահրամ, և եկել եմ այն եզրակացության, որ  արտաքին տեսքը աչք է շոյում  միայն, սիրտը գրավելու համար հոգի է պետք։  Հոգին համր է, նա ձայն չունի,  չի կարող գոռալ և դրա համար էլ ստիպված է դիմանա՜լ, դիմանալ՜... դիմանա՜լ:  Սիրած մարդու թերությունները չես նկատում,  իսկ  չսիրած մարդու արժանիքներն անգամ գրգռում են։ Այդպես է,   հանուն կնոջ  դժվար չէ մեռնելը,  առավել դժվար  է գտնել այնպիսի կնոջ,   որի համար արժենար մեռնել։   Գիտես,մարդ սկսում է ծխել, որպեսզի ապացուցի, որ ինքն այնպիսին է՝   ինչպիսին    բոլորը, հետո, շատ տարիներ հետո, նա թողնում է ծխելը,   դարձյալ ապացուցելու համար, որ ինքը նման չէ ուրիշների։ Ահա այդ քայլը՝   լավից դեպի վատը, ինչպես որ խելոքությունից դեպի հիմարություն, դժվար չէ կատարել,  ընդամենը մի քայլ, և դու այնտեղ ես,  հակառակ քայլն  է դժվար, հակառակ քայլը՝  դեպի ետ, որին   եզակիներն    են  ընդունակ միայն։   Էհ, Վահրամ, Վահրամ…Երաժշտություն լսենք։ Լավ են նվագում։ 
 Ես կրկին հիշեցի այն օրը , երբ տեսա Մարինեին սուպերֆոսֆատի գործարանի կադրերի բաժնի վարիչ Ստեփանի   , ,Վոլգայում,, …Հետո   թե ինչպես  ապտակեցի   նրան…
                -Ի՞նչ էիր մտածում, - հանկարծակի հարցրեց Մարինեն,-    մտքերի մեջ  էիր , չուզեցի խանգարել։
               -Հենց այնպես մտածում էի։
             
-Իսկ գիտե՞ս, ես ինչի մասին էի մտածում,- հարցրեց Մարինեն։
-Ինչի՞ մասին էիր մտածում,- հարցրի ես։
-Մտածում էի այն մասին, որ  կինը տղամարդու կողոսկրից է ստեղծված  իրոք…Ոչ թե ոտքից, որ ստորացված լինի,  ոչ թե գլխից, որ գերազանցի նրան…Այլ կողոսկրից, որ միշտ կողք- կողքի լինի տղամադու հետ`նրան հավասար…Թևի տակ, որ պաշտպանված լինի… Սրտի կողմից, որ սիրված լինի…  Մտածում էի նաև այն  մասին,  թե ինչու՞ շատ հաճախ գեղեցիկ աղջիկները բախտ չունեն։
Ես նայեցի Մարինեին։
-Որովհետև նրանց խաբողները շատ են,- նորից խոսեց Մարինեն։-Դա ճշմարիտ է, որ կանայք  ականջներով են սիրում։ Աշխարհի ամենագայթակղիչ   խոսքերը նրանց են ասում, պարզ է,  նրանք էլ խաբվում են։ Մի՞թե ճիշտ չէ։
-Երևի ճիշտ է։
Մատուցողուհին  բերեց ձկան խորովածը։
-Այս մեկն էլ խմենք  քո կենացը Վահրամ,- ասաց Մարինեն, այիուհետև երկարուկ բաժակը  դրեց սեղանին, երկու սառցակտոր սահեցրեց  բաժակի մեջ։- Շնորհակալություն, որ զանգեցիր։ Թե միայն իմանայիր որքան  դժվար է ապրել կարոտով ու իմանայիր նաև ,թե  ինչքան էի  ուզում տեսնել քեզ…Քո մասին ոչինչ չես պատմում,- ասաց Մարինեն՝ նայելով ինձ։
-Ի՞նչ պատմեմ,- ասացի ես։ Որոշ ժամանակ լուռ էի։- Այստեղից գնացի Քաջարան։ Պղնձահանքերում էի աշխատում։ Միաժամանակ սովորում էի համալսարանում։  Համալսարանից հետո միառժամանակ թերթում,  այնուհետև   գրական ամսագրում  էի աշխատում, այժմ  հանրապետական  թերթում  եմ աշխատում։ Կարճ կենսագրություն ունեմ։
- Կրկին ու նորից խմենք  մեր հանդիպման առթիվ։- Ես իմ ըմպանակը մոտեցրի Մարինեի բաժակին։- Իմ և  քո կենացը, Մարինե,- առանց  ըմպանակը ետ քաշելու, ասացի ես։ Ես շարունակ նայում էի Մարինեի կիսաբաց շուրթերին։- Իմ կյանքը միշտ լցված է եղել քեզանով, Մարինե…Բառերն ավելորդ են թվում երբեմն,  երբ քեզ մոտ է նա,  ում տենչում է սիրտդ,  ով  ջերմացնում ու լուսավորում է հոգիդ,  որին ոչ միայն խելացնոր  կերպով սիրում ես,  այլև ամեն ակնթարթ նորիցնոր   ու  առավել ուժգին  ես սիրահարվում։ Սերը մի կախարդանք է,  որին ոչ բնությունը կարող է հաղթել,  ոչ աղքատությունը և ոչ էլ ժամանակը, և պետք է այնպես  սիրել, որպեսզի,  անցնելով  հազար  գեղեցկուհու  կողքով, ուշք  չդարձնես  նրանցից  ոչ   ոքի։ Ահա այդպես էի սիրում ես քեզ, Մարինե։ Դու իմ առաջին սերն էիր,  աստվածային իմ   սրբությունը մաքրամաքուր ..
-Պետք չէ, Վահրամ,-առանց հայացքը բարձրացնելու, ասաց Մարինեն, հետո նայեց ինձ հոգնած ու վշտաբեկ։- Դու իմ մասին ոչինչ չգիտես,- ասաց նա։- Ես բոլորովին էլ այնպիսին չեմ, ինչպիսին դու ես կարծում։ Ես այն Մարինեն չեմ, Վահրամ… Ասեմ քեզ, կա հինգ բան, որ  ետ  բերել անհնարին է՝ նետած քարը, ասված խոսքը, չօգտագործված հնարավորությունը,  ժամանակը, որ բաց է թողնված և սերը, որ կորցրել ես ընդմիշտ։ Նախկին Մարինեն այլևս  չկա,- Մարինեն թույլ ժպտաց։- Այն Մարինեն մնաց տարիների խորքում…
-Խմենք,- ես մի ումպով խմեցի կոնյակը։
-Ամեն ինչ սկսվեց այն ապտակից,- քիչ հետո ասաց Մարինեն։- Մեղավոր էի…Զգում էի, որ մեղավոր եմ, բայց,  միևնույն է, չէի ուզում քեզ տեսնել… Նա ինձ ասաց, որ աշխատանքի կընդունի  կադրերի բաժնում,  իր մոտ։ Այո, ես նրա հետ հանդիպում էի, իսկ քեզ ոչինչ չէի  ասում։  Մայրս է մեղավոր, ես մինչև հիմա էլ նրան ներել չեմ կարողանում։
-Ձեր հարևանուհին ինձ ամեն ինչ պատմեց քո մասին։  Սուպերֆոսֆատի դեպքից հետո երկու  օր անց եկել էի ձեզ մոտ,  սիրտս չէր դիմանում, ուզում էի  հանդիպել  քեզ։ Բայց դու չկայիր։ Նա պատահաբար տեսավ ինձ, պատմեց  ամբողջը։ Եվ ես որոշեցի գնալ, հեռանալ այստեղից։
- Ստեփանի  հետ  էի,- կրկնեց Մարինեն։ Մեքենայով մինչև ուշ երեկո ման էր ածում  քաղաքից դուրս։ Ասում էր՝ սիրում է ինձ, դեռ շատ վաղուց, ասում էր։ Եվ եթե ես լքեմ իրեն, ասում էր նա , ապա ինքը  իրեն միանգամայն դժբախտ կզգա։ Նա խոսում էր ու խոսում։ Ամեն ինչ լավ կլինի, ասում էր, կսովորես… Բաքվի բժշկական  ինստիտուտում ծանոթ ունեմ, ասում էր, ընդունել կտամ։ Մի խոսքով, ամեն ինչ վճռված էր…Գիտես, սերն իրավամբ աստվածային պարգև է և այն պետք է գնահատվի ըստ արժանավույն   ու աստվածային վսեմությամբ։ Այն   իրենից հետո պետք է թողնի  այնպիսի քնքշալից հիշողություններ՝   գեղեցիկ  սիրատածության, ջենտլմենական վարվելաձևի, աառատաձեռնության ու  անբասիր ըմբռնողության մասին, որ կինն այլ   ընտրանքի ցանկություն չունենա բնավ ու, եթե, աստված չանի, մտքովն  անգամ  անցնի, չկարողանա նմանը գտնել։  Դու հասկանո՞ւմ ես ինձ։ 
Ես նրան իհարկե հասկանում էի։
-Սերը ծնվում է սրտում, արտացոլվում  աչքերում ու ապրում  արարքներում։-Մարինեն  ուշադիր նայեց ինձ, ասես փորձելով հասկանալ ՝ իր ասածի իմաստը  հասնո՞ւմ է ինձ արդյոք։
-Հետո՞,- ասացի ես, հեռուն գնացող իր մտքերից նրան վերադարձնելով մեր խոսակցությանը։։
-Շատ էի բարկացած քեզ վրա,- շարունակեց Մարինեն։- Ապտակի համար շատ էի բարկացած։ Հիմա էլ որ հիշում եմ, վատ եմ զգում…Բոլորի ներկայությամբ…Քո մասին ձգտում էի չմտածել։ Իսկ հետո այլևս չտեսա քեզ։ Միայն մի անգամ, չգիտեմ ով էր, ասաց, որ գնացել ես քաղաքից։ Բայց և այնպես հետագայում հոգուս խորքում ինչ-որ  տեղ ցավ էի զգում  քեզ համար։ Մեղավոր էի զգում ինձ։
Ես ծխախոտ վառեցի։
-Իսկ հետո ընդունվեցի ինստիտուտ,- միանգամից ասաց Մարինեն,- ոչ բժշկական, իհարկե։ Առևտուրը չէր ձգում, թողեցի տեխնիկումը,  ընդունվեցի  քիմիայի   ինստիտուտ։ Այդ բնագավառում էլ աշխատում եմ։
-Իսկ նա՞։ Ստեփանը։ Ի՞նչ եղավ։
-Շուտով ուղարկեցին Մոսկվա՝ սովորելու։ Գնալիս եկավ կանչեց, , դուրս եկանք։ Խնդրում էր, որ սպասեմ։ Կսպասեմ, ասացի։ Հինգ կոպեկանոց գցեց ծովը։ Ասում էր, երբ հինգ կոպեկանոց ես գցում ծովը, անպայման բարեհաջող ետ ես գալիս։
Մարինեն լռեց։
-Խմիր,- ասացի ես։- Մեր անցած օրերի կենացը։
-Այսքան ինձ չի կարելի, -ասաց Մարինեն։- Բայց խմում եմ… Ուխտավորի երկյուղածությամբ խմում եմ մեր անդարձ, մեր անցած, մեր կորած օրերի կենացը… Ես հաճախակի գիտե՞ս ինչ եմ  հիշում,Վահրամ, մեր այն  համբյուրը ձեր անտառում՝  հորդ անձրևից հետո… Քո միամիտ մաքրությունն այնպես  էր գերել ինձ, որ  ես համայա թե համաձայն էի ամեն ինչի…  Ի՜նչ լավ էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը…
Ես նայեցի նրան։ Նա արտասվում էր։
-Գնանք պարելու,- ես կիսաբարձրացա տեղից։- Այսքան տարիներ քեզ հետ չեմ պարել։
-Գնանք։
Սկսեցինք պարել։ Ես իմ կրծքին զգում էի նրա մարմնի փխրուն  ջերմությունը, իմ ռունգերում նրա ոսկեզօծ մազերի բուրմունքն էր, նրա ողորկ պարանոցի մանուշակաբույրը…Իմ գլուխն ասես  պտտվում էր պարի պտույտների հետ, ու չգիտեի՝ կոնյակի՞ց էր, թե՞ Մարտինեի այդքան մոտիկությունից։
-Մարինե,- կամացուկ, ասես Մարինեն հանկարծ քնից կարթնանա, շշնջում էի ես…- Դու իմն էիր… Ես քեզ խելահեղորեն  սիրում էի… Ինչո՞ւ ամեն ինչ այսպես ստացվեց…
Մարինեն չէր պատասխանում։
-Ախր ինչո՞ւ այսպես դառավ։ Ինչո՞ւ,- ասացի ես՝ Մարինեին սեղմելով իմ կրծքին։
-Կարծում ես, ես գիտե՞մ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն, գլուխը սեղմելով իմ  ուսին։ - Հետաքրքիր է,  ինչո՞ւ  կյանքն  այնպես է դասավորված ,որ  ինչ հարկավոր է, քիչ է պատահում, ինչ որ պետք չէ՝ կա ամեն քայլում։
                 Նվագը վերջացավ։ Կրկին նստեցինք սեղանի մոտ։ Ես կանչեցի մատուցողուհուն։
-Ի՞նչ սիգարետ ունեք,- հարցրի ես։
-Իսկ ի՞նչ եք ուզում։
-''Պառլամենտ''։
-Հիմա կբերեմ, - ասաց մատուցողուհին։
Մարինեն նայեց ինձ։ Երկար նայում էր, հետո ասաց.
-Չե՞ս ամուսնացել, Վահրամ։
-Ամուսնացել եմ,- ստեցի  ես, Մարինեից փախցնելով հայացքս։
-Չգիտեի,-տխուր ասաց Մարինեն։- Վաղո՞ւց։
-Վաղուց,- ասացի ես՝  դարձյալ  առանց Մարինեին նայելու։
Մատուցողուհին  բերեց ծխախոտը։
-Եվ սիրո՞ւմ եք իրար,- մտախոհ հարցրեց Մարինեն։
-Չգիտեմ…- Ես նոր սիգարետ վառեցի։-Առհասարակ չեմ ծխում,- ասացի ես։- Միայն երբ խմում եմ։ Ուզո՞ւմ ես։ 
-Տուր։-Մարինեն սիգարետ վերցրեց։   
               ''Ճշմարիտ է, նախկին Մարինեն չկա այլևս,- դառնությամբ մտածում էի ես, նա մնացել է տարիների խորքում , հեռու…''։
-Հետո՞,- հանկարծ ասացի ես։- Դու բոլորը ինձ պատմիր։ Ինչ քեզ հետ եղել է։
-Ինչ է, ուզում ես գրե՞լ,- քմծիծաղեց Մարինեն՝ ծխից մշուշված աչքերով մի  ակնթարթ նայելով ինձ։
-Դիցուկև։
-Խորհուրդ չէի տա։ Իմ կյանքը չի տեղավորվի թերթում։ Ինձ հետ այնքա՜ն բան է եղել…
-Չեմ գրի։ Ինչո՞ւ գրել,- ժպտացի ես ու փորձեցի կատակել։-Միևնույն է, դու հայերեն կարդալ չգիտես։
-Կսովորեմ,- Մարինեն նույնպես ժպտաց։
-Դու պատմիր ինձ բոլորը,- կրկին ասացի ես։- Բոլորը, ինչ եղել է։ Սպասեցի՞ր նրան։
-Ո՞ւմ։
-Ստեփանին։
-Սկզբում սպասում էի։ Հետո ինձ ասացին, որ նա շատերի հետ է ման եկել ու թողել։- Մարինեն լռեց, այդպես լուռ մնաց երկար։-Բայց ահա մի օր,- շարունակեց նա,- հիշում եմ, արևոտ օր էր, ավելի ճիշտ՝ իրիկնամուտ էր, արևը մայր չէր մտել դեռ, փողոցի մի մասը արևի մեջ էր դեռ,  մյուսը՝ ստվերի։ Ահա այդ արևի միջով գալիս եմ, և հանկարծ մեկը տնկվում է կողքիս՝ հեծանիվի վրա, ժպտերես,  սև մազափունջը ճակատին, որ նա գլխի թեթև շարժումով շարունակ ետ էր նետում, ու ասում է. ''Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ''։


-Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ,- ասաց տղան, առանց հեծանիվից իջնելու։
Մարինեն նայեց նրան, չէր ուզում պատասխանել, բայց տղան ժպտում էր բարեհոգի ժպիտով, և նա ասաց.
-Ես այնտեղ հաճախակի եմ լինում։
-Իսկ գեղեցկուհու անունը ինչպե՞ս է,- հարցրեց տղան՝ շարունակելով ճանապարհը։- Իմ անունը, օրինակ, Արմեն է։
Մարինեն չպատասխանեց, առանց տղային նայելու, գնում էր, իսկ տղան ձեռք չէր քաշում, հեծանիվով գալիս էր կողքից։
-Այդքան բարի, այդքան գեղեցիկ, այդքան լավիկը,- շարունակեց տղան,- ու այդքան նեղացկոտ։
-Իսկ ինչո՞ւ նեղացկոտ,- հանկարծ ասաց Մարինեն ու նայեց տղային, որի դեմքից չէր իջնում ժպիտը։
-Որովհետև բարև չտվի, նեղացար,- ժպտաց տղան։
Մարինեն նույնիսկ չկարողացավ պահել ժպիտը։
-Հարազատ մարդիկ պետք է իրար հետ դու-ով խոսեն,- ասաց տղան։
-Մենք ի՞նչ հաազատ ենք, որ,- զարմանքով ասաց Մարինեն։- Ես ձեզ կյանքում տեսած չկամ անգամ։
-Դա նշանակություն չունի,- ասաց տղան,- այսուհետև ամեն օր տեսնելու ես… Դու դեռ կսիրահարվես ինձ։
Մարինեն կողքանց նայում էր նրան, ու նորից ժպիտը չէր կարողանում պահել։
-Հաստատ բան եմ ասում,- շարունակեց տղան,- սիրահարվելու ես։ Ես խոսքը քամուն տվողներից չեմ։ Ուզո՞ւմ ես գրազ գանք։
-Բայց դուք շատ եք ինքնահավան,- ասաց Մարինեն ժպտալով,- այդպես չի կարելի։
-Իսկ դո՞ւք,- ասաց տղան ու նորից նրա ամբողջ դեմքը ողողվեց բարեհոգի ժպիտով։- Ձեր գեցեղիկ աչքերում և խորամանկություն կա և մի փոքր էլ մեծամտություն։
-Մի՞թե,- ասաց Մարինեն։
-Այո։ Ի դեպ, քեզ նման գեղեցիկ աղջիկները՝  երկրպագուներով շրջապատված,   հազվադեպ են մենակ լինում,- ասաց տղան,-  բայց շատ հաճախ վերջում մնում են միայնակ։ -  Նա արագ  փոխեց խոսքը։- Դու ամեն օր կաթո՞վ ես լվացվում,- հարցրեց նա։
-Ինչո՞ւ կաթով,- զարմացավ Մարինեն։
-Չգիտեմ,- ասաց տղան։-Երևի կաթով ես լվացվում, որ այդպես սիրուն ես։
-Ոչ, վարդաջրով եմ լվացվում,- ծիծաղեց Մարինեն։ Նա չէր ուզում ծիծաղել, չէր ուզում ժպտալ, չէր ուզում նայել տղային, բայց չէր ստացվում. նայում էր, ժպտում։ Ձայնն էլ այնպես հաճելի էր։ Մարինեի ժպիտը, հավանորեն, քաջալերում էր տղային, նա հեծանիվը նստած  դանդաղ պտտում էր  ոտնակները՝ աշխատելով ոչ առաջ ընկնել, ոչ՝ ետ։
-Ես քեզ դուր եմ գալիս,- ասաց տղան։ -Ես դա զգում եմ։
-Ի՞նչ,- ծիծաղեց Մարինեն։
Հասել էին Մարինեենց տանը։ Մարինեն ցանկացավ մտնել շքամուտք։ Բայց տղան հեծանիվով փակել էր  շքամուտքը։ Եվ դարձյալ դեմքից չէր իջնում ժպիտը։
-Ինչպես տեսնում եմ, շատ եք ուրախ,- ասաց Մարինեն։
-Իսկ ինչ է, դա դուր չի՞ գալիս ձեզ,-ասաց տղան։ Նա մեկ դու-ով էր խոսում, մեկ անցնում էր դուք-ի։
-Դուր է գալիս, ինչու չէ,- պատասխանեց Մարինեն, նայելով նրան։
-Այդ դեպքում ամուսնացիր ինձ հետ,- հանկարծ ասաց տղան։
-Առանց սիրո՞,- խաղի մեջ մտավ  Մարինեն։
-Հետո կսիրես,- ժպտաց տղան։
-Հետո՝ ե՞րբ,- հարցրեց Մարինեն։
-Հենց որ ամուսնանաս։
-Իսկ դո՞ւ,-  ակամա ինքն էլ դու-ի անցնելով ասաց Մարինեն։
-Ես հիմա էլ սիրում եմ։
-Մի՞թե… հենց առաջին հայացքի՞ց,- ժպտաց Մարինեն։
-Այո,- պատասխանեց տղան։- Սեր՝ առաջին հայանցքից։ Դա ամենամաքուրն է։ Մնացածը դատարկ բան է։ Բայց այս էլ կա,   որ ինչքան շատ ես սիրում ,  այնքան շատ ես տառապում։
-Կյանքի կարգին փորձ ունես, ինչպես տեսնում եմ,- ասաց Մարինեն։
-Իհարկե,-ժպտաց տղան,-բայց ոչ ոք ինձ դուր չի գալիս,- ավելացրեց նա։ -Քեզնից բացի։ Դու լավն ես, իսկ մազերդ՝ ոնց որ ոսկեջրած, ձայնդ էլ անչափ բարի է։  Ասես  լեռնային  գետակի կարկաչ։
-Իսկ եթե սխալվո՞ւմ ես,- ասաց Մարինեն։- Ես շատ վատն եմ, չարը։
-Եվ ո՞վ կհավատա քեզ,- ասաց տղան։-Դու չգիտես քեզ, ինձնից հարցրու, ես քեզ պես աղջիկ չեմ տեսել կյանքում։
-Քո ամբողջ կյանքը առջևում է դեռ,- ասաց Մարինեն ժպտադեմ։- Դեռ շատ կտեսնես։ Դու դեռ երեխա ես…
-Երեխա ես գտել,- ծիծաղեց   տղան։- Բանակ  գնացած- եկած տղա եմ, ինչ երեխա։ Երեխաները մանկապարտեզում են լինում։Նոր եմ եկել  բանակից։ Այս ամսին։
-Դա ինձ չի վերաբերում,- լուրջ դեմք ընդունելով ասաց Մարինեն։-Հեծանիվը քաշեք, տանը սպասում են ինձ։
-Պատասխանեք իմ հարցին,  հետո,- ասաց տղան։
-Ի՞նչ հարց,- ուսերը թոթվեց Մարինեն։
-Կամուսնանա՞ք ինձ հետ։
-Հենց հիմա՞,- ծիծաղեց Մարինեն։-Սպասեք գնամ մորս ասեմ՝ նոր։ Առանց նրա համաձայնության անհարմար է։
-Որ չգաս՝ կփախցնեմ,- ասաց տղան։-Հաստատ։
-Այս հեծանիվո՞վ,- կրկին ծիծաղեց Մարինեն։
Տղան ճանապարհից մի կողմ քաշեց հեծանիվը։
-Գնա,- մռայլ ասաց նա։-Չեմ խանգարի։
Մարինեն արագ բարձրացավ աստիճաններով, բայց չգիտես ինչու, մտածում էր տղայի մասին։ ''Վիրավորվեց'',- մտածեց նա։ Նա նույնիսկ ցանկացավ ետ դառնալ, ներողություն խնդրել։ Բայց ետ չդարձավ… Մյուս օրը տղան նորից եկավ։ Դարձյալ երեկոյան դիմաց։ Առանց հեծանիվի։ Մարինեն խոհանոցի պատուհանից տեսավ նրան։ Դուրս եկավ։ Անցած օրվա նման չէր. տղան  համարյա  չէր ժպտում։
-Այս գիշեր չեմ քնել,- ասաց նա։
-Ինչո՞ւ,- հարցրեց Մարինեն։
-Ձեր մասին էի մտածում,- ասաց տղան՝  ասես  չհամարձակվելով նայել Մարինեին…
Այդպես սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։
Զանգեզուրի   ինչ-որ գյուղից էր։ Ծնողներն այնտեղ էին, գյուղից էր բանակ գնացել։ Ամուսնացած եղբայր ուներ Սումգայիթում, նրա մոտ էր ապրում։  Բանակից նոր էր եկել, չէր գրանցվել դեռ։ Հետո գրանցվեց, աշխատաննքի մտավ։ Տրամվայի պարկում էր աշխատում։ Եվ ահա մի օր նա եղբոր հետ եկավ Մարինեենց տուն։ Մարինեին չէր ասել, ուզում էր հաճելի անակնկալ մատուցել։ Մարինեի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ նրանք ներս մտան։ Իր և Ստեփանի ինտիմ  հարաբերությունների մասին նա ոչինչ չէր ասել Արմենին։ Դա մտատանջում էր նրան։ ''Ի՞նչ անել,- մտածում էր Մարինեն,- ինչպե՞ս բացատրել նրան''։ Որոշեց ասել։ Ոչ այդ օրը, իհարկե։ Մյուս օրը Արմենը զանգեց , առաջարկեց կինո գնալ, սակայն Մարինեն չուզեց։  Նա ուզում էր Արմենին պատմել բոլորը։  Այն   մասին, թե ինչպես մի անգամ, երբ  ինքը  դեռ   իներրորդ դասարանում  էր, երեկոյան ուշ  իրենց մոտ եկավ  Ստեփանը։  Մայրն  այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում։ ''Կարևոր բան ունեմ ասելու'',-ասաց նա։ Մարինեն բաց արեց դուռը և վախեցած սեղմվեց պատին։ Ստեփանը խմած էր,  աչքերը վառվում էին չարագուշակ փայլով։ ''Դու իմը կլինես,- ասաց այն ժամանակ Ստեփանը,- դու միայն ինձ պիտի պատկանաս, լսո՞ւմ ես, և այն էլ այսօր,  հենց հիմա''։ Մարինեն չհասցրեց անգամ ճչալ, Ստեփանը միանգամից գրկեց նրան, առաջ հրելով տարավ դեպի բազմոցը։ Մարինեն դիմադրում էր։ Նրանք բազմոցին չհասան, Ստեփանը կոպտորեն նրան գցեց հատակին, պատռտեց շորերը…
Մարինեն ուզում էր Արմենին պատմել, որ Ստեփանը բռնի ուժով տիրեց իրեն, ուզում էր ամեն ինչ բացատրել նրան, բայց վերջին պահին, չգիտես ինչու,  ասաց.
-Մինչև քեզ մեկի հետ հանդիպել եմ…Ստեփան է անունը… Մենք պիտի ամուսնանայինք…
-Հետո՞,- ցածր ասաց Արմենը։ Ձայնն ասես ինչ-որ հեռավոր տեղից էր գալիս։ Թվում էր հիմա կընդհատվի շնչառությունը։
-Մենք նրա հետ պիտի ամուսնանայինք,- շարունակեց Մարինեն…-Սակայն…սակայն մինչև հարսանիք չսպասեցինք… հիմարություն, երեխայություն էր դա… իսկ հարսանիքից երկու օր առաջ նրա մեքենան վթարի ենթարկվեց, և նա զոհվեց…
Մի պահ Արմենը նստել էր անշարժ, այտամկանն էր  միայն ցնցվում շարունակ։  Հետո ծանր վեր կացավ տեղից, գնաց։ Գնում էր գլխիկոր, առանց ետ նայելու։ Մարինեն նայում էր նրա ետևից ու չգիտեր ինչ անել։ Իսկ հետո լաց եղավ։ Երկար ու դառը լաց եղավ Մարինեն։

Իսկ հետո՞,- առանց Մարինեին նայելու, հարցրի ես։-Այդպես էլ գնա՞ց։
-Ոչ,- պատասխանեց Մարինեն։-Սիրում էր։ Մի շաբաթից հետո եկավ…

Մի շաբաթ հետո Արմենը եկավ անթրաշ, աչքերը կարմրած։ Լռին նայում էր Մարինեին, ինչպես հավատացյալը սրբապատկերի։
-Չեմ կարող առանց քեզ,- ասաց նա,- սիրում եմ, չեմ կարող, ուժ չունեմ։
Նորից սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։ Նոր տարվա նախօրյակին Արմենը աշխատանքից ուղիղ գնաց Մարինեենց մոտ։ Տանը միայն Մարինեն էր։
-Մի տուն եմ գտել,- ասաց Արմենը ուրախ տրամադրությամբ։-Կապրենք վարձով, մինչև բնակարան  կտան։ Խոստացել են։
Առանց հարսանիքի, երաժշտության ամուսնացան։ Ամեն ինչ լավ էր, աշխատավարձը Արմենը ստանում, մինչև վերջին կոպեկը բերում էր Մարինեին։ Մարինեն նույնպես աշխատում էր։ Հաշվառող էր տրամվայի պարկում։ Երեք ամիս էր, ինչ միասին էին, պլանավորում  էին, թե ուր գնան ամառը։
-Կգնանք մեզ մոտ,  Զանգեզուր,- ասում էր Արմենը։- Երկրագնդի  վրա մեր գյուղի պես գյուղ չկա։ Բարձր սարերով ու անտառներով շրջապատված ,ծաղիկների ու վարդերի մեջ  կորած…
Քաղաքում էր ապրում նա, բայց հոգով գյուղի հետ էր, շարունակ գյուղից էր խոսում, գյուղի սարերից, աղբյուրներից։ Այնտեղ էր անցկացրել մանկությունը, ավարտել միջնակարգը։ Իսկ Ստեփանի մասին չէր խոսում։ Թեպետ Մարինեն զգում էր, որ նա հաճախակի էր մտածում այդ մասին։ Մտածում էր, տանջվում, բայց ոչինչ չէր ասում։ Արմենի գլխի մեջ ամուր նստած էր իր և  Մարինեի  միջև  կանգնած   մի երրորդի ստվերը։ Եվ նա չէր կարողանում  սրտից հանել դա։ Տանջվում էր, զգում էր դա Մարինեն, բայց ի՞նչ կարող էր անել։ Միայն մի անգամ Արմենն ասաց.
-Իմ գլխից դուրս չի գալիս այն, որ մեկը պառկել է քեզ հետ, Մարինե,  անկողնում գրկել է քո մերկ ուսերը, սիրո խոսքեր է ասել, համբուրել է քո  հրաշք մարմինը,շուրթերը… Ես կգժվեմ։- Դեմքը ձեռքերով ծածկած էր խոսում, և մատները դեմքի վրա ասես դողում էին։
-Այդ մասին այլևս խոսք չլինի, խնդրում եմ,- ասաց Մարինեն։ - Ես հասկանում եմ քեզ, Արմեն, բայց խնդրում եմ, չխոսես այդ մասին։ Նա չկա…
-Լավ,- ցածր ասաց Արմենը։ Ու այլևս չխոսեց։ Իսկ գարնան մի օր, ապրիլի կեսերին էր, Արմենը ուշ եկավ տուն։ Խմած էր։ Ձեռքին բանալի կար, բայց ինքը չբացեց դուռը։ Երկար սեղմեց դռան զանգը։  Մարինեն բացեց դուռը և տեսավ նրան՝ շեմքին կանգնած, ոնց որ երեք օրվա անքնությունից՝  աչքերը լիովին կարմրած։ Նայեց նա Մարինեին ուղիղ, անքթիթ։ Եվ Մարինեն ներըմբռնողաբար հասկացավ. որ նա ամեն ինչ գիտի։ ''Ստեփանն է ասել'',- իսկույն անցավ Մարինեի մտքով։
Չէր սխալվում Մարինեն։  Իրոք Ստեփանն էր ասել։ Նա Արմենին կանգնեցրել էր փողոցում ու  հենց  մեքենայից  հարցրել. ''Ինչպե՞ս է Մարինեն, նա չի՞ կարոտում ինձ''։ ''Իսկ դու ո՞վ ես'',- շվարած հարցրել էր Արմենը։ ''Իրեն հարցրու,-ծիծաղել էր Ստեփանը։-Մենք Մարինեի հետ  հաճելի  օրեր շատ ենք անցկացրել իմ բնակարանում։ Ասա Ստեփանը բարևում է''։ Նայեց Մարինեն ու հասկացավ ամեն ինչ։ Իսկ Արմենը ներս մտավ , առանց մի խոսքի, լռին անցավ սենյակ։ Մարինեն մտել էր խոհանոց ու սիրտ չէր անում գնալ նրա  մոտ։ Վերջապես սիրտ արեց, ներս մտավ։ Արմենը արդեն կապել էր ճամպրուկը։
-Հարսանիքից երկու օր առաջ մեռածները հարություն են առել,- ասաց Արմենը խուլ, հազիվ լսելի ձայնով։- Ուրեմն խաբել ես ինձ… Եվ հիմա երկուսով  ինձ վրա ծիծաղում եք երևի…
Մարինեն մնացել էր կանգնած, խոսք չէր գտնում ասելու,  արտասվում էր միայն… Արմենը ճամպրուկը վերցրեց, դուրս եկավ…

-Ամբողջ մի տարի մենակ էի,- հառաչեց Մարինեն։-Հետո նորից եկա մերոնց մոտ։ Մայրս հետս չէր խոսում, եղբայրս փոքր էր։ Անտանելի էր…
 Ես մոխրամանի մեջ հանգցրի ծխախոտը։
-Պատմիր,- ասացի ես։-Հետո՞,  այլևս  չեկա՞վ։
-Ոչ։ Այստեղ մի ընկեր ուներ, անունը Սեյրան։ Ավտոբուսի վրա էր աշխատում։ Գնացի նրա մոտ, վերցրի հասցեն՝քաղաք Վոլժսկ։  Իսկ որտեղ էր այդ Վոլժսկը՝ պատկերացում անգամ չունեի։
-Լցնե՞մ բաժակները,-վերցնելով շիշը, ասացի ես։
-Հերիք է։ Դու խմիր, եթե ուզում ես։ Ես չեմ ուզում։ Ասա, թող սուրճ բերեն։
Ես մոտ կանչեցի մատուցողուհուն, խնդրեցի, որ սուրճ բերի։
-Սուրճը կոնյակով շատ հաճելի  է,- ասացի ես։- Մի գավաթ սուրճին ՝մի քանի գրամ կոնյակ։-Ես կոնյակ լցրի սուրճի մեջ։
Սուրճն իրոք լավ էր կոնյակով։ Մարինեին նույնպես դուր եկավ։
Լուռ երաժշտություն էինք լսում։
-Գնացիր այնտե՞ղ, Վոլժսկ,- երկար լռությունից հետո հարցրի ես։
-Այո,- ասաց Մարինեն, ցածր հառաչեց։-Գնացի։
-Դու, ինչ է, սիրո՞ւմ էիր նրան։
-Չգիտեմ։ Երբեք չեմ մտածել այդ մասին։

Մարինեն երբեք չէր մտածել այդ մասին՝ սիրո՞ւմ է Արմենին, թե ոչ։ Պարզապես ընտելացել էր նրան։ Բացի այդ, նա իրեն մեղավոր էր զգում։ ''Պետք է սկզբից ասեի ճշմարտությունը'',- մտածում էր Մարինեն։ Նրան թվաց, թե Արմենի համար հեշտ կլիներ, եթե ինքն ասեր, որ Ստեփանը չկա։ ''Հարսանիքի, վթարման մասին զուր հնարեցի,- մտածում էր Մարինեն ու ինքն իրեն հուսադրում,- ոչինչ, կգնամ, կբացատրեմ, կհասկանա''։ Արդյունաբերական փոքրիկ քաղաք էր Վոլժսկը, Կազանից մի հարյուր կիլոմետր այն կողմ։ Ձյունը մինչև գոտկատեղ էր հասնում։ Մարինեն գտավ տունը։ Երկհարկանի փայտե շենք էր, շենքի բակում մեկին հարցրեց, ասաց, որ, այո, այստեղ է ապրում,  ցույց տվեց լուսամուտը, ասաց, որ երկրորդ հարկի ձախ դուռն է ։ Լույսը վառվում էր։ Մարինեի սիրտը անհանգիստ խփում էր։ Հուզվում էր։ Բարձրացավ, սեղմեց դռան զաանգը։
-Ո՞վ է,- հարցրին դռան ետևից։
 Սիրտը դարձյալ անհանգիստ խփում էր, թվում էր հիմա կընկնի։
Դուռը կիսաբացվեց, և ռուս մի կին՝ մոտ 30-35 տարեկան, Մարինեին ոտից գլուխ չափելով ասաց.
-Ո՞ւմ եք ուզում։
-Արմենը տա՞նն է,- հարցրեց Մարինեն։
-Արմե՞նը…- կնոջ աչքերը մանրացան, նա քիչ լռեց, հետո ասաց.- Իսկ դուք ո՞վ եք։
-Բարեկամուհին,- ասաց Մարինեն։
-Տանը չէ,-զննելով Մարինեին, ասաց նա։- Երկրորդ հերթի է աշխատում։
Եվ հասկացավ Մարինեն, որ ամուսնացել է Արմենը, և ուժով պահեց իրեն, որ չփղձկա, աստիճանների բազրիքից բռնելով, դանդաղ իջավ, բոլորը ինձնից փախչում են, մտածում էր, և նրա սիրտը լաց էր լինում։ Աստիճաններով իջնելիս մի անգամ էլ ետ նայեց. անծանոթ կինը դեռ կանգնած էր դռների արանքում։ Մարինեն նայեց նրան, այդ կինն իհարկե ամեն ինչ հասկացել էր, կարող է նույնիսկ գիտեր Մարինեի մասին։ Արցունքները անդադար հոսում էին Մարինեի այտերն ի վար։

-Եվ այդպես էլ չտեսա՞ր նրան,- հարցրի ես երկար լռությունից հետո։
-Ոչ,- արձագանքեց Մարինեն։-Այլևս չտեսա։ Ես նրան երբեք չեմ մեղադրում։ Նա մեղավոր չէր, ես խաբեցի նրան։
-Իսկ Ստեփա՞նը…- նորից հարցրի ես՝ ծխախոտ վառելով։-Նրան նույնպե՞ս այլևս չտեսար։
-Տեսա,- դառը ժպտաց Մարինեն։-Հենց կայարանում։

Մարինեն Ստեփանին տեսավ դեռևս վագոնի բաց հարթակից։ Ասես հեռագրել էր որ դիմավորեր։
-Ստեփան,- կանչեց Մարինեն։
Ստեփանը տեսավ նրան, ձեռքով ողջունեց։ 
-Դու այս որտեղի՞ց ես գալիս,-  հապշտապ  մոտենալով հարցրեց Ստեփանը։
Մարինեն չպատասխանեց նրա հարցին։
-Իսկ դու ի ՞նչ ես անում այնտեղ։
-Մի ծանոթ տղա կա, Մոսկվա ճանապարհեցի։
-Ինձ կտանե՞ս տուն,- հարցրեց Մարինեն։
-Մեծ բավականությամբ,- ձեռքերը տարածեց Ստեփանը։ Մարինեի մասին Ստեփանը ամեն ինչ գիտեր, հետաքրքրվել էր։
-Գնանք ինձ մոտ, -ասաց Ստեփանը։-Սուրճ կխմենք, երաժշտություն կլսենք… Նոր ձայնապնակներ ունեմ։
Տանը չգիտեին, որ Մարինեն եկել է, իսկ իր համար արդեն միևնույն էր։
-Գնանք,- ասաց Մարինեն։
Սկսեցին կրկին հանդիպել։ Լավ էր վարվում Մարինեին։ Աշխարհն առանց բարի հոգիների չէ, մտածում էր Մարինեն, իսկ Ստեփանի մասին լսածներին այլևս չէր հավատում։ Նույնիսկ չնախատեց, թե ինչո՞ւ իրենց հարաբերությունների մասին պատմել էր Արմենին։ ''Սիրում է ինձ- մտածում էր նա, դրա համար է երևի պատմել,,։ Քաղաքային կոմերիտ շրջկոմում հրահանգիչ էր, բայց ասում էր, որ շուտով առաջ կքաշեն։ Ասումէր, որ միշտ սիրել է Մարինեին, սիրում է ու կսիրի ընդմիշտ։ Սակայն ինչ-որ բանից վախենում էր նա, չէր ուզում զագս գնալ Մարինեի հետ։ Ինչի՞ց էր վախենում՝ Մարինեն չէր հասկանում։ Բայց շուտով ամեն ինչ պարզվեց… Երեխով էր Մարինեն։ Ստեփանը չկար, նա մի քանի օրով գործուղման էր մեկնել Մոսկվա։ Մի շաբաթ հետո եկավ։ Իսկույն զանգեց Մարինեին։ Ասաց, որ շատ է կարոտել։ Հրավիրեց իր մոտ՝ տուն։ Մարինեն համոզված էր, որ նա ուրախությունից պիտի խենթանա՝   լսելով   երեխայի մասին։ Սակայն  այդպես չեղավ, նա Մարինեի հրճվագին նորությունն ընդունեց սառնորեն, առավելին՝   գույնը գցեց։ ''Բաքվում ընտանիք ունեմ, ասաց, խնդրում եմ ինձ չխայտառակես, Մարինե…''
Մարինեի ոտքերն ընկավ, անկապ-անկապ խոսում էր, աղաչում…Ծանոթ գինեկոլոգ ուներ, Մարնեին տարավ նրա մոտ։ Բժիշկը համառում  էր։ ''Ռիսկի դիմել չեմ կարող,- ասում է ,- նա այլևս երեխա ունենալ չի կարող, դուք հասկանու՞մ  եք դա''։ Հետո  նրանք երկար ինչ-որ խոսում էին։ Բժիշկը համաձայնվեց։ Լաց եղավ Մարինեն։ Երանելի անուրջներով տարված՝  ինչքան էր երազել երեխայի մասին։ Նրան միշտ թվում էր , թե երբ ամուսնանա՝   անպայման տղա է ունենալու, շեկ  մազերով, գեղեցիկ։ Պատկերացնում էր, թե ինչպես պետք է հագցնի, ինչ ձևի պիտի սանրի մազերը։ Նույնիսկ անուն էր դրել՝ Ալեն։ Մի ակնթարթում հիշեց այդ բոլորը Մարինեն ու լաց եղավ։ Բժիշկն ուզում էր հանգստացնել նրան, ինչ-որ բաներ էր ասում, իսկ Մարինեն ոչինչ չէր լսում, չէր կարողանում ըմբռնել, թե ինչ էր ասում բժիշկը։ Մտքում հայհոյում էր բոլորին՝ և՛ ծնողներին, որ իրեն աշխարհ են բերել, հատկապես հորը, որ իբր խանդում էր, բաժանվեց մորից՝ իրեն և փոքր եղբորը թողնելով նրա մոտ, գնաց ամուսնացավ ուրիշի հետ և ապրում էր Միջին Ասիայում՝ Սամարղանդում։ Գուցե ամեն ինչ այդպես չստացվեր, մտածում էր Մարինեն, եթե նրանք չբաժանվեին, Ստեփանին հայհոյեց և Արմենին, որ թողեց իրեն ու գնաց Վոլժսկ. ''Որ ինձ չէիր առնելու, չէիր ամուսնանալու ինձ հետ,- մտովի ասում էր նա Ստեփանին,- ինչո՞ւ այն գիշեր այնպես վարվեցիր ինձ հետ…''։ Եվ կատաղությունից ու ինքն իրեն խղճալուց լաց էր լինում Մարինեն…Նույնիսկ ցանկանում էր վերջ տալ կյանքին… Եվ ոչ ոքի չէր ուզում հանդիպել, ոչ ոքի հետ չէր ուզում խոսել…

Մարինեն լռեց։ Ես չէի բարձրացնում հայացքս, չէի նայում Մարինեին։
-Չգնա՞նք,- ասաց Մարինեն։-Սուրճը խմիր, դուրս գնաք։
Դրսում օդը սառն  էր։ Թեթև քամի էր, և լուսինը ճոճվում էր ջրերի վրա։ Զբոսայգու  նստարանները զբաղված էին, մենք դանդաղ քայլում էինք ծառուղիներով ու լուռ էինք։ 
Ծովի անծայրածիր  մակերևույթը  մուգ կանաչավուն չէր  հիմա, այլ լիովին  գորշ՝  միախառնված սևին, որ  հեռանալով՝  խավարում  ձուլվում էր  երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից   լուսինն արդեն  բարձրացել,  անկարգել սահում էր աստեղնազարդ  մաքուր   երկինքն ի վեր՝  առաջվա պես լուսավորելով  այս ու այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսական  ինքնաշեն տախտակամածները։
-Ինչո՞ւ պատմեցի,- կամացուկ ասաց Մարիեն։
Դադար։
-Ինչո՞ւ հիշեցի այսքանը,- տխրությամբ ավելացրեց նա։
Դադար։
-Սա իմ կյանքն է, լավ-վատ՝ իմն է։
Նորից դադար։
-Ես քեզ պատմեցի իմ կյանքը,- խոսեց նա, առանց նայելու իմ կողմը։- Ավելի շուտ՝ մի կտոր՝ իմ փոշոտ կյանքից։ 
Հառաչ։ Մի քանի վայրկյան մտորում։
Գլխի սովոր շարժումով Մարինեն ետ գցեց ճակատին ընկած մազերը։
-Ես քեզ ճիշտ ասացի, Վահրամ, - կրկին խոսեց Մարինեն։- Իմ կյանքը թերթում չի տեղավորվի, չփորձես գրել։ Ես թեթևամտորեն վերաբերվեցի կյանքին, և կյանքը արժանին հատուցեց ինձ։ Ինձ  նմանների մասին ճշմարիտ է ասված, որ մենք   հազվադեպ  ենք մենակ լինում, բայց  շատ հաճախ վերջում մնում ենք միայնակ։  Եվ , եթե բան է, գրես, գրիր, որ, այո, ես էի մեղավորը։ Ես չկարողացա պահպանել այն սրբասուրբ զգացմունքը, որ տածում էիր իմ հանդեպ։ Միայն մի անգամ է տրվում այն կյանքում։ Իսկ հետո այլևս այն չէ։ Ծանոթանում ես ,հանդիպում, խոսում ես, կարծես թե դուր է գալիս, թվում է նույնիսկ, թե սիրում ես արդեն։ Բայց դա միայն թվում է, որովհետև ժամանակի հետ անցնում է այդ սեր կոչվածը, և դու նորից ու վերստին   զգում ես, որ դա չէր իսկական սերը… Ես այսպես եմ կարծում, Վահրամ, եթե դու քո վարքով ի զորու չէիր պահելու նրան,  ով քեզ   սրտանց դուր էր գալիս ու քո բախտն էր՝ տրված  ի վերուստ, ապա կյանքը կստիպի քեզ, որ  դու մինչև վերջ զղջաս ու լուռ մորմոքվես քո հիմար քայլի համար…Ինչո՞ւ ենք երբեմն կյանքում կուրանում,- որոշ դադարից ետո ավելացրեց նա։- ինչո՞ւ ենք միայն  հետո հասկանում, թե ով էր արժանի և ում ընտրեցինք…
Մարինեն լուռ էր, մտքերի հետ։
-Ծխախոտ տուր,- ասաց նա։
Ես ծխախոտատուփը պարզեցի, որպեսզի Մարինեն սիգարետ վերցնի։ Հետո ինքնալուցիչը վառած պահեցի, մինչև նա կկպցներ  սիգարետը  և  լույսի մեջ մի կարճ պահ տեսա Մարինեի վշտահար դեմքը։
''Իսկ հիմա որտե՞ ղ է Ստեփանը'',- մտածում էի ես։
-Իսկ ես Ստեփանին տեսնում եմ,- հանկարծ ասաց Մարինեն, և ես ակամա նայեցի նրան։- Նոր բնակարան է ստացել մեր փողոցում։ Ինչ-որ բարձր տեղ է աշխատում։ Հաճախակի եմ տեսնում՝ շաբաթ կամ կիրակի օրերին։ Ընտանիքը բերել է Բաքվից, երկու տղա ունի։ Անցնում եմ նրանց կողքից, իսկ նա գլուխն անգամ չի բարձրացնում, որ ինձ նայի։ Կնոջ հետ թևանցուկ քայլում են, ու երբ հանկարծ տեսնում է ինձ, իսկույն թողնում է կնոջ թևը։ Կինն ինձ,  իհարկե,  չգիտի… Ու ես  միշտ  մտածում եմ, թե երբեմն ի՜նչ նվաստ, մանր, չնչին ու ողորմելի են տղամարդիկ։- Նա կարճատև  դադար տվեց։- Ես կարծում եմ,-  քիչ անց  ասաց նա,-  որ առհասարակ դիպվածական երևույթներ չեն լինում։ Այս աշխարհում  ամեն ինչ կամ փորձություն է, կամ պատիժ, կամ շնորհ, կամ  էլ, ասենք,  նախանշան,  և մեր կյանքում հայտնվող յուրաքանչյուր ոք անկասկած որևէ ազդեցություն  է ունենում մեզ վրա։ Ոմանք մեզ սովորեցնում են  իմաստուն լինել,  կարողանալ ներել,  լինել երջանիկ ու  ուրախանալ  բացվող ամեն մի  նոր օրվա համար:  Ոմանք սովորեցնում են  լինել ավելի ուժեղ,  իսկ ոմանք էլ    ընդհանրապես չեն  սովորեցնում,   ուղղակի կոտրում են մեզ,  սակայն  դրանից էլ մենք  փորձ ու տոկունություն ենք ձեռք բերում՝  դիմակայելու հետագա արհավիրքներին։ Ըստ երևույթին,  անհրաժեշտ է  ամեն մեկին գնահատել   յուրովի ու գիտակցել,  որ,   եթե նա հայտնվել է քո կյանքում,  ապա  դա   այդպես էլ պետք է լիներ,  որովհետև,   իրոք,   պատահական ոչինչ չկա այս կյանքում։-  Մարինեն նայեց ժամացույցին։- Հանկարծ կուշանաս ավտոբուսից… 
              -Ժամանակ շատ  կա դեռ,- պատասխանեցի ես։
               -Լսիր Վահրամ, լիներ,  այնպես լիներ, որ հետ գնային օրերը,- երազկոտ ասաց Մարինեն։- Հետ գնային,   ու մենք   կրկին  լինեինք այնտեղ,    գյուղից վեր՝   ձեր  այն անտառակում,  հիշո՞ւմ ես,    ես կարմիր շորով էի,     համատարած լռություն էր   մեր շուրջը , թեթև հովից օրօրվում էին  ծաղիկները,       ծառերի արանքից  խոր     երկինքն էր  երևում,    ձեր գյուղն էր լավ  երևում,       ու նաև,      հիշում  եմ,  քիչ  հեռվում  բացատ կար, այդ բացատը,   ուր  արևի    վերջին շողերը վարվռում,  հուրհրատում  էին  արահետի  վրա։  Այո,  լիներ,    մենք նորից սկսեինք հանդիպել։ Առաջվա պես անտեղյակ աշխարհի ցավերին՝ անհոգ  շրջեինք ձեր հանդ ու սարերում,  թափառեինք այս փողոցներում, բայց միայն լիներ՝ օրերը հետ գնային։ Թող լրագրող չլինեիր, թող հասարակ բանվոր լինեիր այստեղ, ինչպես այն ժամանակ, միայն լիներ՝ հետ գնային օրերը… Բայց հնարավոր չէ,- տխրությամբ ասաց Մարիեն։-  Օրերը հետ չեն գնա…
           Հասել էինք նրանց շքամուտքին։ Ես վերև նայեցի։
-Ձերոնք չեն քնել դեռ,- ասացի ես։- Ձեր լույսը վառվում է։
Մարինեն երկար նայում էր ինձ։ Անթարթափ  նայում էր, հետո ասաց.
-Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում ընդամենը… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում…
Որտե՞ղ էի լսել ես այդ պատմությունը՝  հիշել չկարողացա։
-Անցավ ոսկե թևիկներով թիթեռնիկի բաժին օրը,-շարունակեց Մարինեն,- և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը այդպես էլ չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն ձայներով… Իր կարճատև կյանքը այդպես ապրեց փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն կրկին նայեց ինձ։-Ոսկե թևիկներով այդ թիթեռնիկը ես եմ, Վահրամ, -հառաչանքով ասաց նա, հետո ավելացրեց.-Գոնե երբեմն   արի։ Այս ժամանակ, գարնանը…
Մտանք շքամուտք, մթան մեջ ես գտա Մարինեի ձեռքը։
-Դու դեռ հիշո՞ւմ ես  մեր սերը,- ասացի ես, և իմ ձայնը դողաց։
- Ի՞ նչ է նշանակում՝ հիշում ես,- ասաց Մարինեն վհատ։- Մինչև չգա վաղը,  դժվար թե  մարդ  հասկանա, թե ինչքան լավ էր այսօր։ Եվ ինչքան քիչ բան է պետք,Վահրամ, որպեսզի մարդ իրեն զգա երջանիկ և ինչքան շատ բան՝ որպեսզի դժբախտ չզգա իրեն։ Ադամի մասին ի՞նչ  է ասում Մարկ Տվենը։ Այն, որ Ադամը  մարդ էր, և  որ նրա բաղձալի ցանկությունը  դրախտի ծառի խնձորն էր, ոչ թե նրա համար, որ այն խնձոր էր, այլ նրա համար, որ այն արգելված էր… Այո,-  դառնորեն  ավելացրեց նա-  հեռվից  երևի ամեն ինչ է քաղցր թվում։  Մարդ սիրո խորությունը կորցնելուց հետո է զգում միայն։ Բայց ի՞նչ օգուտ դրանից, ամեն ինչ  կորած է  հիմա։ 
,,Մեր անցած օրերից մենք ոչինչ չենք վերցնում մեզ հետ,- մտածեցի ես։ -Ոչինչ չենք վերցնում՝ հիշողություններից բացի,,։
Եվ հանկարծ վերևի հարկերից մեկում ինչ-որ մեկը միացրեց մագնիտոֆոնը։ Գուցե նույնիսկ մագնիտոֆոն չէր դա, գուցե ռադիոընդունիչ կամ հեռուստացույց էր։ Բայր դա չէր կարևորը։ Կարևորը երաժշտությունն էր ու երգը։ Ես ինքնաբերաբար սեղմեցի Մարինեի ձեռքը, և մենք վերև նայեցինք։ 
Դա մեր մոռացված երգն էր, այն երգը, որ տարիներ առաջ լսել էինք ես ու Մարինեն՝ գյուղական մեր հին ակումբում։ Առաջվա պես տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտաբեկ երգում էր այն մասին, որ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել են միասին, երդումներ էին տվել սիրո և հիմա դատարկված է  իր  հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ  չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ…

               - Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,
                Կծաղկեն ծաղիկները ալ,
                Չեն բացվի տերևները այն,
                Որ անցած աշնանը մեռան,-

կամացուկ  արտասանեց Մարինեն՝ մթության մեջ սեղմվելով ինձ։- Հիշո՞ւ մ ես ,Վահրամ,- ասաց նա դողդոջուն ձայնով։
                  -Հիշում եմ,- պատասխանեցի ես՝ շոյելով Մարինեի ցորնագույն  մազերը։
   -Եվ հիմա դատարկվել է իմ հոգին,- դարձյալ կամացուկ արտասանեց Մարինեն,- ու փշրված է արդեն իմ սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի ինձ՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։
-Մարինե…
-Ոչինչ չասես, Վահրամ։ Խնդրում եմ…Ոչինչ ինձ պետք չէ… ոչ խղճահարություն, ոչ կարեկցանք…- Մթության մեջ շողացին Մարինեի արցունքները։- Միայն երկու- երեք  տարին մի անգամ, եթե կարող ես, արի։ Եվ երբեմն հիշիր քո նախկին Մարինեին։ Իսկ հիմա գնա,- անկարող պահելու արցունքները, ասաց Մարինեն։- Բարի ճանապարհ…-Նա դանդաղ բարձրացավ աստիճաններով։
Ես լուռ կանգնել էի մթան մեջ։
Հեռվում, ասես տարիների հեռու խորքից, կարոտաբաղձ ու տխրածոր  կանչում էին    շոգեքարշ  գնացքները…
      
                             ===================</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14101</id>
      <timestamp>2013-03-18T10:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="194882">[[Պատկեր:Levon Adyan.jpg|200px|thumb|]]
'''«Այն հեռավոր ամռանը»''', [[Լևոն Ադյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Այն հեռավոր ամռանը ==

::''Կյանքը եղել է ջինջ ու արևկա,'' 
::''Երկինքը՝ կապույտ,''
::''Մենք ընդամենը տասնութ տարեկան…''
::::[[Յուրի Սահակյան|Յու. Սահակյան]]

Յուրաքանչյուր մարդու կյանքում էլ, հավանաբար, լինում են անմոռանալի օրեր։ Երևելի, գեղեցիկ օրեր։ Բայց մանկության և առհասարակ պատանեկության բոլոր օրերն էլ անմոռանալի, երևելի ու գեղեցիկ են, որովհետև այդ օրերը մշտապես մեզ հետ են, ապրում են մեր մեջ՝ ժամանակ առ ժամանակ մեր սրտերը լցնելով անպարփակ կարոտով ու տխրությամբ։

Այսօր ես վերստին ուզում եմ հիշել այն հին, հեռավոր օրերը, և այդ օրերի մեջ՝ Մարինեին։ Ուզում եմ հիշել այն հեռավոր, բայց անմոռաց ամառը, այն հեքիաթային, անդարձ ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին… Հուլիս ամսվա վերջին օրերին էր դա, իրիկնադեմին, արեգակը կախվել էր մեր լեռների վրա, ուզում էր մայր մտնել ու, չգիտես ինչու, մայր չէր մտնում, կպել էր լեռներին ու ասես տատանվում էր՝ գնա՞ գիշերելու Կաղնախաչ սարից այն կողմ, լեռների ետևում, թե՞ ոչ։
 
Ես այդ երեկո խոտհարքից էի վերադառնում, արդեն տուն էի հասել, մտնում էի բակ, երբ ակումբի  կողմից, հենց բլրակի վրայից  մեր դասարանցի Ալվարդը ոչ այնքան բարձր, բայց ինձ համար լսելի, ձայնեց. «Կինո չե՞ս գալիս, Վահրամ, այսօր հնդկական լավ կինո կա»։ Ալվարդը մենակ չէր, նրա կողքին մի աղջիկ կար կանգնած, ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում։ Վանդականախշ վերնաշապիկս կոճկելով ես քայլեցի աղջիկների կողմը՝ չհամարձակվելով նայել Ալվարդի նոր ընկերուհուն։

-Ի՞նչ կինո է,- հենց այնպես ասացի ես, մոտենալով նրանց։

-Հոյակապ նկար է, Մարինեն տեսել է,- ասաց Ալվարդը՝  ժպտադեմ նայելով մեկ ինձ, մեկ` ընկերուհուն։

-Արժե նայել,-հանկարծական շիկնանքով ասաց Մարինեն՝ թռուցիկ մի հայացք նետելով ինձ վրա։ - Ձեզ դուր կգա,- և ավելացրեց  մտերմիկ անմիջականությաբ։- Կգա՞ք։

-Այո,- արագ ասացի ես՝ անկարող հայացքս կտրել սպիտակ դեմքի վրա ճառագայթող նրա  կապույտ  աչքերից ու կարմրավառ շուրթերից։

-Մարինեն Սումգաիթում է ապրում, հյուր է եկել մեզ,- ավելացրեց Ալվարդը՝   մի տեսակ հարազատորեն հպվելով Մարինեին։- Մոտ մի ամիս կմնա մեզ մոտ։

Իսկ Մարինեն ասաց. 

-Ձեզնից սարերի բույր է գալիս։ - Նա գլխի թեթև շարժումով սևասև փարթամ  մազերը ետ նետեց,  որոնք շաղ եկան  կիսամերկ ուսերին։- Դուք սարերո՞ւմ եք եղել։

-Այո,- ասացի ես ու ցույց տվեցի մեր սարերը։- Հրե՜ն, այնտեղ։ Մենք այնտեղ խոտ ենք հարում։

Մարինեն նայեց սարերի կողմը, ուր արև չկար արդեն և սարալանջերին փռված հանդերը հետզհետե ընկղմվում էին մթության մեջ։ Մարինեն աչքերը կկոցած երկար նայում էր, իսկ ես մտածում էի այն մասին, որ այսօրվանից, ահա այս պահից, նրա  պատկերը միշտ աչքիս առջև  կլինի, իսկ ձայնը մեղեդու պես շարունակ  կհնչի իմ հոգում...

-Դե, մենք գնացինք,- ասաց Ալվարդը, թեթևակի նայելով ինձ՝ իբր ի՞նչ ես աչքերդ չռել, գեղեցիկ աղջիկ տեսած չկա՞ս, ինչ է։ Նա ակնհայտորեն հպարտանում էր իր հյուրով, իսկ ես շնորհակալ էի Ալվարդին, որ կանչեց ինձ, և ես ծանոթացա Մարինեին։  

-Չմոռանաք, կգաք, լավ նկար է,- ետ շրջվելով, ժպտուն ասաց Մարինեն, և ես ակամա մի քայլ առաջ գնացի և, ասես ուրիշ, բոլորովին օտար մարդու ձայնով, ասացի.

-Անպայման կգամ, շնորհակալություն:

Տղաների հետ նստել էինք ակումբի վերջին շարքերում և ուր որ է պիտի սկսվեր կինոնկարը, երբ եկան Մարինեն ու Ալվարդը։ Մարինեն   կարմրաթույր շրջազգեստով   էր, և այն շատ էր սազում նրան։ Ասես ակումբը լցվեց լույսով, երբ նա մտավ դահլիճ։ Նրանք անցան մեր կողքով, նստեցին մեզնից մի երկու նստարան առաջ, հետո Ալվարդն ինչ-որ բան ասաց Մարինեի ականջին, Մարինեն շրջվեց, պայծառաժպիտ ողջունեց ինձ։ Տղանեը արմունկներով թաքուն բոթեցին՝ իբր մի տես ո՜վ է բարևում քեզ։ Իսկ հետո սկսվեց կինոնկարը։ Սիրո մասին էր այն. մի տղայի ու մի աղջկա սիրո մասին։ Նրանք՝ այդ տղան ու աղջիկը,  սիրում էին իրար, շարունակ երդվում էին, որ խորունկ սիրով են սիրում, սակայն ես չէի հավատում դրան, որովհետև երդումներով չեն սիրում, մտածում էի, սիրում են առանց երդումների, առանց խոստովանության, ինչպես որ ես էի հիմա սիրում Մարինեին։

Գեղեցիկ էր կինոնկարի աղջիկը՝ ինչպես Մարինեն, և Մարինեի մասին էր ասես նկարը, ես ուզում էի աննկատ մոտենալ Մարինեին, շոյել կիսախավարի մեջ փայլող նրա   արձակ մազերը, որ այնպես անփութորեն թափված էին նրա   ուսերին, ուզում էի մոտենալ, նստել նրա մոտ, նայել նրան ու ոչինչ-ոչինչ չասել, թող ինքը զգա, թող հասկանա, որ այսօրվանից աշխարհը միանգամից փոխվել է իմ աչքին, և ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Իրավ, Մարինեի նման էր կինոնկարի աղջիկը, բայց անսիրտ ու  դաժան էր նա, որովհետև վերջում լքեց սիրած տղային, և նա՝ այդ տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտահար, երգում էր այն մասին, որ այժմ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել էին միասին, երդումներ էին տվել սիրո, և հիմա դատարկվել է իր հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։ Ես չէի ուզում, որ այդպիսին լիներ Մարինեն, ուզում էի, որ նա սիրեր ինձ ու չլքեր երբեք, նա այդպիսին լինել չի կարող, մտածում էի ես այն ժամանակ, չէ՞ որ այնքան վճիտ էին նրա աչքերը…

Կինոյից հետո տղաներով դուրս եկանք ակումբի բակ և սպասեցինք՝ մինչև դուրս կգային Մարինեն ու Ալվարդը։ ''Ես սիրում եմ նրան, ես խենթորեն  սիրում եմ  նրան ,- ինքս ինձ շշնջում էի ես՝ անասելի հաճույք զգալով այդ խոսքերից։- Բայց մի՞թե այդպես են սիրում, հենց առաջին հայացքից, մի՞թե այդպես սիրում են…'' Մարինեն ու Ալվարդը նույնպես դուրս եկան ակումբից։ ''Ինչ լա՜վիկն է'',- ասաց ինչ-որ մեկը։ ''Ձայնդ'',- կոպտորեն նետեցի ես, բայց տղաներին թվաց, թե կատակում եմ, ծիծաղեցին։ Մարինեն ու Ալվարդը գնում էին առջևից։ Տղաներից մեկը՝ չիմացա, թե ով, թեթև հրեց ինձ՝ ''Գնա''։ Ես արագացրի քայլերս, հասա նրանց։

-Ձեզ դուր եկա՞վ նկարը,- ասացի ես՝ շփոթմունքս զսպելով։

-Ես այն տեսել էի,- Մարինեն ակնդետ նայեց ինձ:- Լավ նկար է։ Իսկ ձե՞զ,  ձեզ  դո՞ւր եկավ։

-Այո,- պատասխանեցի ես։- Միայն դուր չեկավ այն, որ նրանք հավատարիմ չմնացին իրենց երդումներին։- Իմ հոգում դեռ արձագանքում էին տղայի վշտագին բառերն իր սիրո և անցած աշնան մեռած տերևների մասին ու նաև այն մասին, որ դատարկվել է նրա հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի մխիթարի նրան՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Ինչո՞ւ,-հարցրեց Մարինեն՝ թեք նայելով ինձ. նրա աչքերը խորախորհուրդ ժպտում էին։ 

-Եթե նրանք, իրոք, սիրում էին իրար…- սկսեցի ես , բայց Ալվարդը ընդհատեց ինձ.

-Հետո՞ ինչ՝ սիրում էին,- ասաց նա, և ես զգացի, որ նա հենց այնպես, մի բան ասած լինելու համար արտասանեց այդ խոսքերը։

-Երդումներով չեն սիրում,- ասացի ես։- Ես կարծում եմ, որ   երդվում են այն ժամանակ, երբ չեն սիրում։ Համոզելու, հավատացնելու համար են երդվում։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Չգիտեմ,- Մարինեն  կրկին նայեց ինձ : Այս անգամ   աչքերը   երազկոտ արտահայտություն ունեին։- Գուցե…

Լռեցինք։ Լուռ էին և ձորերը, լեռները, գյուղամերձ տաք անտառները, սարերը, ուր ամբողջ օրը գերանդիներն առած խոտ էինք հարում տղաներով։ Միայն երբեմն-երբեմն ներքևում, ձորում, կանչում էր գիշերահավը։ Գյուղը, ամառային երկար օրվա աշխատանքներից հոգնաբեկ, քնել էր խոր քնով։

-Իսկ դուք սարերում ի՞նչ եք անում,- լռությունը խախտեց Մարինեն։

-Խոտ ենք հարում,-  կրկին ասացի ես, նայելով Մարինեին։- Անասնակեր ենք կուտակում կոլտնտեսության համար։

-Վահրամը գյուղի կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ է կազմել,- ասաց Ալվարդը, գոհունակ  ժպիտով նայելով իմ կողմը։- Բրիգադավար է։

-Ճի՞շտ,-  իբր շատ զարմացած՝ հարցրեց ինձ Մարինեն։

-Այո,- իմ փոխարեն պատասխանեց Ալվարդը։- Եվ ոչ միայն բրիգադավար է։ Նաև գյուղթղթակից է։ Թերթերում  նյութեր է գրում, փող են տալիս։

-Ալվարդ,- կշտամբանքով ասացի ես, իբր ի՞նչ ասելու բան է դա։ Բայց ներքուստ ուրախ էի՝ թող Մարինեն իմանա։ Մարինեն  դարձյալ ձևացրեց, թե դա իրեն շատ զարմացրեց։ Գիրգ շուրթերը կիսաբաց՝ նա  հիացմանքով նայեց աչքերիս և ժպտալով ասաց.

-Դուք լրագրող կդառնաք… Թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես սիրով կկարդամ:

Ես լուռ էի։ Հիմա ինձ չէր հետաքրքրում՝ թե ինչ կդառնայի։ Լուսնալույսի տակ սպիտակին էր տալիս ճանապարհը, բայց ես համարյա ճանապարհին չէի նայում, ես շուտ-շուտ կողքանց   գաղտնածածուկ նայում էի Մարինեին, լուսնի աղոտ լույսի մեջ գծագրված նրա  ուռուցիկ շուրթերին, և հուզմունքից կտրվում էր շունչս։

-Դուք ինչի՞ մասին եք մտածում,- զուսպ ծիծաղ նշմարվեց Մարինեի՝ ասես լույս արձակող գեղեցիկ աչքերի մեջ։

-Կինոնկարի,- իսկույն ասացի ես, թեև միանգամայն  այլ  բանի մասին էի մտածում։

-Սքանչելի աղջիկ էր, չէ՞,- հարցրեց Մարինեն, ուղիղ նայելով իմ աչքերին։

Մթան մեջ հեշտ էր խոսելը, և ես արագ ասացի.

-Այո, գեղեցիկ էր… Նա շատ էր նման ձեզ։

-Մի՞թե:- Մարինեն աչքերը փախցրեց ինձնից, նայեց հեռավոր սարերի կողմը, և ինձ թվաց, թե նա ուզում է տեսնել մեր խոտահարքերը, բայց դա հնարավոր չէր, որովհետև խավարի մեջ  այլևս չէին երևում հանդերը. հանդերը նույնպես, երևի, քնել էին խոր քնով։

Առջևում, մթան մեջ, երգում էր դեպի գյուղի բանջարանոցները վազող առուն։ Առվի վրայով անցնելիս Մարինեն հանկարծ գայթեց, ես ակամա բռնեցի նրա ձեռքը՝ մի կարճ պահ ափիս մեջ պահելով նրա սառը, բարակ մատները։

-Ձեր ոչ մի տեղը չցավե՞ց,- հուզմունքից շնչահեղձվելով՝  սրտի անդիմադրելի մղումով ասացի ես և զգացի, թե ինչպես հանկարծակի վառվեց դեմքս։

-Ո՜չ,- հեգնեց Ալվարդը, բայց Մարինեն ուշադրություն չդարձրեց դրան, նա սիրալիր նայեց ինձ։

-Շնորհակալություն,-շշնջաց նա, մի պահ կանգ առնելով։ Լուսնալույսի տակ Մարինեն գունատ էր։ Գունատ էր, բայց գեղեցիկ։ Նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել ինձ, սակայն առջևում, բլրի վրա անսպասելի տեսնելով Ալվարդի հորը՝ մերված մթավուն հորիզոնին, փոխեց մտադրությունը։

-Բարի գիշեր,- արագ ասաց Ալվարդը։- Մարինե, գնացինք…

-Բարի գիշեր ձեզ,- մարող  շշուկով արտասանեց Մարինեն՝ մեղսահայացք նայելով ու  ասես ափսոսալով  նաև, որ բաժանվում ենք։ Ինձ այդպես թվաց:

-Բարի գիշեր,- կամացուկ արձագանքեցի ես  ու  կանգ առա. ես չէի ուզում, որ Ալվարդի հայրը տեսներ ինձ։

Մարինեն մի անգամ էլ նայեց ինձ, և նրանք արագ ու թեթև գնացին բլրի կողմը. այնտեղ, իր տան առջև կանգնած, նրանց էր սպասում Ալվարդի հայրը՝ գյուղական փոստատան վարիչ   Ապրեսը, որ գյուղում հայտնի էր ամեն ինչից քիչումիչ իմացությամբ։

Ես կանգնել էի մթան մեջ և հայացքով ուղեկցում էի Մարինեին ու Ալվարդին։ Ես մտովի Մարինեին պատմում էի հանկարծակի ծնված իմ խորունկ սիրո մասին, և ասում էի նաև, որ իմ ողջ հոգին  նրանով է համակված, և որ այսուհետև մի օր անգամ չեմ կարող ապրել առանց նրա մասին մտածելու։ Եվ կինոնկարի երաժշտությունը շարունակ հնչում էր իմ հոգում, և մեկը երգում էր վշտաբեկ.

::''Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
::''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
::''Չեն բացվի տերևները այն,''
::''Որ անցած աշնանը մեռան…''

Այս երգն ու երաժշտությունը հնչում էր դեռ իմ հոգում, երբ մտամոլոր շրջում էի մեր տնամերձ այգում (տուն չէի ուզում մտնել,)։ Ես ցանկանում էի պառկել կանաչ մարգերի մեջ, սեղմվել գետնին, գրկել խնձորենիների սառը բները, որոնց մետաքսանման կեղևը կենդանի մարմին էր հիշեցնում…

…Այո, ես ուզում եմ այսօր նորից վերհիշել այն հեռավոր ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին։ Ավելի ճիշտ՝ իմ առաջին հանդիպման վերջին օրն եմ ուզում հիշել. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։

Իմ հիշողության հեռավոր մշուշի մեջ ես հիմա էլ տեսնում եմ Մարինեին՝ բարակիրան ու բարձր, լուսաժպիտ, սքանչելի։ Այդ հեռու- հեռվում, կապույտ մշուշների ու ծիրանագույն արևի մեջ, հնձած արտերի վրա կախված տատրակներ կան, կապտաթև տատրակները թրթռալով կախվում են օդում, քարանում, հետո հանկարծ սահուն  փոխում են տեղները, նորից կախվում, մնում են այդպես քարացած… 
  
Տարիների հեռվում օգոստոս ամիսն է, կեսօրն  անց,  ոսկեգույն ծղոտներով հնձած արտեր, արտերի միջով ձգվող կածանով ես վազեվազ գնում եմ  գյուղից դեպի սարեր տանող ճանապարհը, այնտեղ, ուր ճանապարհը հանկարծակի կեռվում, մտնում է անտառ, ծառերի ստվերում ինձ սպասում է Մարինեն։ Մարինեն… Միթե՞ հնարավոր է երբևէ մոռանալ նրան՝ սլացիկ ու խրոխտ, մոռանալ նրա վճիտ աչքերը, երբ նա նայում  է քեզ և այդ կապտակապույտ շողարձակող աչքերում այնպիսի դյուրահավատություն է փայլում, որ սիրտդ ակամա սկսում է արագ խփել, և, վերջապես, մոռանալ նրա վարդակարմիր շուրթերը, ձյունանման ատամները, երբ նա, կողքանց նայելով քեզ, գլուխը ետ  ծիծաղում է…

Հնձած արտերի միջով ես գնում էի Մարինեի մոտ։  Ուշացել էի, շտապ-շտապ գնում էի, և քրտինքը ծորում էր իմ դեմքով, և սիրտս արագ խփում էր, գնում էի վերջին անգամ. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։ Ալվարդի հայրն արդեն պայմանավորվել էր վարորդ Բալաբեկի հետ։ Գնում էի Մարինեի մոտ, և հազիվ էի զսպում ինձ, որ չլամ, որովհետև այլևս չէի տեսնելու Մարինեին, նրա հետ չէի քայլելու կիսամութ անտառներում,  լուսնյակ իրիկունները  իրար մոտ չէինք նստելու ձմեռվանից մնացած կոճղերի վրա և մեր շուրջը՝ ծղրիդների միալար երգը՝ գյուղական խուլ ու համատարած լռության մեջ… Այլևս չէի տեսնելու Մարինեին. շուրջ  մի ամիս էր համարյա՝  կեսօրին մոտ  աշխատանքը թողնում, Մարինեի մոտ էի գալիս, և կոլտնտեսության վարչության նախագահ Գաբրիել Բալայանն ասում էր, որ ինստիտուտ ընդունվելու համար ինձ երաշխավորագիր չի տալու, իսկ այն ժամանակ իմ աչքին ոչինչ չէր երևում. միայն Մարինեի մոտ գնայի, միասին թափառեինք  մեր  հանդերում ու անտառներում։ Այդ օրը, այո, վերջին անգամ էի գնում Մարինեի մոտ, որովհետև Մարինեն   առևտրի տեխնիկում էր ընդունվել, ուզում էր շուտ գնալ, իսկ ես, թեկուզ ավարտել էի միջնակարգը, բայց երկու տարի կոլտնտեսությունում պիտի աշխատեի դեռ, աշխատանքային երկու տարվա ստաժ պիտի ձեռք բերեի ու նոր գնայի սովորելու, որովհետև այդ տարիներին առանց արտադրական ստաժի ու երաշխավորագրի ինստիտուտ չէին ընդունում։

Հնձած արտերը վերջացան։ Մոտիկ ինչ-որ տեղ անհոգ դայլայլում էին հավքերն ու տրտում կանչում էր կկուն։ Ես արագ անցա գյուղագլխի  բլրակը և քիչ  անց Մարինեի մոտ էի արդեն։Նա նստած էր հաճարկենու տակ, մի բաձրիկ տեղ և ձեռքերով ծնկները գրկած  սպասում էր ինձ։

-Ուշացել եմ, չէ՞,- ասացի ես և ընկա Մարինեի կողքին, կանաչ խոտերին՝ հայացքս վերև, տերևների արանքից կապույտին տվող երկնքին. երկնքով, բա՜րձր, շատ բարձր, երկնքի կապույտին քսվելով, ամպի մալանչներ էին սահում։

-Չես ուշացել, ես էլ նոր եկա,- ժպտալով ասաց Մարինեն։- Նորի՞ց փախար,- Մարինեի ձյունասպիտակ ատամները կուրացուցիչ էին։

-Այո։ Վերջին անգամ,- ասացի ես, ինքս էլ չհավատալով, որ իրոք վերջին անգամն է դա, և Մարինեն այսօր երեկոյան գնում է մեր գյուղից։

Մարինեն ժպտաց, քիչ հետո ելավ տեղից, ասաց.

- Գնացինք։

-Ո՞ւր,- շրջվելով նրա կողմը, հարցրի ես, հետո ասացի։- Գնանք կորչենք անտառներում, սարերում, մեր հանդ ու ձորերում,- իմ ձայնը անսպասելի դողաց: -Միայն թե մի գնա այստեղից…

Մարինեն ակնդետ երկար նայում էր ինձ. ինչպես այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ կինոյից տուն էի ճանապարհում նրան ու Ալվարդին։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում, նայում էր, իսկ հետո ասաց.

-Գնանք։ Ուզում եմ հրաժեշտ տալ այն բոլոր տեղերին, ուր եղել ենք՝ անտառներին, դաշտերին, լեռներին… Ով գիտե, երբևէ նորից կլինե՞մ այստեղ…-Նա  քիչ լռեց,  ասաց.- Ինչ-որ թախիծ է պատում հոգուդ, երբ բաժանվում ես մի տեսակ արդեն հարազատ դարձած վայրերից և մտածում, որ այլևս երբեք չես վերադառնալու այնտեղ։

Մենք դուրս եկանք ծառերի թանձր ստվերից, գնացինք սարեր տանող ճանապարհով։

Մարինեն  ակումբի   հրակարմիր  նույն   զգեստով  էր,  զգեստի  երկու կոճակն արձակված էր և ամեն անգամ, երբ նա խոնարհվում էր՝ ճամփեզրից ծաղիկ քաղելու, կամ հետո Ջհանգիրի խմհատում, երբ բարձրացնում էր ձեռքը՝ մոշ պոկելու, ես  ակամա  տեսնում էի գետնամորու մեծության պտուկներով  նրա ցորնաթուխ լեցուն կրծքերն ու արմունկի տակից՝ թևատակի մութ աղվամազը, և դա մոգական ուժով ազդում էր ինձ վրա, գլուխս ասես պտտվում էր, սիրտս՝ տրոփում, ներսս լցվում էր ինչ-որ անծանոթ, անըմբռնելի  ու  քաղցր  ջերմությամբ… 

Արար աշխարհ գիտեր, որ ես վերջին անգամ էի Մարինեի հետ այդքան մոտ քայլում, շնչում նրա աղջկական խելացնոր բույրը. ծառերը հանդարտ ու տխուր օրորում էին գլուխները, տերևները մանրիկ դողում էին, սվսվում էին, դեղձանիկները  թախծածոր  երգում էին, հետո լռում, ականջ էին դնում ու նորից երգում էին… Արար աշխարհ գիտեր, որ ես սիրում եմ Մարինեին և միայն ինքը՝ Մարինեն էր, որ չգիտեր այդ մասին, որովհետև ես նրան ոչինչ չէի ասել, նրա հետ թափառել էինք մենք ձորերում, ճիշտ է, միասին հանդերն էինք գնացել, ես նրան ցույց էի տվել մեր գյուղի գեղեցիկ վայրերը, Սառնատան բարձունքից նայել էինք ձյունագագաթ Մռավա սարին, լուսնյակ երեկոներին Մարինեի հետ նստել էինք ձորամերձ խնձորենու այգու խորքում, հազար ու մի բան էինք խոսել, բայց Մարինեն չգիտեր, որ այն օրվանից, ինչ տեսա նրան ակումբի դռանը, իսկ այնուհետև կինոյից հետո նրան ուղեկցեցի  մինչև Ալվարդենց տուն, ահա այդ օրվանից անքուն գիշերներ եմ անցկացրել, շարունակ նրա մասին եմ մտածել, նրա անունն եմ տվել, նրան երազել… «Հաճախ երազում ինձ մոտ ես գալիս,- կողքանց  նայելով նրան, մտովի արտասանում  էի  ես,- դարձած մի չքնաղ, լուսե անրջանք,  քանզի ամեն օր, քնելուց առաջ, միտքս գծում է քո պատկերը թանկ…»,- և, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես, հանկարծ անսպասելի ասացի.
-Դու կհիշե՞ս ինձ, Մարինե… Այնտեղ, Սումգայիթում…

Մարինեն  թախծանուշ ժպիտով նայում էր, հետո ասաց.

-Իսկ դու կհիշե՞ս… Չե՞ս  մոռանա ինձ…

-Երբեք չեմ մոռանա, հավիտյան կհիշեմ,-արագ ասացի ես։- Կհիշեմ, կքայլեմ այն տեղերով, ուր միասին եղել ենք, ու կհիշեմ քեզ…

-Ես էլ կհիշեմ,-ուշացումով ասաց Մարինեն ու լռեց։

Առջևում երևում էր Ղըրմա աղբյուրը։ Ջրի ձայնը լսվում էր արդեն։

-Ես էլ կհիշեմ,- նորից խոսեց Մարինեն։-Ընկերուհիներիս կպատմեմ քո մասին… Նրանք չեն հավատա, որ այստեղ, այս հեռու լեռներում, ինչ-որ մեկի հետ մտերիմ եմ եղել…Անտառների մեջ, սարերում… Չեն հավատա…

-Ինչո՞ւ,- հարցրի ես։-Ինչո՞ւ չեն հավատա։

-Չգիտեմ, -ուսերը թոթվեց Մարինեն։- Որովհետև… ես ոչ մի տղայի հետ ընկերություն չեմ անում,- կապտացոլք աչքերով ու վառ շուրթերով խորամանկորեն ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ո՞չ մի,- ասացի ես և անչափ ուրախ էի դրա համար։

-Ինչ է, հարցաքննո՞ւմ ես,- աչքերը մանրացնելով ու նորից իր վառ շուրթերով ժպտալով ասաց Մարինեն։

-Ասենք թե,-ժպտացի ես։

-Չեմ ասի,- մազերը ճակատից ետ տանելով ասաց Մարինեն։- Ամեն ինչ չէ,  որ կարելի է   պատմել։ Ավելի ճիշտ՝ ամեն ինչ  չէ, որ հնարավոր է պատմել։

Հասել էինք Ղըրմա աղբյուրին, նստեցինք մամռապատ քարերին։ Մարինեն երկար նայում էր գուռից նով թափվող ջրերին, ջրերի վրա ճախրող գույնզգույն թիթեռներին, հետո ցածրաձայն ու թախծոտ ասաց.

-Մնաս բարով, հարազատ աղբյուր… Քո մոտով ինչքա՜ն մարդ է եկել ու անցել…Նրանց մեջ դու կհիշե՞ս ինձ…- Նա լռեց մի քիչ,  հետո նույն թախծոտ ձայնով ասաց.- Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում… Արև չկար, չկար դեղձանիկի երգը… Անցավ օրը, և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը ոչինչ չտեսավ ու չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն  ձայներով… Իր կարճատև կյանքն այդպես ապրեց ոսկե թևիկներով փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն նայեց ինձ, ժպտաց։ Եվ նրա ժպիտը նույնպես թախծոտ էր։

Հետո մենք դարձյալ քայլում էինք սարեր տանող ճանապարհով։ Ճանապարհը երբեմն դուրս էր գալիս բացատները ու նորից անտառ էր մտնում։ Բացատներից մենք ետ էինք նայում. հեռվում, անտառներից այն կողմ, դաշտերում ասես թախծում էին մենավոր դեզերը, երևում էր գյուղը։ Իսկ մենք գնում էինք Ջհանգիրի խմհատը. ամենալավ մոշը այնտեղ է լինում, գնում էինք վերջին անգամ  մոշ ուտելու և այնտեղից նայելու հեռվում, ամառային մղեղի մեջ կորած մեր Հնձախութ գյուղին։

Մարինեն իմ հետևից էր գալիս, ես շրջվեցի նրա կողմը, կանգ առա.

-Չե՞ս հոգնել,- ասացի ես։

-Հոգնել եմ,-սեթևեթանքով  ասաց Մարինեն՝ ուռցնելով գեղեցիկ շուրթերը։- Դեռ շա՞տ կա։

-Մի ձորակ  է մնացել։ Դա էլ անցնենք, հասնում ենք,-պատասխանեցի ես։- Ուզո՞ւմ ես հետ դառնանք։

-Չէ, չեմ ուզում, տուր ձեռքդ։

Մարինեի ձեռքը բռնած գնում էինք զովասուն անտառի միջով։

-Եկող տարի որ գաս, հազիվ թե հոգնես,- ասացի ես։- Այս տարի առաջին անգամ է, անսովոր ես, դրա համար ես հոգնում։

-Եկող տարի չեմ գա,- անտառային խոր լռության մեջ զրնգուն ձայնով ասաց Մարինեն։- Ի՞նչ կա այստեղ։

-Քեզ դո՞ւր չի գալիս մեր գյուղը,-մի  թեթև վիրավորված ասացի ես։

-Չգիտեմ։- Մարինեն լուռ էր, հետո, երբ կրկին մտնում էինք անտառ, ասաց.- Դուր է գալիս։ Սկզբում դուր չէր գալիս, հետո սկսեց դուր գալ… Քեզ հանդիպելուց հետո։
Վերջին բառերը նա ընդգծված  ասաց։ Շեշտակիորեն  նայեցի աչքերին. աչքերը խորամանակ ժպտում էին։ Մատներս, անկախ ինձնից, սեղմեցին Մարինեի նուրբ, թափանցիկության աստիճան ճերմակ ձեռքը։

-Իսկ Ապրեսը ձեր ի՞նչն է,-քիչ անց հարցրի ես։

-Ապրեսն ո՞վ է։

-Ապրեսին չգիտե՞ս,-  ժպտացի ես։- Փոստի  Ապրեսին  ամբողջ մարզն  է  ճանաչում։ Ալվարդի հայրը…Սուտասանների   մրցույթ է եղել շրջկենտրոնում,  առաջին տեղն է բռնել։

-Ա՜…- գլխի ընկավ Մարինեն, ինքն էլ  ժպտաց,- թռչունների   գեղգեղանքից    ու անտառի  խոնավ բուրմունքից խելքս կորցրել եմ…- Նրա տղան մեզ մոտ, Սումգայիթում է ապրում…

-Իմ քույրն էլ այնտեղ է ապրում… Կաուչիկի  գործարանում է աշխատում։

-Իրո՞ք…-Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, շարունակեց.-Մենք ինչ- որ հեռու բարեկամ ենք։ Բացի այդ, նրա տղան հիվանդանոց էր ընկել, վիրահատել էին… Մայրս հիվանդանոցում է, չէ՞, աշխատում, բուժքույր է, նրան շատ է օգնել… Երբ ապաքինվեց, մեր տուն  հաճախակի  էր գալիս-գնում … Հայրը,  քեռի Ապրեսն այսինքն,  եկել էր Սումգայիթ,  գյուղ  գալիս, մայրս ինձ էլ հետն ուղարկեց։ Քեռի Ապրեսն ինքն առաջարկեց,  ես էլ,  իհարկե,  դեմ չէի… Չէ-որ առիթ էր պետք՝  քեզ  տեսնելու համար…  
Նա ծաղրում էր իհարկե։

-Իսկ հա՞յր,- զգույշ հարցրի ես։- Հայր չունե՞ս։

-Ոչ,- քիչ լռելուց հետո մտախոհ ասաց Մարինեն, հետո ավեացրեց.- Բաժանվել է մեզնից։ Ուրիշ քաղաքում է ապրում։ Միջին Ասիայում։ Ամուսնացել է,  նոր  կնոջից  մի աղջիկ ունի…- Նորից քիչ լռեց, հետո ասաց.- Ես եմ,  մայրս, եղբայրս… Եղբայրս  այս  տարի առաջին դասարան է գնալու…

Լուռ քայլում էինք։ Ճանապարհը ծկլթոցով կտրում-անցնում էին նախշուն չարդերը։

-Բայց այլևս չեմ գա  այստեղ,- հանկարծ ասաց Մարինեն։

-Ախր ինչո՞ւ,- արագ հարցրի ես,- չէ՞ որ ասում ես, թե դուր է գալիս մեր գյուղը։

-Միևնույն է… չեմ գա,- գլուխն օրորեց Մարինեն։- Նախ, որ մոտիկ  ոչ ոք չունեմ այստեղ… Հետո էլ, այդ Ապրեսը զզվացնում է արդեն՝ սրա հետ մի խոսիր, նրա հետ մի խոսիր, ես քեզ համար պատասխանատու եմ, էսպես մի հագվիր, էնպես մի հագվիր, և այլն… Նրա կինը քեզ չի հավանում,- ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ի՞նձ,- զարմացա ես։- Ինչո՞ւ։

-Ասում է նրա մեջ ի՞նչ ես գտել։

-Իսկ դո՞ւ։

-Իսկ ես ծիծաղում եմ։ Գյուղում բոլորն, ասում է, քո մասին են խոսում, նրա հետ ինչո՞ւ ես անտառները գնում…-Մարինեն ժպտուն, մշուշոտ աչքերով նայեց  ինձ։
Ես Մարինեին չասացի, որ հայրս նույնպես հանդիմանել է ինձ, չասացի, որ նա առավոտյան կռվել է ինձ հետ։ Իսկ նա իրոք կռվել էր. ''Ի՞նչ ես էն աղջկա հետևից ընկել,- առավոտյան ասաց հայրս,- քո ընկերները օրական երկու  աշխօր են անում, իսկ դու աննպատակ թրև ես գալիս ծմակներում''։ Այդ մասին էի մտածում, բայց ուրիշ բան ասացի Մարինեին։

-Եկող տարի մեզ մոտ արի,- ասացի ես նրան։- Մեր տանը կմնաս։

Մարինեն շեղակի նայեց, օրորեց գլուխը.

-Չեմ գա,- ասաց նա գլխի թեթև շարժումով։ Իսկ հետո ավելացրեց.- Հայրդ սայլապա՞ն է։

-Այո,- ասացի ես , ակամա կարմրելով։- Իսկ ի՞նչ է։

-Ոչինչ, հենց այնպես ասացի… Ես այսօր տեսա նրան… 

Ես վայրկյանպես հիշեցի հորս մազակալած դեմքը, ռեզինե փոկահան տրեխները, մինչև ճտքերը  իջնող վանդակավոր հնամաշ վերնաշապիկը հիշեցի և տաբատը՝ վրան հազար կարկատան, վայրկյանպես հիշեցի և քրտնելով ու կարմրելով հարցրի.

-Որտե՞ղ։

-Մինչ քո գալը։ Ծառերի տակ նստած էի, խոտ բեռնած սայլով եկավ անցավ։ Չտեսավ ինձ…

Հետո լուռ էինք։ Ես դարձյալ գնում էի առջևից,  ճանապարհը հալվել, մի կածան  էր միայն, և մեր շուրջը նորից դեղձանիկների դայլայլ էր, կուկուն տրտում ու սրտաբեկ  կանչում էր անտառի խորքում, քիչ լռում ու նորից սկսում էր կանչել, անտառը վերջացավ, դուրս եկանք Ջհանգիրի խմհատը։ Անցած շաբաթ էինք եղել այնտեղ, և հիմա մոշն ավելի էր սևացել ու լիքն էր։ Երկարուկ ու քաղցր  մոշ այստեղ է միայն լինում, մոշ կերանք, նստեցինք կանաչ խոտերին,  անսահման հաճելի էր  հեռվից երկար նայել  մեր Հնձախութին՝ կորած կաթնամշուշ  մղեղի մեջ, հետո նորից մոշ կերանք, աղբրի սառնասառն  ջրով, որից քիչ էր մնում սառչեին մատներս, ես մաքրեցի Մարինեի՝  սև մոշից կապտած ձեռքերը, և Մարինեն շարունակ ծիծաղում էր, որովհետև ջուրը շատ էր սառը, իսկ ես նրա ձեռքը բաց չէի թողնում, և իմ ձեռքը դողում էր, երբ ջրի մեջ թաթախում էի մատներս ու   քսում  Մարինեի շուրթերին, և Մարինեի շունչը տաք էր, նա շրթունքները փակ ծիծաղում էր, իբր փորձ էր անում փախչել ու նորից հնազանդ կանգնում էր, և ես ուզում էի, որ այդ պահը երկարեր, և սիրտս նվաղում, նվաղում էր… Հետո Մարինեն ծիծաղելով փախավ, և նրա շքեղ մազերը շաղ եկան ուսերին,  արևն արդեն հասել էր  թավախիտ անտառներով պատած Կղնախաչ սարին, մտել սարի վրա նստած ամպերի մեջ։ 

-Արևն արդեն մայր է մտնում,- քիչ հեռվից ասաց Մարինեն,- տուն գնանք։

-Արևը մեզ է սպասում,- ասացի ես։- Մեր  գյուղի արևը խելացի արև է։

Ետադարձի ճանապարհը ձորերի միջով էր, Բարակ ջրի կողքով, ես վայրի ծաղիկներ էի փնջել, ամրացրել Մարինեի մազերի մեջ և աղջկական զմայլելի բուրմունքի հետ ծաղկունքի  բույր  էր գալիս նրանից, և հանկարծ անտառը մթնեց, ծառերի կատարները  քամուց սկսեցին ուժեղ օրորվել… Դեղձանիկներն այլևս չէին երգում, իրար ետևից թրատելով օդը, անտառների վրա պայթում էին կայծակները։ Անձրև էր գալու։ Գյուղը հեռու էր դեռ, բայց պետք էր անցնել գետը, որովհետև   ես  ետ նայեցի և տեսա, որ Կղնախաչ բարձր սարի վրա երկինքը սևակնել է. այնտեղ արդեն անձրև էր։ Անձրևը սարերի ու ձորերի վրայով դեպի գյուղ էր գալիս։ «Շուտով կվարարի գետը»,- մտածեցի ես։ Ես ու Մարինեն իրար ձեռք բռնած վազեցինք օրորվող ու մթնած անտառի միջով և հենց նոր էինք անցել գետը, հորդ անձրևը բռնեց մեզ։ Մտանք պատահած մի ծառի տակ. այստեղ ապահով էր, ես վերև նայեցի ու  Մարինեի ձեռքը բռնած  դուրս վազեցի ծառի տակից, որովհետև դա մի բարձրաբերձ կաղնի ծառ էր, իսկ մեզ մոտ, դա բոլորին  է հայտնի, կայծակը  հենց  կաղնի ծառերին է խփում։ Մարինեի հետ վազեցինք գյուղ իջնող նեղ ճանապարհով, թրջվելով վազեցինք, ես հայացքով հաճարկենի կամ բոխի ծառ էի որոնում, գտա վերջապես։ Բայց թրջվել էինք արդեն, ես ուզում էի հանել վերնաշապիկս, գցել Մարինեի ուսերին, սակայն Մարինեն չթողեց. «Չեմ մրսում»,- ասաց նա։ Բայց նա մրսում էր, կպել էր ծառի բնին, ես ձախ ձեռքով գրկել էի Մարինեին, նա սեղմվել էր ինձ,  ջրվեժի պես ցած իջնող  փարթամ մազերը  քսվում էին դեմքիս, մազերը անուշ բույր էին արձակում, իսկ նրա թրջված մարմինը փխրուն ու տաք էր, ես ուզում էի նրան ասել իմ սիրո մասին, ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի՝ ես  նրան սիրելու եմ միշտ, բայց չէի համարձակվում, շուրթերս զգույշ ու քնքշորեն քսվում էին նրա մազերին, իսկ անձրևը նորից խշշում էր, կածանով անձրևաջուրը տերևներ էր քշում, կայծակը դղրդում էր՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով մթամած անտառը, Մարինենի թրջված մարմնը տաքություն էր բուրում և գետը ոռնում էր  խոր ձորում։
-Իսկ եթե հանկարծ մնա՞նք այստեղ,-վախվորած ասաց Մարինեն։

-Չենք մնա,- ժպտացի ես,- հորդ անձրևը շուտ է դադարում, հիմա կկտրի։

Հետո ես վերցրի Մարինեի ձեռքը, ասացի՝ արի գուշակեմ։ «Գուշակիր»,- ասաց Մարինեն։ Ես բացեցի  Մարինեի ափը, երկար նայում էի, իբր մտածում էի, իբր դժվար էր գուշակելը։ «Երջանիկ  կյանք է առջևում. այսպես է ցույց տալիս։ Ամուսինդ սիրելու է քեզ,- ասացի,-  ամուսինդ անչափ սիրելու է քեզ, շարունակ սիրելու է,- աչքերս փակ մրմնջում էի ես,- գիշեր-ցերեկ սիրելու է ու շատ-շատ խանդելու է, որովհետև այնտեղ, ուր կա մեծ սեր, կա նաև մեծ խանդ, խելացնոր  սիրելու է…»։ «Միայն մի հոգո՞ւ եմ սիրելու»,- նայելով ինձ և խորամանկ ժպիտը աչքերում հարցրեց Մարինեն։ «Ինչպե՞ս»- չհասկացա ես։ «Միայն մեկի՞ն,-նույն խորամանկ ժպիտը կրակացայտ աչքերում, ասաց Մարինեն.- Միայն մեկի՞ն եմ սիրելու և ուրիշ ոչ ոքի»։ «Իհարկե,- վերջապես գլխի ընկնելով ասացի ես,- միայն մեկին, և…»։ «Իսկ ի՞նձ,- ընդհատեց Մարինեն,-  ի՞նձ քանի  հոգի են  են սիրելու»։ «Մի հոգի միայն,- ոչ հաստատ համոզմամբ ասացի ես, նայելով Մարինեի ճերմակ ձեռքին,- ահա, նայիր»։ «Ճիշտ չես գուշակում,- Մարինեն խճողեց մազերս, դուրս փախավ ծառի տակից, կանգնեց  մարդկանց ու անասունների ոտնահետքերից տոփանված  կածանի մեջ, բոխու՝ թաթի պես մեկնված ճղան տակ,- ճիշտ չես ասում,- կրկնեց նա, - երկուսին ես արդեն գիտեմ…»։ «Ինչպե՞ս»,- սրտատրոփ  վախով արտաբերեցի  ես։ «Չեմ ասի»- ծիծաղելով ասաց Մարինեն, հետո տեսավ, թե ինչպես հանկարծ ընկավ իմ տրամադրությունը, եկավ, կանգնեց ինձ մոտ։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում նույնիսկ։ Սուս նայում էր, հետո ասաց.

-Մի նեղացիր։

Մարինեն   նստեց ոտքերիս մոտ, զմրուխտե մամռոտ քարին, ողորկ ծնկները գրկած մի քանի րոպե նստեց և առանց ինձ նայելու, կամացուկ ասաց.

-Կա մեկը… Ստեփան է անունը… Այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…  Մինչև նոր բնակարան ստանալը՝ մեր բակում էին ապրում…Եվ ես  չգիտեմ նույնիսկ՝  ավելի շատ ատում եմ նրան,  թե  սիրում…Դու մի նեղացիր…

-Չեմ նեղանում,- հենց այնպես ասացի ես, ուժով զսպելով հուզմունքս։- Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Հետո անձրևը կտրեց,  արևի վերջին շողերից թաց տերևները փայլկտում էին, ձորերից ծխի պես ամպաքուլաներ էին ելնում, իսկ երկինքը այնպես պայծառ էր… Գյուղագլխին, այնտեղ, ուր անտառը վերջանում էր, ավելի ճիշտ մի երկու քայլից հետո պիտի վերջանար, Մարինեն թեքվեց ճանապարհից,  քայլեց անձրևի կաթիլներով ցողված արահետով։      Լուռ  գնացի   նրա ետևից։ Քիչ անց,  նա ետ շրջվեց  դեպի ինձ. նրա դեմքը վառվում էր։ Չորս բոլորքը լռություն էր,  ծառերից այն կողմ՝ կապտաժեռ  հեռավոր երկինքն էր երևում, ու մեր գյուղը՝ շուրջը դյութական հանդ ու սարեր, որ բարձրանում, հասնում էին մինչև երկինք։   

-Երջանկությունը վաղվա օր չունի,-ասաց Մարինեն,-  այն երեկվա օր նույնպես չունի,  այն ամենևին չի ուզում հիշել անցյալը,  չի մտածում  վաղվա մասին,  այն ունի միայն ներկան, այն էլ ոչ թե օր, այլ ժամ, ակնաթարթ… Արի  հրաժեշտ տանք իրար,- փոխված ձայնով ու շիկնահար  ավելացրեց Մարինեն, մատներով ետ տանելով   մազերը։

Ես նայում էի նրա խոշոր ու գեղեցիկ աչքերի մեջ, որոնք լույս էին արձակում, նրա շուրթերին, որ կրակի շեղջի պես հուրհրատում էին ասես, հայացքս չէի կարողանում կտրել նրանից…
                    
-Ի՞նչ ես այդպես անջատված նայում ,- նորից խոսեց Մարինեն, մատները հանգիստ ու քնքշորեն քսելով դեմքիս։- Դու սիրում ես ինձ։ Ես դա տեսնում եմ… Ես նույնպես քեզ չեմ մոռանա, որովհետև… Դու անաղարտ  հոգի ունես։ Ես չգիտեմ նույնիսկ, թե այդպիսի սրտով դու ինչպես ես ապրելու այս աշխարհում։
                     
Ես դեռ նայում էի նրա կապտացոլ  աչքերին,  շառագույն   զեղուն շուրթերին, կրծքերին, որ քնած աղունիկներ էին թվում այդ պահին, հայացքս,  այո, ոչ մի կերպ չէի կարողանում կտրել նրանից, մեր շուրջը մթնող անտառն էր և խշշուն լռությունը, Մարինեն շաղված նայվացքով մի պահ զննեց ինձ,   սովոր շարժումով   ետ նետեց մազերը, որոնք կրկին  շաղ եկան ուսերին, խուլ ու տաք ծիծաղեց,  ասաց.  
             
-Աղջկան գիտե՞ս, թե ինչպես պետք է սիրել։
                
Ես զմայլված նայում  էի  նրան, առանց  որևէ բառ արտասանելու։
              
-Դու չգիտե՞ս, թե աղջկան ինչպես պետք է սիրել, -  կրկին հարցրեց նա, միանգամայն ու անսպասելի՝ դանդաղորեն արձակելով վանդականախշ վերնաշապիկիս կոճակները։- Աղջկան այնպես պետք է սիրել,  որ նրա  մտքովն անգամ   չանցնի, թե ինչ- որ մեկը կարող է ավելի ուժգին սիրել։
          
Աջ ձեռքի երկարուկ մատները սահեցնելով իմ կրծքի վրայով, որից քիչ մնաց կտրվեր շունչս, Մարինեն նույն շիկնահար տեսքով  ժպտաց ինչ-որ քմահաճ ժպիտով և ընդոստ մի շարժումով  փաթաթվեց ինձ՝ պրկված  ցցուն  ստինքերով սեղմվելով կրծքիս։ Ես այդ հոգեցունց քաղցր  մերձեցումից  գլխապտույտ զգացի, հուզմունքից ասես կանգ առավ շնչառությունս, գրգռանքի, արյան խելառ եռքի ու երանության մեջ անկանոն թպրտում էր սիրտս՝ պատրաստ թռչելու իմ կրծքավանդակից։ «Եթե ինձ հիշես երբևէ,-քնքշանվաղուն ձայնով շշնջաց Մարինեն,- այս պահը նույնպես հիշիր»։ Հետո ծնկներս զգացին Մարինեի ծնկները, ձեռքերս՝ նրա դյուրաբեկ բարակ մեջքը, իսկ շուրթերս… իմ շուրթերը կսկծացին Մարինեի շուրթերի հուզագրգիռ հպումից։ Նրա ձեռքերը վերնաշապիկիս տակից մեղմորեն գրկել էին ինձ, նրբենի մատները անընդհատ շոյում էին ուսերս։ Թվում էր ևս մի պահ,  ու ես կկորցնեմ ինձ, ուժ չեմ ունենա դիմանալ զկացմունքներիս հորձանքին։ Հետո Մարինեի շուրթերը դանդաղ ետ գնացին, ոնց որ երազում՝ նրա ընդհատուն թառաչանքի ու տաքուկ շնչառության հետ համաժամանակ՝  ես  զգացի նրա կոշտավուն լեզվի կրքոտ ջերմությունը… 

Խելացնոր այդ համբույրը երկար տևեց, հետո Մարինեն միանգամից հետ քաշվեց, կիսաշրջվեց ինձնից՝ դողացող մատներով կոճկելով բլուզը։

-Մարինե,-  հանգչող շշուկով արտաբերեցի ես։

-Ոչինչ մի ասա,- գլուխը օրորեց Մարինեն։- Դու այդ էիր ուզում։-Կողքանց նայելով ինձ, նա այլայլված  ժպտաց, ասաց.- Իսկ գուցե  ո՞չ միայն այդ…

Անտառի վրայով սրընթաց անցավ քամին, անտառը խշշաց, տարուբերվեց, ինչ-որ տեղ մի չոր ճյուղ ընկավ ծառից։

-Մարինե…

-Խնդրում եմ,- Մարինեն ծաղկաբույր մատները դրեց  իմ շուրթերին։- Խնդրում եմ, ոչինչ  այլևս պետք չէ ասել…Իսկ հիմա գնանք…

Տեղի ունեցածից շփոթահար՝ ես բոլորովին կորցրել էի ինձ, ոտքերս ինձ չէին ենթարկվում ասես։ 

Ոչ այնքան   հեռու  ինչ- որ տեղ  երգի անցած՝ գեղգեղում էր  դեղձանիկը,  ծիածանը հալվում էր հեռու բացատների վրա, իսկ արևն արդեն մայր էր մտնում։ Բախչուտի աղբյուրին փոքրիկ աղջիկներ կային՝  գլխներին ծաղկապսակներ, նրանք իրար վրա ջուր էին ցայտում, բարձր ծիծաղում, մեզ տեսնելուն պես՝ լռեցին. կամաց ինչ-որ բան էին ասում ու նայում մեր կողմը։

-Մեր մասին էին խոսում,- երբ աղբյուրն անցել էինք, ասաց Մարինեն։

-Թող խոսեն,- անհոգ ասացի ես։

Մարինեն շեղակի նայեց ինձ, ժպտաց՝  երկարատև համբույրից թեթևակի ուռած իր շուրթերով։

-Միևնույն է, ես գնում եմ,- ասաց նա։- Դու վախեցիր. այսուհետև ոչ մի աղջիկ չի ուզենա հանդիպել քեզ հետ։

-Ինձ ոչ ոք պետք չէ,- ասացի ես  սրտի նվաղումով, կրկին հիշելով ու վերապրալով այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այնտեղ,  ճամփեզրի  կիսամութ  անտառակում…




Բեռնատար մեքենայով էր գնում Մարինեն։ Բեռնատարով՝   մինչև Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ ավտոբուսով ուղիղ Սումգայիթ։ Մեքենան կիսով չափ փայտով բեռնված էր, փայտի վրա  ծղոտ էր փռված, ծղոտի վրա նստել էին Մարինեն ու մեր դպրոցի դիրեկտորը. դիրեկտորի կինը  վատառողջ  էր, դիրեկտորը նրան տանում էր մարզկենտրոնի հիվանդանոց։ Գյուղում նրա մասին ասում էին, որ, իբր, օր չկա, որ չծեծի կնոջը։ Մարինեն բարձրից, թափքի վրայից նայում էր ինձ ու մտերմիկ ժպտում էր։

-Գնո՞ւմ ես,- կամացուկ, տխրալիր ասացի ես։

-Այո,- կամացուկ, սիրալիր ասաց Մարինեն։- Գնում եմ։

 Մութն ընկել էր արդեն, մթան մեջ թախծոտ փայլում էին Մարինեի աչքերը։

-Դու անտրամադի՞ր ես, Մարինե,- քիչ լռելուց հետո ասացի ես։- Տխո՞ւր ես, որ գնում ես մեր գյուղից։

-Եվ այո, և ոչ,- նա քիչ լռեց, ասաց.- դու չես նեղանում, չէ՞, իմ խոսքերից։ 

-Չեմ նեղանում,- ընկճված ձայնով ասացի ես։ Ես նայում էի Մարինեին ու ոչինչ չէի գտնում ասելու։ Երկար նայում էի և միայն կարողացա ասել.

-Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Բոլորը մեքենայի աջ կողմում էին կանգնած, ինչ-որ բան էին ասում դիրեկտորին ու նրա կնոջը, որ նստած էր բեռնատարի խցիկում։ Ալվարդը, բեռնատարի մոտ կանգնած, մեկ ինձ էր նայում, մեկ Մարինեին։ Եվ, չգիտես ինչու, չէր համարձակվում որևէ բան ասել։ Հորից էր քաշվում երևի։ «Մորդ իմ կողմից բարև կանես,- ասում էր   սուտասան Ապրեսը։- Կասես, որ լավ ենք պահել քեզ։ Ասա՝ Ապրես դային ասում է աշխարհիս տակին միակ բանը, որ չեմ սիրում՝ սուտ խոսելն է, ասա Ապրես դային հրավիրել  է,  ես խոսքը ճակատին ասող մարդ եմ,  մի բանը  որ ասացի,  ուրեմս վերջ,  ասածս՝  ասած է։ Եկող տարի  թող գա, դու էլ արի, թե  ուզում ես»։ Մարինեն անուշադիր  գլխով էր անում… Ես մեքենայի ձախ կողմում էի կանգնել, հենվել էի ձախ թափքակողին ու նայում էի Մարինեին։ Բալաբեկի համար գրասենյակում ուղեգիր էին գրում, նա դուրս եկավ այնտեղից, ռուսերեն ասաց՝ պոեխալի, աչքով արեց ինձ՝ «Դու է՞լ ես գալիս» և, ոտքով խփելով մեքենայի անվադողին, մտավ խցիկ։

-Ես էլ եմ գալիս,- հակարծահաս մտքից ոգեշունչ՝ ասացի Մարինեին։- Կուզե՞ս քեզ ձանապարհեմ…

-Ոչ, ոչ, պետք չէ,- Մարինեն ձեռքը դրել էր ձեռքիս վրա։ Նրա ձեռքը տաք էր։- Մի գա, խնդրում եմ։

Բայց ուզում էր, որ մինչև մարզկենտրոն  գնայի իր հետ ,ես դա զգացի,մեքենան  արդեն շարժվում էր, ոտքս դրեցի անվադողին և հենց ընթացքի ժամանակ ցատկեցի  թափք, նստեցի Մարինեի կողքին, թևս նրա տաք թևին կպած։

-Գալիս եմ,- դողացող ձայնով ասացի ես։- Մինչև Ստեփանակերտ…

-Շնորհակալություն,- հպվելով ինձ, ռուսերեն շշնջաց Մարինեն, և նա այնքան մոտ շշնջաց, որ շնչառությունից մի տաք ու խելառ հոսանք վազեց իմ մարմնով։ Դիրեկտորը նոր միայն նկատեց, որ ես էլ եմ թափքում։

-Դո՞ւ էլ ես գալիս,- ուսի վրայով անտարբեր նետեց նա։

-Այո,- պատասխանեցի ես։-Քեռուս տուն եմ գնում,- հորինեցի ես։

Լուսնյակ գիշեր էր, պարզկա, մաքուր գիշեր էր, աստղալից ու կապույտ երկնքում հանգիստ լողում էր լուսինը, իսկ երբ մտնում էինք անտառ, լուսինը չէր երևում, անտառների միջով ընկած մութ ճանապարհով էինք գնում, մեքենայի լույսերը սահում էին ծառերի ու բլուրների վրայով, ասես որոնում, գտնում էին ճանապարհը, դիրեկտորը շուտ-շուտ թեքվում էր դեպի խցիկը,  ասում. «Սրբուհի, ոնց ես զգում քեզ»։ Երևի ինքն էր ծեծել , վախենում էր մի բան լինի,  իրեն մեղադրեն։ Ճանապարհի վրա, լույսերի մեջ նապաստակներ էին երևում, լույսերի մեջ շշկլված նապաստակներն այս ու այն կողմ էին ցատկոտում ու կորչում ճանապարհի տակ, մթան մեջ։ Հեքիաթային երեկո էր, անցանք Թխկոտ ու Կիչան փոքրիկ գյուղերը, աստղերը ցոլցլում էին երկնքի մանուշակագույն խորքում, լուսինն իր հավիտենական ճանապարհի տուտը բռնած վերևով, լեռների ու ձորերի վրայով գալիս էր  մեզ հետ։  Բեռնատարը սլանում էր առաջ և երբեմն առ երբեմն խոր ձորերում ու  սևամութ կիրճերում արձագանքվում էին նրա բեկբեկուն ազդանշանները։  Խաչենը անցնելիս ես նայեցի ներքև՝ գետի ջրերը փայլփլում էին լուսնի տակ, թաց գետաքարերը պսպղում էին, և այստեղ, Խաչենի ձորում, օդը սառն էր, մրսեցնող։ 

-Չե՞ս մրսում,- ցածր, շատ ցածր ասացի Մարինեին, և Մարինեն իմ հարազատն էր աշխարհում, արար աշխարհում՝  իմ ամենամտերիմը, որից բաժանվում էի այսօր։

-Ոչ,-կրկին հպվելով ինձ շշնջած Մարինեն։-Իսկ դո՞ւ։

Ես նայեցի նրան։ Լիներ, այնպես լիներ, թափքում մենակ լինեինք, հրաժեշտի խոսքեր ասեի նրան, համբուրեի նրա տաք շուրթերը… Բայց հնարավոր չէր դա։

Իսկ մինչև մարզկենտրոն կես ժամվա ճանապարհ էր մնացել, հեռվում, գիշերային մշուշի մեջ երևում էին Առաջաձորն ու Հայադ գյուղերը, իսկ մեր գյուղը չէր երևում, մեր գյուղը մնացել էր անտառներից ու սարերից այն կողմ, ես քնքշորեն շոյում էի Մարինեի ձեռքը, երբեմն նրա մազերը քսվում էին շուրթերիս, և նրա մազերից չքնաղ բուրմունք էր գալիս, ես մտքում հայհոյում էի մեր դիրեկտորին, որ երկար ականջները սրած լսում էր մեզ ու ձևացնում էր, թե ուշքը ուրիշ տեղ է, չի լսում մեզ, ես նրան մտքում հայհոյում էի, նա հանկարծ շրջվեց իմ կողմը և ասաց.

-Գործերդ ինչպե՞ս են։

-Ոչինչ,-  ասացի ես։

-Կոլխոզում աշխատո՞ւմ ես։ Աշխօր, բան անո՞ւմ ես։

Իբր չգիտի, որ կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ եմ կազմել… Շատ լավ գիտի…

-Այո, աշխատում եմ,- ասացի։- Իհարկե։

-Կեցցես, կեցցես, աշխատանքը պատվի ու փառքի գործ է։- Նա քիչ լռեց։ Անտառում կանչում էր բուն, ներքևում, ձորում վշշում, աղմկում էր Խաչենագետը։ Մեքենան մտավ մի ձորակ, հետո սկսեց վերելքը, և շարժիչն ասես լաց եղավ։

-Պիտի ինստիտո՞ւտ գնաս,- բարձր ասաց դիրեկտորը։

-Չգիտեմ,- ասացի ես,- տեսնենք։

-Ինչպե՞ս թե՝ չգիտեմ,- ձեռք չէր քաշում նա, -դպրոցն ավարտել ես ու չգիտե՞ս ինչ պիտի անես։

-Երկու տարի պիտի աշխատեմ։ Նոր օրենքով երկու տարվա աշխատանքային ստաժ է պետք ունենալ՝ բարձրագույն ընդունվելու համար…

-Հա, ճիշտ որ, մոռացել էի… Լավ ես անում, կեցցես,- կեղծ մտերմությամբ ասաց մեր դիրեկտորը։- Հո պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն։ Լավ սովորող ես եղել, մի մասնագիտություն ընտրիր, մնա գյուղում, նյութից-բանից թերթերում կգրես, փող կստանաս…

Իսկ քո Հասմիկ աղջիկն ինչո՞ւ չմնաց գյուղում, մտովի ասացի ես դիրեկտորին։ «Երեքներով» մի կերպ ավարտեց տասերորդը և հիմա հաալսարանում է սովորում։ Ծանոթությամբ ու փողով համալսարաան է ընդունվել, իսկ նրա կիսագրագետ ու խորամանկ հայրը՝ այսինքն դու, ինձ ասում ես՝  պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն…

-Տրակտորիստ եմ դառնալու,- կոպիտ ասացի ես։-Կամ կցիչ՝ տրակտորի վրա, կամ անասնապահ, վարորդ, օղակավար, մի բան կդառնամ, էլի։ Դուք մի մտածեք… Հասմիկը ո՞նց է, թոշակ ստանո՞ւմ է գոնե։

Չլսեց իբր, նա վիզը թեքել էր խցիկի կողմը և կնոջն ասում էր.

-Սրբուհի, հիմա ո՞նց ես զգում քեզ։

Ես մտքում հայհոյում էի նրան, ես այնպես էի ուզում խոսել Մարինեի հետ, ես ուզում էի հիմա, այս րոպեին ամեն ինչ ասել նրան, խոսելու այնքա՜ն բան ունեի, բայց հնարավոր չէր, դուրս եկանք խճուղի, մեքենան հիմա ավելի արագ էր գնում, առջևում, սարերի տակ, երևում էին Ստեփանակերտի լույսերը։ Ինչքան մոտենում էինք   մարզկենտրոնին, այնքան տխրում էի ես, և սիրտս արագ էր խփում։ «Մի՞թե չի տա իր հասցեն»,- մտածում էի Մարինեի մասին, ուզում էի խնդրել հասցեն ու չէի համարձակվում։

Մի քանի րոպե հետո կմտնենք քաղաք… մի քանի րոպե հետո ուշ կլինի այլևս, համարձակություն վերցրի և, առանց Մարինեին նայելու, ասացի.

-Հասցեդ տուր ինձ, Մարինե։

Մարինեն օրորեց գլուխը։

-Տուր հասցեդ,- ասացի ես,-խնդրում եմ։ Չեմ գրի, ոչինչ չեմ գրի, մի վախենա, տուր հասցեդ, տասը տարի հետո կգամ,- դողացող ձայնով ասացի ես,- չգիտեմ, մի անգամ կգամ քեզ տեսնելու։ Տուն չեմ գա, հեռվից հեռու, մի վախենա, Մարինե…

Մարինեն կրկին օրորեց գլուխը։

-Գոնե ասա, ի՞նչ տեխնիկում ես ընդունվել, կգամ, կգտնեմ քեզ…

-Մի խնդրիր…- Մարինեն ձեռքերով ծածկեց երեսը։- Չեմ կարող,- շշնջաց նա։-Չեմ կարող, ներիր։-Նա արտասվաթոր աչքերով նայեց ինձ։- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ եկա այստեղ…-կրկին շշնջաց, օրորեց գլուխը, վերստին ձեռքերով ծածկելով դեմքը։- Երանի թե չգայի, չհանդիպեինք…

-Որտե՞ղ ես իջնելու,- առանց իմ կողմը շրջվելու, ասաց դիրեկտորը։

-Ավտոկայանի մոտ,- առանց մտածելու ասացի ես։

Մեքենան արդեն քաղաք էր մտել, իսկ ավտոկայանը  քաղաքի սկզբում էր, և այդ խելագար Բալաբեկն այնպիսի արագությամբ էր քշում… Դիրեկտորը ծեծեց խցիկը։

-Պահի, իջնող կա,- բարձր ասաց նա, քամուց կնճռոտվելով, հետո թեքվեց և կնոջ հետ ինչ-որ բան էր խոսում։

Ես դանդաղ սահեցի թափքից, բռնեցի Մարինեի ձեռքը, մնացի կանգնած.

-Տուր հասցեդ, Մարինե,-խնդրեցի ես,- ուզում  եմ գալ,  տենել քեզ, ուզում եմ խոսել քեզ հետ, Մարինե…

Մարինեն փորձ արեց ժպտալու։

-Մնաս բարով,- տխրությամբ ասաց նա։- Շնորհակալություն  ամեն ինչի համար… Մաս բարով… Հիշիր   մեր  վերջին հանդիպումը անտառում…

-Քշիր,- ասաց դիրեկտորը։

Ես Մարինեի ձեռքը բաց չէի թողել, ես նրա ձեռքը քսեցի շուրթերիս, չհամարձակվեցի համբուրել, քսեցի շուրթերիս, մեքենայի հետ արագ գնացի, քիչ վազեցի ու բաց թողեցի Մարինեի ձեռքը…

Ես կանգնել էի ճանապարհի մեջտեղը, իսկ մեքենան առաջ էր գնում, և Մարինեն շարունակ իմ կողմն էր նայում, ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս, և նրա դեմքը հեռվից չէր երևում, ու չգիտեի ես՝ ժպտո՞ւմ է նա, թե՞ լաց է լինում։

Բեռնատարի հետևի կարմիր լույսերը վառվում-հանգչում էին, ասես ծաղրում էին  ինձ, հետո բեռնատարը գնաց, փոքրացավ ու այլևս չէր երևում։

…Ես քեռուս տուն չգնացի, աննպատակ քայլեցի փոքրիկ քաղաքի դատարկ փողոցներով, հոգնեցի, մի կես ժամ նստեցի ավտոկայանում, մի կես ժամ՝ հեռախոսակայնում, նորից թափառեցի  քաղաքում, հերթապահ միլիցիոներները կասկածանքով նայում էին իմ կողմը, հետո գնացի քաղաքային զբոսայգի, նստեցի այգու խորքում, դարավոր լորենիների տակ, շուրջս լռություն էր, ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին, հետո սկսեց ցրտել, ես ձեռքերով ծածկել էի դեմքս, այդպես լավ էր, իմ շնչառությունից տաքանում էի, ու դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին։ Մեղմ լռությամբ շրջապատված ծառերը օրորվում էին զգուշորեն, առանց շրշյունի, իսկ ես զրւցում էի Մարինեի հետ։ «Մնաս բարով, Մարինե,- ասում էի ես։- Մնաս բարով, սիրելիս, մենք այլևս չենք հանդիպի, մնաս բարով…»։ Ես ինձ անչափ խեղճ ու մենակ էի զգում, արհամարված ու անօգնական, ուզում էի, որ ամբողջ աշխարհը խղճար ինձ, բոլորը խղճային…

Հաջորդ օրը,  ճամփակից մի քանի բեռնատար փոխելով, ես հասա գյուղ։

Ամայացել էր մեր Հնձախութն առանց Մարինեի։ Ներքևում, ձորում համրացել էին դեղձանիկները։ Ո՞ւմ համար պիտի երգեին նրանք, երբ չկար Մարինեն։ Գյուղը դատարկ էր իմ սրտի պես. ոչ  ձայն, ոչ ծպտուն, միայն մեղրաճանճերն էին միալար գվվում տնամերձ այգում։ «Մարինե, իմ Մարինե,-շշնջում էի ես,-ինչո՞ւ եկար մեր գյուղ, ինչո՞ւ տեսա քեզ… Ասա, ինչպե՞ս պիտի հիմա ապրեմ առանց քեզ, Մարինե, մի՞թե դա հնարավոր է»։

Ոչ,  հնարավոր չէր։ Հնարավոր չեղավ… Ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին և ինչքան էլ որ աշխատում էի չմտածել, չէր ստացվում, նրա պատկերը իմ աչքի առաջ էր, նրա թախծանուշ աչքերը ժպտում էին ինձ, իսկ ձայնը, Մարինեի թավշե ձայնը, երաժշտության փոխված, հնչում էր իմ հոգում։ Եվ   այդ հրաժեշտի պահն  անտառի խորքում…

Սեպտեմբերի վերջերին մորս ասացի. «Մայրիկ, գնում եմ Սումգայիթ»։ Մայրս լաց եղավ, հայրս նախատեց, բայց անօգուտ էին այդ բոլորը, ինձ համար ծանր էր արդեն ապրել առանց Մարինեի։

Ալվարդից մեծ դժվարությամբ վերցրի Մարինեի հասցեն, միլիցիայի շրջանային բաժանմունքում, անձնագրային սեղանի աշխատակից Սոկրատի օգնությամբ անձնագիր ստացա, և երկու օր անց գնացքն ինձ տանում էր քաղաք, Մարինեի մոտ։

Դա երջանիկ ճանապարհորդություն էր։ Հիմա էլ, տարիներ հետո, հուզմունքով եմ հիշում, թե ինչպես էր գնացքը սլանում խավարի միջով, երբեմնակի սուլում զիլ ու թախծական… Մարինեին էր կանչում ասես։

Ինձ թվում էր, թե Մարինեն կուրախանա անչափ՝ հանկարծակի տեսնելով ինձ, երջանկությունից կփայլկտան նրա աչքերը թվում էր, բայց ինչքան եղավ իմ զարմանքն ու հիասթափությունը, երբ նա, տեխնիկումի բակում տեսնելով ինձ, վախվորած նայեց և թողնելով ինձ ծառերի տակ կանգնած, ընկերուհիների հետ նստեց տրամվայ ու գնաց։
Ես կանգնել էի   տեխնիկումի բակում, հուսահատ ու շփոթահար և չգիտեի ինչ անել։

Տրամվայի գծերից այն կողմ ծովն էր։ Ծովը չէր երևում, բայց երբեմն մեղմ հովը բերում էր ալիքների ձայնը։ Ես քայլեցի դեպի ծով և մինչև ուշ երեկո թափառում էի ծովափին, նայում էի ծովի հեռու խորքում դանդաղ լողացող ձկնորսանավերին, որոնք փայլում էին իրիկնային արևի վերջին շողերից։ Ծովը հետզհետե մթնեց, սևացավ, ես գնացի Մարինեենց տուն՝ հույս չունենալով, թե կարող եմ հանդիպել նրան։ Ցերեկով եղել էի նրանց տան մոտ, բակում ֆուտբոլ խաղացող փոքրիկ տղաներից հարցրել էի նրանց բնակարանը, ցույց էին տվել։

Միհարկանի ձյութածածկ երկարավուն շենք էր դա՝ նեղլիկ պատուհաններով։ Ես նրանց բնակարանն իսկույն ճանաչեցի. մուտքից ձախ՝ չորրորդ պատուհանը նրանցն էր։ Լույսը վառվում էր։ «Մարինեն տանն է երևի»,- մտածեցի ես և կանգ առա մթան մեջ, չհամարձակվելով առաջ գնալ։ Երկար ժեմանակ քայլում էի մթան մեջ,  երբեմն թաքնվում, երբ որևէ մեկը դույլը ձեռքին դուրս էր գալիս շքամուտքից՝ բակի ծորակից ջուր վերցնելու։ Նայեցի շուրջս. ոչ ոք չկար։ Համարյա պատին քսվելով կամացուկ մոտեցա Մարինեենց լուսամուտին, վարագույրների արանքով   դրսից նայեցի ներս. Մարինեն ինչ-որ տղայի հետ կանգնած էր սենյակի մեջտեղը, տղան ինչ-որ բան էր ասում նրան, հատկապես ինչ՝ չէր հասկացվում, իսկ Մարինեն նայում էր նրան ու ոչինչ չէր ասում, միայն ժպտում էր։ «Կա մեկը…Ստեփան է անունը… այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…»,- վայրկյանապես հիշեցի  Մարինեի խոսքը, և սիրտս կանգ առավ ասես։ Մի՞թե նա է։ Ցածրահասակ, սևուկ, դյուրաշարժ։ Նորաձև կապույտ բաճկոնակով։ Տղան կրկին խոսում էր, հետո ձեռքը դրեց Մարինեի ուսին, Մարինեն կրկին ժպտում էր…

Ինքս էլ չիմացա, թե ինչպես եղավ դա, արագ ծեծեցի  լուսամուտի ապակին։ Տղան շրջվեց լուսամուտի կողմը, բայց նա ինձ տեսնել չէր կարող, դրսում մութ էր, իսկ նա կանգնած էր լուսավոր սենյակում։ Ես տեսա, թե ինչպես Մարինեն վախեցած ետ նայեց։

Ես արագ հեռացա լուսամուտից։ «Դա նա է, Ստեփանը,- մտածեցի ես,- նա ուրիշի է սիրում…»։ Ես ուզում էի գոռալ այդ անծանոթ քաղաքով մեկ։ Եվ, չգիտեմ ինչու, քայլեցի դեպի ծով։ Բայց մի ձայն կանգնեցրեց ինձ։ Մարինեի ձայնն էր դա. նա գալիս էր վազելով, և նրա   արձակ մազերը ծածանվում էին ուսերին։

-Գնանք,- հասնելով ինձ ասաց նա շնչահեղձվելով,- գնանք այստեղից։- Նա արագ վերցրեց ձեռքս, և մենք վազելով գնացինք մթին փողոցով։- Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ, - ասաց Մարինեն հանգչող շշուկով…-Ես քեզ ամեն բան կբացատրեմ…

Մենք կտրեցինք-անցանք մի երկու թաղամաս, ես չգիտեի, թե մենք ուր ենք գնում։ Մարինեն երբեմն ետ էր նայում, մի երկու թաղամաս ևս անցանք։ Առջևում ծովափնյա զբոսայգին էր։

- Իսկ հիմա պատմիր,- հանկարծակի շրջվելով դեպի ինձ և գլուխը սեղմելով կրծքիս, ասաց Մարինեն։- Ես քեզ սպասում էի… Այսօր, քեզ տեսնելուց հետո, երկար լաց էի լինում տանը։

-Իսկ ինչո՞ւ չխոսեցիր ինձ հետ այնտեղ, տեխնիկումի բակում։

-Որովհետև նրա քույրն այնտեղ էր։

-Ո՞ւմ քույրը,- չհասկացա ես։

-Ես նրա մասին պատմել եմ քեզ… Ստեփանի քույրը։ Հիշո՞ւմ ես… Մի՞թե մոռացել ես։

-Այդ նա՞ էր ձեր տանը։

-Այո։ Նրանք առաջ մեր բակում էին ապրում, այդ մասին նույնպես ասել եմ քեզ, հետո նոր բնակարան ստացան… Հայրը մեր տեխնիկումի դիրեկտորն է։

-Իսկ նա ի՞նչ էր անում ձեր տանը,- խանդից խեղդվելով անհամբեր հարցրեցի ես։

-Նա հաճախակի է գալիս… Մայրս նույնպես գիտի… Բոլորը գիտեն… Նա սիրում է ինձ։

-Իսկ դո՞ւ։- Ես համարյա շնչահեղձվում էի։

-Իսկ ես… ոչ,- ամբողջ իրանով սեղմվելով ինձ շշնջաց Մարինեն։- Քեզ հետ ծանոթանալուց, քեզ ճանաչելուց հետո անհնարին է որևէ մեկին սիրել, Վահրամ…  Նա   ինքնահավան   ու ամբարտավան է,  պարծենկոտ  ու  լկտի։ Դու նրա նման չես… Նա այսօր եկել էր ինձ ասելու, որ հայրը մեքենա է գնել իր համար, իսկ ես շարունակ քո մասին էի մտածում։

-Մի՞թե սա երազ չէ, Մարինե,- շշնջացի ես, անհամարձակ համբուրելով նրա մազերը։

-Ոչ, երազ չէ,- նույնպես շշուկով ասաց Մարինեն։-Դու ինքդ էլ տեսնում ես, որ երազ չէ։ Ահա ես քեզ մոտ եմ…քոնն եմ։

Ես չթողեցի, որպեսզի նրա վերջին հնչյունները հանգչեին շուրթերի վրա, ես համբուրեցի նրա կամակոր տաք շուրթերը, տենդագին ինչ-որ խոսքեր էի ասում նրան՝ իմ շուրթերի վրա զգալով նրա համբույրներն ու արցունքները։

-Ես վախենում եմ քեզ համար,- ասում էր Մարինեն։- Նա ընկերներ շատ ունի, դրա համար ես չտվեցի քեզ իմ հասցեն, և դրա համար չուզեցի քեզ հետ խոսել այսօր, գիտե՞ս, նա բռնցքամարտիկի կարգ ունի, ես վախենում եմ քեզ համար։

-Դու անհոգ մնա, Մարինե,- ասում էի ես իմ գրկի մեջ սեղմելով նրա սլացիկ մարմինն ու շնչելով նորաբաց վարդի  պես թարմ նրա շուրթերի բույրը։- Դու անհոգ մնա, ինձ ոչ ոք ոչինչ չի կարող անել, ես սիրում եմ քեզ Մարինե…

Մեր գլխավերևում մեղմորեն օրորվում էին մատղաշ բարդիները, մատղաշ բարդիներն ասես գլխով էին անում, ասում էին այո, սիրո խոստովանության խոսքերն են  նրա կրակոտ շուրթերի անուշաբուրակ համբույրները։

Այն հեռավոր տարիներին այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեին։  Ես այսօր ուզում եմ վերստին  հիշել այն հեռավոր,  անդարձ օրերը, և ասես ներքին մի ձայն ինձ կամացուկ ասում է՝ մի հիշիր դու գեղատեսիլ  վայրերը  քո  պատանության, ինչ  թողել ես այնտեղ վաղուց, էլ չես գտնի, ոչ վայրերն են անտեղ արդեն  գեղատեսիլ, և ոչ էլ դու՝ այն պատանին… Մի հիշիր… Մի՞թե հնարավոր է դա, և մի՞թե հնարավոր է մոռանալ  լուսնյակ այն գիշերը,երբ Մարինեի հետ երկար շրջեցինք արդեն դատակված զբոսայգում, հետո ես նրան ուղեկցեցի տուն։ Մայրն այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում, տանը չէր, բայց բնակարանի լույսերը վառվում էին դեռ։ Մարինեի փոքրիկ եղբայրը շորերով պառկել, քնել էր բազմոցին, իսկ դուռը բաց էր կրնկի վրա։

-Դուռն անգամ չի փակել,- նայելով ինձ, մի տեսակ մեղավոր ժպտաց Մարինեն, հետո ասաց.- Նա մեզ չի ների։

-Ավելի լավ,- ասացի ես,- նույնիսկ հաճելի է, երբ  կա մեկը, որը շարունակ պիտի մտածի մեր մասին։

-Նա մեզ չի ների,- կրկին ասաց Մարինեն մտախոհ, իսկ հետո ծիծաղեց։- Բայց դա ինձ համար միևնույն է,-ավելացրեց նա՝ լուսաժպիտ նայելով ինձ։

Ես կանգնել էի միջանցքում, չէի համարձակվում մտնել սենյակ, որտեղ բազմոցին պառկած քնով էր անցել Մարինեի փոքրիկ եղբայրը։

-Բայց դա ինձ համար միևնույն է,- ասաց Մարինեն և հանգցրեց միջանցքի լույսը։- Որովհետև ես սիրում եմ քեզ,- շշուկով ասաց նա։- Որովհետև դու նույնպես սիրում ես ինձ…- Մարինեն միանգամից նետվեց իմ գիրկը՝ իր պիրկ կրծքերով սեղմվելով ինձ։-Որովհետև հարյուրավոր կլիոմետր ճանապարհ ես անցել ինձ համար…

Կիսամութ միջանցքում ես համբուրում էի Մարինեի մեղմանուշ շուրթերը, ես նրան ասում էի այն մասին, որ իրենից մի  քայլ անգամ չեմ հեռանա այսուհետև, որ ես կապված եմ նրան հազար թելերով և մի օր, մի ժամ, մի վայրկյան անգամ չեմ ապրի առանց նրան։

-Այո, այո, այո,-շշնջում էր Մարինեն։- Իսկ հիմա գնա,- շշուկով ասում էր նա,- ուշ է, գնա,  քույրդ կարող է անհանգստանալ։

Ես դուրս եկա նրանց տնից, երջանկությունից պայթում էր կուրծքս, ոզում էի գոռալ, արթնացնել քնած մարդկանց, պատմել նրանց Մարինեի մասին։

Այո, այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեի հետ։ Այնուհետև մենք շարունակ իրար հետ էինք, ես աշխատանքի ընդունվեցի «Փոստային արկղ-240» քիմիական գործարանում, աշխատանքից հետո գնում էի Մարինեի մոտ, և մենք միասին անհոգ շրջում էինք քաղաքում, գնում էինք կինո, թափառում ծովափին… Մենք երջանիկ էինք, և ամբողջ քաղաքը գիտեր դա, ամբողջ քաղաքն ուզում էր, որ միշտ միասին լինեինք ես ու Մարինեն։

Եվ միայն Մարինեի մայրն էր, որ դեմ էր դրան։

-Ես չգիտեմ, թե իմ Մարինեն ինչ է գտել քո մեջ,-մի անգամ կծու  նետեց  նա։- Դու կդժբախտացնես իմ աղջկան, ես դա գիտեմ։

-Ես սիրում եմ նրան,- արագ ասացի ես, բայց Մարինեի մայրը չուզեց լսել ինձ։

-Մեզ պետք չէ քո սերը,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- չհասկացա ես։

-Դու ի՞նչ կարող ես տալ իմ աղջկան հիսունինը ռուբլի քո աշխատավարձով,-քամահրանքով ասաց նա։

Դա շատ էր ստորացուցիչ։ Ես նույնիսկ մի պահ կորցրի ինձ։

-Ասա, ի՞նչ կարող ես տալ նրան,-կրկին հարցրեց Մարինեի մայրը՝ ոտից գլուխ չափելով ինձ։

-Իմ աշխատավարձը կբարձրանա շուտով,- մրմնջացի ես։- Ես հիմա թթվածնային արտադրամասում ապարատավարի օգնական եմ, շուտով կարգ կստանամ… Ես փող շատ կստանամ։

-Ինչքա՞ն,-ծաղրեց Մարինեի մայրը։

-Հարյուր ռուբլի,- ասացի ես և զգացի, որ խեղդվում եմ վիրավորանքից։

-Իսկ Ստեփանը երեք հարյուր է ստանում,-քմծիծաղեց Մարինեի մայրը և, նայելով ինձ իր սպանիչ հայացքով, ասաց.- Չտեսնեմ քեզ այլևս նրա հետ, լսո՞ւմ ես, չտեսնեմ  այլևս…

Անցավ ձմեռը, եկավ գարուն։ Ես քրոջս տնից փոխադրվել էի արդեն խողովակագլանման գործարանի հանրակացարան, իսկ հանրակացարանը քաղաքի կենտրոնական մասում էր, Բարեկամության պողոտայի վրա։ Պատահում էր, տեխնիկումից տուն վերադառնալիս, Մարինեն գալիս էր հանրակացարան, ինձ մոտ (նրանք նոր բնակարան էին ստացել, և Մարինեն հանրակացարանի մտով էր գնում տեխնիկում ու վերադառնում այնտեղից)։ Մարինեին դուր էր գալիս իմ սենյակը։ Մի անգամ ասաց.

-Այսպիսի տաքուկ սենյակ եմ ուզում։

-Արի այստեղ ապրիր,- ասացի։

-Տղաների հանրակացարանո՞ւմ,- ծիծաղեց Մարինեն։

-Ի՞նչ կա որ…

-Գիտես, որ չեն թույլատրի, դրա համար էլ ասում ես։

-Իսկ կգայի՞ր, եթե թույլատրեին։

-Վազեվազ կգայի,- ասաց Մարինեն։- Մի օր անգամ քեզ մենակ չէի թողնի, եթե բնակարան ունենայիր։

-Իսկ ի՞նչ կանեիր,- ժպտացի ես։

-Քեզ կտանեի զագս, կպսակեի ինձ հետ, կստիպեի, որ սիրես ինձ հավիտյան։

-Շուտով կհերթագրվեմ ու բնակարան կստանամ,- ասացի ես, շոյելով Մարինեի ոսկեփայլ մազերը։- Եվ դու կդառնաս իմ տան ու իմ սրտի տիրուհին։

-Իսկ ե՞րբ կլինի դա, Վահրամ, ե՞րբ կլինի,- համարյա թախանձանքով շշնջաց Մարինեն։

-Մի երկու տարի չի քաշի։

-Իսկ Ստեփանն արդեն ստացավ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն։-Ընդամենը մի քանի ամիս է, ինչ կադրերի բաժնի պետ է սուպերֆոսֆատի գործարանում, և ահա երկու սենյականոց բնակարան ստացավ…

-Ոչինչ, ես էլ շուտով կստանամ,- մի բան ասած լինելու համար արտասանեցի ես, ինքս էլ չհավատալով իմ խոսքին։

Մարինեն նայեց ինձ, քմծիծաղեց։

-Տա աստված,- ասաց նա, իսկ հետո, այտը սեղմելով ուսիս, մտերմիկ տոնով ասաց.- Ստեփանի հետ  ինչո՞ւ եք կռվել։

-Ո՞վ ասաց քեզ,- հարցրեցի ես տարակուսանքով։- Նա՞ է ասել։

-Ոչ,- գլուխը տարուբերեց Մարինեն։- Դա կարևոր չէ։ Ուրիշներից եմ լսել։

Ես հայացքս փախցրի Մարինեից։ Ես նրան չասեցի, որ Ստեփանը մի քանի անգամ ընկերներով եկել է հանրակացարան՝ կռվելու, իսկ մի անգամ, տրամվայի կանգառում, նրա մեքենան քիչ մնաց խփեր ինձ։ Չպատմեցի նաև, որ մի շաբաթ առաջ նա զանգել էր մեզ մոտ, թթվածնային արտադրամաս, և ձայնը փոխելով, հայհոյել ու սպառնացել, որ կսպանի ինձ, եթե անհապաղ ձեռք չքաշեմ Մարինեից։ «Եթե սրանից հետո մի անգամ էլ քեզ տեսնեմ Մարինեի հետ,- ասաց նա ինձ հեռախոսով,- իմացած եղիր, որ մերդ լացացնելու եմ»։ «Մենք շարունակ միասին ենք լինում,- պատասխանեցի նրան։- Եվ միշտ միասին կլինենք։ Իսկ ինչ վեաբերում է մեր լացացնելուն, ապա հայտնի չէ դեռևս՝ թե ով ում մերը կլացացնի»։ Ես երկրորդ հերթի էի աշխատում այդ օրը, հանրակացարան եկա գիշերվա մեկին։ Եվ նոր էի մտել սենյակ, դուռը ծեծեցին։ «Դրսում քեզ սպասող կա»,- ասաց ինչ-որ մի տղա։ Իսկույն հասկացա՝ նա էր։ Դանդաղ իջա առաջին հարկ, դուրս եկա փողոց։ Դատարկ փողոցի եզրին, ծառերի տակ կանգնած էր Ստեփանի մեքենան։ Իմ ետևից եկած տղայի հետ գնացի դեպի մեքենան։ Մեքենայում, Ստեփանից բացի, երկու տղա ևս կային։

-Ահա եկել եմ, ի՞նչ ես ուզում,- բարձր ասացի ես, առանց որևէ մեկին նայելու. պարզ էր, իմ խոսքը Ստեփանին էր ուղղված։

-Դու սրտոտ ֆրաեր ես եղել, չեմ իմացել,-դուրս գալով մեքենայից ասաց Ստեփանը, անփութորեն խփելով մեքենայի դռնակը։- Բայց միևնույն է, պիտի դաստիարակեմ քեզ։

-Դո՞ւ,- ծաղրանքով հարցրի ես։

-Ես,- ասաց Ստեփանը։-Դու մի վախենա, տղաներից ոչ ոք չի խառնվի։- Մի ակնթարթում  աջ այտամկանը   ցնցվեց նրա դեմքին։-Ոչ ոք չի խառնվի։ Ես ինքս, արի,- նա գնաց դեպի մութ ծառուղի։

Ես քայլեցի նրա ետևից։ Ստեփանը կանգ առավ ծառերի տակ, շրջվեց դեպի ինձ։

-Քեզ հեռախոսով ասացի՞ն, որ այլևս չխոսես Մարինեի հետ,- հարցրեց Ստեփանը։

-Ասացին,- պատասխանեցի ես անվրդով։

-Մայրն ասե՞լ էր, որ գործ չունես նրա հետ։

-Ասել էր։

-Հետո՞։

-Հետո այն, որ մենք սիրում ենք իրար։

-Միթե՞,- ծիծաղեց Ստեփանը։

-Այո,- ասացի ես հանգիստ ձայնով։

-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա աղջիկ չի։

Գետինը ասես երերաց ոտքերիս տակ, իսկ օդը համարյա չէր հերիքում։ Ստեփանը ծիծաղեց, դերասանավարի  ձեռքերը  տարածած  ընկերների կողմը, ծիծաղելով ասաց.

-Ստացվում է այնպես, որ նա իր  փափլիկ մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին… Բա ո՜նց է տրվում,- նստուկի այլանդակորեն   շարժումներով քրքռաց նա,-  օ՜խ, ու՜խ, ա՜խ…

«Ստում ես, սրիկա»,-մտածեցի ես և ուժգին հարվածեցի նրա դեմքին։ Դա անսպասելի էր Ստեփանի համար, բայց նա չկորցրեց իրեն։ Նա ոտքով ուժեղ հարվածեց փորիս, գոտկատեղից քիչ ցածր, ես ակամայից ձեռքերս տարա փորիս, նա ձեռքի ափով խփեց երեսիս։

Վազելով մոտեցան Ստեփանի ընկերները, բայց Ստեփանը ձեռքով նշան արեց նրանց չմոտենալ։

-Ես ինքս,- շպրտեց նա։

Ես բռունցքներով էի խփում, Ստեփանը՝ ձեռքի ափով։ Իմ հարվածների ձայնը չէր լսվում, մինչդեռ Ստեփանի շառաչուն ապտակներից թնդում էր շուրջը։

Ստեփանի ընկերները բացականչություններով քաջալերում էին նրան։

-Կեցցես, Ստեփան, մի հատ էլ հասցրու էդ խրտվիլակին։

-Էնպես խփիր, որ հոր անունը մոռանա…

-Զգույշ, Ստեփան, մորթին չփչացնես…

Ես զգում էի, որ իմ հարվածները չէին կպչում նրան, նա ճարպկորեն խուսափում էր։ Եվս մի շառաչուն ապտակ, և արյունը հորդեց իմ քթանցքներից։ Մինչև կփորձեի արյունը կանգնեցնել, Ստեփանը մի անգամ էլ հարվածեց։ Ես չոքեցի գետնին, ուզում էի ելնել, չէր հաջողվում։

-Դե գնա, լակոտ,- ասաց Ստեփանը, թափ տալով շորերը։-Մեկ էլ տեսա հետը, ջարդուխուրդ կանեմ…

-Գնացինք,- ասաց տղաներից մեկը։

Նրանք քայլեցին դեպի մեքենան։ Լսվեց «Վոլգայի» խուլ հռնդյունը։

-Գուդ բայ, գեղացի տղա, գուդ բայ,- ձայնեց Ստեփանի ընկերներից մեկը։ Լսվեց նրանց համերաշխ ծիծաղը։ Հետո մեքենան ոռնաց ու սլացավ դատարկ փողոցով։

Ես այդ բոլորի մասին չասացի Մարինեին, ես նրան ոչինչ չասացի Ստեփանի ասածների մասին, ես լուռ մտատանջվում էի՝ առանց նրան որևէ խոսք ասելու…

Գարունը նույնպես անցավ։ Սկսվեցին ամռան առաջին օրերը։ «Մարինեի հետ այսօր կգնանք ծով՝ լողանալու»,- մտածեցի ես, դուրս գալով հանրակացարանից։ Եվ այդ պահին հանկարծ տեսա Ստեփանի մեքենան։ Դա մի կարճ ակնթարթ տևեց,  մեքենայի ետնամասում աղջիկ կար նստած, ինձ թվաց, թե դա Մարինեն  էր։ Ստեփանի մասին շատ էի լսել, որ նա իբր օրական մի աղջիկ է փոխում։ Ես շնչահեղձվելով առաջկտրուկ վազեցի պուրակով, դուրս եկա փողոց, բայց  մեքենան հեռու էր արդեն։ «Նա էր»,-սրտի դողով մտածեցի ես և ասես ոտքերս թուլացան. «Ստացվում է այնպես, որ նա փափլիկ իր մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին…»։ Ես չսպասեցի մինչև գար հերթական ավտոբուսը, տների արանքով, կարճ ճանապարհով, վազեցի դեպի Մարինենց տուն։ «Մի՞թե Մարինեն էր»։ Ես գնում էի արագ, վազելուց շունչս կտրվում էր արդեն, բայց չէի կանգնում։ «Իսկ եթե նա՞ է»,- մտածում էի ես։ «Ոչ, չի կարող պատահել,- հուսադրում էի ինքս ինձ։-Բայց վերջերս փոխված է երևում մի տեսակ… նույնիսկ երեկ հրաժարվեց ինձ հետ գնալ կինո…»։ Աստված իմ, մի՞թե Մարինեն էր… Ահա և նրանց տունը։ Ես արագ սլացա աստիճաններն ի վեր, սեղմեցի դռան զանգը… «Ո՞վ է»,- ներսից ասաց Մարինեն։ «Ես եմ, Մարինե, բաց արա»։ Մարինեն բացեց դուռը։ «Արի»,- անտարբեր ասաց նա, մի կողմ կանգնելով։ Նա, ըստ երևույթին, նոր էր հագել տնային խալաթը։ «Ի՞նչ է պատահել»,- կոճկելով խալաթը, հարցրեց նա՝ ուշադիր նայելով ինձ։

-Դու որտե՞ղ էիր այսօր,-հարցրի ես, նայելով շուրջս։

-Տանն էի,- պատասխանեց Մարինեն անփույթ։

-Իսկ ինչո՞ւ տեխնիկում չես գնացել։

-Չգիտեմ,- պատասխանեց Մարինեն ուշացումով։- Չեմ ուզում սովորել։

-Ինչո՞ւ։

-Առևտրի տեխնիկում չեմ ուզում։ Կընդունվեմ բժշկական։

-Ախր, ինչո՞ւ,-անհամբեր հարցրի ես։

-Այդպես ավելի հարմար է,- հանգիստ տոնով ասաց Մարինեն։

«Նա նույնիսկ ինձ չի հրավիրում նստելու»,-տագնապով մտածեցի ես։

-Դու գժվե՞լ ես, Մարինե,- ասացի։- Դու այդ ինչե՞ր ես ասում։

-Մայրիկին ասել եմ, նա համաձայն է։ Առայժմ աշխատանքի կընդունվեմ սուպերֆոսֆատի գործարանում…

-Որպես ի՞նչ։

-Որպես հեռախոսավարուհի։ Այնտեղ ազատ ժամանակ շատ կունենամ՝ պարապելու համար։ Գուցեև հենց կադրերի բաժնում աշխատեմ…

«Ստեփանի մոտ է գնում,- նվաղուն սրտով մտածեցի ես։- Ուրեմն  չեմ սխալվել, այդ նա էր մեքենայում։ Նա այլևս չի սիրում ինձ»։

-Դու գնում ես Ստեփանի մոտ։-Սիրտս չաքճքում, պայթում էր խանդից ու անզորությունից։- Այդ նա է քեզ հրավիրել…

-Ինչո՞ւ հատկապես Ստեփանի։- Նա շփոթված  թոթվեց ուսերը։- Սուպերֆոսֆատի գործարանում  չորս  հազար մարդ է աշխատում…

-Դու այսօր էլ նրա հետ էիր։ Ես տեսա՝  նրա  հետ էիր։ Դու նրա մոտ ես գնում։

-Վահրամ,- նա թեթևակի բռնեց արմունկս։ Սակայն չառարկեց։ Նա լուռ էր։

-Ե՞րբ ես գնում,-   արտաքուստ արդեն խաղաղված ասացի ես։

-Վաղը,- կամացուկ ասաց Մարինեն։- Առավոտյան իննին։

-Ես էլ կգամ քեզ հետ,- ասացի ես։- Այնպես որ, միասին կաշխատենք այնտեղ։  Աշխատավարձն այնտեղ բարձր է ասում են։ Ես էլ եմ ուզում այնտեղ աշխատել։

-Ճի՞շտ,- հարցրեց Մարինեն, կրկին ուշադիր նայելով ինձ։

-Այո, վաղը առավոտյան,  հերթափոխությունից  հետո ,կսպասեմ քեզ մեր գործարանի մոտ, տրոլեյբուսի կանգառում։- Ես դուրս եկա Մարինեի մոտից, առանց նրան հրաժեշտ տալու։

Մյուս օրվա առավոտյան ես նրան սպասում էի տրոլեյբուսի կանգառում։ Նա եկավ ուշացումով։ Համարյա ժամը տասնմեկի  մոտերքը։ Տրոլեյբուսից իջավ, և, տեսնելով ինձ, մի տեսակ կորցրեց իրեն։ Ամենայն հավանականությամբ, նա մտածել էր, որ ես, գիշերային հերթափոխությունից հետո, հազիվ թե սպասեմ այդքան։ Նա մենակ չէր. ինչ-որ աղջկա հետ էր նա։ 

-Ես էլ եմ քեզ հետ գալիս,- բարևելով Մարինեին, կամացուկ ասացի ես։

-Ինչո՞ւ,-իբր առաջին անգամ էր լսում, զարմացած ասաց Մարինեն։ 
  
-Չէ՞ որ երեկ ասացի։ Ուզում եմ սուպերֆոսֆատի գործարանում աշխատել,- ասացի ես։

Մարինեն կանգ առավ։

-Երեխայություն ես անում, Վահրամ,- ասաց նա, նայելով գործարանի կողմը։- ի՞նչ է պատահել քեզ։

-Ոչինչ չի պատահել,- ասացի ես անվրդով,-պարզապես ուզում եմ աշխատանքի ընդունվել սուպերֆոսֆատի գործարանում։

-Գնա ընդունվիր, քեզ ո՞վ է խանգարում։

-Ես քեզ հետ եմ ուզում գնալ։

-Իսկ ես չեմ ուզում,- սառն ու կտրուկ  ասաց Մարինեն, կրկին անգամ նայելով գործարանի կողմը։ Երևի պայմանավորվել էին, որ Ստեփանը դիմավորեր նրան, դրա համար էր  շարունակ նայում գործարանի  կողմը։

-Գնա, ես քեզ չեմ խանգարի,- նետեցի ես։

Մարինեն ընկերուհու հետ քայլեցին դեպի գործարան։ Նա նույնիսկ մի անգամ չշրջվեց իմ կողմը։ «Ահա և քո սերը, Վահրամ,-հուսաբեկ   ասացի  ինքս ինձ։- Վերջ քո սիրուն… Մոռացիր նրան…»։ Ի՜նչ հեշտ է ասել՝ մոռացիր։

…Երկու օր էր անցել այդ հանդիպումից։ Գիշերային հերթափոխությունից էի դուրս եկել, առավոտ էր, գործարանի մուտքի մոտ, հրապարակում, սպասում էի տրոլեյբուսի։ Տխուր օր էր ինձ համար, որովհետև երեկոյան, աշխատանքի գալուց առաջ, գնացել էի Մարինեի մոտ, տանը չէր եղել։ «Իսկ որտե՞ղ էր, տեսնես»,- տրոլեյբուսի կանգառում  կանգնած ինքս ինձ շարունակ հարցնում էի ես և հանկարծ տեսա Մարինեին… Նա նստած էր Ստեփանի «Վոլգայում», Ստեփանի կողքին։ Ստեփանը ինչ-որ բան էր պատմում նրան, և նա, գլուխը ետ, ծիծաղում էր… Նա նույնիսկ չնայեց տրոլեյբուսի կանգառում հավաքված մարդկանց կողմը, նա, հավանաբար, գիտեր, որ այս գիշեր ես աշխատում էի, գիտեր նաև, որ կարող է այստեղ եմ, տրոլեյբուսի կանգառում…

Ես չսպասեցի տրոլեյբուսի։ Մեր գործարաններն իրարից այնքան էլ հեռու չէին, ոտքով գնացի սուպերֆոսֆատի գործարան… Իմ աչքին ոչինչ չէր երևում, երկինքը սևացած էր իմ աչքին և ապրելն էլ անիմաստ էր  թվում արդեն… Ստեփանի կանաչավուն «Վոլգան» կանգնած էր գործարանի վարչության շենքի առջև՝ «56-36 АВА»։  Նրանն էր։ Կադրերի բաժինը երկրորդ հարկում էր, արագ բարձրացա երկրորդ հարկ, հրեցի բաժնի պետի առանձնասենյակի  դուռը, փակ էր։ Շրջվեցի, որ իջնեմ, կաշեպատ դուռը անսպասելի բացվեց, այնտեղից դուրս եկավ Մարինեն, և նրա դեմքը շառագունած  էր… Եվ շուրթերն էլ փքուն։ Երևի համբյուրվելուց…

Կատաղի խանդն ալիք տվեց իմ հոգում, ես մեջքով հենվեցի պատին, որ չընկնեմ… Մարինեն շփոթահար նայում էր ինձ, հետո հանկարծ շրջվեց և սկսեց արագ իջնել աստիճաններով։

-Մարինե,- կանչեցի ես,- Մարինե, կանգնիր…

Մարինեն չկանգնեց։ Ես հասա նրան առաջին հարկի միջանցքում և, թափով շրջելով նրան իմ կողմը, ասացի.

-Դու ի՞նչ էիր անում այնտեղ։

-Քո ի՞նչ գործն է,- կոպտաբար նետեց Մարինեն։

Մարդիկ կանգնած նայում էին, և ես ամբողջ ուժով ապտակեցի Մարինեին։

-Գնա,- ասացի ես նրան։-Ես երեք հարյուր ռուբլի չեմ վաստակում, ես «Վոլգա» չունեմ, տեխնիկումի դիրեկտոր հայր չունեմ ես…

Հետո գնացի ծովափ, ընկա ավազների վրա՝ հայցքս դեպի երկինք, դեպի երկնքի խորքով չվող ամպերը։ «Չեմ մնա այստեղ,- մտածում էի ես։-Կգնամ, կհեռանամ քեզանից, Մարինե,-մրմնջում էի ես։- Ու չեմ մոռանա քեզ, կսիրեմ քեզ, կսիրեմ քեզ, ամբողջ կյանքում կսիրեմ քեզ, ու դու ոչինչ չես իմանա այդ մասին»։

Այդ օրերին թերթերում հայտարարություն տպագրվեց այն մասին, որ Հայաստանում, Քաջարանի պղնձահանքերում բանվորներ են պետք։ Կարդացի այդ հայտարարությունը ու մեկնեցի Քաջարան… Աշխատանքի տեղավորվեցի այնտեղ, իսկ հաջորդ տարին ընդունվեցի համալսարան՝ ժուռնալիստիկայի բաժին։ Դա իմ վաղուցվա երազանքն էր։Այն ժամանակ, հիշում եմ, Մարինեն ասաց՝  դուք լրագրող կդառնաք, թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես կկարդամ…

Աննկատ անցան ուսման տարիները, այնուհետև աշխատանքի ընդունվեցի երիտասարդական «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում։

Այդ բոլոր տարիներին ես չմոռացա Մարինեին։ Ո՞րտեղ էր նա, ի՞նչ էր անում, ամուսնացա՞վ Ստեփանի հետ, թե ոչ՝ չգիտեի։ Եվ ահա պատահեց այնպես, որ խմբագրությունից ինձ գործուղեցին Լենինաբադ։ Վերադարձին ես Բաքվի օդանավակայնից տաքսի վերցրի և մեկնեցի Սումգայիթ՝ քրոջս տեսնելու։

Մինչև երեկո մնացի քրոջս տանը, երկար զրուցում էինք։ Հետո քույրս ճանապարհեց ինձ մինչև բակ և այնտեղ, բակում նա հանկարծ ասաց. «Մի երկու անգամ Մարինեն եկել է մեր տուն, շատ է ուզում տեսնել քեզ,   զանգիր։ 48-45, գրիր հեռախոսի համարը»։

Ես քայլում էի դեպի տրոլեյբուսի կանգառ ու մտածում էի Մարինեի մասին։ «Զանգեմ ի՞նչ ասեմ,- մտածում էի ինքս ինձ։- Ամեն ինչ վաղո՜ւց անցած է արդեն , ինչի՞ մասին պիտի խոսենք…»։ Տրոլեյբուսի կանգառում ես դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին և սիրտս, չգիտես ինչու, անհանգիստ, տագնապալից խփում էր։ Ինձ այնպես էր թվում, թե հիմա ինչ որ տեղից դուրս կգա Մարինեն՝ առաջվա պես փխրուն ու գեղեցիկ, և կասի. «Ողջույն, Վահրամ, ես եմ,  դու հո չե՞ս մոռացել քո նախկին Մարինեին»։

Տրոլեյբուսը չկար։ Ճանապարհից այն կողմ, բլրի ետևում, ծովն էր։ Պարզ լսվում էր ալիքների աղմուկը։ Որոնեցի գրպաններս, երկու կոպեկանոց գտա։ «Կճանաչի՞ ձայնս, կհիշի՞,- մտածում էի ես։-Եթե հեռախոսը չվերցրեց, կամ թե տանը չէ, ուրեմն էլ չեմ զանգի»։ Հավաքեցի համարը՝ 4, 8, 4, հավաքեցի վերջին թիվը՝ 5։ Սիրտս անհանգիստ խփում էր։ Հեռախոսի մյուս ծայրին մեկն ասաց. «Ալլո»։

«Եղբայրն է,- մտածեցի ես։-Առաջին դասարան էր գնում, հիմա երևի դպրոցը վաղուց է  ավարտել։ Իսկ գուցե ամուսինն է։ Գուցե Ստեփանի ձա՞յնն էր»։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում,- ինչքան կարելի էր հանգիստ ասացի ես։- Մարինեն տա՞նն է…

Հեռախոսագծի մյուս կողմում մի պահ լռություն եղավ։

-Իսկ ո՞վ է հարցնում,-վերջապես ասաց տղամարդու ձայնը։

«Եղբայրն է»,- կրկին մտածեցի ես։

-Չեք ճանաչի,-հեռախոսի մեմբրանը ծածկելով, ասացի ես։-Տա՞նն է Մարինեն։

Կրկին լռություն եղավ։

-Ալլո, այդ ո՞վ է։ Ի՞նչ եք ուզում։

Մայրն էր։ Հազարավոր ձայների մեջ ես կճանաչեի նրա ձայնը։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում։ Կանչեցեք, եթե կարելի է։

-Մարինեն տանը չէ։ Ո՞վ է հարցնում։

-Չեք ճանաչի,- ուշացումով ասացի ես։

-Ուրեմն պետք էլ չէ, որ ճանաչենք,- ընդհատեց մայրը։- Եվ չհամարձակվեք այլևս զանգել այստեղ, լսո՞ւմ եք…

Ես զգացի, որ Մարինեի մայրը հիմա ցած կդնի հեռախոսափողը, ինքս առաջինը դրեցի խոսափողը։ «Ուրեմն վերջ, մնաս բարով,- մտովի ասացի Մարինեին։- Ես զանգեցի, ես կատարեցի քո խնդրանքը, զանգեցի, սակայն  քեզ չուզեցին հեռախոսի մոտ կանչել»։

Տրոլեյբուսը թեթև մոտեցավ, հետո թեթև սահեց տեղից։ «Այսքան մարդկանց մեջ ոչ մի ծանոթ չկա»,- անցավ իմ մտքով։ Իսկ այն ժամանակ, տարիներ առաջ, քաղաքը դեռ փոքր էր, մի քանի տասնյակ հազար բնակիչ ուներ ընդամենը, և բոլորն իրար դեմքով գիտեին համարյա։

Տրոլեյբուսից երևում էր Կասպիականը։ Ծովը մութ-մութ էր, և միայն հեռվում, այնտեղ, ուր ասես վերջանում էր ծովը, իրիկնային աղջամուղջի մեջ կարմիր լույսեր էին վառվում ու հանգչում։ Դա ձկնորսանավերն էին լողում ծովի խորքում։

Ավտոկայանում իջա տրոլեյբուսից։ Բաքու մեկնող ավտոբուսի տոմսերը վաճառվում էին։ «Իսկ որտե՞ղ է,- մտածում էի ես։-Տանն էր, պարզապես չուզեցին կանչել»։ Ես դուրս եկա հերթից։ «Մի անգամ էլ զանգեմ»,- որոշեցի։ Մտա հեռախոսախցիկ, հավաքեցի երեք համարը, մատով մի փոքր պահեցի վերջին թիվը, հետո բաց թողեցի սկավառակը։ Սկավառակը ետ սահեց, և քիչ անց հեռախոսագծի մյուս ծայրում վերցրին հեռախոսը։

-Ալլո՞։

Մարինե… Մարինե… Այս ինչո՞ւ եմ հուզվում, ինչո՞ւ այսպես կապվել է լեզուս… Մի՞թե առաջվա պես դեռ սիրում եմ նրան…

-Մարինե, ես եմ… Ալլո… Մարինե,- հուզախռով ու որոշ չափով այլայլված   ասացի ես։- Դու լսո՞ւմ ես ինձ։ Ալլո…

-Այո, լսում եմ,- հանգիստ ասաց Մարինեն, մի փոքր լռեց, ավելացրեց  նույն հանգիստ տոնով.-Այս գիշեր երազում տեսել էի քեզ… Այսքան տարիների ընթացքում՝ առաջին անգամ։ Զարմանալի է։ Հետո արթնացա, դու չկայիր, և ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…

-Դու հիմա կարո՞ղ ես դուրս գալ,- ասացի ես Մարինեին։-Ես կսպասեմ։

-Իհարկե… Ժամը քանի՞սն է։

- Յոթ անց քսան։

-Մի տաս-տասնհինգ րոպեից  քեզ մոտ կլինեմ։ Ալլո,- ծիծաղեց Մարինեն,- քիչ մնաց ցած դնեի հեռախոսափողը։ Դու ինձ որտե՞ղ ես սպասում։

-Ձեր տան մոտ։ Մսի խանութի առջև։ Նոր ավտոկայանից եմ զանգում։  Հիմա կգամ։ 

-Այնտեղ մսի խանութ չկա արդեն։ Միլիցիայի բաժանմունք է։

-Չէ, չէ, ուրեմն ուրիշ տեղ,- ծիծաղեցի ես (Հեռախոսագծի մյուս ծայրում Մարինեն  ևս ծիծաղեց)։- Դպրոցական շենքի անկյունում,  հույս  ունենա՞նք որ դպրոցը մնում է։

-Դպրոցը մնում է։ 

-Ես քեզ այնտեղ էի միշտ սպասում։ Հիշու՞մ ես…

-Հիշում եմ,- թախիծով ասաց Մարինեն։- Արի։ Միայն շուտ։ Իսկ եթե հանկարծ չճանաչե՞նք իրար…

-Ես քեզ չեմ մոռացել,- ասացի ես։

«Արի։ Միայն շուտ»։ Շուտ… Ձայնը։ Ծիծաղը։ Ձայնի մեջ թախիծը։  «Հիշո՞ւմ ես»։ Չէի քայլում, համարյա վազում էի։ «Միայն շուտ…»։ «Երազում տեսել էի քեզ»։ Այստեղով ճանապարհը կարճ է, բակերով… «Եվ ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…»։ Անցա տրամվայի գծով, իմ կողքով մարդիկ էին անցնում,  ես ուշադրություն չէի դարձնում նրանց… Անցա կենտրոնական փոստը.. նվերների խանութը… վարսավիրանոցը… Մի՞թե սիրում եմ դեռ… Ձայնը… ծիծաղը… Սերը, ինչպես կրակը՝ մոխրի մեջ, մնում է… Ահա Մարինենց շենքը.. Մարինե… Փոխվե՞լ է տեսնես… «Իսկ եթե հանկարծ չճանաչենք իրար…»։ 

Մարինեն չկար դեռ։ Հավանորեն ես շուտ էի եկել, մի քանի րոպեում։ Հիմա դուրս կգա… Կանգնեցի դպրոցի պատի տակ, այնտեղ, ուր տարիներ առաջ միշտ կանգնում էի։ Ոչինչ չէր եղել ասես, ասես տարիներ չէին անցել, պարզապես, ինչպես այն ժամանակ, երկրորդ հերթափոխությունից եկել եմ, որպեսզի մի անգամ էլ նայեմ Մարինեի լուսամուտին ու նոր գնամ հանրակացարան։ Գիշերվա ժամը մեկին, աշխատանքից հետո  հանրակացարան գնալիս, ավտոբուսից իջնում, գալիս կանգնում էի  այս անկյունում, երկար նայում էի Մարինեի լուսամուտին՝ գոնե  հեռվից մի անգամ ևս նրան տեսնելու, ու նոր ոտքով գնում էի հանրակացարան։ 

Մարինեն սպիտակ շորով էր, բարձրակրունկ կոշիկներով, ես իսկույն նկատեցի նրան շքամուտքի կիսամթան մեջ։ Մարինեն թեթևաքայլ գալիս էր. ես ընդառաջ գնացի, չգիտեի, թե որտեղ թաքցնեի ձեռքերս, հուզվում էի, իսկ Մարինեն թեթևաքայլ մոտենում էր, ես իմ ծնկներում թուլություն զգացի, սիրտս կարծես նվաղում էր, և ինչպես այն ժամանակ, տարիներ առաջ, մի պահ ցանկացա պարզել ձեռքերս, իմ գիրկն առնել Մարինեին, բայց ահա Մարինեն հասնում է, ժպտում է,  և ես մնացել եմ կանգնած, չգիտեմ,   թե որտեղ  թաքցնեմ ձեռքերս,  ասես իմ ձեռքերն են մեղավոր, որ ես այդպես հուզվում եմ… Մարինեն չէր փոխվել ամենևին։ Աչքերը մշուշոտ, տխուր ժպտում էին։

-Բարի երեկո։
                 
Մարինեի ձեռքը՝ սառը և փոքր, կորել էր իմ ափի մեջ։

-Բարի երեկո։-Ես իմ ափի մեջ պահում էի Մարինեի ձեռքը։- Բոլորովին չես փոխվել,-ցածր ասացի ես։

-Դու էլ։- Մարինեն նայում էր իմ աչքերի մեջ, շարունակում էր տխուր ժպտալ։- Դու էլ բոլորովին չես փոխվել։ Իսկ գիտե՞ս քանի տարի է անցել։

Ես կարոտով նայում էի Մարինեին։

-Տասնհինգ տարի,- քիչ անց ասաց Մարինեն։-Գուցեև ավել…Տասնհինգ տարի,- կրկնեց նա հուսակտուր վհատությամբ։- Մարդուն ծերացնում են ոչ թե տարիները, այլ հույսի ու երազանքի բացակայությունը։ Հիմա քանի՞ տարեկան ես,-առանց ձեռքը հանելու իմ ափից,  հարցրեց նա թախծաժպիտ աչքերով  նայելով ինձ։

- Մեծ եմ արդեն։ Հինգ տարով Քրիստոսից մեծ։

-Երեսունո՞ւթ։

-Թվաբանությունից ահագին ուժեղ ես։ Չգիտեի։ Իսկ դո՞ւ։

-Մի՞թե չես հիշում։

-Հիշում եմ։ Դու դեռ երեխա ես։-ժպտացի ես։

-Իհարկե,- հառաչեց Մարինեն։-Տարիները ետ են մնում,իսկ մենք քայլ  առ  քայլ  հեռանում ենք մեր կյանքի ամենահրաշալի օրերից…Եվ ինչո՞ւ է այդպես, Վահրամ։ Երջանկության մասին չես մտածում, երբ այն կա։ Սկսում ես մտածել, երբ այն արդեն  ետ  է  մնացել,  և  դու այնքա՜ն ես  հեռու նրանից,։ Ինձ թվում է երջանկությունը նման է հորիզոնի, ինչքան մոտենում՝ այնքան հեռանում է քեզանից…- Մարինեն նորից հառաչեց։- Ե՞րբ ես եկել։

-Այսօր։ Ասա, ո՞ւր գնանք։

-Ուզո՞ւմ ես ծովափ։

-Ուզում եմ,- ասացի ես։

Հեռու չէր ծովը. մի թաղամաս այն կողմ էր։ Դանդաղ քայլեցինք դեպի ծով։

-Առաջ ոչինչ չկար այստեղ, հիշո՞ւմ ես։ Հիմա ծովափի երկարությամբ մեծ զբոսայգի է։ Եվ քաղաքն էլ այն չէ։ Շա՜տ է փոխվել…

-Այո, շատ է փոխվել,- ասացի ես։- Դու չես միայն փոխվել։

-Դա միայն թվում է, Վահրամ։ Դու քա՞նի օրով ես եկել։

- Այսօր գնում եմ։ Սամարղանդից ես գալիս։ Այնտեղ հայկական մեծ համայք կա,   հոդվածաշար պետք է պատրաստեմ։ Այսօր գնում եմ,- կրկնեցի ես։

-Ինչո՞ւ այդպես շուտ։

-Աշխատանքի եմ… Ավտոբուսի տոմս էի գնում։ Հերթի էի կանգնել, հետո ասացի՝ մի անգամ էլ զանգեմ։ Զանգեցի, և դու վերցրիր։ Իսկ դու, ինչ է, տա՞նը չէիր, երբ առաջին անգամ զանգեցի։

-Տանն էի…

-Ես այդպես էլ գիտեի։ Զգում էի, որ չեն ուզում հեռախոսի մոտ կանչել։

-Կարծես մորս չգիտես,- հառաչեց Մարինեն։

Մի փոքր լռեցինք։

-Քույրս ասաց, որ զանգեմ,- ասացի ես։ -Հեռախոսի համարը ինքը տվեց։

-Ես էի խնդրել։ Դու հիմա որտե՞ղ ես աշխատում։

-Երիտասարդական թերթի խմբագրությունում։ Չգիտե՞ս, վերջին ավտոբուսն այստեղից  քանիսին է մեկնում Բաքու։

- Գիտեմ։ Ժամը տասնմեկ անց կեսին։ Օդանավակայա՞ն պիտի գնաս։

-Այո։ Առավոտյան ժամը վեցին թռչում եմ։ Կգնամ օդանավակայանի հյուրանոցում կմնամ, առավոտյան կթռչեմ։ Թե չէ՝ այստեղից չեմ հասցնի։

-Այո, այստեղից չես հասցնի։ Մինչև կհասնես Բաքու ու  այնտեղից՝ օդանավակայան, քո ինքնաթիռն արդեն Երևանում կլինի։

Մեքենա էր անցնում, ես քնքշորեն բռնեցի Մարինեի թևը։

-Սպասիր,- ասացի ես։

Մեքենայի լույսերն ընկան Մարինեի վրա և ես մի կարճ  պահ  տեսա նրան լույսերի մեջ։ Ադամանդե ականջօղերով ու ոսկյա շողշողուն շղթայիկով՝ նա գեղեցիկ էր. նույնն էին  լույսից կկոցված աչքերն ու լույսով շղարշված հմայիչ դիմագծերը։

-Վախենո՞ւմ ես ինձ համար,- Մարինեն նայեց իմ աչքերին, ասես ասեղներ կային Մարինեի սևորակ աչքերում։ Ես հայացքս փախցրի։

Մեքենան անցավ մեր առջևով։

-Վախենո՞ւմ ես,- չարաճճիորեն կրկնեց նա։

-Վախենում եմ,- ասացի ես և մի հեռավոր, մոռացված անուշ խլրտոց զգացի իմ հոգում։ Ես ակամայից սեղմեցի Մարինեի տաք թևը։- Անցնենք։

Ծովն արդեն մոտ էր, այնտեղից սառը հով էր փչում, և մթության մեջ, աստղերի ներքո ,թույլ  փայլկտում  էին ալիքները, լսելի  խշշում։

Հեռվում ինչ-որ տեղ տխուր սուլում էր մանրևային շոգեքարշը։

-Լսո՞ւմ ես։-Մարինեն, ականջը հեռու սուլոցին, կանգնեց։-Աչքերդ փակիր ու լսիր։

Մենք կանգնել էինք իրար կողքի, մաքուր աստղերի տակ, փակ աչքերով, և լսում էինք  գործարանային մանևրող շոգեքարշի տխուր, ասես հեռվից, տարիների խորքից կանչող սուլոցները։

Իմ մատները Մարինեի թևի վրայով սահեցին, գտան մատները. չկար քիչ առաջվա սառնությունը, մատները հիմա տաք էին։

-Դու լսո՞ւմ ես, Վահրամ,- աչքերը դեռևս փակ, ասաց Մարինեն,- այն ժամանակ էլ, տարիներ առաջ, երբ ծորուն սուլում էին մանրևային շոգեքարշները, կանգնում ականջ էինք դնում այդ թախծածոր կանչին։   Հիշո՞ւմ ես, փակ աչքերով, իրար սեղմված լսում էինք…

-Հիշում եմ,- ասացի ես, մատներս քնքշորեն քսեցի Մարինեի դեմքին, ասես արթնացնում էի նրան հիպնոսացումից։ Իմ մատները սահեցին արցունքներից թաց  տաք շուրթերի վրայով…-Մարինե։

Շոգեքարշն այլևս չէր սուլում, էլ չէր կանչում տարիների հեռվից. խաղաղություն, անդորր էր զբոսայգու վրա։

-Մարինե,- շշնջացի ես։

-Արդեն գարուն է գալիս,- մտքերով հեռու հուշերում՝  ասաց Մարինեն։ -Ձեզ մոտ ինչպե՞ս է։ Ցու՞րտ է դեռ։

-Մեզ մոտ նույնպես գարուն է։ Կարաբալայի ժառանգները մանուշակ են վաճառում արդեն։

-Կարաբալան ո՞վ է։

-Կարաբալա՞ն։ Ծաղիկների սիրահար էր, ճաղկավաճառ։ Մեզ մոտ բոլոր սիրահարները նրանից էին ծաղիկ գնում։ Կարելի՞ է թևանցուկ անել։

-Իհարկե,- Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, դառը  ժպտաց։-Թևանցուկ անելու մասին թույլտվություն ես հարցնում առանց թույլտվության՝  ապտակում…  Վահրամ, ես դա երբեք չեմ մոռանում։

-Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

-Դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ուզում ես ասել՝ մոռացե՞լ ես։- Մարինեն քիչ լռեց, ասաց.- Դու կարող ես և մոռանալ, իսկ ես՝ ոչ։ Ես չեմ մոռանա։ Ամեն ինչ դրանից սկսվեց։
 
Ծովի անսահման մակերևույթը մոտիկից մուգ կանաչավուն էր, ապա գորշ, որ գնալով ձուլվում էր իրիկնային մթնող երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից դանդաղորեն ելնում էր լուսինը՝ լուսավորելով ծովի ծանծաղ մասում այստեղ-այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսների ինքնաշեն տախտակամածները։

-Նայիր, Վահրամ,- ասաց Մարինեն,-լուսինը ճանապարհ է գծում ծովի վրայով։

Մենք լուռ նայում էինք նորելուկ լուսնին, որ աստղերի միջով՝ կամաց գալիս էր դեպի քաղաք։ Քիչ հեռվում, նեոնային կարմիր լույսը մութ օդի մեջ շարունակ դաջում էր «Ռեստորան Սումգայիթ», ջնջվում, նորից էր հայտնվում  նույն դաջվածքը։ Ես հիշեցի, որ Մարինեի հետ երբեք  ռեստորան չենք գնացել և ասացի.

-Գնա՞նք ռեստորան։ Մի քիչ կնստենք, երաժշտություն կլսենք։ Այնքան հանդիպել ենք ու երբեք ռեստորան չենք գնացել։

-Ռեստորան գնալու համար  փող էր պետք,- դարձյալ դառը ժպտաց Մարինեն, և ես անհարմար զգացի ասածիս համար։

Ձկան խորովածի բույրը տարածվել էր շրջապատում։ Ես ներս հրեցի ռեստորանի ապակեպատ ծանր դուռը, և, Մարինեին առաջ թողնելով, ներս մտանք։

Երկար հայելու առջև Մարինեն հարդարեց մազերը։

-Որտե՞ղ նստենք,-կամացուկ, մտերմիկ հարցրեց Մարինեն։

-Անկյունում։- Ես սեղանների արանքով թևանցուկ տանում էի Մարինենին և, թեպետ չէի նայում ոչ ոքի,  սակայն զգում էի, որ  այս ու այն կողմից  նայում են Մարինեին։ Ես հիշեցի, որ այն ժամանակ էլ,  երբ միասին գնում էինք կինո, բոլորը հապշտակությամբ  նայում էին Մարինեին,  և դա խելացնոր կերպով դուր էր գալիս ինձ։ Դիտմամբ ուշ էինք մտնում դահլիճ՝ երրորդ զանգից մեկ-երկու րոպե շուտ, Մարինեն՝ վայելչագեղ բարձր ոտքերով,  գնում էր առջևից և գիտեր, որ գեղեցիկ է, որ բոլորը նայում են իրեն, գնում էր թեթև, ասես սառույցի վրայով սահում էր, գլուխը բարձր, խրոխտ, նա լեզվի ծայրը տանում էր կիսաբաց շուրթերի վրայով, և շուրթերը նռան գույն էին ստանում…

Ես բացեցի ճաշացուցակը։

-Ի՞նչ եք պատվիրում,- հարցրի ես։

-Չգիտեմ։ Իսկ ի՞նչ կա։

Աչքերս սահում էին ճաշանունների վրայով, բայց իմ մտքում ոչինչ չէր մնում։ Եկավ մատուցողուհին։

-Բարի երեկո,- ասաց նա։- Լսում եմ ձեզ։

-Լավ ու թարմ ի՞նչ ունեք,- կիսաթեքվելով նրա կողմը, ասացի ես։ Իսկ հետո ասացի.- Սևրյուգայի խորոված կուզենայինք, կլինի՞։-Մատուցողուհին  գլխով արեց։ Ես նայեցի Մարինեին։ Մարինեն դեմ չէր ձկան խորովածին։

- Մարինե, ի՞նչ ես խմելու։

- Մարտինի կուզենայի։ Սառույցով։

- Իսկ ինձ համար կոնյակ բերեք։ երկու հարյուր գրամ։ Ընտիր կոնյակ ունե՞ք։

-Ունենք,- ասաց մատուցողուհին։-Մոլդավական։ Բոլորին դուր է գալիս։ 

-Հայկական չունե՞ք։

-Որտեցի՜ց,- մեղավոր ժպտաց մատուցողուհին։

-Իսկ խավիա՞ր,- հարցրեց Մարինեն։

-Կճարվի։

-Ուրեմն շատ լավ,- աշխուժացավ Մարինեն։- Սև խավիար շատ եմ սիրում,- ասաց նա։- Իսկ դո՞ւ։

-Ես էլ,- ժպտացի ես  ի պատասխան, իսկ մատուցուհուն  ասացի.-Այնպես արեք, որ իմ ընկերուհին գոհ մնա։

Մատուցողուհին  ժպտաց , սիրալիր մի հայացք ձգելով Մարինեին։

Երաժիշտները թուրքական ինչ-որ եղանակ էին նվագում։ Ես նայեցի երաժիշտներին։ «Մեր կողմն են նայում… Մարինեին»,- մտածեցի ես առանց խանդի զգացումի, նայեցի Մարինեին։ 

-Ես ճիշտ չէի,-ասացի ես Մարինեին։-Ճիշտ չէի, երբ ասացի, որ չես փոխվել։ 

-Փոխվե՞լ եմ։

-Այո։ Շա՜տ։ Դու հիմա ավելի գեղեցիկ ես։ Ուղղակի սքանչելի։

-Շնորհակալություն,- ասաց Մարինեն, կիսաթեք ժպիտով մի կարճ պահ, ասես տարիների  խորքից ,  աչքերը կկոցած՝  մշուշոտ հայացքով  նայելով ինձ։- Գեղեցիկ է թվում ամեն բան, ինչին սիրով ես նայում։

Մատուցողուհին  բերեց մարտինին ու սառցակտորները՝ պնակի մեջ, կոնյակի կլորիկ սրվակն ու ուտեստեղենը խնամքով ու ջանասիրությամբ շարեց սեղանին։ Նա բաց արեց մարտինիի տափակ շիշը,   Մարինեին մարտինի  լցրեց, ինձ՝ կոնյակ։

-Քո կենացն ենք խմելու առաջինը, Մարինե,- ասացի,  երբ մատուցողուհին  հեռացել  էր  արդեն։- Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ… Երբեք։ Քո կենացը…Ես քեզ համար եկա քաղաք ու քո պատճառով էր նաև, որ գնացի այստեղից,- ներողամիտ ժպիտով ասացի ես Մարինեին։-Բայց միևնույն է, քո կենացը։

-Գիտեմ, ես ամեն ինչ  գիտեմ, Վահրամ…Ես եմ մեղավոր ամեն ինչում, միայն ես։ Աստվածն  ինքն անգամ անկարող է փոխել մեր անցյալը, անցյալը երբեք չի անհայտանում, այն ստվերի պես շերունակ հետևում է մեզ։

-Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ,- կրկնեցի ես։-Իմ կյանքն, ամենայն հավանականությամբ, ուրիշ ուղղությամբ կգնար, Մարինե, միանգամայն այլ ընթացք կունենար, եթե մենք չհանդիպեինք…Ամեն մի սեր էլ  ինքնին գեղեցիկ է ,միայն թե  մարդու սրտում,  հոգում  ու էության մեջ լինի, այլ ոչ միայն գլխում։   Սերն առանց խորին  հարգանքի  ու ակնածանքի, սեր չէ դեռևս, ես կարծում եմ, որ  կյանքն  անշահախնդիր  ու  փոխադարձ սիրո վրա   է  հիմնված միայն, և ամենեծանր տառապանքը - դա տառապանքն է անփոխադարձ  սիրո… Այն բանից հետո,- շարունակեցի ես և իսկույն փոխեցի խոսքս,- քո կենացը, Մարինե…Այսօրվա մեր հանդիպման կենացը։

Խմեցինք, իսկ հետո Մարինեն ասաց.
            
- Իրոք,  մարդ երջանկության արժեքն այն կորցնելուց հետո է միայն գիտակցում։ Ես շատ եմ մտածել այդ մասին, Վահրամ, և եկել եմ այն եզրակացության, որ  արտաքին տեսքը աչք է շոյում  միայն, սիրտը գրավելու համար հոգի է պետք։  Հոգին համր է, նա ձայն չունի,  չի կարող գոռալ և դրա համար էլ ստիպված է դիմանա՜լ, դիմանալ՜... դիմանա՜լ:  Սիրած մարդու թերությունները չես նկատում,  իսկ  չսիրած մարդու արժանիքներն անգամ գրգռում են։ Այդպես է,   հանուն կնոջ  դժվար չէ մեռնելը,  առավել դժվար  է գտնել այնպիսի կնոջ,   որի համար արժենար մեռնել։   Գիտես,մարդ սկսում է ծխել, որպեսզի ապացուցի, որ ինքն այնպիսին է՝   ինչպիսին    բոլորը, հետո, շատ տարիներ հետո, նա թողնում է ծխելը,   դարձյալ ապացուցելու համար, որ ինքը նման չէ ուրիշների։ Ահա այդ քայլը՝   լավից դեպի վատը, ինչպես որ խելոքությունից դեպի հիմարություն, դժվար չէ կատարել,  ընդամենը մի քայլ, և դու այնտեղ ես,  հակառակ քայլն  է դժվար, հակառակ քայլը՝  դեպի ետ, որին   եզակիներն    են  ընդունակ միայն։   Էհ, Վահրամ, Վահրամ…Երաժշտություն լսենք։ Լավ են նվագում։ 

Ես կրկին հիշեցի այն օրը , երբ տեսա Մարինեին սուպերֆոսֆատի գործարանի կադրերի բաժնի վարիչ Ստեփանի «Վոլգայում» …Հետո թե ինչպես ապտակեցի նրան…
                
-Ի՞նչ էիր մտածում,- հանկարծակի հարցրեց Մարինեն,- մտքերի մեջ էիր, չուզեցի խանգարել։
               
-Հենց այնպես մտածում էի։
             
-Իսկ գիտե՞ս, ես ինչի մասին էի մտածում,- հարցրեց Մարինեն։

-Ինչի՞ մասին էիր մտածում,- հարցրի ես։

-Մտածում էի այն մասին, որ  կինը տղամարդու կողոսկրից է ստեղծված  իրոք… Ոչ թե ոտքից, որ ստորացված լինի,  ոչ թե գլխից, որ գերազանցի նրան… Այլ կողոսկրից, որ միշտ կողք- կողքի լինի տղամադու հետ`նրան հավասար… Թևի տակ, որ պաշտպանված լինի… Սրտի կողմից, որ սիրված լինի…  Մտածում էի նաև այն  մասին,  թե ինչու՞ շատ հաճախ գեղեցիկ աղջիկները բախտ չունեն։

Ես նայեցի Մարինեին։

-Որովհետև նրանց խաբողները շատ են,- նորից խոսեց Մարինեն։-Դա ճշմարիտ է, որ կանայք  ականջներով են սիրում։ Աշխարհի ամենագայթակղիչ   խոսքերը նրանց են ասում, պարզ է,  նրանք էլ խաբվում են։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Երևի ճիշտ է։

Մատուցողուհին  բերեց ձկան խորովածը։

-Այս մեկն էլ խմենք  քո կենացը Վահրամ,- ասաց Մարինեն, այիուհետև երկարուկ բաժակը  դրեց սեղանին, երկու սառցակտոր սահեցրեց  բաժակի մեջ։- Շնորհակալություն, որ զանգեցիր։ Թե միայն իմանայիր որքան  դժվար է ապրել կարոտով ու իմանայիր նաև ,թե  ինչքան էի  ուզում տեսնել քեզ…Քո մասին ոչինչ չես պատմում,- ասաց Մարինեն՝ նայելով ինձ։

-Ի՞նչ պատմեմ,- ասացի ես։ Որոշ ժամանակ լուռ էի։- Այստեղից գնացի Քաջարան։ Պղնձահանքերում էի աշխատում։ Միաժամանակ սովորում էի համալսարանում։  Համալսարանից հետո միառժամանակ թերթում,  այնուհետև   գրական ամսագրում  էի աշխատում, այժմ  հանրապետական  թերթում  եմ աշխատում։ Կարճ կենսագրություն ունեմ։

- Կրկին ու նորից խմենք  մեր հանդիպման առթիվ։- Ես իմ ըմպանակը մոտեցրի Մարինեի բաժակին։- Իմ և  քո կենացը, Մարինե,- առանց  ըմպանակը ետ քաշելու, ասացի ես։ Ես շարունակ նայում էի Մարինեի կիսաբաց շուրթերին։- Իմ կյանքը միշտ լցված է եղել քեզանով, Մարինե…Բառերն ավելորդ են թվում երբեմն,  երբ քեզ մոտ է նա,  ում տենչում է սիրտդ,  ով  ջերմացնում ու լուսավորում է հոգիդ,  որին ոչ միայն խելացնոր  կերպով սիրում ես,  այլև ամեն ակնթարթ նորիցնոր   ու  առավել ուժգին  ես սիրահարվում։ Սերը մի կախարդանք է,  որին ոչ բնությունը կարող է հաղթել,  ոչ աղքատությունը և ոչ էլ ժամանակը, և պետք է այնպես  սիրել, որպեսզի,  անցնելով  հազար  գեղեցկուհու  կողքով, ուշք  չդարձնես  նրանցից  ոչ   ոքի։ Ահա այդպես էի սիրում ես քեզ, Մարինե։ Դու իմ առաջին սերն էիր,  աստվածային իմ   սրբությունը մաքրամաքուր ..

-Պետք չէ, Վահրամ,-առանց հայացքը բարձրացնելու, ասաց Մարինեն, հետո նայեց ինձ հոգնած ու վշտաբեկ։- Դու իմ մասին ոչինչ չգիտես,- ասաց նա։- Ես բոլորովին էլ այնպիսին չեմ, ինչպիսին դու ես կարծում։ Ես այն Մարինեն չեմ, Վահրամ… Ասեմ քեզ, կա հինգ բան, որ  ետ  բերել անհնարին է՝ նետած քարը, ասված խոսքը, չօգտագործված հնարավորությունը,  ժամանակը, որ բաց է թողնված և սերը, որ կորցրել ես ընդմիշտ։ Նախկին Մարինեն այլևս  չկա,- Մարինեն թույլ ժպտաց։- Այն Մարինեն մնաց տարիների խորքում…

-Խմենք,- ես մի ումպով խմեցի կոնյակը։

-Ամեն ինչ սկսվեց այն ապտակից,- քիչ հետո ասաց Մարինեն։- Մեղավոր էի…Զգում էի, որ մեղավոր եմ, բայց, միևնույն է, չէի ուզում քեզ տեսնել… Նա ինձ ասաց, որ աշխատանքի կընդունի  կադրերի բաժնում,  իր մոտ։ Այո, ես նրա հետ հանդիպում էի, իսկ քեզ ոչինչ չէի  ասում։  Մայրս է մեղավոր, ես մինչև հիմա էլ նրան ներել չեմ կարողանում։

-Ձեր հարևանուհին ինձ ամեն ինչ պատմեց քո մասին։  Սուպերֆոսֆատի դեպքից հետո երկու օր անց եկել էի ձեզ մոտ, սիրտս չէր դիմանում, ուզում էի հանդիպել քեզ։ Բայց դու չկայիր։ Նա պատահաբար տեսավ ինձ, պատմեց  ամբողջը։ Եվ ես որոշեցի գնալ, հեռանալ այստեղից։

- Ստեփանի  հետ  էի,- կրկնեց Մարինեն։ Մեքենայով մինչև ուշ երեկո ման էր ածում  քաղաքից դուրս։ Ասում էր՝ սիրում է ինձ, դեռ շատ վաղուց, ասում էր։ Եվ եթե ես լքեմ իրեն, ասում էր նա , ապա ինքը  իրեն միանգամայն դժբախտ կզգա։ Նա խոսում էր ու խոսում։ Ամեն ինչ լավ կլինի, ասում էր, կսովորես… Բաքվի բժշկական  ինստիտուտում ծանոթ ունեմ, ասում էր, ընդունել կտամ։ Մի խոսքով, ամեն ինչ վճռված էր…Գիտես, սերն իրավամբ աստվածային պարգև է և այն պետք է գնահատվի ըստ արժանավույն   ու աստվածային վսեմությամբ։ Այն   իրենից հետո պետք է թողնի  այնպիսի քնքշալից հիշողություններ՝   գեղեցիկ  սիրատածության, ջենտլմենական վարվելաձևի, աառատաձեռնության ու  անբասիր ըմբռնողության մասին, որ կինն այլ   ընտրանքի ցանկություն չունենա բնավ ու, եթե, աստված չանի, մտքովն  անգամ  անցնի, չկարողանա նմանը գտնել։ Դու հասկանո՞ւմ ես ինձ։ 

Ես նրան իհարկե հասկանում էի։

-Սերը ծնվում է սրտում, արտացոլվում  աչքերում ու ապրում  արարքներում։-Մարինեն  ուշադիր նայեց ինձ, ասես փորձելով հասկանալ ՝ իր ասածի իմաստը  հասնո՞ւմ է ինձ արդյոք։

-Հետո՞,- ասացի ես, հեռուն գնացող իր մտքերից նրան վերադարձնելով մեր խոսակցությանը։

-Շատ էի բարկացած քեզ վրա,- շարունակեց Մարինեն։- Ապտակի համար շատ էի բարկացած։ Հիմա էլ որ հիշում եմ, վատ եմ զգում…Բոլորի ներկայությամբ… Քո մասին ձգտում էի չմտածել։ Իսկ հետո այլևս չտեսա քեզ։ Միայն մի անգամ, չգիտեմ ով էր, ասաց, որ գնացել ես քաղաքից։ Բայց և այնպես հետագայում հոգուս խորքում ինչ-որ  տեղ ցավ էի զգում  քեզ համար։ Մեղավոր էի զգում ինձ։

Ես ծխախոտ վառեցի։

-Իսկ հետո ընդունվեցի ինստիտուտ,- միանգամից ասաց Մարինեն,- ոչ բժշկական, իհարկե։ Առևտուրը չէր ձգում, թողեցի տեխնիկումը, ընդունվեցի քիմիայի ինստիտուտ։ Այդ բնագավառում էլ աշխատում եմ։

-Իսկ նա՞։ Ստեփանը։ Ի՞նչ եղավ։

-Շուտով ուղարկեցին Մոսկվա՝ սովորելու։ Գնալիս եկավ կանչեց, դուրս եկանք։ Խնդրում էր, որ սպասեմ։ Կսպասեմ, ասացի։ Հինգ կոպեկանոց գցեց ծովը։ Ասում էր, երբ հինգ կոպեկանոց ես գցում ծովը, անպայման բարեհաջող ետ ես գալիս։

Մարինեն լռեց։

-Խմիր,- ասացի ես։- Մեր անցած օրերի կենացը։

-Այսքան ինձ չի կարելի, -ասաց Մարինեն։- Բայց խմում եմ… Ուխտավորի երկյուղածությամբ խմում եմ մեր անդարձ, մեր անցած, մեր կորած օրերի կենացը… Ես հաճախակի գիտե՞ս ինչ եմ  հիշում,Վահրամ, մեր այն  համբյուրը ձեր անտառում՝  հորդ անձրևից հետո… Քո միամիտ մաքրությունն այնպես  էր գերել ինձ, որ  ես համայա թե համաձայն էի ամեն ինչի…  Ի՜նչ լավ էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը…

Ես նայեցի նրան։ Նա արտասվում էր։

-Գնանք պարելու,- ես կիսաբարձրացա տեղից։- Այսքան տարիներ քեզ հետ չեմ պարել։

-Գնանք։

Սկսեցինք պարել։ Ես իմ կրծքին զգում էի նրա մարմնի փխրուն  ջերմությունը, իմ ռունգերում նրա ոսկեզօծ մազերի բուրմունքն էր, նրա ողորկ պարանոցի մանուշակաբույրը…Իմ գլուխն ասես  պտտվում էր պարի պտույտների հետ, ու չգիտեի՝ կոնյակի՞ց էր, թե՞ Մարտինեի այդքան մոտիկությունից։

-Մարինե,- կամացուկ, ասես Մարինեն հանկարծ քնից կարթնանա, շշնջում էի ես…- Դու իմն էիր… Ես քեզ խելահեղորեն  սիրում էի… Ինչո՞ւ ամեն ինչ այսպես ստացվեց…
Մարինեն չէր պատասխանում։

-Ախր ինչո՞ւ այսպես դառավ։ Ինչո՞ւ,- ասացի ես՝ Մարինեին սեղմելով իմ կրծքին։

-Կարծում ես, ես գիտե՞մ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն, գլուխը սեղմելով իմ  ուսին։ - Հետաքրքիր է,  ինչո՞ւ  կյանքն  այնպես է դասավորված ,որ  ինչ հարկավոր է, քիչ է պատահում, ինչ որ պետք չէ՝ կա ամեն քայլում։

                 
Նվագը վերջացավ։ Կրկին նստեցինք սեղանի մոտ։ Ես կանչեցի մատուցողուհուն։

-Ի՞նչ սիգարետ ունեք,- հարցրի ես։

-Իսկ ի՞նչ եք ուզում։

-«Պառլամենտ»։

-Հիմա կբերեմ, - ասաց մատուցողուհին։

Մարինեն նայեց ինձ։ Երկար նայում էր, հետո ասաց.

-Չե՞ս ամուսնացել, Վահրամ։

-Ամուսնացել եմ,- ստեցի  ես, Մարինեից փախցնելով հայացքս։

-Չգիտեի,-տխուր ասաց Մարինեն։- Վաղո՞ւց։

-Վաղուց,- ասացի ես՝  դարձյալ  առանց Մարինեին նայելու։

Մատուցողուհին բերեց ծխախոտը։

-Եվ սիրո՞ւմ եք իրար,- մտախոհ հարցրեց Մարինեն։

-Չգիտեմ…- Ես նոր սիգարետ վառեցի։-Առհասարակ չեմ ծխում,- ասացի ես։- Միայն երբ խմում եմ։ Ուզո՞ւմ ես։ 

-Տուր։-Մարինեն սիգարետ վերցրեց։   
               
«Ճշմարիտ է, նախկին Մարինեն չկա այլևս,- դառնությամբ մտածում էի ես, նա մնացել է տարիների խորքում, հեռու…»։

-Հետո՞,- հանկարծ ասացի ես։- Դու բոլորը ինձ պատմիր։ Ինչ քեզ հետ եղել է։

-Ինչ է, ուզում ես գրե՞լ,- քմծիծաղեց Մարինեն՝ ծխից մշուշված աչքերով մի  ակնթարթ նայելով ինձ։

-Դիցուկև։

-Խորհուրդ չէի տա։ Իմ կյանքը չի տեղավորվի թերթում։ Ինձ հետ այնքա՜ն բան է եղել…

-Չեմ գրի։ Ինչո՞ւ գրել,- ժպտացի ես ու փորձեցի կատակել։-Միևնույն է, դու հայերեն կարդալ չգիտես։

-Կսովորեմ,- Մարինեն նույնպես ժպտաց։

-Դու պատմիր ինձ բոլորը,- կրկին ասացի ես։- Բոլորը, ինչ եղել է։ Սպասեցի՞ր նրան։

-Ո՞ւմ։

-Ստեփանին։

-Սկզբում սպասում էի։ Հետո ինձ ասացին, որ նա շատերի հետ է ման եկել ու թողել։- Մարինեն լռեց, այդպես լուռ մնաց երկար։-Բայց ահա մի օր,- շարունակեց նա,- հիշում եմ, արևոտ օր էր, ավելի ճիշտ՝ իրիկնամուտ էր, արևը մայր չէր մտել դեռ, փողոցի մի մասը արևի մեջ էր դեռ,  մյուսը՝ ստվերի։ Ահա այդ արևի միջով գալիս եմ, և հանկարծ մեկը տնկվում է կողքիս՝ հեծանիվի վրա, ժպտերես,  սև մազափունջը ճակատին, որ նա գլխի թեթև շարժումով շարունակ ետ էր նետում, ու ասում է. «Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ»։



-Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ,- ասաց տղան, առանց հեծանիվից իջնելու։

Մարինեն նայեց նրան, չէր ուզում պատասխանել, բայց տղան ժպտում էր բարեհոգի ժպիտով, և նա ասաց.

-Ես այնտեղ հաճախակի եմ լինում։

-Իսկ գեղեցկուհու անունը ինչպե՞ս է,- հարցրեց տղան՝ շարունակելով ճանապարհը։- Իմ անունը, օրինակ, Արմեն է։

Մարինեն չպատասխանեց, առանց տղային նայելու, գնում էր, իսկ տղան ձեռք չէր քաշում, հեծանիվով գալիս էր կողքից։

-Այդքան բարի, այդքան գեղեցիկ, այդքան լավիկը,- շարունակեց տղան,- ու այդքան նեղացկոտ։

-Իսկ ինչո՞ւ նեղացկոտ,- հանկարծ ասաց Մարինեն ու նայեց տղային, որի դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Որովհետև բարև չտվի, նեղացար,- ժպտաց տղան։

Մարինեն նույնիսկ չկարողացավ պահել ժպիտը։

-Հարազատ մարդիկ պետք է իրար հետ դու-ով խոսեն,- ասաց տղան։

-Մենք ի՞նչ հաազատ ենք, որ,- զարմանքով ասաց Մարինեն։- Ես ձեզ կյանքում տեսած չկամ անգամ։

-Դա նշանակություն չունի,- ասաց տղան,- այսուհետև ամեն օր տեսնելու ես… Դու դեռ կսիրահարվես ինձ։

Մարինեն կողքանց նայում էր նրան, ու նորից ժպիտը չէր կարողանում պահել։

-Հաստատ բան եմ ասում,- շարունակեց տղան,- սիրահարվելու ես։ Ես խոսքը քամուն տվողներից չեմ։ Ուզո՞ւմ ես գրազ գանք։

-Բայց դուք շատ եք ինքնահավան,- ասաց Մարինեն ժպտալով,- այդպես չի կարելի։

-Իսկ դո՞ւք,- ասաց տղան ու նորից նրա ամբողջ դեմքը ողողվեց բարեհոգի ժպիտով։- Ձեր գեցեղիկ աչքերում և խորամանկություն կա և մի փոքր էլ մեծամտություն։

-Մի՞թե,- ասաց Մարինեն։

-Այո։ Ի դեպ, քեզ նման գեղեցիկ աղջիկները՝  երկրպագուներով շրջապատված,   հազվադեպ են մենակ լինում,- ասաց տղան,-  բայց շատ հաճախ վերջում մնում են միայնակ։ - Նա արագ փոխեց խոսքը։- Դու ամեն օր կաթո՞վ ես լվացվում,- հարցրեց նա։

-Ինչո՞ւ կաթով,- զարմացավ Մարինեն։

-Չգիտեմ,- ասաց տղան։-Երևի կաթով ես լվացվում, որ այդպես սիրուն ես։

-Ոչ, վարդաջրով եմ լվացվում,- ծիծաղեց Մարինեն։ Նա չէր ուզում ծիծաղել, չէր ուզում ժպտալ, չէր ուզում նայել տղային, բայց չէր ստացվում. նայում էր, ժպտում։ Ձայնն էլ այնպես հաճելի էր։ Մարինեի ժպիտը, հավանորեն, քաջալերում էր տղային, նա հեծանիվը նստած  դանդաղ պտտում էր  ոտնակները՝ աշխատելով ոչ առաջ ընկնել, ոչ՝ ետ։

-Ես քեզ դուր եմ գալիս,- ասաց տղան։ -Ես դա զգում եմ։

-Ի՞նչ,- ծիծաղեց Մարինեն։

Հասել էին Մարինեենց տանը։ Մարինեն ցանկացավ մտնել շքամուտք։ Բայց տղան հեծանիվով փակել էր  շքամուտքը։ Եվ դարձյալ դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Ինչպես տեսնում եմ, շատ եք ուրախ,- ասաց Մարինեն։

-Իսկ ինչ է, դա դուր չի՞ գալիս ձեզ,-ասաց տղան։ Նա մեկ դու-ով էր խոսում, մեկ անցնում էր դուք-ի։

-Դուր է գալիս, ինչու չէ,- պատասխանեց Մարինեն, նայելով նրան։

-Այդ դեպքում ամուսնացիր ինձ հետ,- հանկարծ ասաց տղան։

-Առանց սիրո՞,- խաղի մեջ մտավ Մարինեն։

-Հետո կսիրես,- ժպտաց տղան։

-Հետո՝ ե՞րբ,- հարցրեց Մարինեն։

-Հենց որ ամուսնանաս։


-Իսկ դո՞ւ,-  ակամա ինքն էլ դու-ի անցնելով ասաց Մարինեն։

-Ես հիմա էլ սիրում եմ։

-Մի՞թե… հենց առաջին հայացքի՞ց,- ժպտաց Մարինեն։

-Այո,- պատասխանեց տղան։- Սեր՝ առաջին հայանցքից։ Դա ամենամաքուրն է։ Մնացածը դատարկ բան է։ Բայց այս էլ կա, որ ինչքան շատ ես սիրում, այնքան շատ ես տառապում։
-Կյանքի կարգին փորձ ունես, ինչպես տեսնում եմ,- ասաց Մարինեն։

-Իհարկե,-ժպտաց տղան,-բայց ոչ ոք ինձ դուր չի գալիս,- ավելացրեց նա։ -Քեզնից բացի։ Դու լավն ես, իսկ մազերդ՝ ոնց որ ոսկեջրած, ձայնդ էլ անչափ բարի է։ Ասես  լեռնային  գետակի կարկաչ։

-Իսկ եթե սխալվո՞ւմ ես,- ասաց Մարինեն։- Ես շատ վատն եմ, չարը։


-Եվ ո՞վ կհավատա քեզ,- ասաց տղան։-Դու չգիտես քեզ, ինձնից հարցրու, ես քեզ պես աղջիկ չեմ տեսել կյանքում։

-Քո ամբողջ կյանքը առջևում է դեռ,- ասաց Մարինեն ժպտադեմ։- Դեռ շատ կտեսնես։ Դու դեռ երեխա ես…

-Երեխա ես գտել,- ծիծաղեց   տղան։- Բանակ  գնացած- եկած տղա եմ, ինչ երեխա։ Երեխաները մանկապարտեզում են լինում։Նոր եմ եկել  բանակից։ Այս ամսին։

-Դա ինձ չի վերաբերում,- լուրջ դեմք ընդունելով ասաց Մարինեն։-Հեծանիվը քաշեք, տանը սպասում են ինձ։

-Պատասխանեք իմ հարցին,  հետո,- ասաց տղան։

-Ի՞նչ հարց,- ուսերը թոթվեց Մարինեն։

-Կամուսնանա՞ք ինձ հետ։

-Հենց հիմա՞,- ծիծաղեց Մարինեն։-Սպասեք գնամ մորս ասեմ՝ նոր։ Առանց նրա համաձայնության անհարմար է։

-Որ չգաս՝ կփախցնեմ,- ասաց տղան։-Հաստատ։

-Այս հեծանիվո՞վ,- կրկին ծիծաղեց Մարինեն։

Տղան ճանապարհից մի կողմ քաշեց հեծանիվը։

-Գնա,- մռայլ ասաց նա։-Չեմ խանգարի։

Մարինեն արագ բարձրացավ աստիճաններով, բայց չգիտես ինչու, մտածում էր տղայի մասին։ «Վիրավորվեց»,- մտածեց նա։ Նա նույնիսկ ցանկացավ ետ դառնալ, ներողություն խնդրել։ Բայց ետ չդարձավ… Մյուս օրը տղան նորից եկավ։ Դարձյալ երեկոյան դիմաց։ Առանց հեծանիվի։ Մարինեն խոհանոցի պատուհանից տեսավ նրան։ Դուրս եկավ։ Անցած օրվա նման չէր. տղան  համարյա չէր ժպտում։

-Այս գիշեր չեմ քնել,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- հարցրեց Մարինեն։

-Ձեր մասին էի մտածում,- ասաց տղան՝  ասես  չհամարձակվելով նայել Մարինեին…

Այդպես սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։

Զանգեզուրի ինչ-որ գյուղից էր։ Ծնողներն այնտեղ էին, գյուղից էր բանակ գնացել։ Ամուսնացած եղբայր ուներ Սումգայիթում, նրա մոտ էր ապրում։  Բանակից նոր էր եկել, չէր գրանցվել դեռ։ Հետո գրանցվեց, աշխատաննքի մտավ։ Տրամվայի պարկում էր աշխատում։ Եվ ահա մի օր նա եղբոր հետ եկավ Մարինեենց տուն։ Մարինեին չէր ասել, ուզում էր հաճելի անակնկալ մատուցել։ Մարինեի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ նրանք ներս մտան։ Իր և Ստեփանի ինտիմ  հարաբերությունների մասին նա ոչինչ չէր ասել Արմենին։ Դա մտատանջում էր նրան։ «Ի՞նչ անել,- մտածում էր Մարինեն,- ինչպե՞ս բացատրել նրան»։ Որոշեց ասել։ Ոչ այդ օրը, իհարկե։ Մյուս օրը Արմենը զանգեց , առաջարկեց կինո գնալ, սակայն Մարինեն չուզեց։ Նա ուզում էր Արմենին պատմել բոլորը։  Այն   մասին, թե ինչպես մի անգամ, երբ  ինքը  դեռ   իներրորդ դասարանում  էր, երեկոյան ուշ  իրենց մոտ եկավ  Ստեփանը։ Մայրն  այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում։ «Կարևոր բան ունեմ ասելու»,-ասաց նա։ Մարինեն բաց արեց դուռը և վախեցած սեղմվեց պատին։ Ստեփանը խմած էր, աչքերը վառվում էին չարագուշակ փայլով։ «Դու իմը կլինես,- ասաց այն ժամանակ Ստեփանը,- դու միայն ինձ պիտի պատկանաս, լսո՞ւմ ես, և այն էլ այսօր,  հենց հիմա»։ Մարինեն չհասցրեց անգամ ճչալ, Ստեփանը միանգամից գրկեց նրան, առաջ հրելով տարավ դեպի բազմոցը։ Մարինեն դիմադրում էր։ Նրանք բազմոցին չհասան, Ստեփանը կոպտորեն նրան գցեց հատակին, պատռտեց շորերը…

Մարինեն ուզում էր Արմենին պատմել, որ Ստեփանը բռնի ուժով տիրեց իրեն, ուզում էր ամեն ինչ բացատրել նրան, բայց վերջին պահին, չգիտես ինչու, ասաց.

-Մինչև քեզ մեկի հետ հանդիպել եմ…Ստեփան է անունը… Մենք պիտի ամուսնանայինք…

-Հետո՞,- ցածր ասաց Արմենը։ Ձայնն ասես ինչ-որ հեռավոր տեղից էր գալիս։ Թվում էր հիմա կընդհատվի շնչառությունը։

-Մենք նրա հետ պիտի ամուսնանայինք,- շարունակեց Մարինեն…-Սակայն…սակայն մինչև հարսանիք չսպասեցինք… հիմարություն, երեխայություն էր դա… իսկ հարսանիքից երկու օր առաջ նրա մեքենան վթարի ենթարկվեց, և նա զոհվեց…
Մի պահ Արմենը նստել էր անշարժ, այտամկանն էր  միայն ցնցվում շարունակ։  Հետո ծանր վեր կացավ տեղից, գնաց։ Գնում էր գլխիկոր, առանց ետ նայելու։ Մարինեն նայում էր նրա ետևից ու չգիտեր ինչ անել։ Իսկ հետո լաց եղավ։ Երկար ու դառը լաց եղավ Մարինեն։

Իսկ հետո՞,- առանց Մարինեին նայելու, հարցրի ես։-Այդպես էլ գնա՞ց։
-Ոչ,- պատասխանեց Մարինեն։-Սիրում էր։ Մի շաբաթից հետո եկավ…

Մի շաբաթ հետո Արմենը եկավ անթրաշ, աչքերը կարմրած։ Լռին նայում էր Մարինեին, ինչպես հավատացյալը սրբապատկերի։

-Չեմ կարող առանց քեզ,- ասաց նա,- սիրում եմ, չեմ կարող, ուժ չունեմ։

Նորից սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։ Նոր տարվա նախօրյակին Արմենը աշխատանքից ուղիղ գնաց Մարինեենց մոտ։ Տանը միայն Մարինեն էր։

-Մի տուն եմ գտել,- ասաց Արմենը ուրախ տրամադրությամբ։-Կապրենք վարձով, մինչև բնակարան  կտան։ Խոստացել են։

Առանց հարսանիքի, երաժշտության ամուսնացան։ Ամեն ինչ լավ էր, աշխատավարձը Արմենը ստանում, մինչև վերջին կոպեկը բերում էր Մարինեին։ Մարինեն նույնպես աշխատում էր։ Հաշվառող էր տրամվայի պարկում։ Երեք ամիս էր, ինչ միասին էին, պլանավորում  էին, թե ուր գնան ամառը։

-Կգնանք մեզ մոտ,  Զանգեզուր,- ասում էր Արմենը։- Երկրագնդի  վրա մեր գյուղի պես գյուղ չկա։ Բարձր սարերով ու անտառներով շրջապատված, ծաղիկների ու վարդերի մեջ կորած…

Քաղաքում էր ապրում նա, բայց հոգով գյուղի հետ էր, շարունակ գյուղից էր խոսում, գյուղի սարերից, աղբյուրներից։ Այնտեղ էր անցկացրել մանկությունը, ավարտել միջնակարգը։ Իսկ Ստեփանի մասին չէր խոսում։ Թեպետ Մարինեն զգում էր, որ նա հաճախակի էր մտածում այդ մասին։ Մտածում էր, տանջվում, բայց ոչինչ չէր ասում։ Արմենի գլխի մեջ ամուր նստած էր իր և  Մարինեի միջև կանգնած մի երրորդի ստվերը։ Եվ նա չէր կարողանում  սրտից հանել դա։ Տանջվում էր, զգում էր դա Մարինեն, բայց ի՞նչ կարող էր անել։ Միայն մի անգամ Արմենն ասաց.

-Իմ գլխից դուրս չի գալիս այն, որ մեկը պառկել է քեզ հետ, Մարինե, անկողնում գրկել է քո մերկ ուսերը, սիրո խոսքեր է ասել, համբուրել է քո հրաշք մարմինը, շուրթերը… Ես կգժվեմ։- Դեմքը ձեռքերով ծածկած էր խոսում, և մատները դեմքի վրա ասես դողում էին։

-Այդ մասին այլևս խոսք չլինի, խնդրում եմ,- ասաց Մարինեն։ - Ես հասկանում եմ քեզ, Արմեն, բայց խնդրում եմ, չխոսես այդ մասին։ Նա չկա…

-Լավ,- ցածր ասաց Արմենը։ Ու այլևս չխոսեց։ Իսկ գարնան մի օր, ապրիլի կեսերին էր, Արմենը ուշ եկավ տուն։ Խմած էր։ Ձեռքին բանալի կար, բայց ինքը չբացեց դուռը։ Երկար սեղմեց դռան զանգը։  Մարինեն բացեց դուռը և տեսավ նրան՝ շեմքին կանգնած, ոնց որ երեք օրվա անքնությունից՝  աչքերը լիովին կարմրած։ Նայեց նա Մարինեին ուղիղ, անքթիթ։ Եվ Մարինեն ներըմբռնողաբար հասկացավ. որ նա ամեն ինչ գիտի։ «Ստեփանն է ասել»,- իսկույն անցավ Մարինեի մտքով։

Չէր սխալվում Մարինեն։  Իրոք Ստեփանն էր ասել։ Նա Արմենին կանգնեցրել էր փողոցում ու  հենց  մեքենայից  հարցրել. «Ինչպե՞ս է Մարինեն, նա չի՞ կարոտում ինձ»։ «Իսկ դու ո՞վ ես»,- շվարած հարցրել էր Արմենը։ «Իրեն հարցրու,-ծիծաղել էր Ստեփանը։-Մենք Մարինեի հետ  հաճելի  օրեր շատ ենք անցկացրել իմ բնակարանում։ Ասա Ստեփանը բարևում է»։ Նայեց Մարինեն ու հասկացավ ամեն ինչ։ Իսկ Արմենը ներս մտավ , առանց մի խոսքի, լռին անցավ սենյակ։ Մարինեն մտել էր խոհանոց ու սիրտ չէր անում գնալ նրա  մոտ։ Վերջապես սիրտ արեց, ներս մտավ։ Արմենը արդեն կապել էր ճամպրուկը։

-Հարսանիքից երկու օր առաջ մեռածները հարություն են առել,- ասաց Արմենը խուլ, հազիվ լսելի ձայնով։- Ուրեմն խաբել ես ինձ… Եվ հիմա երկուսով  ինձ վրա ծիծաղում եք երևի…

Մարինեն մնացել էր կանգնած, խոսք չէր գտնում ասելու,  արտասվում էր միայն… Արմենը ճամպրուկը վերցրեց, դուրս եկավ…

-Ամբողջ մի տարի մենակ էի,- հառաչեց Մարինեն։-Հետո նորից եկա մերոնց մոտ։ Մայրս հետս չէր խոսում, եղբայրս փոքր էր։ Անտանելի էր…

 Ես մոխրամանի մեջ հանգցրի ծխախոտը։

-Պատմիր,- ասացի ես։-Հետո՞,  այլևս  չեկա՞վ։

-Ոչ։ Այստեղ մի ընկեր ուներ, անունը Սեյրան։ Ավտոբուսի վրա էր աշխատում։ Գնացի նրա մոտ, վերցրի հասցեն՝քաղաք Վոլժսկ։  Իսկ որտեղ էր այդ Վոլժսկը՝ պատկերացում անգամ չունեի։

-Լցնե՞մ բաժակները,-վերցնելով շիշը, ասացի ես։

-Հերիք է։ Դու խմիր, եթե ուզում ես։ Ես չեմ ուզում։ Ասա, թող սուրճ բերեն։

Ես մոտ կանչեցի մատուցողուհուն, խնդրեցի, որ սուրճ բերի։

-Սուրճը կոնյակով շատ հաճելի  է,- ասացի ես։- Մի գավաթ սուրճին ՝մի քանի գրամ կոնյակ։-Ես կոնյակ լցրի սուրճի մեջ։

Սուրճն իրոք լավ էր կոնյակով։ Մարինեին նույնպես դուր եկավ։

Լուռ երաժշտություն էինք լսում։

-Գնացիր այնտե՞ղ, Վոլժսկ,- երկար լռությունից հետո հարցրի ես։

-Այո,- ասաց Մարինեն, ցածր հառաչեց։-Գնացի։

-Դու, ինչ է, սիրո՞ւմ էիր նրան։

-Չգիտեմ։ Երբեք չեմ մտածել այդ մասին։


Մարինեն երբեք չէր մտածել այդ մասին՝ սիրո՞ւմ է Արմենին, թե ոչ։ Պարզապես ընտելացել էր նրան։ Բացի այդ, նա իրեն մեղավոր էր զգում։ «Պետք է սկզբից ասեի ճշմարտությունը»,- մտածում էր Մարինեն։ Նրան թվաց, թե Արմենի համար հեշտ կլիներ, եթե ինքն ասեր, որ Ստեփանը չկա։ «Հարսանիքի, վթարման մասին զուր հնարեցի,- մտածում էր Մարինեն ու ինքն իրեն հուսադրում,- ոչինչ, կգնամ, կբացատրեմ, կհասկանա»։ Արդյունաբերական փոքրիկ քաղաք էր Վոլժսկը, Կազանից մի հարյուր կիլոմետր այն կողմ։ Ձյունը մինչև գոտկատեղ էր հասնում։ Մարինեն գտավ տունը։ Երկհարկանի փայտե շենք էր, շենքի բակում մեկին հարցրեց, ասաց, որ, այո, այստեղ է ապրում, ցույց տվեց լուսամուտը, ասաց, որ երկրորդ հարկի ձախ դուռն է։ Լույսը վառվում էր։ Մարինեի սիրտը անհանգիստ խփում էր։ Հուզվում էր։ Բարձրացավ, սեղմեց դռան զաանգը։

-Ո՞վ է,- հարցրին դռան ետևից։

 Սիրտը դարձյալ անհանգիստ խփում էր, թվում էր հիմա կընկնի։

Դուռը կիսաբացվեց, և ռուս մի կին՝ մոտ 30-35 տարեկան, Մարինեին ոտից գլուխ չափելով ասաց.

-Ո՞ւմ եք ուզում։

-Արմենը տա՞նն է,- հարցրեց Մարինեն։

-Արմե՞նը…- կնոջ աչքերը մանրացան, նա քիչ լռեց, հետո ասաց.- Իսկ դուք ո՞վ եք։

-Բարեկամուհին,- ասաց Մարինեն։

-Տանը չէ,-զննելով Մարինեին, ասաց նա։- Երկրորդ հերթի է աշխատում։

Եվ հասկացավ Մարինեն, որ ամուսնացել է Արմենը, և ուժով պահեց իրեն, որ չփղձկա, աստիճանների բազրիքից բռնելով, դանդաղ իջավ, բոլորը ինձնից փախչում են, մտածում էր, և նրա սիրտը լաց էր լինում։ Աստիճաններով իջնելիս մի անգամ էլ ետ նայեց. անծանոթ կինը դեռ կանգնած էր դռների արանքում։ Մարինեն նայեց նրան, այդ կինն իհարկե ամեն ինչ հասկացել էր, կարող է նույնիսկ գիտեր Մարինեի մասին։ Արցունքները անդադար հոսում էին Մարինեի այտերն ի վար։

-Եվ այդպես էլ չտեսա՞ր նրան,- հարցրի ես երկար լռությունից հետո։

-Ոչ,- արձագանքեց Մարինեն։-Այլևս չտեսա։ Ես նրան երբեք չեմ մեղադրում։ Նա մեղավոր չէր, ես խաբեցի նրան։

-Իսկ Ստեփա՞նը…- նորից հարցրի ես՝ ծխախոտ վառելով։-Նրան նույնպե՞ս այլևս չտեսար։

-Տեսա,- դառը ժպտաց Մարինեն։-Հենց կայարանում։

Մարինեն Ստեփանին տեսավ դեռևս վագոնի բաց հարթակից։ Ասես հեռագրել էր որ դիմավորեր։

-Ստեփան,- կանչեց Մարինեն։

Ստեփանը տեսավ նրան, ձեռքով ողջունեց։ 

-Դու այս որտեղի՞ց ես գալիս,-  հապշտապ  մոտենալով հարցրեց Ստեփանը։

Մարինեն չպատասխանեց նրա հարցին։

-Իսկ դու ի ՞նչ ես անում այնտեղ։

-Մի ծանոթ տղա կա, Մոսկվա ճանապարհեցի։

-Ինձ կտանե՞ս տուն,- հարցրեց Մարինեն։

-Մեծ բավականությամբ,- ձեռքերը տարածեց Ստեփանը։ Մարինեի մասին Ստեփանը ամեն ինչ գիտեր, հետաքրքրվել էր։

-Գնանք ինձ մոտ, -ասաց Ստեփանը։-Սուրճ կխմենք, երաժշտություն կլսենք… Նոր ձայնապնակներ ունեմ։

Տանը չգիտեին, որ Մարինեն եկել է, իսկ իր համար արդեն միևնույն էր։

-Գնանք,- ասաց Մարինեն։

Սկսեցին կրկին հանդիպել։ Լավ էր վարվում Մարինեին։ Աշխարհն առանց բարի հոգիների չէ, մտածում էր Մարինեն, իսկ Ստեփանի մասին լսածներին այլևս չէր հավատում։ Նույնիսկ չնախատեց, թե ինչո՞ւ իրենց հարաբերությունների մասին պատմել էր Արմենին։ «Սիրում է ինձ- մտածում էր նա, դրա համար է երևի պատմել»։ Քաղաքային կոմերիտ շրջկոմում հրահանգիչ էր, բայց ասում էր, որ շուտով առաջ կքաշեն։ Ասումէր, որ միշտ սիրել է Մարինեին, սիրում է ու կսիրի ընդմիշտ։ Սակայն ինչ-որ բանից վախենում էր նա, չէր ուզում զագս գնալ Մարինեի հետ։ Ինչի՞ց էր վախենում՝ Մարինեն չէր հասկանում։ Բայց շուտով ամեն ինչ պարզվեց… Երեխով էր Մարինեն։ Ստեփանը չկար, նա մի քանի օրով գործուղման էր մեկնել Մոսկվա։ Մի շաբաթ հետո եկավ։ Իսկույն զանգեց Մարինեին։ Ասաց, որ շատ է կարոտել։ Հրավիրեց իր մոտ՝ տուն։ Մարինեն համոզված էր, որ նա ուրախությունից պիտի խենթանա՝ լսելով երեխայի մասին։ Սակայն  այդպես չեղավ, նա Մարինեի հրճվագին նորությունն ընդունեց սառնորեն, առավելին՝   գույնը գցեց։ «Բաքվում ընտանիք ունեմ, ասաց, խնդրում եմ ինձ չխայտառակես, Մարինե…»:

Մարինեի ոտքերն ընկավ, անկապ-անկապ խոսում էր, աղաչում…Ծանոթ գինեկոլոգ ուներ, Մարնեին տարավ նրա մոտ։ Բժիշկը համառում  էր։ «Ռիսկի դիմել չեմ կարող,- ասում է,- նա այլևս երեխա ունենալ չի կարող, դուք հասկանու՞մ  եք դա»։ Հետո  նրանք երկար ինչ-որ խոսում էին։ Բժիշկը համաձայնվեց։ Լաց եղավ Մարինեն։ Երանելի անուրջներով տարված՝  ինչքան էր երազել երեխայի մասին։ Նրան միշտ թվում էր , թե երբ ամուսնանա՝ անպայման տղա է ունենալու, շեկ  մազերով, գեղեցիկ։ Պատկերացնում էր, թե ինչպես պետք է հագցնի, ինչ ձևի պիտի սանրի մազերը։ Նույնիսկ անուն էր դրել՝ Ալեն։ Մի ակնթարթում հիշեց այդ բոլորը Մարինեն ու լաց եղավ։ Բժիշկն ուզում էր հանգստացնել նրան, ինչ-որ բաներ էր ասում, իսկ Մարինեն ոչինչ չէր լսում, չէր կարողանում ըմբռնել, թե ինչ էր ասում բժիշկը։ Մտքում հայհոյում էր բոլորին՝ և՛ ծնողներին, որ իրեն աշխարհ են բերել, հատկապես հորը, որ իբր խանդում էր, բաժանվեց մորից՝ իրեն և փոքր եղբորը թողնելով նրա մոտ, գնաց ամուսնացավ ուրիշի հետ և ապրում էր Միջին Ասիայում՝ Սամարղանդում։ Գուցե ամեն ինչ այդպես չստացվեր, մտածում էր Մարինեն, եթե նրանք չբաժանվեին, Ստեփանին հայհոյեց և Արմենին, որ թողեց իրեն ու գնաց Վոլժսկ. ''Որ ինձ չէիր առնելու, չէիր ամուսնանալու ինձ հետ,- մտովի ասում էր նա Ստեփանին,- ինչո՞ւ այն գիշեր այնպես վարվեցիր ինձ հետ…''։ Եվ կատաղությունից ու ինքն իրեն խղճալուց լաց էր լինում Մարինեն…Նույնիսկ ցանկանում էր վերջ տալ կյանքին… Եվ ոչ ոքի չէր ուզում հանդիպել, ոչ ոքի հետ չէր ուզում խոսել…

Մարինեն լռեց։ Ես չէի բարձրացնում հայացքս, չէի նայում Մարինեին։

-Չգնա՞նք,- ասաց Մարինեն։-Սուրճը խմիր, դուրս գնաք։

Դրսում օդը սառն  էր։ Թեթև քամի էր, և լուսինը ճոճվում էր ջրերի վրա։ Զբոսայգու  նստարանները զբաղված էին, մենք դանդաղ քայլում էինք ծառուղիներով ու լուռ էինք։ 
Ծովի անծայրածիր  մակերևույթը  մուգ կանաչավուն չէր հիմա, այլ լիովին  գորշ՝ միախառնված սևին, որ  հեռանալով՝  խավարում  ձուլվում էր երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից լուսինն արդեն բարձրացել, անկարգել սահում էր աստեղնազարդ մաքուր երկինքն ի վեր՝ առաջվա պես լուսավորելով այս ու այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսական  ինքնաշեն տախտակամածները։

-Ինչո՞ւ պատմեցի,- կամացուկ ասաց Մարիեն։

Դադար։

-Ինչո՞ւ հիշեցի այսքանը,- տխրությամբ ավելացրեց նա։

Դադար։

-Սա իմ կյանքն է, լավ-վատ՝ իմն է։

Նորից դադար։

-Ես քեզ պատմեցի իմ կյանքը,- խոսեց նա, առանց նայելու իմ կողմը։- Ավելի շուտ՝ մի կտոր՝ իմ փոշոտ կյանքից։ 

Հառաչ։ Մի քանի վայրկյան մտորում։

Գլխի սովոր շարժումով Մարինեն ետ գցեց ճակատին ընկած մազերը։

-Ես քեզ ճիշտ ասացի, Վահրամ, - կրկին խոսեց Մարինեն։- Իմ կյանքը թերթում չի տեղավորվի, չփորձես գրել։ Ես թեթևամտորեն վերաբերվեցի կյանքին, և կյանքը արժանին հատուցեց ինձ։ Ինձ  նմանների մասին ճշմարիտ է ասված, որ մենք հազվադեպ ենք մենակ լինում, բայց  շատ հաճախ վերջում մնում ենք միայնակ։ Եվ, եթե բան է, գրես, գրիր, որ, այո, ես էի մեղավորը։ Ես չկարողացա պահպանել այն սրբասուրբ զգացմունքը, որ տածում էիր իմ հանդեպ։ Միայն մի անգամ է տրվում այն կյանքում։ Իսկ հետո այլևս այն չէ։ Ծանոթանում ես ,հանդիպում, խոսում ես, կարծես թե դուր է գալիս, թվում է նույնիսկ, թե սիրում ես արդեն։ Բայց դա միայն թվում է, որովհետև ժամանակի հետ անցնում է այդ սեր կոչվածը, և դու նորից ու վերստին զգում ես, որ դա չէր իսկական սերը… Ես այսպես եմ կարծում, Վահրամ, եթե դու քո վարքով ի զորու չէիր պահելու նրան, ով քեզ սրտանց դուր էր գալիս ու քո բախտն էր՝ տրված ի վերուստ, ապա կյանքը կստիպի քեզ, որ  դու մինչև վերջ զղջաս ու լուռ մորմոքվես քո հիմար քայլի համար…Ինչո՞ւ ենք երբեմն կյանքում կուրանում,- որոշ դադարից ետո ավելացրեց նա։- ինչո՞ւ ենք միայն  հետո հասկանում, թե ով էր արժանի և ում ընտրեցինք…

Մարինեն լուռ էր, մտքերի հետ։

-Ծխախոտ տուր,- ասաց նա։

Ես ծխախոտատուփը պարզեցի, որպեսզի Մարինեն սիգարետ վերցնի։ Հետո ինքնալուցիչը վառած պահեցի, մինչև նա կկպցներ սիգարետը և  լույսի մեջ մի կարճ պահ տեսա Մարինեի վշտահար դեմքը։

«Իսկ հիմա որտե՞ ղ է Ստեփանը»,- մտածում էի ես։

-Իսկ ես Ստեփանին տեսնում եմ,- հանկարծ ասաց Մարինեն, և ես ակամա նայեցի նրան։- Նոր բնակարան է ստացել մեր փողոցում։ Ինչ-որ բարձր տեղ է աշխատում։ Հաճախակի եմ տեսնում՝ շաբաթ կամ կիրակի օրերին։ Ընտանիքը բերել է Բաքվից, երկու տղա ունի։ Անցնում եմ նրանց կողքից, իսկ նա գլուխն անգամ չի բարձրացնում, որ ինձ նայի։ Կնոջ հետ թևանցուկ քայլում են, ու երբ հանկարծ տեսնում է ինձ, իսկույն թողնում է կնոջ թևը։ Կինն ինձ,  իհարկե,  չգիտի… Ու ես  միշտ  մտածում եմ, թե երբեմն ի՜նչ նվաստ, մանր, չնչին ու ողորմելի են տղամարդիկ։- Նա կարճատև  դադար տվեց։- Ես կարծում եմ,-  քիչ անց  ասաց նա,-  որ առհասարակ դիպվածական երևույթներ չեն լինում։ Այս աշխարհում ամեն ինչ կամ փորձություն է, կամ պատիժ, կամ շնորհ, կամ էլ, ասենք, նախանշան, և մեր կյանքում հայտնվող յուրաքանչյուր ոք անկասկած որևէ ազդեցություն  է ունենում մեզ վրա։ Ոմանք մեզ սովորեցնում են իմաստուն լինել, կարողանալ ներել, լինել երջանիկ ու ուրախանալ  բացվող ամեն մի  նոր օրվա համար: Ոմանք սովորեցնում են լինել ավելի ուժեղ, իսկ ոմանք էլ ընդհանրապես չեն  սովորեցնում, ուղղակի կոտրում են մեզ, սակայն դրանից էլ մենք փորձ ու տոկունություն ենք ձեռք բերում՝  դիմակայելու հետագա արհավիրքներին։ Ըստ երևույթին, անհրաժեշտ է ամեն մեկին գնահատել յուրովի ու գիտակցել, որ, եթե նա հայտնվել է քո կյանքում,ապա դա այդպես էլ պետք է լիներ, որովհետև, իրոք, պատահական ոչինչ չկա այս կյանքում։- Մարինեն նայեց ժամացույցին։- Հանկարծ կուշանաս ավտոբուսից… 
              
-Ժամանակ շատ  կա դեռ,- պատասխանեցի ես։
               
-Լսիր Վահրամ, լիներ,  այնպես լիներ, որ հետ գնային օրերը,- երազկոտ ասաց Մարինեն։- Հետ գնային, ու մենք կրկին լինեինք այնտեղ, գյուղից վեր՝ ձեր այն անտառակում, հիշո՞ւմ ես, ես կարմիր շորով էի, համատարած լռություն էր մեր շուրջը, թեթև հովից օրօրվում էին  ծաղիկները, ծառերի արանքից խոր երկինքն էր երևում, ձեր գյուղն էր լավ երևում, ու նաև, հիշում  եմ, քիչ հեռվում բացատ կար, այդ բացատը, ուր արևի վերջին շողերը վարվռում, հուրհրատում էին արահետի վրա։ Այո, լիներ, մենք նորից սկսեինք հանդիպել։ Առաջվա պես անտեղյակ աշխարհի ցավերին՝ անհոգ շրջեինք ձեր հանդ ու սարերում,  թափառեինք այս փողոցներում, բայց միայն լիներ՝ օրերը հետ գնային։ Թող լրագրող չլինեիր, թող հասարակ բանվոր լինեիր այստեղ, ինչպես այն ժամանակ, միայն լիներ՝ հետ գնային օրերը… Բայց հնարավոր չէ,- տխրությամբ ասաց Մարիեն։- Օրերը հետ չեն գնա…
           
Հասել էինք նրանց շքամուտքին։ Ես վերև նայեցի։

-Ձերոնք չեն քնել դեռ,- ասացի ես։- Ձեր լույսը վառվում է։

Մարինեն երկար նայում էր ինձ։ Անթարթափ  նայում էր, հետո ասաց.

-Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում ընդամենը… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում…
Որտե՞ղ էի լսել ես այդ պատմությունը՝  հիշել չկարողացա։

-Անցավ ոսկե թևիկներով թիթեռնիկի բաժին օրը,-շարունակեց Մարինեն,- և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը այդպես էլ չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն ձայներով… Իր կարճատև կյանքը այդպես ապրեց փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն կրկին նայեց ինձ։-Ոսկե թևիկներով այդ թիթեռնիկը ես եմ, Վահրամ, -հառաչանքով ասաց նա, հետո ավելացրեց.-Գոնե երբեմն   արի։ Այս ժամանակ, գարնանը…

Մտանք շքամուտք, մթան մեջ ես գտա Մարինեի ձեռքը։

-Դու դեռ հիշո՞ւմ ես  մեր սերը,- ասացի ես, և իմ ձայնը դողաց։

- Ի՞նչ է նշանակում՝ հիշում ես,- ասաց Մարինեն վհատ։- Մինչև չգա վաղը,  դժվար թե  մարդ  հասկանա, թե ինչքան լավ էր այսօր։ Եվ ինչքան քիչ բան է պետք,Վահրամ, որպեսզի մարդ իրեն զգա երջանիկ և ինչքան շատ բան՝ որպեսզի դժբախտ չզգա իրեն։ Ադամի մասին ի՞նչ  է ասում [[Մարկ Տվեն]]ը։ Այն, որ Ադամը  մարդ էր, և որ նրա բաղձալի ցանկությունը դրախտի ծառի խնձորն էր, ոչ թե նրա համար, որ այն խնձոր էր, այլ նրա համար, որ այն արգելված էր… Այո,-  դառնորեն  ավելացրեց նա-  հեռվից  երևի ամեն ինչ է քաղցր թվում։  Մարդ սիրո խորությունը կորցնելուց հետո է զգում միայն։ Բայց ի՞նչ օգուտ դրանից, ամեն ինչ  կորած է  հիմա։ 
«Մեր անցած օրերից մենք ոչինչ չենք վերցնում մեզ հետ,- մտածեցի ես։ -Ոչինչ չենք վերցնում՝ հիշողություններից բացի»։

Եվ հանկարծ վերևի հարկերից մեկում ինչ-որ մեկը միացրեց մագնիտոֆոնը։ Գուցե նույնիսկ մագնիտոֆոն չէր դա, գուցե ռադիոընդունիչ կամ հեռուստացույց էր։ Բայր դա չէր կարևորը։ Կարևորը երաժշտությունն էր ու երգը։ Ես ինքնաբերաբար սեղմեցի Մարինեի ձեռքը, և մենք վերև նայեցինք։ 

Դա մեր մոռացված երգն էր, այն երգը, որ տարիներ առաջ լսել էինք ես ու Մարինեն՝ գյուղական մեր հին ակումբում։ Առաջվա պես տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտաբեկ երգում էր այն մասին, որ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել են միասին, երդումներ էին տվել սիրո և հիմա դատարկված է  իր  հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ  չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ…

:''- Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
:''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
:''Չեն բացվի տերևները այն,''
:''Որ անցած աշնանը մեռան,-''

կամացուկ  արտասանեց Մարինեն՝ մթության մեջ սեղմվելով ինձ։- Հիշո՞ւ մ ես ,Վահրամ,- ասաց նա դողդոջուն ձայնով։

                  
-Հիշում եմ,- պատասխանեցի ես՝ շոյելով Մարինեի ցորնագույն  մազերը։
   
-Եվ հիմա դատարկվել է իմ հոգին,- դարձյալ կամացուկ արտասանեց Մարինեն,- ու փշրված է արդեն իմ սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի ինձ՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Մարինե…

-Ոչինչ չասես, Վահրամ։ Խնդրում եմ…Ոչինչ ինձ պետք չէ… ոչ խղճահարություն, ոչ կարեկցանք…- Մթության մեջ շողացին Մարինեի արցունքները։- Միայն երկու- երեք  տարին մի անգամ, եթե կարող ես, արի։ Եվ երբեմն հիշիր քո նախկին Մարինեին։ Իսկ հիմա գնա,- անկարող պահելու արցունքները, ասաց Մարինեն։- Բարի ճանապարհ…-Նա դանդաղ բարձրացավ աստիճաններով։

Ես լուռ կանգնել էի մթան մեջ։

Հեռվում, ասես տարիների հեռու խորքից, կարոտաբաղձ ու տխրածոր կանչում էին շոգեքարշ գնացքները…

[[Կատեգորիա:Լևոն Ադյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14103</id>
      <timestamp>2013-03-18T10:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="194871">[[Պատկեր:Levon Adyan.jpg|200px|thumb|]]
'''«Այն հեռավոր ամռանը»''', [[Լևոն Ադյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Այն հեռավոր ամռանը ==

::''Կյանքը եղել է ջինջ ու արևկա,'' 
::''Երկինքը՝ կապույտ,''
::''Մենք ընդամենը տասնութ տարեկան…''
::::[[Յուրի Սահակյան|Յու. Սահակյան]]

Յուրաքանչյուր մարդու կյանքում էլ, հավանաբար, լինում են անմոռանալի օրեր։ Երևելի, գեղեցիկ օրեր։ Բայց մանկության և առհասարակ պատանեկության բոլոր օրերն էլ անմոռանալի, երևելի ու գեղեցիկ են, որովհետև այդ օրերը մշտապես մեզ հետ են, ապրում են մեր մեջ՝ ժամանակ առ ժամանակ մեր սրտերը լցնելով անպարփակ կարոտով ու տխրությամբ։

Այսօր ես վերստին ուզում եմ հիշել այն հին, հեռավոր օրերը, և այդ օրերի մեջ՝ Մարինեին։ Ուզում եմ հիշել այն հեռավոր, բայց անմոռաց ամառը, այն հեքիաթային, անդարձ ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին… Հուլիս ամսվա վերջին օրերին էր դա, իրիկնադեմին, արեգակը կախվել էր մեր լեռների վրա, ուզում էր մայր մտնել ու, չգիտես ինչու, մայր չէր մտնում, կպել էր լեռներին ու ասես տատանվում էր՝ գնա՞ գիշերելու Կաղնախաչ սարից այն կողմ, լեռների ետևում, թե՞ ոչ։
 
Ես այդ երեկո խոտհարքից էի վերադառնում, արդեն տուն էի հասել, մտնում էի բակ, երբ ակումբի  կողմից, հենց բլրակի վրայից  մեր դասարանցի Ալվարդը ոչ այնքան բարձր, բայց ինձ համար լսելի, ձայնեց. «Կինո չե՞ս գալիս, Վահրամ, այսօր հնդկական լավ կինո կա»։ Ալվարդը մենակ չէր, նրա կողքին մի աղջիկ կար կանգնած, ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում։ Վանդականախշ վերնաշապիկս կոճկելով ես քայլեցի աղջիկների կողմը՝ չհամարձակվելով նայել Ալվարդի նոր ընկերուհուն։

-Ի՞նչ կինո է,- հենց այնպես ասացի ես, մոտենալով նրանց։

-Հոյակապ նկար է, Մարինեն տեսել է,- ասաց Ալվարդը՝  ժպտադեմ նայելով մեկ ինձ, մեկ` ընկերուհուն։

-Արժե նայել,-հանկարծական շիկնանքով ասաց Մարինեն՝ թռուցիկ մի հայացք նետելով ինձ վրա։ - Ձեզ դուր կգա,- և ավելացրեց  մտերմիկ անմիջականությաբ։- Կգա՞ք։

-Այո,- արագ ասացի ես՝ անկարող հայացքս կտրել սպիտակ դեմքի վրա ճառագայթող նրա  կապույտ  աչքերից ու կարմրավառ շուրթերից։

-Մարինեն Սումգաիթում է ապրում, հյուր է եկել մեզ,- ավելացրեց Ալվարդը՝   մի տեսակ հարազատորեն հպվելով Մարինեին։- Մոտ մի ամիս կմնա մեզ մոտ։

Իսկ Մարինեն ասաց. 

-Ձեզնից սարերի բույր է գալիս։ - Նա գլխի թեթև շարժումով սևասև փարթամ  մազերը ետ նետեց,  որոնք շաղ եկան  կիսամերկ ուսերին։- Դուք սարերո՞ւմ եք եղել։

-Այո,- ասացի ես ու ցույց տվեցի մեր սարերը։- Հրե՜ն, այնտեղ։ Մենք այնտեղ խոտ ենք հարում։

Մարինեն նայեց սարերի կողմը, ուր արև չկար արդեն և սարալանջերին փռված հանդերը հետզհետե ընկղմվում էին մթության մեջ։ Մարինեն աչքերը կկոցած երկար նայում էր, իսկ ես մտածում էի այն մասին, որ այսօրվանից, ահա այս պահից, նրա  պատկերը միշտ աչքիս առջև  կլինի, իսկ ձայնը մեղեդու պես շարունակ  կհնչի իմ հոգում...

-Դե, մենք գնացինք,- ասաց Ալվարդը, թեթևակի նայելով ինձ՝ իբր ի՞նչ ես աչքերդ չռել, գեղեցիկ աղջիկ տեսած չկա՞ս, ինչ է։ Նա ակնհայտորեն հպարտանում էր իր հյուրով, իսկ ես շնորհակալ էի Ալվարդին, որ կանչեց ինձ, և ես ծանոթացա Մարինեին։  

-Չմոռանաք, կգաք, լավ նկար է,- ետ շրջվելով, ժպտուն ասաց Մարինեն, և ես ակամա մի քայլ առաջ գնացի և, ասես ուրիշ, բոլորովին օտար մարդու ձայնով, ասացի.

-Անպայման կգամ, շնորհակալություն:

Տղաների հետ նստել էինք ակումբի վերջին շարքերում և ուր որ է պիտի սկսվեր կինոնկարը, երբ եկան Մարինեն ու Ալվարդը։ Մարինեն   կարմրաթույր շրջազգեստով   էր, և այն շատ էր սազում նրան։ Ասես ակումբը լցվեց լույսով, երբ նա մտավ դահլիճ։ Նրանք անցան մեր կողքով, նստեցին մեզնից մի երկու նստարան առաջ, հետո Ալվարդն ինչ-որ բան ասաց Մարինեի ականջին, Մարինեն շրջվեց, պայծառաժպիտ ողջունեց ինձ։ Տղանեը արմունկներով թաքուն բոթեցին՝ իբր մի տես ո՜վ է բարևում քեզ։ Իսկ հետո սկսվեց կինոնկարը։ Սիրո մասին էր այն. մի տղայի ու մի աղջկա սիրո մասին։ Նրանք՝ այդ տղան ու աղջիկը,  սիրում էին իրար, շարունակ երդվում էին, որ խորունկ սիրով են սիրում, սակայն ես չէի հավատում դրան, որովհետև երդումներով չեն սիրում, մտածում էի, սիրում են առանց երդումների, առանց խոստովանության, ինչպես որ ես էի հիմա սիրում Մարինեին։

Գեղեցիկ էր կինոնկարի աղջիկը՝ ինչպես Մարինեն, և Մարինեի մասին էր ասես նկարը, ես ուզում էի աննկատ մոտենալ Մարինեին, շոյել կիսախավարի մեջ փայլող նրա   արձակ մազերը, որ այնպես անփութորեն թափված էին նրա   ուսերին, ուզում էի մոտենալ, նստել նրա մոտ, նայել նրան ու ոչինչ-ոչինչ չասել, թող ինքը զգա, թող հասկանա, որ այսօրվանից աշխարհը միանգամից փոխվել է իմ աչքին, և ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Իրավ, Մարինեի նման էր կինոնկարի աղջիկը, բայց անսիրտ ու  դաժան էր նա, որովհետև վերջում լքեց սիրած տղային, և նա՝ այդ տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտահար, երգում էր այն մասին, որ այժմ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել էին միասին, երդումներ էին տվել սիրո, և հիմա դատարկվել է իր հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։ Ես չէի ուզում, որ այդպիսին լիներ Մարինեն, ուզում էի, որ նա սիրեր ինձ ու չլքեր երբեք, նա այդպիսին լինել չի կարող, մտածում էի ես այն ժամանակ, չէ՞ որ այնքան վճիտ էին նրա աչքերը…

Կինոյից հետո տղաներով դուրս եկանք ակումբի բակ և սպասեցինք՝ մինչև դուրս կգային Մարինեն ու Ալվարդը։ ''Ես սիրում եմ նրան, ես խենթորեն  սիրում եմ  նրան ,- ինքս ինձ շշնջում էի ես՝ անասելի հաճույք զգալով այդ խոսքերից։- Բայց մի՞թե այդպես են սիրում, հենց առաջին հայացքից, մի՞թե այդպես սիրում են…'' Մարինեն ու Ալվարդը նույնպես դուրս եկան ակումբից։ ''Ինչ լա՜վիկն է'',- ասաց ինչ-որ մեկը։ ''Ձայնդ'',- կոպտորեն նետեցի ես, բայց տղաներին թվաց, թե կատակում եմ, ծիծաղեցին։ Մարինեն ու Ալվարդը գնում էին առջևից։ Տղաներից մեկը՝ չիմացա, թե ով, թեթև հրեց ինձ՝ ''Գնա''։ Ես արագացրի քայլերս, հասա նրանց։

-Ձեզ դուր եկա՞վ նկարը,- ասացի ես՝ շփոթմունքս զսպելով։

-Ես այն տեսել էի,- Մարինեն ակնդետ նայեց ինձ:- Լավ նկար է։ Իսկ ձե՞զ,  ձեզ  դո՞ւր եկավ։

-Այո,- պատասխանեցի ես։- Միայն դուր չեկավ այն, որ նրանք հավատարիմ չմնացին իրենց երդումներին։- Իմ հոգում դեռ արձագանքում էին տղայի վշտագին բառերն իր սիրո և անցած աշնան մեռած տերևների մասին ու նաև այն մասին, որ դատարկվել է նրա հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի մխիթարի նրան՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Ինչո՞ւ,-հարցրեց Մարինեն՝ թեք նայելով ինձ. նրա աչքերը խորախորհուրդ ժպտում էին։ 

-Եթե նրանք, իրոք, սիրում էին իրար…- սկսեցի ես , բայց Ալվարդը ընդհատեց ինձ.

-Հետո՞ ինչ՝ սիրում էին,- ասաց նա, և ես զգացի, որ նա հենց այնպես, մի բան ասած լինելու համար արտասանեց այդ խոսքերը։

-Երդումներով չեն սիրում,- ասացի ես։- Ես կարծում եմ, որ   երդվում են այն ժամանակ, երբ չեն սիրում։ Համոզելու, հավատացնելու համար են երդվում։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Չգիտեմ,- Մարինեն  կրկին նայեց ինձ : Այս անգամ   աչքերը   երազկոտ արտահայտություն ունեին։- Գուցե…

Լռեցինք։ Լուռ էին և ձորերը, լեռները, գյուղամերձ տաք անտառները, սարերը, ուր ամբողջ օրը գերանդիներն առած խոտ էինք հարում տղաներով։ Միայն երբեմն-երբեմն ներքևում, ձորում, կանչում էր գիշերահավը։ Գյուղը, ամառային երկար օրվա աշխատանքներից հոգնաբեկ, քնել էր խոր քնով։

-Իսկ դուք սարերում ի՞նչ եք անում,- լռությունը խախտեց Մարինեն։

-Խոտ ենք հարում,-  կրկին ասացի ես, նայելով Մարինեին։- Անասնակեր ենք կուտակում կոլտնտեսության համար։

-Վահրամը գյուղի կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ է կազմել,- ասաց Ալվարդը, գոհունակ  ժպիտով նայելով իմ կողմը։- Բրիգադավար է։

-Ճի՞շտ,-  իբր շատ զարմացած՝ հարցրեց ինձ Մարինեն։

-Այո,- իմ փոխարեն պատասխանեց Ալվարդը։- Եվ ոչ միայն բրիգադավար է։ Նաև գյուղթղթակից է։ Թերթերում  նյութեր է գրում, փող են տալիս։

-Ալվարդ,- կշտամբանքով ասացի ես, իբր ի՞նչ ասելու բան է դա։ Բայց ներքուստ ուրախ էի՝ թող Մարինեն իմանա։ Մարինեն  դարձյալ ձևացրեց, թե դա իրեն շատ զարմացրեց։ Գիրգ շուրթերը կիսաբաց՝ նա  հիացմանքով նայեց աչքերիս և ժպտալով ասաց.

-Դուք լրագրող կդառնաք… Թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես սիրով կկարդամ:

Ես լուռ էի։ Հիմա ինձ չէր հետաքրքրում՝ թե ինչ կդառնայի։ Լուսնալույսի տակ սպիտակին էր տալիս ճանապարհը, բայց ես համարյա ճանապարհին չէի նայում, ես շուտ-շուտ կողքանց   գաղտնածածուկ նայում էի Մարինեին, լուսնի աղոտ լույսի մեջ գծագրված նրա  ուռուցիկ շուրթերին, և հուզմունքից կտրվում էր շունչս։

-Դուք ինչի՞ մասին եք մտածում,- զուսպ ծիծաղ նշմարվեց Մարինեի՝ ասես լույս արձակող գեղեցիկ աչքերի մեջ։

-Կինոնկարի,- իսկույն ասացի ես, թեև միանգամայն  այլ  բանի մասին էի մտածում։

-Սքանչելի աղջիկ էր, չէ՞,- հարցրեց Մարինեն, ուղիղ նայելով իմ աչքերին։

Մթան մեջ հեշտ էր խոսելը, և ես արագ ասացի.

-Այո, գեղեցիկ էր… Նա շատ էր նման ձեզ։

-Մի՞թե:- Մարինեն աչքերը փախցրեց ինձնից, նայեց հեռավոր սարերի կողմը, և ինձ թվաց, թե նա ուզում է տեսնել մեր խոտահարքերը, բայց դա հնարավոր չէր, որովհետև խավարի մեջ  այլևս չէին երևում հանդերը. հանդերը նույնպես, երևի, քնել էին խոր քնով։

Առջևում, մթան մեջ, երգում էր դեպի գյուղի բանջարանոցները վազող առուն։ Առվի վրայով անցնելիս Մարինեն հանկարծ գայթեց, ես ակամա բռնեցի նրա ձեռքը՝ մի կարճ պահ ափիս մեջ պահելով նրա սառը, բարակ մատները։

-Ձեր ոչ մի տեղը չցավե՞ց,- հուզմունքից շնչահեղձվելով՝  սրտի անդիմադրելի մղումով ասացի ես և զգացի, թե ինչպես հանկարծակի վառվեց դեմքս։

-Ո՜չ,- հեգնեց Ալվարդը, բայց Մարինեն ուշադրություն չդարձրեց դրան, նա սիրալիր նայեց ինձ։

-Շնորհակալություն,-շշնջաց նա, մի պահ կանգ առնելով։ Լուսնալույսի տակ Մարինեն գունատ էր։ Գունատ էր, բայց գեղեցիկ։ Նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել ինձ, սակայն առջևում, բլրի վրա անսպասելի տեսնելով Ալվարդի հորը՝ մերված մթավուն հորիզոնին, փոխեց մտադրությունը։

-Բարի գիշեր,- արագ ասաց Ալվարդը։- Մարինե, գնացինք…

-Բարի գիշեր ձեզ,- մարող  շշուկով արտասանեց Մարինեն՝ մեղսահայացք նայելով ու  ասես ափսոսալով  նաև, որ բաժանվում ենք։ Ինձ այդպես թվաց:

-Բարի գիշեր,- կամացուկ արձագանքեցի ես  ու  կանգ առա. ես չէի ուզում, որ Ալվարդի հայրը տեսներ ինձ։

Մարինեն մի անգամ էլ նայեց ինձ, և նրանք արագ ու թեթև գնացին բլրի կողմը. այնտեղ, իր տան առջև կանգնած, նրանց էր սպասում Ալվարդի հայրը՝ գյուղական փոստատան վարիչ   Ապրեսը, որ գյուղում հայտնի էր ամեն ինչից քիչումիչ իմացությամբ։

Ես կանգնել էի մթան մեջ և հայացքով ուղեկցում էի Մարինեին ու Ալվարդին։ Ես մտովի Մարինեին պատմում էի հանկարծակի ծնված իմ խորունկ սիրո մասին, և ասում էի նաև, որ իմ ողջ հոգին  նրանով է համակված, և որ այսուհետև մի օր անգամ չեմ կարող ապրել առանց նրա մասին մտածելու։ Եվ կինոնկարի երաժշտությունը շարունակ հնչում էր իմ հոգում, և մեկը երգում էր վշտաբեկ.

::''Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
::''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
::''Չեն բացվի տերևները այն,''
::''Որ անցած աշնանը մեռան…''

Այս երգն ու երաժշտությունը հնչում էր դեռ իմ հոգում, երբ մտամոլոր շրջում էի մեր տնամերձ այգում (տուն չէի ուզում մտնել,)։ Ես ցանկանում էի պառկել կանաչ մարգերի մեջ, սեղմվել գետնին, գրկել խնձորենիների սառը բները, որոնց մետաքսանման կեղևը կենդանի մարմին էր հիշեցնում…

…Այո, ես ուզում եմ այսօր նորից վերհիշել այն հեռավոր ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին։ Ավելի ճիշտ՝ իմ առաջին հանդիպման վերջին օրն եմ ուզում հիշել. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։

Իմ հիշողության հեռավոր մշուշի մեջ ես հիմա էլ տեսնում եմ Մարինեին՝ բարակիրան ու բարձր, լուսաժպիտ, սքանչելի։ Այդ հեռու- հեռվում, կապույտ մշուշների ու ծիրանագույն արևի մեջ, հնձած արտերի վրա կախված տատրակներ կան, կապտաթև տատրակները թրթռալով կախվում են օդում, քարանում, հետո հանկարծ սահուն  փոխում են տեղները, նորից կախվում, մնում են այդպես քարացած… 
  
Տարիների հեռվում օգոստոս ամիսն է, կեսօրն  անց,  ոսկեգույն ծղոտներով հնձած արտեր, արտերի միջով ձգվող կածանով ես վազեվազ գնում եմ  գյուղից դեպի սարեր տանող ճանապարհը, այնտեղ, ուր ճանապարհը հանկարծակի կեռվում, մտնում է անտառ, ծառերի ստվերում ինձ սպասում է Մարինեն։ Մարինեն… Միթե՞ հնարավոր է երբևէ մոռանալ նրան՝ սլացիկ ու խրոխտ, մոռանալ նրա վճիտ աչքերը, երբ նա նայում  է քեզ և այդ կապտակապույտ շողարձակող աչքերում այնպիսի դյուրահավատություն է փայլում, որ սիրտդ ակամա սկսում է արագ խփել, և, վերջապես, մոռանալ նրա վարդակարմիր շուրթերը, ձյունանման ատամները, երբ նա, կողքանց նայելով քեզ, գլուխը ետ  ծիծաղում է…

Հնձած արտերի միջով ես գնում էի Մարինեի մոտ։  Ուշացել էի, շտապ-շտապ գնում էի, և քրտինքը ծորում էր իմ դեմքով, և սիրտս արագ խփում էր, գնում էի վերջին անգամ. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։ Ալվարդի հայրն արդեն պայմանավորվել էր վարորդ Բալաբեկի հետ։ Գնում էի Մարինեի մոտ, և հազիվ էի զսպում ինձ, որ չլամ, որովհետև այլևս չէի տեսնելու Մարինեին, նրա հետ չէի քայլելու կիսամութ անտառներում,  լուսնյակ իրիկունները  իրար մոտ չէինք նստելու ձմեռվանից մնացած կոճղերի վրա և մեր շուրջը՝ ծղրիդների միալար երգը՝ գյուղական խուլ ու համատարած լռության մեջ… Այլևս չէի տեսնելու Մարինեին. շուրջ  մի ամիս էր համարյա՝  կեսօրին մոտ  աշխատանքը թողնում, Մարինեի մոտ էի գալիս, և կոլտնտեսության վարչության նախագահ Գաբրիել Բալայանն ասում էր, որ ինստիտուտ ընդունվելու համար ինձ երաշխավորագիր չի տալու, իսկ այն ժամանակ իմ աչքին ոչինչ չէր երևում. միայն Մարինեի մոտ գնայի, միասին թափառեինք  մեր  հանդերում ու անտառներում։ Այդ օրը, այո, վերջին անգամ էի գնում Մարինեի մոտ, որովհետև Մարինեն   առևտրի տեխնիկում էր ընդունվել, ուզում էր շուտ գնալ, իսկ ես, թեկուզ ավարտել էի միջնակարգը, բայց երկու տարի կոլտնտեսությունում պիտի աշխատեի դեռ, աշխատանքային երկու տարվա ստաժ պիտի ձեռք բերեի ու նոր գնայի սովորելու, որովհետև այդ տարիներին առանց արտադրական ստաժի ու երաշխավորագրի ինստիտուտ չէին ընդունում։

Հնձած արտերը վերջացան։ Մոտիկ ինչ-որ տեղ անհոգ դայլայլում էին հավքերն ու տրտում կանչում էր կկուն։ Ես արագ անցա գյուղագլխի  բլրակը և քիչ  անց Մարինեի մոտ էի արդեն։Նա նստած էր հաճարկենու տակ, մի բաձրիկ տեղ և ձեռքերով ծնկները գրկած  սպասում էր ինձ։

-Ուշացել եմ, չէ՞,- ասացի ես և ընկա Մարինեի կողքին, կանաչ խոտերին՝ հայացքս վերև, տերևների արանքից կապույտին տվող երկնքին. երկնքով, բա՜րձր, շատ բարձր, երկնքի կապույտին քսվելով, ամպի մալանչներ էին սահում։

-Չես ուշացել, ես էլ նոր եկա,- ժպտալով ասաց Մարինեն։- Նորի՞ց փախար,- Մարինեի ձյունասպիտակ ատամները կուրացուցիչ էին։

-Այո։ Վերջին անգամ,- ասացի ես, ինքս էլ չհավատալով, որ իրոք վերջին անգամն է դա, և Մարինեն այսօր երեկոյան գնում է մեր գյուղից։

Մարինեն ժպտաց, քիչ հետո ելավ տեղից, ասաց.

- Գնացինք։

-Ո՞ւր,- շրջվելով նրա կողմը, հարցրի ես, հետո ասացի։- Գնանք կորչենք անտառներում, սարերում, մեր հանդ ու ձորերում,- իմ ձայնը անսպասելի դողաց: -Միայն թե մի գնա այստեղից…

Մարինեն ակնդետ երկար նայում էր ինձ. ինչպես այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ կինոյից տուն էի ճանապարհում նրան ու Ալվարդին։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում, նայում էր, իսկ հետո ասաց.

-Գնանք։ Ուզում եմ հրաժեշտ տալ այն բոլոր տեղերին, ուր եղել ենք՝ անտառներին, դաշտերին, լեռներին… Ով գիտե, երբևէ նորից կլինե՞մ այստեղ…-Նա  քիչ լռեց,  ասաց.- Ինչ-որ թախիծ է պատում հոգուդ, երբ բաժանվում ես մի տեսակ արդեն հարազատ դարձած վայրերից և մտածում, որ այլևս երբեք չես վերադառնալու այնտեղ։

Մենք դուրս եկանք ծառերի թանձր ստվերից, գնացինք սարեր տանող ճանապարհով։

Մարինեն  ակումբի   հրակարմիր  նույն   զգեստով  էր,  զգեստի  երկու կոճակն արձակված էր և ամեն անգամ, երբ նա խոնարհվում էր՝ ճամփեզրից ծաղիկ քաղելու, կամ հետո Ջհանգիրի խմհատում, երբ բարձրացնում էր ձեռքը՝ մոշ պոկելու, ես  ակամա  տեսնում էի գետնամորու մեծության պտուկներով  նրա ցորնաթուխ լեցուն կրծքերն ու արմունկի տակից՝ թևատակի մութ աղվամազը, և դա մոգական ուժով ազդում էր ինձ վրա, գլուխս ասես պտտվում էր, սիրտս՝ տրոփում, ներսս լցվում էր ինչ-որ անծանոթ, անըմբռնելի  ու  քաղցր  ջերմությամբ… 

Արար աշխարհ գիտեր, որ ես վերջին անգամ էի Մարինեի հետ այդքան մոտ քայլում, շնչում նրա աղջկական խելացնոր բույրը. ծառերը հանդարտ ու տխուր օրորում էին գլուխները, տերևները մանրիկ դողում էին, սվսվում էին, դեղձանիկները  թախծածոր  երգում էին, հետո լռում, ականջ էին դնում ու նորից երգում էին… Արար աշխարհ գիտեր, որ ես սիրում եմ Մարինեին և միայն ինքը՝ Մարինեն էր, որ չգիտեր այդ մասին, որովհետև ես նրան ոչինչ չէի ասել, նրա հետ թափառել էինք մենք ձորերում, ճիշտ է, միասին հանդերն էինք գնացել, ես նրան ցույց էի տվել մեր գյուղի գեղեցիկ վայրերը, Սառնատան բարձունքից նայել էինք ձյունագագաթ Մռավա սարին, լուսնյակ երեկոներին Մարինեի հետ նստել էինք ձորամերձ խնձորենու այգու խորքում, հազար ու մի բան էինք խոսել, բայց Մարինեն չգիտեր, որ այն օրվանից, ինչ տեսա նրան ակումբի դռանը, իսկ այնուհետև կինոյից հետո նրան ուղեկցեցի  մինչև Ալվարդենց տուն, ահա այդ օրվանից անքուն գիշերներ եմ անցկացրել, շարունակ նրա մասին եմ մտածել, նրա անունն եմ տվել, նրան երազել… «Հաճախ երազում ինձ մոտ ես գալիս,- կողքանց  նայելով նրան, մտովի արտասանում  էի  ես,- դարձած մի չքնաղ, լուսե անրջանք,  քանզի ամեն օր, քնելուց առաջ, միտքս գծում է քո պատկերը թանկ…»,- և, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես, հանկարծ անսպասելի ասացի.
-Դու կհիշե՞ս ինձ, Մարինե… Այնտեղ, Սումգայիթում…

Մարինեն  թախծանուշ ժպիտով նայում էր, հետո ասաց.

-Իսկ դու կհիշե՞ս… Չե՞ս  մոռանա ինձ…

-Երբեք չեմ մոռանա, հավիտյան կհիշեմ,-արագ ասացի ես։- Կհիշեմ, կքայլեմ այն տեղերով, ուր միասին եղել ենք, ու կհիշեմ քեզ…

-Ես էլ կհիշեմ,-ուշացումով ասաց Մարինեն ու լռեց։

Առջևում երևում էր Ղըրմա աղբյուրը։ Ջրի ձայնը լսվում էր արդեն։

-Ես էլ կհիշեմ,- նորից խոսեց Մարինեն։-Ընկերուհիներիս կպատմեմ քո մասին… Նրանք չեն հավատա, որ այստեղ, այս հեռու լեռներում, ինչ-որ մեկի հետ մտերիմ եմ եղել…Անտառների մեջ, սարերում… Չեն հավատա…

-Ինչո՞ւ,- հարցրի ես։-Ինչո՞ւ չեն հավատա։

-Չգիտեմ, -ուսերը թոթվեց Մարինեն։- Որովհետև… ես ոչ մի տղայի հետ ընկերություն չեմ անում,- կապտացոլք աչքերով ու վառ շուրթերով խորամանկորեն ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ո՞չ մի,- ասացի ես և անչափ ուրախ էի դրա համար։

-Ինչ է, հարցաքննո՞ւմ ես,- աչքերը մանրացնելով ու նորից իր վառ շուրթերով ժպտալով ասաց Մարինեն։

-Ասենք թե,-ժպտացի ես։

-Չեմ ասի,- մազերը ճակատից ետ տանելով ասաց Մարինեն։- Ամեն ինչ չէ,  որ կարելի է   պատմել։ Ավելի ճիշտ՝ ամեն ինչ  չէ, որ հնարավոր է պատմել։

Հասել էինք Ղըրմա աղբյուրին, նստեցինք մամռապատ քարերին։ Մարինեն երկար նայում էր գուռից նով թափվող ջրերին, ջրերի վրա ճախրող գույնզգույն թիթեռներին, հետո ցածրաձայն ու թախծոտ ասաց.

-Մնաս բարով, հարազատ աղբյուր… Քո մոտով ինչքա՜ն մարդ է եկել ու անցել…Նրանց մեջ դու կհիշե՞ս ինձ…- Նա լռեց մի քիչ,  հետո նույն թախծոտ ձայնով ասաց.- Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում… Արև չկար, չկար դեղձանիկի երգը… Անցավ օրը, և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը ոչինչ չտեսավ ու չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն  ձայներով… Իր կարճատև կյանքն այդպես ապրեց ոսկե թևիկներով փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն նայեց ինձ, ժպտաց։ Եվ նրա ժպիտը նույնպես թախծոտ էր։

Հետո մենք դարձյալ քայլում էինք սարեր տանող ճանապարհով։ Ճանապարհը երբեմն դուրս էր գալիս բացատները ու նորից անտառ էր մտնում։ Բացատներից մենք ետ էինք նայում. հեռվում, անտառներից այն կողմ, դաշտերում ասես թախծում էին մենավոր դեզերը, երևում էր գյուղը։ Իսկ մենք գնում էինք Ջհանգիրի խմհատը. ամենալավ մոշը այնտեղ է լինում, գնում էինք վերջին անգամ  մոշ ուտելու և այնտեղից նայելու հեռվում, ամառային մղեղի մեջ կորած մեր Հնձախութ գյուղին։

Մարինեն իմ հետևից էր գալիս, ես շրջվեցի նրա կողմը, կանգ առա.

-Չե՞ս հոգնել,- ասացի ես։

-Հոգնել եմ,-սեթևեթանքով  ասաց Մարինեն՝ ուռցնելով գեղեցիկ շուրթերը։- Դեռ շա՞տ կա։

-Մի ձորակ  է մնացել։ Դա էլ անցնենք, հասնում ենք,-պատասխանեցի ես։- Ուզո՞ւմ ես հետ դառնանք։

-Չէ, չեմ ուզում, տուր ձեռքդ։

Մարինեի ձեռքը բռնած գնում էինք զովասուն անտառի միջով։

-Եկող տարի որ գաս, հազիվ թե հոգնես,- ասացի ես։- Այս տարի առաջին անգամ է, անսովոր ես, դրա համար ես հոգնում։

-Եկող տարի չեմ գա,- անտառային խոր լռության մեջ զրնգուն ձայնով ասաց Մարինեն։- Ի՞նչ կա այստեղ։

-Քեզ դո՞ւր չի գալիս մեր գյուղը,-մի  թեթև վիրավորված ասացի ես։

-Չգիտեմ։- Մարինեն լուռ էր, հետո, երբ կրկին մտնում էինք անտառ, ասաց.- Դուր է գալիս։ Սկզբում դուր չէր գալիս, հետո սկսեց դուր գալ… Քեզ հանդիպելուց հետո։
Վերջին բառերը նա ընդգծված  ասաց։ Շեշտակիորեն  նայեցի աչքերին. աչքերը խորամանակ ժպտում էին։ Մատներս, անկախ ինձնից, սեղմեցին Մարինեի նուրբ, թափանցիկության աստիճան ճերմակ ձեռքը։

-Իսկ Ապրեսը ձեր ի՞նչն է,-քիչ անց հարցրի ես։

-Ապրեսն ո՞վ է։

-Ապրեսին չգիտե՞ս,-  ժպտացի ես։- Փոստի  Ապրեսին  ամբողջ մարզն  է  ճանաչում։ Ալվարդի հայրը…Սուտասանների   մրցույթ է եղել շրջկենտրոնում,  առաջին տեղն է բռնել։

-Ա՜…- գլխի ընկավ Մարինեն, ինքն էլ  ժպտաց,- թռչունների   գեղգեղանքից    ու անտառի  խոնավ բուրմունքից խելքս կորցրել եմ…- Նրա տղան մեզ մոտ, Սումգայիթում է ապրում…

-Իմ քույրն էլ այնտեղ է ապրում… Կաուչիկի  գործարանում է աշխատում։

-Իրո՞ք…-Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, շարունակեց.-Մենք ինչ- որ հեռու բարեկամ ենք։ Բացի այդ, նրա տղան հիվանդանոց էր ընկել, վիրահատել էին… Մայրս հիվանդանոցում է, չէ՞, աշխատում, բուժքույր է, նրան շատ է օգնել… Երբ ապաքինվեց, մեր տուն  հաճախակի  էր գալիս-գնում … Հայրը,  քեռի Ապրեսն այսինքն,  եկել էր Սումգայիթ,  գյուղ  գալիս, մայրս ինձ էլ հետն ուղարկեց։ Քեռի Ապրեսն ինքն առաջարկեց,  ես էլ,  իհարկե,  դեմ չէի… Չէ-որ առիթ էր պետք՝  քեզ  տեսնելու համար…  
Նա ծաղրում էր իհարկե։

-Իսկ հա՞յր,- զգույշ հարցրի ես։- Հայր չունե՞ս։

-Ոչ,- քիչ լռելուց հետո մտախոհ ասաց Մարինեն, հետո ավեացրեց.- Բաժանվել է մեզնից։ Ուրիշ քաղաքում է ապրում։ Միջին Ասիայում։ Ամուսնացել է,  նոր  կնոջից  մի աղջիկ ունի…- Նորից քիչ լռեց, հետո ասաց.- Ես եմ,  մայրս, եղբայրս… Եղբայրս  այս  տարի առաջին դասարան է գնալու…

Լուռ քայլում էինք։ Ճանապարհը ծկլթոցով կտրում-անցնում էին նախշուն չարդերը։

-Բայց այլևս չեմ գա  այստեղ,- հանկարծ ասաց Մարինեն։

-Ախր ինչո՞ւ,- արագ հարցրի ես,- չէ՞ որ ասում ես, թե դուր է գալիս մեր գյուղը։

-Միևնույն է… չեմ գա,- գլուխն օրորեց Մարինեն։- Նախ, որ մոտիկ  ոչ ոք չունեմ այստեղ… Հետո էլ, այդ Ապրեսը զզվացնում է արդեն՝ սրա հետ մի խոսիր, նրա հետ մի խոսիր, ես քեզ համար պատասխանատու եմ, էսպես մի հագվիր, էնպես մի հագվիր, և այլն… Նրա կինը քեզ չի հավանում,- ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ի՞նձ,- զարմացա ես։- Ինչո՞ւ։

-Ասում է նրա մեջ ի՞նչ ես գտել։

-Իսկ դո՞ւ։

-Իսկ ես ծիծաղում եմ։ Գյուղում բոլորն, ասում է, քո մասին են խոսում, նրա հետ ինչո՞ւ ես անտառները գնում…-Մարինեն ժպտուն, մշուշոտ աչքերով նայեց  ինձ։
Ես Մարինեին չասացի, որ հայրս նույնպես հանդիմանել է ինձ, չասացի, որ նա առավոտյան կռվել է ինձ հետ։ Իսկ նա իրոք կռվել էր. ''Ի՞նչ ես էն աղջկա հետևից ընկել,- առավոտյան ասաց հայրս,- քո ընկերները օրական երկու  աշխօր են անում, իսկ դու աննպատակ թրև ես գալիս ծմակներում''։ Այդ մասին էի մտածում, բայց ուրիշ բան ասացի Մարինեին։

-Եկող տարի մեզ մոտ արի,- ասացի ես նրան։- Մեր տանը կմնաս։

Մարինեն շեղակի նայեց, օրորեց գլուխը.

-Չեմ գա,- ասաց նա գլխի թեթև շարժումով։ Իսկ հետո ավելացրեց.- Հայրդ սայլապա՞ն է։

-Այո,- ասացի ես , ակամա կարմրելով։- Իսկ ի՞նչ է։

-Ոչինչ, հենց այնպես ասացի… Ես այսօր տեսա նրան… 

Ես վայրկյանպես հիշեցի հորս մազակալած դեմքը, ռեզինե փոկահան տրեխները, մինչև ճտքերը  իջնող վանդակավոր հնամաշ վերնաշապիկը հիշեցի և տաբատը՝ վրան հազար կարկատան, վայրկյանպես հիշեցի և քրտնելով ու կարմրելով հարցրի.

-Որտե՞ղ։

-Մինչ քո գալը։ Ծառերի տակ նստած էի, խոտ բեռնած սայլով եկավ անցավ։ Չտեսավ ինձ…

Հետո լուռ էինք։ Ես դարձյալ գնում էի առջևից,  ճանապարհը հալվել, մի կածան  էր միայն, և մեր շուրջը նորից դեղձանիկների դայլայլ էր, կուկուն տրտում ու սրտաբեկ  կանչում էր անտառի խորքում, քիչ լռում ու նորից սկսում էր կանչել, անտառը վերջացավ, դուրս եկանք Ջհանգիրի խմհատը։ Անցած շաբաթ էինք եղել այնտեղ, և հիմա մոշն ավելի էր սևացել ու լիքն էր։ Երկարուկ ու քաղցր  մոշ այստեղ է միայն լինում, մոշ կերանք, նստեցինք կանաչ խոտերին,  անսահման հաճելի էր  հեռվից երկար նայել  մեր Հնձախութին՝ կորած կաթնամշուշ  մղեղի մեջ, հետո նորից մոշ կերանք, աղբրի սառնասառն  ջրով, որից քիչ էր մնում սառչեին մատներս, ես մաքրեցի Մարինեի՝  սև մոշից կապտած ձեռքերը, և Մարինեն շարունակ ծիծաղում էր, որովհետև ջուրը շատ էր սառը, իսկ ես նրա ձեռքը բաց չէի թողնում, և իմ ձեռքը դողում էր, երբ ջրի մեջ թաթախում էի մատներս ու   քսում  Մարինեի շուրթերին, և Մարինեի շունչը տաք էր, նա շրթունքները փակ ծիծաղում էր, իբր փորձ էր անում փախչել ու նորից հնազանդ կանգնում էր, և ես ուզում էի, որ այդ պահը երկարեր, և սիրտս նվաղում, նվաղում էր… Հետո Մարինեն ծիծաղելով փախավ, և նրա շքեղ մազերը շաղ եկան ուսերին,  արևն արդեն հասել էր  թավախիտ անտառներով պատած Կղնախաչ սարին, մտել սարի վրա նստած ամպերի մեջ։ 

-Արևն արդեն մայր է մտնում,- քիչ հեռվից ասաց Մարինեն,- տուն գնանք։

-Արևը մեզ է սպասում,- ասացի ես։- Մեր  գյուղի արևը խելացի արև է։

Ետադարձի ճանապարհը ձորերի միջով էր, Բարակ ջրի կողքով, ես վայրի ծաղիկներ էի փնջել, ամրացրել Մարինեի մազերի մեջ և աղջկական զմայլելի բուրմունքի հետ ծաղկունքի  բույր  էր գալիս նրանից, և հանկարծ անտառը մթնեց, ծառերի կատարները  քամուց սկսեցին ուժեղ օրորվել… Դեղձանիկներն այլևս չէին երգում, իրար ետևից թրատելով օդը, անտառների վրա պայթում էին կայծակները։ Անձրև էր գալու։ Գյուղը հեռու էր դեռ, բայց պետք էր անցնել գետը, որովհետև   ես  ետ նայեցի և տեսա, որ Կղնախաչ բարձր սարի վրա երկինքը սևակնել է. այնտեղ արդեն անձրև էր։ Անձրևը սարերի ու ձորերի վրայով դեպի գյուղ էր գալիս։ «Շուտով կվարարի գետը»,- մտածեցի ես։ Ես ու Մարինեն իրար ձեռք բռնած վազեցինք օրորվող ու մթնած անտառի միջով և հենց նոր էինք անցել գետը, հորդ անձրևը բռնեց մեզ։ Մտանք պատահած մի ծառի տակ. այստեղ ապահով էր, ես վերև նայեցի ու  Մարինեի ձեռքը բռնած  դուրս վազեցի ծառի տակից, որովհետև դա մի բարձրաբերձ կաղնի ծառ էր, իսկ մեզ մոտ, դա բոլորին  է հայտնի, կայծակը  հենց  կաղնի ծառերին է խփում։ Մարինեի հետ վազեցինք գյուղ իջնող նեղ ճանապարհով, թրջվելով վազեցինք, ես հայացքով հաճարկենի կամ բոխի ծառ էի որոնում, գտա վերջապես։ Բայց թրջվել էինք արդեն, ես ուզում էի հանել վերնաշապիկս, գցել Մարինեի ուսերին, սակայն Մարինեն չթողեց. «Չեմ մրսում»,- ասաց նա։ Բայց նա մրսում էր, կպել էր ծառի բնին, ես ձախ ձեռքով գրկել էի Մարինեին, նա սեղմվել էր ինձ,  ջրվեժի պես ցած իջնող  փարթամ մազերը  քսվում էին դեմքիս, մազերը անուշ բույր էին արձակում, իսկ նրա թրջված մարմինը փխրուն ու տաք էր, ես ուզում էի նրան ասել իմ սիրո մասին, ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի՝ ես  նրան սիրելու եմ միշտ, բայց չէի համարձակվում, շուրթերս զգույշ ու քնքշորեն քսվում էին նրա մազերին, իսկ անձրևը նորից խշշում էր, կածանով անձրևաջուրը տերևներ էր քշում, կայծակը դղրդում էր՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով մթամած անտառը, Մարինենի թրջված մարմնը տաքություն էր բուրում և գետը ոռնում էր  խոր ձորում։
-Իսկ եթե հանկարծ մնա՞նք այստեղ,-վախվորած ասաց Մարինեն։

-Չենք մնա,- ժպտացի ես,- հորդ անձրևը շուտ է դադարում, հիմա կկտրի։

Հետո ես վերցրի Մարինեի ձեռքը, ասացի՝ արի գուշակեմ։ «Գուշակիր»,- ասաց Մարինեն։ Ես բացեցի  Մարինեի ափը, երկար նայում էի, իբր մտածում էի, իբր դժվար էր գուշակելը։ «Երջանիկ  կյանք է առջևում. այսպես է ցույց տալիս։ Ամուսինդ սիրելու է քեզ,- ասացի,-  ամուսինդ անչափ սիրելու է քեզ, շարունակ սիրելու է,- աչքերս փակ մրմնջում էի ես,- գիշեր-ցերեկ սիրելու է ու շատ-շատ խանդելու է, որովհետև այնտեղ, ուր կա մեծ սեր, կա նաև մեծ խանդ, խելացնոր  սիրելու է…»։ «Միայն մի հոգո՞ւ եմ սիրելու»,- նայելով ինձ և խորամանկ ժպիտը աչքերում հարցրեց Մարինեն։ «Ինչպե՞ս»- չհասկացա ես։ «Միայն մեկի՞ն,-նույն խորամանկ ժպիտը կրակացայտ աչքերում, ասաց Մարինեն.- Միայն մեկի՞ն եմ սիրելու և ուրիշ ոչ ոքի»։ «Իհարկե,- վերջապես գլխի ընկնելով ասացի ես,- միայն մեկին, և…»։ «Իսկ ի՞նձ,- ընդհատեց Մարինեն,-  ի՞նձ քանի  հոգի են  են սիրելու»։ «Մի հոգի միայն,- ոչ հաստատ համոզմամբ ասացի ես, նայելով Մարինեի ճերմակ ձեռքին,- ահա, նայիր»։ «Ճիշտ չես գուշակում,- Մարինեն խճողեց մազերս, դուրս փախավ ծառի տակից, կանգնեց  մարդկանց ու անասունների ոտնահետքերից տոփանված  կածանի մեջ, բոխու՝ թաթի պես մեկնված ճղան տակ,- ճիշտ չես ասում,- կրկնեց նա, - երկուսին ես արդեն գիտեմ…»։ «Ինչպե՞ս»,- սրտատրոփ  վախով արտաբերեցի  ես։ «Չեմ ասի»- ծիծաղելով ասաց Մարինեն, հետո տեսավ, թե ինչպես հանկարծ ընկավ իմ տրամադրությունը, եկավ, կանգնեց ինձ մոտ։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում նույնիսկ։ Սուս նայում էր, հետո ասաց.

-Մի նեղացիր։

Մարինեն   նստեց ոտքերիս մոտ, զմրուխտե մամռոտ քարին, ողորկ ծնկները գրկած մի քանի րոպե նստեց և առանց ինձ նայելու, կամացուկ ասաց.

-Կա մեկը… Ստեփան է անունը… Այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…  Մինչև նոր բնակարան ստանալը՝ մեր բակում էին ապրում…Եվ ես  չգիտեմ նույնիսկ՝  ավելի շատ ատում եմ նրան,  թե  սիրում…Դու մի նեղացիր…

-Չեմ նեղանում,- հենց այնպես ասացի ես, ուժով զսպելով հուզմունքս։- Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Հետո անձրևը կտրեց,  արևի վերջին շողերից թաց տերևները փայլկտում էին, ձորերից ծխի պես ամպաքուլաներ էին ելնում, իսկ երկինքը այնպես պայծառ էր… Գյուղագլխին, այնտեղ, ուր անտառը վերջանում էր, ավելի ճիշտ մի երկու քայլից հետո պիտի վերջանար, Մարինեն թեքվեց ճանապարհից,  քայլեց անձրևի կաթիլներով ցողված արահետով։      Լուռ  գնացի   նրա ետևից։ Քիչ անց,  նա ետ շրջվեց  դեպի ինձ. նրա դեմքը վառվում էր։ Չորս բոլորքը լռություն էր,  ծառերից այն կողմ՝ կապտաժեռ  հեռավոր երկինքն էր երևում, ու մեր գյուղը՝ շուրջը դյութական հանդ ու սարեր, որ բարձրանում, հասնում էին մինչև երկինք։   

-Երջանկությունը վաղվա օր չունի,-ասաց Մարինեն,-  այն երեկվա օր նույնպես չունի,  այն ամենևին չի ուզում հիշել անցյալը,  չի մտածում  վաղվա մասին,  այն ունի միայն ներկան, այն էլ ոչ թե օր, այլ ժամ, ակնաթարթ… Արի  հրաժեշտ տանք իրար,- փոխված ձայնով ու շիկնահար  ավելացրեց Մարինեն, մատներով ետ տանելով   մազերը։

Ես նայում էի նրա խոշոր ու գեղեցիկ աչքերի մեջ, որոնք լույս էին արձակում, նրա շուրթերին, որ կրակի շեղջի պես հուրհրատում էին ասես, հայացքս չէի կարողանում կտրել նրանից…
                    
-Ի՞նչ ես այդպես անջատված նայում ,- նորից խոսեց Մարինեն, մատները հանգիստ ու քնքշորեն քսելով դեմքիս։- Դու սիրում ես ինձ։ Ես դա տեսնում եմ… Ես նույնպես քեզ չեմ մոռանա, որովհետև… Դու անաղարտ  հոգի ունես։ Ես չգիտեմ նույնիսկ, թե այդպիսի սրտով դու ինչպես ես ապրելու այս աշխարհում։
                     
Ես դեռ նայում էի նրա կապտացոլ  աչքերին,  շառագույն   զեղուն շուրթերին, կրծքերին, որ քնած աղունիկներ էին թվում այդ պահին, հայացքս,  այո, ոչ մի կերպ չէի կարողանում կտրել նրանից, մեր շուրջը մթնող անտառն էր և խշշուն լռությունը, Մարինեն շաղված նայվացքով մի պահ զննեց ինձ,   սովոր շարժումով   ետ նետեց մազերը, որոնք կրկին  շաղ եկան ուսերին, խուլ ու տաք ծիծաղեց,  ասաց.  
             
-Աղջկան գիտե՞ս, թե ինչպես պետք է սիրել։
                
Ես զմայլված նայում  էի  նրան, առանց  որևէ բառ արտասանելու։
              
-Դու չգիտե՞ս, թե աղջկան ինչպես պետք է սիրել, -  կրկին հարցրեց նա, միանգամայն ու անսպասելի՝ դանդաղորեն արձակելով վանդականախշ վերնաշապիկիս կոճակները։- Աղջկան այնպես պետք է սիրել,  որ նրա  մտքովն անգամ   չանցնի, թե ինչ- որ մեկը կարող է ավելի ուժգին սիրել։
          
Աջ ձեռքի երկարուկ մատները սահեցնելով իմ կրծքի վրայով, որից քիչ մնաց կտրվեր շունչս, Մարինեն նույն շիկնահար տեսքով  ժպտաց ինչ-որ քմահաճ ժպիտով և ընդոստ մի շարժումով  փաթաթվեց ինձ՝ պրկված  ցցուն  ստինքերով սեղմվելով կրծքիս։ Ես այդ հոգեցունց քաղցր  մերձեցումից  գլխապտույտ զգացի, հուզմունքից ասես կանգ առավ շնչառությունս, գրգռանքի, արյան խելառ եռքի ու երանության մեջ անկանոն թպրտում էր սիրտս՝ պատրաստ թռչելու իմ կրծքավանդակից։ «Եթե ինձ հիշես երբևէ,-քնքշանվաղուն ձայնով շշնջաց Մարինեն,- այս պահը նույնպես հիշիր»։ Հետո ծնկներս զգացին Մարինեի ծնկները, ձեռքերս՝ նրա դյուրաբեկ բարակ մեջքը, իսկ շուրթերս… իմ շուրթերը կսկծացին Մարինեի շուրթերի հուզագրգիռ հպումից։ Նրա ձեռքերը վերնաշապիկիս տակից մեղմորեն գրկել էին ինձ, նրբենի մատները անընդհատ շոյում էին ուսերս։ Թվում էր ևս մի պահ,  ու ես կկորցնեմ ինձ, ուժ չեմ ունենա դիմանալ զկացմունքներիս հորձանքին։ Հետո Մարինեի շուրթերը դանդաղ ետ գնացին, ոնց որ երազում՝ նրա ընդհատուն թառաչանքի ու տաքուկ շնչառության հետ համաժամանակ՝  ես  զգացի նրա կոշտավուն լեզվի կրքոտ ջերմությունը… 

Խելացնոր այդ համբույրը երկար տևեց, հետո Մարինեն միանգամից հետ քաշվեց, կիսաշրջվեց ինձնից՝ դողացող մատներով կոճկելով բլուզը։

-Մարինե,-  հանգչող շշուկով արտաբերեցի ես։

-Ոչինչ մի ասա,- գլուխը օրորեց Մարինեն։- Դու այդ էիր ուզում։-Կողքանց նայելով ինձ, նա այլայլված  ժպտաց, ասաց.- Իսկ գուցե  ո՞չ միայն այդ…

Անտառի վրայով սրընթաց անցավ քամին, անտառը խշշաց, տարուբերվեց, ինչ-որ տեղ մի չոր ճյուղ ընկավ ծառից։

-Մարինե…

-Խնդրում եմ,- Մարինեն ծաղկաբույր մատները դրեց  իմ շուրթերին։- Խնդրում եմ, ոչինչ  այլևս պետք չէ ասել…Իսկ հիմա գնանք…

Տեղի ունեցածից շփոթահար՝ ես բոլորովին կորցրել էի ինձ, ոտքերս ինձ չէին ենթարկվում ասես։ 

Ոչ այնքան   հեռու  ինչ- որ տեղ  երգի անցած՝ գեղգեղում էր  դեղձանիկը,  ծիածանը հալվում էր հեռու բացատների վրա, իսկ արևն արդեն մայր էր մտնում։ Բախչուտի աղբյուրին փոքրիկ աղջիկներ կային՝  գլխներին ծաղկապսակներ, նրանք իրար վրա ջուր էին ցայտում, բարձր ծիծաղում, մեզ տեսնելուն պես՝ լռեցին. կամաց ինչ-որ բան էին ասում ու նայում մեր կողմը։

-Մեր մասին էին խոսում,- երբ աղբյուրն անցել էինք, ասաց Մարինեն։

-Թող խոսեն,- անհոգ ասացի ես։

Մարինեն շեղակի նայեց ինձ, ժպտաց՝  երկարատև համբույրից թեթևակի ուռած իր շուրթերով։

-Միևնույն է, ես գնում եմ,- ասաց նա։- Դու վախեցիր. այսուհետև ոչ մի աղջիկ չի ուզենա հանդիպել քեզ հետ։

-Ինձ ոչ ոք պետք չէ,- ասացի ես  սրտի նվաղումով, կրկին հիշելով ու վերապրալով այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այնտեղ,  ճամփեզրի  կիսամութ  անտառակում…




Բեռնատար մեքենայով էր գնում Մարինեն։ Բեռնատարով՝   մինչև Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ ավտոբուսով ուղիղ Սումգայիթ։ Մեքենան կիսով չափ փայտով բեռնված էր, փայտի վրա  ծղոտ էր փռված, ծղոտի վրա նստել էին Մարինեն ու մեր դպրոցի դիրեկտորը. դիրեկտորի կինը  վատառողջ  էր, դիրեկտորը նրան տանում էր մարզկենտրոնի հիվանդանոց։ Գյուղում նրա մասին ասում էին, որ, իբր, օր չկա, որ չծեծի կնոջը։ Մարինեն բարձրից, թափքի վրայից նայում էր ինձ ու մտերմիկ ժպտում էր։

-Գնո՞ւմ ես,- կամացուկ, տխրալիր ասացի ես։

-Այո,- կամացուկ, սիրալիր ասաց Մարինեն։- Գնում եմ։

 Մութն ընկել էր արդեն, մթան մեջ թախծոտ փայլում էին Մարինեի աչքերը։

-Դու անտրամադի՞ր ես, Մարինե,- քիչ լռելուց հետո ասացի ես։- Տխո՞ւր ես, որ գնում ես մեր գյուղից։

-Եվ այո, և ոչ,- նա քիչ լռեց, ասաց.- դու չես նեղանում, չէ՞, իմ խոսքերից։ 

-Չեմ նեղանում,- ընկճված ձայնով ասացի ես։ Ես նայում էի Մարինեին ու ոչինչ չէի գտնում ասելու։ Երկար նայում էի և միայն կարողացա ասել.

-Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Բոլորը մեքենայի աջ կողմում էին կանգնած, ինչ-որ բան էին ասում դիրեկտորին ու նրա կնոջը, որ նստած էր բեռնատարի խցիկում։ Ալվարդը, բեռնատարի մոտ կանգնած, մեկ ինձ էր նայում, մեկ Մարինեին։ Եվ, չգիտես ինչու, չէր համարձակվում որևէ բան ասել։ Հորից էր քաշվում երևի։ «Մորդ իմ կողմից բարև կանես,- ասում էր   սուտասան Ապրեսը։- Կասես, որ լավ ենք պահել քեզ։ Ասա՝ Ապրես դային ասում է աշխարհիս տակին միակ բանը, որ չեմ սիրում՝ սուտ խոսելն է, ասա Ապրես դային հրավիրել  է,  ես խոսքը ճակատին ասող մարդ եմ,  մի բանը  որ ասացի,  ուրեմս վերջ,  ասածս՝  ասած է։ Եկող տարի  թող գա, դու էլ արի, թե  ուզում ես»։ Մարինեն անուշադիր  գլխով էր անում… Ես մեքենայի ձախ կողմում էի կանգնել, հենվել էի ձախ թափքակողին ու նայում էի Մարինեին։ Բալաբեկի համար գրասենյակում ուղեգիր էին գրում, նա դուրս եկավ այնտեղից, ռուսերեն ասաց՝ պոեխալի, աչքով արեց ինձ՝ «Դու է՞լ ես գալիս» և, ոտքով խփելով մեքենայի անվադողին, մտավ խցիկ։

-Ես էլ եմ գալիս,- հակարծահաս մտքից ոգեշունչ՝ ասացի Մարինեին։- Կուզե՞ս քեզ ձանապարհեմ…

-Ոչ, ոչ, պետք չէ,- Մարինեն ձեռքը դրել էր ձեռքիս վրա։ Նրա ձեռքը տաք էր։- Մի գա, խնդրում եմ։

Բայց ուզում էր, որ մինչև մարզկենտրոն  գնայի իր հետ ,ես դա զգացի,մեքենան  արդեն շարժվում էր, ոտքս դրեցի անվադողին և հենց ընթացքի ժամանակ ցատկեցի  թափք, նստեցի Մարինեի կողքին, թևս նրա տաք թևին կպած։

-Գալիս եմ,- դողացող ձայնով ասացի ես։- Մինչև Ստեփանակերտ…

-Շնորհակալություն,- հպվելով ինձ, ռուսերեն շշնջաց Մարինեն, և նա այնքան մոտ շշնջաց, որ շնչառությունից մի տաք ու խելառ հոսանք վազեց իմ մարմնով։ Դիրեկտորը նոր միայն նկատեց, որ ես էլ եմ թափքում։

-Դո՞ւ էլ ես գալիս,- ուսի վրայով անտարբեր նետեց նա։

-Այո,- պատասխանեցի ես։-Քեռուս տուն եմ գնում,- հորինեցի ես։

Լուսնյակ գիշեր էր, պարզկա, մաքուր գիշեր էր, աստղալից ու կապույտ երկնքում հանգիստ լողում էր լուսինը, իսկ երբ մտնում էինք անտառ, լուսինը չէր երևում, անտառների միջով ընկած մութ ճանապարհով էինք գնում, մեքենայի լույսերը սահում էին ծառերի ու բլուրների վրայով, ասես որոնում, գտնում էին ճանապարհը, դիրեկտորը շուտ-շուտ թեքվում էր դեպի խցիկը,  ասում. «Սրբուհի, ոնց ես զգում քեզ»։ Երևի ինքն էր ծեծել , վախենում էր մի բան լինի,  իրեն մեղադրեն։ Ճանապարհի վրա, լույսերի մեջ նապաստակներ էին երևում, լույսերի մեջ շշկլված նապաստակներն այս ու այն կողմ էին ցատկոտում ու կորչում ճանապարհի տակ, մթան մեջ։ Հեքիաթային երեկո էր, անցանք Թխկոտ ու Կիչան փոքրիկ գյուղերը, աստղերը ցոլցլում էին երկնքի մանուշակագույն խորքում, լուսինն իր հավիտենական ճանապարհի տուտը բռնած վերևով, լեռների ու ձորերի վրայով գալիս էր  մեզ հետ։  Բեռնատարը սլանում էր առաջ և երբեմն առ երբեմն խոր ձորերում ու  սևամութ կիրճերում արձագանքվում էին նրա բեկբեկուն ազդանշանները։  Խաչենը անցնելիս ես նայեցի ներքև՝ գետի ջրերը փայլփլում էին լուսնի տակ, թաց գետաքարերը պսպղում էին, և այստեղ, Խաչենի ձորում, օդը սառն էր, մրսեցնող։ 

-Չե՞ս մրսում,- ցածր, շատ ցածր ասացի Մարինեին, և Մարինեն իմ հարազատն էր աշխարհում, արար աշխարհում՝  իմ ամենամտերիմը, որից բաժանվում էի այսօր։

-Ոչ,-կրկին հպվելով ինձ շշնջած Մարինեն։-Իսկ դո՞ւ։

Ես նայեցի նրան։ Լիներ, այնպես լիներ, թափքում մենակ լինեինք, հրաժեշտի խոսքեր ասեի նրան, համբուրեի նրա տաք շուրթերը… Բայց հնարավոր չէր դա։

Իսկ մինչև մարզկենտրոն կես ժամվա ճանապարհ էր մնացել, հեռվում, գիշերային մշուշի մեջ երևում էին Առաջաձորն ու Հայադ գյուղերը, իսկ մեր գյուղը չէր երևում, մեր գյուղը մնացել էր անտառներից ու սարերից այն կողմ, ես քնքշորեն շոյում էի Մարինեի ձեռքը, երբեմն նրա մազերը քսվում էին շուրթերիս, և նրա մազերից չքնաղ բուրմունք էր գալիս, ես մտքում հայհոյում էի մեր դիրեկտորին, որ երկար ականջները սրած լսում էր մեզ ու ձևացնում էր, թե ուշքը ուրիշ տեղ է, չի լսում մեզ, ես նրան մտքում հայհոյում էի, նա հանկարծ շրջվեց իմ կողմը և ասաց.

-Գործերդ ինչպե՞ս են։

-Ոչինչ,-  ասացի ես։

-Կոլխոզում աշխատո՞ւմ ես։ Աշխօր, բան անո՞ւմ ես։

Իբր չգիտի, որ կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ եմ կազմել… Շատ լավ գիտի…

-Այո, աշխատում եմ,- ասացի։- Իհարկե։

-Կեցցես, կեցցես, աշխատանքը պատվի ու փառքի գործ է։- Նա քիչ լռեց։ Անտառում կանչում էր բուն, ներքևում, ձորում վշշում, աղմկում էր Խաչենագետը։ Մեքենան մտավ մի ձորակ, հետո սկսեց վերելքը, և շարժիչն ասես լաց եղավ։

-Պիտի ինստիտո՞ւտ գնաս,- բարձր ասաց դիրեկտորը։

-Չգիտեմ,- ասացի ես,- տեսնենք։

-Ինչպե՞ս թե՝ չգիտեմ,- ձեռք չէր քաշում նա, -դպրոցն ավարտել ես ու չգիտե՞ս ինչ պիտի անես։

-Երկու տարի պիտի աշխատեմ։ Նոր օրենքով երկու տարվա աշխատանքային ստաժ է պետք ունենալ՝ բարձրագույն ընդունվելու համար…

-Հա, ճիշտ որ, մոռացել էի… Լավ ես անում, կեցցես,- կեղծ մտերմությամբ ասաց մեր դիրեկտորը։- Հո պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն։ Լավ սովորող ես եղել, մի մասնագիտություն ընտրիր, մնա գյուղում, նյութից-բանից թերթերում կգրես, փող կստանաս…

Իսկ քո Հասմիկ աղջիկն ինչո՞ւ չմնաց գյուղում, մտովի ասացի ես դիրեկտորին։ «Երեքներով» մի կերպ ավարտեց տասերորդը և հիմա հաալսարանում է սովորում։ Ծանոթությամբ ու փողով համալսարաան է ընդունվել, իսկ նրա կիսագրագետ ու խորամանկ հայրը՝ այսինքն դու, ինձ ասում ես՝  պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն…

-Տրակտորիստ եմ դառնալու,- կոպիտ ասացի ես։-Կամ կցիչ՝ տրակտորի վրա, կամ անասնապահ, վարորդ, օղակավար, մի բան կդառնամ, էլի։ Դուք մի մտածեք… Հասմիկը ո՞նց է, թոշակ ստանո՞ւմ է գոնե։

Չլսեց իբր, նա վիզը թեքել էր խցիկի կողմը և կնոջն ասում էր.

-Սրբուհի, հիմա ո՞նց ես զգում քեզ։

Ես մտքում հայհոյում էի նրան, ես այնպես էի ուզում խոսել Մարինեի հետ, ես ուզում էի հիմա, այս րոպեին ամեն ինչ ասել նրան, խոսելու այնքա՜ն բան ունեի, բայց հնարավոր չէր, դուրս եկանք խճուղի, մեքենան հիմա ավելի արագ էր գնում, առջևում, սարերի տակ, երևում էին Ստեփանակերտի լույսերը։ Ինչքան մոտենում էինք   մարզկենտրոնին, այնքան տխրում էի ես, և սիրտս արագ էր խփում։ «Մի՞թե չի տա իր հասցեն»,- մտածում էի Մարինեի մասին, ուզում էի խնդրել հասցեն ու չէի համարձակվում։

Մի քանի րոպե հետո կմտնենք քաղաք… մի քանի րոպե հետո ուշ կլինի այլևս, համարձակություն վերցրի և, առանց Մարինեին նայելու, ասացի.

-Հասցեդ տուր ինձ, Մարինե։

Մարինեն օրորեց գլուխը։

-Տուր հասցեդ,- ասացի ես,-խնդրում եմ։ Չեմ գրի, ոչինչ չեմ գրի, մի վախենա, տուր հասցեդ, տասը տարի հետո կգամ,- դողացող ձայնով ասացի ես,- չգիտեմ, մի անգամ կգամ քեզ տեսնելու։ Տուն չեմ գա, հեռվից հեռու, մի վախենա, Մարինե…

Մարինեն կրկին օրորեց գլուխը։

-Գոնե ասա, ի՞նչ տեխնիկում ես ընդունվել, կգամ, կգտնեմ քեզ…

-Մի խնդրիր…- Մարինեն ձեռքերով ծածկեց երեսը։- Չեմ կարող,- շշնջաց նա։-Չեմ կարող, ներիր։-Նա արտասվաթոր աչքերով նայեց ինձ։- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ եկա այստեղ…-կրկին շշնջաց, օրորեց գլուխը, վերստին ձեռքերով ծածկելով դեմքը։- Երանի թե չգայի, չհանդիպեինք…

-Որտե՞ղ ես իջնելու,- առանց իմ կողմը շրջվելու, ասաց դիրեկտորը։

-Ավտոկայանի մոտ,- առանց մտածելու ասացի ես։

Մեքենան արդեն քաղաք էր մտել, իսկ ավտոկայանը  քաղաքի սկզբում էր, և այդ խելագար Բալաբեկն այնպիսի արագությամբ էր քշում… Դիրեկտորը ծեծեց խցիկը։

-Պահի, իջնող կա,- բարձր ասաց նա, քամուց կնճռոտվելով, հետո թեքվեց և կնոջ հետ ինչ-որ բան էր խոսում։

Ես դանդաղ սահեցի թափքից, բռնեցի Մարինեի ձեռքը, մնացի կանգնած.

-Տուր հասցեդ, Մարինե,-խնդրեցի ես,- ուզում  եմ գալ,  տենել քեզ, ուզում եմ խոսել քեզ հետ, Մարինե…

Մարինեն փորձ արեց ժպտալու։

-Մնաս բարով,- տխրությամբ ասաց նա։- Շնորհակալություն  ամեն ինչի համար… Մաս բարով… Հիշիր   մեր  վերջին հանդիպումը անտառում…

-Քշիր,- ասաց դիրեկտորը։

Ես Մարինեի ձեռքը բաց չէի թողել, ես նրա ձեռքը քսեցի շուրթերիս, չհամարձակվեցի համբուրել, քսեցի շուրթերիս, մեքենայի հետ արագ գնացի, քիչ վազեցի ու բաց թողեցի Մարինեի ձեռքը…

Ես կանգնել էի ճանապարհի մեջտեղը, իսկ մեքենան առաջ էր գնում, և Մարինեն շարունակ իմ կողմն էր նայում, ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս, և նրա դեմքը հեռվից չէր երևում, ու չգիտեի ես՝ ժպտո՞ւմ է նա, թե՞ լաց է լինում։

Բեռնատարի հետևի կարմիր լույսերը վառվում-հանգչում էին, ասես ծաղրում էին  ինձ, հետո բեռնատարը գնաց, փոքրացավ ու այլևս չէր երևում։

…Ես քեռուս տուն չգնացի, աննպատակ քայլեցի փոքրիկ քաղաքի դատարկ փողոցներով, հոգնեցի, մի կես ժամ նստեցի ավտոկայանում, մի կես ժամ՝ հեռախոսակայնում, նորից թափառեցի  քաղաքում, հերթապահ միլիցիոներները կասկածանքով նայում էին իմ կողմը, հետո գնացի քաղաքային զբոսայգի, նստեցի այգու խորքում, դարավոր լորենիների տակ, շուրջս լռություն էր, ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին, հետո սկսեց ցրտել, ես ձեռքերով ծածկել էի դեմքս, այդպես լավ էր, իմ շնչառությունից տաքանում էի, ու դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին։ Մեղմ լռությամբ շրջապատված ծառերը օրորվում էին զգուշորեն, առանց շրշյունի, իսկ ես զրւցում էի Մարինեի հետ։ «Մնաս բարով, Մարինե,- ասում էի ես։- Մնաս բարով, սիրելիս, մենք այլևս չենք հանդիպի, մնաս բարով…»։ Ես ինձ անչափ խեղճ ու մենակ էի զգում, արհամարված ու անօգնական, ուզում էի, որ ամբողջ աշխարհը խղճար ինձ, բոլորը խղճային…

Հաջորդ օրը,  ճամփակից մի քանի բեռնատար փոխելով, ես հասա գյուղ։

Ամայացել էր մեր Հնձախութն առանց Մարինեի։ Ներքևում, ձորում համրացել էին դեղձանիկները։ Ո՞ւմ համար պիտի երգեին նրանք, երբ չկար Մարինեն։ Գյուղը դատարկ էր իմ սրտի պես. ոչ  ձայն, ոչ ծպտուն, միայն մեղրաճանճերն էին միալար գվվում տնամերձ այգում։ «Մարինե, իմ Մարինե,-շշնջում էի ես,-ինչո՞ւ եկար մեր գյուղ, ինչո՞ւ տեսա քեզ… Ասա, ինչպե՞ս պիտի հիմա ապրեմ առանց քեզ, Մարինե, մի՞թե դա հնարավոր է»։

Ոչ,  հնարավոր չէր։ Հնարավոր չեղավ… Ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին և ինչքան էլ որ աշխատում էի չմտածել, չէր ստացվում, նրա պատկերը իմ աչքի առաջ էր, նրա թախծանուշ աչքերը ժպտում էին ինձ, իսկ ձայնը, Մարինեի թավշե ձայնը, երաժշտության փոխված, հնչում էր իմ հոգում։ Եվ   այդ հրաժեշտի պահն  անտառի խորքում…

Սեպտեմբերի վերջերին մորս ասացի. «Մայրիկ, գնում եմ Սումգայիթ»։ Մայրս լաց եղավ, հայրս նախատեց, բայց անօգուտ էին այդ բոլորը, ինձ համար ծանր էր արդեն ապրել առանց Մարինեի։

Ալվարդից մեծ դժվարությամբ վերցրի Մարինեի հասցեն, միլիցիայի շրջանային բաժանմունքում, անձնագրային սեղանի աշխատակից Սոկրատի օգնությամբ անձնագիր ստացա, և երկու օր անց գնացքն ինձ տանում էր քաղաք, Մարինեի մոտ։

Դա երջանիկ ճանապարհորդություն էր։ Հիմա էլ, տարիներ հետո, հուզմունքով եմ հիշում, թե ինչպես էր գնացքը սլանում խավարի միջով, երբեմնակի սուլում զիլ ու թախծական… Մարինեին էր կանչում ասես։

Ինձ թվում էր, թե Մարինեն կուրախանա անչափ՝ հանկարծակի տեսնելով ինձ, երջանկությունից կփայլկտան նրա աչքերը թվում էր, բայց ինչքան եղավ իմ զարմանքն ու հիասթափությունը, երբ նա, տեխնիկումի բակում տեսնելով ինձ, վախվորած նայեց և թողնելով ինձ ծառերի տակ կանգնած, ընկերուհիների հետ նստեց տրամվայ ու գնաց։
Ես կանգնել էի   տեխնիկումի բակում, հուսահատ ու շփոթահար և չգիտեի ինչ անել։

Տրամվայի գծերից այն կողմ ծովն էր։ Ծովը չէր երևում, բայց երբեմն մեղմ հովը բերում էր ալիքների ձայնը։ Ես քայլեցի դեպի ծով և մինչև ուշ երեկո թափառում էի ծովափին, նայում էի ծովի հեռու խորքում դանդաղ լողացող ձկնորսանավերին, որոնք փայլում էին իրիկնային արևի վերջին շողերից։ Ծովը հետզհետե մթնեց, սևացավ, ես գնացի Մարինեենց տուն՝ հույս չունենալով, թե կարող եմ հանդիպել նրան։ Ցերեկով եղել էի նրանց տան մոտ, բակում ֆուտբոլ խաղացող փոքրիկ տղաներից հարցրել էի նրանց բնակարանը, ցույց էին տվել։

Միհարկանի ձյութածածկ երկարավուն շենք էր դա՝ նեղլիկ պատուհաններով։ Ես նրանց բնակարանն իսկույն ճանաչեցի. մուտքից ձախ՝ չորրորդ պատուհանը նրանցն էր։ Լույսը վառվում էր։ «Մարինեն տանն է երևի»,- մտածեցի ես և կանգ առա մթան մեջ, չհամարձակվելով առաջ գնալ։ Երկար ժեմանակ քայլում էի մթան մեջ,  երբեմն թաքնվում, երբ որևէ մեկը դույլը ձեռքին դուրս էր գալիս շքամուտքից՝ բակի ծորակից ջուր վերցնելու։ Նայեցի շուրջս. ոչ ոք չկար։ Համարյա պատին քսվելով կամացուկ մոտեցա Մարինեենց լուսամուտին, վարագույրների արանքով   դրսից նայեցի ներս. Մարինեն ինչ-որ տղայի հետ կանգնած էր սենյակի մեջտեղը, տղան ինչ-որ բան էր ասում նրան, հատկապես ինչ՝ չէր հասկացվում, իսկ Մարինեն նայում էր նրան ու ոչինչ չէր ասում, միայն ժպտում էր։ «Կա մեկը…Ստեփան է անունը… այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…»,- վայրկյանապես հիշեցի  Մարինեի խոսքը, և սիրտս կանգ առավ ասես։ Մի՞թե նա է։ Ցածրահասակ, սևուկ, դյուրաշարժ։ Նորաձև կապույտ բաճկոնակով։ Տղան կրկին խոսում էր, հետո ձեռքը դրեց Մարինեի ուսին, Մարինեն կրկին ժպտում էր…

Ինքս էլ չիմացա, թե ինչպես եղավ դա, արագ ծեծեցի  լուսամուտի ապակին։ Տղան շրջվեց լուսամուտի կողմը, բայց նա ինձ տեսնել չէր կարող, դրսում մութ էր, իսկ նա կանգնած էր լուսավոր սենյակում։ Ես տեսա, թե ինչպես Մարինեն վախեցած ետ նայեց։

Ես արագ հեռացա լուսամուտից։ «Դա նա է, Ստեփանը,- մտածեցի ես,- նա ուրիշի է սիրում…»։ Ես ուզում էի գոռալ այդ անծանոթ քաղաքով մեկ։ Եվ, չգիտեմ ինչու, քայլեցի դեպի ծով։ Բայց մի ձայն կանգնեցրեց ինձ։ Մարինեի ձայնն էր դա. նա գալիս էր վազելով, և նրա   արձակ մազերը ծածանվում էին ուսերին։

-Գնանք,- հասնելով ինձ ասաց նա շնչահեղձվելով,- գնանք այստեղից։- Նա արագ վերցրեց ձեռքս, և մենք վազելով գնացինք մթին փողոցով։- Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ, - ասաց Մարինեն հանգչող շշուկով…-Ես քեզ ամեն բան կբացատրեմ…

Մենք կտրեցինք-անցանք մի երկու թաղամաս, ես չգիտեի, թե մենք ուր ենք գնում։ Մարինեն երբեմն ետ էր նայում, մի երկու թաղամաս ևս անցանք։ Առջևում ծովափնյա զբոսայգին էր։

- Իսկ հիմա պատմիր,- հանկարծակի շրջվելով դեպի ինձ և գլուխը սեղմելով կրծքիս, ասաց Մարինեն։- Ես քեզ սպասում էի… Այսօր, քեզ տեսնելուց հետո, երկար լաց էի լինում տանը։

-Իսկ ինչո՞ւ չխոսեցիր ինձ հետ այնտեղ, տեխնիկումի բակում։

-Որովհետև նրա քույրն այնտեղ էր։

-Ո՞ւմ քույրը,- չհասկացա ես։

-Ես նրա մասին պատմել եմ քեզ… Ստեփանի քույրը։ Հիշո՞ւմ ես… Մի՞թե մոռացել ես։

-Այդ նա՞ էր ձեր տանը։

-Այո։ Նրանք առաջ մեր բակում էին ապրում, այդ մասին նույնպես ասել եմ քեզ, հետո նոր բնակարան ստացան… Հայրը մեր տեխնիկումի դիրեկտորն է։

-Իսկ նա ի՞նչ էր անում ձեր տանը,- խանդից խեղդվելով անհամբեր հարցրեցի ես։

-Նա հաճախակի է գալիս… Մայրս նույնպես գիտի… Բոլորը գիտեն… Նա սիրում է ինձ։

-Իսկ դո՞ւ։- Ես համարյա շնչահեղձվում էի։

-Իսկ ես… ոչ,- ամբողջ իրանով սեղմվելով ինձ շշնջաց Մարինեն։- Քեզ հետ ծանոթանալուց, քեզ ճանաչելուց հետո անհնարին է որևէ մեկին սիրել, Վահրամ…  Նա   ինքնահավան   ու ամբարտավան է,  պարծենկոտ  ու  լկտի։ Դու նրա նման չես… Նա այսօր եկել էր ինձ ասելու, որ հայրը մեքենա է գնել իր համար, իսկ ես շարունակ քո մասին էի մտածում։

-Մի՞թե սա երազ չէ, Մարինե,- շշնջացի ես, անհամարձակ համբուրելով նրա մազերը։

-Ոչ, երազ չէ,- նույնպես շշուկով ասաց Մարինեն։-Դու ինքդ էլ տեսնում ես, որ երազ չէ։ Ահա ես քեզ մոտ եմ…քոնն եմ։

Ես չթողեցի, որպեսզի նրա վերջին հնչյունները հանգչեին շուրթերի վրա, ես համբուրեցի նրա կամակոր տաք շուրթերը, տենդագին ինչ-որ խոսքեր էի ասում նրան՝ իմ շուրթերի վրա զգալով նրա համբույրներն ու արցունքները։

-Ես վախենում եմ քեզ համար,- ասում էր Մարինեն։- Նա ընկերներ շատ ունի, դրա համար ես չտվեցի քեզ իմ հասցեն, և դրա համար չուզեցի քեզ հետ խոսել այսօր, գիտե՞ս, նա բռնցքամարտիկի կարգ ունի, ես վախենում եմ քեզ համար։

-Դու անհոգ մնա, Մարինե,- ասում էի ես իմ գրկի մեջ սեղմելով նրա սլացիկ մարմինն ու շնչելով նորաբաց վարդի  պես թարմ նրա շուրթերի բույրը։- Դու անհոգ մնա, ինձ ոչ ոք ոչինչ չի կարող անել, ես սիրում եմ քեզ Մարինե…

Մեր գլխավերևում մեղմորեն օրորվում էին մատղաշ բարդիները, մատղաշ բարդիներն ասես գլխով էին անում, ասում էին այո, սիրո խոստովանության խոսքերն են  նրա կրակոտ շուրթերի անուշաբուրակ համբույրները։

Այն հեռավոր տարիներին այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեին։  Ես այսօր ուզում եմ վերստին  հիշել այն հեռավոր,  անդարձ օրերը, և ասես ներքին մի ձայն ինձ կամացուկ ասում է՝ մի հիշիր դու գեղատեսիլ  վայրերը  քո  պատանության, ինչ  թողել ես այնտեղ վաղուց, էլ չես գտնի, ոչ վայրերն են անտեղ արդեն  գեղատեսիլ, և ոչ էլ դու՝ այն պատանին… Մի հիշիր… Մի՞թե հնարավոր է դա, և մի՞թե հնարավոր է մոռանալ  լուսնյակ այն գիշերը,երբ Մարինեի հետ երկար շրջեցինք արդեն դատակված զբոսայգում, հետո ես նրան ուղեկցեցի տուն։ Մայրն այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում, տանը չէր, բայց բնակարանի լույսերը վառվում էին դեռ։ Մարինեի փոքրիկ եղբայրը շորերով պառկել, քնել էր բազմոցին, իսկ դուռը բաց էր կրնկի վրա։

-Դուռն անգամ չի փակել,- նայելով ինձ, մի տեսակ մեղավոր ժպտաց Մարինեն, հետո ասաց.- Նա մեզ չի ների։

-Ավելի լավ,- ասացի ես,- նույնիսկ հաճելի է, երբ  կա մեկը, որը շարունակ պիտի մտածի մեր մասին։

-Նա մեզ չի ների,- կրկին ասաց Մարինեն մտախոհ, իսկ հետո ծիծաղեց։- Բայց դա ինձ համար միևնույն է,-ավելացրեց նա՝ լուսաժպիտ նայելով ինձ։

Ես կանգնել էի միջանցքում, չէի համարձակվում մտնել սենյակ, որտեղ բազմոցին պառկած քնով էր անցել Մարինեի փոքրիկ եղբայրը։

-Բայց դա ինձ համար միևնույն է,- ասաց Մարինեն և հանգցրեց միջանցքի լույսը։- Որովհետև ես սիրում եմ քեզ,- շշուկով ասաց նա։- Որովհետև դու նույնպես սիրում ես ինձ…- Մարինեն միանգամից նետվեց իմ գիրկը՝ իր պիրկ կրծքերով սեղմվելով ինձ։-Որովհետև հարյուրավոր կլիոմետր ճանապարհ ես անցել ինձ համար…

Կիսամութ միջանցքում ես համբուրում էի Մարինեի մեղմանուշ շուրթերը, ես նրան ասում էի այն մասին, որ իրենից մի  քայլ անգամ չեմ հեռանա այսուհետև, որ ես կապված եմ նրան հազար թելերով և մի օր, մի ժամ, մի վայրկյան անգամ չեմ ապրի առանց նրան։

-Այո, այո, այո,-շշնջում էր Մարինեն։- Իսկ հիմա գնա,- շշուկով ասում էր նա,- ուշ է, գնա,  քույրդ կարող է անհանգստանալ։

Ես դուրս եկա նրանց տնից, երջանկությունից պայթում էր կուրծքս, ոզում էի գոռալ, արթնացնել քնած մարդկանց, պատմել նրանց Մարինեի մասին։

Այո, այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեի հետ։ Այնուհետև մենք շարունակ իրար հետ էինք, ես աշխատանքի ընդունվեցի «Փոստային արկղ-240» քիմիական գործարանում, աշխատանքից հետո գնում էի Մարինեի մոտ, և մենք միասին անհոգ շրջում էինք քաղաքում, գնում էինք կինո, թափառում ծովափին… Մենք երջանիկ էինք, և ամբողջ քաղաքը գիտեր դա, ամբողջ քաղաքն ուզում էր, որ միշտ միասին լինեինք ես ու Մարինեն։

Եվ միայն Մարինեի մայրն էր, որ դեմ էր դրան։

-Ես չգիտեմ, թե իմ Մարինեն ինչ է գտել քո մեջ,-մի անգամ կծու  նետեց  նա։- Դու կդժբախտացնես իմ աղջկան, ես դա գիտեմ։

-Ես սիրում եմ նրան,- արագ ասացի ես, բայց Մարինեի մայրը չուզեց լսել ինձ։

-Մեզ պետք չէ քո սերը,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- չհասկացա ես։

-Դու ի՞նչ կարող ես տալ իմ աղջկան հիսունինը ռուբլի քո աշխատավարձով,-քամահրանքով ասաց նա։

Դա շատ էր ստորացուցիչ։ Ես նույնիսկ մի պահ կորցրի ինձ։

-Ասա, ի՞նչ կարող ես տալ նրան,-կրկին հարցրեց Մարինեի մայրը՝ ոտից գլուխ չափելով ինձ։

-Իմ աշխատավարձը կբարձրանա շուտով,- մրմնջացի ես։- Ես հիմա թթվածնային արտադրամասում ապարատավարի օգնական եմ, շուտով կարգ կստանամ… Ես փող շատ կստանամ։

-Ինչքա՞ն,-ծաղրեց Մարինեի մայրը։

-Հարյուր ռուբլի,- ասացի ես և զգացի, որ խեղդվում եմ վիրավորանքից։

-Իսկ Ստեփանը երեք հարյուր է ստանում,-քմծիծաղեց Մարինեի մայրը և, նայելով ինձ իր սպանիչ հայացքով, ասաց.- Չտեսնեմ քեզ այլևս նրա հետ, լսո՞ւմ ես, չտեսնեմ  այլևս…

Անցավ ձմեռը, եկավ գարուն։ Ես քրոջս տնից փոխադրվել էի արդեն խողովակագլանման գործարանի հանրակացարան, իսկ հանրակացարանը քաղաքի կենտրոնական մասում էր, Բարեկամության պողոտայի վրա։ Պատահում էր, տեխնիկումից տուն վերադառնալիս, Մարինեն գալիս էր հանրակացարան, ինձ մոտ (նրանք նոր բնակարան էին ստացել, և Մարինեն հանրակացարանի մտով էր գնում տեխնիկում ու վերադառնում այնտեղից)։ Մարինեին դուր էր գալիս իմ սենյակը։ Մի անգամ ասաց.

-Այսպիսի տաքուկ սենյակ եմ ուզում։

-Արի այստեղ ապրիր,- ասացի։

-Տղաների հանրակացարանո՞ւմ,- ծիծաղեց Մարինեն։

-Ի՞նչ կա որ…

-Գիտես, որ չեն թույլատրի, դրա համար էլ ասում ես։

-Իսկ կգայի՞ր, եթե թույլատրեին։

-Վազեվազ կգայի,- ասաց Մարինեն։- Մի օր անգամ քեզ մենակ չէի թողնի, եթե բնակարան ունենայիր։

-Իսկ ի՞նչ կանեիր,- ժպտացի ես։

-Քեզ կտանեի զագս, կպսակեի ինձ հետ, կստիպեի, որ սիրես ինձ հավիտյան։

-Շուտով կհերթագրվեմ ու բնակարան կստանամ,- ասացի ես, շոյելով Մարինեի ոսկեփայլ մազերը։- Եվ դու կդառնաս իմ տան ու իմ սրտի տիրուհին։

-Իսկ ե՞րբ կլինի դա, Վահրամ, ե՞րբ կլինի,- համարյա թախանձանքով շշնջաց Մարինեն։

-Մի երկու տարի չի քաշի։

-Իսկ Ստեփանն արդեն ստացավ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն։-Ընդամենը մի քանի ամիս է, ինչ կադրերի բաժնի պետ է սուպերֆոսֆատի գործարանում, և ահա երկու սենյականոց բնակարան ստացավ…

-Ոչինչ, ես էլ շուտով կստանամ,- մի բան ասած լինելու համար արտասանեցի ես, ինքս էլ չհավատալով իմ խոսքին։

Մարինեն նայեց ինձ, քմծիծաղեց։

-Տա աստված,- ասաց նա, իսկ հետո, այտը սեղմելով ուսիս, մտերմիկ տոնով ասաց.- Ստեփանի հետ  ինչո՞ւ եք կռվել։

-Ո՞վ ասաց քեզ,- հարցրեցի ես տարակուսանքով։- Նա՞ է ասել։

-Ոչ,- գլուխը տարուբերեց Մարինեն։- Դա կարևոր չէ։ Ուրիշներից եմ լսել։

Ես հայացքս փախցրի Մարինեից։ Ես նրան չասեցի, որ Ստեփանը մի քանի անգամ ընկերներով եկել է հանրակացարան՝ կռվելու, իսկ մի անգամ, տրամվայի կանգառում, նրա մեքենան քիչ մնաց խփեր ինձ։ Չպատմեցի նաև, որ մի շաբաթ առաջ նա զանգել էր մեզ մոտ, թթվածնային արտադրամաս, և ձայնը փոխելով, հայհոյել ու սպառնացել, որ կսպանի ինձ, եթե անհապաղ ձեռք չքաշեմ Մարինեից։ «Եթե սրանից հետո մի անգամ էլ քեզ տեսնեմ Մարինեի հետ,- ասաց նա ինձ հեռախոսով,- իմացած եղիր, որ մերդ լացացնելու եմ»։ «Մենք շարունակ միասին ենք լինում,- պատասխանեցի նրան։- Եվ միշտ միասին կլինենք։ Իսկ ինչ վեաբերում է մեր լացացնելուն, ապա հայտնի չէ դեռևս՝ թե ով ում մերը կլացացնի»։ Ես երկրորդ հերթի էի աշխատում այդ օրը, հանրակացարան եկա գիշերվա մեկին։ Եվ նոր էի մտել սենյակ, դուռը ծեծեցին։ «Դրսում քեզ սպասող կա»,- ասաց ինչ-որ մի տղա։ Իսկույն հասկացա՝ նա էր։ Դանդաղ իջա առաջին հարկ, դուրս եկա փողոց։ Դատարկ փողոցի եզրին, ծառերի տակ կանգնած էր Ստեփանի մեքենան։ Իմ ետևից եկած տղայի հետ գնացի դեպի մեքենան։ Մեքենայում, Ստեփանից բացի, երկու տղա ևս կային։

-Ահա եկել եմ, ի՞նչ ես ուզում,- բարձր ասացի ես, առանց որևէ մեկին նայելու. պարզ էր, իմ խոսքը Ստեփանին էր ուղղված։

-Դու սրտոտ ֆրաեր ես եղել, չեմ իմացել,-դուրս գալով մեքենայից ասաց Ստեփանը, անփութորեն խփելով մեքենայի դռնակը։- Բայց միևնույն է, պիտի դաստիարակեմ քեզ։

-Դո՞ւ,- ծաղրանքով հարցրի ես։

-Ես,- ասաց Ստեփանը։-Դու մի վախենա, տղաներից ոչ ոք չի խառնվի։- Մի ակնթարթում  աջ այտամկանը   ցնցվեց նրա դեմքին։-Ոչ ոք չի խառնվի։ Ես ինքս, արի,- նա գնաց դեպի մութ ծառուղի։

Ես քայլեցի նրա ետևից։ Ստեփանը կանգ առավ ծառերի տակ, շրջվեց դեպի ինձ։

-Քեզ հեռախոսով ասացի՞ն, որ այլևս չխոսես Մարինեի հետ,- հարցրեց Ստեփանը։

-Ասացին,- պատասխանեցի ես անվրդով։

-Մայրն ասե՞լ էր, որ գործ չունես նրա հետ։

-Ասել էր։

-Հետո՞։

-Հետո այն, որ մենք սիրում ենք իրար։

-Միթե՞,- ծիծաղեց Ստեփանը։

-Այո,- ասացի ես հանգիստ ձայնով։

-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա աղջիկ չի։

Գետինը ասես երերաց ոտքերիս տակ, իսկ օդը համարյա չէր հերիքում։ Ստեփանը ծիծաղեց, դերասանավարի  ձեռքերը  տարածած  ընկերների կողմը, ծիծաղելով ասաց.

-Ստացվում է այնպես, որ նա իր  փափլիկ մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին… Բա ո՜նց է տրվում,- նստուկի այլանդակորեն   շարժումներով քրքռաց նա,-  օ՜խ, ու՜խ, ա՜խ…

«Ստում ես, սրիկա»,-մտածեցի ես և ուժգին հարվածեցի նրա դեմքին։ Դա անսպասելի էր Ստեփանի համար, բայց նա չկորցրեց իրեն։ Նա ոտքով ուժեղ հարվածեց փորիս, գոտկատեղից քիչ ցածր, ես ակամայից ձեռքերս տարա փորիս, նա ձեռքի ափով խփեց երեսիս։

Վազելով մոտեցան Ստեփանի ընկերները, բայց Ստեփանը ձեռքով նշան արեց նրանց չմոտենալ։

-Ես ինքս,- շպրտեց նա։

Ես բռունցքներով էի խփում, Ստեփանը՝ ձեռքի ափով։ Իմ հարվածների ձայնը չէր լսվում, մինչդեռ Ստեփանի շառաչուն ապտակներից թնդում էր շուրջը։

Ստեփանի ընկերները բացականչություններով քաջալերում էին նրան։

-Կեցցես, Ստեփան, մի հատ էլ հասցրու էդ խրտվիլակին։

-Էնպես խփիր, որ հոր անունը մոռանա…

-Զգույշ, Ստեփան, մորթին չփչացնես…

Ես զգում էի, որ իմ հարվածները չէին կպչում նրան, նա ճարպկորեն խուսափում էր։ Եվս մի շառաչուն ապտակ, և արյունը հորդեց իմ քթանցքներից։ Մինչև կփորձեի արյունը կանգնեցնել, Ստեփանը մի անգամ էլ հարվածեց։ Ես չոքեցի գետնին, ուզում էի ելնել, չէր հաջողվում։

-Դե գնա, լակոտ,- ասաց Ստեփանը, թափ տալով շորերը։-Մեկ էլ տեսա հետը, ջարդուխուրդ կանեմ…

-Գնացինք,- ասաց տղաներից մեկը։

Նրանք քայլեցին դեպի մեքենան։ Լսվեց «Վոլգայի» խուլ հռնդյունը։

-Գուդ բայ, գեղացի տղա, գուդ բայ,- ձայնեց Ստեփանի ընկերներից մեկը։ Լսվեց նրանց համերաշխ ծիծաղը։ Հետո մեքենան ոռնաց ու սլացավ դատարկ փողոցով։

Ես այդ բոլորի մասին չասացի Մարինեին, ես նրան ոչինչ չասացի Ստեփանի ասածների մասին, ես լուռ մտատանջվում էի՝ առանց նրան որևէ խոսք ասելու…

Գարունը նույնպես անցավ։ Սկսվեցին ամռան առաջին օրերը։ «Մարինեի հետ այսօր կգնանք ծով՝ լողանալու»,- մտածեցի ես, դուրս գալով հանրակացարանից։ Եվ այդ պահին հանկարծ տեսա Ստեփանի մեքենան։ Դա մի կարճ ակնթարթ տևեց,  մեքենայի ետնամասում աղջիկ կար նստած, ինձ թվաց, թե դա Մարինեն  էր։ Ստեփանի մասին շատ էի լսել, որ նա իբր օրական մի աղջիկ է փոխում։ Ես շնչահեղձվելով առաջկտրուկ վազեցի պուրակով, դուրս եկա փողոց, բայց  մեքենան հեռու էր արդեն։ «Նա էր»,-սրտի դողով մտածեցի ես և ասես ոտքերս թուլացան. «Ստացվում է այնպես, որ նա փափլիկ իր մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին…»։ Ես չսպասեցի մինչև գար հերթական ավտոբուսը, տների արանքով, կարճ ճանապարհով, վազեցի դեպի Մարինենց տուն։ «Մի՞թե Մարինեն էր»։ Ես գնում էի արագ, վազելուց շունչս կտրվում էր արդեն, բայց չէի կանգնում։ «Իսկ եթե նա՞ է»,- մտածում էի ես։ «Ոչ, չի կարող պատահել,- հուսադրում էի ինքս ինձ։-Բայց վերջերս փոխված է երևում մի տեսակ… նույնիսկ երեկ հրաժարվեց ինձ հետ գնալ կինո…»։ Աստված իմ, մի՞թե Մարինեն էր… Ահա և նրանց տունը։ Ես արագ սլացա աստիճաններն ի վեր, սեղմեցի դռան զանգը… «Ո՞վ է»,- ներսից ասաց Մարինեն։ «Ես եմ, Մարինե, բաց արա»։ Մարինեն բացեց դուռը։ «Արի»,- անտարբեր ասաց նա, մի կողմ կանգնելով։ Նա, ըստ երևույթին, նոր էր հագել տնային խալաթը։ «Ի՞նչ է պատահել»,- կոճկելով խալաթը, հարցրեց նա՝ ուշադիր նայելով ինձ։

-Դու որտե՞ղ էիր այսօր,-հարցրի ես, նայելով շուրջս։

-Տանն էի,- պատասխանեց Մարինեն անփույթ։

-Իսկ ինչո՞ւ տեխնիկում չես գնացել։

-Չգիտեմ,- պատասխանեց Մարինեն ուշացումով։- Չեմ ուզում սովորել։

-Ինչո՞ւ։

-Առևտրի տեխնիկում չեմ ուզում։ Կընդունվեմ բժշկական։

-Ախր, ինչո՞ւ,-անհամբեր հարցրի ես։

-Այդպես ավելի հարմար է,- հանգիստ տոնով ասաց Մարինեն։

«Նա նույնիսկ ինձ չի հրավիրում նստելու»,-տագնապով մտածեցի ես։

-Դու գժվե՞լ ես, Մարինե,- ասացի։- Դու այդ ինչե՞ր ես ասում։

-Մայրիկին ասել եմ, նա համաձայն է։ Առայժմ աշխատանքի կընդունվեմ սուպերֆոսֆատի գործարանում…

-Որպես ի՞նչ։

-Որպես հեռախոսավարուհի։ Այնտեղ ազատ ժամանակ շատ կունենամ՝ պարապելու համար։ Գուցեև հենց կադրերի բաժնում աշխատեմ…

«Ստեփանի մոտ է գնում,- նվաղուն սրտով մտածեցի ես։- Ուրեմն  չեմ սխալվել, այդ նա էր մեքենայում։ Նա այլևս չի սիրում ինձ»։

-Դու գնում ես Ստեփանի մոտ։-Սիրտս չաքճքում, պայթում էր խանդից ու անզորությունից։- Այդ նա է քեզ հրավիրել…

-Ինչո՞ւ հատկապես Ստեփանի։- Նա շփոթված  թոթվեց ուսերը։- Սուպերֆոսֆատի գործարանում  չորս  հազար մարդ է աշխատում…

-Դու այսօր էլ նրա հետ էիր։ Ես տեսա՝  նրա  հետ էիր։ Դու նրա մոտ ես գնում։

-Վահրամ,- նա թեթևակի բռնեց արմունկս։ Սակայն չառարկեց։ Նա լուռ էր։

-Ե՞րբ ես գնում,-   արտաքուստ արդեն խաղաղված ասացի ես։

-Վաղը,- կամացուկ ասաց Մարինեն։- Առավոտյան իննին։

-Ես էլ կգամ քեզ հետ,- ասացի ես։- Այնպես որ, միասին կաշխատենք այնտեղ։  Աշխատավարձն այնտեղ բարձր է ասում են։ Ես էլ եմ ուզում այնտեղ աշխատել։

-Ճի՞շտ,- հարցրեց Մարինեն, կրկին ուշադիր նայելով ինձ։

-Այո, վաղը առավոտյան,  հերթափոխությունից  հետո ,կսպասեմ քեզ մեր գործարանի մոտ, տրոլեյբուսի կանգառում։- Ես դուրս եկա Մարինեի մոտից, առանց նրան հրաժեշտ տալու։

Մյուս օրվա առավոտյան ես նրան սպասում էի տրոլեյբուսի կանգառում։ Նա եկավ ուշացումով։ Համարյա ժամը տասնմեկի  մոտերքը։ Տրոլեյբուսից իջավ, և, տեսնելով ինձ, մի տեսակ կորցրեց իրեն։ Ամենայն հավանականությամբ, նա մտածել էր, որ ես, գիշերային հերթափոխությունից հետո, հազիվ թե սպասեմ այդքան։ Նա մենակ չէր. ինչ-որ աղջկա հետ էր նա։ 

-Ես էլ եմ քեզ հետ գալիս,- բարևելով Մարինեին, կամացուկ ասացի ես։

-Ինչո՞ւ,-իբր առաջին անգամ էր լսում, զարմացած ասաց Մարինեն։ 
  
-Չէ՞ որ երեկ ասացի։ Ուզում եմ սուպերֆոսֆատի գործարանում աշխատել,- ասացի ես։

Մարինեն կանգ առավ։

-Երեխայություն ես անում, Վահրամ,- ասաց նա, նայելով գործարանի կողմը։- ի՞նչ է պատահել քեզ։

-Ոչինչ չի պատահել,- ասացի ես անվրդով,-պարզապես ուզում եմ աշխատանքի ընդունվել սուպերֆոսֆատի գործարանում։

-Գնա ընդունվիր, քեզ ո՞վ է խանգարում։

-Ես քեզ հետ եմ ուզում գնալ։

-Իսկ ես չեմ ուզում,- սառն ու կտրուկ  ասաց Մարինեն, կրկին անգամ նայելով գործարանի կողմը։ Երևի պայմանավորվել էին, որ Ստեփանը դիմավորեր նրան, դրա համար էր շարունակ նայում գործարանի  կողմը։

-Գնա, ես քեզ չեմ խանգարի,- նետեցի ես։

Մարինեն ընկերուհու հետ քայլեցին դեպի գործարան։ Նա նույնիսկ մի անգամ չշրջվեց իմ կողմը։ «Ահա և քո սերը, Վահրամ,-հուսաբեկ   ասացի  ինքս ինձ։- Վերջ քո սիրուն… Մոռացիր նրան…»։ Ի՜նչ հեշտ է ասել՝ մոռացիր։

…Երկու օր էր անցել այդ հանդիպումից։ Գիշերային հերթափոխությունից էի դուրս եկել, առավոտ էր, գործարանի մուտքի մոտ, հրապարակում, սպասում էի տրոլեյբուսի։ Տխուր օր էր ինձ համար, որովհետև երեկոյան, աշխատանքի գալուց առաջ, գնացել էի Մարինեի մոտ, տանը չէր եղել։ «Իսկ որտե՞ղ էր, տեսնես»,- տրոլեյբուսի կանգառում  կանգնած ինքս ինձ շարունակ հարցնում էի ես և հանկարծ տեսա Մարինեին… Նա նստած էր Ստեփանի «Վոլգայում», Ստեփանի կողքին։ Ստեփանը ինչ-որ բան էր պատմում նրան, և նա, գլուխը ետ, ծիծաղում էր… Նա նույնիսկ չնայեց տրոլեյբուսի կանգառում հավաքված մարդկանց կողմը, նա, հավանաբար, գիտեր, որ այս գիշեր ես աշխատում էի, գիտեր նաև, որ կարող է այստեղ եմ, տրոլեյբուսի կանգառում…

Ես չսպասեցի տրոլեյբուսի։ Մեր գործարաններն իրարից այնքան էլ հեռու չէին, ոտքով գնացի սուպերֆոսֆատի գործարան… Իմ աչքին ոչինչ չէր երևում, երկինքը սևացած էր իմ աչքին և ապրելն էլ անիմաստ էր  թվում արդեն… Ստեփանի կանաչավուն «Վոլգան» կանգնած էր գործարանի վարչության շենքի առջև՝ «56-36 АВА»։  Նրանն էր։ Կադրերի բաժինը երկրորդ հարկում էր, արագ բարձրացա երկրորդ հարկ, հրեցի բաժնի պետի առանձնասենյակի  դուռը, փակ էր։ Շրջվեցի, որ իջնեմ, կաշեպատ դուռը անսպասելի բացվեց, այնտեղից դուրս եկավ Մարինեն, և նրա դեմքը շառագունած  էր… Եվ շուրթերն էլ փքուն։ Երևի համբյուրվելուց…

Կատաղի խանդն ալիք տվեց իմ հոգում, ես մեջքով հենվեցի պատին, որ չընկնեմ… Մարինեն շփոթահար նայում էր ինձ, հետո հանկարծ շրջվեց և սկսեց արագ իջնել աստիճաններով։

-Մարինե,- կանչեցի ես,- Մարինե, կանգնիր…

Մարինեն չկանգնեց։ Ես հասա նրան առաջին հարկի միջանցքում և, թափով շրջելով նրան իմ կողմը, ասացի.

-Դու ի՞նչ էիր անում այնտեղ։

-Քո ի՞նչ գործն է,- կոպտաբար նետեց Մարինեն։

Մարդիկ կանգնած նայում էին, և ես ամբողջ ուժով ապտակեցի Մարինեին։

-Գնա,- ասացի ես նրան։-Ես երեք հարյուր ռուբլի չեմ վաստակում, ես «Վոլգա» չունեմ, տեխնիկումի դիրեկտոր հայր չունեմ ես…

Հետո գնացի ծովափ, ընկա ավազների վրա՝ հայցքս դեպի երկինք, դեպի երկնքի խորքով չվող ամպերը։ «Չեմ մնա այստեղ,- մտածում էի ես։-Կգնամ, կհեռանամ քեզանից, Մարինե,-մրմնջում էի ես։- Ու չեմ մոռանա քեզ, կսիրեմ քեզ, կսիրեմ քեզ, ամբողջ կյանքում կսիրեմ քեզ, ու դու ոչինչ չես իմանա այդ մասին»։

Այդ օրերին թերթերում հայտարարություն տպագրվեց այն մասին, որ Հայաստանում, Քաջարանի պղնձահանքերում բանվորներ են պետք։ Կարդացի այդ հայտարարությունը ու մեկնեցի Քաջարան… Աշխատանքի տեղավորվեցի այնտեղ, իսկ հաջորդ տարին ընդունվեցի համալսարան՝ ժուռնալիստիկայի բաժին։ Դա իմ վաղուցվա երազանքն էր։Այն ժամանակ, հիշում եմ, Մարինեն ասաց՝  դուք լրագրող կդառնաք, թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես կկարդամ…

Աննկատ անցան ուսման տարիները, այնուհետև աշխատանքի ընդունվեցի երիտասարդական «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում։

Այդ բոլոր տարիներին ես չմոռացա Մարինեին։ Ո՞րտեղ էր նա, ի՞նչ էր անում, ամուսնացա՞վ Ստեփանի հետ, թե ոչ՝ չգիտեի։ Եվ ահա պատահեց այնպես, որ խմբագրությունից ինձ գործուղեցին Լենինաբադ։ Վերադարձին ես Բաքվի օդանավակայնից տաքսի վերցրի և մեկնեցի Սումգայիթ՝ քրոջս տեսնելու։

Մինչև երեկո մնացի քրոջս տանը, երկար զրուցում էինք։ Հետո քույրս ճանապարհեց ինձ մինչև բակ և այնտեղ, բակում նա հանկարծ ասաց. «Մի երկու անգամ Մարինեն եկել է մեր տուն, շատ է ուզում տեսնել քեզ, զանգիր։ 48-45, գրիր հեռախոսի համարը»։

Ես քայլում էի դեպի տրոլեյբուսի կանգառ ու մտածում էի Մարինեի մասին։ «Զանգեմ ի՞նչ ասեմ,- մտածում էի ինքս ինձ։- Ամեն ինչ վաղո՜ւց անցած է արդեն , ինչի՞ մասին պիտի խոսենք…»։ Տրոլեյբուսի կանգառում ես դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին և սիրտս, չգիտես ինչու, անհանգիստ, տագնապալից խփում էր։ Ինձ այնպես էր թվում, թե հիմա ինչ որ տեղից դուրս կգա Մարինեն՝ առաջվա պես փխրուն ու գեղեցիկ, և կասի. «Ողջույն, Վահրամ, ես եմ,  դու հո չե՞ս մոռացել քո նախկին Մարինեին»։

Տրոլեյբուսը չկար։ Ճանապարհից այն կողմ, բլրի ետևում, ծովն էր։ Պարզ լսվում էր ալիքների աղմուկը։ Որոնեցի գրպաններս, երկու կոպեկանոց գտա։ «Կճանաչի՞ ձայնս, կհիշի՞,- մտածում էի ես։-Եթե հեռախոսը չվերցրեց, կամ թե տանը չէ, ուրեմն էլ չեմ զանգի»։ Հավաքեցի համարը՝ 4, 8, 4, հավաքեցի վերջին թիվը՝ 5։ Սիրտս անհանգիստ խփում էր։ Հեռախոսի մյուս ծայրին մեկն ասաց. «Ալլո»։

«Եղբայրն է,- մտածեցի ես։-Առաջին դասարան էր գնում, հիմա երևի դպրոցը վաղուց է  ավարտել։ Իսկ գուցե ամուսինն է։ Գուցե Ստեփանի ձա՞յնն էր»։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում,- ինչքան կարելի էր հանգիստ ասացի ես։- Մարինեն տա՞նն է…

Հեռախոսագծի մյուս կողմում մի պահ լռություն եղավ։

-Իսկ ո՞վ է հարցնում,-վերջապես ասաց տղամարդու ձայնը։

«Եղբայրն է»,- կրկին մտածեցի ես։

-Չեք ճանաչի,-հեռախոսի մեմբրանը ծածկելով, ասացի ես։-Տա՞նն է Մարինեն։

Կրկին լռություն եղավ։

-Ալլո, այդ ո՞վ է։ Ի՞նչ եք ուզում։

Մայրն էր։ Հազարավոր ձայների մեջ ես կճանաչեի նրա ձայնը։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում։ Կանչեցեք, եթե կարելի է։

-Մարինեն տանը չէ։ Ո՞վ է հարցնում։

-Չեք ճանաչի,- ուշացումով ասացի ես։

-Ուրեմն պետք էլ չէ, որ ճանաչենք,- ընդհատեց մայրը։- Եվ չհամարձակվեք այլևս զանգել այստեղ, լսո՞ւմ եք…

Ես զգացի, որ Մարինեի մայրը հիմա ցած կդնի հեռախոսափողը, ինքս առաջինը դրեցի խոսափողը։ «Ուրեմն վերջ, մնաս բարով,- մտովի ասացի Մարինեին։- Ես զանգեցի, ես կատարեցի քո խնդրանքը, զանգեցի, սակայն  քեզ չուզեցին հեռախոսի մոտ կանչել»։

Տրոլեյբուսը թեթև մոտեցավ, հետո թեթև սահեց տեղից։ «Այսքան մարդկանց մեջ ոչ մի ծանոթ չկա»,- անցավ իմ մտքով։ Իսկ այն ժամանակ, տարիներ առաջ, քաղաքը դեռ փոքր էր, մի քանի տասնյակ հազար բնակիչ ուներ ընդամենը, և բոլորն իրար դեմքով գիտեին համարյա։

Տրոլեյբուսից երևում էր Կասպիականը։ Ծովը մութ-մութ էր, և միայն հեռվում, այնտեղ, ուր ասես վերջանում էր ծովը, իրիկնային աղջամուղջի մեջ կարմիր լույսեր էին վառվում ու հանգչում։ Դա ձկնորսանավերն էին լողում ծովի խորքում։

Ավտոկայանում իջա տրոլեյբուսից։ Բաքու մեկնող ավտոբուսի տոմսերը վաճառվում էին։ «Իսկ որտե՞ղ է,- մտածում էի ես։-Տանն էր, պարզապես չուզեցին կանչել»։ Ես դուրս եկա հերթից։ «Մի անգամ էլ զանգեմ»,- որոշեցի։ Մտա հեռախոսախցիկ, հավաքեցի երեք համարը, մատով մի փոքր պահեցի վերջին թիվը, հետո բաց թողեցի սկավառակը։ Սկավառակը ետ սահեց, և քիչ անց հեռախոսագծի մյուս ծայրում վերցրին հեռախոսը։

-Ալլո՞։

Մարինե… Մարինե… Այս ինչո՞ւ եմ հուզվում, ինչո՞ւ այսպես կապվել է լեզուս… Մի՞թե առաջվա պես դեռ սիրում եմ նրան…

-Մարինե, ես եմ… Ալլո… Մարինե,- հուզախռով ու որոշ չափով այլայլված   ասացի ես։- Դու լսո՞ւմ ես ինձ։ Ալլո…

-Այո, լսում եմ,- հանգիստ ասաց Մարինեն, մի փոքր լռեց, ավելացրեց  նույն հանգիստ տոնով.-Այս գիշեր երազում տեսել էի քեզ… Այսքան տարիների ընթացքում՝ առաջին անգամ։ Զարմանալի է։ Հետո արթնացա, դու չկայիր, և ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…

-Դու հիմա կարո՞ղ ես դուրս գալ,- ասացի ես Մարինեին։-Ես կսպասեմ։

-Իհարկե… Ժամը քանի՞սն է։

- Յոթ անց քսան։

-Մի տաս-տասնհինգ րոպեից  քեզ մոտ կլինեմ։ Ալլո,- ծիծաղեց Մարինեն,- քիչ մնաց ցած դնեի հեռախոսափողը։ Դու ինձ որտե՞ղ ես սպասում։

-Ձեր տան մոտ։ Մսի խանութի առջև։ Նոր ավտոկայանից եմ զանգում։  Հիմա կգամ։ 

-Այնտեղ մսի խանութ չկա արդեն։ Միլիցիայի բաժանմունք է։

-Չէ, չէ, ուրեմն ուրիշ տեղ,- ծիծաղեցի ես (Հեռախոսագծի մյուս ծայրում Մարինեն  ևս ծիծաղեց)։- Դպրոցական շենքի անկյունում,  հույս  ունենա՞նք որ դպրոցը մնում է։

-Դպրոցը մնում է։ 

-Ես քեզ այնտեղ էի միշտ սպասում։ Հիշու՞մ ես…

-Հիշում եմ,- թախիծով ասաց Մարինեն։- Արի։ Միայն շուտ։ Իսկ եթե հանկարծ չճանաչե՞նք իրար…

-Ես քեզ չեմ մոռացել,- ասացի ես։

«Արի։ Միայն շուտ»։ Շուտ… Ձայնը։ Ծիծաղը։ Ձայնի մեջ թախիծը։  «Հիշո՞ւմ ես»։ Չէի քայլում, համարյա վազում էի։ «Միայն շուտ…»։ «Երազում տեսել էի քեզ»։ Այստեղով ճանապարհը կարճ է, բակերով… «Եվ ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…»։ Անցա տրամվայի գծով, իմ կողքով մարդիկ էին անցնում,  ես ուշադրություն չէի դարձնում նրանց… Անցա կենտրոնական փոստը.. նվերների խանութը… վարսավիրանոցը… Մի՞թե սիրում եմ դեռ… Ձայնը… ծիծաղը… Սերը, ինչպես կրակը՝ մոխրի մեջ, մնում է… Ահա Մարինենց շենքը.. Մարինե… Փոխվե՞լ է տեսնես… «Իսկ եթե հանկարծ չճանաչենք իրար…»։ 

Մարինեն չկար դեռ։ Հավանորեն ես շուտ էի եկել, մի քանի րոպեում։ Հիմա դուրս կգա… Կանգնեցի դպրոցի պատի տակ, այնտեղ, ուր տարիներ առաջ միշտ կանգնում էի։ Ոչինչ չէր եղել ասես, ասես տարիներ չէին անցել, պարզապես, ինչպես այն ժամանակ, երկրորդ հերթափոխությունից եկել եմ, որպեսզի մի անգամ էլ նայեմ Մարինեի լուսամուտին ու նոր գնամ հանրակացարան։ Գիշերվա ժամը մեկին, աշխատանքից հետո  հանրակացարան գնալիս, ավտոբուսից իջնում, գալիս կանգնում էի  այս անկյունում, երկար նայում էի Մարինեի լուսամուտին՝ գոնե  հեռվից մի անգամ ևս նրան տեսնելու, ու նոր ոտքով գնում էի հանրակացարան։ 

Մարինեն սպիտակ շորով էր, բարձրակրունկ կոշիկներով, ես իսկույն նկատեցի նրան շքամուտքի կիսամթան մեջ։ Մարինեն թեթևաքայլ գալիս էր. ես ընդառաջ գնացի, չգիտեի, թե որտեղ թաքցնեի ձեռքերս, հուզվում էի, իսկ Մարինեն թեթևաքայլ մոտենում էր, ես իմ ծնկներում թուլություն զգացի, սիրտս կարծես նվաղում էր, և ինչպես այն ժամանակ, տարիներ առաջ, մի պահ ցանկացա պարզել ձեռքերս, իմ գիրկն առնել Մարինեին, բայց ահա Մարինեն հասնում է, ժպտում է,  և ես մնացել եմ կանգնած, չգիտեմ,   թե որտեղ  թաքցնեմ ձեռքերս,  ասես իմ ձեռքերն են մեղավոր, որ ես այդպես հուզվում եմ… Մարինեն չէր փոխվել ամենևին։ Աչքերը մշուշոտ, տխուր ժպտում էին։

-Բարի երեկո։
                 
Մարինեի ձեռքը՝ սառը և փոքր, կորել էր իմ ափի մեջ։

-Բարի երեկո։-Ես իմ ափի մեջ պահում էի Մարինեի ձեռքը։- Բոլորովին չես փոխվել,-ցածր ասացի ես։

-Դու էլ։- Մարինեն նայում էր իմ աչքերի մեջ, շարունակում էր տխուր ժպտալ։- Դու էլ բոլորովին չես փոխվել։ Իսկ գիտե՞ս քանի տարի է անցել։

Ես կարոտով նայում էի Մարինեին։

-Տասնհինգ տարի,- քիչ անց ասաց Մարինեն։-Գուցեև ավել…Տասնհինգ տարի,- կրկնեց նա հուսակտուր վհատությամբ։- Մարդուն ծերացնում են ոչ թե տարիները, այլ հույսի ու երազանքի բացակայությունը։ Հիմա քանի՞ տարեկան ես,-առանց ձեռքը հանելու իմ ափից,  հարցրեց նա թախծաժպիտ աչքերով  նայելով ինձ։

- Մեծ եմ արդեն։ Հինգ տարով Քրիստոսից մեծ։

-Երեսունո՞ւթ։

-Թվաբանությունից ահագին ուժեղ ես։ Չգիտեի։ Իսկ դո՞ւ։

-Մի՞թե չես հիշում։

-Հիշում եմ։ Դու դեռ երեխա ես։-ժպտացի ես։

-Իհարկե,- հառաչեց Մարինեն։-Տարիները ետ են մնում,իսկ մենք քայլ  առ  քայլ  հեռանում ենք մեր կյանքի ամենահրաշալի օրերից…Եվ ինչո՞ւ է այդպես, Վահրամ։ Երջանկության մասին չես մտածում, երբ այն կա։ Սկսում ես մտածել, երբ այն արդեն  ետ  է  մնացել,  և  դու այնքա՜ն ես  հեռու նրանից,։ Ինձ թվում է երջանկությունը նման է հորիզոնի, ինչքան մոտենում՝ այնքան հեռանում է քեզանից…- Մարինեն նորից հառաչեց։- Ե՞րբ ես եկել։

-Այսօր։ Ասա, ո՞ւր գնանք։

-Ուզո՞ւմ ես ծովափ։

-Ուզում եմ,- ասացի ես։

Հեռու չէր ծովը. մի թաղամաս այն կողմ էր։ Դանդաղ քայլեցինք դեպի ծով։

-Առաջ ոչինչ չկար այստեղ, հիշո՞ւմ ես։ Հիմա ծովափի երկարությամբ մեծ զբոսայգի է։ Եվ քաղաքն էլ այն չէ։ Շա՜տ է փոխվել…

-Այո, շատ է փոխվել,- ասացի ես։- Դու չես միայն փոխվել։

-Դա միայն թվում է, Վահրամ։ Դու քա՞նի օրով ես եկել։

- Այսօր գնում եմ։ Սամարղանդից ես գալիս։ Այնտեղ հայկական մեծ համայք կա,   հոդվածաշար պետք է պատրաստեմ։ Այսօր գնում եմ,- կրկնեցի ես։

-Ինչո՞ւ այդպես շուտ։

-Աշխատանքի եմ… Ավտոբուսի տոմս էի գնում։ Հերթի էի կանգնել, հետո ասացի՝ մի անգամ էլ զանգեմ։ Զանգեցի, և դու վերցրիր։ Իսկ դու, ինչ է, տա՞նը չէիր, երբ առաջին անգամ զանգեցի։

-Տանն էի…

-Ես այդպես էլ գիտեի։ Զգում էի, որ չեն ուզում հեռախոսի մոտ կանչել։

-Կարծես մորս չգիտես,- հառաչեց Մարինեն։

Մի փոքր լռեցինք։

-Քույրս ասաց, որ զանգեմ,- ասացի ես։ -Հեռախոսի համարը ինքը տվեց։

-Ես էի խնդրել։ Դու հիմա որտե՞ղ ես աշխատում։

-Երիտասարդական թերթի խմբագրությունում։ Չգիտե՞ս, վերջին ավտոբուսն այստեղից  քանիսին է մեկնում Բաքու։

- Գիտեմ։ Ժամը տասնմեկ անց կեսին։ Օդանավակայա՞ն պիտի գնաս։

-Այո։ Առավոտյան ժամը վեցին թռչում եմ։ Կգնամ օդանավակայանի հյուրանոցում կմնամ, առավոտյան կթռչեմ։ Թե չէ՝ այստեղից չեմ հասցնի։

-Այո, այստեղից չես հասցնի։ Մինչև կհասնես Բաքու ու  այնտեղից՝ օդանավակայան, քո ինքնաթիռն արդեն Երևանում կլինի։

Մեքենա էր անցնում, ես քնքշորեն բռնեցի Մարինեի թևը։

-Սպասիր,- ասացի ես։

Մեքենայի լույսերն ընկան Մարինեի վրա և ես մի կարճ  պահ  տեսա նրան լույսերի մեջ։ Ադամանդե ականջօղերով ու ոսկյա շողշողուն շղթայիկով՝ նա գեղեցիկ էր. նույնն էին  լույսից կկոցված աչքերն ու լույսով շղարշված հմայիչ դիմագծերը։

-Վախենո՞ւմ ես ինձ համար,- Մարինեն նայեց իմ աչքերին, ասես ասեղներ կային Մարինեի սևորակ աչքերում։ Ես հայացքս փախցրի։

Մեքենան անցավ մեր առջևով։

-Վախենո՞ւմ ես,- չարաճճիորեն կրկնեց նա։

-Վախենում եմ,- ասացի ես և մի հեռավոր, մոռացված անուշ խլրտոց զգացի իմ հոգում։ Ես ակամայից սեղմեցի Մարինեի տաք թևը։- Անցնենք։

Ծովն արդեն մոտ էր, այնտեղից սառը հով էր փչում, և մթության մեջ, աստղերի ներքո ,թույլ  փայլկտում  էին ալիքները, լսելի խշշում։

Հեռվում ինչ-որ տեղ տխուր սուլում էր մանրևային շոգեքարշը։

-Լսո՞ւմ ես։-Մարինեն, ականջը հեռու սուլոցին, կանգնեց։-Աչքերդ փակիր ու լսիր։

Մենք կանգնել էինք իրար կողքի, մաքուր աստղերի տակ, փակ աչքերով, և լսում էինք գործարանային մանևրող շոգեքարշի տխուր, ասես հեռվից, տարիների խորքից կանչող սուլոցները։

Իմ մատները Մարինեի թևի վրայով սահեցին, գտան մատները. չկար քիչ առաջվա սառնությունը, մատները հիմա տաք էին։

-Դու լսո՞ւմ ես, Վահրամ,- աչքերը դեռևս փակ, ասաց Մարինեն,- այն ժամանակ էլ, տարիներ առաջ, երբ ծորուն սուլում էին մանրևային շոգեքարշները, կանգնում ականջ էինք դնում այդ թախծածոր կանչին։   Հիշո՞ւմ ես, փակ աչքերով, իրար սեղմված լսում էինք…

-Հիշում եմ,- ասացի ես, մատներս քնքշորեն քսեցի Մարինեի դեմքին, ասես արթնացնում էի նրան հիպնոսացումից։ Իմ մատները սահեցին արցունքներից թաց  տաք շուրթերի վրայով…-Մարինե։

Շոգեքարշն այլևս չէր սուլում, էլ չէր կանչում տարիների հեռվից. խաղաղություն, անդորր էր զբոսայգու վրա։

-Մարինե,- շշնջացի ես։

-Արդեն գարուն է գալիս,- մտքերով հեռու հուշերում՝  ասաց Մարինեն։ -Ձեզ մոտ ինչպե՞ս է։ Ցու՞րտ է դեռ։

-Մեզ մոտ նույնպես գարուն է։ Կարաբալայի ժառանգները մանուշակ են վաճառում արդեն։

-Կարաբալան ո՞վ է։

-Կարաբալա՞ն։ Ծաղիկների սիրահար էր, ճաղկավաճառ։ Մեզ մոտ բոլոր սիրահարները նրանից էին ծաղիկ գնում։ Կարելի՞ է թևանցուկ անել։

-Իհարկե,- Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, դառը  ժպտաց։-Թևանցուկ անելու մասին թույլտվություն ես հարցնում առանց թույլտվության՝  ապտակում…  Վահրամ, ես դա երբեք չեմ մոռանում։

-Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

-Դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ուզում ես ասել՝ մոռացե՞լ ես։- Մարինեն քիչ լռեց, ասաց.- Դու կարող ես և մոռանալ, իսկ ես՝ ոչ։ Ես չեմ մոռանա։ Ամեն ինչ դրանից սկսվեց։
 
Ծովի անսահման մակերևույթը մոտիկից մուգ կանաչավուն էր, ապա գորշ, որ գնալով ձուլվում էր իրիկնային մթնող երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից դանդաղորեն ելնում էր լուսինը՝ լուսավորելով ծովի ծանծաղ մասում այստեղ-այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսների ինքնաշեն տախտակամածները։

-Նայիր, Վահրամ,- ասաց Մարինեն,-լուսինը ճանապարհ է գծում ծովի վրայով։

Մենք լուռ նայում էինք նորելուկ լուսնին, որ աստղերի միջով՝ կամաց գալիս էր դեպի քաղաք։ Քիչ հեռվում, նեոնային կարմիր լույսը մութ օդի մեջ շարունակ դաջում էր «Ռեստորան Սումգայիթ», ջնջվում, նորից էր հայտնվում  նույն դաջվածքը։ Ես հիշեցի, որ Մարինեի հետ երբեք  ռեստորան չենք գնացել և ասացի.

-Գնա՞նք ռեստորան։ Մի քիչ կնստենք, երաժշտություն կլսենք։ Այնքան հանդիպել ենք ու երբեք ռեստորան չենք գնացել։

-Ռեստորան գնալու համար  փող էր պետք,- դարձյալ դառը ժպտաց Մարինեն, և ես անհարմար զգացի ասածիս համար։

Ձկան խորովածի բույրը տարածվել էր շրջապատում։ Ես ներս հրեցի ռեստորանի ապակեպատ ծանր դուռը, և, Մարինեին առաջ թողնելով, ներս մտանք։

Երկար հայելու առջև Մարինեն հարդարեց մազերը։

-Որտե՞ղ նստենք,-կամացուկ, մտերմիկ հարցրեց Մարինեն։

-Անկյունում։- Ես սեղանների արանքով թևանցուկ տանում էի Մարինենին և, թեպետ չէի նայում ոչ ոքի,  սակայն զգում էի, որ  այս ու այն կողմից  նայում են Մարինեին։ Ես հիշեցի, որ այն ժամանակ էլ,  երբ միասին գնում էինք կինո, բոլորը հապշտակությամբ  նայում էին Մարինեին,  և դա խելացնոր կերպով դուր էր գալիս ինձ։ Դիտմամբ ուշ էինք մտնում դահլիճ՝ երրորդ զանգից մեկ-երկու րոպե շուտ, Մարինեն՝ վայելչագեղ բարձր ոտքերով,  գնում էր առջևից և գիտեր, որ գեղեցիկ է, որ բոլորը նայում են իրեն, գնում էր թեթև, ասես սառույցի վրայով սահում էր, գլուխը բարձր, խրոխտ, նա լեզվի ծայրը տանում էր կիսաբաց շուրթերի վրայով, և շուրթերը նռան գույն էին ստանում…

Ես բացեցի ճաշացուցակը։

-Ի՞նչ եք պատվիրում,- հարցրի ես։

-Չգիտեմ։ Իսկ ի՞նչ կա։

Աչքերս սահում էին ճաշանունների վրայով, բայց իմ մտքում ոչինչ չէր մնում։ Եկավ մատուցողուհին։

-Բարի երեկո,- ասաց նա։- Լսում եմ ձեզ։

-Լավ ու թարմ ի՞նչ ունեք,- կիսաթեքվելով նրա կողմը, ասացի ես։ Իսկ հետո ասացի.- Սևրյուգայի խորոված կուզենայինք, կլինի՞։-Մատուցողուհին  գլխով արեց։ Ես նայեցի Մարինեին։ Մարինեն դեմ չէր ձկան խորովածին։

- Մարինե, ի՞նչ ես խմելու։

- Մարտինի կուզենայի։ Սառույցով։

- Իսկ ինձ համար կոնյակ բերեք։ երկու հարյուր գրամ։ Ընտիր կոնյակ ունե՞ք։

-Ունենք,- ասաց մատուցողուհին։-Մոլդավական։ Բոլորին դուր է գալիս։ 

-Հայկական չունե՞ք։

-Որտեցի՜ց,- մեղավոր ժպտաց մատուցողուհին։

-Իսկ խավիա՞ր,- հարցրեց Մարինեն։

-Կճարվի։

-Ուրեմն շատ լավ,- աշխուժացավ Մարինեն։- Սև խավիար շատ եմ սիրում,- ասաց նա։- Իսկ դո՞ւ։

-Ես էլ,- ժպտացի ես  ի պատասխան, իսկ մատուցուհուն  ասացի.-Այնպես արեք, որ իմ ընկերուհին գոհ մնա։

Մատուցողուհին  ժպտաց , սիրալիր մի հայացք ձգելով Մարինեին։

Երաժիշտները թուրքական ինչ-որ եղանակ էին նվագում։ Ես նայեցի երաժիշտներին։ «Մեր կողմն են նայում… Մարինեին»,- մտածեցի ես առանց խանդի զգացումի, նայեցի Մարինեին։ 

-Ես ճիշտ չէի,-ասացի ես Մարինեին։-Ճիշտ չէի, երբ ասացի, որ չես փոխվել։ 

-Փոխվե՞լ եմ։

-Այո։ Շա՜տ։ Դու հիմա ավելի գեղեցիկ ես։ Ուղղակի սքանչելի։

-Շնորհակալություն,- ասաց Մարինեն, կիսաթեք ժպիտով մի կարճ պահ, ասես տարիների  խորքից ,  աչքերը կկոցած՝  մշուշոտ հայացքով  նայելով ինձ։- Գեղեցիկ է թվում ամեն բան, ինչին սիրով ես նայում։

Մատուցողուհին  բերեց մարտինին ու սառցակտորները՝ պնակի մեջ, կոնյակի կլորիկ սրվակն ու ուտեստեղենը խնամքով ու ջանասիրությամբ շարեց սեղանին։ Նա բաց արեց մարտինիի տափակ շիշը, Մարինեին մարտինի լցրեց, ինձ՝ կոնյակ։

-Քո կենացն ենք խմելու առաջինը, Մարինե,- ասացի,  երբ մատուցողուհին  հեռացել  էր  արդեն։- Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ… Երբեք։ Քո կենացը…Ես քեզ համար եկա քաղաք ու քո պատճառով էր նաև, որ գնացի այստեղից,- ներողամիտ ժպիտով ասացի ես Մարինեին։-Բայց միևնույն է, քո կենացը։

-Գիտեմ, ես ամեն ինչ  գիտեմ, Վահրամ…Ես եմ մեղավոր ամեն ինչում, միայն ես։ Աստվածն  ինքն անգամ անկարող է փոխել մեր անցյալը, անցյալը երբեք չի անհայտանում, այն ստվերի պես շերունակ հետևում է մեզ։

-Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ,- կրկնեցի ես։-Իմ կյանքն, ամենայն հավանականությամբ, ուրիշ ուղղությամբ կգնար, Մարինե, միանգամայն այլ ընթացք կունենար, եթե մենք չհանդիպեինք…Ամեն մի սեր էլ  ինքնին գեղեցիկ է ,միայն թե  մարդու սրտում,  հոգում  ու էության մեջ լինի, այլ ոչ միայն գլխում։   Սերն առանց խորին  հարգանքի  ու ակնածանքի, սեր չէ դեռևս, ես կարծում եմ, որ  կյանքն  անշահախնդիր  ու  փոխադարձ սիրո վրա   է  հիմնված միայն, և ամենեծանր տառապանքը - դա տառապանքն է անփոխադարձ  սիրո… Այն բանից հետո,- շարունակեցի ես և իսկույն փոխեցի խոսքս,- քո կենացը, Մարինե…Այսօրվա մեր հանդիպման կենացը։

Խմեցինք, իսկ հետո Մարինեն ասաց.
            
- Իրոք,  մարդ երջանկության արժեքն այն կորցնելուց հետո է միայն գիտակցում։ Ես շատ եմ մտածել այդ մասին, Վահրամ, և եկել եմ այն եզրակացության, որ  արտաքին տեսքը աչք է շոյում  միայն, սիրտը գրավելու համար հոգի է պետք։  Հոգին համր է, նա ձայն չունի,  չի կարող գոռալ և դրա համար էլ ստիպված է դիմանա՜լ, դիմանալ՜... դիմանա՜լ:  Սիրած մարդու թերությունները չես նկատում,  իսկ  չսիրած մարդու արժանիքներն անգամ գրգռում են։ Այդպես է,   հանուն կնոջ  դժվար չէ մեռնելը,  առավել դժվար  է գտնել այնպիսի կնոջ,   որի համար արժենար մեռնել։   Գիտես,մարդ սկսում է ծխել, որպեսզի ապացուցի, որ ինքն այնպիսին է՝   ինչպիսին    բոլորը, հետո, շատ տարիներ հետո, նա թողնում է ծխելը,   դարձյալ ապացուցելու համար, որ ինքը նման չէ ուրիշների։ Ահա այդ քայլը՝   լավից դեպի վատը, ինչպես որ խելոքությունից դեպի հիմարություն, դժվար չէ կատարել,  ընդամենը մի քայլ, և դու այնտեղ ես,  հակառակ քայլն  է դժվար, հակառակ քայլը՝  դեպի ետ, որին   եզակիներն    են  ընդունակ միայն։   Էհ, Վահրամ, Վահրամ…Երաժշտություն լսենք։ Լավ են նվագում։ 

Ես կրկին հիշեցի այն օրը , երբ տեսա Մարինեին սուպերֆոսֆատի գործարանի կադրերի բաժնի վարիչ Ստեփանի «Վոլգայում» …Հետո թե ինչպես ապտակեցի նրան…
                
-Ի՞նչ էիր մտածում,- հանկարծակի հարցրեց Մարինեն,- մտքերի մեջ էիր, չուզեցի խանգարել։
               
-Հենց այնպես մտածում էի։
             
-Իսկ գիտե՞ս, ես ինչի մասին էի մտածում,- հարցրեց Մարինեն։

-Ինչի՞ մասին էիր մտածում,- հարցրի ես։

-Մտածում էի այն մասին, որ  կինը տղամարդու կողոսկրից է ստեղծված  իրոք… Ոչ թե ոտքից, որ ստորացված լինի,  ոչ թե գլխից, որ գերազանցի նրան… Այլ կողոսկրից, որ միշտ կողք-կողքի լինի տղամադու հետ`նրան հավասար… Թևի տակ, որ պաշտպանված լինի… Սրտի կողմից, որ սիրված լինի…  Մտածում էի նաև այն մասին, թե ինչու՞ շատ հաճախ գեղեցիկ աղջիկները բախտ չունեն։

Ես նայեցի Մարինեին։

-Որովհետև նրանց խաբողները շատ են,- նորից խոսեց Մարինեն։-Դա ճշմարիտ է, որ կանայք  ականջներով են սիրում։ Աշխարհի ամենագայթակղիչ   խոսքերը նրանց են ասում, պարզ է,  նրանք էլ խաբվում են։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Երևի ճիշտ է։

Մատուցողուհին  բերեց ձկան խորովածը։

-Այս մեկն էլ խմենք  քո կենացը Վահրամ,- ասաց Մարինեն, այիուհետև երկարուկ բաժակը  դրեց սեղանին, երկու սառցակտոր սահեցրեց  բաժակի մեջ։- Շնորհակալություն, որ զանգեցիր։ Թե միայն իմանայիր որքան  դժվար է ապրել կարոտով ու իմանայիր նաև ,թե  ինչքան էի  ուզում տեսնել քեզ…Քո մասին ոչինչ չես պատմում,- ասաց Մարինեն՝ նայելով ինձ։

-Ի՞նչ պատմեմ,- ասացի ես։ Որոշ ժամանակ լուռ էի։- Այստեղից գնացի Քաջարան։ Պղնձահանքերում էի աշխատում։ Միաժամանակ սովորում էի համալսարանում։  Համալսարանից հետո միառժամանակ թերթում,  այնուհետև   գրական ամսագրում  էի աշխատում, այժմ  հանրապետական  թերթում  եմ աշխատում։ Կարճ կենսագրություն ունեմ։

- Կրկին ու նորից խմենք  մեր հանդիպման առթիվ։- Ես իմ ըմպանակը մոտեցրի Մարինեի բաժակին։- Իմ և  քո կենացը, Մարինե,- առանց  ըմպանակը ետ քաշելու, ասացի ես։ Ես շարունակ նայում էի Մարինեի կիսաբաց շուրթերին։- Իմ կյանքը միշտ լցված է եղել քեզանով, Մարինե…Բառերն ավելորդ են թվում երբեմն,  երբ քեզ մոտ է նա,  ում տենչում է սիրտդ,  ով  ջերմացնում ու լուսավորում է հոգիդ,  որին ոչ միայն խելացնոր  կերպով սիրում ես,  այլև ամեն ակնթարթ նորիցնոր   ու  առավել ուժգին  ես սիրահարվում։ Սերը մի կախարդանք է,  որին ոչ բնությունը կարող է հաղթել,  ոչ աղքատությունը և ոչ էլ ժամանակը, և պետք է այնպես  սիրել, որպեսզի,  անցնելով  հազար  գեղեցկուհու  կողքով, ուշք  չդարձնես  նրանցից  ոչ   ոքի։ Ահա այդպես էի սիրում ես քեզ, Մարինե։ Դու իմ առաջին սերն էիր,  աստվածային իմ   սրբությունը մաքրամաքուր ..

-Պետք չէ, Վահրամ,-առանց հայացքը բարձրացնելու, ասաց Մարինեն, հետո նայեց ինձ հոգնած ու վշտաբեկ։- Դու իմ մասին ոչինչ չգիտես,- ասաց նա։- Ես բոլորովին էլ այնպիսին չեմ, ինչպիսին դու ես կարծում։ Ես այն Մարինեն չեմ, Վահրամ… Ասեմ քեզ, կա հինգ բան, որ  ետ  բերել անհնարին է՝ նետած քարը, ասված խոսքը, չօգտագործված հնարավորությունը,  ժամանակը, որ բաց է թողնված և սերը, որ կորցրել ես ընդմիշտ։ Նախկին Մարինեն այլևս  չկա,- Մարինեն թույլ ժպտաց։- Այն Մարինեն մնաց տարիների խորքում…

-Խմենք,- ես մի ումպով խմեցի կոնյակը։

-Ամեն ինչ սկսվեց այն ապտակից,- քիչ հետո ասաց Մարինեն։- Մեղավոր էի…Զգում էի, որ մեղավոր եմ, բայց, միևնույն է, չէի ուզում քեզ տեսնել… Նա ինձ ասաց, որ աշխատանքի կընդունի  կադրերի բաժնում,  իր մոտ։ Այո, ես նրա հետ հանդիպում էի, իսկ քեզ ոչինչ չէի  ասում։  Մայրս է մեղավոր, ես մինչև հիմա էլ նրան ներել չեմ կարողանում։

-Ձեր հարևանուհին ինձ ամեն ինչ պատմեց քո մասին։  Սուպերֆոսֆատի դեպքից հետո երկու օր անց եկել էի ձեզ մոտ, սիրտս չէր դիմանում, ուզում էի հանդիպել քեզ։ Բայց դու չկայիր։ Նա պատահաբար տեսավ ինձ, պատմեց  ամբողջը։ Եվ ես որոշեցի գնալ, հեռանալ այստեղից։

- Ստեփանի  հետ  էի,- կրկնեց Մարինեն։ Մեքենայով մինչև ուշ երեկո ման էր ածում  քաղաքից դուրս։ Ասում էր՝ սիրում է ինձ, դեռ շատ վաղուց, ասում էր։ Եվ եթե ես լքեմ իրեն, ասում էր նա , ապա ինքը  իրեն միանգամայն դժբախտ կզգա։ Նա խոսում էր ու խոսում։ Ամեն ինչ լավ կլինի, ասում էր, կսովորես… Բաքվի բժշկական  ինստիտուտում ծանոթ ունեմ, ասում էր, ընդունել կտամ։ Մի խոսքով, ամեն ինչ վճռված էր…Գիտես, սերն իրավամբ աստվածային պարգև է և այն պետք է գնահատվի ըստ արժանավույն   ու աստվածային վսեմությամբ։ Այն   իրենից հետո պետք է թողնի  այնպիսի քնքշալից հիշողություններ՝   գեղեցիկ  սիրատածության, ջենտլմենական վարվելաձևի, աառատաձեռնության ու  անբասիր ըմբռնողության մասին, որ կինն այլ   ընտրանքի ցանկություն չունենա բնավ ու, եթե, աստված չանի, մտքովն  անգամ  անցնի, չկարողանա նմանը գտնել։ Դու հասկանո՞ւմ ես ինձ։ 

Ես նրան իհարկե հասկանում էի։

-Սերը ծնվում է սրտում, արտացոլվում  աչքերում ու ապրում  արարքներում։-Մարինեն  ուշադիր նայեց ինձ, ասես փորձելով հասկանալ ՝ իր ասածի իմաստը  հասնո՞ւմ է ինձ արդյոք։

-Հետո՞,- ասացի ես, հեռուն գնացող իր մտքերից նրան վերադարձնելով մեր խոսակցությանը։

-Շատ էի բարկացած քեզ վրա,- շարունակեց Մարինեն։- Ապտակի համար շատ էի բարկացած։ Հիմա էլ որ հիշում եմ, վատ եմ զգում…Բոլորի ներկայությամբ… Քո մասին ձգտում էի չմտածել։ Իսկ հետո այլևս չտեսա քեզ։ Միայն մի անգամ, չգիտեմ ով էր, ասաց, որ գնացել ես քաղաքից։ Բայց և այնպես հետագայում հոգուս խորքում ինչ-որ  տեղ ցավ էի զգում  քեզ համար։ Մեղավոր էի զգում ինձ։

Ես ծխախոտ վառեցի։

-Իսկ հետո ընդունվեցի ինստիտուտ,- միանգամից ասաց Մարինեն,- ոչ բժշկական, իհարկե։ Առևտուրը չէր ձգում, թողեցի տեխնիկումը, ընդունվեցի քիմիայի ինստիտուտ։ Այդ բնագավառում էլ աշխատում եմ։

-Իսկ նա՞։ Ստեփանը։ Ի՞նչ եղավ։

-Շուտով ուղարկեցին Մոսկվա՝ սովորելու։ Գնալիս եկավ կանչեց, դուրս եկանք։ Խնդրում էր, որ սպասեմ։ Կսպասեմ, ասացի։ Հինգ կոպեկանոց գցեց ծովը։ Ասում էր, երբ հինգ կոպեկանոց ես գցում ծովը, անպայման բարեհաջող ետ ես գալիս։

Մարինեն լռեց։

-Խմիր,- ասացի ես։- Մեր անցած օրերի կենացը։

-Այսքան ինձ չի կարելի, -ասաց Մարինեն։- Բայց խմում եմ… Ուխտավորի երկյուղածությամբ խմում եմ մեր անդարձ, մեր անցած, մեր կորած օրերի կենացը… Ես հաճախակի գիտե՞ս ինչ եմ  հիշում,Վահրամ, մեր այն  համբյուրը ձեր անտառում՝  հորդ անձրևից հետո… Քո միամիտ մաքրությունն այնպես  էր գերել ինձ, որ  ես համայա թե համաձայն էի ամեն ինչի…  Ի՜նչ լավ էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը…

Ես նայեցի նրան։ Նա արտասվում էր։

-Գնանք պարելու,- ես կիսաբարձրացա տեղից։- Այսքան տարիներ քեզ հետ չեմ պարել։

-Գնանք։

Սկսեցինք պարել։ Ես իմ կրծքին զգում էի նրա մարմնի փխրուն  ջերմությունը, իմ ռունգերում նրա ոսկեզօծ մազերի բուրմունքն էր, նրա ողորկ պարանոցի մանուշակաբույրը…Իմ գլուխն ասես  պտտվում էր պարի պտույտների հետ, ու չգիտեի՝ կոնյակի՞ց էր, թե՞ Մարտինեի այդքան մոտիկությունից։

-Մարինե,- կամացուկ, ասես Մարինեն հանկարծ քնից կարթնանա, շշնջում էի ես…- Դու իմն էիր… Ես քեզ խելահեղորեն  սիրում էի… Ինչո՞ւ ամեն ինչ այսպես ստացվեց…
Մարինեն չէր պատասխանում։

-Ախր ինչո՞ւ այսպես դառավ։ Ինչո՞ւ,- ասացի ես՝ Մարինեին սեղմելով իմ կրծքին։

-Կարծում ես, ես գիտե՞մ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն, գլուխը սեղմելով իմ  ուսին։ - Հետաքրքիր է,  ինչո՞ւ  կյանքն  այնպես է դասավորված ,որ  ինչ հարկավոր է, քիչ է պատահում, ինչ որ պետք չէ՝ կա ամեն քայլում։

                 
Նվագը վերջացավ։ Կրկին նստեցինք սեղանի մոտ։ Ես կանչեցի մատուցողուհուն։

-Ի՞նչ սիգարետ ունեք,- հարցրի ես։

-Իսկ ի՞նչ եք ուզում։

-«Պառլամենտ»։

-Հիմա կբերեմ, - ասաց մատուցողուհին։

Մարինեն նայեց ինձ։ Երկար նայում էր, հետո ասաց.

-Չե՞ս ամուսնացել, Վահրամ։

-Ամուսնացել եմ,- ստեցի  ես, Մարինեից փախցնելով հայացքս։

-Չգիտեի,-տխուր ասաց Մարինեն։- Վաղո՞ւց։

-Վաղուց,- ասացի ես՝  դարձյալ  առանց Մարինեին նայելու։

Մատուցողուհին բերեց ծխախոտը։

-Եվ սիրո՞ւմ եք իրար,- մտախոհ հարցրեց Մարինեն։

-Չգիտեմ…- Ես նոր սիգարետ վառեցի։-Առհասարակ չեմ ծխում,- ասացի ես։- Միայն երբ խմում եմ։ Ուզո՞ւմ ես։ 

-Տուր։-Մարինեն սիգարետ վերցրեց։   
               
«Ճշմարիտ է, նախկին Մարինեն չկա այլևս,- դառնությամբ մտածում էի ես, նա մնացել է տարիների խորքում, հեռու…»։

-Հետո՞,- հանկարծ ասացի ես։- Դու բոլորը ինձ պատմիր։ Ինչ քեզ հետ եղել է։

-Ինչ է, ուզում ես գրե՞լ,- քմծիծաղեց Մարինեն՝ ծխից մշուշված աչքերով մի  ակնթարթ նայելով ինձ։

-Դիցուկև։

-Խորհուրդ չէի տա։ Իմ կյանքը չի տեղավորվի թերթում։ Ինձ հետ այնքա՜ն բան է եղել…

-Չեմ գրի։ Ինչո՞ւ գրել,- ժպտացի ես ու փորձեցի կատակել։-Միևնույն է, դու հայերեն կարդալ չգիտես։

-Կսովորեմ,- Մարինեն նույնպես ժպտաց։

-Դու պատմիր ինձ բոլորը,- կրկին ասացի ես։- Բոլորը, ինչ եղել է։ Սպասեցի՞ր նրան։

-Ո՞ւմ։

-Ստեփանին։

-Սկզբում սպասում էի։ Հետո ինձ ասացին, որ նա շատերի հետ է ման եկել ու թողել։- Մարինեն լռեց, այդպես լուռ մնաց երկար։-Բայց ահա մի օր,- շարունակեց նա,- հիշում եմ, արևոտ օր էր, ավելի ճիշտ՝ իրիկնամուտ էր, արևը մայր չէր մտել դեռ, փողոցի մի մասը արևի մեջ էր դեռ,  մյուսը՝ ստվերի։ Ահա այդ արևի միջով գալիս եմ, և հանկարծ մեկը տնկվում է կողքիս՝ հեծանիվի վրա, ժպտերես,  սև մազափունջը ճակատին, որ նա գլխի թեթև շարժումով շարունակ ետ էր նետում, ու ասում է. «Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ»։



-Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ,- ասաց տղան, առանց հեծանիվից իջնելու։

Մարինեն նայեց նրան, չէր ուզում պատասխանել, բայց տղան ժպտում էր բարեհոգի ժպիտով, և նա ասաց.

-Ես այնտեղ հաճախակի եմ լինում։

-Իսկ գեղեցկուհու անունը ինչպե՞ս է,- հարցրեց տղան՝ շարունակելով ճանապարհը։- Իմ անունը, օրինակ, Արմեն է։

Մարինեն չպատասխանեց, առանց տղային նայելու, գնում էր, իսկ տղան ձեռք չէր քաշում, հեծանիվով գալիս էր կողքից։

-Այդքան բարի, այդքան գեղեցիկ, այդքան լավիկը,- շարունակեց տղան,- ու այդքան նեղացկոտ։

-Իսկ ինչո՞ւ նեղացկոտ,- հանկարծ ասաց Մարինեն ու նայեց տղային, որի դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Որովհետև բարև չտվի, նեղացար,- ժպտաց տղան։

Մարինեն նույնիսկ չկարողացավ պահել ժպիտը։

-Հարազատ մարդիկ պետք է իրար հետ դու-ով խոսեն,- ասաց տղան։

-Մենք ի՞նչ հաազատ ենք, որ,- զարմանքով ասաց Մարինեն։- Ես ձեզ կյանքում տեսած չկամ անգամ։

-Դա նշանակություն չունի,- ասաց տղան,- այսուհետև ամեն օր տեսնելու ես… Դու դեռ կսիրահարվես ինձ։

Մարինեն կողքանց նայում էր նրան, ու նորից ժպիտը չէր կարողանում պահել։

-Հաստատ բան եմ ասում,- շարունակեց տղան,- սիրահարվելու ես։ Ես խոսքը քամուն տվողներից չեմ։ Ուզո՞ւմ ես գրազ գանք։

-Բայց դուք շատ եք ինքնահավան,- ասաց Մարինեն ժպտալով,- այդպես չի կարելի։

-Իսկ դո՞ւք,- ասաց տղան ու նորից նրա ամբողջ դեմքը ողողվեց բարեհոգի ժպիտով։- Ձեր գեցեղիկ աչքերում և խորամանկություն կա և մի փոքր էլ մեծամտություն։

-Մի՞թե,- ասաց Մարինեն։

-Այո։ Ի դեպ, քեզ նման գեղեցիկ աղջիկները՝  երկրպագուներով շրջապատված,   հազվադեպ են մենակ լինում,- ասաց տղան,-  բայց շատ հաճախ վերջում մնում են միայնակ։ - Նա արագ փոխեց խոսքը։- Դու ամեն օր կաթո՞վ ես լվացվում,- հարցրեց նա։

-Ինչո՞ւ կաթով,- զարմացավ Մարինեն։

-Չգիտեմ,- ասաց տղան։-Երևի կաթով ես լվացվում, որ այդպես սիրուն ես։

-Ոչ, վարդաջրով եմ լվացվում,- ծիծաղեց Մարինեն։ Նա չէր ուզում ծիծաղել, չէր ուզում ժպտալ, չէր ուզում նայել տղային, բայց չէր ստացվում. նայում էր, ժպտում։ Ձայնն էլ այնպես հաճելի էր։ Մարինեի ժպիտը, հավանորեն, քաջալերում էր տղային, նա հեծանիվը նստած  դանդաղ պտտում էր  ոտնակները՝ աշխատելով ոչ առաջ ընկնել, ոչ՝ ետ։

-Ես քեզ դուր եմ գալիս,- ասաց տղան։ -Ես դա զգում եմ։

-Ի՞նչ,- ծիծաղեց Մարինեն։

Հասել էին Մարինեենց տանը։ Մարինեն ցանկացավ մտնել շքամուտք։ Բայց տղան հեծանիվով փակել էր  շքամուտքը։ Եվ դարձյալ դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Ինչպես տեսնում եմ, շատ եք ուրախ,- ասաց Մարինեն։

-Իսկ ինչ է, դա դուր չի՞ գալիս ձեզ,-ասաց տղան։ Նա մեկ դու-ով էր խոսում, մեկ անցնում էր դուք-ի։

-Դուր է գալիս, ինչու չէ,- պատասխանեց Մարինեն, նայելով նրան։

-Այդ դեպքում ամուսնացիր ինձ հետ,- հանկարծ ասաց տղան։

-Առանց սիրո՞,- խաղի մեջ մտավ Մարինեն։

-Հետո կսիրես,- ժպտաց տղան։

-Հետո՝ ե՞րբ,- հարցրեց Մարինեն։

-Հենց որ ամուսնանաս։


-Իսկ դո՞ւ,-  ակամա ինքն էլ դու-ի անցնելով ասաց Մարինեն։

-Ես հիմա էլ սիրում եմ։

-Մի՞թե… հենց առաջին հայացքի՞ց,- ժպտաց Մարինեն։

-Այո,- պատասխանեց տղան։- Սեր՝ առաջին հայանցքից։ Դա ամենամաքուրն է։ Մնացածը դատարկ բան է։ Բայց այս էլ կա, որ ինչքան շատ ես սիրում, այնքան շատ ես տառապում։
-Կյանքի կարգին փորձ ունես, ինչպես տեսնում եմ,- ասաց Մարինեն։

-Իհարկե,-ժպտաց տղան,-բայց ոչ ոք ինձ դուր չի գալիս,- ավելացրեց նա։ -Քեզնից բացի։ Դու լավն ես, իսկ մազերդ՝ ոնց որ ոսկեջրած, ձայնդ էլ անչափ բարի է։ Ասես  լեռնային  գետակի կարկաչ։

-Իսկ եթե սխալվո՞ւմ ես,- ասաց Մարինեն։- Ես շատ վատն եմ, չարը։


-Եվ ո՞վ կհավատա քեզ,- ասաց տղան։-Դու չգիտես քեզ, ինձնից հարցրու, ես քեզ պես աղջիկ չեմ տեսել կյանքում։

-Քո ամբողջ կյանքը առջևում է դեռ,- ասաց Մարինեն ժպտադեմ։- Դեռ շատ կտեսնես։ Դու դեռ երեխա ես…

-Երեխա ես գտել,- ծիծաղեց   տղան։- Բանակ  գնացած- եկած տղա եմ, ինչ երեխա։ Երեխաները մանկապարտեզում են լինում։Նոր եմ եկել  բանակից։ Այս ամսին։

-Դա ինձ չի վերաբերում,- լուրջ դեմք ընդունելով ասաց Մարինեն։-Հեծանիվը քաշեք, տանը սպասում են ինձ։

-Պատասխանեք իմ հարցին,  հետո,- ասաց տղան։

-Ի՞նչ հարց,- ուսերը թոթվեց Մարինեն։

-Կամուսնանա՞ք ինձ հետ։

-Հենց հիմա՞,- ծիծաղեց Մարինեն։-Սպասեք գնամ մորս ասեմ՝ նոր։ Առանց նրա համաձայնության անհարմար է։

-Որ չգաս՝ կփախցնեմ,- ասաց տղան։-Հաստատ։

-Այս հեծանիվո՞վ,- կրկին ծիծաղեց Մարինեն։

Տղան ճանապարհից մի կողմ քաշեց հեծանիվը։

-Գնա,- մռայլ ասաց նա։-Չեմ խանգարի։

Մարինեն արագ բարձրացավ աստիճաններով, բայց չգիտես ինչու, մտածում էր տղայի մասին։ «Վիրավորվեց»,- մտածեց նա։ Նա նույնիսկ ցանկացավ ետ դառնալ, ներողություն խնդրել։ Բայց ետ չդարձավ… Մյուս օրը տղան նորից եկավ։ Դարձյալ երեկոյան դիմաց։ Առանց հեծանիվի։ Մարինեն խոհանոցի պատուհանից տեսավ նրան։ Դուրս եկավ։ Անցած օրվա նման չէր. տղան  համարյա չէր ժպտում։

-Այս գիշեր չեմ քնել,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- հարցրեց Մարինեն։

-Ձեր մասին էի մտածում,- ասաց տղան՝  ասես  չհամարձակվելով նայել Մարինեին…

Այդպես սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։

Զանգեզուրի ինչ-որ գյուղից էր։ Ծնողներն այնտեղ էին, գյուղից էր բանակ գնացել։ Ամուսնացած եղբայր ուներ Սումգայիթում, նրա մոտ էր ապրում։  Բանակից նոր էր եկել, չէր գրանցվել դեռ։ Հետո գրանցվեց, աշխատաննքի մտավ։ Տրամվայի պարկում էր աշխատում։ Եվ ահա մի օր նա եղբոր հետ եկավ Մարինեենց տուն։ Մարինեին չէր ասել, ուզում էր հաճելի անակնկալ մատուցել։ Մարինեի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ նրանք ներս մտան։ Իր և Ստեփանի ինտիմ  հարաբերությունների մասին նա ոչինչ չէր ասել Արմենին։ Դա մտատանջում էր նրան։ «Ի՞նչ անել,- մտածում էր Մարինեն,- ինչպե՞ս բացատրել նրան»։ Որոշեց ասել։ Ոչ այդ օրը, իհարկե։ Մյուս օրը Արմենը զանգեց , առաջարկեց կինո գնալ, սակայն Մարինեն չուզեց։ Նա ուզում էր Արմենին պատմել բոլորը։  Այն   մասին, թե ինչպես մի անգամ, երբ  ինքը  դեռ   իներրորդ դասարանում  էր, երեկոյան ուշ  իրենց մոտ եկավ  Ստեփանը։ Մայրն  այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում։ «Կարևոր բան ունեմ ասելու»,-ասաց նա։ Մարինեն բաց արեց դուռը և վախեցած սեղմվեց պատին։ Ստեփանը խմած էր, աչքերը վառվում էին չարագուշակ փայլով։ «Դու իմը կլինես,- ասաց այն ժամանակ Ստեփանը,- դու միայն ինձ պիտի պատկանաս, լսո՞ւմ ես, և այն էլ այսօր,  հենց հիմա»։ Մարինեն չհասցրեց անգամ ճչալ, Ստեփանը միանգամից գրկեց նրան, առաջ հրելով տարավ դեպի բազմոցը։ Մարինեն դիմադրում էր։ Նրանք բազմոցին չհասան, Ստեփանը կոպտորեն նրան գցեց հատակին, պատռտեց շորերը…

Մարինեն ուզում էր Արմենին պատմել, որ Ստեփանը բռնի ուժով տիրեց իրեն, ուզում էր ամեն ինչ բացատրել նրան, բայց վերջին պահին, չգիտես ինչու, ասաց.

-Մինչև քեզ մեկի հետ հանդիպել եմ…Ստեփան է անունը… Մենք պիտի ամուսնանայինք…

-Հետո՞,- ցածր ասաց Արմենը։ Ձայնն ասես ինչ-որ հեռավոր տեղից էր գալիս։ Թվում էր հիմա կընդհատվի շնչառությունը։

-Մենք նրա հետ պիտի ամուսնանայինք,- շարունակեց Մարինեն…-Սակայն…սակայն մինչև հարսանիք չսպասեցինք… հիմարություն, երեխայություն էր դա… իսկ հարսանիքից երկու օր առաջ նրա մեքենան վթարի ենթարկվեց, և նա զոհվեց…
Մի պահ Արմենը նստել էր անշարժ, այտամկանն էր  միայն ցնցվում շարունակ։  Հետո ծանր վեր կացավ տեղից, գնաց։ Գնում էր գլխիկոր, առանց ետ նայելու։ Մարինեն նայում էր նրա ետևից ու չգիտեր ինչ անել։ Իսկ հետո լաց եղավ։ Երկար ու դառը լաց եղավ Մարինեն։

Իսկ հետո՞,- առանց Մարինեին նայելու, հարցրի ես։-Այդպես էլ գնա՞ց։
-Ոչ,- պատասխանեց Մարինեն։-Սիրում էր։ Մի շաբաթից հետո եկավ…

Մի շաբաթ հետո Արմենը եկավ անթրաշ, աչքերը կարմրած։ Լռին նայում էր Մարինեին, ինչպես հավատացյալը սրբապատկերի։

-Չեմ կարող առանց քեզ,- ասաց նա,- սիրում եմ, չեմ կարող, ուժ չունեմ։

Նորից սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։ Նոր տարվա նախօրյակին Արմենը աշխատանքից ուղիղ գնաց Մարինեենց մոտ։ Տանը միայն Մարինեն էր։

-Մի տուն եմ գտել,- ասաց Արմենը ուրախ տրամադրությամբ։-Կապրենք վարձով, մինչև բնակարան  կտան։ Խոստացել են։

Առանց հարսանիքի, երաժշտության ամուսնացան։ Ամեն ինչ լավ էր, աշխատավարձը Արմենը ստանում, մինչև վերջին կոպեկը բերում էր Մարինեին։ Մարինեն նույնպես աշխատում էր։ Հաշվառող էր տրամվայի պարկում։ Երեք ամիս էր, ինչ միասին էին, պլանավորում  էին, թե ուր գնան ամառը։

-Կգնանք մեզ մոտ,  Զանգեզուր,- ասում էր Արմենը։- Երկրագնդի  վրա մեր գյուղի պես գյուղ չկա։ Բարձր սարերով ու անտառներով շրջապատված, ծաղիկների ու վարդերի մեջ կորած…

Քաղաքում էր ապրում նա, բայց հոգով գյուղի հետ էր, շարունակ գյուղից էր խոսում, գյուղի սարերից, աղբյուրներից։ Այնտեղ էր անցկացրել մանկությունը, ավարտել միջնակարգը։ Իսկ Ստեփանի մասին չէր խոսում։ Թեպետ Մարինեն զգում էր, որ նա հաճախակի էր մտածում այդ մասին։ Մտածում էր, տանջվում, բայց ոչինչ չէր ասում։ Արմենի գլխի մեջ ամուր նստած էր իր և  Մարինեի միջև կանգնած մի երրորդի ստվերը։ Եվ նա չէր կարողանում  սրտից հանել դա։ Տանջվում էր, զգում էր դա Մարինեն, բայց ի՞նչ կարող էր անել։ Միայն մի անգամ Արմենն ասաց.

-Իմ գլխից դուրս չի գալիս այն, որ մեկը պառկել է քեզ հետ, Մարինե, անկողնում գրկել է քո մերկ ուսերը, սիրո խոսքեր է ասել, համբուրել է քո հրաշք մարմինը, շուրթերը… Ես կգժվեմ։- Դեմքը ձեռքերով ծածկած էր խոսում, և մատները դեմքի վրա ասես դողում էին։

-Այդ մասին այլևս խոսք չլինի, խնդրում եմ,- ասաց Մարինեն։ - Ես հասկանում եմ քեզ, Արմեն, բայց խնդրում եմ, չխոսես այդ մասին։ Նա չկա…

-Լավ,- ցածր ասաց Արմենը։ Ու այլևս չխոսեց։ Իսկ գարնան մի օր, ապրիլի կեսերին էր, Արմենը ուշ եկավ տուն։ Խմած էր։ Ձեռքին բանալի կար, բայց ինքը չբացեց դուռը։ Երկար սեղմեց դռան զանգը։  Մարինեն բացեց դուռը և տեսավ նրան՝ շեմքին կանգնած, ոնց որ երեք օրվա անքնությունից՝  աչքերը լիովին կարմրած։ Նայեց նա Մարինեին ուղիղ, անքթիթ։ Եվ Մարինեն ներըմբռնողաբար հասկացավ. որ նա ամեն ինչ գիտի։ «Ստեփանն է ասել»,- իսկույն անցավ Մարինեի մտքով։

Չէր սխալվում Մարինեն։  Իրոք Ստեփանն էր ասել։ Նա Արմենին կանգնեցրել էր փողոցում ու  հենց  մեքենայից  հարցրել. «Ինչպե՞ս է Մարինեն, նա չի՞ կարոտում ինձ»։ «Իսկ դու ո՞վ ես»,- շվարած հարցրել էր Արմենը։ «Իրեն հարցրու,-ծիծաղել էր Ստեփանը։-Մենք Մարինեի հետ  հաճելի  օրեր շատ ենք անցկացրել իմ բնակարանում։ Ասա Ստեփանը բարևում է»։ Նայեց Մարինեն ու հասկացավ ամեն ինչ։ Իսկ Արմենը ներս մտավ , առանց մի խոսքի, լռին անցավ սենյակ։ Մարինեն մտել էր խոհանոց ու սիրտ չէր անում գնալ նրա  մոտ։ Վերջապես սիրտ արեց, ներս մտավ։ Արմենը արդեն կապել էր ճամպրուկը։

-Հարսանիքից երկու օր առաջ մեռածները հարություն են առել,- ասաց Արմենը խուլ, հազիվ լսելի ձայնով։- Ուրեմն խաբել ես ինձ… Եվ հիմա երկուսով  ինձ վրա ծիծաղում եք երևի…

Մարինեն մնացել էր կանգնած, խոսք չէր գտնում ասելու,  արտասվում էր միայն… Արմենը ճամպրուկը վերցրեց, դուրս եկավ…

-Ամբողջ մի տարի մենակ էի,- հառաչեց Մարինեն։-Հետո նորից եկա մերոնց մոտ։ Մայրս հետս չէր խոսում, եղբայրս փոքր էր։ Անտանելի էր…

 Ես մոխրամանի մեջ հանգցրի ծխախոտը։

-Պատմիր,- ասացի ես։-Հետո՞,  այլևս  չեկա՞վ։

-Ոչ։ Այստեղ մի ընկեր ուներ, անունը Սեյրան։ Ավտոբուսի վրա էր աշխատում։ Գնացի նրա մոտ, վերցրի հասցեն՝քաղաք Վոլժսկ։  Իսկ որտեղ էր այդ Վոլժսկը՝ պատկերացում անգամ չունեի։

-Լցնե՞մ բաժակները,-վերցնելով շիշը, ասացի ես։

-Հերիք է։ Դու խմիր, եթե ուզում ես։ Ես չեմ ուզում։ Ասա, թող սուրճ բերեն։

Ես մոտ կանչեցի մատուցողուհուն, խնդրեցի, որ սուրճ բերի։

-Սուրճը կոնյակով շատ հաճելի  է,- ասացի ես։- Մի գավաթ սուրճին ՝մի քանի գրամ կոնյակ։-Ես կոնյակ լցրի սուրճի մեջ։

Սուրճն իրոք լավ էր կոնյակով։ Մարինեին նույնպես դուր եկավ։

Լուռ երաժշտություն էինք լսում։

-Գնացիր այնտե՞ղ, Վոլժսկ,- երկար լռությունից հետո հարցրի ես։

-Այո,- ասաց Մարինեն, ցածր հառաչեց։-Գնացի։

-Դու, ինչ է, սիրո՞ւմ էիր նրան։

-Չգիտեմ։ Երբեք չեմ մտածել այդ մասին։


Մարինեն երբեք չէր մտածել այդ մասին՝ սիրո՞ւմ է Արմենին, թե ոչ։ Պարզապես ընտելացել էր նրան։ Բացի այդ, նա իրեն մեղավոր էր զգում։ «Պետք է սկզբից ասեի ճշմարտությունը»,- մտածում էր Մարինեն։ Նրան թվաց, թե Արմենի համար հեշտ կլիներ, եթե ինքն ասեր, որ Ստեփանը չկա։ «Հարսանիքի, վթարման մասին զուր հնարեցի,- մտածում էր Մարինեն ու ինքն իրեն հուսադրում,- ոչինչ, կգնամ, կբացատրեմ, կհասկանա»։ Արդյունաբերական փոքրիկ քաղաք էր Վոլժսկը, Կազանից մի հարյուր կիլոմետր այն կողմ։ Ձյունը մինչև գոտկատեղ էր հասնում։ Մարինեն գտավ տունը։ Երկհարկանի փայտե շենք էր, շենքի բակում մեկին հարցրեց, ասաց, որ, այո, այստեղ է ապրում, ցույց տվեց լուսամուտը, ասաց, որ երկրորդ հարկի ձախ դուռն է։ Լույսը վառվում էր։ Մարինեի սիրտը անհանգիստ խփում էր։ Հուզվում էր։ Բարձրացավ, սեղմեց դռան զաանգը։

-Ո՞վ է,- հարցրին դռան ետևից։

 Սիրտը դարձյալ անհանգիստ խփում էր, թվում էր հիմա կընկնի։

Դուռը կիսաբացվեց, և ռուս մի կին՝ մոտ 30-35 տարեկան, Մարինեին ոտից գլուխ չափելով ասաց.

-Ո՞ւմ եք ուզում։

-Արմենը տա՞նն է,- հարցրեց Մարինեն։

-Արմե՞նը…- կնոջ աչքերը մանրացան, նա քիչ լռեց, հետո ասաց.- Իսկ դուք ո՞վ եք։

-Բարեկամուհին,- ասաց Մարինեն։

-Տանը չէ,-զննելով Մարինեին, ասաց նա։- Երկրորդ հերթի է աշխատում։

Եվ հասկացավ Մարինեն, որ ամուսնացել է Արմենը, և ուժով պահեց իրեն, որ չփղձկա, աստիճանների բազրիքից բռնելով, դանդաղ իջավ, բոլորը ինձնից փախչում են, մտածում էր, և նրա սիրտը լաց էր լինում։ Աստիճաններով իջնելիս մի անգամ էլ ետ նայեց. անծանոթ կինը դեռ կանգնած էր դռների արանքում։ Մարինեն նայեց նրան, այդ կինն իհարկե ամեն ինչ հասկացել էր, կարող է նույնիսկ գիտեր Մարինեի մասին։ Արցունքները անդադար հոսում էին Մարինեի այտերն ի վար։

-Եվ այդպես էլ չտեսա՞ր նրան,- հարցրի ես երկար լռությունից հետո։

-Ոչ,- արձագանքեց Մարինեն։-Այլևս չտեսա։ Ես նրան երբեք չեմ մեղադրում։ Նա մեղավոր չէր, ես խաբեցի նրան։

-Իսկ Ստեփա՞նը…- նորից հարցրի ես՝ ծխախոտ վառելով։-Նրան նույնպե՞ս այլևս չտեսար։

-Տեսա,- դառը ժպտաց Մարինեն։-Հենց կայարանում։

Մարինեն Ստեփանին տեսավ դեռևս վագոնի բաց հարթակից։ Ասես հեռագրել էր որ դիմավորեր։

-Ստեփան,- կանչեց Մարինեն։

Ստեփանը տեսավ նրան, ձեռքով ողջունեց։ 

-Դու այս որտեղի՞ց ես գալիս,-  հապշտապ  մոտենալով հարցրեց Ստեփանը։

Մարինեն չպատասխանեց նրա հարցին։

-Իսկ դու ի ՞նչ ես անում այնտեղ։

-Մի ծանոթ տղա կա, Մոսկվա ճանապարհեցի։

-Ինձ կտանե՞ս տուն,- հարցրեց Մարինեն։

-Մեծ բավականությամբ,- ձեռքերը տարածեց Ստեփանը։ Մարինեի մասին Ստեփանը ամեն ինչ գիտեր, հետաքրքրվել էր։

-Գնանք ինձ մոտ, -ասաց Ստեփանը։-Սուրճ կխմենք, երաժշտություն կլսենք… Նոր ձայնապնակներ ունեմ։

Տանը չգիտեին, որ Մարինեն եկել է, իսկ իր համար արդեն միևնույն էր։

-Գնանք,- ասաց Մարինեն։

Սկսեցին կրկին հանդիպել։ Լավ էր վարվում Մարինեին։ Աշխարհն առանց բարի հոգիների չէ, մտածում էր Մարինեն, իսկ Ստեփանի մասին լսածներին այլևս չէր հավատում։ Նույնիսկ չնախատեց, թե ինչո՞ւ իրենց հարաբերությունների մասին պատմել էր Արմենին։ «Սիրում է ինձ- մտածում էր նա, դրա համար է երևի պատմել»։ Քաղաքային կոմերիտ շրջկոմում հրահանգիչ էր, բայց ասում էր, որ շուտով առաջ կքաշեն։ Ասումէր, որ միշտ սիրել է Մարինեին, սիրում է ու կսիրի ընդմիշտ։ Սակայն ինչ-որ բանից վախենում էր նա, չէր ուզում զագս գնալ Մարինեի հետ։ Ինչի՞ց էր վախենում՝ Մարինեն չէր հասկանում։ Բայց շուտով ամեն ինչ պարզվեց… Երեխով էր Մարինեն։ Ստեփանը չկար, նա մի քանի օրով գործուղման էր մեկնել Մոսկվա։ Մի շաբաթ հետո եկավ։ Իսկույն զանգեց Մարինեին։ Ասաց, որ շատ է կարոտել։ Հրավիրեց իր մոտ՝ տուն։ Մարինեն համոզված էր, որ նա ուրախությունից պիտի խենթանա՝ լսելով երեխայի մասին։ Սակայն  այդպես չեղավ, նա Մարինեի հրճվագին նորությունն ընդունեց սառնորեն, առավելին՝   գույնը գցեց։ «Բաքվում ընտանիք ունեմ, ասաց, խնդրում եմ ինձ չխայտառակես, Մարինե…»:

Մարինեի ոտքերն ընկավ, անկապ-անկապ խոսում էր, աղաչում…Ծանոթ գինեկոլոգ ուներ, Մարնեին տարավ նրա մոտ։ Բժիշկը համառում  էր։ «Ռիսկի դիմել չեմ կարող,- ասում է,- նա այլևս երեխա ունենալ չի կարող, դուք հասկանու՞մ  եք դա»։ Հետո  նրանք երկար ինչ-որ խոսում էին։ Բժիշկը համաձայնվեց։ Լաց եղավ Մարինեն։ Երանելի անուրջներով տարված՝  ինչքան էր երազել երեխայի մասին։ Նրան միշտ թվում էր , թե երբ ամուսնանա՝ անպայման տղա է ունենալու, շեկ  մազերով, գեղեցիկ։ Պատկերացնում էր, թե ինչպես պետք է հագցնի, ինչ ձևի պիտի սանրի մազերը։ Նույնիսկ անուն էր դրել՝ Ալեն։ Մի ակնթարթում հիշեց այդ բոլորը Մարինեն ու լաց եղավ։ Բժիշկն ուզում էր հանգստացնել նրան, ինչ-որ բաներ էր ասում, իսկ Մարինեն ոչինչ չէր լսում, չէր կարողանում ըմբռնել, թե ինչ էր ասում բժիշկը։ Մտքում հայհոյում էր բոլորին՝ և՛ ծնողներին, որ իրեն աշխարհ են բերել, հատկապես հորը, որ իբր խանդում էր, բաժանվեց մորից՝ իրեն և փոքր եղբորը թողնելով նրա մոտ, գնաց ամուսնացավ ուրիշի հետ և ապրում էր Միջին Ասիայում՝ Սամարղանդում։ Գուցե ամեն ինչ այդպես չստացվեր, մտածում էր Մարինեն, եթե նրանք չբաժանվեին, Ստեփանին հայհոյեց և Արմենին, որ թողեց իրեն ու գնաց Վոլժսկ. ''Որ ինձ չէիր առնելու, չէիր ամուսնանալու ինձ հետ,- մտովի ասում էր նա Ստեփանին,- ինչո՞ւ այն գիշեր այնպես վարվեցիր ինձ հետ…''։ Եվ կատաղությունից ու ինքն իրեն խղճալուց լաց էր լինում Մարինեն…Նույնիսկ ցանկանում էր վերջ տալ կյանքին… Եվ ոչ ոքի չէր ուզում հանդիպել, ոչ ոքի հետ չէր ուզում խոսել…

Մարինեն լռեց։ Ես չէի բարձրացնում հայացքս, չէի նայում Մարինեին։

-Չգնա՞նք,- ասաց Մարինեն։-Սուրճը խմիր, դուրս գնաք։

Դրսում օդը սառն  էր։ Թեթև քամի էր, և լուսինը ճոճվում էր ջրերի վրա։ Զբոսայգու  նստարանները զբաղված էին, մենք դանդաղ քայլում էինք ծառուղիներով ու լուռ էինք։ 
Ծովի անծայրածիր  մակերևույթը  մուգ կանաչավուն չէր հիմա, այլ լիովին  գորշ՝ միախառնված սևին, որ  հեռանալով՝  խավարում  ձուլվում էր երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից լուսինն արդեն բարձրացել, անկարգել սահում էր աստեղնազարդ մաքուր երկինքն ի վեր՝ առաջվա պես լուսավորելով այս ու այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսական  ինքնաշեն տախտակամածները։

-Ինչո՞ւ պատմեցի,- կամացուկ ասաց Մարիեն։

Դադար։

-Ինչո՞ւ հիշեցի այսքանը,- տխրությամբ ավելացրեց նա։

Դադար։

-Սա իմ կյանքն է, լավ-վատ՝ իմն է։

Նորից դադար։

-Ես քեզ պատմեցի իմ կյանքը,- խոսեց նա, առանց նայելու իմ կողմը։- Ավելի շուտ՝ մի կտոր՝ իմ փոշոտ կյանքից։ 

Հառաչ։ Մի քանի վայրկյան մտորում։

Գլխի սովոր շարժումով Մարինեն ետ գցեց ճակատին ընկած մազերը։

-Ես քեզ ճիշտ ասացի, Վահրամ, - կրկին խոսեց Մարինեն։- Իմ կյանքը թերթում չի տեղավորվի, չփորձես գրել։ Ես թեթևամտորեն վերաբերվեցի կյանքին, և կյանքը արժանին հատուցեց ինձ։ Ինձ  նմանների մասին ճշմարիտ է ասված, որ մենք հազվադեպ ենք մենակ լինում, բայց  շատ հաճախ վերջում մնում ենք միայնակ։ Եվ, եթե բան է, գրես, գրիր, որ, այո, ես էի մեղավորը։ Ես չկարողացա պահպանել այն սրբասուրբ զգացմունքը, որ տածում էիր իմ հանդեպ։ Միայն մի անգամ է տրվում այն կյանքում։ Իսկ հետո այլևս այն չէ։ Ծանոթանում ես ,հանդիպում, խոսում ես, կարծես թե դուր է գալիս, թվում է նույնիսկ, թե սիրում ես արդեն։ Բայց դա միայն թվում է, որովհետև ժամանակի հետ անցնում է այդ սեր կոչվածը, և դու նորից ու վերստին զգում ես, որ դա չէր իսկական սերը… Ես այսպես եմ կարծում, Վահրամ, եթե դու քո վարքով ի զորու չէիր պահելու նրան, ով քեզ սրտանց դուր էր գալիս ու քո բախտն էր՝ տրված ի վերուստ, ապա կյանքը կստիպի քեզ, որ  դու մինչև վերջ զղջաս ու լուռ մորմոքվես քո հիմար քայլի համար…Ինչո՞ւ ենք երբեմն կյանքում կուրանում,- որոշ դադարից ետո ավելացրեց նա։- ինչո՞ւ ենք միայն  հետո հասկանում, թե ով էր արժանի և ում ընտրեցինք…

Մարինեն լուռ էր, մտքերի հետ։

-Ծխախոտ տուր,- ասաց նա։

Ես ծխախոտատուփը պարզեցի, որպեսզի Մարինեն սիգարետ վերցնի։ Հետո ինքնալուցիչը վառած պահեցի, մինչև նա կկպցներ սիգարետը և  լույսի մեջ մի կարճ պահ տեսա Մարինեի վշտահար դեմքը։

«Իսկ հիմա որտե՞ ղ է Ստեփանը»,- մտածում էի ես։

-Իսկ ես Ստեփանին տեսնում եմ,- հանկարծ ասաց Մարինեն, և ես ակամա նայեցի նրան։- Նոր բնակարան է ստացել մեր փողոցում։ Ինչ-որ բարձր տեղ է աշխատում։ Հաճախակի եմ տեսնում՝ շաբաթ կամ կիրակի օրերին։ Ընտանիքը բերել է Բաքվից, երկու տղա ունի։ Անցնում եմ նրանց կողքից, իսկ նա գլուխն անգամ չի բարձրացնում, որ ինձ նայի։ Կնոջ հետ թևանցուկ քայլում են, ու երբ հանկարծ տեսնում է ինձ, իսկույն թողնում է կնոջ թևը։ Կինն ինձ,  իհարկե,  չգիտի… Ու ես  միշտ  մտածում եմ, թե երբեմն ի՜նչ նվաստ, մանր, չնչին ու ողորմելի են տղամարդիկ։- Նա կարճատև  դադար տվեց։- Ես կարծում եմ,-  քիչ անց  ասաց նա,-  որ առհասարակ դիպվածական երևույթներ չեն լինում։ Այս աշխարհում ամեն ինչ կամ փորձություն է, կամ պատիժ, կամ շնորհ, կամ էլ, ասենք, նախանշան, և մեր կյանքում հայտնվող յուրաքանչյուր ոք անկասկած որևէ ազդեցություն  է ունենում մեզ վրա։ Ոմանք մեզ սովորեցնում են իմաստուն լինել, կարողանալ ներել, լինել երջանիկ ու ուրախանալ  բացվող ամեն մի  նոր օրվա համար: Ոմանք սովորեցնում են լինել ավելի ուժեղ, իսկ ոմանք էլ ընդհանրապես չեն  սովորեցնում, ուղղակի կոտրում են մեզ, սակայն դրանից էլ մենք փորձ ու տոկունություն ենք ձեռք բերում՝  դիմակայելու հետագա արհավիրքներին։ Ըստ երևույթին, անհրաժեշտ է ամեն մեկին գնահատել յուրովի ու գիտակցել, որ, եթե նա հայտնվել է քո կյանքում,ապա դա այդպես էլ պետք է լիներ, որովհետև, իրոք, պատահական ոչինչ չկա այս կյանքում։- Մարինեն նայեց ժամացույցին։- Հանկարծ կուշանաս ավտոբուսից… 
              
-Ժամանակ շատ  կա դեռ,- պատասխանեցի ես։
               
-Լսիր Վահրամ, լիներ,  այնպես լիներ, որ հետ գնային օրերը,- երազկոտ ասաց Մարինեն։- Հետ գնային, ու մենք կրկին լինեինք այնտեղ, գյուղից վեր՝ ձեր այն անտառակում, հիշո՞ւմ ես, ես կարմիր շորով էի, համատարած լռություն էր մեր շուրջը, թեթև հովից օրօրվում էին  ծաղիկները, ծառերի արանքից խոր երկինքն էր երևում, ձեր գյուղն էր լավ երևում, ու նաև, հիշում  եմ, քիչ հեռվում բացատ կար, այդ բացատը, ուր արևի վերջին շողերը վարվռում, հուրհրատում էին արահետի վրա։ Այո, լիներ, մենք նորից սկսեինք հանդիպել։ Առաջվա պես անտեղյակ աշխարհի ցավերին՝ անհոգ շրջեինք ձեր հանդ ու սարերում,  թափառեինք այս փողոցներում, բայց միայն լիներ՝ օրերը հետ գնային։ Թող լրագրող չլինեիր, թող հասարակ բանվոր լինեիր այստեղ, ինչպես այն ժամանակ, միայն լիներ՝ հետ գնային օրերը… Բայց հնարավոր չէ,- տխրությամբ ասաց Մարիեն։- Օրերը հետ չեն գնա…
           
Հասել էինք նրանց շքամուտքին։ Ես վերև նայեցի։

-Ձերոնք չեն քնել դեռ,- ասացի ես։- Ձեր լույսը վառվում է։

Մարինեն երկար նայում էր ինձ։ Անթարթափ  նայում էր, հետո ասաց.

-Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում ընդամենը… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում…
Որտե՞ղ էի լսել ես այդ պատմությունը՝  հիշել չկարողացա։

-Անցավ ոսկե թևիկներով թիթեռնիկի բաժին օրը,-շարունակեց Մարինեն,- և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը այդպես էլ չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն ձայներով… Իր կարճատև կյանքը այդպես ապրեց փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն կրկին նայեց ինձ։-Ոսկե թևիկներով այդ թիթեռնիկը ես եմ, Վահրամ, -հառաչանքով ասաց նա, հետո ավելացրեց.-Գոնե երբեմն   արի։ Այս ժամանակ, գարնանը…

Մտանք շքամուտք, մթան մեջ ես գտա Մարինեի ձեռքը։

-Դու դեռ հիշո՞ւմ ես  մեր սերը,- ասացի ես, և իմ ձայնը դողաց։

- Ի՞նչ է նշանակում՝ հիշում ես,- ասաց Մարինեն վհատ։- Մինչև չգա վաղը,  դժվար թե  մարդ  հասկանա, թե ինչքան լավ էր այսօր։ Եվ ինչքան քիչ բան է պետք,Վահրամ, որպեսզի մարդ իրեն զգա երջանիկ և ինչքան շատ բան՝ որպեսզի դժբախտ չզգա իրեն։ Ադամի մասին ի՞նչ  է ասում [[Մարկ Տվեն]]ը։ Այն, որ Ադամը  մարդ էր, և որ նրա բաղձալի ցանկությունը դրախտի ծառի խնձորն էր, ոչ թե նրա համար, որ այն խնձոր էր, այլ նրա համար, որ այն արգելված էր… Այո,-  դառնորեն  ավելացրեց նա-  հեռվից  երևի ամեն ինչ է քաղցր թվում։  Մարդ սիրո խորությունը կորցնելուց հետո է զգում միայն։ Բայց ի՞նչ օգուտ դրանից, ամեն ինչ  կորած է  հիմա։ 
«Մեր անցած օրերից մենք ոչինչ չենք վերցնում մեզ հետ,- մտածեցի ես։ -Ոչինչ չենք վերցնում՝ հիշողություններից բացի»։

Եվ հանկարծ վերևի հարկերից մեկում ինչ-որ մեկը միացրեց մագնիտոֆոնը։ Գուցե նույնիսկ մագնիտոֆոն չէր դա, գուցե ռադիոընդունիչ կամ հեռուստացույց էր։ Բայր դա չէր կարևորը։ Կարևորը երաժշտությունն էր ու երգը։ Ես ինքնաբերաբար սեղմեցի Մարինեի ձեռքը, և մենք վերև նայեցինք։ 

Դա մեր մոռացված երգն էր, այն երգը, որ տարիներ առաջ լսել էինք ես ու Մարինեն՝ գյուղական մեր հին ակումբում։ Առաջվա պես տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտաբեկ երգում էր այն մասին, որ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել են միասին, երդումներ էին տվել սիրո և հիմա դատարկված է  իր  հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ  չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ…

:''- Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
:''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
:''Չեն բացվի տերևները այն,''
:''Որ անցած աշնանը մեռան,-''

կամացուկ  արտասանեց Մարինեն՝ մթության մեջ սեղմվելով ինձ։- Հիշո՞ւ մ ես ,Վահրամ,- ասաց նա դողդոջուն ձայնով։

                  
-Հիշում եմ,- պատասխանեցի ես՝ շոյելով Մարինեի ցորնագույն  մազերը։
   
-Եվ հիմա դատարկվել է իմ հոգին,- դարձյալ կամացուկ արտասանեց Մարինեն,- ու փշրված է արդեն իմ սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի ինձ՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Մարինե…

-Ոչինչ չասես, Վահրամ։ Խնդրում եմ…Ոչինչ ինձ պետք չէ… ոչ խղճահարություն, ոչ կարեկցանք…- Մթության մեջ շողացին Մարինեի արցունքները։- Միայն երկու- երեք  տարին մի անգամ, եթե կարող ես, արի։ Եվ երբեմն հիշիր քո նախկին Մարինեին։ Իսկ հիմա գնա,- անկարող պահելու արցունքները, ասաց Մարինեն։- Բարի ճանապարհ…-Նա դանդաղ բարձրացավ աստիճաններով։

Ես լուռ կանգնել էի մթան մեջ։

Հեռվում, ասես տարիների հեռու խորքից, կարոտաբաղձ ու տխրածոր կանչում էին շոգեքարշ գնացքները…

[[Կատեգորիա:Լևոն Ադյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14104</id>
      <timestamp>2013-03-18T10:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="194865">[[Պատկեր:Levon Adyan.jpg|200px|thumb|]]
'''«Այն հեռավոր ամռանը»''', [[Լևոն Ադյան]]ի ստեղծագործություններից. ստորև ներկայացվում է այն:

== Այն հեռավոր ամռանը ==

::''Կյանքը եղել է ջինջ ու արևկա,'' 
::''Երկինքը՝ կապույտ,''
::''Մենք ընդամենը տասնութ տարեկան…''
::::[[Յուրի Սահակյան|Յու. Սահակյան]]

Յուրաքանչյուր մարդու կյանքում էլ, հավանաբար, լինում են անմոռանալի օրեր։ Երևելի, գեղեցիկ օրեր։ Բայց մանկության և առհասարակ պատանեկության բոլոր օրերն էլ անմոռանալի, երևելի ու գեղեցիկ են, որովհետև այդ օրերը մշտապես մեզ հետ են, ապրում են մեր մեջ՝ ժամանակ առ ժամանակ մեր սրտերը լցնելով անպարփակ կարոտով ու տխրությամբ։

Այսօր ես վերստին ուզում եմ հիշել այն հին, հեռավոր օրերը, և այդ օրերի մեջ՝ Մարինեին։ Ուզում եմ հիշել այն հեռավոր, բայց անմոռաց ամառը, այն հեքիաթային, անդարձ ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին… Հուլիս ամսվա վերջին օրերին էր դա, իրիկնադեմին, արեգակը կախվել էր մեր լեռների վրա, ուզում էր մայր մտնել ու, չգիտես ինչու, մայր չէր մտնում, կպել էր լեռներին ու ասես տատանվում էր՝ գնա՞ գիշերելու Կաղնախաչ սարից այն կողմ, լեռների ետևում, թե՞ ոչ։
 
Ես այդ երեկո խոտհարքից էի վերադառնում, արդեն տուն էի հասել, մտնում էի բակ, երբ ակումբի  կողմից, հենց բլրակի վրայից  մեր դասարանցի Ալվարդը ոչ այնքան բարձր, բայց ինձ համար լսելի, ձայնեց. «Կինո չե՞ս գալիս, Վահրամ, այսօր հնդկական լավ կինո կա»։ Ալվարդը մենակ չէր, նրա կողքին մի աղջիկ կար կանգնած, ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում։ Վանդականախշ վերնաշապիկս կոճկելով ես քայլեցի աղջիկների կողմը՝ չհամարձակվելով նայել Ալվարդի նոր ընկերուհուն։

-Ի՞նչ կինո է,- հենց այնպես ասացի ես, մոտենալով նրանց։

-Հոյակապ նկար է, Մարինեն տեսել է,- ասաց Ալվարդը՝  ժպտադեմ նայելով մեկ ինձ, մեկ` ընկերուհուն։

-Արժե նայել,-հանկարծական շիկնանքով ասաց Մարինեն՝ թռուցիկ մի հայացք նետելով ինձ վրա։ - Ձեզ դուր կգա,- և ավելացրեց  մտերմիկ անմիջականությաբ։- Կգա՞ք։

-Այո,- արագ ասացի ես՝ անկարող հայացքս կտրել սպիտակ դեմքի վրա ճառագայթող նրա  կապույտ  աչքերից ու կարմրավառ շուրթերից։

-Մարինեն Սումգաիթում է ապրում, հյուր է եկել մեզ,- ավելացրեց Ալվարդը՝   մի տեսակ հարազատորեն հպվելով Մարինեին։- Մոտ մի ամիս կմնա մեզ մոտ։

Իսկ Մարինեն ասաց. 

-Ձեզնից սարերի բույր է գալիս։ - Նա գլխի թեթև շարժումով սևասև փարթամ  մազերը ետ նետեց,  որոնք շաղ եկան  կիսամերկ ուսերին։- Դուք սարերո՞ւմ եք եղել։

-Այո,- ասացի ես ու ցույց տվեցի մեր սարերը։- Հրե՜ն, այնտեղ։ Մենք այնտեղ խոտ ենք հարում։

Մարինեն նայեց սարերի կողմը, ուր արև չկար արդեն և սարալանջերին փռված հանդերը հետզհետե ընկղմվում էին մթության մեջ։ Մարինեն աչքերը կկոցած երկար նայում էր, իսկ ես մտածում էի այն մասին, որ այսօրվանից, ահա այս պահից, նրա  պատկերը միշտ աչքիս առջև  կլինի, իսկ ձայնը մեղեդու պես շարունակ  կհնչի իմ հոգում...

-Դե, մենք գնացինք,- ասաց Ալվարդը, թեթևակի նայելով ինձ՝ իբր ի՞նչ ես աչքերդ չռել, գեղեցիկ աղջիկ տեսած չկա՞ս, ինչ է։ Նա ակնհայտորեն հպարտանում էր իր հյուրով, իսկ ես շնորհակալ էի Ալվարդին, որ կանչեց ինձ, և ես ծանոթացա Մարինեին։  

-Չմոռանաք, կգաք, լավ նկար է,- ետ շրջվելով, ժպտուն ասաց Մարինեն, և ես ակամա մի քայլ առաջ գնացի և, ասես ուրիշ, բոլորովին օտար մարդու ձայնով, ասացի.

-Անպայման կգամ, շնորհակալություն:

Տղաների հետ նստել էինք ակումբի վերջին շարքերում և ուր որ է պիտի սկսվեր կինոնկարը, երբ եկան Մարինեն ու Ալվարդը։ Մարինեն   կարմրաթույր շրջազգեստով   էր, և այն շատ էր սազում նրան։ Ասես ակումբը լցվեց լույսով, երբ նա մտավ դահլիճ։ Նրանք անցան մեր կողքով, նստեցին մեզնից մի երկու նստարան առաջ, հետո Ալվարդն ինչ-որ բան ասաց Մարինեի ականջին, Մարինեն շրջվեց, պայծառաժպիտ ողջունեց ինձ։ Տղանեը արմունկներով թաքուն բոթեցին՝ իբր մի տես ո՜վ է բարևում քեզ։ Իսկ հետո սկսվեց կինոնկարը։ Սիրո մասին էր այն. մի տղայի ու մի աղջկա սիրո մասին։ Նրանք՝ այդ տղան ու աղջիկը,  սիրում էին իրար, շարունակ երդվում էին, որ խորունկ սիրով են սիրում, սակայն ես չէի հավատում դրան, որովհետև երդումներով չեն սիրում, մտածում էի, սիրում են առանց երդումների, առանց խոստովանության, ինչպես որ ես էի հիմա սիրում Մարինեին։

Գեղեցիկ էր կինոնկարի աղջիկը՝ ինչպես Մարինեն, և Մարինեի մասին էր ասես նկարը, ես ուզում էի աննկատ մոտենալ Մարինեին, շոյել կիսախավարի մեջ փայլող նրա   արձակ մազերը, որ այնպես անփութորեն թափված էին նրա   ուսերին, ուզում էի մոտենալ, նստել նրա մոտ, նայել նրան ու ոչինչ-ոչինչ չասել, թող ինքը զգա, թող հասկանա, որ այսօրվանից աշխարհը միանգամից փոխվել է իմ աչքին, և ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Իրավ, Մարինեի նման էր կինոնկարի աղջիկը, բայց անսիրտ ու  դաժան էր նա, որովհետև վերջում լքեց սիրած տղային, և նա՝ այդ տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտահար, երգում էր այն մասին, որ այժմ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել էին միասին, երդումներ էին տվել սիրո, և հիմա դատարկվել է իր հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։ Ես չէի ուզում, որ այդպիսին լիներ Մարինեն, ուզում էի, որ նա սիրեր ինձ ու չլքեր երբեք, նա այդպիսին լինել չի կարող, մտածում էի ես այն ժամանակ, չէ՞ որ այնքան վճիտ էին նրա աչքերը…

Կինոյից հետո տղաներով դուրս եկանք ակումբի բակ և սպասեցինք՝ մինչև դուրս կգային Մարինեն ու Ալվարդը։ ''Ես սիրում եմ նրան, ես խենթորեն  սիրում եմ  նրան ,- ինքս ինձ շշնջում էի ես՝ անասելի հաճույք զգալով այդ խոսքերից։- Բայց մի՞թե այդպես են սիրում, հենց առաջին հայացքից, մի՞թե այդպես սիրում են…'' Մարինեն ու Ալվարդը նույնպես դուրս եկան ակումբից։ ''Ինչ լա՜վիկն է'',- ասաց ինչ-որ մեկը։ ''Ձայնդ'',- կոպտորեն նետեցի ես, բայց տղաներին թվաց, թե կատակում եմ, ծիծաղեցին։ Մարինեն ու Ալվարդը գնում էին առջևից։ Տղաներից մեկը՝ չիմացա, թե ով, թեթև հրեց ինձ՝ ''Գնա''։ Ես արագացրի քայլերս, հասա նրանց։

-Ձեզ դուր եկա՞վ նկարը,- ասացի ես՝ շփոթմունքս զսպելով։

-Ես այն տեսել էի,- Մարինեն ակնդետ նայեց ինձ:- Լավ նկար է։ Իսկ ձե՞զ,  ձեզ  դո՞ւր եկավ։

-Այո,- պատասխանեցի ես։- Միայն դուր չեկավ այն, որ նրանք հավատարիմ չմնացին իրենց երդումներին։- Իմ հոգում դեռ արձագանքում էին տղայի վշտագին բառերն իր սիրո և անցած աշնան մեռած տերևների մասին ու նաև այն մասին, որ դատարկվել է նրա հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի մխիթարի նրան՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Ինչո՞ւ,-հարցրեց Մարինեն՝ թեք նայելով ինձ. նրա աչքերը խորախորհուրդ ժպտում էին։ 

-Եթե նրանք, իրոք, սիրում էին իրար…- սկսեցի ես , բայց Ալվարդը ընդհատեց ինձ.

-Հետո՞ ինչ՝ սիրում էին,- ասաց նա, և ես զգացի, որ նա հենց այնպես, մի բան ասած լինելու համար արտասանեց այդ խոսքերը։

-Երդումներով չեն սիրում,- ասացի ես։- Ես կարծում եմ, որ   երդվում են այն ժամանակ, երբ չեն սիրում։ Համոզելու, հավատացնելու համար են երդվում։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Չգիտեմ,- Մարինեն  կրկին նայեց ինձ : Այս անգամ   աչքերը   երազկոտ արտահայտություն ունեին։- Գուցե…

Լռեցինք։ Լուռ էին և ձորերը, լեռները, գյուղամերձ տաք անտառները, սարերը, ուր ամբողջ օրը գերանդիներն առած խոտ էինք հարում տղաներով։ Միայն երբեմն-երբեմն ներքևում, ձորում, կանչում էր գիշերահավը։ Գյուղը, ամառային երկար օրվա աշխատանքներից հոգնաբեկ, քնել էր խոր քնով։

-Իսկ դուք սարերում ի՞նչ եք անում,- լռությունը խախտեց Մարինեն։

-Խոտ ենք հարում,-  կրկին ասացի ես, նայելով Մարինեին։- Անասնակեր ենք կուտակում կոլտնտեսության համար։

-Վահրամը գյուղի կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ է կազմել,- ասաց Ալվարդը, գոհունակ  ժպիտով նայելով իմ կողմը։- Բրիգադավար է։

-Ճի՞շտ,-  իբր շատ զարմացած՝ հարցրեց ինձ Մարինեն։

-Այո,- իմ փոխարեն պատասխանեց Ալվարդը։- Եվ ոչ միայն բրիգադավար է։ Նաև գյուղթղթակից է։ Թերթերում  նյութեր է գրում, փող են տալիս։

-Ալվարդ,- կշտամբանքով ասացի ես, իբր ի՞նչ ասելու բան է դա։ Բայց ներքուստ ուրախ էի՝ թող Մարինեն իմանա։ Մարինեն  դարձյալ ձևացրեց, թե դա իրեն շատ զարմացրեց։ Գիրգ շուրթերը կիսաբաց՝ նա  հիացմանքով նայեց աչքերիս և ժպտալով ասաց.

-Դուք լրագրող կդառնաք… Թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես սիրով կկարդամ:

Ես լուռ էի։ Հիմա ինձ չէր հետաքրքրում՝ թե ինչ կդառնայի։ Լուսնալույսի տակ սպիտակին էր տալիս ճանապարհը, բայց ես համարյա ճանապարհին չէի նայում, ես շուտ-շուտ կողքանց   գաղտնածածուկ նայում էի Մարինեին, լուսնի աղոտ լույսի մեջ գծագրված նրա  ուռուցիկ շուրթերին, և հուզմունքից կտրվում էր շունչս։

-Դուք ինչի՞ մասին եք մտածում,- զուսպ ծիծաղ նշմարվեց Մարինեի՝ ասես լույս արձակող գեղեցիկ աչքերի մեջ։

-Կինոնկարի,- իսկույն ասացի ես, թեև միանգամայն  այլ  բանի մասին էի մտածում։

-Սքանչելի աղջիկ էր, չէ՞,- հարցրեց Մարինեն, ուղիղ նայելով իմ աչքերին։

Մթան մեջ հեշտ էր խոսելը, և ես արագ ասացի.

-Այո, գեղեցիկ էր… Նա շատ էր նման ձեզ։

-Մի՞թե:- Մարինեն աչքերը փախցրեց ինձնից, նայեց հեռավոր սարերի կողմը, և ինձ թվաց, թե նա ուզում է տեսնել մեր խոտահարքերը, բայց դա հնարավոր չէր, որովհետև խավարի մեջ  այլևս չէին երևում հանդերը. հանդերը նույնպես, երևի, քնել էին խոր քնով։

Առջևում, մթան մեջ, երգում էր դեպի գյուղի բանջարանոցները վազող առուն։ Առվի վրայով անցնելիս Մարինեն հանկարծ գայթեց, ես ակամա բռնեցի նրա ձեռքը՝ մի կարճ պահ ափիս մեջ պահելով նրա սառը, բարակ մատները։

-Ձեր ոչ մի տեղը չցավե՞ց,- հուզմունքից շնչահեղձվելով՝  սրտի անդիմադրելի մղումով ասացի ես և զգացի, թե ինչպես հանկարծակի վառվեց դեմքս։

-Ո՜չ,- հեգնեց Ալվարդը, բայց Մարինեն ուշադրություն չդարձրեց դրան, նա սիրալիր նայեց ինձ։

-Շնորհակալություն,-շշնջաց նա, մի պահ կանգ առնելով։ Լուսնալույսի տակ Մարինեն գունատ էր։ Գունատ էր, բայց գեղեցիկ։ Նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել ինձ, սակայն առջևում, բլրի վրա անսպասելի տեսնելով Ալվարդի հորը՝ մերված մթավուն հորիզոնին, փոխեց մտադրությունը։

-Բարի գիշեր,- արագ ասաց Ալվարդը։- Մարինե, գնացինք…

-Բարի գիշեր ձեզ,- մարող  շշուկով արտասանեց Մարինեն՝ մեղսահայացք նայելով ու  ասես ափսոսալով  նաև, որ բաժանվում ենք։ Ինձ այդպես թվաց:

-Բարի գիշեր,- կամացուկ արձագանքեցի ես  ու  կանգ առա. ես չէի ուզում, որ Ալվարդի հայրը տեսներ ինձ։

Մարինեն մի անգամ էլ նայեց ինձ, և նրանք արագ ու թեթև գնացին բլրի կողմը. այնտեղ, իր տան առջև կանգնած, նրանց էր սպասում Ալվարդի հայրը՝ գյուղական փոստատան վարիչ   Ապրեսը, որ գյուղում հայտնի էր ամեն ինչից քիչումիչ իմացությամբ։

Ես կանգնել էի մթան մեջ և հայացքով ուղեկցում էի Մարինեին ու Ալվարդին։ Ես մտովի Մարինեին պատմում էի հանկարծակի ծնված իմ խորունկ սիրո մասին, և ասում էի նաև, որ իմ ողջ հոգին  նրանով է համակված, և որ այսուհետև մի օր անգամ չեմ կարող ապրել առանց նրա մասին մտածելու։ Եվ կինոնկարի երաժշտությունը շարունակ հնչում էր իմ հոգում, և մեկը երգում էր վշտաբեկ.

::''Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
::''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
::''Չեն բացվի տերևները այն,''
::''Որ անցած աշնանը մեռան…''

Այս երգն ու երաժշտությունը հնչում էր դեռ իմ հոգում, երբ մտամոլոր շրջում էի մեր տնամերձ այգում (տուն չէի ուզում մտնել,)։ Ես ցանկանում էի պառկել կանաչ մարգերի մեջ, սեղմվել գետնին, գրկել խնձորենիների սառը բները, որոնց մետաքսանման կեղևը կենդանի մարմին էր հիշեցնում…

…Այո, ես ուզում եմ այսօր նորից վերհիշել այն հեռավոր ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին։ Ավելի ճիշտ՝ իմ առաջին հանդիպման վերջին օրն եմ ուզում հիշել. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։

Իմ հիշողության հեռավոր մշուշի մեջ ես հիմա էլ տեսնում եմ Մարինեին՝ բարակիրան ու բարձր, լուսաժպիտ, սքանչելի։ Այդ հեռու- հեռվում, կապույտ մշուշների ու ծիրանագույն արևի մեջ, հնձած արտերի վրա կախված տատրակներ կան, կապտաթև տատրակները թրթռալով կախվում են օդում, քարանում, հետո հանկարծ սահուն  փոխում են տեղները, նորից կախվում, մնում են այդպես քարացած… 
  
Տարիների հեռվում օգոստոս ամիսն է, կեսօրն  անց,  ոսկեգույն ծղոտներով հնձած արտեր, արտերի միջով ձգվող կածանով ես վազեվազ գնում եմ  գյուղից դեպի սարեր տանող ճանապարհը, այնտեղ, ուր ճանապարհը հանկարծակի կեռվում, մտնում է անտառ, ծառերի ստվերում ինձ սպասում է Մարինեն։ Մարինեն… Միթե՞ հնարավոր է երբևէ մոռանալ նրան՝ սլացիկ ու խրոխտ, մոռանալ նրա վճիտ աչքերը, երբ նա նայում  է քեզ և այդ կապտակապույտ շողարձակող աչքերում այնպիսի դյուրահավատություն է փայլում, որ սիրտդ ակամա սկսում է արագ խփել, և, վերջապես, մոռանալ նրա վարդակարմիր շուրթերը, ձյունանման ատամները, երբ նա, կողքանց նայելով քեզ, գլուխը ետ ծիծաղում է…

Հնձած արտերի միջով ես գնում էի Մարինեի մոտ։  Ուշացել էի, շտապ-շտապ գնում էի, և քրտինքը ծորում էր իմ դեմքով, և սիրտս արագ խփում էր, գնում էի վերջին անգամ. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից։ Ալվարդի հայրն արդեն պայմանավորվել էր վարորդ Բալաբեկի հետ։ Գնում էի Մարինեի մոտ, և հազիվ էի զսպում ինձ, որ չլամ, որովհետև այլևս չէի տեսնելու Մարինեին, նրա հետ չէի քայլելու կիսամութ անտառներում,  լուսնյակ իրիկունները  իրար մոտ չէինք նստելու ձմեռվանից մնացած կոճղերի վրա և մեր շուրջը՝ ծղրիդների միալար երգը՝ գյուղական խուլ ու համատարած լռության մեջ… Այլևս չէի տեսնելու Մարինեին. շուրջ  մի ամիս էր համարյա՝  կեսօրին մոտ  աշխատանքը թողնում, Մարինեի մոտ էի գալիս, և կոլտնտեսության վարչության նախագահ Գաբրիել Բալայանն ասում էր, որ ինստիտուտ ընդունվելու համար ինձ երաշխավորագիր չի տալու, իսկ այն ժամանակ իմ աչքին ոչինչ չէր երևում. միայն Մարինեի մոտ գնայի, միասին թափառեինք  մեր  հանդերում ու անտառներում։ Այդ օրը, այո, վերջին անգամ էի գնում Մարինեի մոտ, որովհետև Մարինեն   առևտրի տեխնիկում էր ընդունվել, ուզում էր շուտ գնալ, իսկ ես, թեկուզ ավարտել էի միջնակարգը, բայց երկու տարի կոլտնտեսությունում պիտի աշխատեի դեռ, աշխատանքային երկու տարվա ստաժ պիտի ձեռք բերեի ու նոր գնայի սովորելու, որովհետև այդ տարիներին առանց արտադրական ստաժի ու երաշխավորագրի ինստիտուտ չէին ընդունում։

Հնձած արտերը վերջացան։ Մոտիկ ինչ-որ տեղ անհոգ դայլայլում էին հավքերն ու տրտում կանչում էր կկուն։ Ես արագ անցա գյուղագլխի  բլրակը և քիչ  անց Մարինեի մոտ էի արդեն։Նա նստած էր հաճարկենու տակ, մի բաձրիկ տեղ և ձեռքերով ծնկները գրկած  սպասում էր ինձ։

-Ուշացել եմ, չէ՞,- ասացի ես և ընկա Մարինեի կողքին, կանաչ խոտերին՝ հայացքս վերև, տերևների արանքից կապույտին տվող երկնքին. երկնքով, բա՜րձր, շատ բարձր, երկնքի կապույտին քսվելով, ամպի մալանչներ էին սահում։

-Չես ուշացել, ես էլ նոր եկա,- ժպտալով ասաց Մարինեն։- Նորի՞ց փախար,- Մարինեի ձյունասպիտակ ատամները կուրացուցիչ էին։

-Այո։ Վերջին անգամ,- ասացի ես, ինքս էլ չհավատալով, որ իրոք վերջին անգամն է դա, և Մարինեն այսօր երեկոյան գնում է մեր գյուղից։

Մարինեն ժպտաց, քիչ հետո ելավ տեղից, ասաց.

- Գնացինք։

-Ո՞ւր,- շրջվելով նրա կողմը, հարցրի ես, հետո ասացի։- Գնանք կորչենք անտառներում, սարերում, մեր հանդ ու ձորերում,- իմ ձայնը անսպասելի դողաց: -Միայն թե մի գնա այստեղից…

Մարինեն ակնդետ երկար նայում էր ինձ. ինչպես այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ կինոյից տուն էի ճանապարհում նրան ու Ալվարդին։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում, նայում էր, իսկ հետո ասաց.

-Գնանք։ Ուզում եմ հրաժեշտ տալ այն բոլոր տեղերին, ուր եղել ենք՝ անտառներին, դաշտերին, լեռներին… Ով գիտե, երբևէ նորից կլինե՞մ այստեղ…-Նա  քիչ լռեց,  ասաց.- Ինչ-որ թախիծ է պատում հոգուդ, երբ բաժանվում ես մի տեսակ արդեն հարազատ դարձած վայրերից և մտածում, որ այլևս երբեք չես վերադառնալու այնտեղ։

Մենք դուրս եկանք ծառերի թանձր ստվերից, գնացինք սարեր տանող ճանապարհով։

Մարինեն  ակումբի   հրակարմիր  նույն   զգեստով  էր,  զգեստի  երկու կոճակն արձակված էր և ամեն անգամ, երբ նա խոնարհվում էր՝ ճամփեզրից ծաղիկ քաղելու, կամ հետո Ջհանգիրի խմհատում, երբ բարձրացնում էր ձեռքը՝ մոշ պոկելու, ես  ակամա  տեսնում էի գետնամորու մեծության պտուկներով  նրա ցորնաթուխ լեցուն կրծքերն ու արմունկի տակից՝ թևատակի մութ աղվամազը, և դա մոգական ուժով ազդում էր ինձ վրա, գլուխս ասես պտտվում էր, սիրտս՝ տրոփում, ներսս լցվում էր ինչ-որ անծանոթ, անըմբռնելի  ու  քաղցր  ջերմությամբ… 

Արար աշխարհ գիտեր, որ ես վերջին անգամ էի Մարինեի հետ այդքան մոտ քայլում, շնչում նրա աղջկական խելացնոր բույրը. ծառերը հանդարտ ու տխուր օրորում էին գլուխները, տերևները մանրիկ դողում էին, սվսվում էին, դեղձանիկները  թախծածոր  երգում էին, հետո լռում, ականջ էին դնում ու նորից երգում էին… Արար աշխարհ գիտեր, որ ես սիրում եմ Մարինեին և միայն ինքը՝ Մարինեն էր, որ չգիտեր այդ մասին, որովհետև ես նրան ոչինչ չէի ասել, նրա հետ թափառել էինք մենք ձորերում, ճիշտ է, միասին հանդերն էինք գնացել, ես նրան ցույց էի տվել մեր գյուղի գեղեցիկ վայրերը, Սառնատան բարձունքից նայել էինք ձյունագագաթ Մռավա սարին, լուսնյակ երեկոներին Մարինեի հետ նստել էինք ձորամերձ խնձորենու այգու խորքում, հազար ու մի բան էինք խոսել, բայց Մարինեն չգիտեր, որ այն օրվանից, ինչ տեսա նրան ակումբի դռանը, իսկ այնուհետև կինոյից հետո նրան ուղեկցեցի  մինչև Ալվարդենց տուն, ահա այդ օրվանից անքուն գիշերներ եմ անցկացրել, շարունակ նրա մասին եմ մտածել, նրա անունն եմ տվել, նրան երազել… «Հաճախ երազում ինձ մոտ ես գալիս,- կողքանց  նայելով նրան, մտովի արտասանում  էի  ես,- դարձած մի չքնաղ, լուսե անրջանք,  քանզի ամեն օր, քնելուց առաջ, միտքս գծում է քո պատկերը թանկ…»,- և, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես, հանկարծ անսպասելի ասացի.

-Դու կհիշե՞ս ինձ, Մարինե… Այնտեղ, Սումգայիթում…

Մարինեն թախծանուշ ժպիտով նայում էր, հետո ասաց.

-Իսկ դու կհիշե՞ս… Չե՞ս  մոռանա ինձ…

-Երբեք չեմ մոռանա, հավիտյան կհիշեմ,-արագ ասացի ես։- Կհիշեմ, կքայլեմ այն տեղերով, ուր միասին եղել ենք, ու կհիշեմ քեզ…

-Ես էլ կհիշեմ,-ուշացումով ասաց Մարինեն ու լռեց։

Առջևում երևում էր Ղըրմա աղբյուրը։ Ջրի ձայնը լսվում էր արդեն։

-Ես էլ կհիշեմ,- նորից խոսեց Մարինեն։-Ընկերուհիներիս կպատմեմ քո մասին… Նրանք չեն հավատա, որ այստեղ, այս հեռու լեռներում, ինչ-որ մեկի հետ մտերիմ եմ եղել…Անտառների մեջ, սարերում… Չեն հավատա…

-Ինչո՞ւ,- հարցրի ես։-Ինչո՞ւ չեն հավատա։

-Չգիտեմ, -ուսերը թոթվեց Մարինեն։- Որովհետև… ես ոչ մի տղայի հետ ընկերություն չեմ անում,- կապտացոլք աչքերով ու վառ շուրթերով խորամանկորեն ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ո՞չ մի,- ասացի ես և անչափ ուրախ էի դրա համար։

-Ինչ է, հարցաքննո՞ւմ ես,- աչքերը մանրացնելով ու նորից իր վառ շուրթերով ժպտալով ասաց Մարինեն։

-Ասենք թե,-ժպտացի ես։

-Չեմ ասի,- մազերը ճակատից ետ տանելով ասաց Մարինեն։- Ամեն ինչ չէ,  որ կարելի է   պատմել։ Ավելի ճիշտ՝ ամեն ինչ  չէ, որ հնարավոր է պատմել։

Հասել էինք Ղըրմա աղբյուրին, նստեցինք մամռապատ քարերին։ Մարինեն երկար նայում էր գուռից նով թափվող ջրերին, ջրերի վրա ճախրող գույնզգույն թիթեռներին, հետո ցածրաձայն ու թախծոտ ասաց.

-Մնաս բարով, հարազատ աղբյուր… Քո մոտով ինչքա՜ն մարդ է եկել ու անցել…Նրանց մեջ դու կհիշե՞ս ինձ…- Նա լռեց մի քիչ,  հետո նույն թախծոտ ձայնով ասաց.- Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում… Արև չկար, չկար դեղձանիկի երգը… Անցավ օրը, և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը ոչինչ չտեսավ ու չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն  ձայներով… Իր կարճատև կյանքն այդպես ապրեց ոսկե թևիկներով փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն նայեց ինձ, ժպտաց։ Եվ նրա ժպիտը նույնպես թախծոտ էր։

Հետո մենք դարձյալ քայլում էինք սարեր տանող ճանապարհով։ Ճանապարհը երբեմն դուրս էր գալիս բացատները ու նորից անտառ էր մտնում։ Բացատներից մենք ետ էինք նայում. հեռվում, անտառներից այն կողմ, դաշտերում ասես թախծում էին մենավոր դեզերը, երևում էր գյուղը։ Իսկ մենք գնում էինք Ջհանգիրի խմհատը. ամենալավ մոշը այնտեղ է լինում, գնում էինք վերջին անգամ  մոշ ուտելու և այնտեղից նայելու հեռվում, ամառային մղեղի մեջ կորած մեր Հնձախութ գյուղին։

Մարինեն իմ հետևից էր գալիս, ես շրջվեցի նրա կողմը, կանգ առա.

-Չե՞ս հոգնել,- ասացի ես։

-Հոգնել եմ,-սեթևեթանքով  ասաց Մարինեն՝ ուռցնելով գեղեցիկ շուրթերը։- Դեռ շա՞տ կա։

-Մի ձորակ  է մնացել։ Դա էլ անցնենք, հասնում ենք,-պատասխանեցի ես։- Ուզո՞ւմ ես հետ դառնանք։

-Չէ, չեմ ուզում, տուր ձեռքդ։

Մարինեի ձեռքը բռնած գնում էինք զովասուն անտառի միջով։

-Եկող տարի որ գաս, հազիվ թե հոգնես,- ասացի ես։- Այս տարի առաջին անգամ է, անսովոր ես, դրա համար ես հոգնում։

-Եկող տարի չեմ գա,- անտառային խոր լռության մեջ զրնգուն ձայնով ասաց Մարինեն։- Ի՞նչ կա այստեղ։

-Քեզ դո՞ւր չի գալիս մեր գյուղը,-մի  թեթև վիրավորված ասացի ես։

-Չգիտեմ։- Մարինեն լուռ էր, հետո, երբ կրկին մտնում էինք անտառ, ասաց.- Դուր է գալիս։ Սկզբում դուր չէր գալիս, հետո սկսեց դուր գալ… Քեզ հանդիպելուց հետո։
Վերջին բառերը նա ընդգծված  ասաց։ Շեշտակիորեն  նայեցի աչքերին. աչքերը խորամանակ ժպտում էին։ Մատներս, անկախ ինձնից, սեղմեցին Մարինեի նուրբ, թափանցիկության աստիճան ճերմակ ձեռքը։

-Իսկ Ապրեսը ձեր ի՞նչն է,-քիչ անց հարցրի ես։

-Ապրեսն ո՞վ է։

-Ապրեսին չգիտե՞ս,-  ժպտացի ես։- Փոստի  Ապրեսին  ամբողջ մարզն  է  ճանաչում։ Ալվարդի հայրը…Սուտասանների   մրցույթ է եղել շրջկենտրոնում,  առաջին տեղն է բռնել։

-Ա՜…- գլխի ընկավ Մարինեն, ինքն էլ  ժպտաց,- թռչունների   գեղգեղանքից    ու անտառի  խոնավ բուրմունքից խելքս կորցրել եմ…- Նրա տղան մեզ մոտ, Սումգայիթում է ապրում…

-Իմ քույրն էլ այնտեղ է ապրում… Կաուչիկի  գործարանում է աշխատում։

-Իրո՞ք…-Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, շարունակեց.-Մենք ինչ- որ հեռու բարեկամ ենք։ Բացի այդ, նրա տղան հիվանդանոց էր ընկել, վիրահատել էին… Մայրս հիվանդանոցում է, չէ՞, աշխատում, բուժքույր է, նրան շատ է օգնել… Երբ ապաքինվեց, մեր տուն  հաճախակի  էր գալիս-գնում … Հայրը,  քեռի Ապրեսն այսինքն,  եկել էր Սումգայիթ,  գյուղ  գալիս, մայրս ինձ էլ հետն ուղարկեց։ Քեռի Ապրեսն ինքն առաջարկեց,  ես էլ,  իհարկե,  դեմ չէի… Չէ-որ առիթ էր պետք՝  քեզ  տեսնելու համար…  
Նա ծաղրում էր իհարկե։

-Իսկ հա՞յր,- զգույշ հարցրի ես։- Հայր չունե՞ս։

-Ոչ,- քիչ լռելուց հետո մտախոհ ասաց Մարինեն, հետո ավեացրեց.- Բաժանվել է մեզնից։ Ուրիշ քաղաքում է ապրում։ Միջին Ասիայում։ Ամուսնացել է,  նոր  կնոջից  մի աղջիկ ունի…- Նորից քիչ լռեց, հետո ասաց.- Ես եմ,  մայրս, եղբայրս… Եղբայրս  այս  տարի առաջին դասարան է գնալու…

Լուռ քայլում էինք։ Ճանապարհը ծկլթոցով կտրում-անցնում էին նախշուն չարդերը։

-Բայց այլևս չեմ գա  այստեղ,- հանկարծ ասաց Մարինեն։

-Ախր ինչո՞ւ,- արագ հարցրի ես,- չէ՞ որ ասում ես, թե դուր է գալիս մեր գյուղը։

-Միևնույն է… չեմ գա,- գլուխն օրորեց Մարինեն։- Նախ, որ մոտիկ  ոչ ոք չունեմ այստեղ… Հետո էլ, այդ Ապրեսը զզվացնում է արդեն՝ սրա հետ մի խոսիր, նրա հետ մի խոսիր, ես քեզ համար պատասխանատու եմ, էսպես մի հագվիր, էնպես մի հագվիր, և այլն… Նրա կինը քեզ չի հավանում,- ժպտալով ավելացրեց Մարինեն։

-Ի՞նձ,- զարմացա ես։- Ինչո՞ւ։

-Ասում է նրա մեջ ի՞նչ ես գտել։

-Իսկ դո՞ւ։

-Իսկ ես ծիծաղում եմ։ Գյուղում բոլորն, ասում է, քո մասին են խոսում, նրա հետ ինչո՞ւ ես անտառները գնում…-Մարինեն ժպտուն, մշուշոտ աչքերով նայեց  ինձ։
Ես Մարինեին չասացի, որ հայրս նույնպես հանդիմանել է ինձ, չասացի, որ նա առավոտյան կռվել է ինձ հետ։ Իսկ նա իրոք կռվել էր. ''Ի՞նչ ես էն աղջկա հետևից ընկել,- առավոտյան ասաց հայրս,- քո ընկերները օրական երկու  աշխօր են անում, իսկ դու աննպատակ թրև ես գալիս ծմակներում''։ Այդ մասին էի մտածում, բայց ուրիշ բան ասացի Մարինեին։

-Եկող տարի մեզ մոտ արի,- ասացի ես նրան։- Մեր տանը կմնաս։

Մարինեն շեղակի նայեց, օրորեց գլուխը.

-Չեմ գա,- ասաց նա գլխի թեթև շարժումով։ Իսկ հետո ավելացրեց.- Հայրդ սայլապա՞ն է։

-Այո,- ասացի ես , ակամա կարմրելով։- Իսկ ի՞նչ է։

-Ոչինչ, հենց այնպես ասացի… Ես այսօր տեսա նրան… 

Ես վայրկյանպես հիշեցի հորս մազակալած դեմքը, ռեզինե փոկահան տրեխները, մինչև ճտքերը  իջնող վանդակավոր հնամաշ վերնաշապիկը հիշեցի և տաբատը՝ վրան հազար կարկատան, վայրկյանպես հիշեցի և քրտնելով ու կարմրելով հարցրի.

-Որտե՞ղ։

-Մինչ քո գալը։ Ծառերի տակ նստած էի, խոտ բեռնած սայլով եկավ անցավ։ Չտեսավ ինձ…

Հետո լուռ էինք։ Ես դարձյալ գնում էի առջևից,  ճանապարհը հալվել, մի կածան  էր միայն, և մեր շուրջը նորից դեղձանիկների դայլայլ էր, կուկուն տրտում ու սրտաբեկ  կանչում էր անտառի խորքում, քիչ լռում ու նորից սկսում էր կանչել, անտառը վերջացավ, դուրս եկանք Ջհանգիրի խմհատը։ Անցած շաբաթ էինք եղել այնտեղ, և հիմա մոշն ավելի էր սևացել ու լիքն էր։ Երկարուկ ու քաղցր  մոշ այստեղ է միայն լինում, մոշ կերանք, նստեցինք կանաչ խոտերին,  անսահման հաճելի էր  հեռվից երկար նայել  մեր Հնձախութին՝ կորած կաթնամշուշ  մղեղի մեջ, հետո նորից մոշ կերանք, աղբրի սառնասառն  ջրով, որից քիչ էր մնում սառչեին մատներս, ես մաքրեցի Մարինեի՝  սև մոշից կապտած ձեռքերը, և Մարինեն շարունակ ծիծաղում էր, որովհետև ջուրը շատ էր սառը, իսկ ես նրա ձեռքը բաց չէի թողնում, և իմ ձեռքը դողում էր, երբ ջրի մեջ թաթախում էի մատներս ու   քսում  Մարինեի շուրթերին, և Մարինեի շունչը տաք էր, նա շրթունքները փակ ծիծաղում էր, իբր փորձ էր անում փախչել ու նորից հնազանդ կանգնում էր, և ես ուզում էի, որ այդ պահը երկարեր, և սիրտս նվաղում, նվաղում էր… Հետո Մարինեն ծիծաղելով փախավ, և նրա շքեղ մազերը շաղ եկան ուսերին,  արևն արդեն հասել էր  թավախիտ անտառներով պատած Կղնախաչ սարին, մտել սարի վրա նստած ամպերի մեջ։ 

-Արևն արդեն մայր է մտնում,- քիչ հեռվից ասաց Մարինեն,- տուն գնանք։

-Արևը մեզ է սպասում,- ասացի ես։- Մեր  գյուղի արևը խելացի արև է։

Ետադարձի ճանապարհը ձորերի միջով էր, Բարակ ջրի կողքով, ես վայրի ծաղիկներ էի փնջել, ամրացրել Մարինեի մազերի մեջ և աղջկական զմայլելի բուրմունքի հետ ծաղկունքի  բույր  էր գալիս նրանից, և հանկարծ անտառը մթնեց, ծառերի կատարները  քամուց սկսեցին ուժեղ օրորվել… Դեղձանիկներն այլևս չէին երգում, իրար ետևից թրատելով օդը, անտառների վրա պայթում էին կայծակները։ Անձրև էր գալու։ Գյուղը հեռու էր դեռ, բայց պետք էր անցնել գետը, որովհետև   ես  ետ նայեցի և տեսա, որ Կղնախաչ բարձր սարի վրա երկինքը սևակնել է. այնտեղ արդեն անձրև էր։ Անձրևը սարերի ու ձորերի վրայով դեպի գյուղ էր գալիս։ «Շուտով կվարարի գետը»,- մտածեցի ես։ Ես ու Մարինեն իրար ձեռք բռնած վազեցինք օրորվող ու մթնած անտառի միջով և հենց նոր էինք անցել գետը, հորդ անձրևը բռնեց մեզ։ Մտանք պատահած մի ծառի տակ. այստեղ ապահով էր, ես վերև նայեցի ու  Մարինեի ձեռքը բռնած  դուրս վազեցի ծառի տակից, որովհետև դա մի բարձրաբերձ կաղնի ծառ էր, իսկ մեզ մոտ, դա բոլորին  է հայտնի, կայծակը  հենց  կաղնի ծառերին է խփում։ Մարինեի հետ վազեցինք գյուղ իջնող նեղ ճանապարհով, թրջվելով վազեցինք, ես հայացքով հաճարկենի կամ բոխի ծառ էի որոնում, գտա վերջապես։ Բայց թրջվել էինք արդեն, ես ուզում էի հանել վերնաշապիկս, գցել Մարինեի ուսերին, սակայն Մարինեն չթողեց. «Չեմ մրսում»,- ասաց նա։ Բայց նա մրսում էր, կպել էր ծառի բնին, ես ձախ ձեռքով գրկել էի Մարինեին, նա սեղմվել էր ինձ,  ջրվեժի պես ցած իջնող  փարթամ մազերը  քսվում էին դեմքիս, մազերը անուշ բույր էին արձակում, իսկ նրա թրջված մարմինը փխրուն ու տաք էր, ես ուզում էի նրան ասել իմ սիրո մասին, ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի՝ ես  նրան սիրելու եմ միշտ, բայց չէի համարձակվում, շուրթերս զգույշ ու քնքշորեն քսվում էին նրա մազերին, իսկ անձրևը նորից խշշում էր, կածանով անձրևաջուրը տերևներ էր քշում, կայծակը դղրդում էր՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով մթամած անտառը, Մարինենի թրջված մարմնը տաքություն էր բուրում և գետը ոռնում էր  խոր ձորում։
-Իսկ եթե հանկարծ մնա՞նք այստեղ,-վախվորած ասաց Մարինեն։

-Չենք մնա,- ժպտացի ես,- հորդ անձրևը շուտ է դադարում, հիմա կկտրի։

Հետո ես վերցրի Մարինեի ձեռքը, ասացի՝ արի գուշակեմ։ «Գուշակիր»,- ասաց Մարինեն։ Ես բացեցի  Մարինեի ափը, երկար նայում էի, իբր մտածում էի, իբր դժվար էր գուշակելը։ «Երջանիկ  կյանք է առջևում. այսպես է ցույց տալիս։ Ամուսինդ սիրելու է քեզ,- ասացի,-  ամուսինդ անչափ սիրելու է քեզ, շարունակ սիրելու է,- աչքերս փակ մրմնջում էի ես,- գիշեր-ցերեկ սիրելու է ու շատ-շատ խանդելու է, որովհետև այնտեղ, ուր կա մեծ սեր, կա նաև մեծ խանդ, խելացնոր  սիրելու է…»։ «Միայն մի հոգո՞ւ եմ սիրելու»,- նայելով ինձ և խորամանկ ժպիտը աչքերում հարցրեց Մարինեն։ «Ինչպե՞ս»- չհասկացա ես։ «Միայն մեկի՞ն,-նույն խորամանկ ժպիտը կրակացայտ աչքերում, ասաց Մարինեն.- Միայն մեկի՞ն եմ սիրելու և ուրիշ ոչ ոքի»։ «Իհարկե,- վերջապես գլխի ընկնելով ասացի ես,- միայն մեկին, և…»։ «Իսկ ի՞նձ,- ընդհատեց Մարինեն,-  ի՞նձ քանի  հոգի են  են սիրելու»։ «Մի հոգի միայն,- ոչ հաստատ համոզմամբ ասացի ես, նայելով Մարինեի ճերմակ ձեռքին,- ահա, նայիր»։ «Ճիշտ չես գուշակում,- Մարինեն խճողեց մազերս, դուրս փախավ ծառի տակից, կանգնեց  մարդկանց ու անասունների ոտնահետքերից տոփանված  կածանի մեջ, բոխու՝ թաթի պես մեկնված ճղան տակ,- ճիշտ չես ասում,- կրկնեց նա, - երկուսին ես արդեն գիտեմ…»։ «Ինչպե՞ս»,- սրտատրոփ  վախով արտաբերեցի  ես։ «Չեմ ասի»- ծիծաղելով ասաց Մարինեն, հետո տեսավ, թե ինչպես հանկարծ ընկավ իմ տրամադրությունը, եկավ, կանգնեց ինձ մոտ։ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում նույնիսկ։ Սուս նայում էր, հետո ասաց.

-Մի նեղացիր։

Մարինեն նստեց ոտքերիս մոտ, զմրուխտե մամռոտ քարին, ողորկ ծնկները գրկած մի քանի րոպե նստեց և առանց ինձ նայելու, կամացուկ ասաց.

-Կա մեկը… Ստեփան է անունը… Այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…  Մինչև նոր բնակարան ստանալը՝ մեր բակում էին ապրում…Եվ ես  չգիտեմ նույնիսկ՝  ավելի շատ ատում եմ նրան,  թե  սիրում…Դու մի նեղացիր…

-Չեմ նեղանում,- հենց այնպես ասացի ես, ուժով զսպելով հուզմունքս։- Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Հետո անձրևը կտրեց,  արևի վերջին շողերից թաց տերևները փայլկտում էին, ձորերից ծխի պես ամպաքուլաներ էին ելնում, իսկ երկինքը այնպես պայծառ էր… Գյուղագլխին, այնտեղ, ուր անտառը վերջանում էր, ավելի ճիշտ մի երկու քայլից հետո պիտի վերջանար, Մարինեն թեքվեց ճանապարհից,  քայլեց անձրևի կաթիլներով ցողված արահետով։      Լուռ  գնացի   նրա ետևից։ Քիչ անց,  նա ետ շրջվեց  դեպի ինձ. նրա դեմքը վառվում էր։ Չորս բոլորքը լռություն էր,  ծառերից այն կողմ՝ կապտաժեռ  հեռավոր երկինքն էր երևում, ու մեր գյուղը՝ շուրջը դյութական հանդ ու սարեր, որ բարձրանում, հասնում էին մինչև երկինք։   

-Երջանկությունը վաղվա օր չունի,-ասաց Մարինեն,-  այն երեկվա օր նույնպես չունի,  այն ամենևին չի ուզում հիշել անցյալը,  չի մտածում  վաղվա մասին,  այն ունի միայն ներկան, այն էլ ոչ թե օր, այլ ժամ, ակնաթարթ… Արի  հրաժեշտ տանք իրար,- փոխված ձայնով ու շիկնահար  ավելացրեց Մարինեն, մատներով ետ տանելով   մազերը։

Ես նայում էի նրա խոշոր ու գեղեցիկ աչքերի մեջ, որոնք լույս էին արձակում, նրա շուրթերին, որ կրակի շեղջի պես հուրհրատում էին ասես, հայացքս չէի կարողանում կտրել նրանից…
                    
-Ի՞նչ ես այդպես անջատված նայում ,- նորից խոսեց Մարինեն, մատները հանգիստ ու քնքշորեն քսելով դեմքիս։- Դու սիրում ես ինձ։ Ես դա տեսնում եմ… Ես նույնպես քեզ չեմ մոռանա, որովհետև… Դու անաղարտ  հոգի ունես։ Ես չգիտեմ նույնիսկ, թե այդպիսի սրտով դու ինչպես ես ապրելու այս աշխարհում։
                     
Ես դեռ նայում էի նրա կապտացոլ  աչքերին,  շառագույն   զեղուն շուրթերին, կրծքերին, որ քնած աղունիկներ էին թվում այդ պահին, հայացքս,  այո, ոչ մի կերպ չէի կարողանում կտրել նրանից, մեր շուրջը մթնող անտառն էր և խշշուն լռությունը, Մարինեն շաղված նայվացքով մի պահ զննեց ինձ,   սովոր շարժումով   ետ նետեց մազերը, որոնք կրկին  շաղ եկան ուսերին, խուլ ու տաք ծիծաղեց,  ասաց.  
             
-Աղջկան գիտե՞ս, թե ինչպես պետք է սիրել։
                
Ես զմայլված նայում  էի  նրան, առանց  որևէ բառ արտասանելու։
              
-Դու չգիտե՞ս, թե աղջկան ինչպես պետք է սիրել, -  կրկին հարցրեց նա, միանգամայն ու անսպասելի՝ դանդաղորեն արձակելով վանդականախշ վերնաշապիկիս կոճակները։- Աղջկան այնպես պետք է սիրել,  որ նրա  մտքովն անգամ   չանցնի, թե ինչ- որ մեկը կարող է ավելի ուժգին սիրել։
          
Աջ ձեռքի երկարուկ մատները սահեցնելով իմ կրծքի վրայով, որից քիչ մնաց կտրվեր շունչս, Մարինեն նույն շիկնահար տեսքով  ժպտաց ինչ-որ քմահաճ ժպիտով և ընդոստ մի շարժումով  փաթաթվեց ինձ՝ պրկված  ցցուն  ստինքերով սեղմվելով կրծքիս։ Ես այդ հոգեցունց քաղցր  մերձեցումից  գլխապտույտ զգացի, հուզմունքից ասես կանգ առավ շնչառությունս, գրգռանքի, արյան խելառ եռքի ու երանության մեջ անկանոն թպրտում էր սիրտս՝ պատրաստ թռչելու իմ կրծքավանդակից։ «Եթե ինձ հիշես երբևէ,-քնքշանվաղուն ձայնով շշնջաց Մարինեն,- այս պահը նույնպես հիշիր»։ Հետո ծնկներս զգացին Մարինեի ծնկները, ձեռքերս՝ նրա դյուրաբեկ բարակ մեջքը, իսկ շուրթերս… իմ շուրթերը կսկծացին Մարինեի շուրթերի հուզագրգիռ հպումից։ Նրա ձեռքերը վերնաշապիկիս տակից մեղմորեն գրկել էին ինձ, նրբենի մատները անընդհատ շոյում էին ուսերս։ Թվում էր ևս մի պահ,  ու ես կկորցնեմ ինձ, ուժ չեմ ունենա դիմանալ զկացմունքներիս հորձանքին։ Հետո Մարինեի շուրթերը դանդաղ ետ գնացին, ոնց որ երազում՝ նրա ընդհատուն թառաչանքի ու տաքուկ շնչառության հետ համաժամանակ՝  ես  զգացի նրա կոշտավուն լեզվի կրքոտ ջերմությունը… 

Խելացնոր այդ համբույրը երկար տևեց, հետո Մարինեն միանգամից հետ քաշվեց, կիսաշրջվեց ինձնից՝ դողացող մատներով կոճկելով բլուզը։

-Մարինե,-  հանգչող շշուկով արտաբերեցի ես։

-Ոչինչ մի ասա,- գլուխը օրորեց Մարինեն։- Դու այդ էիր ուզում։-Կողքանց նայելով ինձ, նա այլայլված  ժպտաց, ասաց.- Իսկ գուցե  ո՞չ միայն այդ…

Անտառի վրայով սրընթաց անցավ քամին, անտառը խշշաց, տարուբերվեց, ինչ-որ տեղ մի չոր ճյուղ ընկավ ծառից։

-Մարինե…

-Խնդրում եմ,- Մարինեն ծաղկաբույր մատները դրեց  իմ շուրթերին։- Խնդրում եմ, ոչինչ  այլևս պետք չէ ասել…Իսկ հիմա գնանք…

Տեղի ունեցածից շփոթահար՝ ես բոլորովին կորցրել էի ինձ, ոտքերս ինձ չէին ենթարկվում ասես։ 

Ոչ այնքան   հեռու  ինչ- որ տեղ  երգի անցած՝ գեղգեղում էր  դեղձանիկը,  ծիածանը հալվում էր հեռու բացատների վրա, իսկ արևն արդեն մայր էր մտնում։ Բախչուտի աղբյուրին փոքրիկ աղջիկներ կային՝  գլխներին ծաղկապսակներ, նրանք իրար վրա ջուր էին ցայտում, բարձր ծիծաղում, մեզ տեսնելուն պես՝ լռեցին. կամաց ինչ-որ բան էին ասում ու նայում մեր կողմը։

-Մեր մասին էին խոսում,- երբ աղբյուրն անցել էինք, ասաց Մարինեն։

-Թող խոսեն,- անհոգ ասացի ես։

Մարինեն շեղակի նայեց ինձ, ժպտաց՝  երկարատև համբույրից թեթևակի ուռած իր շուրթերով։

-Միևնույն է, ես գնում եմ,- ասաց նա։- Դու վախեցիր. այսուհետև ոչ մի աղջիկ չի ուզենա հանդիպել քեզ հետ։

-Ինձ ոչ ոք պետք չէ,- ասացի ես  սրտի նվաղումով, կրկին հիշելով ու վերապրալով այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այնտեղ,  ճամփեզրի  կիսամութ  անտառակում…




Բեռնատար մեքենայով էր գնում Մարինեն։ Բեռնատարով՝   մինչև Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ ավտոբուսով ուղիղ Սումգայիթ։ Մեքենան կիսով չափ փայտով բեռնված էր, փայտի վրա  ծղոտ էր փռված, ծղոտի վրա նստել էին Մարինեն ու մեր դպրոցի դիրեկտորը. դիրեկտորի կինը  վատառողջ  էր, դիրեկտորը նրան տանում էր մարզկենտրոնի հիվանդանոց։ Գյուղում նրա մասին ասում էին, որ, իբր, օր չկա, որ չծեծի կնոջը։ Մարինեն բարձրից, թափքի վրայից նայում էր ինձ ու մտերմիկ ժպտում էր։

-Գնո՞ւմ ես,- կամացուկ, տխրալիր ասացի ես։

-Այո,- կամացուկ, սիրալիր ասաց Մարինեն։- Գնում եմ։

Մութն ընկել էր արդեն, մթան մեջ թախծոտ փայլում էին Մարինեի աչքերը։

-Դու անտրամադի՞ր ես, Մարինե,- քիչ լռելուց հետո ասացի ես։- Տխո՞ւր ես, որ գնում ես մեր գյուղից։

-Եվ այո, և ոչ,- նա քիչ լռեց, ասաց.- դու չես նեղանում, չէ՞, իմ խոսքերից։ 

-Չեմ նեղանում,- ընկճված ձայնով ասացի ես։ Ես նայում էի Մարինեին ու ոչինչ չէի գտնում ասելու։ Երկար նայում էի և միայն կարողացա ասել.

-Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ…

Բոլորը մեքենայի աջ կողմում էին կանգնած, ինչ-որ բան էին ասում դիրեկտորին ու նրա կնոջը, որ նստած էր բեռնատարի խցիկում։ Ալվարդը, բեռնատարի մոտ կանգնած, մեկ ինձ էր նայում, մեկ Մարինեին։ Եվ, չգիտես ինչու, չէր համարձակվում որևէ բան ասել։ Հորից էր քաշվում երևի։ «Մորդ իմ կողմից բարև կանես,- ասում էր   սուտասան Ապրեսը։- Կասես, որ լավ ենք պահել քեզ։ Ասա՝ Ապրես դային ասում է աշխարհիս տակին միակ բանը, որ չեմ սիրում՝ սուտ խոսելն է, ասա Ապրես դային հրավիրել  է,  ես խոսքը ճակատին ասող մարդ եմ,  մի բանը  որ ասացի,  ուրեմս վերջ,  ասածս՝  ասած է։ Եկող տարի  թող գա, դու էլ արի, թե  ուզում ես»։ Մարինեն անուշադիր  գլխով էր անում… Ես մեքենայի ձախ կողմում էի կանգնել, հենվել էի ձախ թափքակողին ու նայում էի Մարինեին։ Բալաբեկի համար գրասենյակում ուղեգիր էին գրում, նա դուրս եկավ այնտեղից, ռուսերեն ասաց՝ պոեխալի, աչքով արեց ինձ՝ «Դու է՞լ ես գալիս» և, ոտքով խփելով մեքենայի անվադողին, մտավ խցիկ։

-Ես էլ եմ գալիս,- հակարծահաս մտքից ոգեշունչ՝ ասացի Մարինեին։- Կուզե՞ս քեզ ձանապարհեմ…

-Ոչ, ոչ, պետք չէ,- Մարինեն ձեռքը դրել էր ձեռքիս վրա։ Նրա ձեռքը տաք էր։- Մի գա, խնդրում եմ։

Բայց ուզում էր, որ մինչև մարզկենտրոն  գնայի իր հետ ,ես դա զգացի,մեքենան  արդեն շարժվում էր, ոտքս դրեցի անվադողին և հենց ընթացքի ժամանակ ցատկեցի  թափք, նստեցի Մարինեի կողքին, թևս նրա տաք թևին կպած։

-Գալիս եմ,- դողացող ձայնով ասացի ես։- Մինչև Ստեփանակերտ…

-Շնորհակալություն,- հպվելով ինձ, ռուսերեն շշնջաց Մարինեն, և նա այնքան մոտ շշնջաց, որ շնչառությունից մի տաք ու խելառ հոսանք վազեց իմ մարմնով։ Դիրեկտորը նոր միայն նկատեց, որ ես էլ եմ թափքում։

-Դո՞ւ էլ ես գալիս,- ուսի վրայով անտարբեր նետեց նա։

-Այո,- պատասխանեցի ես։-Քեռուս տուն եմ գնում,- հորինեցի ես։

Լուսնյակ գիշեր էր, պարզկա, մաքուր գիշեր էր, աստղալից ու կապույտ երկնքում հանգիստ լողում էր լուսինը, իսկ երբ մտնում էինք անտառ, լուսինը չէր երևում, անտառների միջով ընկած մութ ճանապարհով էինք գնում, մեքենայի լույսերը սահում էին ծառերի ու բլուրների վրայով, ասես որոնում, գտնում էին ճանապարհը, դիրեկտորը շուտ-շուտ թեքվում էր դեպի խցիկը,  ասում. «Սրբուհի, ոնց ես զգում քեզ»։ Երևի ինքն էր ծեծել , վախենում էր մի բան լինի,  իրեն մեղադրեն։ Ճանապարհի վրա, լույսերի մեջ նապաստակներ էին երևում, լույսերի մեջ շշկլված նապաստակներն այս ու այն կողմ էին ցատկոտում ու կորչում ճանապարհի տակ, մթան մեջ։ Հեքիաթային երեկո էր, անցանք Թխկոտ ու Կիչան փոքրիկ գյուղերը, աստղերը ցոլցլում էին երկնքի մանուշակագույն խորքում, լուսինն իր հավիտենական ճանապարհի տուտը բռնած վերևով, լեռների ու ձորերի վրայով գալիս էր  մեզ հետ։  Բեռնատարը սլանում էր առաջ և երբեմն առ երբեմն խոր ձորերում ու  սևամութ կիրճերում արձագանքվում էին նրա բեկբեկուն ազդանշանները։  Խաչենը անցնելիս ես նայեցի ներքև՝ գետի ջրերը փայլփլում էին լուսնի տակ, թաց գետաքարերը պսպղում էին, և այստեղ, Խաչենի ձորում, օդը սառն էր, մրսեցնող։ 

-Չե՞ս մրսում,- ցածր, շատ ցածր ասացի Մարինեին, և Մարինեն իմ հարազատն էր աշխարհում, արար աշխարհում՝  իմ ամենամտերիմը, որից բաժանվում էի այսօր։

-Ոչ,-կրկին հպվելով ինձ շշնջած Մարինեն։-Իսկ դո՞ւ։

Ես նայեցի նրան։ Լիներ, այնպես լիներ, թափքում մենակ լինեինք, հրաժեշտի խոսքեր ասեի նրան, համբուրեի նրա տաք շուրթերը… Բայց հնարավոր չէր դա։

Իսկ մինչև մարզկենտրոն կես ժամվա ճանապարհ էր մնացել, հեռվում, գիշերային մշուշի մեջ երևում էին Առաջաձորն ու Հայադ գյուղերը, իսկ մեր գյուղը չէր երևում, մեր գյուղը մնացել էր անտառներից ու սարերից այն կողմ, ես քնքշորեն շոյում էի Մարինեի ձեռքը, երբեմն նրա մազերը քսվում էին շուրթերիս, և նրա մազերից չքնաղ բուրմունք էր գալիս, ես մտքում հայհոյում էի մեր դիրեկտորին, որ երկար ականջները սրած լսում էր մեզ ու ձևացնում էր, թե ուշքը ուրիշ տեղ է, չի լսում մեզ, ես նրան մտքում հայհոյում էի, նա հանկարծ շրջվեց իմ կողմը և ասաց.

-Գործերդ ինչպե՞ս են։

-Ոչինչ,-  ասացի ես։

-Կոլխոզում աշխատո՞ւմ ես։ Աշխօր, բան անո՞ւմ ես։

Իբր չգիտի, որ կոմերիտականներից արտադրական բրիգադ եմ կազմել… Շատ լավ գիտի…

-Այո, աշխատում եմ,- ասացի։- Իհարկե։

-Կեցցես, կեցցես, աշխատանքը պատվի ու փառքի գործ է։- Նա քիչ լռեց։ Անտառում կանչում էր բուն, ներքևում, ձորում վշշում, աղմկում էր Խաչենագետը։ Մեքենան մտավ մի ձորակ, հետո սկսեց վերելքը, և շարժիչն ասես լաց եղավ։

-Պիտի ինստիտո՞ւտ գնաս,- բարձր ասաց դիրեկտորը։

-Չգիտեմ,- ասացի ես,- տեսնենք։

-Ինչպե՞ս թե՝ չգիտեմ,- ձեռք չէր քաշում նա, -դպրոցն ավարտել ես ու չգիտե՞ս ինչ պիտի անես։

-Երկու տարի պիտի աշխատեմ։ Նոր օրենքով երկու տարվա աշխատանքային ստաժ է պետք ունենալ՝ բարձրագույն ընդունվելու համար…

-Հա, ճիշտ որ, մոռացել էի… Լավ ես անում, կեցցես,- կեղծ մտերմությամբ ասաց մեր դիրեկտորը։- Հո պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն։ Լավ սովորող ես եղել, մի մասնագիտություն ընտրիր, մնա գյուղում, նյութից-բանից թերթերում կգրես, փող կստանաս…

Իսկ քո Հասմիկ աղջիկն ինչո՞ւ չմնաց գյուղում, մտովի ասացի ես դիրեկտորին։ «Երեքներով» մի կերպ ավարտեց տասերորդը և հիմա հաալսարանում է սովորում։ Ծանոթությամբ ու փողով համալսարաան է ընդունվել, իսկ նրա կիսագրագետ ու խորամանկ հայրը՝ այսինքն դու, ինձ ասում ես՝  պարտադիր չէ, որ բոլորն ընդունվեն…

-Տրակտորիստ եմ դառնալու,- կոպիտ ասացի ես։-Կամ կցիչ՝ տրակտորի վրա, կամ անասնապահ, վարորդ, օղակավար, մի բան կդառնամ, էլի։ Դուք մի մտածեք… Հասմիկը ո՞նց է, թոշակ ստանո՞ւմ է գոնե։

Չլսեց իբր, նա վիզը թեքել էր խցիկի կողմը և կնոջն ասում էր.

-Սրբուհի, հիմա ո՞նց ես զգում քեզ։

Ես մտքում հայհոյում էի նրան, ես այնպես էի ուզում խոսել Մարինեի հետ, ես ուզում էի հիմա, այս րոպեին ամեն ինչ ասել նրան, խոսելու այնքա՜ն բան ունեի, բայց հնարավոր չէր, դուրս եկանք խճուղի, մեքենան հիմա ավելի արագ էր գնում, առջևում, սարերի տակ, երևում էին Ստեփանակերտի լույսերը։ Ինչքան մոտենում էինք   մարզկենտրոնին, այնքան տխրում էի ես, և սիրտս արագ էր խփում։ «Մի՞թե չի տա իր հասցեն»,- մտածում էի Մարինեի մասին, ուզում էի խնդրել հասցեն ու չէի համարձակվում։

Մի քանի րոպե հետո կմտնենք քաղաք… մի քանի րոպե հետո ուշ կլինի այլևս, համարձակություն վերցրի և, առանց Մարինեին նայելու, ասացի.

-Հասցեդ տուր ինձ, Մարինե։

Մարինեն օրորեց գլուխը։

-Տուր հասցեդ,- ասացի ես,-խնդրում եմ։ Չեմ գրի, ոչինչ չեմ գրի, մի վախենա, տուր հասցեդ, տասը տարի հետո կգամ,- դողացող ձայնով ասացի ես,- չգիտեմ, մի անգամ կգամ քեզ տեսնելու։ Տուն չեմ գա, հեռվից հեռու, մի վախենա, Մարինե…

Մարինեն կրկին օրորեց գլուխը։

-Գոնե ասա, ի՞նչ տեխնիկում ես ընդունվել, կգամ, կգտնեմ քեզ…

-Մի խնդրիր…- Մարինեն ձեռքերով ծածկեց երեսը։- Չեմ կարող,- շշնջաց նա։-Չեմ կարող, ներիր։-Նա արտասվաթոր աչքերով նայեց ինձ։- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ եկա այստեղ…-կրկին շշնջաց, օրորեց գլուխը, վերստին ձեռքերով ծածկելով դեմքը։- Երանի թե չգայի, չհանդիպեինք…

-Որտե՞ղ ես իջնելու,- առանց իմ կողմը շրջվելու, ասաց դիրեկտորը։

-Ավտոկայանի մոտ,- առանց մտածելու ասացի ես։

Մեքենան արդեն քաղաք էր մտել, իսկ ավտոկայանը  քաղաքի սկզբում էր, և այդ խելագար Բալաբեկն այնպիսի արագությամբ էր քշում… Դիրեկտորը ծեծեց խցիկը։

-Պահի, իջնող կա,- բարձր ասաց նա, քամուց կնճռոտվելով, հետո թեքվեց և կնոջ հետ ինչ-որ բան էր խոսում։

Ես դանդաղ սահեցի թափքից, բռնեցի Մարինեի ձեռքը, մնացի կանգնած.

-Տուր հասցեդ, Մարինե,-խնդրեցի ես,- ուզում  եմ գալ,  տենել քեզ, ուզում եմ խոսել քեզ հետ, Մարինե…

Մարինեն փորձ արեց ժպտալու։

-Մնաս բարով,- տխրությամբ ասաց նա։- Շնորհակալություն  ամեն ինչի համար… Մաս բարով… Հիշիր   մեր  վերջին հանդիպումը անտառում…

-Քշիր,- ասաց դիրեկտորը։

Ես Մարինեի ձեռքը բաց չէի թողել, ես նրա ձեռքը քսեցի շուրթերիս, չհամարձակվեցի համբուրել, քսեցի շուրթերիս, մեքենայի հետ արագ գնացի, քիչ վազեցի ու բաց թողեցի Մարինեի ձեռքը…

Ես կանգնել էի ճանապարհի մեջտեղը, իսկ մեքենան առաջ էր գնում, և Մարինեն շարունակ իմ կողմն էր նայում, ձեռքով հրաժեշտ էր տալիս, և նրա դեմքը հեռվից չէր երևում, ու չգիտեի ես՝ ժպտո՞ւմ է նա, թե՞ լաց է լինում։

Բեռնատարի հետևի կարմիր լույսերը վառվում-հանգչում էին, ասես ծաղրում էին  ինձ, հետո բեռնատարը գնաց, փոքրացավ ու այլևս չէր երևում։

…Ես քեռուս տուն չգնացի, աննպատակ քայլեցի փոքրիկ քաղաքի դատարկ փողոցներով, հոգնեցի, մի կես ժամ նստեցի ավտոկայանում, մի կես ժամ՝ հեռախոսակայնում, նորից թափառեցի  քաղաքում, հերթապահ միլիցիոներները կասկածանքով նայում էին իմ կողմը, հետո գնացի քաղաքային զբոսայգի, նստեցի այգու խորքում, դարավոր լորենիների տակ, շուրջս լռություն էր, ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին, հետո սկսեց ցրտել, ես ձեռքերով ծածկել էի դեմքս, այդպես լավ էր, իմ շնչառությունից տաքանում էի, ու դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին։ Մեղմ լռությամբ շրջապատված ծառերը օրորվում էին զգուշորեն, առանց շրշյունի, իսկ ես զրւցում էի Մարինեի հետ։ «Մնաս բարով, Մարինե,- ասում էի ես։- Մնաս բարով, սիրելիս, մենք այլևս չենք հանդիպի, մնաս բարով…»։ Ես ինձ անչափ խեղճ ու մենակ էի զգում, արհամարված ու անօգնական, ուզում էի, որ ամբողջ աշխարհը խղճար ինձ, բոլորը խղճային…

Հաջորդ օրը,  ճամփակից մի քանի բեռնատար փոխելով, ես հասա գյուղ։

Ամայացել էր մեր Հնձախութն առանց Մարինեի։ Ներքևում, ձորում համրացել էին դեղձանիկները։ Ո՞ւմ համար պիտի երգեին նրանք, երբ չկար Մարինեն։ Գյուղը դատարկ էր իմ սրտի պես. ոչ  ձայն, ոչ ծպտուն, միայն մեղրաճանճերն էին միալար գվվում տնամերձ այգում։ «Մարինե, իմ Մարինե,-շշնջում էի ես,-ինչո՞ւ եկար մեր գյուղ, ինչո՞ւ տեսա քեզ… Ասա, ինչպե՞ս պիտի հիմա ապրեմ առանց քեզ, Մարինե, մի՞թե դա հնարավոր է»։

Ոչ,  հնարավոր չէր։ Հնարավոր չեղավ… Ես շարունակ մտածում էի Մարինեի մասին և ինչքան էլ որ աշխատում էի չմտածել, չէր ստացվում, նրա պատկերը իմ աչքի առաջ էր, նրա թախծանուշ աչքերը ժպտում էին ինձ, իսկ ձայնը, Մարինեի թավշե ձայնը, երաժշտության փոխված, հնչում էր իմ հոգում։ Եվ   այդ հրաժեշտի պահն  անտառի խորքում…

Սեպտեմբերի վերջերին մորս ասացի. «Մայրիկ, գնում եմ Սումգայիթ»։ Մայրս լաց եղավ, հայրս նախատեց, բայց անօգուտ էին այդ բոլորը, ինձ համար ծանր էր արդեն ապրել առանց Մարինեի։

Ալվարդից մեծ դժվարությամբ վերցրի Մարինեի հասցեն, միլիցիայի շրջանային բաժանմունքում, անձնագրային սեղանի աշխատակից Սոկրատի օգնությամբ անձնագիր ստացա, և երկու օր անց գնացքն ինձ տանում էր քաղաք, Մարինեի մոտ։

Դա երջանիկ ճանապարհորդություն էր։ Հիմա էլ, տարիներ հետո, հուզմունքով եմ հիշում, թե ինչպես էր գնացքը սլանում խավարի միջով, երբեմնակի սուլում զիլ ու թախծական… Մարինեին էր կանչում ասես։

Ինձ թվում էր, թե Մարինեն կուրախանա անչափ՝ հանկարծակի տեսնելով ինձ, երջանկությունից կփայլկտան նրա աչքերը թվում էր, բայց ինչքան եղավ իմ զարմանքն ու հիասթափությունը, երբ նա, տեխնիկումի բակում տեսնելով ինձ, վախվորած նայեց և թողնելով ինձ ծառերի տակ կանգնած, ընկերուհիների հետ նստեց տրամվայ ու գնաց։
Ես կանգնել էի   տեխնիկումի բակում, հուսահատ ու շփոթահար և չգիտեի ինչ անել։

Տրամվայի գծերից այն կողմ ծովն էր։ Ծովը չէր երևում, բայց երբեմն մեղմ հովը բերում էր ալիքների ձայնը։ Ես քայլեցի դեպի ծով և մինչև ուշ երեկո թափառում էի ծովափին, նայում էի ծովի հեռու խորքում դանդաղ լողացող ձկնորսանավերին, որոնք փայլում էին իրիկնային արևի վերջին շողերից։ Ծովը հետզհետե մթնեց, սևացավ, ես գնացի Մարինեենց տուն՝ հույս չունենալով, թե կարող եմ հանդիպել նրան։ Ցերեկով եղել էի նրանց տան մոտ, բակում ֆուտբոլ խաղացող փոքրիկ տղաներից հարցրել էի նրանց բնակարանը, ցույց էին տվել։

Միհարկանի ձյութածածկ երկարավուն շենք էր դա՝ նեղլիկ պատուհաններով։ Ես նրանց բնակարանն իսկույն ճանաչեցի. մուտքից ձախ՝ չորրորդ պատուհանը նրանցն էր։ Լույսը վառվում էր։ «Մարինեն տանն է երևի»,- մտածեցի ես և կանգ առա մթան մեջ, չհամարձակվելով առաջ գնալ։ Երկար ժեմանակ քայլում էի մթան մեջ,  երբեմն թաքնվում, երբ որևէ մեկը դույլը ձեռքին դուրս էր գալիս շքամուտքից՝ բակի ծորակից ջուր վերցնելու։ Նայեցի շուրջս. ոչ ոք չկար։ Համարյա պատին քսվելով կամացուկ մոտեցա Մարինեենց լուսամուտին, վարագույրների արանքով   դրսից նայեցի ներս. Մարինեն ինչ-որ տղայի հետ կանգնած էր սենյակի մեջտեղը, տղան ինչ-որ բան էր ասում նրան, հատկապես ինչ՝ չէր հասկացվում, իսկ Մարինեն նայում էր նրան ու ոչինչ չէր ասում, միայն ժպտում էր։ «Կա մեկը…Ստեփան է անունը… այս տարի է ավարտել ինստիտուտը…»,- վայրկյանապես հիշեցի  Մարինեի խոսքը, և սիրտս կանգ առավ ասես։ Մի՞թե նա է։ Ցածրահասակ, սևուկ, դյուրաշարժ։ Նորաձև կապույտ բաճկոնակով։ Տղան կրկին խոսում էր, հետո ձեռքը դրեց Մարինեի ուսին, Մարինեն կրկին ժպտում էր…

Ինքս էլ չիմացա, թե ինչպես եղավ դա, արագ ծեծեցի  լուսամուտի ապակին։ Տղան շրջվեց լուսամուտի կողմը, բայց նա ինձ տեսնել չէր կարող, դրսում մութ էր, իսկ նա կանգնած էր լուսավոր սենյակում։ Ես տեսա, թե ինչպես Մարինեն վախեցած ետ նայեց։

Ես արագ հեռացա լուսամուտից։ «Դա նա է, Ստեփանը,- մտածեցի ես,- նա ուրիշի է սիրում…»։ Ես ուզում էի գոռալ այդ անծանոթ քաղաքով մեկ։ Եվ, չգիտեմ ինչու, քայլեցի դեպի ծով։ Բայց մի ձայն կանգնեցրեց ինձ։ Մարինեի ձայնն էր դա. նա գալիս էր վազելով, և նրա   արձակ մազերը ծածանվում էին ուսերին։

-Գնանք,- հասնելով ինձ ասաց նա շնչահեղձվելով,- գնանք այստեղից։- Նա արագ վերցրեց ձեռքս, և մենք վազելով գնացինք մթին փողոցով։- Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ, - ասաց Մարինեն հանգչող շշուկով…-Ես քեզ ամեն բան կբացատրեմ…

Մենք կտրեցինք-անցանք մի երկու թաղամաս, ես չգիտեի, թե մենք ուր ենք գնում։ Մարինեն երբեմն ետ էր նայում, մի երկու թաղամաս ևս անցանք։ Առջևում ծովափնյա զբոսայգին էր։

- Իսկ հիմա պատմիր,- հանկարծակի շրջվելով դեպի ինձ և գլուխը սեղմելով կրծքիս, ասաց Մարինեն։- Ես քեզ սպասում էի… Այսօր, քեզ տեսնելուց հետո, երկար լաց էի լինում տանը։

-Իսկ ինչո՞ւ չխոսեցիր ինձ հետ այնտեղ, տեխնիկումի բակում։

-Որովհետև նրա քույրն այնտեղ էր։

-Ո՞ւմ քույրը,- չհասկացա ես։

-Ես նրա մասին պատմել եմ քեզ… Ստեփանի քույրը։ Հիշո՞ւմ ես… Մի՞թե մոռացել ես։

-Այդ նա՞ էր ձեր տանը։

-Այո։ Նրանք առաջ մեր բակում էին ապրում, այդ մասին նույնպես ասել եմ քեզ, հետո նոր բնակարան ստացան… Հայրը մեր տեխնիկումի դիրեկտորն է։

-Իսկ նա ի՞նչ էր անում ձեր տանը,- խանդից խեղդվելով անհամբեր հարցրեցի ես։

-Նա հաճախակի է գալիս… Մայրս նույնպես գիտի… Բոլորը գիտեն… Նա սիրում է ինձ։

-Իսկ դո՞ւ։- Ես համարյա շնչահեղձվում էի։

-Իսկ ես… ոչ,- ամբողջ իրանով սեղմվելով ինձ շշնջաց Մարինեն։- Քեզ հետ ծանոթանալուց, քեզ ճանաչելուց հետո անհնարին է որևէ մեկին սիրել, Վահրամ…  Նա   ինքնահավան   ու ամբարտավան է,  պարծենկոտ  ու  լկտի։ Դու նրա նման չես… Նա այսօր եկել էր ինձ ասելու, որ հայրը մեքենա է գնել իր համար, իսկ ես շարունակ քո մասին էի մտածում։

-Մի՞թե սա երազ չէ, Մարինե,- շշնջացի ես, անհամարձակ համբուրելով նրա մազերը։

-Ոչ, երազ չէ,- նույնպես շշուկով ասաց Մարինեն։-Դու ինքդ էլ տեսնում ես, որ երազ չէ։ Ահա ես քեզ մոտ եմ…քոնն եմ։

Ես չթողեցի, որպեսզի նրա վերջին հնչյունները հանգչեին շուրթերի վրա, ես համբուրեցի նրա կամակոր տաք շուրթերը, տենդագին ինչ-որ խոսքեր էի ասում նրան՝ իմ շուրթերի վրա զգալով նրա համբույրներն ու արցունքները։

-Ես վախենում եմ քեզ համար,- ասում էր Մարինեն։- Նա ընկերներ շատ ունի, դրա համար ես չտվեցի քեզ իմ հասցեն, և դրա համար չուզեցի քեզ հետ խոսել այսօր, գիտե՞ս, նա բռնցքամարտիկի կարգ ունի, ես վախենում եմ քեզ համար։

-Դու անհոգ մնա, Մարինե,- ասում էի ես իմ գրկի մեջ սեղմելով նրա սլացիկ մարմինն ու շնչելով նորաբաց վարդի  պես թարմ նրա շուրթերի բույրը։- Դու անհոգ մնա, ինձ ոչ ոք ոչինչ չի կարող անել, ես սիրում եմ քեզ Մարինե…

Մեր գլխավերևում մեղմորեն օրորվում էին մատղաշ բարդիները, մատղաշ բարդիներն ասես գլխով էին անում, ասում էին այո, սիրո խոստովանության խոսքերն են  նրա կրակոտ շուրթերի անուշաբուրակ համբույրները։

Այն հեռավոր տարիներին այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեին։  Ես այսօր ուզում եմ վերստին  հիշել այն հեռավոր,  անդարձ օրերը, և ասես ներքին մի ձայն ինձ կամացուկ ասում է՝ մի հիշիր դու գեղատեսիլ  վայրերը  քո  պատանության, ինչ  թողել ես այնտեղ վաղուց, էլ չես գտնի, ոչ վայրերն են անտեղ արդեն  գեղատեսիլ, և ոչ էլ դու՝ այն պատանին… Մի հիշիր… Մի՞թե հնարավոր է դա, և մի՞թե հնարավոր է մոռանալ  լուսնյակ այն գիշերը,երբ Մարինեի հետ երկար շրջեցինք արդեն դատակված զբոսայգում, հետո ես նրան ուղեկցեցի տուն։ Մայրն այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում, տանը չէր, բայց բնակարանի լույսերը վառվում էին դեռ։ Մարինեի փոքրիկ եղբայրը շորերով պառկել, քնել էր բազմոցին, իսկ դուռը բաց էր կրնկի վրա։

-Դուռն անգամ չի փակել,- նայելով ինձ, մի տեսակ մեղավոր ժպտաց Մարինեն, հետո ասաց.- Նա մեզ չի ների։

-Ավելի լավ,- ասացի ես,- նույնիսկ հաճելի է, երբ  կա մեկը, որը շարունակ պիտի մտածի մեր մասին։

-Նա մեզ չի ների,- կրկին ասաց Մարինեն մտախոհ, իսկ հետո ծիծաղեց։- Բայց դա ինձ համար միևնույն է,-ավելացրեց նա՝ լուսաժպիտ նայելով ինձ։

Ես կանգնել էի միջանցքում, չէի համարձակվում մտնել սենյակ, որտեղ բազմոցին պառկած քնով էր անցել Մարինեի փոքրիկ եղբայրը։

-Բայց դա ինձ համար միևնույն է,- ասաց Մարինեն և հանգցրեց միջանցքի լույսը։- Որովհետև ես սիրում եմ քեզ,- շշուկով ասաց նա։- Որովհետև դու նույնպես սիրում ես ինձ…- Մարինեն միանգամից նետվեց իմ գիրկը՝ իր պիրկ կրծքերով սեղմվելով ինձ։-Որովհետև հարյուրավոր կլիոմետր ճանապարհ ես անցել ինձ համար…

Կիսամութ միջանցքում ես համբուրում էի Մարինեի մեղմանուշ շուրթերը, ես նրան ասում էի այն մասին, որ իրենից մի  քայլ անգամ չեմ հեռանա այսուհետև, որ ես կապված եմ նրան հազար թելերով և մի օր, մի ժամ, մի վայրկյան անգամ չեմ ապրի առանց նրան։

-Այո, այո, այո,-շշնջում էր Մարինեն։- Իսկ հիմա գնա,- շշուկով ասում էր նա,- ուշ է, գնա,  քույրդ կարող է անհանգստանալ։

Ես դուրս եկա նրանց տնից, երջանկությունից պայթում էր կուրծքս, ոզում էի գոռալ, արթնացնել քնած մարդկանց, պատմել նրանց Մարինեի մասին։

Այո, այդպես տեղի ունեցավ իմ երկրորդ հանդիպումը Մարինեի հետ։ Այնուհետև մենք շարունակ իրար հետ էինք, ես աշխատանքի ընդունվեցի «Փոստային արկղ-240» քիմիական գործարանում, աշխատանքից հետո գնում էի Մարինեի մոտ, և մենք միասին անհոգ շրջում էինք քաղաքում, գնում էինք կինո, թափառում ծովափին… Մենք երջանիկ էինք, և ամբողջ քաղաքը գիտեր դա, ամբողջ քաղաքն ուզում էր, որ միշտ միասին լինեինք ես ու Մարինեն։

Եվ միայն Մարինեի մայրն էր, որ դեմ էր դրան։

-Ես չգիտեմ, թե իմ Մարինեն ինչ է գտել քո մեջ,-մի անգամ կծու  նետեց  նա։- Դու կդժբախտացնես իմ աղջկան, ես դա գիտեմ։

-Ես սիրում եմ նրան,- արագ ասացի ես, բայց Մարինեի մայրը չուզեց լսել ինձ։

-Մեզ պետք չէ քո սերը,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- չհասկացա ես։

-Դու ի՞նչ կարող ես տալ իմ աղջկան հիսունինը ռուբլի քո աշխատավարձով,-քամահրանքով ասաց նա։

Դա շատ էր ստորացուցիչ։ Ես նույնիսկ մի պահ կորցրի ինձ։

-Ասա, ի՞նչ կարող ես տալ նրան,-կրկին հարցրեց Մարինեի մայրը՝ ոտից գլուխ չափելով ինձ։

-Իմ աշխատավարձը կբարձրանա շուտով,- մրմնջացի ես։- Ես հիմա թթվածնային արտադրամասում ապարատավարի օգնական եմ, շուտով կարգ կստանամ… Ես փող շատ կստանամ։

-Ինչքա՞ն,-ծաղրեց Մարինեի մայրը։

-Հարյուր ռուբլի,- ասացի ես և զգացի, որ խեղդվում եմ վիրավորանքից։

-Իսկ Ստեփանը երեք հարյուր է ստանում,-քմծիծաղեց Մարինեի մայրը և, նայելով ինձ իր սպանիչ հայացքով, ասաց.- Չտեսնեմ քեզ այլևս նրա հետ, լսո՞ւմ ես, չտեսնեմ  այլևս…

Անցավ ձմեռը, եկավ գարուն։ Ես քրոջս տնից փոխադրվել էի արդեն խողովակագլանման գործարանի հանրակացարան, իսկ հանրակացարանը քաղաքի կենտրոնական մասում էր, Բարեկամության պողոտայի վրա։ Պատահում էր, տեխնիկումից տուն վերադառնալիս, Մարինեն գալիս էր հանրակացարան, ինձ մոտ (նրանք նոր բնակարան էին ստացել, և Մարինեն հանրակացարանի մտով էր գնում տեխնիկում ու վերադառնում այնտեղից)։ Մարինեին դուր էր գալիս իմ սենյակը։ Մի անգամ ասաց.

-Այսպիսի տաքուկ սենյակ եմ ուզում։

-Արի այստեղ ապրիր,- ասացի։

-Տղաների հանրակացարանո՞ւմ,- ծիծաղեց Մարինեն։

-Ի՞նչ կա որ…

-Գիտես, որ չեն թույլատրի, դրա համար էլ ասում ես։

-Իսկ կգայի՞ր, եթե թույլատրեին։

-Վազեվազ կգայի,- ասաց Մարինեն։- Մի օր անգամ քեզ մենակ չէի թողնի, եթե բնակարան ունենայիր։

-Իսկ ի՞նչ կանեիր,- ժպտացի ես։

-Քեզ կտանեի զագս, կպսակեի ինձ հետ, կստիպեի, որ սիրես ինձ հավիտյան։

-Շուտով կհերթագրվեմ ու բնակարան կստանամ,- ասացի ես, շոյելով Մարինեի ոսկեփայլ մազերը։- Եվ դու կդառնաս իմ տան ու իմ սրտի տիրուհին։

-Իսկ ե՞րբ կլինի դա, Վահրամ, ե՞րբ կլինի,- համարյա թախանձանքով շշնջաց Մարինեն։

-Մի երկու տարի չի քաշի։

-Իսկ Ստեփանն արդեն ստացավ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն։-Ընդամենը մի քանի ամիս է, ինչ կադրերի բաժնի պետ է սուպերֆոսֆատի գործարանում, և ահա երկու սենյականոց բնակարան ստացավ…

-Ոչինչ, ես էլ շուտով կստանամ,- մի բան ասած լինելու համար արտասանեցի ես, ինքս էլ չհավատալով իմ խոսքին։

Մարինեն նայեց ինձ, քմծիծաղեց։

-Տա աստված,- ասաց նա, իսկ հետո, այտը սեղմելով ուսիս, մտերմիկ տոնով ասաց.- Ստեփանի հետ  ինչո՞ւ եք կռվել։

-Ո՞վ ասաց քեզ,- հարցրեցի ես տարակուսանքով։- Նա՞ է ասել։

-Ոչ,- գլուխը տարուբերեց Մարինեն։- Դա կարևոր չէ։ Ուրիշներից եմ լսել։

Ես հայացքս փախցրի Մարինեից։ Ես նրան չասեցի, որ Ստեփանը մի քանի անգամ ընկերներով եկել է հանրակացարան՝ կռվելու, իսկ մի անգամ, տրամվայի կանգառում, նրա մեքենան քիչ մնաց խփեր ինձ։ Չպատմեցի նաև, որ մի շաբաթ առաջ նա զանգել էր մեզ մոտ, թթվածնային արտադրամաս, և ձայնը փոխելով, հայհոյել ու սպառնացել, որ կսպանի ինձ, եթե անհապաղ ձեռք չքաշեմ Մարինեից։ «Եթե սրանից հետո մի անգամ էլ քեզ տեսնեմ Մարինեի հետ,- ասաց նա ինձ հեռախոսով,- իմացած եղիր, որ մերդ լացացնելու եմ»։ «Մենք շարունակ միասին ենք լինում,- պատասխանեցի նրան։- Եվ միշտ միասին կլինենք։ Իսկ ինչ վեաբերում է մեր լացացնելուն, ապա հայտնի չէ դեռևս՝ թե ով ում մերը կլացացնի»։ Ես երկրորդ հերթի էի աշխատում այդ օրը, հանրակացարան եկա գիշերվա մեկին։ Եվ նոր էի մտել սենյակ, դուռը ծեծեցին։ «Դրսում քեզ սպասող կա»,- ասաց ինչ-որ մի տղա։ Իսկույն հասկացա՝ նա էր։ Դանդաղ իջա առաջին հարկ, դուրս եկա փողոց։ Դատարկ փողոցի եզրին, ծառերի տակ կանգնած էր Ստեփանի մեքենան։ Իմ ետևից եկած տղայի հետ գնացի դեպի մեքենան։ Մեքենայում, Ստեփանից բացի, երկու տղա ևս կային։

-Ահա եկել եմ, ի՞նչ ես ուզում,- բարձր ասացի ես, առանց որևէ մեկին նայելու. պարզ էր, իմ խոսքը Ստեփանին էր ուղղված։

-Դու սրտոտ ֆրաեր ես եղել, չեմ իմացել,-դուրս գալով մեքենայից ասաց Ստեփանը, անփութորեն խփելով մեքենայի դռնակը։- Բայց միևնույն է, պիտի դաստիարակեմ քեզ։

-Դո՞ւ,- ծաղրանքով հարցրի ես։

-Ես,- ասաց Ստեփանը։-Դու մի վախենա, տղաներից ոչ ոք չի խառնվի։- Մի ակնթարթում  աջ այտամկանը   ցնցվեց նրա դեմքին։-Ոչ ոք չի խառնվի։ Ես ինքս, արի,- նա գնաց դեպի մութ ծառուղի։

Ես քայլեցի նրա ետևից։ Ստեփանը կանգ առավ ծառերի տակ, շրջվեց դեպի ինձ։

-Քեզ հեռախոսով ասացի՞ն, որ այլևս չխոսես Մարինեի հետ,- հարցրեց Ստեփանը։

-Ասացին,- պատասխանեցի ես անվրդով։

-Մայրն ասե՞լ էր, որ գործ չունես նրա հետ։

-Ասել էր։

-Հետո՞։

-Հետո այն, որ մենք սիրում ենք իրար։

-Միթե՞,- ծիծաղեց Ստեփանը։

-Այո,- ասացի ես հանգիստ ձայնով։

-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա աղջիկ չի։

Գետինը ասես երերաց ոտքերիս տակ, իսկ օդը համարյա չէր հերիքում։ Ստեփանը ծիծաղեց, դերասանավարի  ձեռքերը  տարածած  ընկերների կողմը, ծիծաղելով ասաց.

-Ստացվում է այնպես, որ նա իր  փափլիկ մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին… Բա ո՜նց է տրվում,- նստուկի այլանդակորեն   շարժումներով քրքռաց նա,-  օ՜խ, ու՜խ, ա՜խ…

«Ստում ես, սրիկա»,-մտածեցի ես և ուժգին հարվածեցի նրա դեմքին։ Դա անսպասելի էր Ստեփանի համար, բայց նա չկորցրեց իրեն։ Նա ոտքով ուժեղ հարվածեց փորիս, գոտկատեղից քիչ ցածր, ես ակամայից ձեռքերս տարա փորիս, նա ձեռքի ափով խփեց երեսիս։

Վազելով մոտեցան Ստեփանի ընկերները, բայց Ստեփանը ձեռքով նշան արեց նրանց չմոտենալ։

-Ես ինքս,- շպրտեց նա։

Ես բռունցքներով էի խփում, Ստեփանը՝ ձեռքի ափով։ Իմ հարվածների ձայնը չէր լսվում, մինչդեռ Ստեփանի շառաչուն ապտակներից թնդում էր շուրջը։

Ստեփանի ընկերները բացականչություններով քաջալերում էին նրան։

-Կեցցես, Ստեփան, մի հատ էլ հասցրու էդ խրտվիլակին։

-Էնպես խփիր, որ հոր անունը մոռանա…

-Զգույշ, Ստեփան, մորթին չփչացնես…

Ես զգում էի, որ իմ հարվածները չէին կպչում նրան, նա ճարպկորեն խուսափում էր։ Եվս մի շառաչուն ապտակ, և արյունը հորդեց իմ քթանցքներից։ Մինչև կփորձեի արյունը կանգնեցնել, Ստեփանը մի անգամ էլ հարվածեց։ Ես չոքեցի գետնին, ուզում էի ելնել, չէր հաջողվում։

-Դե գնա, լակոտ,- ասաց Ստեփանը, թափ տալով շորերը։-Մեկ էլ տեսա հետը, ջարդուխուրդ կանեմ…

-Գնացինք,- ասաց տղաներից մեկը։

Նրանք քայլեցին դեպի մեքենան։ Լսվեց «Վոլգայի» խուլ հռնդյունը։

-Գուդ բայ, գեղացի տղա, գուդ բայ,- ձայնեց Ստեփանի ընկերներից մեկը։ Լսվեց նրանց համերաշխ ծիծաղը։ Հետո մեքենան ոռնաց ու սլացավ դատարկ փողոցով։

Ես այդ բոլորի մասին չասացի Մարինեին, ես նրան ոչինչ չասացի Ստեփանի ասածների մասին, ես լուռ մտատանջվում էի՝ առանց նրան որևէ խոսք ասելու…

Գարունը նույնպես անցավ։ Սկսվեցին ամռան առաջին օրերը։ «Մարինեի հետ այսօր կգնանք ծով՝ լողանալու»,- մտածեցի ես, դուրս գալով հանրակացարանից։ Եվ այդ պահին հանկարծ տեսա Ստեփանի մեքենան։ Դա մի կարճ ակնթարթ տևեց,  մեքենայի ետնամասում աղջիկ կար նստած, ինձ թվաց, թե դա Մարինեն  էր։ Ստեփանի մասին շատ էի լսել, որ նա իբր օրական մի աղջիկ է փոխում։ Ես շնչահեղձվելով առաջկտրուկ վազեցի պուրակով, դուրս եկա փողոց, բայց  մեքենան հեռու էր արդեն։ «Նա էր»,-սրտի դողով մտածեցի ես և ասես ոտքերս թուլացան. «Ստացվում է այնպես, որ նա փափլիկ իր մարմինն ինձ է տալիս, իսկ չեղած սերը էս հարիֆին…»։ Ես չսպասեցի մինչև գար հերթական ավտոբուսը, տների արանքով, կարճ ճանապարհով, վազեցի դեպի Մարինենց տուն։ «Մի՞թե Մարինեն էր»։ Ես գնում էի արագ, վազելուց շունչս կտրվում էր արդեն, բայց չէի կանգնում։ «Իսկ եթե նա՞ է»,- մտածում էի ես։ «Ոչ, չի կարող պատահել,- հուսադրում էի ինքս ինձ։-Բայց վերջերս փոխված է երևում մի տեսակ… նույնիսկ երեկ հրաժարվեց ինձ հետ գնալ կինո…»։ Աստված իմ, մի՞թե Մարինեն էր… Ահա և նրանց տունը։ Ես արագ սլացա աստիճաններն ի վեր, սեղմեցի դռան զանգը… «Ո՞վ է»,- ներսից ասաց Մարինեն։ «Ես եմ, Մարինե, բաց արա»։ Մարինեն բացեց դուռը։ «Արի»,- անտարբեր ասաց նա, մի կողմ կանգնելով։ Նա, ըստ երևույթին, նոր էր հագել տնային խալաթը։ «Ի՞նչ է պատահել»,- կոճկելով խալաթը, հարցրեց նա՝ ուշադիր նայելով ինձ։

-Դու որտե՞ղ էիր այսօր,-հարցրի ես, նայելով շուրջս։

-Տանն էի,- պատասխանեց Մարինեն անփույթ։

-Իսկ ինչո՞ւ տեխնիկում չես գնացել։

-Չգիտեմ,- պատասխանեց Մարինեն ուշացումով։- Չեմ ուզում սովորել։

-Ինչո՞ւ։

-Առևտրի տեխնիկում չեմ ուզում։ Կընդունվեմ բժշկական։

-Ախր, ինչո՞ւ,-անհամբեր հարցրի ես։

-Այդպես ավելի հարմար է,- հանգիստ տոնով ասաց Մարինեն։

«Նա նույնիսկ ինձ չի հրավիրում նստելու»,-տագնապով մտածեցի ես։

-Դու գժվե՞լ ես, Մարինե,- ասացի։- Դու այդ ինչե՞ր ես ասում։

-Մայրիկին ասել եմ, նա համաձայն է։ Առայժմ աշխատանքի կընդունվեմ սուպերֆոսֆատի գործարանում…

-Որպես ի՞նչ։

-Որպես հեռախոսավարուհի։ Այնտեղ ազատ ժամանակ շատ կունենամ՝ պարապելու համար։ Գուցեև հենց կադրերի բաժնում աշխատեմ…

«Ստեփանի մոտ է գնում,- նվաղուն սրտով մտածեցի ես։- Ուրեմն  չեմ սխալվել, այդ նա էր մեքենայում։ Նա այլևս չի սիրում ինձ»։

-Դու գնում ես Ստեփանի մոտ։-Սիրտս չաքճքում, պայթում էր խանդից ու անզորությունից։- Այդ նա է քեզ հրավիրել…

-Ինչո՞ւ հատկապես Ստեփանի։- Նա շփոթված  թոթվեց ուսերը։- Սուպերֆոսֆատի գործարանում  չորս  հազար մարդ է աշխատում…

-Դու այսօր էլ նրա հետ էիր։ Ես տեսա՝  նրա  հետ էիր։ Դու նրա մոտ ես գնում։

-Վահրամ,- նա թեթևակի բռնեց արմունկս։ Սակայն չառարկեց։ Նա լուռ էր։

-Ե՞րբ ես գնում,-   արտաքուստ արդեն խաղաղված ասացի ես։

-Վաղը,- կամացուկ ասաց Մարինեն։- Առավոտյան իննին։

-Ես էլ կգամ քեզ հետ,- ասացի ես։- Այնպես որ, միասին կաշխատենք այնտեղ։  Աշխատավարձն այնտեղ բարձր է ասում են։ Ես էլ եմ ուզում այնտեղ աշխատել։

-Ճի՞շտ,- հարցրեց Մարինեն, կրկին ուշադիր նայելով ինձ։

-Այո, վաղը առավոտյան,  հերթափոխությունից  հետո ,կսպասեմ քեզ մեր գործարանի մոտ, տրոլեյբուսի կանգառում։- Ես դուրս եկա Մարինեի մոտից, առանց նրան հրաժեշտ տալու։

Մյուս օրվա առավոտյան ես նրան սպասում էի տրոլեյբուսի կանգառում։ Նա եկավ ուշացումով։ Համարյա ժամը տասնմեկի  մոտերքը։ Տրոլեյբուսից իջավ, և, տեսնելով ինձ, մի տեսակ կորցրեց իրեն։ Ամենայն հավանականությամբ, նա մտածել էր, որ ես, գիշերային հերթափոխությունից հետո, հազիվ թե սպասեմ այդքան։ Նա մենակ չէր. ինչ-որ աղջկա հետ էր նա։ 

-Ես էլ եմ քեզ հետ գալիս,- բարևելով Մարինեին, կամացուկ ասացի ես։

-Ինչո՞ւ,-իբր առաջին անգամ էր լսում, զարմացած ասաց Մարինեն։ 
  
-Չէ՞ որ երեկ ասացի։ Ուզում եմ սուպերֆոսֆատի գործարանում աշխատել,- ասացի ես։

Մարինեն կանգ առավ։

-Երեխայություն ես անում, Վահրամ,- ասաց նա, նայելով գործարանի կողմը։- ի՞նչ է պատահել քեզ։

-Ոչինչ չի պատահել,- ասացի ես անվրդով,-պարզապես ուզում եմ աշխատանքի ընդունվել սուպերֆոսֆատի գործարանում։

-Գնա ընդունվիր, քեզ ո՞վ է խանգարում։

-Ես քեզ հետ եմ ուզում գնալ։

-Իսկ ես չեմ ուզում,- սառն ու կտրուկ  ասաց Մարինեն, կրկին անգամ նայելով գործարանի կողմը։ Երևի պայմանավորվել էին, որ Ստեփանը դիմավորեր նրան, դրա համար էր շարունակ նայում գործարանի  կողմը։

-Գնա, ես քեզ չեմ խանգարի,- նետեցի ես։

Մարինեն ընկերուհու հետ քայլեցին դեպի գործարան։ Նա նույնիսկ մի անգամ չշրջվեց իմ կողմը։ «Ահա և քո սերը, Վահրամ,-հուսաբեկ   ասացի  ինքս ինձ։- Վերջ քո սիրուն… Մոռացիր նրան…»։ Ի՜նչ հեշտ է ասել՝ մոռացիր։

…Երկու օր էր անցել այդ հանդիպումից։ Գիշերային հերթափոխությունից էի դուրս եկել, առավոտ էր, գործարանի մուտքի մոտ, հրապարակում, սպասում էի տրոլեյբուսի։ Տխուր օր էր ինձ համար, որովհետև երեկոյան, աշխատանքի գալուց առաջ, գնացել էի Մարինեի մոտ, տանը չէր եղել։ «Իսկ որտե՞ղ էր, տեսնես»,- տրոլեյբուսի կանգառում  կանգնած ինքս ինձ շարունակ հարցնում էի ես և հանկարծ տեսա Մարինեին… Նա նստած էր Ստեփանի «Վոլգայում», Ստեփանի կողքին։ Ստեփանը ինչ-որ բան էր պատմում նրան, և նա, գլուխը ետ, ծիծաղում էր… Նա նույնիսկ չնայեց տրոլեյբուսի կանգառում հավաքված մարդկանց կողմը, նա, հավանաբար, գիտեր, որ այս գիշեր ես աշխատում էի, գիտեր նաև, որ կարող է այստեղ եմ, տրոլեյբուսի կանգառում…

Ես չսպասեցի տրոլեյբուսի։ Մեր գործարաններն իրարից այնքան էլ հեռու չէին, ոտքով գնացի սուպերֆոսֆատի գործարան… Իմ աչքին ոչինչ չէր երևում, երկինքը սևացած էր իմ աչքին և ապրելն էլ անիմաստ էր  թվում արդեն… Ստեփանի կանաչավուն «Վոլգան» կանգնած էր գործարանի վարչության շենքի առջև՝ «56-36 АВА»։  Նրանն էր։ Կադրերի բաժինը երկրորդ հարկում էր, արագ բարձրացա երկրորդ հարկ, հրեցի բաժնի պետի առանձնասենյակի  դուռը, փակ էր։ Շրջվեցի, որ իջնեմ, կաշեպատ դուռը անսպասելի բացվեց, այնտեղից դուրս եկավ Մարինեն, և նրա դեմքը շառագունած  էր… Եվ շուրթերն էլ փքուն։ Երևի համբյուրվելուց…

Կատաղի խանդն ալիք տվեց իմ հոգում, ես մեջքով հենվեցի պատին, որ չընկնեմ… Մարինեն շփոթահար նայում էր ինձ, հետո հանկարծ շրջվեց և սկսեց արագ իջնել աստիճաններով։

-Մարինե,- կանչեցի ես,- Մարինե, կանգնիր…

Մարինեն չկանգնեց։ Ես հասա նրան առաջին հարկի միջանցքում և, թափով շրջելով նրան իմ կողմը, ասացի.

-Դու ի՞նչ էիր անում այնտեղ։

-Քո ի՞նչ գործն է,- կոպտաբար նետեց Մարինեն։

Մարդիկ կանգնած նայում էին, և ես ամբողջ ուժով ապտակեցի Մարինեին։

-Գնա,- ասացի ես նրան։-Ես երեք հարյուր ռուբլի չեմ վաստակում, ես «Վոլգա» չունեմ, տեխնիկումի դիրեկտոր հայր չունեմ ես…

Հետո գնացի ծովափ, ընկա ավազների վրա՝ հայցքս դեպի երկինք, դեպի երկնքի խորքով չվող ամպերը։ «Չեմ մնա այստեղ,- մտածում էի ես։-Կգնամ, կհեռանամ քեզանից, Մարինե,-մրմնջում էի ես։- Ու չեմ մոռանա քեզ, կսիրեմ քեզ, կսիրեմ քեզ, ամբողջ կյանքում կսիրեմ քեզ, ու դու ոչինչ չես իմանա այդ մասին»։

Այդ օրերին թերթերում հայտարարություն տպագրվեց այն մասին, որ Հայաստանում, Քաջարանի պղնձահանքերում բանվորներ են պետք։ Կարդացի այդ հայտարարությունը ու մեկնեցի Քաջարան… Աշխատանքի տեղավորվեցի այնտեղ, իսկ հաջորդ տարին ընդունվեցի համալսարան՝ ժուռնալիստիկայի բաժին։ Դա իմ վաղուցվա երազանքն էր։Այն ժամանակ, հիշում եմ, Մարինեն ասաց՝  դուք լրագրող կդառնաք, թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես կկարդամ…

Աննկատ անցան ուսման տարիները, այնուհետև աշխատանքի ընդունվեցի երիտասարդական «Ավանգարդ» թերթի խմբագրությունում։

Այդ բոլոր տարիներին ես չմոռացա Մարինեին։ Ո՞րտեղ էր նա, ի՞նչ էր անում, ամուսնացա՞վ Ստեփանի հետ, թե ոչ՝ չգիտեի։ Եվ ահա պատահեց այնպես, որ խմբագրությունից ինձ գործուղեցին Լենինաբադ։ Վերադարձին ես Բաքվի օդանավակայնից տաքսի վերցրի և մեկնեցի Սումգայիթ՝ քրոջս տեսնելու։

Մինչև երեկո մնացի քրոջս տանը, երկար զրուցում էինք։ Հետո քույրս ճանապարհեց ինձ մինչև բակ և այնտեղ, բակում նա հանկարծ ասաց. «Մի երկու անգամ Մարինեն եկել է մեր տուն, շատ է ուզում տեսնել քեզ, զանգիր։ 48-45, գրիր հեռախոսի համարը»։

Ես քայլում էի դեպի տրոլեյբուսի կանգառ ու մտածում էի Մարինեի մասին։ «Զանգեմ ի՞նչ ասեմ,- մտածում էի ինքս ինձ։- Ամեն ինչ վաղո՜ւց անցած է արդեն , ինչի՞ մասին պիտի խոսենք…»։ Տրոլեյբուսի կանգառում ես դարձյալ մտածում էի Մարինեի մասին և սիրտս, չգիտես ինչու, անհանգիստ, տագնապալից խփում էր։ Ինձ այնպես էր թվում, թե հիմա ինչ որ տեղից դուրս կգա Մարինեն՝ առաջվա պես փխրուն ու գեղեցիկ, և կասի. «Ողջույն, Վահրամ, ես եմ,  դու հո չե՞ս մոռացել քո նախկին Մարինեին»։

Տրոլեյբուսը չկար։ Ճանապարհից այն կողմ, բլրի ետևում, ծովն էր։ Պարզ լսվում էր ալիքների աղմուկը։ Որոնեցի գրպաններս, երկու կոպեկանոց գտա։ «Կճանաչի՞ ձայնս, կհիշի՞,- մտածում էի ես։-Եթե հեռախոսը չվերցրեց, կամ թե տանը չէ, ուրեմն էլ չեմ զանգի»։ Հավաքեցի համարը՝ 4, 8, 4, հավաքեցի վերջին թիվը՝ 5։ Սիրտս անհանգիստ խփում էր։ Հեռախոսի մյուս ծայրին մեկն ասաց. «Ալլո»։

«Եղբայրն է,- մտածեցի ես։-Առաջին դասարան էր գնում, հիմա երևի դպրոցը վաղուց է  ավարտել։ Իսկ գուցե ամուսինն է։ Գուցե Ստեփանի ձա՞յնն էր»։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում,- ինչքան կարելի էր հանգիստ ասացի ես։- Մարինեն տա՞նն է…

Հեռախոսագծի մյուս կողմում մի պահ լռություն եղավ։

-Իսկ ո՞վ է հարցնում,-վերջապես ասաց տղամարդու ձայնը։

«Եղբայրն է»,- կրկին մտածեցի ես։

-Չեք ճանաչի,-հեռախոսի մեմբրանը ծածկելով, ասացի ես։-Տա՞նն է Մարինեն։

Կրկին լռություն եղավ։

-Ալլո, այդ ո՞վ է։ Ի՞նչ եք ուզում։

Մայրն էր։ Հազարավոր ձայների մեջ ես կճանաչեի նրա ձայնը։

-Ես Մարինեին եմ խնդրում։ Կանչեցեք, եթե կարելի է։

-Մարինեն տանը չէ։ Ո՞վ է հարցնում։

-Չեք ճանաչի,- ուշացումով ասացի ես։

-Ուրեմն պետք էլ չէ, որ ճանաչենք,- ընդհատեց մայրը։- Եվ չհամարձակվեք այլևս զանգել այստեղ, լսո՞ւմ եք…

Ես զգացի, որ Մարինեի մայրը հիմա ցած կդնի հեռախոսափողը, ինքս առաջինը դրեցի խոսափողը։ «Ուրեմն վերջ, մնաս բարով,- մտովի ասացի Մարինեին։- Ես զանգեցի, ես կատարեցի քո խնդրանքը, զանգեցի, սակայն  քեզ չուզեցին հեռախոսի մոտ կանչել»։

Տրոլեյբուսը թեթև մոտեցավ, հետո թեթև սահեց տեղից։ «Այսքան մարդկանց մեջ ոչ մի ծանոթ չկա»,- անցավ իմ մտքով։ Իսկ այն ժամանակ, տարիներ առաջ, քաղաքը դեռ փոքր էր, մի քանի տասնյակ հազար բնակիչ ուներ ընդամենը, և բոլորն իրար դեմքով գիտեին համարյա։

Տրոլեյբուսից երևում էր Կասպիականը։ Ծովը մութ-մութ էր, և միայն հեռվում, այնտեղ, ուր ասես վերջանում էր ծովը, իրիկնային աղջամուղջի մեջ կարմիր լույսեր էին վառվում ու հանգչում։ Դա ձկնորսանավերն էին լողում ծովի խորքում։

Ավտոկայանում իջա տրոլեյբուսից։ Բաքու մեկնող ավտոբուսի տոմսերը վաճառվում էին։ «Իսկ որտե՞ղ է,- մտածում էի ես։-Տանն էր, պարզապես չուզեցին կանչել»։ Ես դուրս եկա հերթից։ «Մի անգամ էլ զանգեմ»,- որոշեցի։ Մտա հեռախոսախցիկ, հավաքեցի երեք համարը, մատով մի փոքր պահեցի վերջին թիվը, հետո բաց թողեցի սկավառակը։ Սկավառակը ետ սահեց, և քիչ անց հեռախոսագծի մյուս ծայրում վերցրին հեռախոսը։

-Ալլո՞։

Մարինե… Մարինե… Այս ինչո՞ւ եմ հուզվում, ինչո՞ւ այսպես կապվել է լեզուս… Մի՞թե առաջվա պես դեռ սիրում եմ նրան…

-Մարինե, ես եմ… Ալլո… Մարինե,- հուզախռով ու որոշ չափով այլայլված   ասացի ես։- Դու լսո՞ւմ ես ինձ։ Ալլո…

-Այո, լսում եմ,- հանգիստ ասաց Մարինեն, մի փոքր լռեց, ավելացրեց  նույն հանգիստ տոնով.-Այս գիշեր երազում տեսել էի քեզ… Այսքան տարիների ընթացքում՝ առաջին անգամ։ Զարմանալի է։ Հետո արթնացա, դու չկայիր, և ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…

-Դու հիմա կարո՞ղ ես դուրս գալ,- ասացի ես Մարինեին։-Ես կսպասեմ։

-Իհարկե… Ժամը քանի՞սն է։

- Յոթ անց քսան։

-Մի տաս-տասնհինգ րոպեից  քեզ մոտ կլինեմ։ Ալլո,- ծիծաղեց Մարինեն,- քիչ մնաց ցած դնեի հեռախոսափողը։ Դու ինձ որտե՞ղ ես սպասում։

-Ձեր տան մոտ։ Մսի խանութի առջև։ Նոր ավտոկայանից եմ զանգում։  Հիմա կգամ։ 

-Այնտեղ մսի խանութ չկա արդեն։ Միլիցիայի բաժանմունք է։

-Չէ, չէ, ուրեմն ուրիշ տեղ,- ծիծաղեցի ես (Հեռախոսագծի մյուս ծայրում Մարինեն  ևս ծիծաղեց)։- Դպրոցական շենքի անկյունում,  հույս  ունենա՞նք որ դպրոցը մնում է։

-Դպրոցը մնում է։ 

-Ես քեզ այնտեղ էի միշտ սպասում։ Հիշու՞մ ես…

-Հիշում եմ,- թախիծով ասաց Մարինեն։- Արի։ Միայն շուտ։ Իսկ եթե հանկարծ չճանաչե՞նք իրար…

-Ես քեզ չեմ մոռացել,- ասացի ես։

«Արի։ Միայն շուտ»։ Շուտ… Ձայնը։ Ծիծաղը։ Ձայնի մեջ թախիծը։  «Հիշո՞ւմ ես»։ Չէի քայլում, համարյա վազում էի։ «Միայն շուտ…»։ «Երազում տեսել էի քեզ»։ Այստեղով ճանապարհը կարճ է, բակերով… «Եվ ես այնպես էի ուզում տեսնել քեզ…»։ Անցա տրամվայի գծով, իմ կողքով մարդիկ էին անցնում,  ես ուշադրություն չէի դարձնում նրանց… Անցա կենտրոնական փոստը.. նվերների խանութը… վարսավիրանոցը… Մի՞թե սիրում եմ դեռ… Ձայնը… ծիծաղը… Սերը, ինչպես կրակը՝ մոխրի մեջ, մնում է… Ահա Մարինենց շենքը.. Մարինե… Փոխվե՞լ է տեսնես… «Իսկ եթե հանկարծ չճանաչենք իրար…»։ 

Մարինեն չկար դեռ։ Հավանորեն ես շուտ էի եկել, մի քանի րոպեում։ Հիմա դուրս կգա… Կանգնեցի դպրոցի պատի տակ, այնտեղ, ուր տարիներ առաջ միշտ կանգնում էի։ Ոչինչ չէր եղել ասես, ասես տարիներ չէին անցել, պարզապես, ինչպես այն ժամանակ, երկրորդ հերթափոխությունից եկել եմ, որպեսզի մի անգամ էլ նայեմ Մարինեի լուսամուտին ու նոր գնամ հանրակացարան։ Գիշերվա ժամը մեկին, աշխատանքից հետո  հանրակացարան գնալիս, ավտոբուսից իջնում, գալիս կանգնում էի  այս անկյունում, երկար նայում էի Մարինեի լուսամուտին՝ գոնե  հեռվից մի անգամ ևս նրան տեսնելու, ու նոր ոտքով գնում էի հանրակացարան։ 

Մարինեն սպիտակ շորով էր, բարձրակրունկ կոշիկներով, ես իսկույն նկատեցի նրան շքամուտքի կիսամթան մեջ։ Մարինեն թեթևաքայլ գալիս էր. ես ընդառաջ գնացի, չգիտեի, թե որտեղ թաքցնեի ձեռքերս, հուզվում էի, իսկ Մարինեն թեթևաքայլ մոտենում էր, ես իմ ծնկներում թուլություն զգացի, սիրտս կարծես նվաղում էր, և ինչպես այն ժամանակ, տարիներ առաջ, մի պահ ցանկացա պարզել ձեռքերս, իմ գիրկն առնել Մարինեին, բայց ահա Մարինեն հասնում է, ժպտում է,  և ես մնացել եմ կանգնած, չգիտեմ,   թե որտեղ  թաքցնեմ ձեռքերս,  ասես իմ ձեռքերն են մեղավոր, որ ես այդպես հուզվում եմ… Մարինեն չէր փոխվել ամենևին։ Աչքերը մշուշոտ, տխուր ժպտում էին։

-Բարի երեկո։
                 
Մարինեի ձեռքը՝ սառը և փոքր, կորել էր իմ ափի մեջ։

-Բարի երեկո։-Ես իմ ափի մեջ պահում էի Մարինեի ձեռքը։- Բոլորովին չես փոխվել,-ցածր ասացի ես։

-Դու էլ։- Մարինեն նայում էր իմ աչքերի մեջ, շարունակում էր տխուր ժպտալ։- Դու էլ բոլորովին չես փոխվել։ Իսկ գիտե՞ս քանի տարի է անցել։

Ես կարոտով նայում էի Մարինեին։

-Տասնհինգ տարի,- քիչ անց ասաց Մարինեն։-Գուցեև ավել…Տասնհինգ տարի,- կրկնեց նա հուսակտուր վհատությամբ։- Մարդուն ծերացնում են ոչ թե տարիները, այլ հույսի ու երազանքի բացակայությունը։ Հիմա քանի՞ տարեկան ես,-առանց ձեռքը հանելու իմ ափից,  հարցրեց նա թախծաժպիտ աչքերով  նայելով ինձ։

- Մեծ եմ արդեն։ Հինգ տարով Քրիստոսից մեծ։

-Երեսունո՞ւթ։

-Թվաբանությունից ահագին ուժեղ ես։ Չգիտեի։ Իսկ դո՞ւ։

-Մի՞թե չես հիշում։

-Հիշում եմ։ Դու դեռ երեխա ես։-ժպտացի ես։

-Իհարկե,- հառաչեց Մարինեն։-Տարիները ետ են մնում,իսկ մենք քայլ  առ  քայլ  հեռանում ենք մեր կյանքի ամենահրաշալի օրերից…Եվ ինչո՞ւ է այդպես, Վահրամ։ Երջանկության մասին չես մտածում, երբ այն կա։ Սկսում ես մտածել, երբ այն արդեն  ետ  է  մնացել,  և  դու այնքա՜ն ես  հեռու նրանից,։ Ինձ թվում է երջանկությունը նման է հորիզոնի, ինչքան մոտենում՝ այնքան հեռանում է քեզանից…- Մարինեն նորից հառաչեց։- Ե՞րբ ես եկել։

-Այսօր։ Ասա, ո՞ւր գնանք։

-Ուզո՞ւմ ես ծովափ։

-Ուզում եմ,- ասացի ես։

Հեռու չէր ծովը. մի թաղամաս այն կողմ էր։ Դանդաղ քայլեցինք դեպի ծով։

-Առաջ ոչինչ չկար այստեղ, հիշո՞ւմ ես։ Հիմա ծովափի երկարությամբ մեծ զբոսայգի է։ Եվ քաղաքն էլ այն չէ։ Շա՜տ է փոխվել…

-Այո, շատ է փոխվել,- ասացի ես։- Դու չես միայն փոխվել։

-Դա միայն թվում է, Վահրամ։ Դու քա՞նի օրով ես եկել։

- Այսօր գնում եմ։ Սամարղանդից ես գալիս։ Այնտեղ հայկական մեծ համայք կա,   հոդվածաշար պետք է պատրաստեմ։ Այսօր գնում եմ,- կրկնեցի ես։

-Ինչո՞ւ այդպես շուտ։

-Աշխատանքի եմ… Ավտոբուսի տոմս էի գնում։ Հերթի էի կանգնել, հետո ասացի՝ մի անգամ էլ զանգեմ։ Զանգեցի, և դու վերցրիր։ Իսկ դու, ինչ է, տա՞նը չէիր, երբ առաջին անգամ զանգեցի։

-Տանն էի…

-Ես այդպես էլ գիտեի։ Զգում էի, որ չեն ուզում հեռախոսի մոտ կանչել։

-Կարծես մորս չգիտես,- հառաչեց Մարինեն։

Մի փոքր լռեցինք։

-Քույրս ասաց, որ զանգեմ,- ասացի ես։ -Հեռախոսի համարը ինքը տվեց։

-Ես էի խնդրել։ Դու հիմա որտե՞ղ ես աշխատում։

-Երիտասարդական թերթի խմբագրությունում։ Չգիտե՞ս, վերջին ավտոբուսն այստեղից  քանիսին է մեկնում Բաքու։

- Գիտեմ։ Ժամը տասնմեկ անց կեսին։ Օդանավակայա՞ն պիտի գնաս։

-Այո։ Առավոտյան ժամը վեցին թռչում եմ։ Կգնամ օդանավակայանի հյուրանոցում կմնամ, առավոտյան կթռչեմ։ Թե չէ՝ այստեղից չեմ հասցնի։

-Այո, այստեղից չես հասցնի։ Մինչև կհասնես Բաքու ու  այնտեղից՝ օդանավակայան, քո ինքնաթիռն արդեն Երևանում կլինի։

Մեքենա էր անցնում, ես քնքշորեն բռնեցի Մարինեի թևը։

-Սպասիր,- ասացի ես։

Մեքենայի լույսերն ընկան Մարինեի վրա և ես մի կարճ  պահ  տեսա նրան լույսերի մեջ։ Ադամանդե ականջօղերով ու ոսկյա շողշողուն շղթայիկով՝ նա գեղեցիկ էր. նույնն էին  լույսից կկոցված աչքերն ու լույսով շղարշված հմայիչ դիմագծերը։

-Վախենո՞ւմ ես ինձ համար,- Մարինեն նայեց իմ աչքերին, ասես ասեղներ կային Մարինեի սևորակ աչքերում։ Ես հայացքս փախցրի։

Մեքենան անցավ մեր առջևով։

-Վախենո՞ւմ ես,- չարաճճիորեն կրկնեց նա։

-Վախենում եմ,- ասացի ես և մի հեռավոր, մոռացված անուշ խլրտոց զգացի իմ հոգում։ Ես ակամայից սեղմեցի Մարինեի տաք թևը։- Անցնենք։

Ծովն արդեն մոտ էր, այնտեղից սառը հով էր փչում, և մթության մեջ, աստղերի ներքո ,թույլ  փայլկտում  էին ալիքները, լսելի խշշում։

Հեռվում ինչ-որ տեղ տխուր սուլում էր մանրևային շոգեքարշը։

-Լսո՞ւմ ես։-Մարինեն, ականջը հեռու սուլոցին, կանգնեց։-Աչքերդ փակիր ու լսիր։

Մենք կանգնել էինք իրար կողքի, մաքուր աստղերի տակ, փակ աչքերով, և լսում էինք գործարանային մանևրող շոգեքարշի տխուր, ասես հեռվից, տարիների խորքից կանչող սուլոցները։

Իմ մատները Մարինեի թևի վրայով սահեցին, գտան մատները. չկար քիչ առաջվա սառնությունը, մատները հիմա տաք էին։

-Դու լսո՞ւմ ես, Վահրամ,- աչքերը դեռևս փակ, ասաց Մարինեն,- այն ժամանակ էլ, տարիներ առաջ, երբ ծորուն սուլում էին մանրևային շոգեքարշները, կանգնում ականջ էինք դնում այդ թախծածոր կանչին։   Հիշո՞ւմ ես, փակ աչքերով, իրար սեղմված լսում էինք…

-Հիշում եմ,- ասացի ես, մատներս քնքշորեն քսեցի Մարինեի դեմքին, ասես արթնացնում էի նրան հիպնոսացումից։ Իմ մատները սահեցին արցունքներից թաց  տաք շուրթերի վրայով…-Մարինե։

Շոգեքարշն այլևս չէր սուլում, էլ չէր կանչում տարիների հեռվից. խաղաղություն, անդորր էր զբոսայգու վրա։

-Մարինե,- շշնջացի ես։

-Արդեն գարուն է գալիս,- մտքերով հեռու հուշերում՝  ասաց Մարինեն։ -Ձեզ մոտ ինչպե՞ս է։ Ցու՞րտ է դեռ։

-Մեզ մոտ նույնպես գարուն է։ Կարաբալայի ժառանգները մանուշակ են վաճառում արդեն։

-Կարաբալան ո՞վ է։

-Կարաբալա՞ն։ Ծաղիկների սիրահար էր, ճաղկավաճառ։ Մեզ մոտ բոլոր սիրահարները նրանից էին ծաղիկ գնում։ Կարելի՞ է թևանցուկ անել։

-Իհարկե,- Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, դառը  ժպտաց։-Թևանցուկ անելու մասին թույլտվություն ես հարցնում առանց թույլտվության՝  ապտակում…  Վահրամ, ես դա երբեք չեմ մոռանում։

-Դա այնքա՜ն վաղուց էր։

-Դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ուզում ես ասել՝ մոռացե՞լ ես։- Մարինեն քիչ լռեց, ասաց.- Դու կարող ես և մոռանալ, իսկ ես՝ ոչ։ Ես չեմ մոռանա։ Ամեն ինչ դրանից սկսվեց։
 
Ծովի անսահման մակերևույթը մոտիկից մուգ կանաչավուն էր, ապա գորշ, որ գնալով ձուլվում էր իրիկնային մթնող երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից դանդաղորեն ելնում էր լուսինը՝ լուսավորելով ծովի ծանծաղ մասում այստեղ-այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսների ինքնաշեն տախտակամածները։

-Նայիր, Վահրամ,- ասաց Մարինեն,-լուսինը ճանապարհ է գծում ծովի վրայով։

Մենք լուռ նայում էինք նորելուկ լուսնին, որ աստղերի միջով՝ կամաց գալիս էր դեպի քաղաք։ Քիչ հեռվում, նեոնային կարմիր լույսը մութ օդի մեջ շարունակ դաջում էր «Ռեստորան Սումգայիթ», ջնջվում, նորից էր հայտնվում  նույն դաջվածքը։ Ես հիշեցի, որ Մարինեի հետ երբեք  ռեստորան չենք գնացել և ասացի.

-Գնա՞նք ռեստորան։ Մի քիչ կնստենք, երաժշտություն կլսենք։ Այնքան հանդիպել ենք ու երբեք ռեստորան չենք գնացել։

-Ռեստորան գնալու համար  փող էր պետք,- դարձյալ դառը ժպտաց Մարինեն, և ես անհարմար զգացի ասածիս համար։

Ձկան խորովածի բույրը տարածվել էր շրջապատում։ Ես ներս հրեցի ռեստորանի ապակեպատ ծանր դուռը, և, Մարինեին առաջ թողնելով, ներս մտանք։

Երկար հայելու առջև Մարինեն հարդարեց մազերը։

-Որտե՞ղ նստենք,-կամացուկ, մտերմիկ հարցրեց Մարինեն։

-Անկյունում։- Ես սեղանների արանքով թևանցուկ տանում էի Մարինենին և, թեպետ չէի նայում ոչ ոքի,  սակայն զգում էի, որ  այս ու այն կողմից  նայում են Մարինեին։ Ես հիշեցի, որ այն ժամանակ էլ,  երբ միասին գնում էինք կինո, բոլորը հապշտակությամբ  նայում էին Մարինեին,  և դա խելացնոր կերպով դուր էր գալիս ինձ։ Դիտմամբ ուշ էինք մտնում դահլիճ՝ երրորդ զանգից մեկ-երկու րոպե շուտ, Մարինեն՝ վայելչագեղ բարձր ոտքերով,  գնում էր առջևից և գիտեր, որ գեղեցիկ է, որ բոլորը նայում են իրեն, գնում էր թեթև, ասես սառույցի վրայով սահում էր, գլուխը բարձր, խրոխտ, նա լեզվի ծայրը տանում էր կիսաբաց շուրթերի վրայով, և շուրթերը նռան գույն էին ստանում…

Ես բացեցի ճաշացուցակը։

-Ի՞նչ եք պատվիրում,- հարցրի ես։

-Չգիտեմ։ Իսկ ի՞նչ կա։

Աչքերս սահում էին ճաշանունների վրայով, բայց իմ մտքում ոչինչ չէր մնում։ Եկավ մատուցողուհին։

-Բարի երեկո,- ասաց նա։- Լսում եմ ձեզ։

-Լավ ու թարմ ի՞նչ ունեք,- կիսաթեքվելով նրա կողմը, ասացի ես։ Իսկ հետո ասացի.- Սևրյուգայի խորոված կուզենայինք, կլինի՞։-Մատուցողուհին  գլխով արեց։ Ես նայեցի Մարինեին։ Մարինեն դեմ չէր ձկան խորովածին։

- Մարինե, ի՞նչ ես խմելու։

- Մարտինի կուզենայի։ Սառույցով։

- Իսկ ինձ համար կոնյակ բերեք։ երկու հարյուր գրամ։ Ընտիր կոնյակ ունե՞ք։

-Ունենք,- ասաց մատուցողուհին։-Մոլդավական։ Բոլորին դուր է գալիս։ 

-Հայկական չունե՞ք։

-Որտեցի՜ց,- մեղավոր ժպտաց մատուցողուհին։

-Իսկ խավիա՞ր,- հարցրեց Մարինեն։

-Կճարվի։

-Ուրեմն շատ լավ,- աշխուժացավ Մարինեն։- Սև խավիար շատ եմ սիրում,- ասաց նա։- Իսկ դո՞ւ։

-Ես էլ,- ժպտացի ես  ի պատասխան, իսկ մատուցուհուն  ասացի.-Այնպես արեք, որ իմ ընկերուհին գոհ մնա։

Մատուցողուհին  ժպտաց , սիրալիր մի հայացք ձգելով Մարինեին։

Երաժիշտները թուրքական ինչ-որ եղանակ էին նվագում։ Ես նայեցի երաժիշտներին։ «Մեր կողմն են նայում… Մարինեին»,- մտածեցի ես առանց խանդի զգացումի, նայեցի Մարինեին։ 

-Ես ճիշտ չէի,-ասացի ես Մարինեին։-Ճիշտ չէի, երբ ասացի, որ չես փոխվել։ 

-Փոխվե՞լ եմ։

-Այո։ Շա՜տ։ Դու հիմա ավելի գեղեցիկ ես։ Ուղղակի սքանչելի։

-Շնորհակալություն,- ասաց Մարինեն, կիսաթեք ժպիտով մի կարճ պահ, ասես տարիների  խորքից ,  աչքերը կկոցած՝  մշուշոտ հայացքով  նայելով ինձ։- Գեղեցիկ է թվում ամեն բան, ինչին սիրով ես նայում։

Մատուցողուհին  բերեց մարտինին ու սառցակտորները՝ պնակի մեջ, կոնյակի կլորիկ սրվակն ու ուտեստեղենը խնամքով ու ջանասիրությամբ շարեց սեղանին։ Նա բաց արեց մարտինիի տափակ շիշը, Մարինեին մարտինի լցրեց, ինձ՝ կոնյակ։

-Քո կենացն ենք խմելու առաջինը, Մարինե,- ասացի,  երբ մատուցողուհին  հեռացել  էր  արդեն։- Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ… Երբեք։ Քո կենացը…Ես քեզ համար եկա քաղաք ու քո պատճառով էր նաև, որ գնացի այստեղից,- ներողամիտ ժպիտով ասացի ես Մարինեին։-Բայց միևնույն է, քո կենացը։

-Գիտեմ, ես ամեն ինչ  գիտեմ, Վահրամ…Ես եմ մեղավոր ամեն ինչում, միայն ես։ Աստվածն  ինքն անգամ անկարող է փոխել մեր անցյալը, անցյալը երբեք չի անհայտանում, այն ստվերի պես շերունակ հետևում է մեզ։

-Ես երբեք չեմ մոռացել քեզ,- կրկնեցի ես։-Իմ կյանքն, ամենայն հավանականությամբ, ուրիշ ուղղությամբ կգնար, Մարինե, միանգամայն այլ ընթացք կունենար, եթե մենք չհանդիպեինք…Ամեն մի սեր էլ  ինքնին գեղեցիկ է ,միայն թե  մարդու սրտում,  հոգում  ու էության մեջ լինի, այլ ոչ միայն գլխում։   Սերն առանց խորին  հարգանքի  ու ակնածանքի, սեր չէ դեռևս, ես կարծում եմ, որ  կյանքն  անշահախնդիր  ու  փոխադարձ սիրո վրա   է  հիմնված միայն, և ամենեծանր տառապանքը - դա տառապանքն է անփոխադարձ  սիրո… Այն բանից հետո,- շարունակեցի ես և իսկույն փոխեցի խոսքս,- քո կենացը, Մարինե…Այսօրվա մեր հանդիպման կենացը։

Խմեցինք, իսկ հետո Մարինեն ասաց.
            
- Իրոք,  մարդ երջանկության արժեքն այն կորցնելուց հետո է միայն գիտակցում։ Ես շատ եմ մտածել այդ մասին, Վահրամ, և եկել եմ այն եզրակացության, որ  արտաքին տեսքը աչք է շոյում  միայն, սիրտը գրավելու համար հոգի է պետք։  Հոգին համր է, նա ձայն չունի,  չի կարող գոռալ և դրա համար էլ ստիպված է դիմանա՜լ, դիմանալ՜... դիմանա՜լ:  Սիրած մարդու թերությունները չես նկատում,  իսկ  չսիրած մարդու արժանիքներն անգամ գրգռում են։ Այդպես է,   հանուն կնոջ  դժվար չէ մեռնելը,  առավել դժվար  է գտնել այնպիսի կնոջ,   որի համար արժենար մեռնել։   Գիտես,մարդ սկսում է ծխել, որպեսզի ապացուցի, որ ինքն այնպիսին է՝   ինչպիսին    բոլորը, հետո, շատ տարիներ հետո, նա թողնում է ծխելը,   դարձյալ ապացուցելու համար, որ ինքը նման չէ ուրիշների։ Ահա այդ քայլը՝   լավից դեպի վատը, ինչպես որ խելոքությունից դեպի հիմարություն, դժվար չէ կատարել,  ընդամենը մի քայլ, և դու այնտեղ ես,  հակառակ քայլն  է դժվար, հակառակ քայլը՝  դեպի ետ, որին   եզակիներն    են  ընդունակ միայն։   Էհ, Վահրամ, Վահրամ…Երաժշտություն լսենք։ Լավ են նվագում։ 

Ես կրկին հիշեցի այն օրը , երբ տեսա Մարինեին սուպերֆոսֆատի գործարանի կադրերի բաժնի վարիչ Ստեփանի «Վոլգայում» …Հետո թե ինչպես ապտակեցի նրան…
                
-Ի՞նչ էիր մտածում,- հանկարծակի հարցրեց Մարինեն,- մտքերի մեջ էիր, չուզեցի խանգարել։
               
-Հենց այնպես մտածում էի։
             
-Իսկ գիտե՞ս, ես ինչի մասին էի մտածում,- հարցրեց Մարինեն։

-Ինչի՞ մասին էիր մտածում,- հարցրի ես։

-Մտածում էի այն մասին, որ  կինը տղամարդու կողոսկրից է ստեղծված  իրոք… Ոչ թե ոտքից, որ ստորացված լինի,  ոչ թե գլխից, որ գերազանցի նրան… Այլ կողոսկրից, որ միշտ կողք-կողքի լինի տղամադու հետ`նրան հավասար… Թևի տակ, որ պաշտպանված լինի… Սրտի կողմից, որ սիրված լինի…  Մտածում էի նաև այն մասին, թե ինչու՞ շատ հաճախ գեղեցիկ աղջիկները բախտ չունեն։

Ես նայեցի Մարինեին։

-Որովհետև նրանց խաբողները շատ են,- նորից խոսեց Մարինեն։-Դա ճշմարիտ է, որ կանայք  ականջներով են սիրում։ Աշխարհի ամենագայթակղիչ   խոսքերը նրանց են ասում, պարզ է,  նրանք էլ խաբվում են։ Մի՞թե ճիշտ չէ։

-Երևի ճիշտ է։

Մատուցողուհին  բերեց ձկան խորովածը։

-Այս մեկն էլ խմենք  քո կենացը Վահրամ,- ասաց Մարինեն, այիուհետև երկարուկ բաժակը  դրեց սեղանին, երկու սառցակտոր սահեցրեց  բաժակի մեջ։- Շնորհակալություն, որ զանգեցիր։ Թե միայն իմանայիր որքան  դժվար է ապրել կարոտով ու իմանայիր նաև ,թե  ինչքան էի  ուզում տեսնել քեզ…Քո մասին ոչինչ չես պատմում,- ասաց Մարինեն՝ նայելով ինձ։

-Ի՞նչ պատմեմ,- ասացի ես։ Որոշ ժամանակ լուռ էի։- Այստեղից գնացի Քաջարան։ Պղնձահանքերում էի աշխատում։ Միաժամանակ սովորում էի համալսարանում։  Համալսարանից հետո միառժամանակ թերթում,  այնուհետև   գրական ամսագրում  էի աշխատում, այժմ  հանրապետական  թերթում  եմ աշխատում։ Կարճ կենսագրություն ունեմ։

- Կրկին ու նորից խմենք  մեր հանդիպման առթիվ։- Ես իմ ըմպանակը մոտեցրի Մարինեի բաժակին։- Իմ և  քո կենացը, Մարինե,- առանց  ըմպանակը ետ քաշելու, ասացի ես։ Ես շարունակ նայում էի Մարինեի կիսաբաց շուրթերին։- Իմ կյանքը միշտ լցված է եղել քեզանով, Մարինե…Բառերն ավելորդ են թվում երբեմն,  երբ քեզ մոտ է նա,  ում տենչում է սիրտդ,  ով  ջերմացնում ու լուսավորում է հոգիդ,  որին ոչ միայն խելացնոր  կերպով սիրում ես,  այլև ամեն ակնթարթ նորիցնոր   ու  առավել ուժգին  ես սիրահարվում։ Սերը մի կախարդանք է,  որին ոչ բնությունը կարող է հաղթել,  ոչ աղքատությունը և ոչ էլ ժամանակը, և պետք է այնպես  սիրել, որպեսզի,  անցնելով  հազար  գեղեցկուհու  կողքով, ուշք  չդարձնես  նրանցից  ոչ   ոքի։ Ահա այդպես էի սիրում ես քեզ, Մարինե։ Դու իմ առաջին սերն էիր,  աստվածային իմ   սրբությունը մաքրամաքուր ..

-Պետք չէ, Վահրամ,-առանց հայացքը բարձրացնելու, ասաց Մարինեն, հետո նայեց ինձ հոգնած ու վշտաբեկ։- Դու իմ մասին ոչինչ չգիտես,- ասաց նա։- Ես բոլորովին էլ այնպիսին չեմ, ինչպիսին դու ես կարծում։ Ես այն Մարինեն չեմ, Վահրամ… Ասեմ քեզ, կա հինգ բան, որ  ետ  բերել անհնարին է՝ նետած քարը, ասված խոսքը, չօգտագործված հնարավորությունը,  ժամանակը, որ բաց է թողնված և սերը, որ կորցրել ես ընդմիշտ։ Նախկին Մարինեն այլևս  չկա,- Մարինեն թույլ ժպտաց։- Այն Մարինեն մնաց տարիների խորքում…

-Խմենք,- ես մի ումպով խմեցի կոնյակը։

-Ամեն ինչ սկսվեց այն ապտակից,- քիչ հետո ասաց Մարինեն։- Մեղավոր էի…Զգում էի, որ մեղավոր եմ, բայց, միևնույն է, չէի ուզում քեզ տեսնել… Նա ինձ ասաց, որ աշխատանքի կընդունի  կադրերի բաժնում,  իր մոտ։ Այո, ես նրա հետ հանդիպում էի, իսկ քեզ ոչինչ չէի  ասում։  Մայրս է մեղավոր, ես մինչև հիմա էլ նրան ներել չեմ կարողանում։

-Ձեր հարևանուհին ինձ ամեն ինչ պատմեց քո մասին։  Սուպերֆոսֆատի դեպքից հետո երկու օր անց եկել էի ձեզ մոտ, սիրտս չէր դիմանում, ուզում էի հանդիպել քեզ։ Բայց դու չկայիր։ Նա պատահաբար տեսավ ինձ, պատմեց  ամբողջը։ Եվ ես որոշեցի գնալ, հեռանալ այստեղից։

- Ստեփանի  հետ  էի,- կրկնեց Մարինեն։ Մեքենայով մինչև ուշ երեկո ման էր ածում  քաղաքից դուրս։ Ասում էր՝ սիրում է ինձ, դեռ շատ վաղուց, ասում էր։ Եվ եթե ես լքեմ իրեն, ասում էր նա , ապա ինքը  իրեն միանգամայն դժբախտ կզգա։ Նա խոսում էր ու խոսում։ Ամեն ինչ լավ կլինի, ասում էր, կսովորես… Բաքվի բժշկական  ինստիտուտում ծանոթ ունեմ, ասում էր, ընդունել կտամ։ Մի խոսքով, ամեն ինչ վճռված էր…Գիտես, սերն իրավամբ աստվածային պարգև է և այն պետք է գնահատվի ըստ արժանավույն   ու աստվածային վսեմությամբ։ Այն   իրենից հետո պետք է թողնի  այնպիսի քնքշալից հիշողություններ՝   գեղեցիկ  սիրատածության, ջենտլմենական վարվելաձևի, աառատաձեռնության ու  անբասիր ըմբռնողության մասին, որ կինն այլ   ընտրանքի ցանկություն չունենա բնավ ու, եթե, աստված չանի, մտքովն  անգամ  անցնի, չկարողանա նմանը գտնել։ Դու հասկանո՞ւմ ես ինձ։ 

Ես նրան իհարկե հասկանում էի։

-Սերը ծնվում է սրտում, արտացոլվում  աչքերում ու ապրում  արարքներում։-Մարինեն  ուշադիր նայեց ինձ, ասես փորձելով հասկանալ ՝ իր ասածի իմաստը  հասնո՞ւմ է ինձ արդյոք։

-Հետո՞,- ասացի ես, հեռուն գնացող իր մտքերից նրան վերադարձնելով մեր խոսակցությանը։

-Շատ էի բարկացած քեզ վրա,- շարունակեց Մարինեն։- Ապտակի համար շատ էի բարկացած։ Հիմա էլ որ հիշում եմ, վատ եմ զգում…Բոլորի ներկայությամբ… Քո մասին ձգտում էի չմտածել։ Իսկ հետո այլևս չտեսա քեզ։ Միայն մի անգամ, չգիտեմ ով էր, ասաց, որ գնացել ես քաղաքից։ Բայց և այնպես հետագայում հոգուս խորքում ինչ-որ  տեղ ցավ էի զգում  քեզ համար։ Մեղավոր էի զգում ինձ։

Ես ծխախոտ վառեցի։

-Իսկ հետո ընդունվեցի ինստիտուտ,- միանգամից ասաց Մարինեն,- ոչ բժշկական, իհարկե։ Առևտուրը չէր ձգում, թողեցի տեխնիկումը, ընդունվեցի քիմիայի ինստիտուտ։ Այդ բնագավառում էլ աշխատում եմ։

-Իսկ նա՞։ Ստեփանը։ Ի՞նչ եղավ։

-Շուտով ուղարկեցին Մոսկվա՝ սովորելու։ Գնալիս եկավ կանչեց, դուրս եկանք։ Խնդրում էր, որ սպասեմ։ Կսպասեմ, ասացի։ Հինգ կոպեկանոց գցեց ծովը։ Ասում էր, երբ հինգ կոպեկանոց ես գցում ծովը, անպայման բարեհաջող ետ ես գալիս։

Մարինեն լռեց։

-Խմիր,- ասացի ես։- Մեր անցած օրերի կենացը։

-Այսքան ինձ չի կարելի, -ասաց Մարինեն։- Բայց խմում եմ… Ուխտավորի երկյուղածությամբ խմում եմ մեր անդարձ, մեր անցած, մեր կորած օրերի կենացը… Ես հաճախակի գիտե՞ս ինչ եմ  հիշում,Վահրամ, մեր այն  համբյուրը ձեր անտառում՝  հորդ անձրևից հետո… Քո միամիտ մաքրությունն այնպես  էր գերել ինձ, որ  ես համայա թե համաձայն էի ամեն ինչի…  Ի՜նչ լավ էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը…

Ես նայեցի նրան։ Նա արտասվում էր։

-Գնանք պարելու,- ես կիսաբարձրացա տեղից։- Այսքան տարիներ քեզ հետ չեմ պարել։

-Գնանք։

Սկսեցինք պարել։ Ես իմ կրծքին զգում էի նրա մարմնի փխրուն  ջերմությունը, իմ ռունգերում նրա ոսկեզօծ մազերի բուրմունքն էր, նրա ողորկ պարանոցի մանուշակաբույրը…Իմ գլուխն ասես  պտտվում էր պարի պտույտների հետ, ու չգիտեի՝ կոնյակի՞ց էր, թե՞ Մարտինեի այդքան մոտիկությունից։

-Մարինե,- կամացուկ, ասես Մարինեն հանկարծ քնից կարթնանա, շշնջում էի ես…- Դու իմն էիր… Ես քեզ խելահեղորեն  սիրում էի… Ինչո՞ւ ամեն ինչ այսպես ստացվեց…
Մարինեն չէր պատասխանում։

-Ախր ինչո՞ւ այսպես դառավ։ Ինչո՞ւ,- ասացի ես՝ Մարինեին սեղմելով իմ կրծքին։

-Կարծում ես, ես գիտե՞մ,- տխրաձայն ասաց Մարինեն, գլուխը սեղմելով իմ  ուսին։ - Հետաքրքիր է,  ինչո՞ւ  կյանքն  այնպես է դասավորված ,որ  ինչ հարկավոր է, քիչ է պատահում, ինչ որ պետք չէ՝ կա ամեն քայլում։

                 
Նվագը վերջացավ։ Կրկին նստեցինք սեղանի մոտ։ Ես կանչեցի մատուցողուհուն։

-Ի՞նչ սիգարետ ունեք,- հարցրի ես։

-Իսկ ի՞նչ եք ուզում։

-«Պառլամենտ»։

-Հիմա կբերեմ, - ասաց մատուցողուհին։

Մարինեն նայեց ինձ։ Երկար նայում էր, հետո ասաց.

-Չե՞ս ամուսնացել, Վահրամ։

-Ամուսնացել եմ,- ստեցի  ես, Մարինեից փախցնելով հայացքս։

-Չգիտեի,-տխուր ասաց Մարինեն։- Վաղո՞ւց։

-Վաղուց,- ասացի ես՝  դարձյալ  առանց Մարինեին նայելու։

Մատուցողուհին բերեց ծխախոտը։

-Եվ սիրո՞ւմ եք իրար,- մտախոհ հարցրեց Մարինեն։

-Չգիտեմ…- Ես նոր սիգարետ վառեցի։-Առհասարակ չեմ ծխում,- ասացի ես։- Միայն երբ խմում եմ։ Ուզո՞ւմ ես։ 

-Տուր։-Մարինեն սիգարետ վերցրեց։   
               
«Ճշմարիտ է, նախկին Մարինեն չկա այլևս,- դառնությամբ մտածում էի ես, նա մնացել է տարիների խորքում, հեռու…»։

-Հետո՞,- հանկարծ ասացի ես։- Դու բոլորը ինձ պատմիր։ Ինչ քեզ հետ եղել է։

-Ինչ է, ուզում ես գրե՞լ,- քմծիծաղեց Մարինեն՝ ծխից մշուշված աչքերով մի  ակնթարթ նայելով ինձ։

-Դիցուկև։

-Խորհուրդ չէի տա։ Իմ կյանքը չի տեղավորվի թերթում։ Ինձ հետ այնքա՜ն բան է եղել…

-Չեմ գրի։ Ինչո՞ւ գրել,- ժպտացի ես ու փորձեցի կատակել։-Միևնույն է, դու հայերեն կարդալ չգիտես։

-Կսովորեմ,- Մարինեն նույնպես ժպտաց։

-Դու պատմիր ինձ բոլորը,- կրկին ասացի ես։- Բոլորը, ինչ եղել է։ Սպասեցի՞ր նրան։

-Ո՞ւմ։

-Ստեփանին։

-Սկզբում սպասում էի։ Հետո ինձ ասացին, որ նա շատերի հետ է ման եկել ու թողել։- Մարինեն լռեց, այդպես լուռ մնաց երկար։-Բայց ահա մի օր,- շարունակեց նա,- հիշում եմ, արևոտ օր էր, ավելի ճիշտ՝ իրիկնամուտ էր, արևը մայր չէր մտել դեռ, փողոցի մի մասը արևի մեջ էր դեռ,  մյուսը՝ ստվերի։ Ահա այդ արևի միջով գալիս եմ, և հանկարծ մեկը տնկվում է կողքիս՝ հեծանիվի վրա, ժպտերես,  սև մազափունջը ճակատին, որ նա գլխի թեթև շարժումով շարունակ ետ էր նետում, ու ասում է. «Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ»։



-Ես քեզ ինչ-որ տեղ տեսել եմ,- ասաց տղան, առանց հեծանիվից իջնելու։

Մարինեն նայեց նրան, չէր ուզում պատասխանել, բայց տղան ժպտում էր բարեհոգի ժպիտով, և նա ասաց.

-Ես այնտեղ հաճախակի եմ լինում։

-Իսկ գեղեցկուհու անունը ինչպե՞ս է,- հարցրեց տղան՝ շարունակելով ճանապարհը։- Իմ անունը, օրինակ, Արմեն է։

Մարինեն չպատասխանեց, առանց տղային նայելու, գնում էր, իսկ տղան ձեռք չէր քաշում, հեծանիվով գալիս էր կողքից։

-Այդքան բարի, այդքան գեղեցիկ, այդքան լավիկը,- շարունակեց տղան,- ու այդքան նեղացկոտ։

-Իսկ ինչո՞ւ նեղացկոտ,- հանկարծ ասաց Մարինեն ու նայեց տղային, որի դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Որովհետև բարև չտվի, նեղացար,- ժպտաց տղան։

Մարինեն նույնիսկ չկարողացավ պահել ժպիտը։

-Հարազատ մարդիկ պետք է իրար հետ դու-ով խոսեն,- ասաց տղան։

-Մենք ի՞նչ հաազատ ենք, որ,- զարմանքով ասաց Մարինեն։- Ես ձեզ կյանքում տեսած չկամ անգամ։

-Դա նշանակություն չունի,- ասաց տղան,- այսուհետև ամեն օր տեսնելու ես… Դու դեռ կսիրահարվես ինձ։

Մարինեն կողքանց նայում էր նրան, ու նորից ժպիտը չէր կարողանում պահել։

-Հաստատ բան եմ ասում,- շարունակեց տղան,- սիրահարվելու ես։ Ես խոսքը քամուն տվողներից չեմ։ Ուզո՞ւմ ես գրազ գանք։

-Բայց դուք շատ եք ինքնահավան,- ասաց Մարինեն ժպտալով,- այդպես չի կարելի։

-Իսկ դո՞ւք,- ասաց տղան ու նորից նրա ամբողջ դեմքը ողողվեց բարեհոգի ժպիտով։- Ձեր գեցեղիկ աչքերում և խորամանկություն կա և մի փոքր էլ մեծամտություն։

-Մի՞թե,- ասաց Մարինեն։

-Այո։ Ի դեպ, քեզ նման գեղեցիկ աղջիկները՝  երկրպագուներով շրջապատված,   հազվադեպ են մենակ լինում,- ասաց տղան,-  բայց շատ հաճախ վերջում մնում են միայնակ։ - Նա արագ փոխեց խոսքը։- Դու ամեն օր կաթո՞վ ես լվացվում,- հարցրեց նա։

-Ինչո՞ւ կաթով,- զարմացավ Մարինեն։

-Չգիտեմ,- ասաց տղան։-Երևի կաթով ես լվացվում, որ այդպես սիրուն ես։

-Ոչ, վարդաջրով եմ լվացվում,- ծիծաղեց Մարինեն։ Նա չէր ուզում ծիծաղել, չէր ուզում ժպտալ, չէր ուզում նայել տղային, բայց չէր ստացվում. նայում էր, ժպտում։ Ձայնն էլ այնպես հաճելի էր։ Մարինեի ժպիտը, հավանորեն, քաջալերում էր տղային, նա հեծանիվը նստած  դանդաղ պտտում էր  ոտնակները՝ աշխատելով ոչ առաջ ընկնել, ոչ՝ ետ։

-Ես քեզ դուր եմ գալիս,- ասաց տղան։ -Ես դա զգում եմ։

-Ի՞նչ,- ծիծաղեց Մարինեն։

Հասել էին Մարինեենց տանը։ Մարինեն ցանկացավ մտնել շքամուտք։ Բայց տղան հեծանիվով փակել էր  շքամուտքը։ Եվ դարձյալ դեմքից չէր իջնում ժպիտը։

-Ինչպես տեսնում եմ, շատ եք ուրախ,- ասաց Մարինեն։

-Իսկ ինչ է, դա դուր չի՞ գալիս ձեզ,-ասաց տղան։ Նա մեկ դու-ով էր խոսում, մեկ անցնում էր դուք-ի։

-Դուր է գալիս, ինչու չէ,- պատասխանեց Մարինեն, նայելով նրան։

-Այդ դեպքում ամուսնացիր ինձ հետ,- հանկարծ ասաց տղան։

-Առանց սիրո՞,- խաղի մեջ մտավ Մարինեն։

-Հետո կսիրես,- ժպտաց տղան։

-Հետո՝ ե՞րբ,- հարցրեց Մարինեն։

-Հենց որ ամուսնանաս։


-Իսկ դո՞ւ,-  ակամա ինքն էլ դու-ի անցնելով ասաց Մարինեն։

-Ես հիմա էլ սիրում եմ։

-Մի՞թե… հենց առաջին հայացքի՞ց,- ժպտաց Մարինեն։

-Այո,- պատասխանեց տղան։- Սեր՝ առաջին հայանցքից։ Դա ամենամաքուրն է։ Մնացածը դատարկ բան է։ Բայց այս էլ կա, որ ինչքան շատ ես սիրում, այնքան շատ ես տառապում։

-Կյանքի կարգին փորձ ունես, ինչպես տեսնում եմ,- ասաց Մարինեն։

-Իհարկե,-ժպտաց տղան,-բայց ոչ ոք ինձ դուր չի գալիս,- ավելացրեց նա։ -Քեզնից բացի։ Դու լավն ես, իսկ մազերդ՝ ոնց որ ոսկեջրած, ձայնդ էլ անչափ բարի է։ Ասես  լեռնային  գետակի կարկաչ։

-Իսկ եթե սխալվո՞ւմ ես,- ասաց Մարինեն։- Ես շատ վատն եմ, չարը։


-Եվ ո՞վ կհավատա քեզ,- ասաց տղան։-Դու չգիտես քեզ, ինձնից հարցրու, ես քեզ պես աղջիկ չեմ տեսել կյանքում։

-Քո ամբողջ կյանքը առջևում է դեռ,- ասաց Մարինեն ժպտադեմ։- Դեռ շատ կտեսնես։ Դու դեռ երեխա ես…

-Երեխա ես գտել,- ծիծաղեց   տղան։- Բանակ  գնացած- եկած տղա եմ, ինչ երեխա։ Երեխաները մանկապարտեզում են լինում։Նոր եմ եկել  բանակից։ Այս ամսին։

-Դա ինձ չի վերաբերում,- լուրջ դեմք ընդունելով ասաց Մարինեն։-Հեծանիվը քաշեք, տանը սպասում են ինձ։

-Պատասխանեք իմ հարցին,  հետո,- ասաց տղան։

-Ի՞նչ հարց,- ուսերը թոթվեց Մարինեն։

-Կամուսնանա՞ք ինձ հետ։

-Հենց հիմա՞,- ծիծաղեց Մարինեն։-Սպասեք գնամ մորս ասեմ՝ նոր։ Առանց նրա համաձայնության անհարմար է։

-Որ չգաս՝ կփախցնեմ,- ասաց տղան։-Հաստատ։

-Այս հեծանիվո՞վ,- կրկին ծիծաղեց Մարինեն։

Տղան ճանապարհից մի կողմ քաշեց հեծանիվը։

-Գնա,- մռայլ ասաց նա։-Չեմ խանգարի։

Մարինեն արագ բարձրացավ աստիճաններով, բայց չգիտես ինչու, մտածում էր տղայի մասին։ «Վիրավորվեց»,- մտածեց նա։ Նա նույնիսկ ցանկացավ ետ դառնալ, ներողություն խնդրել։ Բայց ետ չդարձավ… Մյուս օրը տղան նորից եկավ։ Դարձյալ երեկոյան դիմաց։ Առանց հեծանիվի։ Մարինեն խոհանոցի պատուհանից տեսավ նրան։ Դուրս եկավ։ Անցած օրվա նման չէր. տղան  համարյա չէր ժպտում։

-Այս գիշեր չեմ քնել,- ասաց նա։

-Ինչո՞ւ,- հարցրեց Մարինեն։

-Ձեր մասին էի մտածում,- ասաց տղան՝  ասես  չհամարձակվելով նայել Մարինեին…

Այդպես սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։

Զանգեզուրի ինչ-որ գյուղից էր։ Ծնողներն այնտեղ էին, գյուղից էր բանակ գնացել։ Ամուսնացած եղբայր ուներ Սումգայիթում, նրա մոտ էր ապրում։  Բանակից նոր էր եկել, չէր գրանցվել դեռ։ Հետո գրանցվեց, աշխատաննքի մտավ։ Տրամվայի պարկում էր աշխատում։ Եվ ահա մի օր նա եղբոր հետ եկավ Մարինեենց տուն։ Մարինեին չէր ասել, ուզում էր հաճելի անակնկալ մատուցել։ Մարինեի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ նրանք ներս մտան։ Իր և Ստեփանի ինտիմ  հարաբերությունների մասին նա ոչինչ չէր ասել Արմենին։ Դա մտատանջում էր նրան։ «Ի՞նչ անել,- մտածում էր Մարինեն,- ինչպե՞ս բացատրել նրան»։ Որոշեց ասել։ Ոչ այդ օրը, իհարկե։ Մյուս օրը Արմենը զանգեց , առաջարկեց կինո գնալ, սակայն Մարինեն չուզեց։ Նա ուզում էր Արմենին պատմել բոլորը։  Այն   մասին, թե ինչպես մի անգամ, երբ  ինքը  դեռ   իներրորդ դասարանում  էր, երեկոյան ուշ  իրենց մոտ եկավ  Ստեփանը։ Մայրն  այդ օրը հերթապահում էր հիվանդանոցում։ «Կարևոր բան ունեմ ասելու»,-ասաց նա։ Մարինեն բաց արեց դուռը և վախեցած սեղմվեց պատին։ Ստեփանը խմած էր, աչքերը վառվում էին չարագուշակ փայլով։ «Դու իմը կլինես,- ասաց այն ժամանակ Ստեփանը,- դու միայն ինձ պիտի պատկանաս, լսո՞ւմ ես, և այն էլ այսօր,  հենց հիմա»։ Մարինեն չհասցրեց անգամ ճչալ, Ստեփանը միանգամից գրկեց նրան, առաջ հրելով տարավ դեպի բազմոցը։ Մարինեն դիմադրում էր։ Նրանք բազմոցին չհասան, Ստեփանը կոպտորեն նրան գցեց հատակին, պատռտեց շորերը…

Մարինեն ուզում էր Արմենին պատմել, որ Ստեփանը բռնի ուժով տիրեց իրեն, ուզում էր ամեն ինչ բացատրել նրան, բայց վերջին պահին, չգիտես ինչու, ասաց.

-Մինչև քեզ մեկի հետ հանդիպել եմ…Ստեփան է անունը… Մենք պիտի ամուսնանայինք…

-Հետո՞,- ցածր ասաց Արմենը։ Ձայնն ասես ինչ-որ հեռավոր տեղից էր գալիս։ Թվում էր հիմա կընդհատվի շնչառությունը։

-Մենք նրա հետ պիտի ամուսնանայինք,- շարունակեց Մարինեն…-Սակայն…սակայն մինչև հարսանիք չսպասեցինք… հիմարություն, երեխայություն էր դա… իսկ հարսանիքից երկու օր առաջ նրա մեքենան վթարի ենթարկվեց, և նա զոհվեց…
Մի պահ Արմենը նստել էր անշարժ, այտամկանն էր  միայն ցնցվում շարունակ։  Հետո ծանր վեր կացավ տեղից, գնաց։ Գնում էր գլխիկոր, առանց ետ նայելու։ Մարինեն նայում էր նրա ետևից ու չգիտեր ինչ անել։ Իսկ հետո լաց եղավ։ Երկար ու դառը լաց եղավ Մարինեն։

Իսկ հետո՞,- առանց Մարինեին նայելու, հարցրի ես։-Այդպես էլ գնա՞ց։

-Ոչ,- պատասխանեց Մարինեն։-Սիրում էր։ Մի շաբաթից հետո եկավ…

Մի շաբաթ հետո Արմենը եկավ անթրաշ, աչքերը կարմրած։ Լռին նայում էր Մարինեին, ինչպես հավատացյալը սրբապատկերի։

-Չեմ կարող առանց քեզ,- ասաց նա,- սիրում եմ, չեմ կարող, ուժ չունեմ։

Նորից սկսեցին հանդիպել Մարինեն ու Արմենը։ Նոր տարվա նախօրյակին Արմենը աշխատանքից ուղիղ գնաց Մարինեենց մոտ։ Տանը միայն Մարինեն էր։

-Մի տուն եմ գտել,- ասաց Արմենը ուրախ տրամադրությամբ։-Կապրենք վարձով, մինչև բնակարան  կտան։ Խոստացել են։

Առանց հարսանիքի, երաժշտության ամուսնացան։ Ամեն ինչ լավ էր, աշխատավարձը Արմենը ստանում, մինչև վերջին կոպեկը բերում էր Մարինեին։ Մարինեն նույնպես աշխատում էր։ Հաշվառող էր տրամվայի պարկում։ Երեք ամիս էր, ինչ միասին էին, պլանավորում  էին, թե ուր գնան ամառը։

-Կգնանք մեզ մոտ,  Զանգեզուր,- ասում էր Արմենը։- Երկրագնդի  վրա մեր գյուղի պես գյուղ չկա։ Բարձր սարերով ու անտառներով շրջապատված, ծաղիկների ու վարդերի մեջ կորած…

Քաղաքում էր ապրում նա, բայց հոգով գյուղի հետ էր, շարունակ գյուղից էր խոսում, գյուղի սարերից, աղբյուրներից։ Այնտեղ էր անցկացրել մանկությունը, ավարտել միջնակարգը։ Իսկ Ստեփանի մասին չէր խոսում։ Թեպետ Մարինեն զգում էր, որ նա հաճախակի էր մտածում այդ մասին։ Մտածում էր, տանջվում, բայց ոչինչ չէր ասում։ Արմենի գլխի մեջ ամուր նստած էր իր և  Մարինեի միջև կանգնած մի երրորդի ստվերը։ Եվ նա չէր կարողանում  սրտից հանել դա։ Տանջվում էր, զգում էր դա Մարինեն, բայց ի՞նչ կարող էր անել։ Միայն մի անգամ Արմենն ասաց.

-Իմ գլխից դուրս չի գալիս այն, որ մեկը պառկել է քեզ հետ, Մարինե, անկողնում գրկել է քո մերկ ուսերը, սիրո խոսքեր է ասել, համբուրել է քո հրաշք մարմինը, շուրթերը… Ես կգժվեմ։- Դեմքը ձեռքերով ծածկած էր խոսում, և մատները դեմքի վրա ասես դողում էին։

-Այդ մասին այլևս խոսք չլինի, խնդրում եմ,- ասաց Մարինեն։ - Ես հասկանում եմ քեզ, Արմեն, բայց խնդրում եմ, չխոսես այդ մասին։ Նա չկա…

-Լավ,- ցածր ասաց Արմենը։ Ու այլևս չխոսեց։ Իսկ գարնան մի օր, ապրիլի կեսերին էր, Արմենը ուշ եկավ տուն։ Խմած էր։ Ձեռքին բանալի կար, բայց ինքը չբացեց դուռը։ Երկար սեղմեց դռան զանգը։  Մարինեն բացեց դուռը և տեսավ նրան՝ շեմքին կանգնած, ոնց որ երեք օրվա անքնությունից՝  աչքերը լիովին կարմրած։ Նայեց նա Մարինեին ուղիղ, անքթիթ։ Եվ Մարինեն ներըմբռնողաբար հասկացավ. որ նա ամեն ինչ գիտի։ «Ստեփանն է ասել»,- իսկույն անցավ Մարինեի մտքով։

Չէր սխալվում Մարինեն։  Իրոք Ստեփանն էր ասել։ Նա Արմենին կանգնեցրել էր փողոցում ու  հենց  մեքենայից  հարցրել. «Ինչպե՞ս է Մարինեն, նա չի՞ կարոտում ինձ»։ «Իսկ դու ո՞վ ես»,- շվարած հարցրել էր Արմենը։ «Իրեն հարցրու,-ծիծաղել էր Ստեփանը։-Մենք Մարինեի հետ  հաճելի  օրեր շատ ենք անցկացրել իմ բնակարանում։ Ասա Ստեփանը բարևում է»։ Նայեց Մարինեն ու հասկացավ ամեն ինչ։ Իսկ Արմենը ներս մտավ , առանց մի խոսքի, լռին անցավ սենյակ։ Մարինեն մտել էր խոհանոց ու սիրտ չէր անում գնալ նրա  մոտ։ Վերջապես սիրտ արեց, ներս մտավ։ Արմենը արդեն կապել էր ճամպրուկը։

-Հարսանիքից երկու օր առաջ մեռածները հարություն են առել,- ասաց Արմենը խուլ, հազիվ լսելի ձայնով։- Ուրեմն խաբել ես ինձ… Եվ հիմա երկուսով  ինձ վրա ծիծաղում եք երևի…

Մարինեն մնացել էր կանգնած, խոսք չէր գտնում ասելու,  արտասվում էր միայն… Արմենը ճամպրուկը վերցրեց, դուրս եկավ…

-Ամբողջ մի տարի մենակ էի,- հառաչեց Մարինեն։-Հետո նորից եկա մերոնց մոտ։ Մայրս հետս չէր խոսում, եղբայրս փոքր էր։ Անտանելի էր…

Ես մոխրամանի մեջ հանգցրի ծխախոտը։

-Պատմիր,- ասացի ես։-Հետո՞,  այլևս  չեկա՞վ։

-Ոչ։ Այստեղ մի ընկեր ուներ, անունը Սեյրան։ Ավտոբուսի վրա էր աշխատում։ Գնացի նրա մոտ, վերցրի հասցեն՝քաղաք Վոլժսկ։  Իսկ որտեղ էր այդ Վոլժսկը՝ պատկերացում անգամ չունեի։

-Լցնե՞մ բաժակները,-վերցնելով շիշը, ասացի ես։

-Հերիք է։ Դու խմիր, եթե ուզում ես։ Ես չեմ ուզում։ Ասա, թող սուրճ բերեն։

Ես մոտ կանչեցի մատուցողուհուն, խնդրեցի, որ սուրճ բերի։

-Սուրճը կոնյակով շատ հաճելի  է,- ասացի ես։- Մի գավաթ սուրճին ՝մի քանի գրամ կոնյակ։-Ես կոնյակ լցրի սուրճի մեջ։

Սուրճն իրոք լավ էր կոնյակով։ Մարինեին նույնպես դուր եկավ։

Լուռ երաժշտություն էինք լսում։

-Գնացիր այնտե՞ղ, Վոլժսկ,- երկար լռությունից հետո հարցրի ես։

-Այո,- ասաց Մարինեն, ցածր հառաչեց։-Գնացի։

-Դու, ինչ է, սիրո՞ւմ էիր նրան։

-Չգիտեմ։ Երբեք չեմ մտածել այդ մասին։


Մարինեն երբեք չէր մտածել այդ մասին՝ սիրո՞ւմ է Արմենին, թե ոչ։ Պարզապես ընտելացել էր նրան։ Բացի այդ, նա իրեն մեղավոր էր զգում։ «Պետք է սկզբից ասեի ճշմարտությունը»,- մտածում էր Մարինեն։ Նրան թվաց, թե Արմենի համար հեշտ կլիներ, եթե ինքն ասեր, որ Ստեփանը չկա։ «Հարսանիքի, վթարման մասին զուր հնարեցի,- մտածում էր Մարինեն ու ինքն իրեն հուսադրում,- ոչինչ, կգնամ, կբացատրեմ, կհասկանա»։ Արդյունաբերական փոքրիկ քաղաք էր Վոլժսկը, Կազանից մի հարյուր կիլոմետր այն կողմ։ Ձյունը մինչև գոտկատեղ էր հասնում։ Մարինեն գտավ տունը։ Երկհարկանի փայտե շենք էր, շենքի բակում մեկին հարցրեց, ասաց, որ, այո, այստեղ է ապրում, ցույց տվեց լուսամուտը, ասաց, որ երկրորդ հարկի ձախ դուռն է։ Լույսը վառվում էր։ Մարինեի սիրտը անհանգիստ խփում էր։ Հուզվում էր։ Բարձրացավ, սեղմեց դռան զաանգը։

-Ո՞վ է,- հարցրին դռան ետևից։

Սիրտը դարձյալ անհանգիստ խփում էր, թվում էր հիմա կընկնի։

Դուռը կիսաբացվեց, և ռուս մի կին՝ մոտ 30-35 տարեկան, Մարինեին ոտից գլուխ չափելով ասաց.

-Ո՞ւմ եք ուզում։

-Արմենը տա՞նն է,- հարցրեց Մարինեն։

-Արմե՞նը…- կնոջ աչքերը մանրացան, նա քիչ լռեց, հետո ասաց.- Իսկ դուք ո՞վ եք։

-Բարեկամուհին,- ասաց Մարինեն։

-Տանը չէ,-զննելով Մարինեին, ասաց նա։- Երկրորդ հերթի է աշխատում։

Եվ հասկացավ Մարինեն, որ ամուսնացել է Արմենը, և ուժով պահեց իրեն, որ չփղձկա, աստիճանների բազրիքից բռնելով, դանդաղ իջավ, բոլորը ինձնից փախչում են, մտածում էր, և նրա սիրտը լաց էր լինում։ Աստիճաններով իջնելիս մի անգամ էլ ետ նայեց. անծանոթ կինը դեռ կանգնած էր դռների արանքում։ Մարինեն նայեց նրան, այդ կինն իհարկե ամեն ինչ հասկացել էր, կարող է նույնիսկ գիտեր Մարինեի մասին։ Արցունքները անդադար հոսում էին Մարինեի այտերն ի վար։

-Եվ այդպես էլ չտեսա՞ր նրան,- հարցրի ես երկար լռությունից հետո։

-Ոչ,- արձագանքեց Մարինեն։-Այլևս չտեսա։ Ես նրան երբեք չեմ մեղադրում։ Նա մեղավոր չէր, ես խաբեցի նրան։

-Իսկ Ստեփա՞նը…- նորից հարցրի ես՝ ծխախոտ վառելով։-Նրան նույնպե՞ս այլևս չտեսար։

-Տեսա,- դառը ժպտաց Մարինեն։-Հենց կայարանում։

Մարինեն Ստեփանին տեսավ դեռևս վագոնի բաց հարթակից։ Ասես հեռագրել էր որ դիմավորեր։

-Ստեփան,- կանչեց Մարինեն։

Ստեփանը տեսավ նրան, ձեռքով ողջունեց։ 

-Դու այս որտեղի՞ց ես գալիս,- հապշտապ մոտենալով հարցրեց Ստեփանը։

Մարինեն չպատասխանեց նրա հարցին։

-Իսկ դու ի ՞նչ ես անում այնտեղ։

-Մի ծանոթ տղա կա, Մոսկվա ճանապարհեցի։

-Ինձ կտանե՞ս տուն,- հարցրեց Մարինեն։

-Մեծ բավականությամբ,- ձեռքերը տարածեց Ստեփանը։ Մարինեի մասին Ստեփանը ամեն ինչ գիտեր, հետաքրքրվել էր։

-Գնանք ինձ մոտ, -ասաց Ստեփանը։-Սուրճ կխմենք, երաժշտություն կլսենք… Նոր ձայնապնակներ ունեմ։

Տանը չգիտեին, որ Մարինեն եկել է, իսկ իր համար արդեն միևնույն էր։

-Գնանք,- ասաց Մարինեն։

Սկսեցին կրկին հանդիպել։ Լավ էր վարվում Մարինեին։ Աշխարհն առանց բարի հոգիների չէ, մտածում էր Մարինեն, իսկ Ստեփանի մասին լսածներին այլևս չէր հավատում։ Նույնիսկ չնախատեց, թե ինչո՞ւ իրենց հարաբերությունների մասին պատմել էր Արմենին։ «Սիրում է ինձ- մտածում էր նա, դրա համար է երևի պատմել»։ Քաղաքային կոմերիտ շրջկոմում հրահանգիչ էր, բայց ասում էր, որ շուտով առաջ կքաշեն։ Ասումէր, որ միշտ սիրել է Մարինեին, սիրում է ու կսիրի ընդմիշտ։ Սակայն ինչ-որ բանից վախենում էր նա, չէր ուզում զագս գնալ Մարինեի հետ։ Ինչի՞ց էր վախենում՝ Մարինեն չէր հասկանում։ Բայց շուտով ամեն ինչ պարզվեց… Երեխով էր Մարինեն։ Ստեփանը չկար, նա մի քանի օրով գործուղման էր մեկնել Մոսկվա։ Մի շաբաթ հետո եկավ։ Իսկույն զանգեց Մարինեին։ Ասաց, որ շատ է կարոտել։ Հրավիրեց իր մոտ՝ տուն։ Մարինեն համոզված էր, որ նա ուրախությունից պիտի խենթանա՝ լսելով երեխայի մասին։ Սակայն  այդպես չեղավ, նա Մարինեի հրճվագին նորությունն ընդունեց սառնորեն, առավելին՝   գույնը գցեց։ «Բաքվում ընտանիք ունեմ, ասաց, խնդրում եմ ինձ չխայտառակես, Մարինե…»:

Մարինեի ոտքերն ընկավ, անկապ-անկապ խոսում էր, աղաչում…Ծանոթ գինեկոլոգ ուներ, Մարնեին տարավ նրա մոտ։ Բժիշկը համառում  էր։ «Ռիսկի դիմել չեմ կարող,- ասում է,- նա այլևս երեխա ունենալ չի կարող, դուք հասկանու՞մ  եք դա»։ Հետո  նրանք երկար ինչ-որ խոսում էին։ Բժիշկը համաձայնվեց։ Լաց եղավ Մարինեն։ Երանելի անուրջներով տարված՝  ինչքան էր երազել երեխայի մասին։ Նրան միշտ թվում էր , թե երբ ամուսնանա՝ անպայման տղա է ունենալու, շեկ  մազերով, գեղեցիկ։ Պատկերացնում էր, թե ինչպես պետք է հագցնի, ինչ ձևի պիտի սանրի մազերը։ Նույնիսկ անուն էր դրել՝ Ալեն։ Մի ակնթարթում հիշեց այդ բոլորը Մարինեն ու լաց եղավ։ Բժիշկն ուզում էր հանգստացնել նրան, ինչ-որ բաներ էր ասում, իսկ Մարինեն ոչինչ չէր լսում, չէր կարողանում ըմբռնել, թե ինչ էր ասում բժիշկը։ Մտքում հայհոյում էր բոլորին՝ և՛ ծնողներին, որ իրեն աշխարհ են բերել, հատկապես հորը, որ իբր խանդում էր, բաժանվեց մորից՝ իրեն և փոքր եղբորը թողնելով նրա մոտ, գնաց ամուսնացավ ուրիշի հետ և ապրում էր Միջին Ասիայում՝ Սամարղանդում։ Գուցե ամեն ինչ այդպես չստացվեր, մտածում էր Մարինեն, եթե նրանք չբաժանվեին, Ստեփանին հայհոյեց և Արմենին, որ թողեց իրեն ու գնաց Վոլժսկ. ''Որ ինձ չէիր առնելու, չէիր ամուսնանալու ինձ հետ,- մտովի ասում էր նա Ստեփանին,- ինչո՞ւ այն գիշեր այնպես վարվեցիր ինձ հետ…''։ Եվ կատաղությունից ու ինքն իրեն խղճալուց լաց էր լինում Մարինեն…Նույնիսկ ցանկանում էր վերջ տալ կյանքին… Եվ ոչ ոքի չէր ուզում հանդիպել, ոչ ոքի հետ չէր ուզում խոսել…

Մարինեն լռեց։ Ես չէի բարձրացնում հայացքս, չէի նայում Մարինեին։

-Չգնա՞նք,- ասաց Մարինեն։-Սուրճը խմիր, դուրս գնաք։

Դրսում օդը սառն  էր։ Թեթև քամի էր, և լուսինը ճոճվում էր ջրերի վրա։ Զբոսայգու  նստարանները զբաղված էին, մենք դանդաղ քայլում էինք ծառուղիներով ու լուռ էինք։ 
Ծովի անծայրածիր  մակերևույթը  մուգ կանաչավուն չէր հիմա, այլ լիովին  գորշ՝ միախառնված սևին, որ  հեռանալով՝  խավարում  ձուլվում էր երկնքին։ Հեռվում, ծովի ետևից լուսինն արդեն բարձրացել, անկարգել սահում էր աստեղնազարդ մաքուր երկինքն ի վեր՝ առաջվա պես լուսավորելով այս ու այնտեղ ցցասյուների վրա սևին տվող ձկնորսական  ինքնաշեն տախտակամածները։

-Ինչո՞ւ պատմեցի,- կամացուկ ասաց Մարիեն։

Դադար։

-Ինչո՞ւ հիշեցի այսքանը,- տխրությամբ ավելացրեց նա։

Դադար։

-Սա իմ կյանքն է, լավ-վատ՝ իմն է։

Նորից դադար։

-Ես քեզ պատմեցի իմ կյանքը,- խոսեց նա, առանց նայելու իմ կողմը։- Ավելի շուտ՝ մի կտոր՝ իմ փոշոտ կյանքից։ 

Հառաչ։ Մի քանի վայրկյան մտորում։

Գլխի սովոր շարժումով Մարինեն ետ գցեց ճակատին ընկած մազերը։

-Ես քեզ ճիշտ ասացի, Վահրամ, - կրկին խոսեց Մարինեն։- Իմ կյանքը թերթում չի տեղավորվի, չփորձես գրել։ Ես թեթևամտորեն վերաբերվեցի կյանքին, և կյանքը արժանին հատուցեց ինձ։ Ինձ  նմանների մասին ճշմարիտ է ասված, որ մենք հազվադեպ ենք մենակ լինում, բայց  շատ հաճախ վերջում մնում ենք միայնակ։ Եվ, եթե բան է, գրես, գրիր, որ, այո, ես էի մեղավորը։ Ես չկարողացա պահպանել այն սրբասուրբ զգացմունքը, որ տածում էիր իմ հանդեպ։ Միայն մի անգամ է տրվում այն կյանքում։ Իսկ հետո այլևս այն չէ։ Ծանոթանում ես ,հանդիպում, խոսում ես, կարծես թե դուր է գալիս, թվում է նույնիսկ, թե սիրում ես արդեն։ Բայց դա միայն թվում է, որովհետև ժամանակի հետ անցնում է այդ սեր կոչվածը, և դու նորից ու վերստին զգում ես, որ դա չէր իսկական սերը… Ես այսպես եմ կարծում, Վահրամ, եթե դու քո վարքով ի զորու չէիր պահելու նրան, ով քեզ սրտանց դուր էր գալիս ու քո բախտն էր՝ տրված ի վերուստ, ապա կյանքը կստիպի քեզ, որ  դու մինչև վերջ զղջաս ու լուռ մորմոքվես քո հիմար քայլի համար…Ինչո՞ւ ենք երբեմն կյանքում կուրանում,- որոշ դադարից ետո ավելացրեց նա։- ինչո՞ւ ենք միայն  հետո հասկանում, թե ով էր արժանի և ում ընտրեցինք…

Մարինեն լուռ էր, մտքերի հետ։

-Ծխախոտ տուր,- ասաց նա։

Ես ծխախոտատուփը պարզեցի, որպեսզի Մարինեն սիգարետ վերցնի։ Հետո ինքնալուցիչը վառած պահեցի, մինչև նա կկպցներ սիգարետը և  լույսի մեջ մի կարճ պահ տեսա Մարինեի վշտահար դեմքը։

«Իսկ հիմա որտե՞ ղ է Ստեփանը»,- մտածում էի ես։

-Իսկ ես Ստեփանին տեսնում եմ,- հանկարծ ասաց Մարինեն, և ես ակամա նայեցի նրան։- Նոր բնակարան է ստացել մեր փողոցում։ Ինչ-որ բարձր տեղ է աշխատում։ Հաճախակի եմ տեսնում՝ շաբաթ կամ կիրակի օրերին։ Ընտանիքը բերել է Բաքվից, երկու տղա ունի։ Անցնում եմ նրանց կողքից, իսկ նա գլուխն անգամ չի բարձրացնում, որ ինձ նայի։ Կնոջ հետ թևանցուկ քայլում են, ու երբ հանկարծ տեսնում է ինձ, իսկույն թողնում է կնոջ թևը։ Կինն ինձ,  իհարկե,  չգիտի… Ու ես  միշտ  մտածում եմ, թե երբեմն ի՜նչ նվաստ, մանր, չնչին ու ողորմելի են տղամարդիկ։- Նա կարճատև  դադար տվեց։- Ես կարծում եմ,-  քիչ անց  ասաց նա,-  որ առհասարակ դիպվածական երևույթներ չեն լինում։ Այս աշխարհում ամեն ինչ կամ փորձություն է, կամ պատիժ, կամ շնորհ, կամ էլ, ասենք, նախանշան, և մեր կյանքում հայտնվող յուրաքանչյուր ոք անկասկած որևէ ազդեցություն  է ունենում մեզ վրա։ Ոմանք մեզ սովորեցնում են իմաստուն լինել, կարողանալ ներել, լինել երջանիկ ու ուրախանալ  բացվող ամեն մի  նոր օրվա համար: Ոմանք սովորեցնում են լինել ավելի ուժեղ, իսկ ոմանք էլ ընդհանրապես չեն  սովորեցնում, ուղղակի կոտրում են մեզ, սակայն դրանից էլ մենք փորձ ու տոկունություն ենք ձեռք բերում՝  դիմակայելու հետագա արհավիրքներին։ Ըստ երևույթին, անհրաժեշտ է ամեն մեկին գնահատել յուրովի ու գիտակցել, որ, եթե նա հայտնվել է քո կյանքում,ապա դա այդպես էլ պետք է լիներ, որովհետև, իրոք, պատահական ոչինչ չկա այս կյանքում։- Մարինեն նայեց ժամացույցին։- Հանկարծ կուշանաս ավտոբուսից… 
              
-Ժամանակ շատ  կա դեռ,- պատասխանեցի ես։
               
-Լսիր Վահրամ, լիներ,  այնպես լիներ, որ հետ գնային օրերը,- երազկոտ ասաց Մարինեն։- Հետ գնային, ու մենք կրկին լինեինք այնտեղ, գյուղից վեր՝ ձեր այն անտառակում, հիշո՞ւմ ես, ես կարմիր շորով էի, համատարած լռություն էր մեր շուրջը, թեթև հովից օրօրվում էին  ծաղիկները, ծառերի արանքից խոր երկինքն էր երևում, ձեր գյուղն էր լավ երևում, ու նաև, հիշում  եմ, քիչ հեռվում բացատ կար, այդ բացատը, ուր արևի վերջին շողերը վարվռում, հուրհրատում էին արահետի վրա։ Այո, լիներ, մենք նորից սկսեինք հանդիպել։ Առաջվա պես անտեղյակ աշխարհի ցավերին՝ անհոգ շրջեինք ձեր հանդ ու սարերում,  թափառեինք այս փողոցներում, բայց միայն լիներ՝ օրերը հետ գնային։ Թող լրագրող չլինեիր, թող հասարակ բանվոր լինեիր այստեղ, ինչպես այն ժամանակ, միայն լիներ՝ հետ գնային օրերը… Բայց հնարավոր չէ,- տխրությամբ ասաց Մարիեն։- Օրերը հետ չեն գնա…
           
Հասել էինք նրանց շքամուտքին։ Ես վերև նայեցի։

-Ձերոնք չեն քնել դեռ,- ասացի ես։- Ձեր լույսը վառվում է։

Մարինեն երկար նայում էր ինձ։ Անթարթափ  նայում էր, հետո ասաց.

-Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում ընդամենը… Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրը ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում…
Որտե՞ղ էի լսել ես այդ պատմությունը՝  հիշել չկարողացա։

-Անցավ ոսկե թևիկներով թիթեռնիկի բաժին օրը,-շարունակեց Մարինեն,- և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը այդպես էլ չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն ձայներով… Իր կարճատև կյանքը այդպես ապրեց փոքրիկ թիթեռնիկը։- Մարինեն կրկին նայեց ինձ։-Ոսկե թևիկներով այդ թիթեռնիկը ես եմ, Վահրամ, -հառաչանքով ասաց նա, հետո ավելացրեց.-Գոնե երբեմն   արի։ Այս ժամանակ, գարնանը…

Մտանք շքամուտք, մթան մեջ ես գտա Մարինեի ձեռքը։

-Դու դեռ հիշո՞ւմ ես  մեր սերը,- ասացի ես, և իմ ձայնը դողաց։

- Ի՞նչ է նշանակում՝ հիշում ես,- ասաց Մարինեն վհատ։- Մինչև չգա վաղը,  դժվար թե  մարդ  հասկանա, թե ինչքան լավ էր այսօր։ Եվ ինչքան քիչ բան է պետք,Վահրամ, որպեսզի մարդ իրեն զգա երջանիկ և ինչքան շատ բան՝ որպեսզի դժբախտ չզգա իրեն։ Ադամի մասին ի՞նչ  է ասում [[Մարկ Տվեն]]ը։ Այն, որ Ադամը  մարդ էր, և որ նրա բաղձալի ցանկությունը դրախտի ծառի խնձորն էր, ոչ թե նրա համար, որ այն խնձոր էր, այլ նրա համար, որ այն արգելված էր… Այո,-  դառնորեն  ավելացրեց նա-  հեռվից  երևի ամեն ինչ է քաղցր թվում։  Մարդ սիրո խորությունը կորցնելուց հետո է զգում միայն։ Բայց ի՞նչ օգուտ դրանից, ամեն ինչ  կորած է  հիմա։ 
«Մեր անցած օրերից մենք ոչինչ չենք վերցնում մեզ հետ,- մտածեցի ես։ -Ոչինչ չենք վերցնում՝ հիշողություններից բացի»։

Եվ հանկարծ վերևի հարկերից մեկում ինչ-որ մեկը միացրեց մագնիտոֆոնը։ Գուցե նույնիսկ մագնիտոֆոն չէր դա, գուցե ռադիոընդունիչ կամ հեռուստացույց էր։ Բայր դա չէր կարևորը։ Կարևորը երաժշտությունն էր ու երգը։ Ես ինքնաբերաբար սեղմեցի Մարինեի ձեռքը, և մենք վերև նայեցինք։ 

Դա մեր մոռացված երգն էր, այն երգը, որ տարիներ առաջ լսել էինք ես ու Մարինեն՝ գյուղական մեր հին ակումբում։ Առաջվա պես տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտաբեկ երգում էր այն մասին, որ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել են միասին, երդումներ էին տվել սիրո և հիմա դատարկված է  իր  հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ  չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ…

:''- Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,''
:''Կծաղկեն ծաղիկները ալ,''
:''Չեն բացվի տերևները այն,''
:''Որ անցած աշնանը մեռան,-''

կամացուկ  արտասանեց Մարինեն՝ մթության մեջ սեղմվելով ինձ։- Հիշո՞ւ մ ես ,Վահրամ,- ասաց նա դողդոջուն ձայնով։

                  
-Հիշում եմ,- պատասխանեցի ես՝ շոյելով Մարինեի ցորնագույն  մազերը։
   
-Եվ հիմա դատարկվել է իմ հոգին,- դարձյալ կամացուկ արտասանեց Մարինեն,- ու փշրված է արդեն իմ սիրտը, և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի ինձ՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ։

-Մարինե…

-Ոչինչ չասես, Վահրամ։ Խնդրում եմ…Ոչինչ ինձ պետք չէ… ոչ խղճահարություն, ոչ կարեկցանք…- Մթության մեջ շողացին Մարինեի արցունքները։- Միայն երկու- երեք  տարին մի անգամ, եթե կարող ես, արի։ Եվ երբեմն հիշիր քո նախկին Մարինեին։ Իսկ հիմա գնա,- անկարող պահելու արցունքները, ասաց Մարինեն։- Բարի ճանապարհ…-Նա դանդաղ բարձրացավ աստիճաններով։

Ես լուռ կանգնել էի մթան մեջ։

Հեռվում, ասես տարիների հեռու խորքից, կարոտաբաղձ ու տխրածոր կանչում էին շոգեքարշ գնացքները…

[[Կատեգորիա:Լևոն Ադյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա (Վախթանգ Անանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2618</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5208</id>
      <timestamp>2011-09-08T14:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="24937">Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա» ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է հեղինակի «Որս» [[գիրք|գրքում]]:

== Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա ==

է~յ հին ծանոթներ, Է՜յ կանաչ սարեր...&lt;br&gt;
[[Հովհաննես Թումանյան|Հովհ. Թումանյան]]

...Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, &lt;br&gt;
Թավուտ ծմակի լռին խորքերից, &lt;br&gt;
Մանուկ հասակիս հնչուն ծիծաղի &lt;br&gt;
Արձագանքն ահա լսում եմ նորից...&lt;br&gt;
Հովհ. Թումանյան

Այն բնությունը, չքնաղ այն լեռներն, ուր կարկաչել է իմ մանկությունը լեռնային վճիտ առվակի նման, փարթամ է, որսառատ։ 

Ուր վերջանում է սաղարթախիտ դարավոր անտառն ու սկսվում է ալպիական մուգ կանաչագույն պանորաման, ուր ձգվում են թավշյա սարահարթերը, դուք այժմ էլ կհանդիպեք մեր լեռների չքնաղ թագուհուն՝ եղջերվին։ Ամառը նրա մորթը շեկ-կարմրագույն է և փայլփլում է արևի տակ՝ ոսկեզօծ բեհեզի նման։ Երբ քոչը սար է գնում, և երբ լեռնային օդը հագենում է գառների մայունով, նա սարահարթերից իջնում է մթին ծմակները։ Ուշ աշնանը նա բարձունքներում է, ձյունապատ լեռներում, արածում է քամու սրբած լանջերում և անձկությամբ նայում ցած՝ տաք ու փարթամ բնության առատությանը։

Այժմ էլ Արփավուտի մթին անտառներում, ուր հողը հավիտենապես զրկված է արեգակի կենարար ճառագայթներից, ուր աճում ու փտում է դարավոր կաղնին, արջն իր քոթոթներով ետ է տալիս թափված տերևի հաստ շերտը և ագահությամբ խժռում է տանձը, կաղինն ու հաճարը։ Իսկ դեկտեմբերի վերջին, երբ վեր է կենում ցրտաշունչ քամին, նա, հևալով իր հավաքած ճարպի շերտի տակ, մագլցում է վեր ու ձմեռային քուն մտնում մթին քարանձավներում։

Այժմ էլ մեր լեռների ամենագողտրիկ, սքանչելի բնակիչները՝ քարայծյամն ու եղնիկը, ոստոստում են թփուտներում, լեռան այն լանջերին, ուր փարթամ թավուտները հյուսվել են ժայռերին, փաթաթվելով իրար, բարձրացել վեր և ապառաժները թաղել խիտ կանաչի մեջ։

Այժմ էլ լուսադեմին, եթե զգուշությամբ բարձրանաք մեր գյուղի վերին բլուրները, ուր ամռան լուսնկա գիշերներին եզները մեղմ որոճացել են, և ուր խլուրդը գետնուղիներ է կառուցել, դուք կպատահեք մեր հանդերի ամենախորամանկ կենդանուն՝ աղվեսին՝ մուկ որսալիս։   
                                                                                       
Իսկ գայլը քայլ առ քայլ ժայռերի ու թփերի ետևից այսօր էլ հետևում է հոտին։

Ես մեծացել եմ այդ կենդանիների մեջ, չնաշխարհիկ թավուտների մեջ, եղնիկների հետ, եղնիկի պես...

Քանի՜-քանի՜ անգամ հանդիպել եմ նրանց, հիացել եմ, երբ եղնիկը թեթև սուրացել է լեռն ի վեր, երբ քարայծյամը թռչկոտել է բարձրաբերձ ժայռերի ճակատին։ Եվ քանի՜-քանի՜ անգամ հևիհև կախվել եմ ժայռերից, փորսող եմ տվել թփերի տակ, և սուլել է իմ գնդակն անողորմ ու դաժան։

Լեռը, անտառը, խոխոջուն առուն, ծաղիկների բույրը՝ ահա իմ մայրը, որի գրկում մեծացել եմ հարազատ մորից զրկվելուց հետո։ Թարմ ու հոտավետ կանաչը՝ ահա իմ անկողինը, ուր ննջել եմ ես զեփյուռի մեղմ շոյանքի տակ՝ աչքերս հառած աստղալից երկնքին։

Եվ երբ լեռան կատարից դիտել եմ արևածագը, երբ ձյունը փայլ– փլել է հակինթի շեղջի նման, երբ իմ գնդակը սուլել է փախչող այծյամների ետևից, ճչացել եմ ես մանկան բերկրանքով։

Երբ հոգնած նստել եմ զուլալ ջրերի մոտ, ուսիցս ցած առել որսորդական պայուսակը, ինձ թվացել է, թե չկա ավելի ախորժելի բան, քան ցամաք հացը՝ լեռնային գետակի ափին։

Երբ խարույկը ճարճատել է թանձր խավարի մեջ և երբ ստվերները երկարել են մթին բլուրներում, երբ մենք շամփուրներ ենք պատրաստել մասրենու թարմ ոստերից և լսել որսկան Շաքարի արկածները, մեզ գերել են բնության անդորրն ու իմաստուն խաղաղությունը։

Վտանգը հետևել է մեզ քայլ առ քայլ։ Սողացել ենք ձյան հյուսքերի հետ, ապառաժից իջնելիս պոկ է եկել մեր հենարանը, մահասարսուռ դող ենք զգացել մթին  որջի առաջ, երբ կրակոցից զարթնած արջը դուրս է եկել քարանձավից կատաղի մռնչյունով։

Այնուամենայնիվ, սառնամանիքը, քաղցը, ծարավը և որսորդության հետ կապված մյուս դժվարությունները չեն կոտրել իմ հոգու կորովը։ Դրանք ինձ կոփել են և՛ ֆիզիկապես, և՛ հոգեպես։

Եվ այժմ, երբ ես ապրում եմ ա՛յլ վայրերում, ա՛յլ կյանքով, երբ դարձել եմ գրչի մարդ, ես ավելի անզուսպ եմ ձգտում դեպի լեռները։

ձիմա էլ իմ հավատարիմ ընկերը՝ իմ հինավուրց բարեկամ հրացանը, կախված է մահճակալիս վերև՝ այծյամի եղջյուրներից։ Երբ վերջանում է վեցերորդ օրվա աշխատանքային վերջին ժամը և քաղաքը պատրաստվում է հանգստի օրվան, ցած է իջնում իմ հրացանը պատից և փամփուշտակալը նորից է ծանրանում։

Երբ պետական թատրոնի դռներից դուրս է հոսում խայտաբղետ հասարակությունը, այդ նույն ժամին մեր խարույկը պայծառ ճաճանչներով վառվում է Չաթին-Դաղի բարձունքներում, և մենք ագահությամբ ներս ենք ծծում լեռնային անապական օդը, ու մեր թոքերն ուռչում են և հովի շնկշնկոցից, և այն բերկրանքից, որ մենք զգում ենք վաղվա որսի համար։

Այդ իրոք որ հետաքրքիր և գեղեցիկ մի կյանք է, մարդու մեջ կենարար ուժերը վերարտադրող մի կյանք, որին կուզեմ, որ ծանոթ լինի մեր պատանեկությունը։

Ոչ միայն ծանոթ լինի, այլև ապրի այդ կյանքով, սիրի շրջագայությունը լեռներում, սիրի զենքն ու որսորդությունը, սիրի մեր բնության հրաշալիքները։ Այո մեր բնության։ Չէ՞ որ առաջ այդ բնությունը մերը չէր։ Կարիքի տակ կորացած՝ մենք չէինք տեսնում արևի պայծառությունը և չէինք լսում զեփյուռի մեղեդին։ Մեր նոր սերունդը, որ չի տեսել մահ և ավեր, որ ունի լազուր երկնքի նման ջինջ առօրյա, չի կարող սրտանց չսիրել լեռների վսեմությունը, ծաղկի բուրմունքը և սվսվացող անտառը՝ լուսնկա գիշերին։ Չէ՞որ այժմ մե՛րն են և՛ արևը, և՛ ծառը, և՛ կարկաչուն առվակը, և մենք պետք է օգտվենք բնության անսպառ գեղեցկությունից՝ մեր մեջ նույնչափ գեղեցկություն ամբարելու համար, մեր ավյունն ու եռանդը բազմապատկելու համար։

Այդ կյանքի  հրապույրը ես  ընդունում եմ նեկտարի  նման, այդկ յանքը ես ագահությամբ կլանում եմ բնության գրկում և արժե գրել այդ կյանքի մասին։

Սկսում եմ մանկությունից, երբ իմ մեջ առաջին անգամ սեր առաջացավ դեպի զենքը։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ առաջին անգամ պայթեց վառոդն իմ ձեռքով, և ես ճչացի անհուն բերկրանքից։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ ճնշումն ու զրկանքը մեր մեջ վառեցին վրեժ ու ատելություն, երբ մենք պատանի հասակից հարկադրված զենքի տակ մտանք ու նրա որոտով արտահայտեցինք մեր արդար ցասումը բռնակալ կարգերի դեմ...։

'''ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԸ'''

Մանկությունից ամեն բանից շատ սիրել եմ զենքը և բնությանը։

Երբ երեխա էի, մորս փեշից բռնած հարսանիք էի գնում ոչ այնքան փլավ ուտելու, որքան հրաձգության ներկա լինելու համար։

Երբ եկեղեցու դռնից ներս մտնելիս քավորն իր սուրը շողացնում էր արևի տակ ու խփում եկեղեցու դռան կամարին, ես միայն մի բան էի մտածում, որ մեծանամ, բոլոր ամուսնացողներին քավոր եմ կանգնելու, որ սուր կապեմ։

Զատկին հետևող «կանաչ-կարմիր» կիրակիներին, ծաղկոտ բլուրներում շրջան էին կազմում բազմերանգ հարս ու աղջկերք, չերքեզկա հագած տղամարդիկ և ցնցոտիապատ մի բազմություն։ Գառներ էին մորթում, և կաթսաները դնում էին խարույկներին, իսկ ներկած ձվերը դնում կոճղերին։ «Բերդանկաները» դղրդում էին, իմ սիրտը թունդ էր առնում, և կարծես հոգիս թռչում էր գնդակի հետ։

– Նանի՛, որ մեծանամ, ինձ համար թվանք կառնե՞ս... հարցնում էի թախանձանքով։

– Թվանքի միջին արին կա, բալա ջան, ասում էր նա։—Համ էլ մեր բանը չի, բալա ջան, մենք անջաղ ենք ծերը-ծերին հասցնում, թվանքը մի լուծ եզն արժի։

Այնուամենայնիվ, ծրագիր էի մտմտում, որ երբ մեծանամ, տասը տարի տավարած կդառնամ, փող կաշխատեմ, հրացան կառնեմ և գաղտնի կպահեմ։

Երբ մի փոքր մեծացա, իմ երազը սկսեց իրականանալ։

Այդ ինձ համար այն երանելի ժամանակն էր, երբ հին ամբարի տակից հայրս հանեց իր հոր չախմախավոր հրացանը։

Մի օր, երբ մայրս տանը չէր, ես հրացանը տարա մեր սրահի տակ, ժանգը քերեցի և չրթեցի մի քանի անգամ։ Այդ հրացանը կրակելու համար  «պիստոնի»  փոխարեն  կայծքար էին գործածում։

Մեր հարևան Հանեսն ինձ սովորեցրեց դրա գործածության եղանակը։ Իսկ Սաքո բիձեն ասաց.

– Դա շատ խաթալու թվանք ա, շատ վախտ չախմախաքարը վեր ա ընկնում կամ կրակ չի տալիս։

Ու հետևյալ դեպքը պատմեց։

Մարդոնց Սիմոնը Բակատեղերում մի մեծ քարի գլխի պատահում է արջին, հրացանը դեմ է անում ճակատին ու չրթացնում՝ կայծքարը կրակ չի տալիս։ Արջը վրա է հասնում, մարդ ու արջ գրկում են իրար և կյանքի ու մահվան կռիվ է սկսվում նոր թափված խաշամի մեջ։ Սիմոնը չուխայով փաթաթված ձեռքը կոխում է արջի բերանն ու լեզվից բռնում։ Գազազած արջը նրան շպրտում է քարափից ցած։ Բարեբախտաբար Սիմոնն ընկնում է ժայռի տակ կուտակված փափուկ խաշամի վրա։ Մինչև այժմ էլ այդ ժայռը կոչվում է «Սիմոնի քար»։

– Բա՜, խաթալու ա էդ թվանքը... Շատ վախտ էլ քացի ա տալիս,— խրատեց Սաքո բիձեն։

Այդ պատմությունն ինձ չսարսափեցրեց։

Ես ու իմ ընկեր Գրիգորը Հանեսի արկղից վառոդ թռցրինք, լցրինք հրացանի փողը, թղթով ամրացրինք և կայծքարը դրինք իր տեղը։ Հետո մեկս բռնեցինք հրացանի կոթից, իսկ մյուսս՝ փողից ու գնացինք մեր կալը, ուր դեզի տակ լեզուն հանած ծույլ-ծույլ պառկել էր մեր հարևանի պառավ շունը, որը մի տարի առաջ կծել էր իմ ոտքը։ Սայլի ետևից գաղտնի փողը մոտեցրի շան փորին, «չախմախը» ետ քաշեցի ու ձգանը քաշեցի։

Լսվեց ահեղ որոտ, հետն էլ՝ աղիողորմ կլանչոց, և ծուխը պատեց մեզ։ Տանեցիք դուրս թափվեցին, հրացանը վայր գցեցինք ու փախանք։

'''ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԿՅԱՆՔԸ ՄԵԶ ՍՏԻՊԵՑ ԶԵՆՔԻ ՏԱԿ ՄՏՆԵԼ'''

Մի մառախլապատ մայիս իջավ Դիլիջանի վրա, և սևակնեցին մեր, առանց այն էլ, մթին անտառները։ Դաշնակ մաուզերիստներն սկսեցին  հնձել մեր կանաչ արտերը, ու ամեն  կերպ  նեղել մեզ։

Նրանք իմ առջևից ուժով տարան մեր Ջեյրանի հորթը, եղնիկի նման այդ երինջը, որին ես կապված էի իմ փոքրիկ սրտով։ Ձմռանը դա մի նիհար մոզի էր։ Նիհար էր, որովհետև զինվորները թալանեցին մեր դեզերը, խոտի մի մասն ստիպված թողեցինք լեռներում, խոտհարքներում։ Ձմեռը ճղում էինք ծնկահար ձյունը, բքի էինք բռնվում լեռներում և խոտը շալակով տանում էինք ձմեռանոց։ Այդպես մի կերպ գարուն հասցրինք մեր անասուններին։

Աշնանամուտին հանդում, երբ մութն իջնում էր բլուրների վրա, անասունները քաղցր մշմշում էին խարույկի մոտ, ես գրկում էի Կխտարին, գլուխս դնում էի նրա կրծքին և ննջում։ Իսկ նա մեղմ որոճում էր և լիզում գլուխս։

Եվ երբ նրան տարան, ես երկար ժամանակ ողբում էի նրա կորուստը։ Նրա գլուխը գտան Արթենանց Ալեքսանի գոմում...

Եվ երբ ինձ պես շատ պատանիներ լաց եղան, երբ ավելի պարզ երևաց, որ այդ ավերի ու թալանի օրերին մեզպեսները զոհ են գնում, իսկ հարուստները եզան հատը գնում են երկու փութ գարով և հողի դեսյատինը մի փութ թեփով, այն ժամանակ մեզ համար սկսեց պարզվել, որ իսկական թշնամին մե՛ր մեջն է։

Եվ մեր հոգում վրեժն սկսեց ելք որոնել։

Մենք զինվեցինք։ Մեր գյուղն ապստամբեց երեք անգամ, հարևան գյուղերն՝ ավելի շատ։ Ղազախի լեռների մթին անձավներում բույն դրին կարմիր պարտիզանները՝ մեր գյուղի քաջարի զավակները։

Եվ զենք ձեռք բերինք։

Ֆրանսիական «լեբել» հրացանը, որը հայրս գնել էր ինձ համար, համբուրեցի կոթից մինչև ծայրը և վերմակիս տակ հետը զրույց արի մինչև լույս։

Մյուս օրն Ավելուկ-Ուրթում Ակոենց Գրիգորն ինձ սովորեցրեց նշան խփելը։

Դա 1918 թվի գարնանն էր։

Այն ժամանակ ես տասներեք տարեկան էլ չկայի, ուրեմն այնքան փոքր, որ ձեռքս չէր հասնում շնիկին, որ կրակեմ։ Ստիպված եղան հրացանի կոթը սղոցել կարճացնել։

Երկրորդ օրն արդեն կրակում էի կարգին։

Երրորդ օրը Բադալենց յալերումն էինք։ Օրը պայծառ էր և ցողն արագությամբ վեր էր կենում կանաչի վրայից։ Տղերքը տավարը թողած՝ լախտի էին խաղում։

– Ակո՜փ, քառասուն լոք չափիր,— հրամայեցի ես իմ տավարած ընկերոջը, այն ժամանակ ես մեր թաղի տսվարածների «պետն» էի և ինձ լսում էին առանց առարկելու։

Չափեց։

–Փափախդ վեր դիր,— կարգադրեցի ես։ 

Հնազանդությամբ կատարեց։ Ահագին սև փափախը կանաչ ֆոնի վրա ինձ շատ դուր եկավ։ Հրացանը մեկնեցի, որ կրակեմ։

– Ախր կճղվի է՜,— մղկտաց Ակոփը։ 

Հրացանս ցած իջեցրի և ասացի.

– Որ ուզում ես չճղվի՝ միջին քար դիր, որ պինդ ըլի։ Ակոփն ուրախացավ, որ  փափախը փրկելու հնարը գտնվեց։ Մի մեծ քար դրեց մեջը և հարմարեցրեց։ Կրակեցի։ Քարը գնդակի հարվածից կտոր-կտոր եղավ և գլխարկի ծվենները երկինք թռան։

Ընդհանուր քրքիջ բարձրացավ, Ակոփն սկսեց տզզալ, իսկ տղերքը ծաղրում էին։

– Ծակում չի, Ակոփ, գյուլլեն քար կծակի՞ որ...

Այդ օրը ես տղերքի աչքում բարձրացա։ Առաջ ինձանից քաշվում էին այն բանի համար, որ հանդում հաստափոր գրքեր էի կարդում և, ինչպես իրենք էին ասում, «աշխարհքի էս ծերից տալիս էի, էն ծերից  դուրս  գալիս»։ Այժմ զենք ունեմ և լավ էլ կրակում եմ։

Տղերքն ուրախության ճիչերով շրջապատեցին ինձ և բլրի գագաթից  սկսեցին բղավել «ներքի թաղի» տավարածների վրա.
 – Էհե՜յ, խլնքոտ Պեպի՜, Ճիպրո Մացա՜կ, Գաջաջ Սանթրո՜, թե տղա եք, մեյդան եկեք, մեյդա՛ն...

Ներքին թաղի տավարածները մեր հակառակորդներն էին և նրանց դեմ մղվող «ճակատամարտը» ես էի ղեկավարում։

Հաջորդ օրը մառախուղ էր և անձրև էր տեղում անընդհատ։ Քյամանդի քարայրում մի թեժ կրակ էինք արել։

Ջանս «քոս էր ընկել», ուզում էի անպայման կրակել։ Այս անգամ ուզում էի փորձել փոքր նշանի վրա։ Իմ ընկեր Գրիգորը այրի միջից դեպի դուրս 12 քայլ չափեց և դատարկ փամփուշտը դրեց քարի վրա։

– Թե որ սրան էլ տվիր, ներքին թաղեցոնց թոզը երկինք ենք հանելու,— ասաց նա և զինվորական պահածոյի տուփի տակը կլոր կտրեց և մի «շքանշան» պատրաստեց ինձ համար։

Հրացանը դրի նրա ուսին, շունչս պահեցի և երբ հատիկը փամփուշտի հետ միասին եկավ կպավ նշանացույցի անցքին՝ շնիկը քաշեցի։ Այրը դղրդաց, իսկ փամփուշտը վզզաց օդում։ Գտան-բերին։ Գնդակն անցել էր ուղիղ մեջտեղից։

Տղերքը համակրանքի այնպիսի ցույց կազմակերպեցին, այնպիսի մի դղրդոց բարձրացրին, որ ականջներս տժժաց։ Անմիջապես «շքանշանը» կախ արին վզիցս և մի պատվիրակ ընտրեցին, փամփուշտը ձեռը տվին, ուղարկեցին ներքի թաղեցոնց մոտ.

– Թող տեսնեն, թուքները ցամաքի։

– Ասա՝ էս մե՛ր պետի հունարն ա, ձե՛րն էլ ուղարկեցեք մի նայենք։

Այսպես, ես էլ, ընկերներս էլ դեռ վաղ պատանեկությունից սկսեցինք վարժվել զենքի գործածությանը։

Իմ ամենամոտ և քաջարի ընկերը՝ Գրիգորը, նույնպես հրացան ձեռք բերեց։

Հրացանները գաղտնի էինք պահում։ Վարդանի յալի ետևը, մթին անտառում, մի փուչ կաղնի կար։ Այդ կաղնու փչակն էր մեր զինանոցը։

Եվ երբ հունիսյան մի տոթ օր մեր գյուղացիք ապստամբեցին դաշնակցական կարգերի դեմ, երբ մաուզերիստները ձիերն ու գլխարկները թողած, մեր դիմացի լեռան լանջով դեպի Դիլիջան էին ճղում, մենք փչակից դուրս բերինք մեր հրացանները, թաքնվեցինք հաստաբուն հաճարենու ետևը և միասին համազարկ տվինք անկարգ փախչող խմբի ետևից։ Ու հրճվանքով տեսանք նրանց ետև բարձրացած փոշու երկու ամպիկը։

– Ձեռներս հալալեցինք,— ասաց Գրիգորը գուրգուրանքով նայելով հրացանին։

Երկու տարի անց, երբ Սեմյոնովկայի լեռների մյուս երեսից լսվում էր թնդանոթների խուլ դղրդյունը, երր կոմունիստական ջոկատները գրոհում էին դաշնակցական հրոսակախմբերի դեմ՝ մաքառելով քաղցի, ձյան ու սառնամանիքի դեմ, մենք մագլցում էինք մեր լեռները, կուզեկուզ էինք անում թփերի տակ, հետախուզում բանդիտների շարժումը։

Այն ժամանակ մենք արդեն տասնհինգ տարեկան կոմերիտականներ էինք և տիրապետում էինք զենքին։

Այսպե՛ս, ա՛յս պայմաններում ես վաղ պատանեկությունից սիրեցի զենքը, ընկերացա նրան, և նրա որոտով արտահայտեցի իմ վրեժն ու ուրախությունը, իմ ցասումն ու իմ բերկրանքը...։

Այժմ անցնենք իմ որսորդական կյանքի դեպքերին։

[[1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5209</id>
      <timestamp>2011-09-08T14:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="24937">Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա» ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է հեղինակի «Որս» [[գիրք|գրքում]]:

== Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա ==

է~յ հին ծանոթներ, Է՜յ կանաչ սարեր...&lt;br&gt;
[[Հովհաննես Թումանյան|Հովհ. Թումանյան]]

...Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, &lt;br&gt;
Թավուտ ծմակի լռին խորքերից, &lt;br&gt;
Մանուկ հասակիս հնչուն ծիծաղի &lt;br&gt;
Արձագանքն ահա լսում եմ նորից...&lt;br&gt;
Հովհ. Թումանյան

Այն բնությունը, չքնաղ այն լեռներն, ուր կարկաչել է իմ մանկությունը լեռնային վճիտ առվակի նման, փարթամ է, որսառատ։ 

Ուր վերջանում է սաղարթախիտ դարավոր անտառն ու սկսվում է ալպիական մուգ կանաչագույն պանորաման, ուր ձգվում են թավշյա սարահարթերը, դուք այժմ էլ կհանդիպեք մեր լեռների չքնաղ թագուհուն՝ եղջերվին։ Ամառը նրա մորթը շեկ-կարմրագույն է և փայլփլում է արևի տակ՝ ոսկեզօծ բեհեզի նման։ Երբ քոչը սար է գնում, և երբ լեռնային օդը հագենում է գառների մայունով, նա սարահարթերից իջնում է մթին ծմակները։ Ուշ աշնանը նա բարձունքներում է, ձյունապատ լեռներում, արածում է քամու սրբած լանջերում և անձկությամբ նայում ցած՝ տաք ու փարթամ բնության առատությանը։

Այժմ էլ Արփավուտի մթին անտառներում, ուր հողը հավիտենապես զրկված է արեգակի կենարար ճառագայթներից, ուր աճում ու փտում է դարավոր կաղնին, արջն իր քոթոթներով ետ է տալիս թափված տերևի հաստ շերտը և ագահությամբ խժռում է տանձը, կաղինն ու հաճարը։ Իսկ դեկտեմբերի վերջին, երբ վեր է կենում ցրտաշունչ քամին, նա, հևալով իր հավաքած ճարպի շերտի տակ, մագլցում է վեր ու ձմեռային քուն մտնում մթին քարանձավներում։

Այժմ էլ մեր լեռների ամենագողտրիկ, սքանչելի բնակիչները՝ քարայծյամն ու եղնիկը, ոստոստում են թփուտներում, լեռան այն լանջերին, ուր փարթամ թավուտները հյուսվել են ժայռերին, փաթաթվելով իրար, բարձրացել վեր և ապառաժները թաղել խիտ կանաչի մեջ։

Այժմ էլ լուսադեմին, եթե զգուշությամբ բարձրանաք մեր գյուղի վերին բլուրները, ուր ամռան լուսնկա գիշերներին եզները մեղմ որոճացել են, և ուր խլուրդը գետնուղիներ է կառուցել, դուք կպատահեք մեր հանդերի ամենախորամանկ կենդանուն՝ աղվեսին՝ մուկ որսալիս։   
                                                                                       
Իսկ գայլը քայլ առ քայլ ժայռերի ու թփերի ետևից այսօր էլ հետևում է հոտին։

Ես մեծացել եմ այդ կենդանիների մեջ, չնաշխարհիկ թավուտների մեջ, եղնիկների հետ, եղնիկի պես...

Քանի՜-քանի՜ անգամ հանդիպել եմ նրանց, հիացել եմ, երբ եղնիկը թեթև սուրացել է լեռն ի վեր, երբ քարայծյամը թռչկոտել է բարձրաբերձ ժայռերի ճակատին։ Եվ քանի՜-քանի՜ անգամ հևիհև կախվել եմ ժայռերից, փորսող եմ տվել թփերի տակ, և սուլել է իմ գնդակն անողորմ ու դաժան։

Լեռը, անտառը, խոխոջուն առուն, ծաղիկների բույրը՝ ահա իմ մայրը, որի գրկում մեծացել եմ հարազատ մորից զրկվելուց հետո։ Թարմ ու հոտավետ կանաչը՝ ահա իմ անկողինը, ուր ննջել եմ ես զեփյուռի մեղմ շոյանքի տակ՝ աչքերս հառած աստղալից երկնքին։

Եվ երբ լեռան կատարից դիտել եմ արևածագը, երբ ձյունը փայլ– փլել է հակինթի շեղջի նման, երբ իմ գնդակը սուլել է փախչող այծյամների ետևից, ճչացել եմ ես մանկան բերկրանքով։

Երբ հոգնած նստել եմ զուլալ ջրերի մոտ, ուսիցս ցած առել որսորդական պայուսակը, ինձ թվացել է, թե չկա ավելի ախորժելի բան, քան ցամաք հացը՝ լեռնային գետակի ափին։

Երբ խարույկը ճարճատել է թանձր խավարի մեջ և երբ ստվերները երկարել են մթին բլուրներում, երբ մենք շամփուրներ ենք պատրաստել մասրենու թարմ ոստերից և լսել որսկան Շաքարի արկածները, մեզ գերել են բնության անդորրն ու իմաստուն խաղաղությունը։

Վտանգը հետևել է մեզ քայլ առ քայլ։ Սողացել ենք ձյան հյուսքերի հետ, ապառաժից իջնելիս պոկ է եկել մեր հենարանը, մահասարսուռ դող ենք զգացել մթին  որջի առաջ, երբ կրակոցից զարթնած արջը դուրս է եկել քարանձավից կատաղի մռնչյունով։

Այնուամենայնիվ, սառնամանիքը, քաղցը, ծարավը և որսորդության հետ կապված մյուս դժվարությունները չեն կոտրել իմ հոգու կորովը։ Դրանք ինձ կոփել են և՛ ֆիզիկապես, և՛ հոգեպես։

Եվ այժմ, երբ ես ապրում եմ ա՛յլ վայրերում, ա՛յլ կյանքով, երբ դարձել եմ գրչի մարդ, ես ավելի անզուսպ եմ ձգտում դեպի լեռները։

ձիմա էլ իմ հավատարիմ ընկերը՝ իմ հինավուրց բարեկամ հրացանը, կախված է մահճակալիս վերև՝ այծյամի եղջյուրներից։ Երբ վերջանում է վեցերորդ օրվա աշխատանքային վերջին ժամը և քաղաքը պատրաստվում է հանգստի օրվան, ցած է իջնում իմ հրացանը պատից և փամփուշտակալը նորից է ծանրանում։

Երբ պետական թատրոնի դռներից դուրս է հոսում խայտաբղետ հասարակությունը, այդ նույն ժամին մեր խարույկը պայծառ ճաճանչներով վառվում է Չաթին-Դաղի բարձունքներում, և մենք ագահությամբ ներս ենք ծծում լեռնային անապական օդը, ու մեր թոքերն ուռչում են և հովի շնկշնկոցից, և այն բերկրանքից, որ մենք զգում ենք վաղվա որսի համար։

Այդ իրոք որ հետաքրքիր և գեղեցիկ մի կյանք է, մարդու մեջ կենարար ուժերը վերարտադրող մի կյանք, որին կուզեմ, որ ծանոթ լինի մեր պատանեկությունը։

Ոչ միայն ծանոթ լինի, այլև ապրի այդ կյանքով, սիրի շրջագայությունը լեռներում, սիրի զենքն ու որսորդությունը, սիրի մեր բնության հրաշալիքները։ Այո մեր բնության։ Չէ՞ որ առաջ այդ բնությունը մերը չէր։ Կարիքի տակ կորացած՝ մենք չէինք տեսնում արևի պայծառությունը և չէինք լսում զեփյուռի մեղեդին։ Մեր նոր սերունդը, որ չի տեսել մահ և ավեր, որ ունի լազուր երկնքի նման ջինջ առօրյա, չի կարող սրտանց չսիրել լեռների վսեմությունը, ծաղկի բուրմունքը և սվսվացող անտառը՝ լուսնկա գիշերին։ Չէ՞որ այժմ մե՛րն են և՛ արևը, և՛ ծառը, և՛ կարկաչուն առվակը, և մենք պետք է օգտվենք բնության անսպառ գեղեցկությունից՝ մեր մեջ նույնչափ գեղեցկություն ամբարելու համար, մեր ավյունն ու եռանդը բազմապատկելու համար։

Այդ կյանքի  հրապույրը ես  ընդունում եմ նեկտարի  նման, այդկ յանքը ես ագահությամբ կլանում եմ բնության գրկում և արժե գրել այդ կյանքի մասին։

Սկսում եմ մանկությունից, երբ իմ մեջ առաջին անգամ սեր առաջացավ դեպի զենքը։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ առաջին անգամ պայթեց վառոդն իմ ձեռքով, և ես ճչացի անհուն բերկրանքից։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ ճնշումն ու զրկանքը մեր մեջ վառեցին վրեժ ու ատելություն, երբ մենք պատանի հասակից հարկադրված զենքի տակ մտանք ու նրա որոտով արտահայտեցինք մեր արդար ցասումը բռնակալ կարգերի դեմ...։

'''ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԸ'''

Մանկությունից ամեն բանից շատ սիրել եմ զենքը և բնությանը։

Երբ երեխա էի, մորս փեշից բռնած հարսանիք էի գնում ոչ այնքան փլավ ուտելու, որքան հրաձգության ներկա լինելու համար։

Երբ եկեղեցու դռնից ներս մտնելիս քավորն իր սուրը շողացնում էր արևի տակ ու խփում եկեղեցու դռան կամարին, ես միայն մի բան էի մտածում, որ մեծանամ, բոլոր ամուսնացողներին քավոր եմ կանգնելու, որ սուր կապեմ։

Զատկին հետևող «կանաչ-կարմիր» կիրակիներին, ծաղկոտ բլուրներում շրջան էին կազմում բազմերանգ հարս ու աղջկերք, չերքեզկա հագած տղամարդիկ և ցնցոտիապատ մի բազմություն։ Գառներ էին մորթում, և կաթսաները դնում էին խարույկներին, իսկ ներկած ձվերը դնում կոճղերին։ «Բերդանկաները» դղրդում էին, իմ սիրտը թունդ էր առնում, և կարծես հոգիս թռչում էր գնդակի հետ։

– Նանի՛, որ մեծանամ, ինձ համար թվանք կառնե՞ս... հարցնում էի թախանձանքով։

– Թվանքի միջին արին կա, բալա ջան, ասում էր նա։—Համ էլ մեր բանը չի, բալա ջան, մենք անջաղ ենք ծերը-ծերին հասցնում, թվանքը մի լուծ եզն արժի։

Այնուամենայնիվ, ծրագիր էի մտմտում, որ երբ մեծանամ, տասը տարի տավարած կդառնամ, փող կաշխատեմ, հրացան կառնեմ և գաղտնի կպահեմ։

Երբ մի փոքր մեծացա, իմ երազը սկսեց իրականանալ։

Այդ ինձ համար այն երանելի ժամանակն էր, երբ հին ամբարի տակից հայրս հանեց իր հոր չախմախավոր հրացանը։

Մի օր, երբ մայրս տանը չէր, ես հրացանը տարա մեր սրահի տակ, ժանգը քերեցի և չրթեցի մի քանի անգամ։ Այդ հրացանը կրակելու համար  «պիստոնի»  փոխարեն  կայծքար էին գործածում։

Մեր հարևան Հանեսն ինձ սովորեցրեց դրա գործածության եղանակը։ Իսկ Սաքո բիձեն ասաց.

– Դա շատ խաթալու թվանք ա, շատ վախտ չախմախաքարը վեր ա ընկնում կամ կրակ չի տալիս։

Ու հետևյալ դեպքը պատմեց։

Մարդոնց Սիմոնը Բակատեղերում մի մեծ քարի գլխի պատահում է արջին, հրացանը դեմ է անում ճակատին ու չրթացնում՝ կայծքարը կրակ չի տալիս։ Արջը վրա է հասնում, մարդ ու արջ գրկում են իրար և կյանքի ու մահվան կռիվ է սկսվում նոր թափված խաշամի մեջ։ Սիմոնը չուխայով փաթաթված ձեռքը կոխում է արջի բերանն ու լեզվից բռնում։ Գազազած արջը նրան շպրտում է քարափից ցած։ Բարեբախտաբար Սիմոնն ընկնում է ժայռի տակ կուտակված փափուկ խաշամի վրա։ Մինչև այժմ էլ այդ ժայռը կոչվում է «Սիմոնի քար»։

– Բա՜, խաթալու ա էդ թվանքը... Շատ վախտ էլ քացի ա տալիս,— խրատեց Սաքո բիձեն։

Այդ պատմությունն ինձ չսարսափեցրեց։

Ես ու իմ ընկեր Գրիգորը Հանեսի արկղից վառոդ թռցրինք, լցրինք հրացանի փողը, թղթով ամրացրինք և կայծքարը դրինք իր տեղը։ Հետո մեկս բռնեցինք հրացանի կոթից, իսկ մյուսս՝ փողից ու գնացինք մեր կալը, ուր դեզի տակ լեզուն հանած ծույլ-ծույլ պառկել էր մեր հարևանի պառավ շունը, որը մի տարի առաջ կծել էր իմ ոտքը։ Սայլի ետևից գաղտնի փողը մոտեցրի շան փորին, «չախմախը» ետ քաշեցի ու ձգանը քաշեցի։

Լսվեց ահեղ որոտ, հետն էլ՝ աղիողորմ կլանչոց, և ծուխը պատեց մեզ։ Տանեցիք դուրս թափվեցին, հրացանը վայր գցեցինք ու փախանք։

'''ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԿՅԱՆՔԸ ՄԵԶ ՍՏԻՊԵՑ ԶԵՆՔԻ ՏԱԿ ՄՏՆԵԼ'''

Մի մառախլապատ մայիս իջավ Դիլիջանի վրա, և սևակնեցին մեր, առանց այն էլ, մթին անտառները։ Դաշնակ մաուզերիստներն սկսեցին  հնձել մեր կանաչ արտերը, ու ամեն  կերպ  նեղել մեզ։

Նրանք իմ առջևից ուժով տարան մեր Ջեյրանի հորթը, եղնիկի նման այդ երինջը, որին ես կապված էի իմ փոքրիկ սրտով։ Ձմռանը դա մի նիհար մոզի էր։ Նիհար էր, որովհետև զինվորները թալանեցին մեր դեզերը, խոտի մի մասն ստիպված թողեցինք լեռներում, խոտհարքներում։ Ձմեռը ճղում էինք ծնկահար ձյունը, բքի էինք բռնվում լեռներում և խոտը շալակով տանում էինք ձմեռանոց։ Այդպես մի կերպ գարուն հասցրինք մեր անասուններին։

Աշնանամուտին հանդում, երբ մութն իջնում էր բլուրների վրա, անասունները քաղցր մշմշում էին խարույկի մոտ, ես գրկում էի Կխտարին, գլուխս դնում էի նրա կրծքին և ննջում։ Իսկ նա մեղմ որոճում էր և լիզում գլուխս։

Եվ երբ նրան տարան, ես երկար ժամանակ ողբում էի նրա կորուստը։ Նրա գլուխը գտան Արթենանց Ալեքսանի գոմում...

Եվ երբ ինձ պես շատ պատանիներ լաց եղան, երբ ավելի պարզ երևաց, որ այդ ավերի ու թալանի օրերին մեզպեսները զոհ են գնում, իսկ հարուստները եզան հատը գնում են երկու փութ գարով և հողի դեսյատինը մի փութ թեփով, այն ժամանակ մեզ համար սկսեց պարզվել, որ իսկական թշնամին մե՛ր մեջն է։

Եվ մեր հոգում վրեժն սկսեց ելք որոնել։

Մենք զինվեցինք։ Մեր գյուղն ապստամբեց երեք անգամ, հարևան գյուղերն՝ ավելի շատ։ Ղազախի լեռների մթին անձավներում բույն դրին կարմիր պարտիզանները՝ մեր գյուղի քաջարի զավակները։

Եվ զենք ձեռք բերինք։

Ֆրանսիական «լեբել» հրացանը, որը հայրս գնել էր ինձ համար, համբուրեցի կոթից մինչև ծայրը և վերմակիս տակ հետը զրույց արի մինչև լույս։

Մյուս օրն Ավելուկ-Ուրթում Ակոենց Գրիգորն ինձ սովորեցրեց նշան խփելը։

Դա 1918 թվի գարնանն էր։

Այն ժամանակ ես տասներեք տարեկան էլ չկայի, ուրեմն այնքան փոքր, որ ձեռքս չէր հասնում շնիկին, որ կրակեմ։ Ստիպված եղան հրացանի կոթը սղոցել կարճացնել։

Երկրորդ օրն արդեն կրակում էի կարգին։

Երրորդ օրը Բադալենց յալերումն էինք։ Օրը պայծառ էր և ցողն արագությամբ վեր էր կենում կանաչի վրայից։ Տղերքը տավարը թողած՝ լախտի էին խաղում։

– Ակո՜փ, քառասուն լոք չափիր,— հրամայեցի ես իմ տավարած ընկերոջը, այն ժամանակ ես մեր թաղի տսվարածների «պետն» էի և ինձ լսում էին առանց առարկելու։

Չափեց։

–Փափախդ վեր դիր,— կարգադրեցի ես։ 

Հնազանդությամբ կատարեց։ Ահագին սև փափախը կանաչ ֆոնի վրա ինձ շատ դուր եկավ։ Հրացանը մեկնեցի, որ կրակեմ։

– Ախր կճղվի է՜,— մղկտաց Ակոփը։ 

Հրացանս ցած իջեցրի և ասացի.

– Որ ուզում ես չճղվի՝ միջին քար դիր, որ պինդ ըլի։ Ակոփն ուրախացավ, որ  փափախը փրկելու հնարը գտնվեց։ Մի մեծ քար դրեց մեջը և հարմարեցրեց։ Կրակեցի։ Քարը գնդակի հարվածից կտոր-կտոր եղավ և գլխարկի ծվենները երկինք թռան։

Ընդհանուր քրքիջ բարձրացավ, Ակոփն սկսեց տզզալ, իսկ տղերքը ծաղրում էին։

– Ծակում չի, Ակոփ, գյուլլեն քար կծակի՞ որ...

Այդ օրը ես տղերքի աչքում բարձրացա։ Առաջ ինձանից քաշվում էին այն բանի համար, որ հանդում հաստափոր գրքեր էի կարդում և, ինչպես իրենք էին ասում, «աշխարհքի էս ծերից տալիս էի, էն ծերից  դուրս  գալիս»։ Այժմ զենք ունեմ և լավ էլ կրակում եմ։

Տղերքն ուրախության ճիչերով շրջապատեցին ինձ և բլրի գագաթից  սկսեցին բղավել «ներքի թաղի» տավարածների վրա.

– Էհե՜յ, խլնքոտ Պեպի՜, Ճիպրո Մացա՜կ, Գաջաջ Սանթրո՜, թե տղա եք, մեյդան եկեք, մեյդա՛ն...

Ներքին թաղի տավարածները մեր հակառակորդներն էին և նրանց դեմ մղվող «ճակատամարտը» ես էի ղեկավարում։

Հաջորդ օրը մառախուղ էր և անձրև էր տեղում անընդհատ։ Քյամանդի քարայրում մի թեժ կրակ էինք արել։

Ջանս «քոս էր ընկել», ուզում էի անպայման կրակել։ Այս անգամ ուզում էի փորձել փոքր նշանի վրա։ Իմ ընկեր Գրիգորը այրի միջից դեպի դուրս 12 քայլ չափեց և դատարկ փամփուշտը դրեց քարի վրա։

– Թե որ սրան էլ տվիր, ներքին թաղեցոնց թոզը երկինք ենք հանելու,— ասաց նա և զինվորական պահածոյի տուփի տակը կլոր կտրեց և մի «շքանշան» պատրաստեց ինձ համար։

Հրացանը դրի նրա ուսին, շունչս պահեցի և երբ հատիկը փամփուշտի հետ միասին եկավ կպավ նշանացույցի անցքին՝ շնիկը քաշեցի։ Այրը դղրդաց, իսկ փամփուշտը վզզաց օդում։ Գտան-բերին։ Գնդակն անցել էր ուղիղ մեջտեղից։

Տղերքը համակրանքի այնպիսի ցույց կազմակերպեցին, այնպիսի մի դղրդոց բարձրացրին, որ ականջներս տժժաց։ Անմիջապես «շքանշանը» կախ արին վզիցս և մի պատվիրակ ընտրեցին, փամփուշտը ձեռը տվին, ուղարկեցին ներքի թաղեցոնց մոտ.

– Թող տեսնեն, թուքները ցամաքի։

– Ասա՝ էս մե՛ր պետի հունարն ա, ձե՛րն էլ ուղարկեցեք մի նայենք։

Այսպես, ես էլ, ընկերներս էլ դեռ վաղ պատանեկությունից սկսեցինք վարժվել զենքի գործածությանը։

Իմ ամենամոտ և քաջարի ընկերը՝ Գրիգորը, նույնպես հրացան ձեռք բերեց։

Հրացանները գաղտնի էինք պահում։ Վարդանի յալի ետևը, մթին անտառում, մի փուչ կաղնի կար։ Այդ կաղնու փչակն էր մեր զինանոցը։

Եվ երբ հունիսյան մի տոթ օր մեր գյուղացիք ապստամբեցին դաշնակցական կարգերի դեմ, երբ մաուզերիստները ձիերն ու գլխարկները թողած, մեր դիմացի լեռան լանջով դեպի Դիլիջան էին ճղում, մենք փչակից դուրս բերինք մեր հրացանները, թաքնվեցինք հաստաբուն հաճարենու ետևը և միասին համազարկ տվինք անկարգ փախչող խմբի ետևից։ Ու հրճվանքով տեսանք նրանց ետև բարձրացած փոշու երկու ամպիկը։

– Ձեռներս հալալեցինք,— ասաց Գրիգորը գուրգուրանքով նայելով հրացանին։

Երկու տարի անց, երբ Սեմյոնովկայի լեռների մյուս երեսից լսվում էր թնդանոթների խուլ դղրդյունը, երր կոմունիստական ջոկատները գրոհում էին դաշնակցական հրոսակախմբերի դեմ՝ մաքառելով քաղցի, ձյան ու սառնամանիքի դեմ, մենք մագլցում էինք մեր լեռները, կուզեկուզ էինք անում թփերի տակ, հետախուզում բանդիտների շարժումը։

Այն ժամանակ մենք արդեն տասնհինգ տարեկան կոմերիտականներ էինք և տիրապետում էինք զենքին։

Այսպե՛ս, ա՛յս պայմաններում ես վաղ պատանեկությունից սիրեցի զենքը, ընկերացա նրան, և նրա որոտով արտահայտեցի իմ վրեժն ու ուրախությունը, իմ ցասումն ու իմ բերկրանքը...։

Այժմ անցնենք իմ որսորդական կյանքի դեպքերին։

[[1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5210</id>
      <timestamp>2011-09-08T17:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="24946">Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա» ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է հեղինակի «Որս» [[գիրք|գրքում]], 1934-ն:

== Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա ==

է~յ հին ծանոթներ, Է՜յ կանաչ սարեր...&lt;br&gt;
[[Հովհաննես Թումանյան|Հովհ. Թումանյան]]

...Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, &lt;br&gt;
Թավուտ ծմակի լռին խորքերից, &lt;br&gt;
Մանուկ հասակիս հնչուն ծիծաղի &lt;br&gt;
Արձագանքն ահա լսում եմ նորից...&lt;br&gt;
Հովհ. Թումանյան

Այն բնությունը, չքնաղ այն լեռներն, ուր կարկաչել է իմ մանկությունը լեռնային վճիտ առվակի նման, փարթամ է, որսառատ։ 

Ուր վերջանում է սաղարթախիտ դարավոր անտառն ու սկսվում է ալպիական մուգ կանաչագույն պանորաման, ուր ձգվում են թավշյա սարահարթերը, դուք այժմ էլ կհանդիպեք մեր լեռների չքնաղ թագուհուն՝ եղջերվին։ Ամառը նրա մորթը շեկ-կարմրագույն է և փայլփլում է արևի տակ՝ ոսկեզօծ բեհեզի նման։ Երբ քոչը սար է գնում, և երբ լեռնային օդը հագենում է գառների մայունով, նա սարահարթերից իջնում է մթին ծմակները։ Ուշ աշնանը նա բարձունքներում է, ձյունապատ լեռներում, արածում է քամու սրբած լանջերում և անձկությամբ նայում ցած՝ տաք ու փարթամ բնության առատությանը։

Այժմ էլ Արփավուտի մթին անտառներում, ուր հողը հավիտենապես զրկված է արեգակի կենարար ճառագայթներից, ուր աճում ու փտում է դարավոր կաղնին, արջն իր քոթոթներով ետ է տալիս թափված տերևի հաստ շերտը և ագահությամբ խժռում է տանձը, կաղինն ու հաճարը։ Իսկ դեկտեմբերի վերջին, երբ վեր է կենում ցրտաշունչ քամին, նա, հևալով իր հավաքած ճարպի շերտի տակ, մագլցում է վեր ու ձմեռային քուն մտնում մթին քարանձավներում։

Այժմ էլ մեր լեռների ամենագողտրիկ, սքանչելի բնակիչները՝ քարայծյամն ու եղնիկը, ոստոստում են թփուտներում, լեռան այն լանջերին, ուր փարթամ թավուտները հյուսվել են ժայռերին, փաթաթվելով իրար, բարձրացել վեր և ապառաժները թաղել խիտ կանաչի մեջ։

Այժմ էլ լուսադեմին, եթե զգուշությամբ բարձրանաք մեր գյուղի վերին բլուրները, ուր ամռան լուսնկա գիշերներին եզները մեղմ որոճացել են, և ուր խլուրդը գետնուղիներ է կառուցել, դուք կպատահեք մեր հանդերի ամենախորամանկ կենդանուն՝ աղվեսին՝ մուկ որսալիս։   
                                                                                       
Իսկ գայլը քայլ առ քայլ ժայռերի ու թփերի ետևից այսօր էլ հետևում է հոտին։

Ես մեծացել եմ այդ կենդանիների մեջ, չնաշխարհիկ թավուտների մեջ, եղնիկների հետ, եղնիկի պես...

Քանի՜-քանի՜ անգամ հանդիպել եմ նրանց, հիացել եմ, երբ եղնիկը թեթև սուրացել է լեռն ի վեր, երբ քարայծյամը թռչկոտել է բարձրաբերձ ժայռերի ճակատին։ Եվ քանի՜-քանի՜ անգամ հևիհև կախվել եմ ժայռերից, փորսող եմ տվել թփերի տակ, և սուլել է իմ գնդակն անողորմ ու դաժան։

Լեռը, անտառը, խոխոջուն առուն, ծաղիկների բույրը՝ ահա իմ մայրը, որի գրկում մեծացել եմ հարազատ մորից զրկվելուց հետո։ Թարմ ու հոտավետ կանաչը՝ ահա իմ անկողինը, ուր ննջել եմ ես զեփյուռի մեղմ շոյանքի տակ՝ աչքերս հառած աստղալից երկնքին։

Եվ երբ լեռան կատարից դիտել եմ արևածագը, երբ ձյունը փայլ– փլել է հակինթի շեղջի նման, երբ իմ գնդակը սուլել է փախչող այծյամների ետևից, ճչացել եմ ես մանկան բերկրանքով։

Երբ հոգնած նստել եմ զուլալ ջրերի մոտ, ուսիցս ցած առել որսորդական պայուսակը, ինձ թվացել է, թե չկա ավելի ախորժելի բան, քան ցամաք հացը՝ լեռնային գետակի ափին։

Երբ խարույկը ճարճատել է թանձր խավարի մեջ և երբ ստվերները երկարել են մթին բլուրներում, երբ մենք շամփուրներ ենք պատրաստել մասրենու թարմ ոստերից և լսել որսկան Շաքարի արկածները, մեզ գերել են բնության անդորրն ու իմաստուն խաղաղությունը։

Վտանգը հետևել է մեզ քայլ առ քայլ։ Սողացել ենք ձյան հյուսքերի հետ, ապառաժից իջնելիս պոկ է եկել մեր հենարանը, մահասարսուռ դող ենք զգացել մթին  որջի առաջ, երբ կրակոցից զարթնած արջը դուրս է եկել քարանձավից կատաղի մռնչյունով։

Այնուամենայնիվ, սառնամանիքը, քաղցը, ծարավը և որսորդության հետ կապված մյուս դժվարությունները չեն կոտրել իմ հոգու կորովը։ Դրանք ինձ կոփել են և՛ ֆիզիկապես, և՛ հոգեպես։

Եվ այժմ, երբ ես ապրում եմ ա՛յլ վայրերում, ա՛յլ կյանքով, երբ դարձել եմ գրչի մարդ, ես ավելի անզուսպ եմ ձգտում դեպի լեռները։

ձիմա էլ իմ հավատարիմ ընկերը՝ իմ հինավուրց բարեկամ հրացանը, կախված է մահճակալիս վերև՝ այծյամի եղջյուրներից։ Երբ վերջանում է վեցերորդ օրվա աշխատանքային վերջին ժամը և քաղաքը պատրաստվում է հանգստի օրվան, ցած է իջնում իմ հրացանը պատից և փամփուշտակալը նորից է ծանրանում։

Երբ պետական թատրոնի դռներից դուրս է հոսում խայտաբղետ հասարակությունը, այդ նույն ժամին մեր խարույկը պայծառ ճաճանչներով վառվում է Չաթին-Դաղի բարձունքներում, և մենք ագահությամբ ներս ենք ծծում լեռնային անապական օդը, ու մեր թոքերն ուռչում են և հովի շնկշնկոցից, և այն բերկրանքից, որ մենք զգում ենք վաղվա որսի համար։

Այդ իրոք որ հետաքրքիր և գեղեցիկ մի կյանք է, մարդու մեջ կենարար ուժերը վերարտադրող մի կյանք, որին կուզեմ, որ ծանոթ լինի մեր պատանեկությունը։

Ոչ միայն ծանոթ լինի, այլև ապրի այդ կյանքով, սիրի շրջագայությունը լեռներում, սիրի զենքն ու որսորդությունը, սիրի մեր բնության հրաշալիքները։ Այո մեր բնության։ Չէ՞ որ առաջ այդ բնությունը մերը չէր։ Կարիքի տակ կորացած՝ մենք չէինք տեսնում արևի պայծառությունը և չէինք լսում զեփյուռի մեղեդին։ Մեր նոր սերունդը, որ չի տեսել մահ և ավեր, որ ունի լազուր երկնքի նման ջինջ առօրյա, չի կարող սրտանց չսիրել լեռների վսեմությունը, ծաղկի բուրմունքը և սվսվացող անտառը՝ լուսնկա գիշերին։ Չէ՞որ այժմ մե՛րն են և՛ արևը, և՛ ծառը, և՛ կարկաչուն առվակը, և մենք պետք է օգտվենք բնության անսպառ գեղեցկությունից՝ մեր մեջ նույնչափ գեղեցկություն ամբարելու համար, մեր ավյունն ու եռանդը բազմապատկելու համար։

Այդ կյանքի  հրապույրը ես  ընդունում եմ նեկտարի  նման, այդկ յանքը ես ագահությամբ կլանում եմ բնության գրկում և արժե գրել այդ կյանքի մասին։

Սկսում եմ մանկությունից, երբ իմ մեջ առաջին անգամ սեր առաջացավ դեպի զենքը։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ առաջին անգամ պայթեց վառոդն իմ ձեռքով, և ես ճչացի անհուն բերկրանքից։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ ճնշումն ու զրկանքը մեր մեջ վառեցին վրեժ ու ատելություն, երբ մենք պատանի հասակից հարկադրված զենքի տակ մտանք ու նրա որոտով արտահայտեցինք մեր արդար ցասումը բռնակալ կարգերի դեմ...։

'''ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԸ'''

Մանկությունից ամեն բանից շատ սիրել եմ զենքը և բնությանը։

Երբ երեխա էի, մորս փեշից բռնած հարսանիք էի գնում ոչ այնքան փլավ ուտելու, որքան հրաձգության ներկա լինելու համար։

Երբ եկեղեցու դռնից ներս մտնելիս քավորն իր սուրը շողացնում էր արևի տակ ու խփում եկեղեցու դռան կամարին, ես միայն մի բան էի մտածում, որ մեծանամ, բոլոր ամուսնացողներին քավոր եմ կանգնելու, որ սուր կապեմ։

Զատկին հետևող «կանաչ-կարմիր» կիրակիներին, ծաղկոտ բլուրներում շրջան էին կազմում բազմերանգ հարս ու աղջկերք, չերքեզկա հագած տղամարդիկ և ցնցոտիապատ մի բազմություն։ Գառներ էին մորթում, և կաթսաները դնում էին խարույկներին, իսկ ներկած ձվերը դնում կոճղերին։ «Բերդանկաները» դղրդում էին, իմ սիրտը թունդ էր առնում, և կարծես հոգիս թռչում էր գնդակի հետ։

– Նանի՛, որ մեծանամ, ինձ համար թվանք կառնե՞ս... հարցնում էի թախանձանքով։

– Թվանքի միջին արին կա, բալա ջան, ասում էր նա։—Համ էլ մեր բանը չի, բալա ջան, մենք անջաղ ենք ծերը-ծերին հասցնում, թվանքը մի լուծ եզն արժի։

Այնուամենայնիվ, ծրագիր էի մտմտում, որ երբ մեծանամ, տասը տարի տավարած կդառնամ, փող կաշխատեմ, հրացան կառնեմ և գաղտնի կպահեմ։

Երբ մի փոքր մեծացա, իմ երազը սկսեց իրականանալ։

Այդ ինձ համար այն երանելի ժամանակն էր, երբ հին ամբարի տակից հայրս հանեց իր հոր չախմախավոր հրացանը։

Մի օր, երբ մայրս տանը չէր, ես հրացանը տարա մեր սրահի տակ, ժանգը քերեցի և չրթեցի մի քանի անգամ։ Այդ հրացանը կրակելու համար  «պիստոնի»  փոխարեն  կայծքար էին գործածում։

Մեր հարևան Հանեսն ինձ սովորեցրեց դրա գործածության եղանակը։ Իսկ Սաքո բիձեն ասաց.

– Դա շատ խաթալու թվանք ա, շատ վախտ չախմախաքարը վեր ա ընկնում կամ կրակ չի տալիս։

Ու հետևյալ դեպքը պատմեց։

Մարդոնց Սիմոնը Բակատեղերում մի մեծ քարի գլխի պատահում է արջին, հրացանը դեմ է անում ճակատին ու չրթացնում՝ կայծքարը կրակ չի տալիս։ Արջը վրա է հասնում, մարդ ու արջ գրկում են իրար և կյանքի ու մահվան կռիվ է սկսվում նոր թափված խաշամի մեջ։ Սիմոնը չուխայով փաթաթված ձեռքը կոխում է արջի բերանն ու լեզվից բռնում։ Գազազած արջը նրան շպրտում է քարափից ցած։ Բարեբախտաբար Սիմոնն ընկնում է ժայռի տակ կուտակված փափուկ խաշամի վրա։ Մինչև այժմ էլ այդ ժայռը կոչվում է «Սիմոնի քար»։

– Բա՜, խաթալու ա էդ թվանքը... Շատ վախտ էլ քացի ա տալիս,— խրատեց Սաքո բիձեն։

Այդ պատմությունն ինձ չսարսափեցրեց։

Ես ու իմ ընկեր Գրիգորը Հանեսի արկղից վառոդ թռցրինք, լցրինք հրացանի փողը, թղթով ամրացրինք և կայծքարը դրինք իր տեղը։ Հետո մեկս բռնեցինք հրացանի կոթից, իսկ մյուսս՝ փողից ու գնացինք մեր կալը, ուր դեզի տակ լեզուն հանած ծույլ-ծույլ պառկել էր մեր հարևանի պառավ շունը, որը մի տարի առաջ կծել էր իմ ոտքը։ Սայլի ետևից գաղտնի փողը մոտեցրի շան փորին, «չախմախը» ետ քաշեցի ու ձգանը քաշեցի։

Լսվեց ահեղ որոտ, հետն էլ՝ աղիողորմ կլանչոց, և ծուխը պատեց մեզ։ Տանեցիք դուրս թափվեցին, հրացանը վայր գցեցինք ու փախանք։

'''ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԿՅԱՆՔԸ ՄԵԶ ՍՏԻՊԵՑ ԶԵՆՔԻ ՏԱԿ ՄՏՆԵԼ'''

Մի մառախլապատ մայիս իջավ Դիլիջանի վրա, և սևակնեցին մեր, առանց այն էլ, մթին անտառները։ Դաշնակ մաուզերիստներն սկսեցին  հնձել մեր կանաչ արտերը, ու ամեն  կերպ  նեղել մեզ։

Նրանք իմ առջևից ուժով տարան մեր Ջեյրանի հորթը, եղնիկի նման այդ երինջը, որին ես կապված էի իմ փոքրիկ սրտով։ Ձմռանը դա մի նիհար մոզի էր։ Նիհար էր, որովհետև զինվորները թալանեցին մեր դեզերը, խոտի մի մասն ստիպված թողեցինք լեռներում, խոտհարքներում։ Ձմեռը ճղում էինք ծնկահար ձյունը, բքի էինք բռնվում լեռներում և խոտը շալակով տանում էինք ձմեռանոց։ Այդպես մի կերպ գարուն հասցրինք մեր անասուններին։

Աշնանամուտին հանդում, երբ մութն իջնում էր բլուրների վրա, անասունները քաղցր մշմշում էին խարույկի մոտ, ես գրկում էի Կխտարին, գլուխս դնում էի նրա կրծքին և ննջում։ Իսկ նա մեղմ որոճում էր և լիզում գլուխս։

Եվ երբ նրան տարան, ես երկար ժամանակ ողբում էի նրա կորուստը։ Նրա գլուխը գտան Արթենանց Ալեքսանի գոմում...

Եվ երբ ինձ պես շատ պատանիներ լաց եղան, երբ ավելի պարզ երևաց, որ այդ ավերի ու թալանի օրերին մեզպեսները զոհ են գնում, իսկ հարուստները եզան հատը գնում են երկու փութ գարով և հողի դեսյատինը մի փութ թեփով, այն ժամանակ մեզ համար սկսեց պարզվել, որ իսկական թշնամին մե՛ր մեջն է։

Եվ մեր հոգում վրեժն սկսեց ելք որոնել։

Մենք զինվեցինք։ Մեր գյուղն ապստամբեց երեք անգամ, հարևան գյուղերն՝ ավելի շատ։ Ղազախի լեռների մթին անձավներում բույն դրին կարմիր պարտիզանները՝ մեր գյուղի քաջարի զավակները։

Եվ զենք ձեռք բերինք։

Ֆրանսիական «լեբել» հրացանը, որը հայրս գնել էր ինձ համար, համբուրեցի կոթից մինչև ծայրը և վերմակիս տակ հետը զրույց արի մինչև լույս։

Մյուս օրն Ավելուկ-Ուրթում Ակոենց Գրիգորն ինձ սովորեցրեց նշան խփելը։

Դա 1918 թվի գարնանն էր։

Այն ժամանակ ես տասներեք տարեկան էլ չկայի, ուրեմն այնքան փոքր, որ ձեռքս չէր հասնում շնիկին, որ կրակեմ։ Ստիպված եղան հրացանի կոթը սղոցել կարճացնել։

Երկրորդ օրն արդեն կրակում էի կարգին։

Երրորդ օրը Բադալենց յալերումն էինք։ Օրը պայծառ էր և ցողն արագությամբ վեր էր կենում կանաչի վրայից։ Տղերքը տավարը թողած՝ լախտի էին խաղում։

– Ակո՜փ, քառասուն լոք չափիր,— հրամայեցի ես իմ տավարած ընկերոջը, այն ժամանակ ես մեր թաղի տսվարածների «պետն» էի և ինձ լսում էին առանց առարկելու։

Չափեց։

–Փափախդ վեր դիր,— կարգադրեցի ես։ 

Հնազանդությամբ կատարեց։ Ահագին սև փափախը կանաչ ֆոնի վրա ինձ շատ դուր եկավ։ Հրացանը մեկնեցի, որ կրակեմ։

– Ախր կճղվի է՜,— մղկտաց Ակոփը։ 

Հրացանս ցած իջեցրի և ասացի.

– Որ ուզում ես չճղվի՝ միջին քար դիր, որ պինդ ըլի։ Ակոփն ուրախացավ, որ  փափախը փրկելու հնարը գտնվեց։ Մի մեծ քար դրեց մեջը և հարմարեցրեց։ Կրակեցի։ Քարը գնդակի հարվածից կտոր-կտոր եղավ և գլխարկի ծվենները երկինք թռան։

Ընդհանուր քրքիջ բարձրացավ, Ակոփն սկսեց տզզալ, իսկ տղերքը ծաղրում էին։

– Ծակում չի, Ակոփ, գյուլլեն քար կծակի՞ որ...

Այդ օրը ես տղերքի աչքում բարձրացա։ Առաջ ինձանից քաշվում էին այն բանի համար, որ հանդում հաստափոր գրքեր էի կարդում և, ինչպես իրենք էին ասում, «աշխարհքի էս ծերից տալիս էի, էն ծերից  դուրս  գալիս»։ Այժմ զենք ունեմ և լավ էլ կրակում եմ։

Տղերքն ուրախության ճիչերով շրջապատեցին ինձ և բլրի գագաթից  սկսեցին բղավել «ներքի թաղի» տավարածների վրա.

– Էհե՜յ, խլնքոտ Պեպի՜, Ճիպրո Մացա՜կ, Գաջաջ Սանթրո՜, թե տղա եք, մեյդան եկեք, մեյդա՛ն...

Ներքին թաղի տավարածները մեր հակառակորդներն էին և նրանց դեմ մղվող «ճակատամարտը» ես էի ղեկավարում։

Հաջորդ օրը մառախուղ էր և անձրև էր տեղում անընդհատ։ Քյամանդի քարայրում մի թեժ կրակ էինք արել։

Ջանս «քոս էր ընկել», ուզում էի անպայման կրակել։ Այս անգամ ուզում էի փորձել փոքր նշանի վրա։ Իմ ընկեր Գրիգորը այրի միջից դեպի դուրս 12 քայլ չափեց և դատարկ փամփուշտը դրեց քարի վրա։

– Թե որ սրան էլ տվիր, ներքին թաղեցոնց թոզը երկինք ենք հանելու,— ասաց նա և զինվորական պահածոյի տուփի տակը կլոր կտրեց և մի «շքանշան» պատրաստեց ինձ համար։

Հրացանը դրի նրա ուսին, շունչս պահեցի և երբ հատիկը փամփուշտի հետ միասին եկավ կպավ նշանացույցի անցքին՝ շնիկը քաշեցի։ Այրը դղրդաց, իսկ փամփուշտը վզզաց օդում։ Գտան-բերին։ Գնդակն անցել էր ուղիղ մեջտեղից։

Տղերքը համակրանքի այնպիսի ցույց կազմակերպեցին, այնպիսի մի դղրդոց բարձրացրին, որ ականջներս տժժաց։ Անմիջապես «շքանշանը» կախ արին վզիցս և մի պատվիրակ ընտրեցին, փամփուշտը ձեռը տվին, ուղարկեցին ներքի թաղեցոնց մոտ.

– Թող տեսնեն, թուքները ցամաքի։

– Ասա՝ էս մե՛ր պետի հունարն ա, ձե՛րն էլ ուղարկեցեք մի նայենք։

Այսպես, ես էլ, ընկերներս էլ դեռ վաղ պատանեկությունից սկսեցինք վարժվել զենքի գործածությանը։

Իմ ամենամոտ և քաջարի ընկերը՝ Գրիգորը, նույնպես հրացան ձեռք բերեց։

Հրացանները գաղտնի էինք պահում։ Վարդանի յալի ետևը, մթին անտառում, մի փուչ կաղնի կար։ Այդ կաղնու փչակն էր մեր զինանոցը։

Եվ երբ հունիսյան մի տոթ օր մեր գյուղացիք ապստամբեցին դաշնակցական կարգերի դեմ, երբ մաուզերիստները ձիերն ու գլխարկները թողած, մեր դիմացի լեռան լանջով դեպի Դիլիջան էին ճղում, մենք փչակից դուրս բերինք մեր հրացանները, թաքնվեցինք հաստաբուն հաճարենու ետևը և միասին համազարկ տվինք անկարգ փախչող խմբի ետևից։ Ու հրճվանքով տեսանք նրանց ետև բարձրացած փոշու երկու ամպիկը։

– Ձեռներս հալալեցինք,— ասաց Գրիգորը գուրգուրանքով նայելով հրացանին։

Երկու տարի անց, երբ Սեմյոնովկայի լեռների մյուս երեսից լսվում էր թնդանոթների խուլ դղրդյունը, երր կոմունիստական ջոկատները գրոհում էին դաշնակցական հրոսակախմբերի դեմ՝ մաքառելով քաղցի, ձյան ու սառնամանիքի դեմ, մենք մագլցում էինք մեր լեռները, կուզեկուզ էինք անում թփերի տակ, հետախուզում բանդիտների շարժումը։

Այն ժամանակ մենք արդեն տասնհինգ տարեկան կոմերիտականներ էինք և տիրապետում էինք զենքին։

Այսպե՛ս, ա՛յս պայմաններում ես վաղ պատանեկությունից սիրեցի զենքը, ընկերացա նրան, և նրա որոտով արտահայտեցի իմ վրեժն ու ուրախությունը, իմ ցասումն ու իմ բերկրանքը...։

Այժմ անցնենք իմ որսորդական կյանքի դեպքերին։

[[1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11354</id>
      <timestamp>2012-10-13T18:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="25046">Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա» ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է հեղինակի «Որս» [[գիրք|գրքում]], 1934-ն:

== Այն մասին, թե ինչու եմ սիրում որսորդությունը և թե ինչպես որսորդ դարձա ==

Է՜յ հին ծանոթներ, Է՜յ կանաչ սարեր...&lt;br&gt;
[[Հովհաննես Թումանյան|Հովհ. Թումանյան]]

...Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, &lt;br&gt;
Թավուտ ծմակի լռին խորքերից, &lt;br&gt;
Մանուկ հասակիս հնչուն ծիծաղի &lt;br&gt;
Արձագանքն ահա լսում եմ նորից...&lt;br&gt;
Հովհ. Թումանյան

Այն բնությունը, չքնաղ այն լեռներն, ուր կարկաչել է իմ մանկությունը լեռնային վճիտ առվակի նման, փարթամ է, որսառատ։ 

Ուր վերջանում է սաղարթախիտ դարավոր անտառն ու սկսվում է ալպիական մուգ կանաչագույն պանորաման, ուր ձգվում են թավշյա սարահարթերը, դուք այժմ էլ կհանդիպեք մեր լեռների չքնաղ թագուհուն՝ եղջերվին։ Ամառը նրա մորթը շեկ-կարմրագույն է և փայլփլում է արևի տակ՝ ոսկեզօծ բեհեզի նման։ Երբ քոչը սար է գնում, և երբ լեռնային օդը հագենում է գառների մայունով, նա սարահարթերից իջնում է մթին ծմակները։ Ուշ աշնանը նա բարձունքներում է, ձյունապատ լեռներում, արածում է քամու սրբած լանջերում և անձկությամբ նայում ցած՝ տաք ու փարթամ բնության առատությանը։

Այժմ էլ Արփավուտի մթին անտառներում, ուր հողը հավիտենապես զրկված է արեգակի կենարար ճառագայթներից, ուր աճում ու փտում է դարավոր կաղնին, արջն իր քոթոթներով ետ է տալիս թափված տերևի հաստ շերտը և ագահությամբ խժռում է տանձը, կաղինն ու հաճարը։ Իսկ դեկտեմբերի վերջին, երբ վեր է կենում ցրտաշունչ քամին, նա, հևալով իր հավաքած ճարպի շերտի տակ, մագլցում է վեր ու ձմեռային քուն մտնում մթին քարանձավներում։

Այժմ էլ մեր լեռների ամենագողտրիկ, սքանչելի բնակիչները՝ քարայծյամն ու եղնիկը, ոստոստում են թփուտներում, լեռան այն լանջերին, ուր փարթամ թավուտները հյուսվել են ժայռերին, փաթաթվելով իրար, բարձրացել վեր և ապառաժները թաղել խիտ կանաչի մեջ։

Այժմ էլ լուսադեմին, եթե զգուշությամբ բարձրանաք մեր գյուղի վերին բլուրները, ուր ամռան լուսնկա գիշերներին եզները մեղմ որոճացել են, և ուր խլուրդը գետնուղիներ է կառուցել, դուք կպատահեք մեր հանդերի ամենախորամանկ կենդանուն՝ աղվեսին՝ մուկ որսալիս։   
                                                                                       
Իսկ գայլը քայլ առ քայլ ժայռերի ու թփերի ետևից այսօր էլ հետևում է հոտին։

Ես մեծացել եմ այդ կենդանիների մեջ, չնաշխարհիկ թավուտների մեջ, եղնիկների հետ, եղնիկի պես...

Քանի՜-քանի՜ անգամ հանդիպել եմ նրանց, հիացել եմ, երբ եղնիկը թեթև սուրացել է լեռն ի վեր, երբ քարայծյամը թռչկոտել է բարձրաբերձ ժայռերի ճակատին։ Եվ քանի՜-քանի՜ անգամ հևիհև կախվել եմ ժայռերից, փորսող եմ տվել թփերի տակ, և սուլել է իմ գնդակն անողորմ ու դաժան։

Լեռը, անտառը, խոխոջուն առուն, ծաղիկների բույրը՝ ահա իմ մայրը, որի գրկում մեծացել եմ հարազատ մորից զրկվելուց հետո։ Թարմ ու հոտավետ կանաչը՝ ահա իմ անկողինը, ուր ննջել եմ ես զեփյուռի մեղմ շոյանքի տակ՝ աչքերս հառած աստղալից երկնքին։

Եվ երբ լեռան կատարից դիտել եմ արևածագը, երբ ձյունը փայլ– փլել է հակինթի շեղջի նման, երբ իմ գնդակը սուլել է փախչող այծյամների ետևից, ճչացել եմ ես մանկան բերկրանքով։

Երբ հոգնած նստել եմ զուլալ ջրերի մոտ, ուսիցս ցած առել որսորդական պայուսակը, ինձ թվացել է, թե չկա ավելի ախորժելի բան, քան ցամաք հացը՝ լեռնային գետակի ափին։

Երբ խարույկը ճարճատել է թանձր խավարի մեջ և երբ ստվերները երկարել են մթին բլուրներում, երբ մենք շամփուրներ ենք պատրաստել մասրենու թարմ ոստերից և լսել որսկան Շաքարի արկածները, մեզ գերել են բնության անդորրն ու իմաստուն խաղաղությունը։

Վտանգը հետևել է մեզ քայլ առ քայլ։ Սողացել ենք ձյան հյուսքերի հետ, ապառաժից իջնելիս պոկ է եկել մեր հենարանը, մահասարսուռ դող ենք զգացել մթին  որջի առաջ, երբ կրակոցից զարթնած արջը դուրս է եկել քարանձավից կատաղի մռնչյունով։

Այնուամենայնիվ, սառնամանիքը, քաղցը, ծարավը և որսորդության հետ կապված մյուս դժվարությունները չեն կոտրել իմ հոգու կորովը։ Դրանք ինձ կոփել են և՛ ֆիզիկապես, և՛ հոգեպես։

Եվ այժմ, երբ ես ապրում եմ ա՛յլ վայրերում, ա՛յլ կյանքով, երբ դարձել եմ գրչի մարդ, ես ավելի անզուսպ եմ ձգտում դեպի լեռները։

ձիմա էլ իմ հավատարիմ ընկերը՝ իմ հինավուրց բարեկամ հրացանը, կախված է մահճակալիս վերև՝ այծյամի եղջյուրներից։ Երբ վերջանում է վեցերորդ օրվա աշխատանքային վերջին ժամը և քաղաքը պատրաստվում է հանգստի օրվան, ցած է իջնում իմ հրացանը պատից և փամփուշտակալը նորից է ծանրանում։

Երբ պետական թատրոնի դռներից դուրս է հոսում խայտաբղետ հասարակությունը, այդ նույն ժամին մեր խարույկը պայծառ ճաճանչներով վառվում է Չաթին-Դաղի բարձունքներում, և մենք ագահությամբ ներս ենք ծծում լեռնային անապական օդը, ու մեր թոքերն ուռչում են և հովի շնկշնկոցից, և այն բերկրանքից, որ մենք զգում ենք վաղվա որսի համար։

Այդ իրոք որ հետաքրքիր և գեղեցիկ մի կյանք է, մարդու մեջ կենարար ուժերը վերարտադրող մի կյանք, որին կուզեմ, որ ծանոթ լինի մեր պատանեկությունը։

Ոչ միայն ծանոթ լինի, այլև ապրի այդ կյանքով, սիրի շրջագայությունը լեռներում, սիրի զենքն ու որսորդությունը, սիրի մեր բնության հրաշալիքները։ Այո մեր բնության։ Չէ՞ որ առաջ այդ բնությունը մերը չէր։ Կարիքի տակ կորացած՝ մենք չէինք տեսնում արևի պայծառությունը և չէինք լսում զեփյուռի մեղեդին։ Մեր նոր սերունդը, որ չի տեսել մահ և ավեր, որ ունի լազուր երկնքի նման ջինջ առօրյա, չի կարող սրտանց չսիրել լեռների վսեմությունը, ծաղկի բուրմունքը և սվսվացող անտառը՝ լուսնկա գիշերին։ Չէ՞որ այժմ մե՛րն են և՛ արևը, և՛ ծառը, և՛ կարկաչուն առվակը, և մենք պետք է օգտվենք բնության անսպառ գեղեցկությունից՝ մեր մեջ նույնչափ գեղեցկություն ամբարելու համար, մեր ավյունն ու եռանդը բազմապատկելու համար։

Այդ կյանքի  հրապույրը ես  ընդունում եմ նեկտարի  նման, այդկ յանքը ես ագահությամբ կլանում եմ բնության գրկում և արժե գրել այդ կյանքի մասին։

Սկսում եմ մանկությունից, երբ իմ մեջ առաջին անգամ սեր առաջացավ դեպի զենքը։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ առաջին անգամ պայթեց վառոդն իմ ձեռքով, և ես ճչացի անհուն բերկրանքից։

Սկսում եմ այն ժամանակներից, երբ ճնշումն ու զրկանքը մեր մեջ վառեցին վրեժ ու ատելություն, երբ մենք պատանի հասակից հարկադրված զենքի տակ մտանք ու նրա որոտով արտահայտեցինք մեր արդար ցասումը բռնակալ կարգերի դեմ...։

'''ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԸ'''

Մանկությունից ամեն բանից շատ սիրել եմ զենքը և բնությանը։

Երբ երեխա էի, մորս փեշից բռնած հարսանիք էի գնում ոչ այնքան փլավ ուտելու, որքան հրաձգության ներկա լինելու համար։

Երբ եկեղեցու դռնից ներս մտնելիս քավորն իր սուրը շողացնում էր արևի տակ ու խփում եկեղեցու դռան կամարին, ես միայն մի բան էի մտածում, որ մեծանամ, բոլոր ամուսնացողներին քավոր եմ կանգնելու, որ սուր կապեմ։

Զատկին հետևող «կանաչ-կարմիր» կիրակիներին, ծաղկոտ բլուրներում շրջան էին կազմում բազմերանգ հարս ու աղջկերք, չերքեզկա հագած տղամարդիկ և ցնցոտիապատ մի բազմություն։ Գառներ էին մորթում, և կաթսաները դնում էին խարույկներին, իսկ ներկած ձվերը դնում կոճղերին։ «Բերդանկաները» դղրդում էին, իմ սիրտը թունդ էր առնում, և կարծես հոգիս թռչում էր գնդակի հետ։

– Նանի՛, որ մեծանամ, ինձ համար թվանք կառնե՞ս... հարցնում էի թախանձանքով։

– Թվանքի միջին արին կա, բալա ջան, ասում էր նա։—Համ էլ մեր բանը չի, բալա ջան, մենք անջաղ ենք ծերը-ծերին հասցնում, թվանքը մի լուծ եզն արժի։

Այնուամենայնիվ, ծրագիր էի մտմտում, որ երբ մեծանամ, տասը տարի տավարած կդառնամ, փող կաշխատեմ, հրացան կառնեմ և գաղտնի կպահեմ։

Երբ մի փոքր մեծացա, իմ երազը սկսեց իրականանալ։

Այդ ինձ համար այն երանելի ժամանակն էր, երբ հին ամբարի տակից հայրս հանեց իր հոր չախմախավոր հրացանը։

Մի օր, երբ մայրս տանը չէր, ես հրացանը տարա մեր սրահի տակ, ժանգը քերեցի և չրթեցի մի քանի անգամ։ Այդ հրացանը կրակելու համար  «պիստոնի»  փոխարեն  կայծքար էին գործածում։

Մեր հարևան Հանեսն ինձ սովորեցրեց դրա գործածության եղանակը։ Իսկ Սաքո բիձեն ասաց.

– Դա շատ խաթալու թվանք ա, շատ վախտ չախմախաքարը վեր ա ընկնում կամ կրակ չի տալիս։

Ու հետևյալ դեպքը պատմեց։

Մարդոնց Սիմոնը Բակատեղերում մի մեծ քարի գլխի պատահում է արջին, հրացանը դեմ է անում ճակատին ու չրթացնում՝ կայծքարը կրակ չի տալիս։ Արջը վրա է հասնում, մարդ ու արջ գրկում են իրար և կյանքի ու մահվան կռիվ է սկսվում նոր թափված խաշամի մեջ։ Սիմոնը չուխայով փաթաթված ձեռքը կոխում է արջի բերանն ու լեզվից բռնում։ Գազազած արջը նրան շպրտում է քարափից ցած։ Բարեբախտաբար Սիմոնն ընկնում է ժայռի տակ կուտակված փափուկ խաշամի վրա։ Մինչև այժմ էլ այդ ժայռը կոչվում է «Սիմոնի քար»։

– Բա՜, խաթալու ա էդ թվանքը... Շատ վախտ էլ քացի ա տալիս,— խրատեց Սաքո բիձեն։

Այդ պատմությունն ինձ չսարսափեցրեց։

Ես ու իմ ընկեր Գրիգորը Հանեսի արկղից վառոդ թռցրինք, լցրինք հրացանի փողը, թղթով ամրացրինք և կայծքարը դրինք իր տեղը։ Հետո մեկս բռնեցինք հրացանի կոթից, իսկ մյուսս՝ փողից ու գնացինք մեր կալը, ուր դեզի տակ լեզուն հանած ծույլ-ծույլ պառկել էր մեր հարևանի պառավ շունը, որը մի տարի առաջ կծել էր իմ ոտքը։ Սայլի ետևից գաղտնի փողը մոտեցրի շան փորին, «չախմախը» ետ քաշեցի ու ձգանը քաշեցի։

Լսվեց ահեղ որոտ, հետն էլ՝ աղիողորմ կլանչոց, և ծուխը պատեց մեզ։ Տանեցիք դուրս թափվեցին, հրացանը վայր գցեցինք ու փախանք։

'''ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԿՅԱՆՔԸ ՄԵԶ ՍՏԻՊԵՑ ԶԵՆՔԻ ՏԱԿ ՄՏՆԵԼ'''

Մի մառախլապատ մայիս իջավ Դիլիջանի վրա, և սևակնեցին մեր, առանց այն էլ, մթին անտառները։ Դաշնակ մաուզերիստներն սկսեցին  հնձել մեր կանաչ արտերը, ու ամեն  կերպ  նեղել մեզ։

Նրանք իմ առջևից ուժով տարան մեր Ջեյրանի հորթը, եղնիկի նման այդ երինջը, որին ես կապված էի իմ փոքրիկ սրտով։ Ձմռանը դա մի նիհար մոզի էր։ Նիհար էր, որովհետև զինվորները թալանեցին մեր դեզերը, խոտի մի մասն ստիպված թողեցինք լեռներում, խոտհարքներում։ Ձմեռը ճղում էինք ծնկահար ձյունը, բքի էինք բռնվում լեռներում և խոտը շալակով տանում էինք ձմեռանոց։ Այդպես մի կերպ գարուն հասցրինք մեր անասուններին։

Աշնանամուտին հանդում, երբ մութն իջնում էր բլուրների վրա, անասունները քաղցր մշմշում էին խարույկի մոտ, ես գրկում էի Կխտարին, գլուխս դնում էի նրա կրծքին և ննջում։ Իսկ նա մեղմ որոճում էր և լիզում գլուխս։

Եվ երբ նրան տարան, ես երկար ժամանակ ողբում էի նրա կորուստը։ Նրա գլուխը գտան Արթենանց Ալեքսանի գոմում...

Եվ երբ ինձ պես շատ պատանիներ լաց եղան, երբ ավելի պարզ երևաց, որ այդ ավերի ու թալանի օրերին մեզպեսները զոհ են գնում, իսկ հարուստները եզան հատը գնում են երկու փութ գարով և հողի դեսյատինը մի փութ թեփով, այն ժամանակ մեզ համար սկսեց պարզվել, որ իսկական թշնամին մե՛ր մեջն է։

Եվ մեր հոգում վրեժն սկսեց ելք որոնել։

Մենք զինվեցինք։ Մեր գյուղն ապստամբեց երեք անգամ, հարևան գյուղերն՝ ավելի շատ։ Ղազախի լեռների մթին անձավներում բույն դրին կարմիր պարտիզանները՝ մեր գյուղի քաջարի զավակները։

Եվ զենք ձեռք բերինք։

Ֆրանսիական «լեբել» հրացանը, որը հայրս գնել էր ինձ համար, համբուրեցի կոթից մինչև ծայրը և վերմակիս տակ հետը զրույց արի մինչև լույս։

Մյուս օրն Ավելուկ-Ուրթում Ակոենց Գրիգորն ինձ սովորեցրեց նշան խփելը։

Դա 1918 թվի գարնանն էր։

Այն ժամանակ ես տասներեք տարեկան էլ չկայի, ուրեմն այնքան փոքր, որ ձեռքս չէր հասնում շնիկին, որ կրակեմ։ Ստիպված եղան հրացանի կոթը սղոցել կարճացնել։

Երկրորդ օրն արդեն կրակում էի կարգին։

Երրորդ օրը Բադալենց յալերումն էինք։ Օրը պայծառ էր և ցողն արագությամբ վեր էր կենում կանաչի վրայից։ Տղերքը տավարը թողած՝ լախտի էին խաղում։

– Ակո՜փ, քառասուն լոք չափիր,— հրամայեցի ես իմ տավարած ընկերոջը, այն ժամանակ ես մեր թաղի տսվարածների «պետն» էի և ինձ լսում էին առանց առարկելու։

Չափեց։

–Փափախդ վեր դիր,— կարգադրեցի ես։ 

Հնազանդությամբ կատարեց։ Ահագին սև փափախը կանաչ ֆոնի վրա ինձ շատ դուր եկավ։ Հրացանը մեկնեցի, որ կրակեմ։

– Ախր կճղվի է՜,— մղկտաց Ակոփը։ 

Հրացանս ցած իջեցրի և ասացի.

– Որ ուզում ես չճղվի՝ միջին քար դիր, որ պինդ ըլի։ Ակոփն ուրախացավ, որ  փափախը փրկելու հնարը գտնվեց։ Մի մեծ քար դրեց մեջը և հարմարեցրեց։ Կրակեցի։ Քարը գնդակի հարվածից կտոր-կտոր եղավ և գլխարկի ծվենները երկինք թռան։

Ընդհանուր քրքիջ բարձրացավ, Ակոփն սկսեց տզզալ, իսկ տղերքը ծաղրում էին։

– Ծակում չի, Ակոփ, գյուլլեն քար կծակի՞ որ...

Այդ օրը ես տղերքի աչքում բարձրացա։ Առաջ ինձանից քաշվում էին այն բանի համար, որ հանդում հաստափոր գրքեր էի կարդում և, ինչպես իրենք էին ասում, «աշխարհքի էս ծերից տալիս էի, էն ծերից  դուրս  գալիս»։ Այժմ զենք ունեմ և լավ էլ կրակում եմ։

Տղերքն ուրախության ճիչերով շրջապատեցին ինձ և բլրի գագաթից  սկսեցին բղավել «ներքի թաղի» տավարածների վրա.

– Էհե՜յ, խլնքոտ Պեպի՜, Ճիպրո Մացա՜կ, Գաջաջ Սանթրո՜, թե տղա եք, մեյդան եկեք, մեյդա՛ն...

Ներքին թաղի տավարածները մեր հակառակորդներն էին և նրանց դեմ մղվող «ճակատամարտը» ես էի ղեկավարում։

Հաջորդ օրը մառախուղ էր և անձրև էր տեղում անընդհատ։ Քյամանդի քարայրում մի թեժ կրակ էինք արել։

Ջանս «քոս էր ընկել», ուզում էի անպայման կրակել։ Այս անգամ ուզում էի փորձել փոքր նշանի վրա։ Իմ ընկեր Գրիգորը այրի միջից դեպի դուրս 12 քայլ չափեց և դատարկ փամփուշտը դրեց քարի վրա։

– Թե որ սրան էլ տվիր, ներքին թաղեցոնց թոզը երկինք ենք հանելու,— ասաց նա և զինվորական պահածոյի տուփի տակը կլոր կտրեց և մի «շքանշան» պատրաստեց ինձ համար։

Հրացանը դրի նրա ուսին, շունչս պահեցի և երբ հատիկը փամփուշտի հետ միասին եկավ կպավ նշանացույցի անցքին՝ շնիկը քաշեցի։ Այրը դղրդաց, իսկ փամփուշտը վզզաց օդում։ Գտան-բերին։ Գնդակն անցել էր ուղիղ մեջտեղից։

Տղերքը համակրանքի այնպիսի ցույց կազմակերպեցին, այնպիսի մի դղրդոց բարձրացրին, որ ականջներս տժժաց։ Անմիջապես «շքանշանը» կախ արին վզիցս և մի պատվիրակ ընտրեցին, փամփուշտը ձեռը տվին, ուղարկեցին ներքի թաղեցոնց մոտ.

– Թող տեսնեն, թուքները ցամաքի։

– Ասա՝ էս մե՛ր պետի հունարն ա, ձե՛րն էլ ուղարկեցեք մի նայենք։

Այսպես, ես էլ, ընկերներս էլ դեռ վաղ պատանեկությունից սկսեցինք վարժվել զենքի գործածությանը։

Իմ ամենամոտ և քաջարի ընկերը՝ Գրիգորը, նույնպես հրացան ձեռք բերեց։

Հրացանները գաղտնի էինք պահում։ Վարդանի յալի ետևը, մթին անտառում, մի փուչ կաղնի կար։ Այդ կաղնու փչակն էր մեր զինանոցը։

Եվ երբ հունիսյան մի տոթ օր մեր գյուղացիք ապստամբեցին դաշնակցական կարգերի դեմ, երբ մաուզերիստները ձիերն ու գլխարկները թողած, մեր դիմացի լեռան լանջով դեպի Դիլիջան էին ճղում, մենք փչակից դուրս բերինք մեր հրացանները, թաքնվեցինք հաստաբուն հաճարենու ետևը և միասին համազարկ տվինք անկարգ փախչող խմբի ետևից։ Ու հրճվանքով տեսանք նրանց ետև բարձրացած փոշու երկու ամպիկը։

– Ձեռներս հալալեցինք,— ասաց Գրիգորը գուրգուրանքով նայելով հրացանին։

Երկու տարի անց, երբ Սեմյոնովկայի լեռների մյուս երեսից լսվում էր թնդանոթների խուլ դղրդյունը, երր կոմունիստական ջոկատները գրոհում էին դաշնակցական հրոսակախմբերի դեմ՝ մաքառելով քաղցի, ձյան ու սառնամանիքի դեմ, մենք մագլցում էինք մեր լեռները, կուզեկուզ էինք անում թփերի տակ, հետախուզում բանդիտների շարժումը։

Այն ժամանակ մենք արդեն տասնհինգ տարեկան կոմերիտականներ էինք և տիրապետում էինք զենքին։

Այսպե՛ս, ա՛յս պայմաններում ես վաղ պատանեկությունից սիրեցի զենքը, ընկերացա նրան, և նրա որոտով արտահայտեցի իմ վրեժն ու ուրախությունը, իմ ցասումն ու իմ բերկրանքը...։

Այժմ անցնենք իմ որսորդական կյանքի դեպքերին։

[[1934]]

[[Կատեգորիա:Վախթանգ Անանյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այպես խոսեց Զրադա՞շտը, թե՞... Նուրծ Րա-Պեպանյանը (Տեքստ և բնագիր, Սուրեն Աբրահամյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3346</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7012</id>
      <timestamp>2011-12-04T06:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]] Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="34052">[[Պատկեր:Text ev bnagir.jpg|thumb|300px]]
Ստորև ներկայացնում ենք [[Սուրեն Աբրահամյան]]ի 2010-ին հրատարակված [[Տեքստ և բնագիր (Սուրեն Աբրահամյան, գիրք, 2010)|«Տեքստ և բնագիր»]] գրքի «Այպես խոսեց Զրադա՞շտը, թե՞... Նուրծ Րա-Պեպանյանը» բաժինը:

== Այպես խոսեց Զրադա՞շտը, թե՞... Նուրծ Րա-Պեպանյանը (Արծրուն Պեպանյանի «Մեգիրա» վիպակի առիթով) ==

Վերջին տասնամյակի քննադատությունը չի զլացել օրինականացնել [[Արծրուն Պեպանյան]]ի արձակի ինքնության որոշ հարցեր: Արձակագրի հրապարակած պատմական վեպերը` «Հուլիոս Կեսար» ([[1991]]), «Ալեքսանդր` որդի Ամմոնի» ([[2002]]), «Կալիգուլա» ([[2003]]), [[բնագիր|բնագրի]] և ստրուկտուրայի միասնական ընկալմամբ, փիլիսոփայական ընդհանրության էին ձգտում, ուստի քննադատությունը, ժանրի էվոլուցիան և նորի որոնման միտումները համարելով [[վեպ]]ի հեռանկարը, իբրև գլխավոր առանցք նշում է պատմության և ժամանակի նորընկալումը Պեպանյանի արձակում: Վրիպումը սակայն ոճի և փիլիսոփայական հայացքի «միասնությունն» է, որ ներփակ ոլորտում կրում է ժանրի էվոլուցիան: Եվ սա, թերևս, հնարավոր ելակետ է` նորագույն վեպի միտումները արձանագրելու, բայց ոչ կանխորոշելու ժանրի հեռանկարը: Քննադատության վարկածը, թե Պեպանյանը փիլիսոփայական նոր սկիզբ է ընտրում պատմավեպում, որի «գլխավոր հերոսը ժամանակն է»` կազմալուծելու ժանրի «դասական չափումներ»-ը, «Հուլիոս Կեսար»-ից մինչև «Կալիգուլա» [[պատմավեպ]]ը, մի «ներսընթաց» շարժում է, ինչը, [[Ֆրիդրիխ Նիցշե|Նիցշեի]] օրինակով, կարելի է անվանել` '''անցումը բանասիրությունից դեպի փիլիսոփայություն''': Պեպանյանի հայացքն ուղղված է «ներս», ուր ժամանակը և տարածությունը գործում են մի այլ «օրենքով». ժամանակը միասնական է, իսկ տարածությունը, իբրև կենսափորձի արտահայտություն, փոփոխական: Բայց տարածությունը սահմանողը և ուղղորդողը ժամանակն է, որովհետև այն անտրոհելի է ես-ի ներսում: Փիլիսոփայական-էզոթերիկ բնույթ ունեցող այս ելակետը, ուր պատմությունը կարելի է անվանել փորձարարության ոլորտ, ենթակա է խորհրդանշական անձի կառավարմանը: ՈՒստի ժամանակը ստեղծելը ոչ թե պատմության շնորհն է, այլ անձի, ով ավելի վեր է պատմությունից, ընտրյալ է, և «կարգավորում» է պատմությունը: Ալեքսանդրը, Հուլիոս Կեսարը և Կալիգուլան Պեպանյանի մեկնաբանությամբ, ուստի և, ոչ այնքան պատմական կերպարներ են, այլ ժամանակի միասնությունը կրող խորհրդանշական գեր-եսեր, ովքեր կառավարում են պատմությունը, աշխարհը, մարդկանց: Ասել է`վերացարկված են պատմությունից և ժամանակի միասնության ոլորտում բանախոսում են իբրև պատգամախոսներ: Վեպի բնագիրը, այսպիսով,ստրուկտուրայի համակարգում, վերաճում է փիլիսոփայական տեքստի, ուր իշխում է ժամանակի ֆենոմենը, որին «հավասարության ձգտողը», էությունը թանձրականացնողը, սկիզբը-վկան-մենախոսողը գեր-եսն է: Վեպը կառուցվում է, հետևաբար, [[կերպար]]ի [[մենախոսություն|մենախոսության]], բանական հակադարձությունների, ժամանակի շրջանագիծը կազմող հակասությունների էվոլուցիայի կազմալուծման հունով, ուր [[խոսք]]ը-[[աֆորիզմ]]ը ժամանակը խորհրդանշող «միավոր է»` նախորդին լրացնող, շղթայի հանգույցը ընդլայնող, որ սակայն չի «դասավորվում» մի համակարգում, այլ ներկայանում է որպես բազմանշանակ ասույթ-խորհրդանիշ…: Վեպի էզոթերիկ-փիլիսոփայական բնույթն էլ կանխորոշում է Պեպանյանի արձակի կառուցվածքը և ստրուկտուրան, ուր բեկորայինը կառուցվածքի տարրն է, իսկ պատգամախոսականը` ստրուկտուրայի, ուստի հակասությունն էլ ծագում է սրանից, եթե չասենք` ձախողումը…: 

Պեպանյանի վերջին` «Մեգիրա» ([[2007]]) [[վիպակ]]ը, իբրև ներփակ [[տեքստ]], այս համակարգը լրացնող և մակնաբանող շրջասություն է, որի քննությունը ի հայտ կարող է բերել Պեպանյանի արձակի մի քանի օրինաչափություններ և հակասություններ: Իհարկե, մենք հակված չենք հարցադրումը ընդհանրական համարել պատմավեպերի քննության [[համատեքստ]]ում, բայց որ օրինաչափությունը նույնն է Պեպանյանի արձակի ստրուկտուրայի համակարգում (թե՛ պատմավեպերի, թե՛ «Մեգիրա» վիպակի), ակնհայտ է: Մանավանդ, եթե նկատի ունենանք «Կալիգուլա» վեպի և վերջին` այս վիպակի քաղաքական ենթատեքստը, ուր երևան է գալիս հեղինակի «փրկչական ուտոպիան», որի իրականացնողը գերմարդը կամ գեր-եսն է, որ, իբրև ժամանակի խորհրդանիշ, կարող է հանդես գալ մերթ պատմական ես-ի` Կալրգուլայի կերպարում, կատարսիսը հղանալով` ոչնչացնելու լյումպենը, մերթ` կերպափոխության` սահմանազանցելու պատմության սկիզբը և վերջը, ներթափանցելու սրբազան խոսքի ոլորտը, նվաճելու բնության էներգիան և մարդկային մտքի կարողությանը…: Իսկ այս ամենի վկան ինքը` հեղինակն է, Նուրծ Րա-ն, որ հակադարձ վերընթերցում ենք` Արծրուն հայ (Նուրծ Րա=Արծրուն, Րա(Ար=հայ): Պատգամախոսի, ծածկագիրը ընթերցողի այս կերպարը «Կալիգուլա» պատմավեպում արևելքից եկած մի քուրմ էր, որ խորհրդատուն-վավերացնողն էր կայսեր վարքի, իսկ «Մեգիրա» վիպակում` ժամանակը կերպավորողը, որ այլևս քուրմ չէ, այլ ծածկագիրը կրողը, գաղտնիքները վերընթերցող պատգամախոսը: Դժվար չէ կռահել, հետևաբար, որ Նուրծ Րա-Պեպանյանը, քուրմը ժամանակի, նոր կերպափոխության է ենթարկել իրեն և հանդես է գալիս իբրև նոր Զրադաշտ, ում նոր ծնունդը(թե՞ հարությունը) վերափոխելու է աշխարհը: Տիրապետելով տիեզերքի գաղտնիքին` վերածնունդ է պարգևելու աշխարհին նոր, մաքուր տախտակի վրա գրված օրենքներով, որ արարելու է Մեգիրան նոր մանկան ծնունդով: Մեգիրան` կինը, որ գերմարդու ծնողն է…: Նուրծ Րա-Պեպանյանը, այսպիսով, մի ուտոպիական շրջասություն է ստեղծում, որ «վիպակ չէ», այլ գաղափարների '''կոմպիլիացիա''': Հետևապես փիլիսոփայական իր «հետազոտությունների» անմիջական արձագանքն է կրում և ազդեցությունը` ելակետ ունենալով քաղաքական իր ուտոպիան, գիրքն էլ անվանելով էզոթերիկ-քաղաքական վիպակ: Բայց և` Պեպանյանի վիպակը, փիլիսոփայական իր «անմեղությամբ», կարելի է վերընթերցել այսպես` «Այսպես խոսեց …Զրադա՞շտը» կամ «Նուրծ Րա-Պեպանյա՞նը», որ, ինչպես Նիցշեի երկը, կարող էր ունենալ ենթավերնագիր` «մի գիրք բոլորի և ոչ բոլորի համար»` ուղղելով իր պատգամախոսությունը (թե՞ քարոզը) մտահասու ունկնդրին: Ինչու՞: Պեպայանն էլ, նույնի ենթահղումով, վիպակի բնաբանում գրում է` մեկնաբանելու առանձին պատումների հոսքը. «Զգալով, որ ինչ-որ բան այն չէ, ձեռքը պարզեց, բռնեց ժամանակը և այն դրեց իր տեղը, որպեսզի ժամանակն ինքը ետ չմնա հոսանքից» : Սակայն ո՞վ էր` ձեռքը մեկնեց, ինչպիսի թանձրացականություն ունի ժամանակը, երբ վիպակի կերպարը` Նուրծ Րա-ն, ժամանակը կրում է իր մեջ, ինքը ժամանակի խորհրդանիշն է, վկան, նրան իշխողը և նրա անունով ի հայտ եկողը` անտրոհելի-միասնական-անվերջ…: 

«Մեգիրա» վիպակի հղացումը Պեպանյանը անվանում է «'''մի հրաշալի երազ'''», բայց` «գունավոր, փիլիսոփայական», մի «ամբողջական ֆիլմ», որի «սցենարը» պատմել էր տասնութամյա մի աղջկա` Մեգիրային: Արթնանալու պահին սակայն քիչ բան է հիշում` մտապահելով միայն «զարմանքը», որ մտքի այդպիսի «թռիչք է ունեցել»:Ի վերջո, որոշելով «երազը գրի առնել», որ «գրքի» պատմությունն է, Պեպանյանը երա՞զ է պատմում, վերստեղծում է երազը իբրև գեղարվեստի աշխա՞րհ` «Ինչպես է ստեղծվել գիրքը» գլխում պատմելով «կարևորը», որ վիպակի բանալին կարող էր լինել: Անավարտ ֆաբուլա՞ն է իշխում, թե՞ սյուրռեալիստական հնարանք է, որ գեղարվեստի աշխարհում պատսպարում է երազողին հայտնությա՞ն, թե՞ մոլության շղարշով,որ ներփակ տեքստի չզանցող ֆաբուլայի նեղ ոլորտում մնում է իբրև ծածկագիր…:Ուստի սյուրռեալիստական երազը ի վերջո վերաճում է սյուրռեալիստական ուտոպիայի` ժխտելով պատմությունը, միֆը պատմության, եթե այն ժամանակի միասնության-համատիեզերականության ոլորտից կախում չունի…:Այս ամենը ծանոթ է սակայն, ծանոթ է Նիցշեի Զրադաշտի փիլիսոփայությունից,բայց Պեպանյանը վերարժեքավորու՞մ է, միջտեքստային հարաբերությու՞ն ստեղծում,թե՞ նմանակում:Ցավոք, վիպակի կառուցվածքը, ֆաբուլայի ներքին շարժումը, վերաճելով փիլիսոփայական տեքստի,փոխակերպելով` նմանակում է Նիցշեի հայտնի երկի ֆաբուլան միայն:Եվ,որպեսզի հստակ լինենք, համեմատությունների և վերլուծության ընթացքով մեկնաբանենք ասածը: 

Պեպանյանի «Մեգիրա» վիպակը,ինչպես Զրադաշտը,ժխտող է: Ժխտումը և ստեղծագործությունը համաժամանակյա ելակետից են բխում սակայն: Ատելությունն ու սերը, հետևաբար, միախառնված են Նուրծ Րա-ի կերպարում,որովհետև նա ևս յուրատեսակ փիլիսոփայություն ունի և եկել է «փշրելու արժեքի տախտակները»: Բանական աշխարհի քայքայումը թերևս նոր բանականության ծնունդն է արարում, որ աշխարհընկալման հիմքում «մոտեցնում է» իրար սկիզբը և վերջը: Նուրծ Րա-ն, ինչպես Նիցշեի կերպարը, մարդկանցից օտարված, հավիտենականության միակ վկան է, ժամանակի եզակի էությունը միավորողը և ոգին: Պեպանյանի Նուրծ Րա-ն,ուստի և, '''անցման''' կերպար է, Նիցշեի հղացումով` '''փոխակերպության''', որ ոգու կերպափոխությունն է մեկնաբանում` ասելով. «(ես) խօսեցի ձեզ հետ, թէ ինչպես է ուղտ դառնում ոգին, և ուղտը-առիւծ, և ի վերջոյ` առիւծը-մանուկ»: Ընդ որում, ուղտ-ը խորհրդանշում է անցման այն կերպարը, որ մարդկային մեղքերն իր սրտում, «ծանրաբեռն», «դեպի անապատ է դիմում»:  Կրելով ծանր զրկանքներ,ոգին կերպափոխվում է այնուհետև առյուծի` նոր արժեքներ ստեղծելու, «ազատություն ստեղծել(ու) նոր ստեղծագործության համար»: Բայց ի՞նչը չի կարող անել առյուծը. նոր ,ազատագրված աշխարհը ստեղծել, ուստի և` փոխակերպվում է մանուկի (ինչպես մանուկ արևածագը):»Անմեղութիւնն է մանուկը ու մոռացումն, մի նոր սկիզբ,մի խաղ, մի ինքնագլոր անիւ, առաջի շարժում, մի սրբազան Այո» ,-այսպես է մեկնաբանում Նիցշեն: 
	
Արտաքին այս նշանները թերևս կան Պեպանյանի վիպակի ֆաբուլայում: Նուրծ Րա-ն հայտնվում է անապատում, իր հետ տանում Մեգիրային` անցման և կերպափոխության շարժումը մեկնաբանելու, ինչը Նիցշեն անվանում է «մարդու հաղթահարում», ծնունդը գերմարդու:Մինչ այդ, մարդը «կապիկ է» գերմարդու համեմատ:Եվ, ինչպես «Կալիգուլա» վեպում,իր էության մեջ գերմարդը «արարող» կայսրը, պատսպարվելով իր միայնության մեջ,զրուցում էր Ռեմուս կապիկի հետ, ասես իր «անցման» տառապանքն էր վերապրում:Այդպես էլ Նուրծ Րա-ն, Մեգիրայի,մարդկանց աշխարհի աղտեղությունների միջով անցնելով` կերտում է իր ուտոպիական աշխարհը:Բայց նախքան այդ, ինչպես Զրադաշտը, ով իջնում է լեռներից մարդկանց աշխարհը, որ խորհրդանշորեն անվանում է «խայտաբղետ կով»-երի քաղաք,այնպես էլ Նուրծ Րա-Պեպանյանը` անապատից գալով Յահիա,յահերի երկիրը,որ քաղաք էր «երկսապատ մի սարի մերձակայքում»,և որի ծածկագիրը հակադարձ ընթերցանությամբ նշանակում է '''հայ''' (յահ=հայ,Յահիա=Հայաստան),ասես անժամանակ իր անցյալից, Մտքերի հովտի և Լեռան խորքում պահված քարանձավի (=քաղաքակրթության ծածկագիրը) միջով ուղեկցում է Մեգիրային դեպի «մաքրված» ապագա: Փորձության առանցքը անցնում է յահերի երկրով: Մինչև քաղաք հասնելը, Նուրծ Րա-ն, ինչպես Զրադաշտը, քաղաքից մինչև անտառ, պարանոցից կախ, տանում էր իր հետ «մեռյալին» և հրաժեշտ տալով` պատսպարում է նրան ծառի փչակում` գնալու արթունների աշխարհը: Նույնը և Նուրծ Րա-ն,Մեգիրայի զարմուհու` Խոնգիեի մոր մահվան ներկայության տագնապը մարելով դստեր հոգում, վանում է նրանից մահվան վախը և ցավը, որովհետև այն չափազանց '''մարդկային է''': Մինչդեռ մահը ժխտումն է կյանքի, և մահկանացու արարածը հասատատում է կյանքը և ապրելը, մահվանը և մեռյալին նայում է «կողքից», կյանքի իր իրականությունից, ինչը հաստատում են Զրադաշտը և Նուրծ Րա-ն:

Փորձության երկրորդ «պարունակը» անցնում է կրկին յահերի երկրով: Նրանք` յահերը, ըստ Նուրծ Րա-ի, հնագույններից միակն են,ովքեր դեռևս պահպանում են կերպափոխվելու գենը: Վիպակի այս գլուխը` «Յահիա»-ն, մեկնաբանության առումով բազմաշերտ է, բայց պահպանում է կրկին «միասնական ֆաբուլան»: Եվ, քանի որ բնագիրը ունի քաղաքական ենթատեքստ,ապա կարիք կա ավելին մանրամասնել: Յահերի երկիրը, ուր հայտնվում են Մեգիրան և իր ուղեկիցը, ուղղակի իմաստով «խայտաբղետ կովերի» քաղաքն է այժմ: Նրանք, լինելով լեռնական ժողովուրդ, կրում են տիեզերքի էներգիան, տիրապետում են մարդու և տիեզերքի ճակատագիրը տնօրինելու գաղտնիքին: Բայց կողոպտել են նրանց օտար հարևանները, նրանց պատմության պատառիկները յուրացնելով` այլ ազգեր ստեղծել են իրենց պատմությունը: Յահերը «մոռացել» են այսպիսով իրենց հին քաղաքակրթությունը, մինչդեռ նրանք «օրենքի» և «աստվածների» երկիր էին հնում:Հնագույն այդ քաղաքակրթությունը, որ արիական կողմնորոշում ունի, փրկչական մի ուտոպիա է, որ կարող է վերամիավորել մասնատվածը նոր կերպափոխությամբ, ինչը Պեպանյանը վերագրում է յահերի առաջնորդի ի հայտ գալուն: Կերպարը, որին «մատուցում է» Նուրծ Րա-Պեպանյանը, տիեզերական «ներշնչանքը» կրող Ռելիհն է, ում տիեզերքի աստվածները, քնի և արթնության միջև, ներարկում են մոխրագույն արյուն,սիրտը հանելով, անմահ ուժերը, սրտի փոխարեն, տեղադրում են կեռխաչը` մի «անիվ»,որ կարող էր պտտվել իր առանցքի շուրջը(31): «Մոխրագույն արյունը», «կեռխաչը» (հավերժության խորհրդանիշը) հիտլերյան ֆաշիզմի խորհրդանիշներն են, և Պեպանյանի ուտոպիական «առյուծը», ով երկրային կնոջից ծնելու է «մանկանը», «կարգավորելու» է աշխարհը…Բայց, մինչ այդ, Ռելիհը, տիրապետելով տիեզերական ուժերի էներգիան, վերածնելու է Գիրքը, լսելու է Երկնային Երաժշտությունը`վերամիավորելով ամբոխին…իր ետևից տանելու է իբրև մի զորասյուն: Կռահելի է,որ գիրքը կոչվում է «Իմ հավատամքը», իսկ Երաժշտությունը` վագներյան և քայլերգային է… Գիրքը և Երաժշտությունը գաղափարի «ծածկագիրն է» ըստ Նուրծ Րա-Պեպանյանի, հայտնության պես մի բան, որ եթե յահերն իրենց վանականների միջնորդությամբ «կարդան», ապա կստանան իրենց աստծու անունը`Հայկ: Իսկ այդ բառերն իրար տակ շարելով, հայտնագործություն է անում Պեպանյանը,ծածկագիրը «ընթերցող»նոր Զրադաշտը, ով այս ամենը «ազգային գաղափարախոսություն է» անվանում, ասելով, թե այն «թաքնված է» յահերի էության մեջ, և նրանք «կվերհիշեն» այն դեպքում, եթե «ճիշտ» կարդան այդ «անունը», որ, ավա~ղ մեզ,Հայկ է…և…

Զսպելով անբավականությունը, ուղղակի «չհեռանալու» համար տեքստից, քննադատական «պայմանականությամբ» չենք ասում, որ սրա երազը '''սրբապղծություն''' է, և փիլիսոփայական տեքստը ոչնչացրել է գեղարվեստի տարրական ինքնազգացությունը…Բայց դեռևս կան հարցեր, և չենք զլանա յահերի նոր ծնվող առաջնորդի բերանում կարդալ կրկին աֆորիզմներ, որոնք ավելի խռովիչ են, գեղարվեստական ավելի լայն համակարգ ընդգրկող, եթե Ռելիհի «մեկնաբանությամբ» «չասվեր», թե դրանք յահերին «սարսռելու» և «արթուն» պահելու համար են ասվում միայն` կատարսիսի գայթակղությամբ: Հուսալքվածին Ռելիհը «օգտակար լինելու» իր փիլիսոփայությամբ մոգություն է սրսկում, իսկ Նուրծ Րա-ն` կախարդանք:Թեև այդպես, բայց «գրական» հղացումի ռելիհյան «կախարդանքը», որ հնչում է նոր կործանված առաջնորդի պատվանդանից, բան-ի տեղատարափ մաղելով ներքև, պատմահոր ողբի շնչով ասես վարակված,հմայում է ու խռովում` հնչելով այսպես. «Ումի՞ց է պետք փրկել և ու՞մ:Եվ ի՞նչ է անելու Փրկիչը, եթե գա ու տեսնի, որ 

այստեղ բոզերը թասիբով են դատավորներից…

…այստեղ մեռելների վրա ավելի փող են ծախսում, քան ողջերի,

…այստեղ գերադասում են պառկել ուրիշի տակ,քան սովորել քայլել ինքնուրույն,

այստեղ յուրաքանչյուրը սրիկա է այնքան, որքան թույլ են տալիս հնարավորությունները,

…այստեղ առաջնորդ են զոհաբերում…

…այստեղ իրենց խորտակվող նավը փրկելու փոխարեն նավասենյակներն են թալանում,

…այստեղ երազում են կորցրած հողերի մասին, որ այնտեղից էլ արտագաղթեն,

…այստեղ առաջինն են դավաճանել Աստծուն…(18-22):

Որպեսզի չերկարաբանենք` չտրվելով «ընթերցման» ինքնաբավությանը,ասենք, որ ախտանշաններն այնպիսին են, որ հղումը պատմահորն ուղղակի արձագանքում է. «Եվ առհասարակ, վախն ու ամոթը իսպառ վերացել են երկրից…»: Բայց Պեպանյանը, ընթանալով դեպի իր «գաղափարը», քննադատական այլ գյուտեր է անում ևս` ասելով. «Այստեղ տառաճանաչներ էլ կան, որոնք միայն սապոգավոր տեր ու չոբան յար գովերգել գիտեն և հիմա ձանձրույթից իրար դեմ են գրում» (21):

Քննադատական նիհիլիզմը Պեպանյանի արձակում մեկնաբանական ելակետ ունի: Թեև գրողը որոշ վերապահումներ էլ է անում` ասելով.»Այստեղ երկու հազար տարում երկու բանաստեղծ են ունեցել(21), որովհետև` «մտածել կարողացողները(այստեղ) դժբախտ են»(21):Ուստի բանավեճը «արարում» և ավարտում է ինչպես լեռներից իջնող Զրադաշտը, ով, անտառի ճանապարհին, հանդիպելով Սրբին, կերպարանափոխված է երևում արդեն նրա աչքին: Եվ «աղքատ» չէ այնքան, որ «ողորմություն» տա մարդկանց, այլ այնքան «հարուստ», որ հասկանում է անկումի կատարելությունը:Ուստի ասում է, թե «մարդս մի լար է…կենդանու և գերմարդու միջև…»,»կամուրջ է և ոչ թէ նպատակ»:Հետևապես, եթե կարելի է մարդուն սիրել, ապա միայն նրա համար, որ «նա '''անցումն''' է և '''անկումը'''» : Նուրծ Րա-Պեպանյանը, ուստի և, նախընտրում է մարդու «բեռը» կրել և թեև մնում է կռահելիի ոլորտում,թե ում նկատի ունի «երկու հազար տարում երկու բանաստեղծ» ունենալն ասելով, որոնցից մեկը «մեռավ սովից,իսկ մյուսի գլուխը կերան», բայց որ դժբախտ են` «մտածել կարողանալու համար» ասույթը ուղղված է «ներս», նրանց, ովքեր «չեն տեսնում» «կերպարանափոխությունը»,-սա է էականը: Դժբախտությունը, հետևապես, ամոքիչ չէ դեռևս, եթե «մտածելը» և «ստեղծելը» հավասարարժեք չեն, և առաջինը թակարդ է լարել Պեպանյանի համար:Այդ նույն «թակարդի» մեջ է «պատսպարվել» քննադատությունը, և անկումը կատարյալ է այնքանով,որ «տառաճանաչ է» ընդամենը` չկարողանալով ըմբոստանալ մտքի ունայնության դեմ` վերարժեքավորելու գրականությունը և մշակույթը: Բայց անկումը կատարյալ է և այն դեպքում,երբ Պեպանյանը իր վիպակում, քննադատությանը մղելով «ընթերցելու» մշակույթը և նախամշակույթը ամբողջական, նախահիմքի միասնությամբ, «սխեման» չհաղթահարելով` ինքը հայտնվում է Այն Իրականության ոլորտում, ուր ոչ մի «հանգրվան չկա», իռացիոնալ-անսահման երևակայություն է, հետևաբար և` ունայն…Ուստի և,կերպափոխության ընթացքը,մի երևակայական շրջադարձով, տանում է Յահիայի լեռները:Մեգիրան անցնում է Մտքի հովիտով, ուր նախապես արդեն պարզ է, որ նրա ընտրությունը չի կանխորոշում ճակատագիրը, այլ Նուրծ Րա-Պեպանյանի մտքի ուղղությունը,և ասվում է . «Մարդու հետ չի պատահում այն, ինչին ինքն արժանի է, այլ այն, ինչը նման է իրեն»(41):Թեև ավելի լավ չես ասի` սահմանելու ժողովրդի և Րա-ի ճակատագիրը, բայց Մեգիրան` կինը, հաղթահարելով փորձությունը, ինքը ևս «անկումն է ու անցումը»: Նիցշեի նման ասած` «վտանգավոր խաղալիք է» կինը, որ Պեպանյանի վիպակում վերաճում է «սուրբ միամտության»: Ինչպես Նիցշեի երկում,Պեպանյանի վիպակում էլ կինը գերմարդու ծնողն է, միջնորդ:Բայց մի ամբողջ «տեսություն է « երևակայում Նուրծ Րա-ն` կրկնելու նույնը վիպակի «Կինը» հատվածում, ինչն ասված է արդեն Զրադաշտի բերանով: Դասակարգելով կանանց` Նուրծ Րա-Պեպանյանը, ինչպես Զրադաշտը, նշում է «երեք դասի»անուն. առաջինը` որդեծնող, ում մասին Զրադաշտը կասեր` «Գնու՞մ ես կնոջ մօտ` մի մոռացիր մտրակը»(91), այնուհետև` գեղանի և խոհուն` ով իր տղամարդուն է որոնում և վեր բարձրացնում նրան իր սիրո հրայրքով, եթե նա աստծո ընտրյալ է, խենթը, որ կարող է նյութի սահմանից վեր ելնել…Եվ այսպես… մինչև երրորդը… այն տեսակը, որ ծնելու է…«'''գեր-մանուկը'''», ով այլևս կնոջ, սիրո հրայրքի կարիք չի ունենալու: Մեգիրան այն սահմանն է, ով ճանաչում է մոգությունը Րա-ի ուղեկցությամբ: Ֆերուջայի` ալքիմիկի քարանձավում քննում և ճանաչում այն, ինչ կատարյալ է և անճանաչելի,ինչպես հավերժության մեջ թաքնագրված Ատլանտների քաղաքակրթությունը, որ հանճարի գիտակցության սահմանից դուրս է, մահկանացուին անհաղորդ: Իր ծնած մանուկը, հետևաբար, «կատարյալ է լինելու» և այնքան վեր, որ իշխելու է այդ վերին «օրենքով»: Մեգիրան` այս ամենի սրբազան մայրը, լեռան ճանապարհով, հաղթահարելով Համաշխարհային Հակադրության գիծը, ուր, ըստ Նուրծ Րա-ի, վերջինը եղել են նամրեգները (հակադարձ` գերմանները), նոր աշխա՞րհ,թե՞ նոր աշխարհի առաջնորդ (թե՞ դիկտատոր) է ծնելու, որ, ի տարբերություն նախորդի,իշխելու է հազար տարի…Եվ նրա գենը սերում է յահերից…Բայց այս ամենը… կրկնություն է, ցավոք և` «վիպական չէ», այլ մտքի '''պլագիատ'''…

Ահա և մտքի «անկումն ու անցում»-ը, ահա մի «երազանք»,որի հեղինակը…ճանապարհ անցած արձակագիր է :Եվ նրան, եթե տրված է, վատնել է զուր` ստեղծելու, ինչպես [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] կասեր, ոչ թե «գիրք», այլ` «երազագիրք»- «հայի ոսկի ընկերը»:Կամ, բանաստեղծի խոսքով, «գրականական մազանդա: Հանուն ինչի՞, երբ մեր օրերում քննադատությունից դժգոհելը մոդա-մասխարա են սարքում, վերածում շոու-հանդեսի, պատճառաբանելով, թե չի կանխում գրական ավերը:Երևի, այս դեպքում, դժվար թե ճիշտ լինեն` հակազդելու…Բայց այս ամենն ասվում է հանուն երկխոսության, հանուն Պեպանյանի արձակի, որ դեռ ճանապարհ ունի անցնելու:Ասվում է, ի վերջո, հանուն գրականության… Մի՞թե ասված չէ արդեն. հեշտ է «մանուկը ծնելը», «քան պահելը»… Մեգիրան` կինը, եթե «երկնել է», չի «ծնանել» սակայն: Բայց եթե ծնել է, ապա միայն…նրա «ուրվականը», որ վաղուց «չի թափառում» Եվրոպայում, ոչ էլ, բարեբախտաբար, «երկսապատ լեռան» ստորոտում` երկրի վրա… 
	
[[2007]]թ.</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այսբայլ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6459</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14457</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այսբայլ''' — սառցահատ մուրճ, որն օգտագործվում է բարդ սաոցադաշտերի հաղթահարման և համակցված արշավներ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="346">'''Այսբայլ''' — սառցահատ մուրճ, որն օգտագործվում է բարդ սաոցադաշտերի հաղթահարման և համակցված արշավների ժամանակ:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ (Զորայր Խալափյան, գիրք, 1988)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2987</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6099</id>
      <timestamp>2011-10-11T08:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»''', [[1988]]-ին «Սովետական գրականություն» հրատարակչության կողմից հրապ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2402">'''«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»''', [[1988]]-ին «Սովետական գրականություն» հրատարակչության կողմից հրապարակած [[Զորայր Խալափյան]] պատմվաշքների և վիպակների ժողովածուն: 484 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Գրքում ամփոփված են Զ. Խալափյանի տարբեր տարիներում գրված և արդեն մամուլում հրատարակված [[պատմվածք]]ները: Ինչպես հուշում է վերնագիրը` թեմատիկ առումով պատմվածքները բազմաբնույթ են:

== Գրքի բովանդակությունը կարդացեք այստեղ ==

* [[Թթենին (Զորայր Խալափյան)|Թթենին]]
* [[Ծովինար (Զորայր Խալափյան)|Ծովինար]]
* [[Կովը (Զորայր Խալափյան)|Կովը]]
* [[Հանգույցներ (Զորայր Խալափյան)|Հանգույցներ]]
* [[Վարորդներ և ուղևորներ (Զորայր Խալափյան)|Վարորդներ և ուղևորներ]]
* [[Երկրորդ իրականություն (Զորայր Խալափյան)|Երկրորդ իրականություն]]
* [[Արգինայի ձորը (Զորայր Խալափյան)|Արգինայի ձորը]]
* [[Նրանք (Զորայր Խալափյան)|Նրանք]]
* [[Ներկայացումը սկսվում է (Զորայր Խալափյան)|Ներկայացումը սկսվում է]]
* [[Հրանտիկը (Զորայր Խալափյան)|Հրանտիկը]]
* [[Կրիան (Զորայր Խալափյան)|Կրիան]]
* [[Օձնշնչին (Զորայր Խալափյան)|Օձնշնչին]]
* [[Մարդը, թռչունը, գետը (Զորայր Խալափյան)|Մարդը, թռչունը, գետը]]
* [[Հաբեթ, Հաբեթ (Զորայր Խալափյան)|Հաբեթ, Հաբեթ]]
* [[Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը (Զորայր Խալափյան)|Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը]]
* [[Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը (Զորայր Խալափյան)|Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը]]
* [[Սերվանտեսյան ընթերցումներ (Զորայր Խալափյան)|Սերվանտեսյան ընթերցումներ]]

[[Կատեգորիա:1988-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6103</id>
      <timestamp>2011-10-11T08:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2455">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
'''«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»''', [[1988]]-ին «Սովետական գրականություն» հրատարակչության կողմից հրապարակած [[Զորայր Խալափյան]] պատմվաշքների և վիպակների ժողովածուն: 484 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Գրքում ամփոփված են Զ. Խալափյանի տարբեր տարիներում գրված և արդեն մամուլում հրատարակված [[պատմվածք]]ները: Ինչպես հուշում է վերնագիրը` թեմատիկ առումով պատմվածքները բազմաբնույթ են:

== Գրքի բովանդակությունը կարդացեք այստեղ ==

* [[Թթենին (Զորայր Խալափյան)|Թթենին]]
* [[Ծովինար (Զորայր Խալափյան)|Ծովինար]]
* [[Կովը (Զորայր Խալափյան)|Կովը]]
* [[Հանգույցներ (Զորայր Խալափյան)|Հանգույցներ]]
* [[Վարորդներ և ուղևորներ (Զորայր Խալափյան)|Վարորդներ և ուղևորներ]]
* [[Երկրորդ իրականություն (Զորայր Խալափյան)|Երկրորդ իրականություն]]
* [[Արգինայի ձորը (Զորայր Խալափյան)|Արգինայի ձորը]]
* [[Նրանք (Զորայր Խալափյան)|Նրանք]]
* [[Ներկայացումը սկսվում է (Զորայր Խալափյան)|Ներկայացումը սկսվում է]]
* [[Հրանտիկը (Զորայր Խալափյան)|Հրանտիկը]]
* [[Կրիան (Զորայր Խալափյան)|Կրիան]]
* [[Օձնշնչին (Զորայր Խալափյան)|Օձնշնչին]]
* [[Մարդը, թռչունը, գետը (Զորայր Խալափյան)|Մարդը, թռչունը, գետը]]
* [[Հաբեթ, Հաբեթ (Զորայր Խալափյան)|Հաբեթ, Հաբեթ]]
* [[Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը (Զորայր Խալափյան)|Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը]]
* [[Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը (Զորայր Խալափյան)|Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը]]
* [[Սերվանտեսյան ընթերցումներ (Զորայր Խալափյան)|Սերվանտեսյան ընթերցումներ]]

[[Կատեգորիա:1988-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>6104</id>
      <timestamp>2011-10-11T08:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2455">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
'''«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»''', [[1988]]-ին «Սովետական գրականություն» հրատարակչության կողմից հրապարակած [[Զորայր Խալափյան]] պատմվածքների և վիպակների ժողովածուն: 484 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Գրքում ամփոփված են Զ. Խալափյանի տարբեր տարիներում գրված և արդեն մամուլում հրատարակված [[պատմվածք]]ները: Ինչպես հուշում է վերնագիրը` թեմատիկ առումով պատմվածքները բազմաբնույթ են:

== Գրքի բովանդակությունը կարդացեք այստեղ ==

* [[Թթենին (Զորայր Խալափյան)|Թթենին]]
* [[Ծովինար (Զորայր Խալափյան)|Ծովինար]]
* [[Կովը (Զորայր Խալափյան)|Կովը]]
* [[Հանգույցներ (Զորայր Խալափյան)|Հանգույցներ]]
* [[Վարորդներ և ուղևորներ (Զորայր Խալափյան)|Վարորդներ և ուղևորներ]]
* [[Երկրորդ իրականություն (Զորայր Խալափյան)|Երկրորդ իրականություն]]
* [[Արգինայի ձորը (Զորայր Խալափյան)|Արգինայի ձորը]]
* [[Նրանք (Զորայր Խալափյան)|Նրանք]]
* [[Ներկայացումը սկսվում է (Զորայր Խալափյան)|Ներկայացումը սկսվում է]]
* [[Հրանտիկը (Զորայր Խալափյան)|Հրանտիկը]]
* [[Կրիան (Զորայր Խալափյան)|Կրիան]]
* [[Օձնշնչին (Զորայր Խալափյան)|Օձնշնչին]]
* [[Մարդը, թռչունը, գետը (Զորայր Խալափյան)|Մարդը, թռչունը, գետը]]
* [[Հաբեթ, Հաբեթ (Զորայր Խալափյան)|Հաբեթ, Հաբեթ]]
* [[Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը (Զորայր Խալափյան)|Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը]]
* [[Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը (Զորայր Խալափյան)|Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը]]
* [[Սերվանտեսյան ընթերցումներ (Զորայր Խալափյան)|Սերվանտեսյան ընթերցումներ]]

[[Կատեգորիա:1988-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12686</id>
      <timestamp>2013-01-06T08:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2437">[[Պատկեր:Ayspisi txur baner.jpg|thumb|250px|]]
'''«Այսպիսի տխուր և ծիծաղելի բաներ»''', [[1988]]-ին «Սովետական գրող» հրատարակչության կողմից հրապարակած [[Զորայր Խալափյան]] պատմվածքների և վիպակների ժողովածուն: 484 էջ:

== Գրքի հանձնարարականը ==

Գրքում ամփոփված են Զ. Խալափյանի տարբեր տարիներում գրված և արդեն մամուլում հրատարակված [[պատմվածք]]ները: Ինչպես հուշում է վերնագիրը` թեմատիկ առումով պատմվածքները բազմաբնույթ են:

== Գրքի բովանդակությունը կարդացեք այստեղ ==

* [[Թթենին (Զորայր Խալափյան)|Թթենին]]
* [[Ծովինար (Զորայր Խալափյան)|Ծովինար]]
* [[Կովը (Զորայր Խալափյան)|Կովը]]
* [[Հանգույցներ (Զորայր Խալափյան)|Հանգույցներ]]
* [[Վարորդներ և ուղևորներ (Զորայր Խալափյան)|Վարորդներ և ուղևորներ]]
* [[Երկրորդ իրականություն (Զորայր Խալափյան)|Երկրորդ իրականություն]]
* [[Արգինայի ձորը (Զորայր Խալափյան)|Արգինայի ձորը]]
* [[Նրանք (Զորայր Խալափյան)|Նրանք]]
* [[Ներկայացումը սկսվում է (Զորայր Խալափյան)|Ներկայացումը սկսվում է]]
* [[Հրանտիկը (Զորայր Խալափյան)|Հրանտիկը]]
* [[Կրիան (Զորայր Խալափյան)|Կրիան]]
* [[Օձնշնչին (Զորայր Խալափյան)|Օձնշնչին]]
* [[Մարդը, թռչունը, գետը (Զորայր Խալափյան)|Մարդը, թռչունը, գետը]]
* [[Հաբեթ, Հաբեթ (Զորայր Խալափյան)|Հաբեթ, Հաբեթ]]
* [[Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը (Զորայր Խալափյան)|Հերակլեսի մեծագույն սխրանքը]]
* [[Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը (Զորայր Խալափյան)|Ալեքսանդր Մեծն ու մոծակը]]
* [[Սերվանտեսյան ընթերցումներ (Զորայր Խալափյան)|Սերվանտեսյան ընթերցումներ]]

[[Կատեգորիա:1988-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այստեղ կարող է լինել ձեր հոդվածը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6970</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15373</id>
      <timestamp>2013-05-18T15:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Մեդիա:Hay girq.jpg|300px|thumb|]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="40">[[Մեդիա:Hay girq.jpg|300px|thumb|]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15374</id>
      <timestamp>2013-05-18T15:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="42">[[Պատկեր:Hay girq.jpg|300px|thumb|]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15375</id>
      <timestamp>2013-05-18T15:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>«[[Կաղապար:Այստեղ կարող է լինել ձեր հոդվածը]]» վերանվանված է «[[Այստեղ կարող է լինել ձեր հոդվածը]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="42">[[Պատկեր:Hay girq.jpg|300px|thumb|]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այստեղ քեզ չեն սիրում (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2900</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5903</id>
      <timestamp>2011-10-03T15:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Այստեղ քեզ չեն սիրում» ստեղծագործությունը:  == Այստեղ քեզ չեն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7166">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Այստեղ քեզ չեն սիրում» ստեղծագործությունը:

== Այստեղ քեզ չեն սիրում ==

Երբ ամռան տապին  հանկարծ ցուրտ զգացիր` Նա մոտ է, սահմռկեցնելու չափ մոտ: Զգո՛ն եղիր:   
                                              
Եթե ձմեռվա սառնամանիքին շոգեցիր հանկարծ` Նա ճամփին է, ուր որ է կգա: Պատրաստվի՛ր:

ՆԱ:

Նա հյուսում է կամ հյուսել է արդեն իր ծուղակ-սարդոստայնը: Նրա մանրալիք տաք-ցուրտ շունչն այստեղ է, չէ, այնտեղ, քիչ հեռու, չէ-չէ, արդեն շատ մոտիկ, ահա, խփում է ծոծրակիդ, դեքիդ է խփում` այրելով սթափությունդ, պրկելով մկան ու նյարդ, ճկելով տարածությունը ձեր միջև: «Նա ուղարկված է»,- շշնջում են այրվող գիտակցությանդ վերջին բջիջներն ու ածխանում նույն պահին: Ուղարկվա՞ծ է... Այո, Նա ուղարկված է, ուղարկված է, որ...

Որ կենդանացնի:

Որ թարմ արյուն մղի թմրած-կնճռված անոթներիդ մեջ: 

Որ ոտքի հանի, կանգնեցնի, ուղղի ողնաշարդ ծուռումուռ:

Որ ստիպի վազել լուսաբացին, թաց խոտերի մեջ:

Որ կյանք տա ու (զգոն եղի՛ր)...

ու նորից խլի:

Որ ամեն ինչ տալով` չտա ոչինչ:

Որ տա ամեն ինչ, բայց խլի՛ առավել:

Որ, անտարբեր, հրի-գցի ջրափոսը նույն:

Որ բաց թողնի արյունդ ցեխաջրի մեջ:

Որ սպանի...

Ուստի զգույշ եղիր: Պատրա՛ստ: Դե՛հ, փախի՛ր:

Բայց փախչե՞մ որ...

Փախի՛ր, արա՛գ, հարցուփորձը թող: Փախի՛ր, դե՛...

Փախչում ես` չորեքթաթ. շուն, որի հիշողությունը ծեծ ու սարսափով է խցված: Փախչում ես ու մտածում` իսկ երբ հասնի` ի՞նչ եմ անելու... Ինչպե՞ս բացատրեմ, որ իրենից առաջ եմ ընկած ոչ իմ մեղքով, որ մորթիս տեղ-տեղ թափված է արդեն, որ ուրիշների մեջ փնտրեցի` իբրև անտեղյակ, թե ժամն ու տեղը չէ: Շտապեցի, խառնեցի, շփոթեցի, կորցրեցի: Պարզապես ապրեցի: Իսկ հիմա ժամն է (ժա՞մն է...), հիմա եկել է (եկե՞լ...), ահա: Դե պատասխան տուր, դե կանգնիր` հայելուն մեջքդ դարձրած ու փորձիր շրջվել ակնաբաց, ու տեսնել, տեսնել... Ոչ, մի՛ տես, չէ՞ որ կա՛ չտեսնելու տարբերակ: Կա փակ աչքերի տարբերակ: Այո, փակիր աչքերդ, պոկիր-խլիր նրան` ժամանակին անհաշվետու, և տա՛ր, տա՛ր, տա՛ր...

Բե՛ր, բե՛ր նրան, բե՛ր այստեղ, այս ավազների վրա, այս մանրալյակ լճակի եզերքը, քշիր հեռու այստեղից մարդ ու կենդանի (այս մրջնին նույնպես), հեռու, հեռու, հարյուր պարսեկ հեռու այստեղից, թող ոչ մի շոշափուկ չդարանի մոտերքում, քոնն է այս լիճը, քոնն է սիրով ներծծված տաք ավազը, քոնն է արևահամ մարմինն առողջ ու ջահել, դիր գլուխդ կրծքին ու... կարող ես ավարտվել: Ինչու՞ ոչ: Սրանից լավ տեղ ավարտի համար չկա, հաստատ: Սակայն սթափվի՛ր, սթափվի՛ր, որովհետև ու՞ր է, ո՞վ կտա...

Նա՞...

Նա մոտ չի թողնի` ձագին պաշտպանող էգ գայլի կատաղությամբ:

Նա անգութ է, դաժան, ինչպես որս չգտնող կատվառյուծ:

Նա խորամանկ աղվես է, կտանի ջրափ` ծարավ ետ կբերի:

Նա մի քիչ ջուր կթողնի իր ոտնահետքերում, որ լակես ագահ:

Նա կոբրայի պես կնետի թույնը, թույնահաս տարածք կրճատելուն պես:

Նա մրջնակերի իր լեզվի վրա կհավաքի մարմինդ կաթվածահար, անկամ:

Նա հովազի ժանիք կխրի կոկորդդ, հենց համբույր հուսաս:

Նա...

Կատարիր քայլդ վերջապես, քանի չի ընկել փոքրիկ դրոշը ժամացույցի:

Կատարե՞մ, հիմա՞... Լավ, կատարեմ: Ահա: Ի՞նչ եղավ... Մա՞տ...

Պարտվեցիր, պարոն:

Պարտվեցի՞: Գուցե: Սակայն հանձնվել չեմ ուզում: Պարզապես կիջնեմ խաղատախտակից, սա էլ տարբերակ է:

Խաղատախտակից դուրս` թաքուն խորշեր ու նրբանցքներ ունեմ, որոնց սայթաքուն հատակով կքայլեմ` լուսնով երկարած ստվերս առաջ գցած, կծխեմ ճմրթված սիգարեթը` տանիքի կաթոցից ձեռնափով ծածկած. բորբոքվող կրակը թեթև կայրի մաշկը ձեռնափիս- աղոտ հուշեր արևոտ լճափից, ուր թողեցի քեզ ինչ-որ ժամանակներում` համոզված, թե չկա վերջ, թե անսպառ են ավազները` սիրով ներծծված: Հիմա զուգահեռ եմ տանում: Բայց տեղ չի հասնում դողդոջուն գիծը, գիծն առաջ գնալ չի կամենում. չգնա՛ս: Չգնա՛ս: Կա՛նգ առ, ծեր սատանա, դեռ կարող ես գողանալ մի քիչ ժամանակ` թիկնոցիդ տակից հեգնանք նետելու աշխարհի դեմքին: Դու դեռ ունես ժամանակ` դռան նեղլիկ արանքով տեսնելու աստիճաններն արագ հաշվող սիրունիկ ոտքերը` վեր, վեր, էլի վեր... Հը՞, կյանքդ կտա՞ս: Բայց կտա՞ս որ, թե՞ ուզում ես դեռ մի քիչ էլ քարշ տալ ցեխերի միջով, ասֆալտին թողնելով մարմնիդ քսուքը: Մի քիչ էլ քարշ տաս, ապա պառկես այստեղ, այս թաց նստարանին, նայես ամպերին լուսնի ուղղությամբ ու սպասես, սպասես...

Շատ բան չէիր ուզելու. գլուխդ դնես փորիկի տաք փղոսկրին ու այդպես մնաս անշարժ, ապա վերջանաս, սպառվես, ներքաշվես ու գնաս այնտեղ, որտեղից եկար, որ էլ երբեք չդառնաս ետ, որովհետև...

Որովհետև քեզ այստեղ չեն սիրում:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13039</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7265">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Այստեղ քեզ չեն սիրում» ստեղծագործությունը:

== Այստեղ քեզ չեն սիրում ==

Երբ ամռան տապին  հանկարծ ցուրտ զգացիր` Նա մոտ է, սահմռկեցնելու չափ մոտ: Զգո՛ն եղիր:   
                                              
Եթե ձմեռվա սառնամանիքին շոգեցիր հանկարծ` Նա ճամփին է, ուր որ է կգա: Պատրաստվի՛ր:

ՆԱ:

Նա հյուսում է կամ հյուսել է արդեն իր ծուղակ-սարդոստայնը: Նրա մանրալիք տաք-ցուրտ շունչն այստեղ է, չէ, այնտեղ, քիչ հեռու, չէ-չէ, արդեն շատ մոտիկ, ահա, խփում է ծոծրակիդ, դեքիդ է խփում` այրելով սթափությունդ, պրկելով մկան ու նյարդ, ճկելով տարածությունը ձեր միջև: «Նա ուղարկված է»,- շշնջում են այրվող գիտակցությանդ վերջին բջիջներն ու ածխանում նույն պահին: Ուղարկվա՞ծ է... Այո, Նա ուղարկված է, ուղարկված է, որ...

Որ կենդանացնի:

Որ թարմ արյուն մղի թմրած-կնճռված անոթներիդ մեջ: 

Որ ոտքի հանի, կանգնեցնի, ուղղի ողնաշարդ ծուռումուռ:

Որ ստիպի վազել լուսաբացին, թաց խոտերի մեջ:

Որ կյանք տա ու (զգոն եղի՛ր)...

ու նորից խլի:

Որ ամեն ինչ տալով` չտա ոչինչ:

Որ տա ամեն ինչ, բայց խլի՛ առավել:

Որ, անտարբեր, հրի-գցի ջրափոսը նույն:

Որ բաց թողնի արյունդ ցեխաջրի մեջ:

Որ սպանի...

Ուստի զգույշ եղիր: Պատրա՛ստ: Դե՛հ, փախի՛ր:

Բայց փախչե՞մ որ...

Փախի՛ր, արա՛գ, հարցուփորձը թող: Փախի՛ր, դե՛...

Փախչում ես` չորեքթաթ. շուն, որի հիշողությունը ծեծ ու սարսափով է խցված: Փախչում ես ու մտածում` իսկ երբ հասնի` ի՞նչ եմ անելու... Ինչպե՞ս բացատրեմ, որ իրենից առաջ եմ ընկած ոչ իմ մեղքով, որ մորթիս տեղ-տեղ թափված է արդեն, որ ուրիշների մեջ փնտրեցի` իբրև անտեղյակ, թե ժամն ու տեղը չէ: Շտապեցի, խառնեցի, շփոթեցի, կորցրեցի: Պարզապես ապրեցի: Իսկ հիմա ժամն է (ժա՞մն է...), հիմա եկել է (եկե՞լ...), ահա: Դե պատասխան տուր, դե կանգնիր` հայելուն մեջքդ դարձրած ու փորձիր շրջվել ակնաբաց, ու տեսնել, տեսնել... Ոչ, մի՛ տես, չէ՞ որ կա՛ չտեսնելու տարբերակ: Կա փակ աչքերի տարբերակ: Այո, փակիր աչքերդ, պոկիր-խլիր նրան` ժամանակին անհաշվետու, և տա՛ր, տա՛ր, տա՛ր...

Բե՛ր, բե՛ր նրան, բե՛ր այստեղ, այս ավազների վրա, այս մանրալյակ լճակի եզերքը, քշիր հեռու այստեղից մարդ ու կենդանի (այս մրջնին նույնպես), հեռու, հեռու, հարյուր պարսեկ հեռու այստեղից, թող ոչ մի շոշափուկ չդարանի մոտերքում, քոնն է այս լիճը, քոնն է սիրով ներծծված տաք ավազը, քոնն է արևահամ մարմինն առողջ ու ջահել, դիր գլուխդ կրծքին ու... կարող ես ավարտվել: Ինչու՞ ոչ: Սրանից լավ տեղ ավարտի համար չկա, հաստատ: Սակայն սթափվի՛ր, սթափվի՛ր, որովհետև ու՞ր է, ո՞վ կտա...

Նա՞...

Նա մոտ չի թողնի` ձագին պաշտպանող էգ գայլի կատաղությամբ:

Նա անգութ է, դաժան, ինչպես որս չգտնող կատվառյուծ:

Նա խորամանկ աղվես է, կտանի ջրափ` ծարավ ետ կբերի:

Նա մի քիչ ջուր կթողնի իր ոտնահետքերում, որ լակես ագահ:

Նա կոբրայի պես կնետի թույնը, թույնահաս տարածք կրճատելուն պես:

Նա մրջնակերի իր լեզվի վրա կհավաքի մարմինդ կաթվածահար, անկամ:

Նա հովազի ժանիք կխրի կոկորդդ, հենց համբույր հուսաս:

Նա...

Կատարիր քայլդ վերջապես, քանի չի ընկել փոքրիկ դրոշը ժամացույցի:

Կատարե՞մ, հիմա՞... Լավ, կատարեմ: Ահա: Ի՞նչ եղավ... Մա՞տ...

Պարտվեցիր, պարոն:

Պարտվեցի՞: Գուցե: Սակայն հանձնվել չեմ ուզում: Պարզապես կիջնեմ խաղատախտակից, սա էլ տարբերակ է:

Խաղատախտակից դուրս` թաքուն խորշեր ու նրբանցքներ ունեմ, որոնց սայթաքուն հատակով կքայլեմ` լուսնով երկարած ստվերս առաջ գցած, կծխեմ ճմրթված սիգարեթը` տանիքի կաթոցից ձեռնափով ծածկած. բորբոքվող կրակը թեթև կայրի մաշկը ձեռնափիս- աղոտ հուշեր արևոտ լճափից, ուր թողեցի քեզ ինչ-որ ժամանակներում` համոզված, թե չկա վերջ, թե անսպառ են ավազները` սիրով ներծծված: Հիմա զուգահեռ եմ տանում: Բայց տեղ չի հասնում դողդոջուն գիծը, գիծն առաջ գնալ չի կամենում. չգնա՛ս: Չգնա՛ս: Կա՛նգ առ, ծեր սատանա, դեռ կարող ես գողանալ մի քիչ ժամանակ` թիկնոցիդ տակից հեգնանք նետելու աշխարհի դեմքին: Դու դեռ ունես ժամանակ` դռան նեղլիկ արանքով տեսնելու աստիճաններն արագ հաշվող սիրունիկ ոտքերը` վեր, վեր, էլի վեր... Հը՞, կյանքդ կտա՞ս: Բայց կտա՞ս որ, թե՞ ուզում ես դեռ մի քիչ էլ քարշ տալ ցեխերի միջով, ասֆալտին թողնելով մարմնիդ քսուքը: Մի քիչ էլ քարշ տաս, ապա պառկես այստեղ, այս թաց նստարանին, նայես ամպերին լուսնի ուղղությամբ ու սպասես, սպասես...

Շատ բան չէիր ուզելու. գլուխդ դնես փորիկի տաք փղոսկրին ու այդպես մնաս անշարժ, ապա վերջանաս, սպառվես, ներքաշվես ու գնաս այնտեղ, որտեղից եկար, որ էլ երբեք չդառնաս ետ, որովհետև...

Որովհետև քեզ այստեղ չեն սիրում:

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այսօր (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6903</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15231</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այսօր'''  '''Այսօր կա, վաղր չկա''' – 1. Ծերացել է. մահը հեռու չէ. մեռնելու ենթակա է։ «Ինքը ծեր է, ոտքի մեկը ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">'''Այսօր'''

'''Այսօր կա, վաղր չկա''' – 1. Ծերացել է. մահը հեռու չէ. մեռնելու ենթակա է։ «Ինքը ծեր է, ոտքի մեկը գերեզմանում. Դե՜հ, ''այսօր կա, վաղը չկա...''» ([[Սիլվա Կապուտիկյան]])։ Հմմտ. «—Ի՞նչ շահ դրանից, երբ այսօր դու կաս, Բայց վաղը, հանկարծ, այլևս չկաս...» (Մ. Սաբիր)։ 2. Անցողիկ՝ ժամանակավոր է։ Պաշտոնն ի՛նչ է. ''այսօր կա, վաղը չկա''։ 

'''Այսօրվա պես''' — Շատ պարզ ու որոշակի (հիշել)։ «''Այսօրվա պես'' հիշում եմ—Վահանն ու դասընկերը՝ ահագին, սև, ծոպավոր փափախները գլխներին՝ ոգևորված վագոն նստեցին» ([[Ավետիք Իսահակյան]]):

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15232</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1050">'''Այսօր'''

'''Այսօր կա, վաղը չկա''' – 1. Ծերացել է. մահը հեռու չէ. մեռնելու ենթակա է։ «Ինքը ծեր է, ոտքի մեկը գերեզմանում. Դե՜հ, ''այսօր կա, վաղը չկա...''» ([[Սիլվա Կապուտիկյան]])։ Հմմտ. «—Ի՞նչ շահ դրանից, երբ այսօր դու կաս, Բայց վաղը, հանկարծ, այլևս չկաս...» (Մ. Սաբիր)։ 2. Անցողիկ՝ ժամանակավոր է։ Պաշտոնն ի՛նչ է. ''այսօր կա, վաղը չկա''։ 

'''Այսօրվա պես''' — Շատ պարզ ու որոշակի (հիշել)։ «''Այսօրվա պես'' հիշում եմ—Վահանն ու դասընկերը՝ ահագին, սև, ծոպավոր փափախները գլխներին՝ ոգևորված վագոն նստեցին» ([[Ավետիք Իսահակյան]]):

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այվազյան, Վարուժան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4003</id>
    <redirect title="Վարուժան Այվազյան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8573</id>
      <timestamp>2012-05-16T08:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Այվազյան, Վարուժան]]» վերանվանված է «[[Վարուժան Այվազյան]]» վերահղմամբ</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="57">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Վարուժան Այվազյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այրուքային ծածկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6460</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14458</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այրուքային ծածկ''' — հատուկ խարամից պատրաստված խառնուրդ, որով ծածկում են մրցավայրերն ու մրցուղիներ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="533">'''Այրուքային ծածկ''' — հատուկ խարամից պատրաստված խառնուրդ, որով ծածկում են մրցավայրերն ու մրցուղիները՝ տարբեր մարզաձևերի (մոտոսպորտ, ֆուտբոլ, թեթև ատլետիկա, թենիս և այլն) մրցումներ և մարզումներ անցկացնելու համար։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այրված սարեր (Հովհաննես Երանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4931</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10807</id>
      <timestamp>2012-09-07T13:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Երանյան]]ի «Այրված սարեր» ստեղծագործությունը:  == Այրված սարեր ==   Առա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="17319">Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Երանյան]]ի «Այրված սարեր» ստեղծագործությունը:

== Այրված սարեր ==
 
Առաջ էլ միշտ նկուղը ջուր էր լցվում, բայց իսկույն դույլերով դուրս էին թափում, որովհետև այնտեղ պահելու բան կար: Պահելու բան լիներ, տանտիրոջ ծերությունը՝ հեչ. թեև ձեռքերի դողն ամեն գործ անհարմար էր դարձնում, բայց դժվար կյանքի երկարատև փորձը դեռևս ուժ էր նշանակում, անգործ չմնալու սովորույթ ու առօրյա: Վերջին մի քանի տարում նկուղն, այնուամենայնիվ, դեպքից դեպք էր մաքրվել, ջուրը մնացել, նեխել էր, գարշահոտն անցել պատերին, և հայր ու աղջիկ հյուր կանչելուց առաջ զուր տանջվեցին երկու օր:

Խնջույքը դեռ չէր սկսվել, երբ գյուղական տան բակում շարած սեղանների ծայրին նարդի խաղացողներից մեկը բացականչեց.

-Նայեք, նայեք, էդ ի՞նչ ա:

Հավաքվածները շրջվեցին, նայեցին լեռանն ու համրացան: Լռության մեջ նրանք վախ էին կուլ տալիս, մինչ մեկը կեղծ անտարբերությամբ ասաց.

-Տո հեչ, է, ամերիկյան ռազմական բազայի լույսերն են:

-Չէ,-առարկեց տանտերերի հարևանը,-բազան ավելի աջ ա ու ավելի բարձր:

-Թռչող օբյեկտ ա երևի,-ասաց ռազմաբազայի վարկախն առաջ քաշած կեղծ անտարբերը:

Սա էլ հեշտությամբ ժխտվեց. Սարի կրծքին օղակ դարձած նշանն արագորեն փոփոխվում էր, մեծացնում պարագիծը, կարցնում կլորությունը, տձևանում:

-Չլինի՞ թուրքերը մեր սարն են պայթեցրել,-տարբերակ առաջարկեց մայրաքաղաքից եկած լրագրողը:

-Ադ մեկ բանն ունինք հավերժ անփոփոխ,- ասաց ջահել սփյուռքահայը:

-Դրա համար  էլ պայթեցնում են,-վարկածին հավանություն տվեց տանտիրոջ փեսաներից մեկը:

-Չէ, ջանմ, ի՞նչ պայթեցում, հրաբուխ է անշուշտ,-քննարկմանը միացավ տարեց սփյուռքահայը:

Այս մեկն էլ փորձեցին հերքել.

-Միլիոն տարվա հանգած հրաբուխ է:

-Ոչ մեկ նշանակություն ունի,- առարկեց տարեցը,- ինչ ալ ըսես՝ կպատահի, բոլոր քնածներն ալ օր մը կարթնանան, հանգածները՝ կբռնկին, մեռածները՝ հարություբ կառնին:

Չվիճեցին՝ գեղեցիկ էր: Սկսեցին քննարկել, թե հրաբխի լավան սովորաբար ինչքան է դեմն եկածը լափելով առաջ գնում, որքան է սարի ու գյուղի միջև եղած հեռավորությունը: Տանտիրոջ ավագ փեսայի՝ խնջույքն սկսելու հրավերով՝ տեղավորվեցին սեղանների շուրջը, բայց հայացքներն էլի լեռան կողմն էի, և ողջ երեկոյի ընթացքում տեսնելով ծավալվող կրակե օղակը՝ ներբորբոքում էին կուլ տված վախը: Լրագրողը պտտվեց սեղանի շուրջն ու ասաց. ՛«Ինչի՞ մուսուլմանների պես նստեցիք՝ առանձին-առանձին: Ես, օրինակ, ուզում եմ կնոջս կողքը նստել»: Կանայք իրենց մեջ տեղ բացեցին նրա համար, իսկ միջնեկ փեսան իր կրտսեր քենակալի ականջին շշնջաց.

-Էդ ղզիկը վերջը ծեծա ուտելու, նարդու մեջ էլ հարամություն էր անում:

Վազվզող երեխաներն անընդհատ բաց էին թողնում նկուղի դուռը, և այնտեղից գարշահոտ էր տարածվում: Ծեր տանտերը մի քանի անգամ վեր կացավ, գնաց փակեց ու սաստեց երեխաներին, իսկ միջնեկ փեսան խորհուրդ տվեց. «Մի կողպեք ճարի կամ լարով կապիր»:

Սեղանապետը երգելու առաջարկ չէր արել, ոչ ոք մյուսին չէր խնդրել երգել, մեկը քթի տակ մի մեղեդի էր դնդնացել, մյուսը միացել, երրորդը՝ փոխել երգը, երգում էին, բայց տանտերն ընդատեց. «Կողքի տանն էսօր թաղում կար, մարդիք դեռ չեն ցրվել, ամոթ ա»:

-Ղազարոս բիձուն ասեք, թող գնա խաթր առնի, քեֆի թույլտվություն առնի,-առաջարկեց հարևանը:

-Չեն տա,-ասաց Ղազարոսը, ամոթ ա, գնամ ի՞նչ ասեմ: Առանց երգելու էլ կդիմանաք:

-Մենք էլ հո թաղում չե՞նք եկել, ի՞նչ ես ասում, թողնենք գնա՞նք,-նեղացավ ավագ փեսան:

Համոզեցին, Ղազարոսին ճանապարհեցին հարևանի տուն, իսկ նկուղի դուռը մինչև նրա գալը բաց մնաց, և նեխահոտը սրտխառնուք էր առաջացնում: Սկսեցին խմբով երգել:

-Հիմա թույլ տված կլինեն,-ասաց լրագրողը:

Ղազարոսը վերադարձավ մեկ ժամից էլ ուշ: Ձեռքերը դողում էին, գլուխը՝ տմբտմբում, ինքը՝ ճոճվում:

-Պահո, բիձեն լավ-լավ ա,-ասաց միջնեկ փեսան,-արի, արի: Արի, տեսնենք՝ ինչ ասացին: Նստիր, նստիր՝ րընկնես, ձեռի հետ էլ էն դուռը փակիր, կերածներս հարամ ա անում:

Երբ արդեն նստել էր, հարցրին.

-Հը, բիձա, պատմիր տեսնենք՝ ի՞նչ ասիր, ի՞նչ պատասխանեցին:

-Ի՞նչ պիտի, պատասխանեց դժգոհ,-ասացի՝ հազար օղորմի Ռոզային:

-Հազար օղորմի էս ասել, հո հազար անգամ չե՞ս ասել օղորմի,-բողոքեց ավագ դուստրը, ժամից ավել է՝ չկաս: Խի հազար օղորմի ասելու համար էդքան խմու՞մ են: Քեզ էնտեղ ավելի՞ հաճելի էր, քան մեզ հե՞տ: Ինչի՞ց ես դժգոհ, առավոտից ման ես գալիս ու փնթփնթում:

Ղազարոսը մշուշված աչքերով նայեց դստերը.

-Ախր, մի շաբաթ մնաց՝ մի օր առաջ չտեսանք: Մի ձեռքն անընդհատ սրտին էր, մեկելը՝ փորին: Եղանակն էլ հենց ամպեց՝ մեջքը բռնեց: Տնքաց ու տնքաց: Բա իմ Նանարը դրա՞ն էր հալալ:

-Պապ, խնդրում եմ,-թախանձեց Նանարը:

-Բիձա, ի՞նչ ասին, երգու՞մ ենք, թե՝ չէ,-նորից հարցրեց միջնեկ փեսան:

Ղազարոսի համբերության բաժակը լցվում էր.

-Ի՞նչ ասին, ի՞նչ ասին,-թնդաց,-ասին՝ գիտենք, որ քեֆի ծախսն էլ, ճանապարհի փողն էլ ամերիկացին է ուղարկել. քո ձեռքին որտեղի՞ց փող, ասին: Ասին, Ղազարոս, գնացեք ձեր քեֆն արեք, հո ամեն օր աղջիկ չե՞ք ճանապարհում Ամերիկա:

-Լավ, լավ, պապ, հանգստացիր,-խնդրեցին երեք դուստրերը, իսկ Նանարը գլուխն ափերի մեջ առավ:

-Չէ, թող իմանա՝ ինչ ասին: Ասին, քանի անգամ է օղորմածիկ Ռոզան լողացրել, մազերը սանրել,հյուսել: Ասին, ո՞նց ես ապրելու առանց Նանարի, Ղազարոս: Էն երեքը մեծ էին, Նանարը փոքրուց որբացավ: Կուրծք տալուց բացի, ամեն ինչ մոր տեղ դու ես արել, ասին, Ղազարոս:

-Բիձու խելքն էլ ձեռքերի պես դողում է,-ասաց ավագ փեսան միջնեկին,-լավ պապ ջան, վերջացրու, թող Նանարին ուրախ սրտով ճամփա գցենք:

Բայց Ղազարոսն էլ հանգստացողը չէր:

-Ոչինչ, ասին, Ղազարոս, ասին՝ կտեսնես, տարին չբոլորած՝ Նանարը քեզ Ամերիկա կտանի:

-Կտանի,պապ, կտանի,-ասաց ավագ դուստրը,- մեզ էլ կտանի, քեզ էլ: Ամբողջ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղղ, էլի միասին կլինենք:

-Իշտահներիդ քացախ,- գոռաց Ղազարոսը, - դրա համա՞ր Նանարիս համոզեցիք: Ես գիտեմ ձեր մտքինը: Ինչքան լացացրիք խեղճին:

-Գիտեի, էլի, որ հարամ ա անելու,-ասաց միջնեկ փեսան ավագին,-բիձա, չորս փեսա ունես, ո՞ր մեկից ես գոհ,-հետո նորից շրջվեց քենակալի կողմը,-իզուր էլ Բաբկենի բանկետը թողեցի՝ եկա:

Տարեց սփյուռքահայը ոտքի ելավ և փորձեց գեղեցկախոսությամբ մեղմել մթնոլորտը:

-Զվարթորեն երջանկություն մաղթիր դստերդ, հայրիկ: Հոն ընդունված է՝ իրարմե մեծ ալ կառնին, պզտիկ ալ: Տարիքը ոչ մեկ նշանակություն ունի երջանիկ ըլլալու համար:

-Իհարկե, չունի,-ձայնակցեց միջնեկ դուստրը, երեկ զանգել էր, Նանարին հարցրել, թե «Լինքոլնը» ի՞նչ գույնի է ուզում: Խեղճ  Նանարն ի՞նչ իմանա՝  «Լինքոլն» ինչ է: Պապ, դու գիտե՞ս ինչ է «Լինքոլնը»: Հենց էնպես պատասխանել էր, թե ծիրանագույն: Ասել էր. «Կստանաս հենց օդանավակայանում՝ որպես հարսանեկան նվեր»:

-Հինգ օրից մեկնում են Կարիբյան կղզիներ՝ ամուսնական ճամփորդության,- առաջին անգամ խոսակցությանը միացավ երրորդ դուստրը:

-Օ, «Լինքոլն», Կարիբյան կղզիներ,-մեջ մտավ երիտասարդ սփյուռքահայը, ինչու՞ չէիք ըսեր, որ մեր փոսացուն հարուստ անձ մըն է: լոս Անջելես ու՞ր կապրի, իմ հասցեն կուտա՞ք:

-Լսեցիր, պապ,-շարունակեց միջնեկ դուստրը,- հասցե է ուզում: Թեքվիր, հարցրու՝ էսքան աղջիկ կա սեղանի շուրջ, ո՞ր մեկը կհրաժարվեր նման բախտից:

Նանարը գնում-գալիս, սեղանի ափսեներն էր փոխում, դատարկ շշերը հավաքում սեղանից, աչքերը կարմրած էին, մերթ ընդ մերթ փորձում էր սրբել աննկատ: Ղազարոսը կարծես խաղաղվում էր, քղջիկներն էին շարունակում:

-Կամ ի՞նչ վատ բան կա, որ ասում ենք՝ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղ,-շարունակում էր միջնեկը:

-Այ աղջի, հերիք ա ճառ ասես,-փորձեց լռեցնել ամուսինը, մեկա բիձուն չես համոզի:

-Մեկ էլ բիձա ասեցիր՝ չնեղանաս, լսեցի՞ր,-շշպռեց ամուսնուն ու էլի հորը դիմեց,-Նանարը քո հարազատն է, մենք՝ խո՞րթը: Հարազատ քույրեր չե՞նք: Ի՞նչ վատ բան կա, որ ուզում ենք մեզանից մեկը լավ ապրի, օգնի մյուսներին: Էս պրեսսային հարցրու, թե ոնց եղավ, որ եկավ: Քանի՞ տարի ոտք չէր դրել մորաքրոջ տուն, քանի՞ տարի չէր տեսել Նանարին: Ի՞նչ վատ բան ենք ուզում, պապ:

Սկսեց հեկեկալ:

-Այ աղջի, քեզ ասացի՝ վերջացրու, նորից ոտքի ելավ միջնեկ փեսան՝ չստացված խնջույքի սեղանապետը:-Չէ, ես գնացի, Բաբկենը կնեղանա, գնամ գոնե բանկետի վերջին հասնեմ:

Ես էլ եմ գալիս,-ասաց ավագ քենակալը,-ինձ էլ հետդ տար: Բաբկենին ճանաչում եմ: Էն չի՞, որ կոնտուզիայից կուրացավ:

-Չէ, կոնտուզիայից չէր, արկի բեկորը աչքը հանեց, բայց կյանքը փրկեցին:

-Գալիս եմ, գնացինք: Ի՞նչ բանկետ ա անում:

-Քրդի անձնագիր ա առել, Եվրոպայում պետք կգա:

-Քուրդի  անձնագի՞րն ինչ կընե, այժմ ալ Օջալանի կողքի՞ն պիտի կըռվե,-փորձեց կատակել ջահելը:

-Քեզ միամիտի տեղ մի դիր,-պատասխանեց միջնեկը,- բարի գիշեր քեզ: Նանար ջան, վաղը կեսօրին կգամ, կտանեմ աերոպորտ:

-Ես էլ վաղը կգամ,- միացավ ավագը:

Մեկական շիշ կոնյակ վերցնելով սեղանից՝ դուրս եկան: Բարի գիշեր մաղթեց և հեռացավ նաև հարևանը: Ավագ դուստրը շոյում էր Ղազարոսի ուսը: Հոր մյուս կողքին Նանարն էր նստել: Վերջապես սեղան էր նստել՝ իր հարսանիքի սեղանին:

-Բա, պապ ջան, քեզ թողնեին՝ էս տկլորին կտայիր աղջկադ,-հեռացեղ հարևանին ցույց տալով՝ ասաց միջնելը,-մինչև հիմա դպրոցի վերջին զանգի շալվարն ա հագնում:

-Պապային էլ պիտի հասկանանք,-միացավ ավագը,-ուզում էր Նանարին մոտը պահել, չէ՞ պապ: Հա, արդեն ծեր ես, մենակ դժվար կլինի, բայց աղջկադ ճակատագրի հետ խաղալու իրավունք չունես:

-Լավ էլ տղա էր,-մի կերպ շշնջաց Ղազարոսը:

-Գիտե՞ս ինչի են մորը միաչքանի ասում,-շարունակում էր միջնեկը, որովհետև արդեն քանի տարի ա՝ ակնոցի մի ապակին ընկել ա, միակնանի ակնոցով ա մարդամեջ դուրս գալիս:

-Լավ էլի, վերջացրեք, նորից թախանձեց Նանարը:

Ղազարոսի արմունկները սեղանին դրեց, գլուխը գցեց արմունկներին:

-Արի քեզ տանեմ, քնիր,- ասաց Նանարն ու փորձեց բարձրացնել հորը և նրա անօգնականությունից էլի հեծկլտաց:

-Լացիր, բալես, կուշտ լացիր,- ասաց Ղազարոսը՝ մի կերպ ոտքի կանգնելով:-Էստեղ լաց եղիր, որ էնտեղ չլացես: Ոչ կարոտից, ոչ էլ ուրիշ բանից՝ չլացես:

Մայրաքաղաքից եկածները՝ թղթակիցը, հայր և որդի սփյուռքահայերը, էլի մի քանիսը ոտքի ելան: Քամի խաղաց ու նկուղի գարշահոտն ավելի խիստ զգացվեց:

-Էս հոտը չկտրվեց ու չկտրվեց,-քրթմնջաց երրորդ դուստրը:

-Հոտը հեչ,- ասաց Նանարի օգնությամբ դեպի տան վերնահարկ տանող աստիճանները քայլող Ղազարոսը,-խնավությունը քաշել ա պատերի ջանը, մի օր տունը փուլ կգա:

-Ափսոս, ֆոտոապարատ չկա,-ասաց լրագրողը՝ սարի կրծքին ծավալվող կրակը ցույց տալով, տեսնես՝ ի՞նչ են արել շան որդիք:

Քաղաքացիների գնալուց հետո, լռության մեջ նորից ահն ուժգնացավ: Մթության մեջ հրկիզված լեռը ահասարսուռ էր ու վհատեցնող:

-Իսկապես, էս ի՞նչ ա, մամա ջան,- շշնջաց հորը դռան մոտ հասցրած Նանարը:

-Բան չկա, մի վախեցեք,-հանգստացրեց Ղազարոսը,-քրդերը ցորենի տակն են վառել: Չորրորդ տարին ա՝ սարի փեշին ցորեն են ցանում: Հնձել են, տակի սալոմն են վառել: Մի վախեցեք, սարին բան չի պատահի:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14288</id>
      <timestamp>2013-03-23T20:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="17428">Ստորև ներկայացվում է [[Հովհաննես Երանյան]]ի '''«Այրված սարեր»''' ստեղծագործությունը:

== Այրված սարեր ==
 
Առաջ էլ միշտ նկուղը ջուր էր լցվում, բայց իսկույն դույլերով դուրս էին թափում, որովհետև այնտեղ պահելու բան կար: Պահելու բան լիներ, տանտիրոջ ծերությունը՝ հեչ. թեև ձեռքերի դողն ամեն գործ անհարմար էր դարձնում, բայց դժվար կյանքի երկարատև փորձը դեռևս ուժ էր նշանակում, անգործ չմնալու սովորույթ ու առօրյա: Վերջին մի քանի տարում նկուղն, այնուամենայնիվ, դեպքից դեպք էր մաքրվել, ջուրը մնացել, նեխել էր, գարշահոտն անցել պատերին, և հայր ու աղջիկ հյուր կանչելուց առաջ զուր տանջվեցին երկու օր:

Խնջույքը դեռ չէր սկսվել, երբ գյուղական տան բակում շարած սեղանների ծայրին նարդի խաղացողներից մեկը բացականչեց.

-Նայեք, նայեք, էդ ի՞նչ ա:

Հավաքվածները շրջվեցին, նայեցին լեռանն ու համրացան: Լռության մեջ նրանք վախ էին կուլ տալիս, մինչ մեկը կեղծ անտարբերությամբ ասաց.

-Տո հեչ, է, ամերիկյան ռազմական բազայի լույսերն են:

-Չէ,-առարկեց տանտերերի հարևանը,-բազան ավելի աջ ա ու ավելի բարձր:

-Թռչող օբյեկտ ա երևի,-ասաց ռազմաբազայի վարկախն առաջ քաշած կեղծ անտարբերը:

Սա էլ հեշտությամբ ժխտվեց. Սարի կրծքին օղակ դարձած նշանն արագորեն փոփոխվում էր, մեծացնում պարագիծը, կարցնում կլորությունը, տձևանում:

-Չլինի՞ թուրքերը մեր սարն են պայթեցրել,-տարբերակ առաջարկեց մայրաքաղաքից եկած լրագրողը:

-Ադ մեկ բանն ունինք հավերժ անփոփոխ,- ասաց ջահել սփյուռքահայը:

-Դրա համար  էլ պայթեցնում են,-վարկածին հավանություն տվեց տանտիրոջ փեսաներից մեկը:

-Չէ, ջանմ, ի՞նչ պայթեցում, հրաբուխ է անշուշտ,-քննարկմանը միացավ տարեց սփյուռքահայը:

Այս մեկն էլ փորձեցին հերքել.

-Միլիոն տարվա հանգած հրաբուխ է:

-Ոչ մեկ նշանակություն ունի,- առարկեց տարեցը,- ինչ ալ ըսես՝ կպատահի, բոլոր քնածներն ալ օր մը կարթնանան, հանգածները՝ կբռնկին, մեռածները՝ հարություբ կառնին:

Չվիճեցին՝ գեղեցիկ էր: Սկսեցին քննարկել, թե հրաբխի լավան սովորաբար ինչքան է դեմն եկածը լափելով առաջ գնում, որքան է սարի ու գյուղի միջև եղած հեռավորությունը: Տանտիրոջ ավագ փեսայի՝ խնջույքն սկսելու հրավերով՝ տեղավորվեցին սեղանների շուրջը, բայց հայացքներն էլի լեռան կողմն էի, և ողջ երեկոյի ընթացքում տեսնելով ծավալվող կրակե օղակը՝ ներբորբոքում էին կուլ տված վախը: Լրագրողը պտտվեց սեղանի շուրջն ու ասաց. ՛«Ինչի՞ մուսուլմանների պես նստեցիք՝ առանձին-առանձին: Ես, օրինակ, ուզում եմ կնոջս կողքը նստել»: Կանայք իրենց մեջ տեղ բացեցին նրա համար, իսկ միջնեկ փեսան իր կրտսեր քենակալի ականջին շշնջաց.

-Էդ ղզիկը վերջը ծեծա ուտելու, նարդու մեջ էլ հարամություն էր անում:

Վազվզող երեխաներն անընդհատ բաց էին թողնում նկուղի դուռը, և այնտեղից գարշահոտ էր տարածվում: Ծեր տանտերը մի քանի անգամ վեր կացավ, գնաց փակեց ու սաստեց երեխաներին, իսկ միջնեկ փեսան խորհուրդ տվեց. «Մի կողպեք ճարի կամ լարով կապիր»:

Սեղանապետը երգելու առաջարկ չէր արել, ոչ ոք մյուսին չէր խնդրել երգել, մեկը քթի տակ մի մեղեդի էր դնդնացել, մյուսը միացել, երրորդը՝ փոխել երգը, երգում էին, բայց տանտերն ընդատեց. «Կողքի տանն էսօր թաղում կար, մարդիք դեռ չեն ցրվել, ամոթ ա»:

-Ղազարոս բիձուն ասեք, թող գնա խաթր առնի, քեֆի թույլտվություն առնի,-առաջարկեց հարևանը:

-Չեն տա,-ասաց Ղազարոսը, ամոթ ա, գնամ ի՞նչ ասեմ: Առանց երգելու էլ կդիմանաք:

-Մենք էլ հո թաղում չե՞նք եկել, ի՞նչ ես ասում, թողնենք գնա՞նք,-նեղացավ ավագ փեսան:

Համոզեցին, Ղազարոսին ճանապարհեցին հարևանի տուն, իսկ նկուղի դուռը մինչև նրա գալը բաց մնաց, և նեխահոտը սրտխառնուք էր առաջացնում: Սկսեցին խմբով երգել:

-Հիմա թույլ տված կլինեն,-ասաց լրագրողը:

Ղազարոսը վերադարձավ մեկ ժամից էլ ուշ: Ձեռքերը դողում էին, գլուխը՝ տմբտմբում, ինքը՝ ճոճվում:

-Պահո, բիձեն լավ-լավ ա,-ասաց միջնեկ փեսան,-արի, արի: Արի, տեսնենք՝ ինչ ասացին: Նստիր, նստիր՝ րընկնես, ձեռի հետ էլ էն դուռը փակիր, կերածներս հարամ ա անում:

Երբ արդեն նստել էր, հարցրին.

-Հը, բիձա, պատմիր տեսնենք՝ ի՞նչ ասիր, ի՞նչ պատասխանեցին:

-Ի՞նչ պիտի, պատասխանեց դժգոհ,-ասացի՝ հազար օղորմի Ռոզային:

-Հազար օղորմի էս ասել, հո հազար անգամ չե՞ս ասել օղորմի,-բողոքեց ավագ դուստրը, ժամից ավել է՝ չկաս: Խի հազար օղորմի ասելու համար էդքան խմու՞մ են: Քեզ էնտեղ ավելի՞ հաճելի էր, քան մեզ հե՞տ: Ինչի՞ց ես դժգոհ, առավոտից ման ես գալիս ու փնթփնթում:

Ղազարոսը մշուշված աչքերով նայեց դստերը.

-Ախր, մի շաբաթ մնաց՝ մի օր առաջ չտեսանք: Մի ձեռքն անընդհատ սրտին էր, մեկելը՝ փորին: Եղանակն էլ հենց ամպեց՝ մեջքը բռնեց: Տնքաց ու տնքաց: Բա իմ Նանարը դրա՞ն էր հալալ:

-Պապ, խնդրում եմ,-թախանձեց Նանարը:

-Բիձա, ի՞նչ ասին, երգու՞մ ենք, թե՝ չէ,-նորից հարցրեց միջնեկ փեսան:

Ղազարոսի համբերության բաժակը լցվում էր.

-Ի՞նչ ասին, ի՞նչ ասին,-թնդաց,-ասին՝ գիտենք, որ քեֆի ծախսն էլ, ճանապարհի փողն էլ ամերիկացին է ուղարկել. քո ձեռքին որտեղի՞ց փող, ասին: Ասին, Ղազարոս, գնացեք ձեր քեֆն արեք, հո ամեն օր աղջիկ չե՞ք ճանապարհում Ամերիկա:

-Լավ, լավ, պապ, հանգստացիր,-խնդրեցին երեք դուստրերը, իսկ Նանարը գլուխն ափերի մեջ առավ:

-Չէ, թող իմանա՝ ինչ ասին: Ասին, քանի անգամ է օղորմածիկ Ռոզան լողացրել, մազերը սանրել,հյուսել: Ասին, ո՞նց ես ապրելու առանց Նանարի, Ղազարոս: Էն երեքը մեծ էին, Նանարը փոքրուց որբացավ: Կուրծք տալուց բացի, ամեն ինչ մոր տեղ դու ես արել, ասին, Ղազարոս:

-Բիձու խելքն էլ ձեռքերի պես դողում է,-ասաց ավագ փեսան միջնեկին,-լավ պապ ջան, վերջացրու, թող Նանարին ուրախ սրտով ճամփա գցենք:

Բայց Ղազարոսն էլ հանգստացողը չէր:

-Ոչինչ, ասին, Ղազարոս, ասին՝ կտեսնես, տարին չբոլորած՝ Նանարը քեզ Ամերիկա կտանի:

-Կտանի,պապ, կտանի,-ասաց ավագ դուստրը,- մեզ էլ կտանի, քեզ էլ: Ամբողջ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղղ, էլի միասին կլինենք:

-Իշտահներիդ քացախ,- գոռաց Ղազարոսը, - դրա համա՞ր Նանարիս համոզեցիք: Ես գիտեմ ձեր մտքինը: Ինչքան լացացրիք խեղճին:

-Գիտեի, էլի, որ հարամ ա անելու,-ասաց միջնեկ փեսան ավագին,-բիձա, չորս փեսա ունես, ո՞ր մեկից ես գոհ,-հետո նորից շրջվեց քենակալի կողմը,-իզուր էլ Բաբկենի բանկետը թողեցի՝ եկա:

Տարեց սփյուռքահայը ոտքի ելավ և փորձեց գեղեցկախոսությամբ մեղմել մթնոլորտը:

-Զվարթորեն երջանկություն մաղթիր դստերդ, հայրիկ: Հոն ընդունված է՝ իրարմե մեծ ալ կառնին, պզտիկ ալ: Տարիքը ոչ մեկ նշանակություն ունի երջանիկ ըլլալու համար:

-Իհարկե, չունի,-ձայնակցեց միջնեկ դուստրը, երեկ զանգել էր, Նանարին հարցրել, թե «Լինքոլնը» ի՞նչ գույնի է ուզում: Խեղճ  Նանարն ի՞նչ իմանա՝  «Լինքոլն» ինչ է: Պապ, դու գիտե՞ս ինչ է «Լինքոլնը»: Հենց էնպես պատասխանել էր, թե ծիրանագույն: Ասել էր. «Կստանաս հենց օդանավակայանում՝ որպես հարսանեկան նվեր»:

-Հինգ օրից մեկնում են Կարիբյան կղզիներ՝ ամուսնական ճամփորդության,- առաջին անգամ խոսակցությանը միացավ երրորդ դուստրը:

-Օ, «Լինքոլն», Կարիբյան կղզիներ,-մեջ մտավ երիտասարդ սփյուռքահայը, ինչու՞ չէիք ըսեր, որ մեր փոսացուն հարուստ անձ մըն է: լոս Անջելես ու՞ր կապրի, իմ հասցեն կուտա՞ք:

-Լսեցիր, պապ,-շարունակեց միջնեկ դուստրը,- հասցե է ուզում: Թեքվիր, հարցրու՝ էսքան աղջիկ կա սեղանի շուրջ, ո՞ր մեկը կհրաժարվեր նման բախտից:

Նանարը գնում-գալիս, սեղանի ափսեներն էր փոխում, դատարկ շշերը հավաքում սեղանից, աչքերը կարմրած էին, մերթ ընդ մերթ փորձում էր սրբել աննկատ: Ղազարոսը կարծես խաղաղվում էր, քղջիկներն էին շարունակում:

-Կամ ի՞նչ վատ բան կա, որ ասում ենք՝ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղ,-շարունակում էր միջնեկը:

-Այ աղջի, հերիք ա ճառ ասես,-փորձեց լռեցնել ամուսինը, մեկա բիձուն չես համոզի:

-Մեկ էլ բիձա ասեցիր՝ չնեղանաս, լսեցի՞ր,-շշպռեց ամուսնուն ու էլի հորը դիմեց,-Նանարը քո հարազատն է, մենք՝ խո՞րթը: Հարազատ քույրեր չե՞նք: Ի՞նչ վատ բան կա, որ ուզում ենք մեզանից մեկը լավ ապրի, օգնի մյուսներին: Էս պրեսսային հարցրու, թե ոնց եղավ, որ եկավ: Քանի՞ տարի ոտք չէր դրել մորաքրոջ տուն, քանի՞ տարի չէր տեսել Նանարին: Ի՞նչ վատ բան ենք ուզում, պապ:

Սկսեց հեկեկալ:

-Այ աղջի, քեզ ասացի՝ վերջացրու, նորից ոտքի ելավ միջնեկ փեսան՝ չստացված խնջույքի սեղանապետը:-Չէ, ես գնացի, Բաբկենը կնեղանա, գնամ գոնե բանկետի վերջին հասնեմ:

Ես էլ եմ գալիս,-ասաց ավագ քենակալը,-ինձ էլ հետդ տար: Բաբկենին ճանաչում եմ: Էն չի՞, որ կոնտուզիայից կուրացավ:

-Չէ, կոնտուզիայից չէր, արկի բեկորը աչքը հանեց, բայց կյանքը փրկեցին:

-Գալիս եմ, գնացինք: Ի՞նչ բանկետ ա անում:

-Քրդի անձնագիր ա առել, Եվրոպայում պետք կգա:

-Քուրդի  անձնագի՞րն ինչ կընե, այժմ ալ Օջալանի կողքի՞ն պիտի կըռվե,-փորձեց կատակել ջահելը:

-Քեզ միամիտի տեղ մի դիր,-պատասխանեց միջնեկը,- բարի գիշեր քեզ: Նանար ջան, վաղը կեսօրին կգամ, կտանեմ աերոպորտ:

-Ես էլ վաղը կգամ,- միացավ ավագը:

Մեկական շիշ կոնյակ վերցնելով սեղանից՝ դուրս եկան: Բարի գիշեր մաղթեց և հեռացավ նաև հարևանը: Ավագ դուստրը շոյում էր Ղազարոսի ուսը: Հոր մյուս կողքին Նանարն էր նստել: Վերջապես սեղան էր նստել՝ իր հարսանիքի սեղանին:

-Բա, պապ ջան, քեզ թողնեին՝ էս տկլորին կտայիր աղջկադ,-հեռացեղ հարևանին ցույց տալով՝ ասաց միջնելը,-մինչև հիմա դպրոցի վերջին զանգի շալվարն ա հագնում:

-Պապային էլ պիտի հասկանանք,-միացավ ավագը,-ուզում էր Նանարին մոտը պահել, չէ՞ պապ: Հա, արդեն ծեր ես, մենակ դժվար կլինի, բայց աղջկադ ճակատագրի հետ խաղալու իրավունք չունես:

-Լավ էլ տղա էր,-մի կերպ շշնջաց Ղազարոսը:

-Գիտե՞ս ինչի են մորը միաչքանի ասում,-շարունակում էր միջնեկը, որովհետև արդեն քանի տարի ա՝ ակնոցի մի ապակին ընկել ա, միակնանի ակնոցով ա մարդամեջ դուրս գալիս:

-Լավ էլի, վերջացրեք, նորից թախանձեց Նանարը:

Ղազարոսի արմունկները սեղանին դրեց, գլուխը գցեց արմունկներին:

-Արի քեզ տանեմ, քնիր,- ասաց Նանարն ու փորձեց բարձրացնել հորը և նրա անօգնականությունից էլի հեծկլտաց:

-Լացիր, բալես, կուշտ լացիր,- ասաց Ղազարոսը՝ մի կերպ ոտքի կանգնելով:-Էստեղ լաց եղիր, որ էնտեղ չլացես: Ոչ կարոտից, ոչ էլ ուրիշ բանից՝ չլացես:

Մայրաքաղաքից եկածները՝ թղթակիցը, հայր և որդի սփյուռքահայերը, էլի մի քանիսը ոտքի ելան: Քամի խաղաց ու նկուղի գարշահոտն ավելի խիստ զգացվեց:

-Էս հոտը չկտրվեց ու չկտրվեց,-քրթմնջաց երրորդ դուստրը:

-Հոտը հեչ,- ասաց Նանարի օգնությամբ դեպի տան վերնահարկ տանող աստիճանները քայլող Ղազարոսը,-խնավությունը քաշել ա պատերի ջանը, մի օր տունը փուլ կգա:

-Ափսոս, ֆոտոապարատ չկա,-ասաց լրագրողը՝ սարի կրծքին ծավալվող կրակը ցույց տալով, տեսնես՝ ի՞նչ են արել շան որդիք:

Քաղաքացիների գնալուց հետո, լռության մեջ նորից ահն ուժգնացավ: Մթության մեջ հրկիզված լեռը ահասարսուռ էր ու վհատեցնող:

-Իսկապես, էս ի՞նչ ա, մամա ջան,- շշնջաց հորը դռան մոտ հասցրած Նանարը:

-Բան չկա, մի վախեցեք,-հանգստացրեց Ղազարոսը,-քրդերը ցորենի տակն են վառել: Չորրորդ տարին ա՝ սարի փեշին ցորեն են ցանում: Հնձել են, տակի սալոմն են վառել: Մի վախեցեք, սարին բան չի պատահի:

[[Կատեգորիա:Հովհաննես Երանյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այրվածք, այրուք (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7231</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15929</id>
      <timestamp>2013-07-27T13:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Այրվածք, այրուք''', Փոշիանման այրուք, կապարօքսիդի ազատ, չօքսիդացված ձուլվածք, որ առաջանում է տպագրակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="501">'''Այրվածք, այրուք''', Փոշիանման այրուք, կապարօքսիդի ազատ, չօքսիդացված ձուլվածք, որ առաջանում է տպագրական համաձուլվածքների վերահալման ժամանակ: Հալած համաձուլվածքի երեսից այրվածքը հանվում է մետաղյա քամիչով:

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անա Արզումանյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4733</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10362</id>
      <timestamp>2012-08-20T12:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Ana Arzoumanian.jpg|250px|thumb|]] '''Անա Արզումանյան''' (ծնվ. 1962, ապրիլի 21, Բուենոս Այրես), իսպանագիր հայ բանաստ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3131">[[Պատկեր:Ana Arzoumanian.jpg|250px|thumb|]]
'''Անա Արզումանյան''' (ծնվ. 1962, ապրիլի 21, Բուենոս Այրես), իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

Մասնագիտությամբ իրավաբան է: Իրավաբանությամբ զբաղվում է տեսականորեն` մասնավորապես անդրադառնալով վերջինիս` Հայոց ցեղասպանության և Հոլոքոսթի հետ ունեցած առնչություններին: 1986-1999-ին օրենքի փիլիսոփայություն է դասախոսել Սալվադորի համալսարանում (Բուենոս Այրես): 2008-ին ուսումնասիրություն է կատարել Հոլոքոսթի և Երուսաղեմում վերջինիս հետագա ազդեցությունների վերաբերյալ: Դոկտորական ատենախոսությունը (մասնագիտացումը` հոգեվերլուծաբան) պաշտպանել է Escuda de Orientactio’n Lacaniana ինստիտուտում:
 
Ներկայումս որպես հոգեվերլուծաբան` աշխատում է Բուենոս Այրեսի մի շարք հոգեբուժական հաստատություններում:

Տպագրվել են պոեզիայի հետևյալ ժողովածուները` Labios (1993), Debajo de la piedra (1998), El ahogadero (2002), Cuando toda acabe toda  acabara, La mujer de ellos (2001), նոթեր, La granada (2003), Mia (2004), Juana I (2006), Արգենտինայում հայկական սփյուռքի մասին էսսե: Թարգմանել է Սյուզան Գուբարի «Հոլոքոսթի երկար ու կարճ պատմությունը», Լուսիեն Ֆլափփեր Մազուրի Sade et l’ecriture de l’orgie (2006) ստեղծագործությունը: 

2009-ին իր պոեզիայի մասին ընթերցումներով հրավիրվել է հանդես գալ Նյու Յորքի համալսարանում: Նույն համալսարանում լատինամերիկյան գրականություն է կարդացել`  որպես հրավիրված դասախոս: 

Էլֆրիդա Ելինեկի, Քլարիս Լիսփեքթորի և Դիամելա Էլթիթի աշխատություններին նվիրված նրա La mujer de ellos գիրքը Անդրեա Ջեփթանովիչի կողմից դասավանդվել է իսպաներենով (Casa de las Ame’ricas): Նրա El depo’sito humano: una geografia de la desaparicion էսսեն Լեոնարդո Սենկմանի կողմից ներկայացվել է Սան Փաբլոյի համալսարանում (Բրազիլիա) Linguagens do Oriente. Territorios e Fronteras սեմինարին (2010):

== Աղբյուրներ ==
* Գրական Սփյուռք (տարեգիրք), 2010, էջ 61:

{{DEFAULTSORT:Արզումանյան, Անա}}
[[Կատեգորիա:1962 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Իսպանագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Իսպանագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10363</id>
      <timestamp>2012-08-20T12:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3139">[[Պատկեր:Ana Arzoumanian.jpg|250px|thumb|]]
'''Անա Արզումանյան''' (ծնվ. [[1962]], [[ապրիլի 21]], Բուենոս Այրես), իսպանագիր հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

Մասնագիտությամբ իրավաբան է: Իրավաբանությամբ զբաղվում է տեսականորեն` մասնավորապես անդրադառնալով վերջինիս` Հայոց ցեղասպանության և Հոլոքոսթի հետ ունեցած առնչություններին: 1986-1999-ին օրենքի փիլիսոփայություն է դասախոսել Սալվադորի համալսարանում (Բուենոս Այրես): 2008-ին ուսումնասիրություն է կատարել Հոլոքոսթի և Երուսաղեմում վերջինիս հետագա ազդեցությունների վերաբերյալ: Դոկտորական ատենախոսությունը (մասնագիտացումը` հոգեվերլուծաբան) պաշտպանել է Escuda de Orientactio’n Lacaniana ինստիտուտում:
 
Ներկայումս որպես հոգեվերլուծաբան` աշխատում է Բուենոս Այրեսի մի շարք հոգեբուժական հաստատություններում:

Տպագրվել են պոեզիայի հետևյալ ժողովածուները` Labios (1993), Debajo de la piedra (1998), El ahogadero (2002), Cuando toda acabe toda  acabara, La mujer de ellos (2001), նոթեր, La granada (2003), Mia (2004), Juana I (2006), Արգենտինայում հայկական սփյուռքի մասին էսսե: Թարգմանել է Սյուզան Գուբարի «Հոլոքոսթի երկար ու կարճ պատմությունը», Լուսիեն Ֆլափփեր Մազուրի Sade et l’ecriture de l’orgie (2006) ստեղծագործությունը: 

2009-ին իր պոեզիայի մասին ընթերցումներով հրավիրվել է հանդես գալ Նյու Յորքի համալսարանում: Նույն համալսարանում լատինամերիկյան գրականություն է կարդացել`  որպես հրավիրված դասախոս: 

Էլֆրիդա Ելինեկի, Քլարիս Լիսփեքթորի և Դիամելա Էլթիթի աշխատություններին նվիրված նրա La mujer de ellos գիրքը Անդրեա Ջեփթանովիչի կողմից դասավանդվել է իսպաներենով (Casa de las Ame’ricas): Նրա El depo’sito humano: una geografia de la desaparicion էսսեն Լեոնարդո Սենկմանի կողմից ներկայացվել է Սան Փաբլոյի համալսարանում (Բրազիլիա) Linguagens do Oriente. Territorios e Fronteras սեմինարին (2010):

== Աղբյուրներ ==
* Գրական Սփյուռք (տարեգիրք), 2010, էջ 61:

{{DEFAULTSORT:Արզումանյան, Անա}}
[[Կատեգորիա:1962 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Իսպանագիր հայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Իսպանագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անագ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7247</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15957</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անագ''' (Տո)։ Սպիտակ արծաթագույն մետաղ, ունի բյուրեղային կառուցվածք։ Անագի տարբեր տեսակները պարունա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="703">'''Անագ''' (Տո)։ Սպիտակ արծաթագույն մետաղ, ունի բյուրեղային կառուցվածք։ Անագի տարբեր տեսակները պարունակում են 0,1-ից մինչև 3,75% տարբեր խառնուրդներ։ Պոլիգրաֆիայում գործածվում է տպագրական համաձուլվածքում՝ նրա հալման ջերմաստիճանը իջեցնելու, գծային հատկությանը լավացնելու և համաձուլվածքի ամրությանը բարձրացնելու համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Բոստանջյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3637</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7786</id>
      <timestamp>2012-03-18T06:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անահիտ Բոստանջյան Խաչատուրի''' (ծնվ. [[1949]], [[սեպտեմբերի 10]], Թբիլիսի), բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7635">'''Անահիտ Բոստանջյան Խաչատուրի''' (ծնվ. [[1949]], [[սեպտեմբերի 10]], Թբիլիսի), բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

1966-ին ոսկե մեդալով ավարտել է տեղի Հովհ. Թումանյանի անվան թիվ 34 միջնակարգ դպրոցը, 1972-ին Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը: 1972-75-ին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել ՀՀ Կալինինոյի շրջանի (այժմ՝ Տաշիր) Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Լեռնհովիտ) գյուղի միջնակարգ դպրոցում: 1975-ին կրկին վերադարձել է ծննդավայր: Նույն թվականից մինչև օրս աշխատում է Թբիլիսիի «Մերանի» հրատարակչությունում: [[Հայերեն]] հրատարկությունների խմբագիրն է: Գրեթե 40 աշխատանքային տարիների ընթացքում աշխատել է համատեղության կարգով ՝1975 -1980-ին դասախոսել է Թբիլիսիի Ա.Ս. Պուշկինի անվան մանկավարժական համալսարանի հայոց լեզվի ու գրականության ամբիոնում, միաժամանկ դասավանդել թիվ 1 օժանդակ դպրոցում (մինչև 1987թ.): 1994 -ից մինչև այսօր հանրապետական «Վրաստան» թերթի հատուկ թղթակիցն ու բաժանորդագրության ծառայության ղեկավարն է: 1988-ից  Վրաստանի գրողների միության  «ԿԱՄՈՒՐՋ» հայալեզու տարեգրքի գլխավոր խմբագիրն է: 2003-ից առ այսօր  ՀՀ Օքրո Օքրոյանի անվան «Աստված սեր է» գրական հիմնադրամի  Վրաստանի հետ կապերի բաժնի վարիչն է: 1975-ից թղթակցում է Վրաստանի, Հայաստանի, նաև Սփյուռքի հայատառ, ռուսատառ ու վրացատառ  մամուլին: Կազմել, խմբագրել ու հրատարակել է 300-ից ավելի գիրք, գրել առաջաբաններ: Մի շարք գրականագիտական հոդվածների հեղինակ է, նաև ակնարկների, էսսեների, տպագրել է մի շարք հոդվածներ հայ-վրաց գրական կապերին մասին:  Թարգմանում է հիմնականում վրացերենից հայերեն , նաև՝ հայերենից վրացերեն: 25 գրքի  հեղինակ է` 15 թարգմանական, 7 բանաստեղծական, 3 ուսումնասիրություն: Հեղինակ է բազմաթիվ մրահղացումների՝ Թբիլիսիում հիմնադրել երկու մատենաշար՝ «Կամար. թարգմանակն գրականության գրադարան» և  «Շեմ. առաջին գրքի գրադարան»:  Հիմնադրել և գլխավորում է Թբիլիսիի  և հարակից շրջանների երիտասարդ գրողների «ՎԵՄ» գրական ակումբը` հրատարակելով նրանց գրքերը: Վրաստանի և Հայաստանի գրողների միությունների անդամ է: Վաժա Փշավելայի մրցանակի դափնեկիր է, Վրաստանի Պատվո շքանշանակիր, ՀՀ Մովսես Խորենացի մեդալակիր, ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» և ՀՀ մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալակիր է: Վրաց մշակույթի դեսպան է:  Թարգմանել է շուրջ 80 վրացի դասական  և ժամանակակից գրողների (արձակ, մասամբ նաև պոեզիա): Վրաստանի «Կամուրջ» գրաական-մշակութային հասարակական կազմակերպության նախագահն է, «Մտավորականների միություն» ՀԿ խորհրդի անդամ:

== Մատենագրություն ==

* Եթե իմանայիր, բանստեղծություններ, 1986, Թբիլիսի, «Մերանի»:
* Միայն քեզ հետ, բաանստեղծություններ, Թբիլիսի «Մերանի», 1990:
* [[Թամազ Ճիլաձե]], Պոսեյդոնի պալատը, պատմվածքներ, վիպակներ, թարգմ.վրաց, Երևան, 1986 «Սովետական գրող»:
* [[Խուտա Բերուլավա]], Թռչունի սիրտ ունեցողբ տղան (վիպակ), Երևան, «Արևիկ» 1990 թարգմ. վրաց.:
* [[Վաժա Փշավելա]], Եղնիկի ձագի պատմածը, «Արևիկ», Երևան, 2002: 
* Անվերջ սպասում, բանաստեղծությունններ, Երևան, 2003, ՀԳՄ հրատ.:
* Անմահության արտացոլք, մենագրություն Օքրո Օքրոյանի մասին, Թբիլիսի «Մերանի», 2003:
* Ալեքսանդրոպոլի առևտրական դպրոցը, ուսումնասիրություն, Երևան, «Զանգակ-97», 2004:
* Հարցականներ, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2005:
* Մշակույթի բազմաշնորհ երախտավորը, մենագրություն, 2006, Երևան, «Զանգակ-97»: 
* Թամազ Ճիլաձե, Թռչնաշուկա (պիեսներ), Երևան, «Նոր Դար», 2003:
* [[Գրիգոլ Ռոբաքիձե]], «Հայաստան», էսսե, Երևան, 2004 «Վան Արյան»:
* Հոսանքն ի վեր, հոսանքն ի վար, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2008:
* Վրացակն հեքիաթներ, «Անտառի զավակներ», թարգմ, Երևան, «Ծիծեռնակ», 2006:
* Օքրո Օքրոյան, «Մասրենու բուրմունք» (բաանստեղծություններ), թարգմ. հայրենից վրաց., Թբիլիսի, 2004, «Սախելեբի»:
* «Պոետական խճանկար» (անթոլոգիա), թարգմ. հայերենից վրացերեն, 12 հայ արդի հեղինակի) Թբիլիսի, «Սախելեբի», 2004:
* «Հոգու սպեղանի» (վրացերեն) բանաստեղծություններ, Թբիլիսի, «Էրովնուլի մծերլոբա», 2007:
* [[Սոնա Վան]] «Ես անուն չունեմ» (թարգմ. վրացերեն) Թբիլիսի, 2008, «Էրովնուլի մծերլոբա»:
* [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], «Գինու կարասում», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* [[Արչիլ Սուլակաուրի]], «Ալիքները շտապում են դեպի ափ», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* «Պետություն», թարգմ. վրաց. հայերեն, դասագիրք բարձր դասարանների համար, 2009:
* Մաղվալա Գոնաշվիլի, «Գիսավոր աստղի թագավորությունում», հեքիաթ, 2005 Երևան, ՀԳՄ:
* Նժարի զույգ ափերի մեջ, բանստեղծություններ, Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2011:
* [[Ռևազ Միշվելաձե]], «Երբ արցունքն էլ ցամաքեց», թարգմ. վրաց., Թբիլիսի, 2012, «Կամուրջ»:

{{DEFAULTSORT:Բոստանջյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1949 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7792</id>
      <timestamp>2012-03-18T06:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7687">[[Պատկեր:Anahit Bostanjyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Անահիտ Բոստանջյան Խաչատուրի''' (ծնվ. [[1949]], [[սեպտեմբերի 10]], Թբիլիսի), բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

1966-ին ոսկե մեդալով ավարտել է տեղի Հովհ. Թումանյանի անվան թիվ 34 միջնակարգ դպրոցը, 1972-ին Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը: 1972-75-ին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել ՀՀ Կալինինոյի շրջանի (այժմ՝ Տաշիր) Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Լեռնհովիտ) գյուղի միջնակարգ դպրոցում: 1975-ին կրկին վերադարձել է ծննդավայր: Նույն թվականից մինչև օրս աշխատում է Թբիլիսիի «Մերանի» հրատարակչությունում: [[Հայերեն]] հրատարկությունների խմբագիրն է: Գրեթե 40 աշխատանքային տարիների ընթացքում աշխատել է համատեղության կարգով ՝1975 -1980-ին դասախոսել է Թբիլիսիի Ա.Ս. Պուշկինի անվան մանկավարժական համալսարանի հայոց լեզվի ու գրականության ամբիոնում, միաժամանկ դասավանդել թիվ 1 օժանդակ դպրոցում (մինչև 1987թ.): 1994 -ից մինչև այսօր հանրապետական «Վրաստան» թերթի հատուկ թղթակիցն ու բաժանորդագրության ծառայության ղեկավարն է: 1988-ից  Վրաստանի գրողների միության  «ԿԱՄՈՒՐՋ» հայալեզու տարեգրքի գլխավոր խմբագիրն է: 2003-ից առ այսօր  ՀՀ Օքրո Օքրոյանի անվան «Աստված սեր է» գրական հիմնադրամի  Վրաստանի հետ կապերի բաժնի վարիչն է: 1975-ից թղթակցում է Վրաստանի, Հայաստանի, նաև Սփյուռքի հայատառ, ռուսատառ ու վրացատառ  մամուլին: Կազմել, խմբագրել ու հրատարակել է 300-ից ավելի գիրք, գրել առաջաբաններ: Մի շարք գրականագիտական հոդվածների հեղինակ է, նաև ակնարկների, էսսեների, տպագրել է մի շարք հոդվածներ հայ-վրաց գրական կապերին մասին:  Թարգմանում է հիմնականում վրացերենից հայերեն , նաև՝ հայերենից վրացերեն: 25 գրքի  հեղինակ է` 15 թարգմանական, 7 բանաստեղծական, 3 ուսումնասիրություն: Հեղինակ է բազմաթիվ մրահղացումների՝ Թբիլիսիում հիմնադրել երկու մատենաշար՝ «Կամար. թարգմանակն գրականության գրադարան» և  «Շեմ. առաջին գրքի գրադարան»:  Հիմնադրել և գլխավորում է Թբիլիսիի  և հարակից շրջանների երիտասարդ գրողների «ՎԵՄ» գրական ակումբը` հրատարակելով նրանց գրքերը: Վրաստանի և Հայաստանի գրողների միությունների անդամ է: Վաժա Փշավելայի մրցանակի դափնեկիր է, Վրաստանի Պատվո շքանշանակիր, ՀՀ Մովսես Խորենացի մեդալակիր, ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» և ՀՀ մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալակիր է: Վրաց մշակույթի դեսպան է:  Թարգմանել է շուրջ 80 վրացի դասական  և ժամանակակից գրողների (արձակ, մասամբ նաև պոեզիա): Վրաստանի «Կամուրջ» գրաական-մշակութային հասարակական կազմակերպության նախագահն է, «Մտավորականների միություն» ՀԿ խորհրդի անդամ:

== Մատենագրություն ==

* Եթե իմանայիր, բանստեղծություններ, 1986, Թբիլիսի, «Մերանի»:
* Միայն քեզ հետ, բաանստեղծություններ, Թբիլիսի «Մերանի», 1990:
* [[Թամազ Ճիլաձե]], Պոսեյդոնի պալատը, պատմվածքներ, վիպակներ, թարգմ.վրաց, Երևան, 1986 «Սովետական գրող»:
* [[Խուտա Բերուլավա]], Թռչունի սիրտ ունեցողբ տղան (վիպակ), Երևան, «Արևիկ» 1990 թարգմ. վրաց.:
* [[Վաժա Փշավելա]], Եղնիկի ձագի պատմածը, «Արևիկ», Երևան, 2002: 
* Անվերջ սպասում, բանաստեղծությունններ, Երևան, 2003, ՀԳՄ հրատ.:
* Անմահության արտացոլք, մենագրություն Օքրո Օքրոյանի մասին, Թբիլիսի «Մերանի», 2003:
* Ալեքսանդրոպոլի առևտրական դպրոցը, ուսումնասիրություն, Երևան, «Զանգակ-97», 2004:
* Հարցականներ, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2005:
* Մշակույթի բազմաշնորհ երախտավորը, մենագրություն, 2006, Երևան, «Զանգակ-97»: 
* Թամազ Ճիլաձե, Թռչնաշուկա (պիեսներ), Երևան, «Նոր Դար», 2003:
* [[Գրիգոլ Ռոբաքիձե]], «Հայաստան», էսսե, Երևան, 2004 «Վան Արյան»:
* Հոսանքն ի վեր, հոսանքն ի վար, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2008:
* Վրացակն հեքիաթներ, «Անտառի զավակներ», թարգմ, Երևան, «Ծիծեռնակ», 2006:
* Օքրո Օքրոյան, «Մասրենու բուրմունք» (բաանստեղծություններ), թարգմ. հայրենից վրաց., Թբիլիսի, 2004, «Սախելեբի»:
* «Պոետական խճանկար» (անթոլոգիա), թարգմ. հայերենից վրացերեն, 12 հայ արդի հեղինակի) Թբիլիսի, «Սախելեբի», 2004:
* «Հոգու սպեղանի» (վրացերեն) բանաստեղծություններ, Թբիլիսի, «Էրովնուլի մծերլոբա», 2007:
* [[Սոնա Վան]] «Ես անուն չունեմ» (թարգմ. վրացերեն) Թբիլիսի, 2008, «Էրովնուլի մծերլոբա»:
* [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], «Գինու կարասում», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* [[Արչիլ Սուլակաուրի]], «Ալիքները շտապում են դեպի ափ», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* «Պետություն», թարգմ. վրաց. հայերեն, դասագիրք բարձր դասարանների համար, 2009:
* Մաղվալա Գոնաշվիլի, «Գիսավոր աստղի թագավորությունում», հեքիաթ, 2005 Երևան, ՀԳՄ:
* Նժարի զույգ ափերի մեջ, բանստեղծություններ, Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2011:
* [[Ռևազ Միշվելաձե]], «Երբ արցունքն էլ ցամաքեց», թարգմ. վրաց., Թբիլիսի, 2012, «Կամուրջ»:

{{DEFAULTSORT:Բոստանջյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1949 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8447</id>
      <timestamp>2012-05-10T17:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7687">[[Պատկեր:Anahit Bostanjyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Անահիտ Բոստանջյան Խաչատուրի''' (ծնվ. [[1949]], [[սեպտեմբերի 10]], Թբիլիսի), բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, վիրահայ գրական-հասարակական գործիչ:

1966-ին ոսկե մեդալով ավարտել է տեղի Հովհ. Թումանյանի անվան թիվ 34 միջնակարգ դպրոցը, 1972-ին Լենինականի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը: 1972-75-ին հայոց լեզու և գրականություն է դասավանդել ՀՀ Կալինինոյի շրջանի (այժմ՝ Տաշիր) Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Լեռնհովիտ) գյուղի միջնակարգ դպրոցում: 1975-ին կրկին վերադարձել է ծննդավայր: Նույն թվականից մինչև օրս աշխատում է Թբիլիսիի «Մերանի» հրատարակչությունում: [[Հայերեն]] հրատարկությունների խմբագիրն է: Գրեթե 40 աշխատանքային տարիների ընթացքում աշխատել է համատեղության կարգով ՝1975 -1980-ին դասախոսել է Թբիլիսիի Ա.Ս. Պուշկինի անվան մանկավարժական համալսարանի հայոց լեզվի ու գրականության ամբիոնում, միաժամանկ դասավանդել թիվ 1 օժանդակ դպրոցում (մինչև 1987թ.): 1994 -ից մինչև այսօր հանրապետական «Վրաստան» թերթի հատուկ թղթակիցն ու բաժանորդագրության ծառայության ղեկավարն է: 1988-ից  Վրաստանի գրողների միության  «ԿԱՄՈՒՐՋ» հայալեզու տարեգրքի գլխավոր խմբագիրն է: 2003-ից առ այսօր  ՀՀ Օքրո Օքրոյանի անվան «Աստված սեր է» գրական հիմնադրամի  Վրաստանի հետ կապերի բաժնի վարիչն է: 1975-ից թղթակցում է Վրաստանի, Հայաստանի, նաև Սփյուռքի հայատառ, ռուսատառ ու վրացատառ  մամուլին: Կազմել, խմբագրել ու հրատարակել է 300-ից ավելի գիրք, գրել առաջաբաններ: Մի շարք գրականագիտական հոդվածների հեղինակ է, նաև ակնարկների, էսսեների, տպագրել է մի շարք հոդվածներ հայ-վրաց գրական կապերին մասին:  Թարգմանում է հիմնականում վրացերենից հայերեն , նաև՝ հայերենից վրացերեն: 25 գրքի  հեղինակ է` 15 թարգմանական, 7 բանաստեղծական, 3 ուսումնասիրություն: Հեղինակ է բազմաթիվ մրահղացումների՝ Թբիլիսիում հիմնադրել երկու մատենաշար՝ «Կամար. թարգմանակն գրականության գրադարան» և  «Շեմ. առաջին գրքի գրադարան»:  Հիմնադրել և գլխավորում է Թբիլիսիի  և հարակից շրջանների երիտասարդ գրողների «ՇԵՄ» գրական ակումբը` հրատարակելով նրանց գրքերը: Վրաստանի և Հայաստանի գրողների միությունների անդամ է: Վաժա Փշավելայի մրցանակի դափնեկիր է, Վրաստանի Պատվո շքանշանակիր, ՀՀ Մովսես Խորենացի մեդալակիր, ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» և ՀՀ մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալակիր է: Վրաց մշակույթի դեսպան է:  Թարգմանել է շուրջ 80 վրացի դասական  և ժամանակակից գրողների (արձակ, մասամբ նաև պոեզիա): Վրաստանի «Կամուրջ» գրաական-մշակութային հասարակական կազմակերպության նախագահն է, «Մտավորականների միություն» ՀԿ խորհրդի անդամ:

== Մատենագրություն ==

* Եթե իմանայիր, բանստեղծություններ, 1986, Թբիլիսի, «Մերանի»:
* Միայն քեզ հետ, բաանստեղծություններ, Թբիլիսի «Մերանի», 1990:
* [[Թամազ Ճիլաձե]], Պոսեյդոնի պալատը, պատմվածքներ, վիպակներ, թարգմ.վրաց, Երևան, 1986 «Սովետական գրող»:
* [[Խուտա Բերուլավա]], Թռչունի սիրտ ունեցողբ տղան (վիպակ), Երևան, «Արևիկ» 1990 թարգմ. վրաց.:
* [[Վաժա Փշավելա]], Եղնիկի ձագի պատմածը, «Արևիկ», Երևան, 2002: 
* Անվերջ սպասում, բանաստեղծությունններ, Երևան, 2003, ՀԳՄ հրատ.:
* Անմահության արտացոլք, մենագրություն Օքրո Օքրոյանի մասին, Թբիլիսի «Մերանի», 2003:
* Ալեքսանդրոպոլի առևտրական դպրոցը, ուսումնասիրություն, Երևան, «Զանգակ-97», 2004:
* Հարցականներ, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2005:
* Մշակույթի բազմաշնորհ երախտավորը, մենագրություն, 2006, Երևան, «Զանգակ-97»: 
* Թամազ Ճիլաձե, Թռչնաշուկա (պիեսներ), Երևան, «Նոր Դար», 2003:
* [[Գրիգոլ Ռոբաքիձե]], «Հայաստան», էսսե, Երևան, 2004 «Վան Արյան»:
* Հոսանքն ի վեր, հոսանքն ի վար, բանաստեղծություններ, Երևան, «Զանգակ-97», 2008:
* Վրացակն հեքիաթներ, «Անտառի զավակներ», թարգմ, Երևան, «Ծիծեռնակ», 2006:
* Օքրո Օքրոյան, «Մասրենու բուրմունք» (բաանստեղծություններ), թարգմ. հայրենից վրաց., Թբիլիսի, 2004, «Սախելեբի»:
* «Պոետական խճանկար» (անթոլոգիա), թարգմ. հայերենից վրացերեն, 12 հայ արդի հեղինակի) Թբիլիսի, «Սախելեբի», 2004:
* «Հոգու սպեղանի» (վրացերեն) բանաստեղծություններ, Թբիլիսի, «Էրովնուլի մծերլոբա», 2007:
* [[Սոնա Վան]] «Ես անուն չունեմ» (թարգմ. վրացերեն) Թբիլիսի, 2008, «Էրովնուլի մծերլոբա»:
* [[Գրիգոլ Աբաշիձե]], «Գինու կարասում», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* [[Արչիլ Սուլակաուրի]], «Ալիքները շտապում են դեպի ափ», Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2010:
* «Պետություն», թարգմ. վրաց. հայերեն, դասագիրք բարձր դասարանների համար, 2009:
* Մաղվալա Գոնաշվիլի, «Գիսավոր աստղի թագավորությունում», հեքիաթ, 2005 Երևան, ՀԳՄ:
* Նժարի զույգ ափերի մեջ, բանստեղծություններ, Թբիլիսի, «Կամուրջ», 2011:
* [[Ռևազ Միշվելաձե]], «Երբ արցունքն էլ ցամաքեց», թարգմ. վրաց., Թբիլիսի, 2012, «Կամուրջ»:

{{DEFAULTSORT:Բոստանջյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1949 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Թոփչյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4337</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9302</id>
      <timestamp>2012-07-20T04:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Անահիտ Թոփչյան Կարապետի (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13431">Անահիտ Թոփչյան Կարապետի (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*Հ. Մաթևոսյանի «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*Ա. Քրիստիի «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*Պ. Զեյթունցյանի «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*Շեքսպիրի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*Դոստոևսկու «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրականություն ==
 

1. Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ. □Lady S.D.F.□, Երևան, □Նաիրի□ հրատ. 1998թ.
2. Анаит Топчян. ,Lady S.D.F.ե, Ереван, изд. ,Наириե, 1999 г.
3. Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ. □Հայելի□, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, □Գասպրինտ□ հրատ. Երևան, 2008 թ.
4. Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ. □Անհետացում□, վեպ, 2010թ.
5. .Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ, □Տագնապ□, վեպ, □Գասպրինտ□ հրատ. Երևան, 2012թ.

Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին.

1.Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ, □Մենախոոսություն գժանոցից□, նովելներ, ռուս.

2.Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ, □Անհետացում□, վեպ, ռուսերեն

3..Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆ, □Անհասցե տիկինը□, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն

Լիլիան Վուտերս - □Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր□, պիես, 2004թ. □Լուսաբաց□
Պոլ Էմոն - □Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ□, պիես, 2005թ. □Լուսաբաց□
Ժակ Անրար - □Կանանց գույները□, պիես, 2005թ. □Լուսաբաց□
Էրիկ-Էմանուել Շմիտ - □Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ□, պիես, 2005թ. □Լուսաբաց□
Սիլվիան Դյուպյուի - □Ես՝ անիծյալս...□, պիես, 2006թ. □Լուսաբաց□
Միշել Ֆաբիան - □Իոկաստե□, պիես, □Գարուն□, -9, 1999թ.
Հերբերտ Մայեր - □Կայզերին Կառլոտտա□, պիես, □Գարուն□, -8 1998
Հերբերտ Մայեր - □Ներկայացում□, պիես, □Գարուն□, -8, 1998
Սիլվիան Դյուպյուի - □Երկրորդ անկում կամ Գոդո□, պիես, 2008 թ. □Լուսաբաց□:
Сильвиан Дюпюи - ,Проклятаяե, пьеса, 2010г. Ереван, изд. ,Лусабацե
Ա. Ստրինդբերգ - □Մադմազել Ժյուլի□, 2009 թ. □Լուսաբաց□:

Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն

1.Торгом Постаджиян - Рассказы, ,Литературная Арменияե, 2006 г.
2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), ,Лит. Арменияե, NԵ3-4, 2010
3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. ,Юнипрессե, 2012г.

Ասմունք - Խտասալիկ – CD

Ռուբեն Սևակ - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆ 
Երևան-37, Ազատության պող. 3/1, բն.45, հեռ. 2-66-67, 094-25-42-28
ANAHIT TOPCHYAN, 
13 Square Victor Schoelcher, apt. 4648, F-92220 Bagneux, 
tռl. 01-46-64-53-10, 09-52-87-72-47, 06-51-93-99-93 atoptchian@hotmail.com</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9303</id>
      <timestamp>2012-07-20T05:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրականություն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="12872">Անահիտ Թոփչյան Կարապետի (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*Հ. Մաթևոսյանի «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*Ա. Քրիստիի «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*Պ. Զեյթունցյանի «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*Շեքսպիրի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*Դոստոևսկու «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*Ռուբեն Սևակ - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

[[Կատեգորիա:]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9304</id>
      <timestamp>2012-07-20T05:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13082">'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*Ռուբեն Սևակ - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9306</id>
      <timestamp>2012-07-20T05:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13131">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*Ռուբեն Սևակ - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9308</id>
      <timestamp>2012-07-20T05:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրքեր */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13216">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*Ռուբեն Սևակ - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9309</id>
      <timestamp>2012-07-20T12:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ասմունք - Խտասալիկ – CD */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13220">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, ,Операция-Банк Оттоманե (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9310</id>
      <timestamp>2012-07-20T12:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13214">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ Ալ.Թոփչյանի «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:


== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9474</id>
      <timestamp>2012-07-28T18:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մրցանակներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13251">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*Ալ. Թոփչյանի «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), Ալ. Թոփչյան «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9475</id>
      <timestamp>2012-07-28T18:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ռադիոթատրոն. */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13327">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային»(1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս», (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...»(2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9476</id>
      <timestamp>2012-07-28T18:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ռադիոթատրոն. */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13328">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան 

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12047</id>
      <timestamp>2012-11-29T10:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ասմունք - Խտասալիկ – CD */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="19130">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան

== ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ ==
[[Պատկեր:MARATHON.JPG|250px|thumb|]]
2012-2013 թթ. փարիզյան ներկայացումների ցանկում հայտնվեց հայ հեղինակի՝ '''Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆԻ''' անունը: Ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Դարիուս Միյոյի անունը կրող թատրոնում արդեն երրորդ ամիսն է, ինչ հաջողությամբ գնում է «Մարաթոն» վերնագրով ներկայացումը՝ բեմադրված ըստ Անահիտ Թոփչյանի համանուն պատմվածքի: Բեմադրությունը պատրաստել է «Ռոզամիռա» ընկերությունը, բեմադրող՝ '''Նինա Դիվ''', դերակատարներ՝ '''Սոլանժ Միյո''', '''Վիլյամ Ամբեր''':

''«Մեր ռացիոնալ և ավտոմատացված ժամանակաշրջանում «Մարաթոն» ներկայացումը ընկալվում է որպես մետաֆոր: Երկու անորոշ սեռի դիմակավորված ծաղրածուները հիշեցնում են Ֆեդերիկո Ֆելինիի ֆիլմերի պերսոնաժներին: Նրանց շարժումները վազքի նմանակում են: Նրանց կյանքը մի անվերջ մարաթոն է, և յուրաքանչյուրը համոզված է, որ գտել է իր գոյության իմաստը: Ներկայացման բոլոր բաղադրիչները՝ լույսը, ձայնը, զգեստներըը, բեմական դատարկ տարածքը, ընդգծում և առաջին պլան էր մղում ամենակարևորը. արարի խորը փիլիսոփայությունը: Այդ ամենն այնքան նուրբ է ներկայացված, որ ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի ձայն չի վրիպում հանդիսատեսի ուշադրությունից:
Անահիտ Թոփչյանի տեքստը հարազատ է Բեկետի և Իոնեսկոյի աբսուրդի թատրոնին:''

''Այդ խորիմաստ ու սեղմ երկխոսությունը, իսկապես, հանդիսատեսի լարված ուշադրությունն է պահանջում:''

''Ամեն ինչ տեղի է ունենում նույն ժամանակի և տարածքի մեջ, մեկ գործողության ընթացքում: Երկու գործող անձինք վազքով են ապրում իրենց կյանքը մինչև վերջ: Ո՞րն է նրանցից իրավացի: Նա, որն անվերջ վազում է և ձգտում ապրել ժամանակին համաքա՞յլ: Թե՞ նա, որն ուզում է անշտապ ապրել, կյանքն ըմբոշխնել, հաճույք ստանալ… Այլապես ոչ թե ապրում ես, այլ վազում կյանքի կողքով:''

''Դա երկու հայացքների հակադրությունն է, որի մեջ հանդիսատեսն ազատ է ընտրել այն, ինչն ավելի հարազատ է նրան:''

''Բայց բոլորս, ավա՜ղ, ի վերջո հասնում ենք միևնույն ավարտին…''», - գրում է ներկայացման մասին ֆրանսիական մամուլը:

''«Նինա Դիվի ծաղրածուները և նրանց դիմակ-դեմքերը հիշեցնում են Ֆելինիի աշխարհը: Տեքստը և ներկայացումը հասնում են գրոտեսկի, թեթև հեգնանքի երանգով, որի տակ մի խորը փիլիսոփայություն կա»'', - ասվում է ներկայացման անոտացիայում: 

Հանդիսատեսը լարված ուշադրությամբ հետևում է երկխոսությանը, հաճախ ծիծաղում, ինչն, ի դեպ, չի խանգարում նրան մտորելու կյանքի բուն իմաստի մասին:

…Երկու ծաղրածու են հայտնվում բեմում՝ մեկը լուրջ, մյուսն՝ անլուրջ: Ծիծաղաշարժ և անհեթեթ իրավիճակներում նրանք, գրեթե ամբողջությամբ և յուրովի մատուցում են պատմվածքի տեքստը, մի երկխոսություն կյանքի ողբերգական, միաժամանակ՝ անհեթեթ կողմերի մասին: Անլուրջը շարունակ զավեշտի է վերածում Լուրջ ծաղրածուի փիլիսոփայական դատողությունները և դրանով հարուցում հանդիսատեսի ծիծաղը. Բայց հանդիսատեսը ծիծաղում է նաև Լուրջ ծաղրածուի վրա: Ստացվում է, որ մենք ծիծաղում ենք երկու ծաղրածուների վրա էլ, դրանով իսկ, ասես, ընդգծելով ամեն ինչի հարաբերականությունը: Մի խոսքով, իսկական աբսուրդի թատրոն:

Ներկայացումները գնալու են մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, որից հետո «Մարաթոն»-ը պիտի հյուրընկալվի Ֆրանսիայի այլ քաղաքների բեմերում: Բեմադրիչը հրավեր է ստացել նաև մասնակցելու թատերական միջազգային փառատոներին: 

«Մարաթոն» պատմվածքը Անահիտ Թոփչյանի «Lady S.DF.» առաջին ժողովածուից է: Ժամանակին այն թագմանվել է ֆրանսերեն և տպագրվել բելգիական «Liaison» հանդեսում: Լույս է տեսել նաև հունարեն՝ «Մանդրագորա» մշակութային ամսագրում:

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12048</id>
      <timestamp>2012-11-29T13:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="19192">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան

== ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ ==
[[Պատկեր:MARATHON.JPG|250px|thumb|]]
2012-2013 թթ. փարիզյան ներկայացումների ցանկում հայտնվեց հայ հեղինակի՝ '''Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆԻ''' անունը: Ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Դարիուս Միյոյի անունը կրող թատրոնում արդեն երրորդ ամիսն է, ինչ հաջողությամբ գնում է «Մարաթոն» վերնագրով ներկայացումը՝ բեմադրված ըստ Անահիտ Թոփչյանի համանուն պատմվածքի: Բեմադրությունը պատրաստել է «Ռոզամիռա» ընկերությունը, բեմադրող՝ '''Նինա Դիվ''', դերակատարներ՝ '''Սոլանժ Միյո''', '''Վիլյամ Ամբեր''':

''«Մեր ռացիոնալ և ավտոմատացված ժամանակաշրջանում «Մարաթոն» ներկայացումը ընկալվում է որպես մետաֆոր: Երկու անորոշ սեռի դիմակավորված ծաղրածուները հիշեցնում են Ֆեդերիկո Ֆելինիի ֆիլմերի պերսոնաժներին: Նրանց շարժումները վազքի նմանակում են: Նրանց կյանքը մի անվերջ մարաթոն է, և յուրաքանչյուրը համոզված է, որ գտել է իր գոյության իմաստը: Ներկայացման բոլոր բաղադրիչները՝ լույսը, ձայնը, զգեստներըը, բեմական դատարկ տարածքը, ընդգծում և առաջին պլան էր մղում ամենակարևորը. արարի խորը փիլիսոփայությունը: Այդ ամենն այնքան նուրբ է ներկայացված, որ ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի ձայն չի վրիպում հանդիսատեսի ուշադրությունից:
Անահիտ Թոփչյանի տեքստը հարազատ է Բեկետի և Իոնեսկոյի աբսուրդի թատրոնին:''

''Այդ խորիմաստ ու սեղմ երկխոսությունը, իսկապես, հանդիսատեսի լարված ուշադրությունն է պահանջում:''

''Ամեն ինչ տեղի է ունենում նույն ժամանակի և տարածքի մեջ, մեկ գործողության ընթացքում: Երկու գործող անձինք վազքով են ապրում իրենց կյանքը մինչև վերջ: Ո՞րն է նրանցից իրավացի: Նա, որն անվերջ վազում է և ձգտում ապրել ժամանակին համաքա՞յլ: Թե՞ նա, որն ուզում է անշտապ ապրել, կյանքն ըմբոշխնել, հաճույք ստանալ… Այլապես ոչ թե ապրում ես, այլ վազում կյանքի կողքով:''

''Դա երկու հայացքների հակադրությունն է, որի մեջ հանդիսատեսն ազատ է ընտրել այն, ինչն ավելի հարազատ է նրան:''

''Բայց բոլորս, ավա՜ղ, ի վերջո հասնում ենք միևնույն ավարտին…''», - գրում է ներկայացման մասին ֆրանսիական մամուլը:

''«Նինա Դիվի ծաղրածուները և նրանց դիմակ-դեմքերը հիշեցնում են Ֆելինիի աշխարհը: Տեքստը և ներկայացումը հասնում են գրոտեսկի, թեթև հեգնանքի երանգով, որի տակ մի խորը փիլիսոփայություն կա»'', - ասվում է ներկայացման անոտացիայում: 

Հանդիսատեսը լարված ուշադրությամբ հետևում է երկխոսությանը, հաճախ ծիծաղում, ինչն, ի դեպ, չի խանգարում նրան մտորելու կյանքի բուն իմաստի մասին:

…Երկու ծաղրածու են հայտնվում բեմում՝ մեկը լուրջ, մյուսն՝ անլուրջ: Ծիծաղաշարժ և անհեթեթ իրավիճակներում նրանք, գրեթե ամբողջությամբ և յուրովի մատուցում են պատմվածքի տեքստը, մի երկխոսություն կյանքի ողբերգական, միաժամանակ՝ անհեթեթ կողմերի մասին: Անլուրջը շարունակ զավեշտի է վերածում Լուրջ ծաղրածուի փիլիսոփայական դատողությունները և դրանով հարուցում հանդիսատեսի ծիծաղը. Բայց հանդիսատեսը ծիծաղում է նաև Լուրջ ծաղրածուի վրա: Ստացվում է, որ մենք ծիծաղում ենք երկու ծաղրածուների վրա էլ, դրանով իսկ, ասես, ընդգծելով ամեն ինչի հարաբերականությունը: Մի խոսքով, իսկական աբսուրդի թատրոն:

Ներկայացումները գնալու են մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, որից հետո «Մարաթոն»-ը պիտի հյուրընկալվի Ֆրանսիայի այլ քաղաքների բեմերում: Բեմադրիչը հրավեր է ստացել նաև մասնակցելու թատերական միջազգային փառատոներին: 

«Մարաթոն» պատմվածքը Անահիտ Թոփչյանի «Lady S.DF.» առաջին ժողովածուից է: Ժամանակին այն թագմանվել է ֆրանսերեն և տպագրվել բելգիական «Liaison» հանդեսում: Լույս է տեսել նաև հունարեն՝ «Մանդրագորա» մշակութային ամսագրում:

'''«Գրակամ թերթ», 2012, նոյեմբերի 23'''

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13847</id>
      <timestamp>2013-03-04T08:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրքեր */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="19256">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:]]
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան

== ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ ==
[[Պատկեր:MARATHON.JPG|250px|thumb|]]
2012-2013 թթ. փարիզյան ներկայացումների ցանկում հայտնվեց հայ հեղինակի՝ '''Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆԻ''' անունը: Ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Դարիուս Միյոյի անունը կրող թատրոնում արդեն երրորդ ամիսն է, ինչ հաջողությամբ գնում է «Մարաթոն» վերնագրով ներկայացումը՝ բեմադրված ըստ Անահիտ Թոփչյանի համանուն պատմվածքի: Բեմադրությունը պատրաստել է «Ռոզամիռա» ընկերությունը, բեմադրող՝ '''Նինա Դիվ''', դերակատարներ՝ '''Սոլանժ Միյո''', '''Վիլյամ Ամբեր''':

''«Մեր ռացիոնալ և ավտոմատացված ժամանակաշրջանում «Մարաթոն» ներկայացումը ընկալվում է որպես մետաֆոր: Երկու անորոշ սեռի դիմակավորված ծաղրածուները հիշեցնում են Ֆեդերիկո Ֆելինիի ֆիլմերի պերսոնաժներին: Նրանց շարժումները վազքի նմանակում են: Նրանց կյանքը մի անվերջ մարաթոն է, և յուրաքանչյուրը համոզված է, որ գտել է իր գոյության իմաստը: Ներկայացման բոլոր բաղադրիչները՝ լույսը, ձայնը, զգեստներըը, բեմական դատարկ տարածքը, ընդգծում և առաջին պլան էր մղում ամենակարևորը. արարի խորը փիլիսոփայությունը: Այդ ամենն այնքան նուրբ է ներկայացված, որ ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի ձայն չի վրիպում հանդիսատեսի ուշադրությունից:
Անահիտ Թոփչյանի տեքստը հարազատ է Բեկետի և Իոնեսկոյի աբսուրդի թատրոնին:''

''Այդ խորիմաստ ու սեղմ երկխոսությունը, իսկապես, հանդիսատեսի լարված ուշադրությունն է պահանջում:''

''Ամեն ինչ տեղի է ունենում նույն ժամանակի և տարածքի մեջ, մեկ գործողության ընթացքում: Երկու գործող անձինք վազքով են ապրում իրենց կյանքը մինչև վերջ: Ո՞րն է նրանցից իրավացի: Նա, որն անվերջ վազում է և ձգտում ապրել ժամանակին համաքա՞յլ: Թե՞ նա, որն ուզում է անշտապ ապրել, կյանքն ըմբոշխնել, հաճույք ստանալ… Այլապես ոչ թե ապրում ես, այլ վազում կյանքի կողքով:''

''Դա երկու հայացքների հակադրությունն է, որի մեջ հանդիսատեսն ազատ է ընտրել այն, ինչն ավելի հարազատ է նրան:''

''Բայց բոլորս, ավա՜ղ, ի վերջո հասնում ենք միևնույն ավարտին…''», - գրում է ներկայացման մասին ֆրանսիական մամուլը:

''«Նինա Դիվի ծաղրածուները և նրանց դիմակ-դեմքերը հիշեցնում են Ֆելինիի աշխարհը: Տեքստը և ներկայացումը հասնում են գրոտեսկի, թեթև հեգնանքի երանգով, որի տակ մի խորը փիլիսոփայություն կա»'', - ասվում է ներկայացման անոտացիայում: 

Հանդիսատեսը լարված ուշադրությամբ հետևում է երկխոսությանը, հաճախ ծիծաղում, ինչն, ի դեպ, չի խանգարում նրան մտորելու կյանքի բուն իմաստի մասին:

…Երկու ծաղրածու են հայտնվում բեմում՝ մեկը լուրջ, մյուսն՝ անլուրջ: Ծիծաղաշարժ և անհեթեթ իրավիճակներում նրանք, գրեթե ամբողջությամբ և յուրովի մատուցում են պատմվածքի տեքստը, մի երկխոսություն կյանքի ողբերգական, միաժամանակ՝ անհեթեթ կողմերի մասին: Անլուրջը շարունակ զավեշտի է վերածում Լուրջ ծաղրածուի փիլիսոփայական դատողությունները և դրանով հարուցում հանդիսատեսի ծիծաղը. Բայց հանդիսատեսը ծիծաղում է նաև Լուրջ ծաղրածուի վրա: Ստացվում է, որ մենք ծիծաղում ենք երկու ծաղրածուների վրա էլ, դրանով իսկ, ասես, ընդգծելով ամեն ինչի հարաբերականությունը: Մի խոսքով, իսկական աբսուրդի թատրոն:

Ներկայացումները գնալու են մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, որից հետո «Մարաթոն»-ը պիտի հյուրընկալվի Ֆրանսիայի այլ քաղաքների բեմերում: Բեմադրիչը հրավեր է ստացել նաև մասնակցելու թատերական միջազգային փառատոներին: 

«Մարաթոն» պատմվածքը Անահիտ Թոփչյանի «Lady S.DF.» առաջին ժողովածուից է: Ժամանակին այն թագմանվել է ֆրանսերեն և տպագրվել բելգիական «Liaison» հանդեսում: Լույս է տեսել նաև հունարեն՝ «Մանդրագորա» մշակութային ամսագրում:

'''«Գրակամ թերթ», 2012, նոյեմբերի 23'''

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16438</id>
      <timestamp>2013-08-11T14:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="19257">[[Պատկեր:Topchyan Anahit.jpg|300px|thumb|]]'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 

=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:]]
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան

== ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ ==
[[Պատկեր:MARATHON.JPG|250px|thumb|]]
2012-2013 թթ. փարիզյան ներկայացումների ցանկում հայտնվեց հայ հեղինակի՝ '''Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆԻ''' անունը: Ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Դարիուս Միյոյի անունը կրող թատրոնում արդեն երրորդ ամիսն է, ինչ հաջողությամբ գնում է «Մարաթոն» վերնագրով ներկայացումը՝ բեմադրված ըստ Անահիտ Թոփչյանի համանուն պատմվածքի: Բեմադրությունը պատրաստել է «Ռոզամիռա» ընկերությունը, բեմադրող՝ '''Նինա Դիվ''', դերակատարներ՝ '''Սոլանժ Միյո''', '''Վիլյամ Ամբեր''':

''«Մեր ռացիոնալ և ավտոմատացված ժամանակաշրջանում «Մարաթոն» ներկայացումը ընկալվում է որպես մետաֆոր: Երկու անորոշ սեռի դիմակավորված ծաղրածուները հիշեցնում են Ֆեդերիկո Ֆելինիի ֆիլմերի պերսոնաժներին: Նրանց շարժումները վազքի նմանակում են: Նրանց կյանքը մի անվերջ մարաթոն է, և յուրաքանչյուրը համոզված է, որ գտել է իր գոյության իմաստը: Ներկայացման բոլոր բաղադրիչները՝ լույսը, ձայնը, զգեստներըը, բեմական դատարկ տարածքը, ընդգծում և առաջին պլան էր մղում ամենակարևորը. արարի խորը փիլիսոփայությունը: Այդ ամենն այնքան նուրբ է ներկայացված, որ ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի ձայն չի վրիպում հանդիսատեսի ուշադրությունից:
Անահիտ Թոփչյանի տեքստը հարազատ է Բեկետի և Իոնեսկոյի աբսուրդի թատրոնին:''

''Այդ խորիմաստ ու սեղմ երկխոսությունը, իսկապես, հանդիսատեսի լարված ուշադրությունն է պահանջում:''

''Ամեն ինչ տեղի է ունենում նույն ժամանակի և տարածքի մեջ, մեկ գործողության ընթացքում: Երկու գործող անձինք վազքով են ապրում իրենց կյանքը մինչև վերջ: Ո՞րն է նրանցից իրավացի: Նա, որն անվերջ վազում է և ձգտում ապրել ժամանակին համաքա՞յլ: Թե՞ նա, որն ուզում է անշտապ ապրել, կյանքն ըմբոշխնել, հաճույք ստանալ… Այլապես ոչ թե ապրում ես, այլ վազում կյանքի կողքով:''

''Դա երկու հայացքների հակադրությունն է, որի մեջ հանդիսատեսն ազատ է ընտրել այն, ինչն ավելի հարազատ է նրան:''

''Բայց բոլորս, ավա՜ղ, ի վերջո հասնում ենք միևնույն ավարտին…''», - գրում է ներկայացման մասին ֆրանսիական մամուլը:

''«Նինա Դիվի ծաղրածուները և նրանց դիմակ-դեմքերը հիշեցնում են Ֆելինիի աշխարհը: Տեքստը և ներկայացումը հասնում են գրոտեսկի, թեթև հեգնանքի երանգով, որի տակ մի խորը փիլիսոփայություն կա»'', - ասվում է ներկայացման անոտացիայում: 

Հանդիսատեսը լարված ուշադրությամբ հետևում է երկխոսությանը, հաճախ ծիծաղում, ինչն, ի դեպ, չի խանգարում նրան մտորելու կյանքի բուն իմաստի մասին:

…Երկու ծաղրածու են հայտնվում բեմում՝ մեկը լուրջ, մյուսն՝ անլուրջ: Ծիծաղաշարժ և անհեթեթ իրավիճակներում նրանք, գրեթե ամբողջությամբ և յուրովի մատուցում են պատմվածքի տեքստը, մի երկխոսություն կյանքի ողբերգական, միաժամանակ՝ անհեթեթ կողմերի մասին: Անլուրջը շարունակ զավեշտի է վերածում Լուրջ ծաղրածուի փիլիսոփայական դատողությունները և դրանով հարուցում հանդիսատեսի ծիծաղը. Բայց հանդիսատեսը ծիծաղում է նաև Լուրջ ծաղրածուի վրա: Ստացվում է, որ մենք ծիծաղում ենք երկու ծաղրածուների վրա էլ, դրանով իսկ, ասես, ընդգծելով ամեն ինչի հարաբերականությունը: Մի խոսքով, իսկական աբսուրդի թատրոն:

Ներկայացումները գնալու են մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, որից հետո «Մարաթոն»-ը պիտի հյուրընկալվի Ֆրանսիայի այլ քաղաքների բեմերում: Բեմադրիչը հրավեր է ստացել նաև մասնակցելու թատերական միջազգային փառատոներին: 

«Մարաթոն» պատմվածքը Անահիտ Թոփչյանի «Lady S.D.F.» առաջին ժողովածուից է: Ժամանակին այն թագմանվել է ֆրանսերեն և տպագրվել բելգիական «Liaison» հանդեսում: Լույս է տեսել նաև հունարեն՝ «Մանդրագորա» մշակութային ամսագրում:

'''«Գրական թերթ», 2012, նոյեմբերի 23'''

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16439</id>
      <timestamp>2013-08-12T06:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="19456">{{Անձ
|անուն = Անահիտ Թոփչյան
|պատկեր = Topchyan Anahit.jpg
|զբաղմունք = Դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի
|ծնված = [[1947]], [[օգոստոսի 21]]
}}
'''Անահիտ Թոփչյան Կարապետի''' (ծնվ. [[1947]], [[օգոստոսի 21]], Երևան), դերասանուհի, արձակագիր, լրագրող և թարգմանչուհի, ՀՍՍՀ Վաստակավոր արտիստ (1987):

1971-ին ավարտել է Երևանի Պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, 1967-90-ին եղել է Երևանի Դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է մոտ 100 գլխավոր դեր՝ կինոյում, հեռուստատեսությամբ և թատրոնում:

== Նկարահանվել է ==

=== Հայֆիլմ ===
*Սոնա, «Լալվարի որսը»(1966), 
*Նոյի թոռնուհին, «Երկիր Նաիրիի մեղեդիները»(1969), 
*Անահիտ, «Վերադարձ»(1971),  
*Սալոմե, «Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից»(1976), 
*Աննա, «Ձեռագրի գաղտնիքը»(1976), 
*Սոֆի, «Ատամնաբույժն արևելյան» (1981), 
*Վասիլիսա, «Հատակում» (1987), 
*Թեկզի, «Դեմքով դեպի պատը»(1989):

=== Մոսֆիլմ ===
*Լաուրա, «Ո՞վ է թակում դուռս»(1982)

=== Մոսկվայի Գորկու անվ. ===
*Ինգրիդ «Երկիր ց’պահանջ»(1972): 


=== Կիևի Դովժենկոյի անվ. ===
*Ջեմմա Բելինչիոնի «Սալոմիյա Կրուշելնիցկա»(1982): 

=== Տաջիկֆիլմ ===
*Լեյլա, «Իսկ երջանկությունը կողքիդ է»(1978), 
*Ասալ, «Գուշակիր անցյալդ»(1979) - ստուդիաներում:

== Նկարահանվել է Հեռուստաթատրոնի հետևյալ ներկայացումներում. ==

*Ջ.Պատրիկի «Տարօրինակ Միսիս Սևիջը» - 1971, 
*Սյուզի, Մ.Պանյոլի «Տոպազ» - 1971, 
*Աննա, Լ. Ֆրանկի «Կառլը և Աննան» - 1974, 
*Ժ.Սիմենոնի «Մաժեստիկ» օտելի նկուղներում» - Ժիժի, 1975, 
*Ա. Լիյվեսի «Ինֆարկտ» - 1975, 
*Դ. Սոլոմոնի «Դիոգենես - շունը» - 1975, 
*Կորինա, Մ. Սեբաստյանի «Արձակուրդախաղ» - 1976, 
*Մարի,«Մարի Օկտոբր» - 1976, 
*Լիզելոտ, Ա.Շերելի «Չգրված նամակներ» -1977, 
*Միս Մուն, Ջ. Պրիստլիի «Սկանդալ, որը պատահեց...» - 1977, 
*Կին, Լ. Շաշայի «Խաղ բարձր հասարակության համար» - 1978, 
*Մամաեվա, Ա.Օստրովսկու «Բախտախնդիր մարդու օրագիրը» -1978, 
*Ելենա Անդրեևնա, Ա.Չեխովի «Քեռի Վանյան» - 1979, 
*Մարտա, Լ. Ֆրանկի «Շրջադարձ» - 1980, 
*Շազիկ հանըմ, Ե.Օտյանի «Թաղականին կնիկը» -1982, 
*Խ. Լովինեսկուի «Արվեստագետի մահը» - 1982, 
*[[Հրանտ մաթևոսյան|Հ. Մաթևոսյանի]] «Չեզոք գոտին» -1983, 
*Ա. Քրիսթիի «Մեղադրող կողմի վկան» - 1984, 
*Էլենի, Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա - 7-րդ դար» -1984, 
*Ծերենցի «Հովնան Խութեցի» -1984, 
*Ա. Ժերիի «6-րդ հարկ» -1984, 
*Պրոսկուրինի «Սև թռչունները» -1986, 
*Հեղինե, Ժ.Ժիրոդուի «Տրոյական պատերազմը չի լինի» -1987, 
*Մ. Բերկյե-Մարինյիի «Վիճակախաղը» -1987, 
*[[Ագաթա Քրիստի|Ա. Քրիստիի]] «Էնդհաուզի գաղտնիքը» -1989, 
*Ան. Թոփչյան. «Իմ մասին հաջորդ անգամ», մենադրամ, 2002թ.

== Թատրոնում խաղացած հիմնական դերերն են. ==

*Ի.Շտոկի «Աստվածային կատագերգությունը» - Եվա -1969, 
*Պ. Մյուլլերի «Մի բուռ մանրուք» -Էվա -1969, 
*Գ. Արշակյանի «Այս աշխարհի փոքրերը» - Անահիտ - 1970, 
*Ժ. Անույի «Ուղևորն առանց ճամպրուկի» -Վալանտին -1973, 
*Է. դե Ֆիլիպոյի «Ֆիլումենա Մարտուրանո» - Դիանա - 1973, 
*Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը» - Լարիսա -1974, 
*Մակայոնոկ «Հալածված առաքյալը» -Մայր- 1974, 
*Օ. Իոսելիանի «Քանի դեռ սայլը շուռ չի եկել» - Լանդա -1974,
*[[Պերճ Զեյթունցյան|Պ. Զեյթունցյանի]] «Աշխարհի ամենատխուր մարդը» - Հեռա - 1975, 
*Բեռլանգայի «Դահիճը» - Կարմեն - 1976, 
*Ա. Գորինի «Մոռանալ Հերոստրատին» - Կլեմենտին - 1977,
*Ա. Պետրոսյանի «Ամազոնուհիները» - Նախամայր - 1978, 
*Վ. Պետրոսյանի «Վերջին ուսուցիչը» - Սոնա -1979, 
*[[Շեքսպիր]]ի «Համլետ» - Գերտրուդ - 1980, 
*Ժ. Անույի «Տորեադորների վալսը» - Մադմազել Սենտ-Էվերտ - 1981,
*Շեքսպիրի «Կարմիր և սպիտակ վարդերի պատերազմը» - Լեդի Գրեյ - Էլիզաբեթ թագուհի - 1981, 
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|Դոստոևսկու]] «Խաղամոլը» - Պոլինա - 1982, 
*Չեխովի «Բալենու այգին»- Վարյա - 1985, 
*Իվ Ժամյակի «Մսյո Ամիլկար» - Էլեոնորա Դյուրոկ - 1989. 
*Էրիկ-Էմանյուել Շմիտի. «Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ» - Լիզա - 2006թ. Սունդուկյանի անվ. ակադեմիական թատրոն:
 
== Ռադիոթատրոն. ==

*Ժ. Կոկտոյի «Ձայն մարդկային» - մոնոդրամ- 1974.
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյանի]] «Արտագերս» կամ Փառանձեմ թագուհին» - մոնոդրամ - 1990, 
*Ան. Թոփչյան «Լեդի բոմժ» մոնոդրամ (2002թ.), 
*Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...», մոնոդրամ, (2002թ.).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Անահիտ Թոփչյանի խաղն աչքի է ընկնում կերպարի խորունկ, հոգեբանական համոզչականությամբ, զսպվածությամբ և ներքին դրամատիկ լարումով: Հավասար հաջողությամբ հանդես է եկել հայ, ռուս և արևմտաեվրոպական խաղացանկում, ողբերգական և կատակերգական ժանրերում: Ան. Թոփչյանի մարմնավորած կերպարները ուժեղ և ոգեղենությամբ հարուստ անհատականություններ են: Նրա դերասանական արվեստի հիմքում ընկած է խարակտերի բազմապլան մատուցումը: Ունենալով բեմական փայլուն արտաքին, նա գերադասում է կենտրոնանալ կերպարի ներքին աշխարհի հոգեբանական խորը վերլուծության վրա: Դրանով է բացատրվում, որ դերասանական նրա խառնվածքն առանձնակի ուժով դրսևորվեց մենաթատրոնում, որը, Հայաստանում քաղաքացիական իրավունք ստացավ նրա ջանքերի շնորհիվ. Ժան Կոկտո «Ձայն մարդկային» (1974թ. Երևանի ռադիոյով, առաջին կատարումը ԽՍՀՄ-ում), [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ. Թոփչյան]] «Արտագերս» (1990թ), Ան. Թոփչյան «Աստ հանգչի...» (2002), Ան. Թոփչյան «Անհասցե Տիկինը» (2002թ.) ռադիոբեմադրությունները: 1990թ. սկսած Ան. Թոփչյանը, տարբեր երկրներում (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Շվեյցարիա, Գերմանիա, Կանադա, Լիբանան, Սիրիա, Կիպրոս) հանդես է գալիս հեղինակային թատրոնով՝ լինելով միաժամանակ տեքստի հեղինակ, բեմադրիչ և դերակատար:
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

== Մրցանակներ ==

*Ռուբեն Սևակի գրական մրցանակ(1987թ.)՝ Ռ. Սևակի բանաստեղծության բարձրարվեստ մեկնաբանության համար:
*1992՝ Վ. Թեքեյանի մրցանակ՝ [[Ալեքսանդր Թոփչյան|Ալ.Թոփչյանի]] «Արտագերս»(Փառանձեմ թագուհի) մենադրամի կատարման համար:
*2010` «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակ «Անհետացում» վեպի համար:

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1990թ. տպագրվում է հայ ռուս և օտար մամուլում՝ հանդես գալով հրապարակախոսական, արվեստաբանական հոդվածներով և գեղարվեստական արձակով: Գրում է երկու լեզուներով: Նրա պատմվածքների նյութը հիմնականում քաղաքական մեծ ցնցումների պատճառով տեղահանված, երկու հակադիր աշխարհների միջև ընկած, իրենց ինքնության, արժանապատվության համար ամենօրյա պայքար մղող մարդկանց ճակատագրերն են, որ ներկայացվում են սահմանային, տրագիկոմիկ իրավիճակներում: Նրա արձակը ներկայացնում է նաև արդի սփյուռքյան կյանքը՝ մի նոր հայեցակետով դիտված: 

Ան. Թոփչյանի պատմվածքները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], [[իսպաներեն]], [[գերմաներեն]], [[անգլերեն]], [[ռումիներեն]], [[հունարեն]], [[վրացերեն]]:

== Գրքեր ==
[[Պատկեր:OblojkaAnahit.jpg|250px|thumb|«Հայելի» գրքի շապիկը]] 
* [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|Lady S.D.F., Երևան, «Նաիրի» հրատ., 1998թ.:]]
* Lady S.D.F., Ереван, изд. «Наири», 1999 г.
* Հայելի, պատմվածքներ, մոնոդրամներ, «Գասպրինտ» հրատ., Երևան, 2008:
* Անհետացում, վեպ, 2010թ.:
* Տագնապ, վեպ, «Գասպրինտ» հրատ. Երևան, 2012թ.:

== Պատրաստվում է տպագրության 2012 թվականին ==

* Մենախոոսություն գժանոցից, նովելներ, ռուս.
* Անհետացում, վեպ, ռուսերեն
* Անհասցե տիկինը, պիեսներ, նովելներ, ֆրանսերեն

== Թարգմանություններ ֆրանսերենից հայերեն և ռուսերեն ==

*[[Լիլիան Վուտերս]], Շառլոտ կամ Մեքսիկական գիշեր, պիես, 2004թ., «Լուսաբաց»
*[[Պոլ Էմոն]], Ճռնչոց կամ այլ աղմուկներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Ժակ Անրար]], Կանանց գույները, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Էրիկ-Էմանուել Շմիտ]], Ամուսնական փոքրիկ ոճիրներ, պիես, 2005թ., «Լուսաբաց»
*[[Սիլվիան Դյուպյուի]], Ես՝ անիծյալս..., պիես, 2006թ., «Լուսաբաց»
*[[Միշել Ֆաբիան]], Իոկաստե, պիես, «Գարուն», թիվ 9, 1999թ.
*[[Հերբերտ Մայեր]], Կայզերին Կառլոտտա, պիես, «Գարուն», -8 1998
*Հերբերտ Մայեր, Ներկայացում, պիես, «Գարուն», -8, 1998
*Սիլվիան Դյուպյուի, Երկրորդ անկում կամ Գոդո, պիես, 2008 թ., «Լուսաբաց»:
*Сильвиан Дюпюи, Проклятая, пьеса, 2010г. Ереван, изд., «Лусабац»
*Ա. Ստրինդբերգ, Մադմազել Ժյուլի, 2009 թ., «Լուսաբաց»

== Թարգմանություններ հայերենից ռուսերեն ==

*1.Торгом Постаджиян - Рассказы, «Литературная Армения», 2006 г.
*2.Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), «Лит. Армения», N 3-4, 2010
*3. Александр Топчян, Операция-Банк Оттоман (роман), Москва, изд. «Юнипресс», 2012г.

== Ասմունք - Խտասալիկ – CD ==

*[[Ռուբեն Սևակ]] - Բանաստեղծություններ, ՀՀ Սփյուռքի նախարարության պատվերով, բանաստեղծի ծննդյան 125-ամյակի առթիվ, 2011 թ., Երևան

== ԱՆԱՀԻՏ ԹՈՓՉՅԱՆԻ «ՄԱՐԱԹՈՆ»-Ը ՓԱՐԻԶՅԱՆ ԲԵՄՈՒՄ ==
[[Պատկեր:MARATHON.JPG|250px|thumb|]]
2012-2013 թթ. փարիզյան ներկայացումների ցանկում հայտնվեց հայ հեղինակի՝ '''Անահիտ ԹՈՓՉՅԱՆԻ''' անունը: Ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Դարիուս Միյոյի անունը կրող թատրոնում արդեն երրորդ ամիսն է, ինչ հաջողությամբ գնում է «Մարաթոն» վերնագրով ներկայացումը՝ բեմադրված ըստ Անահիտ Թոփչյանի համանուն պատմվածքի: Բեմադրությունը պատրաստել է «Ռոզամիռա» ընկերությունը, բեմադրող՝ '''Նինա Դիվ''', դերակատարներ՝ '''Սոլանժ Միյո''', '''Վիլյամ Ամբեր''':

''«Մեր ռացիոնալ և ավտոմատացված ժամանակաշրջանում «Մարաթոն» ներկայացումը ընկալվում է որպես մետաֆոր: Երկու անորոշ սեռի դիմակավորված ծաղրածուները հիշեցնում են Ֆեդերիկո Ֆելինիի ֆիլմերի պերսոնաժներին: Նրանց շարժումները վազքի նմանակում են: Նրանց կյանքը մի անվերջ մարաթոն է, և յուրաքանչյուրը համոզված է, որ գտել է իր գոյության իմաստը: Ներկայացման բոլոր բաղադրիչները՝ լույսը, ձայնը, զգեստներըը, բեմական դատարկ տարածքը, ընդգծում և առաջին պլան էր մղում ամենակարևորը. արարի խորը փիլիսոփայությունը: Այդ ամենն այնքան նուրբ է ներկայացված, որ ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի ձայն չի վրիպում հանդիսատեսի ուշադրությունից:
Անահիտ Թոփչյանի տեքստը հարազատ է Բեկետի և Իոնեսկոյի աբսուրդի թատրոնին:''

''Այդ խորիմաստ ու սեղմ երկխոսությունը, իսկապես, հանդիսատեսի լարված ուշադրությունն է պահանջում:''

''Ամեն ինչ տեղի է ունենում նույն ժամանակի և տարածքի մեջ, մեկ գործողության ընթացքում: Երկու գործող անձինք վազքով են ապրում իրենց կյանքը մինչև վերջ: Ո՞րն է նրանցից իրավացի: Նա, որն անվերջ վազում է և ձգտում ապրել ժամանակին համաքա՞յլ: Թե՞ նա, որն ուզում է անշտապ ապրել, կյանքն ըմբոշխնել, հաճույք ստանալ… Այլապես ոչ թե ապրում ես, այլ վազում կյանքի կողքով:''

''Դա երկու հայացքների հակադրությունն է, որի մեջ հանդիսատեսն ազատ է ընտրել այն, ինչն ավելի հարազատ է նրան:''

''Բայց բոլորս, ավա՜ղ, ի վերջո հասնում ենք միևնույն ավարտին…''», - գրում է ներկայացման մասին ֆրանսիական մամուլը:

''«Նինա Դիվի ծաղրածուները և նրանց դիմակ-դեմքերը հիշեցնում են Ֆելինիի աշխարհը: Տեքստը և ներկայացումը հասնում են գրոտեսկի, թեթև հեգնանքի երանգով, որի տակ մի խորը փիլիսոփայություն կա»'', - ասվում է ներկայացման անոտացիայում: 

Հանդիսատեսը լարված ուշադրությամբ հետևում է երկխոսությանը, հաճախ ծիծաղում, ինչն, ի դեպ, չի խանգարում նրան մտորելու կյանքի բուն իմաստի մասին:

…Երկու ծաղրածու են հայտնվում բեմում՝ մեկը լուրջ, մյուսն՝ անլուրջ: Ծիծաղաշարժ և անհեթեթ իրավիճակներում նրանք, գրեթե ամբողջությամբ և յուրովի մատուցում են պատմվածքի տեքստը, մի երկխոսություն կյանքի ողբերգական, միաժամանակ՝ անհեթեթ կողմերի մասին: Անլուրջը շարունակ զավեշտի է վերածում Լուրջ ծաղրածուի փիլիսոփայական դատողությունները և դրանով հարուցում հանդիսատեսի ծիծաղը. Բայց հանդիսատեսը ծիծաղում է նաև Լուրջ ծաղրածուի վրա: Ստացվում է, որ մենք ծիծաղում ենք երկու ծաղրածուների վրա էլ, դրանով իսկ, ասես, ընդգծելով ամեն ինչի հարաբերականությունը: Մի խոսքով, իսկական աբսուրդի թատրոն:

Ներկայացումները գնալու են մինչև դեկտեմբերի սկիզբը, որից հետո «Մարաթոն»-ը պիտի հյուրընկալվի Ֆրանսիայի այլ քաղաքների բեմերում: Բեմադրիչը հրավեր է ստացել նաև մասնակցելու թատերական միջազգային փառատոներին: 

«Մարաթոն» պատմվածքը Անահիտ Թոփչյանի «Lady S.D.F.» առաջին ժողովածուից է: Ժամանակին այն թագմանվել է ֆրանսերեն և տպագրվել բելգիական «Liaison» հանդեսում: Լույս է տեսել նաև հունարեն՝ «Մանդրագորա» մշակութային ամսագրում:

'''«Գրական թերթ», 2012, նոյեմբերի 23'''

{{DEFAULTSORT:Թոփչյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1947 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար (Սարգիս Վահագն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6276</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13941</id>
      <timestamp>2013-03-07T09:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]] '''Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար''', [[Սարգիս Վահագն]]ի հրապարակումը 1998-...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8199">[[Պատկեր:Lady S. D. F.jpg|250px|thumb|]]
'''Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար''', [[Սարգիս Վահագն]]ի հրապարակումը 1998-ին տպագրված [[Անահիտ Թոփչյան]]ի [[Lady S. D. F. (Անահիտ Թոփչյան, գիրք, 1998)|«Lady S. D. F.»]] մասին, որը տպագրվել է Լոս Անջելեսի «Նոր Օր» պարբերականի 2000-ի մայիսի 27-ի համարում:

== Անահիտ Թոփչյան-Ամբողջական մենակատար ==

Թեքեյան Մշակութային Միության Լոս Անճելըսի Մասնաճյուղի նախաձեռնությամբ և կազմակերպությամբ մեզի հրամցվեցավ թատերական բացառիկ երեկո մը, ուր բարձրորակ արվեստը տերն ու տիրակալն էր բեմին: '''- Անահիտ Թոփչյան, արդեն բազմավաստակ դերասանուհի, - կրնանք անվարան զինք կոչել մեր արդի թատրոնին փայլուն աստղը, - որպես մենակատար-հեղինակ, իր սքանչելի խաղարկութեամբ, ժամ մը ամբողջ, մագնիսացուց, ցնցեց ու վերացուց հանդիսատես թատերասերներու բախտավոր այն ընտրանին որ փութացած էր մասնակից դառնալու հոգեկան այս խրախճանքին:'''

Մեկ դերասանի թատրոնը, ինքնին դժվարին և պահանջկոտ սեռ մըն է, ուր շատ քիչեր կը համարձակին մուտք գործել և հաջողիլ: Ան, շատ հաճախ, տնտեսական մտահոգություններով առաջնորդված, կը մատուցվի այլազան թատրերգություններու հատվածական ծաղկաքաղով, իրարմէ անջատ՝ դերասանին նախասիրություններուն և կարողություններուն համաձայն: Վտանգը, հո՛ն, միապաղաղությունն է և ծանծաղությունը՝ հանդիսատեսին ձանձրույթ պատճառելու չափ: Բարեբախտաբար, Անահիտ Թոփչյան չուներ այդ մտահոգություններն ու արգելակները: Իր ներկայացումը երկու ամբողջական գործերու մատուցում մըն էր, գրված՝ մասնավորաբար իր դերակատարության համար, առաջինը՝ իր ամուսնույն տաղանդավոր և հմուտ գրականագետ և գրադատ Ալեքսանդր Թոփչյանի, իսկ երկրորդը՝ իր իսկ, դերասանուհիին կողմե:

[[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի «Արտագերս» («Փառանձեմ թագուհի») մենատրամը մեզ համար եղավ հայտնություն մը, հեղինակին գրականագիտական և քննադատական իրագործումներուն քով ավելցնելով նաև անոր թատերագրական բացահայտ շնորհները: Մենատրամը, որ իր խիտ, հակիրճ, բայց արտահայտիչ համադրումով և հոգեբանական նուրբ խորացումներով հաջողած էր բացահայտել Փառանձեմ թագուհիին ապրած մեծ ողբերգությունը, զայն նույնացնելով մեր ժողովրդի անցյալ ու ներկա ողբերգություններու զուգահեռականին, սուր այժմեականությամբ: Սահուն, ճշգրիտ լեզու, պատկերավոր մտածողություն և հուզական լիցք՝ առաքինություններն են երկին:

Ուրիշ հայտնություն մը՝ Անահիտ Թոփչյանի «Անհասցե Տիկինը» մենատրամը: Քիչ անգամ դերասանի մը տրված է կարողությունը իր իսկ խաղարկության խոսքի և բառի հղացումն ու շարադրանքը անձամբ իրագործել: Այս պարագային դերասանուհին նաև հեղինակն է մենատրամին: Օտարության մեջ ապրելու հարկադրված վտարանդի մարդուն ողբերգությունն է տրվածը: Անոր խոհերը, կարոտը, ապրումները մեկ կողմեն և մյուս կողմեն անոր տվայտանքն ու գուպարը, մարդ մնալու, իր ինքնությունը անաղարտ պահելու աննկուն կամքը կկազմեն տրամին բովանդակությունը, սևեռված՝ տրամադիք պատկերներու, ծիծաղաշարժ դեպքերու և խոհերու եղերական կամ հեգնական շարահյուսությամբ: Հո՛ն, մեր օրերու խեղճացած մարդոց դիմակային անտարբերությունն ու անհաղորդ առանձնությունը պատկերած է իրապաշտ հուզականությամբ: Արդիական մարդը, անօգնական և պարտված՝ դեմ հանդիման կեցած ընկերային, քաղաքական և տնտեսական այլատեսակ խոչընդոտներուն:

Անահիտ Թոփչյանի լեզուն պարզ է, մաքուր և նաև՝ թռիչքավոր: Կշռույթը՝ արագ ու ճկուն: Միայն մեկ վերապահություն, երբ ունինք մեր այնքան իմաստալից ու բազմանշանակ կարոտ ու գաղթ բառեր, ալ ինչո՞ւ դիմել օտար, անարտահայտիչ ''նոսթալճիա'' կամ ''էմիկրացիային'':

Երկու մենատրամներին մեջ ալ, մթնոլորտի և հոգեվիճակի հարափոփոխ այլազանությունն ու ճոխությունը դերասանուհիին ընձեռեցին սքանչելի կարելիություններ, իր խաղարկության բազմերանգ նրբությունները բացահայտելու համար: Անահիտ Թոփչյան, արհեստավարժ դերասանի մեծ վարպետությամբ, անզգալի, հեզասահ ճկունությամբ մը հաջողեցավ մեկ հոգեվիճակեն անցնիլ հակադիր մյուս հոգեվիճակին, հավասարաչափ ապրումներով թրթռացնելով պահն ու խռովքը, արտահայտչականության ու առոգանության բազմազան իր լարերով: Իր զուսպ և դիպուկ դիմախաղերը տիրապետված էին ներքին ուժով մը որ հաճախ, անտեսելով ամեն այլ միջոց, կամփոփվեր, կկեդրոնանար աչքերուն մեջ, պայծառ թախիծով կամ մթագնած հեգնանքով նայելով կյանքին ու աշխարհին: Իր խաղարկությունը՝ տինամիք, տիրապետված, շարունակ և տպավորիչ՝ հանդիսատեսին բնավ «հանգիստ»ի թույլ պահեր չշնորհեց, այլ լարված, շունչը բռնած տարավ զայն հանգույցե հանգույց, մինչև լրումը ինքնասուզումին: Ամբողջ ներկայացումի ընթացքին, ոչ մեկ ատեն, զգացինք բացակայությունը մյուս դերասաններուն, բացվող ու գոցվող արարներուն, պարագայական ''տեքորներուն'' կամ սրարշավ երկխոսություններուն: Անահիտ Թոփչյանի մատուցածը ամբողջական, լրիվ թատրոնն էր, միայն ու միայն իր համապարփակ ներկայությամբ հորդուն և մենատրամներուն բառային հյուսվածքով կենդանի:

:::Սարգիս Վահագն
::«Նոր Օր», Լոս Անջելես, 27 մայիսի 2000թ.

[[Կատեգորիա:Սարգիս Վահագնի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Հայրապետյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6379</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14338</id>
      <timestamp>2013-03-27T07:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Anahit Hayrapetyan.jpg|250px|thumb|]] '''Անահիտ Հայրապետյան''' (ծնվ. [[1981]], [[մայիսի 26]], գ. Խծաբերդ, Լեռնային Ղարաբա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1962">[[Պատկեր:Anahit Hayrapetyan.jpg|250px|thumb|]]
'''Անահիտ Հայրապետյան''' (ծնվ. [[1981]], [[մայիսի 26]], գ. Խծաբերդ, Լեռնային Ղարաբաղ), հայ բանաստեղծուհի, լուսանկարիչ:

Ավարտել է պետական ճարտարագիտական համալսարանը, լուսանկարչություն է ուսանել World Press photo-ի և Կովկասյան ինստիտուտի, Դանիայի մեդիայի և ժուռնալիստիկայի ինստիտուտի ֆոտոլրագրության բաժնում: 2006-ին արժանացել է ՀՀ նախագահի երիտասարդական մրցանակին լուսանկարների շարքի համար:

Երկու բանաստեղծական ժողովածուների հեղինակ է` «Բանաստեղծություններ» (2002) և «Թաբու» (2005), որն արժանացել է «Իռեն Գյուլնազարյան» հիմնադրամի և ՀԳՄ մրցանակին:

Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]», «Ինքնագիր», «Ակտուալ արվեստ», «Բնագիր» և այլ հանդեսներում ու թերթերում: Թարգմանվել է [[անգլերեն]], [[թուրքերեն]], [[իսլանդերեն]], [[սերբերեն]] և այլ լեզուներով:

Մասնակցել է «Գրականության ցերեկները և գիշերները» գրական փառատոնին (Ռումինիա, 2010): «Վորլդ Էքսպրես» գրական ճամփորդության մասնակից է:

== Աղբյուրներ ==
* Անթոլոգիա. 18-33. Արդի հայ պոեզիա, Ե., Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, 2013, էջ 97:

{{DEFAULTSORT:Հայրապետյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:1981 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16412</id>
      <timestamp>2013-08-10T17:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2127">{{Անձ
|անուն = Անահիտ Հայրապետյան
|պատկեր = Anahit Hayrapetyan.jpg
|զբաղմունք = բանաստեղծուհի, լուսանկարիչ
|ծնված = [[1981]], [[մայիսի 26]]
}}
'''Անահիտ Հայրապետյան''' (ծնվ. [[1981]], [[մայիսի 26]], գ. Խծաբերդ, Լեռնային Ղարաբաղ), հայ բանաստեղծուհի, լուսանկարիչ:

Ավարտել է պետական ճարտարագիտական համալսարանը, լուսանկարչություն է ուսանել World Press photo-ի և Կովկասյան ինստիտուտի, Դանիայի մեդիայի և ժուռնալիստիկայի ինստիտուտի ֆոտոլրագրության բաժնում: 2006-ին արժանացել է ՀՀ նախագահի երիտասարդական մրցանակին լուսանկարների շարքի համար:

Երկու բանաստեղծական ժողովածուների հեղինակ է` «Բանաստեղծություններ» (2002) և «Թաբու» (2005), որն արժանացել է «Իռեն Գյուլնազարյան» հիմնադրամի և ՀԳՄ մրցանակին:

Տպագրվել է «[[Գրեթերթ]]», «Ինքնագիր», «Ակտուալ արվեստ», «Բնագիր» և այլ հանդեսներում ու թերթերում: Թարգմանվել է [[անգլերեն]], [[թուրքերեն]], [[իսլանդերեն]], [[սերբերեն]] և այլ լեզուներով:

Մասնակցել է «Գրականության ցերեկները և գիշերները» գրական փառատոնին (Ռումինիա, 2010): «Վորլդ Էքսպրես» գրական ճամփորդության մասնակից է:

== Աղբյուրներ ==
* Անթոլոգիա. 18-33. Արդի հայ պոեզիա, Ե., Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, 2013, էջ 97:

{{DEFAULTSORT:Հայրապետյան, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:1981 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Նավասարդ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8187</id>
      <sha1>tj7nf4f76iy3i27214q60de50455lee</sha1>
    <revision>
      <id>17999</id>
      <timestamp>2013-11-20T14:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Անահիտ Նավասարդ''' (''Ավետիսյան'', [[1896]], Կահիրե - [[1970]]), հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ: ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1710">'''Անահիտ Նավասարդ''' (''Ավետիսյան'', [[1896]], Կահիրե - [[1970]]), հայ արձակագիր, կրթական, մշակութային գործիչ: Դուստրն է թարգմանիչ, կրթական գործիչ [[Կարապետ Նավասարդ]]ի: 

Փոքր հասակից ծնողների հետ տեղափոխվել է Զմյուռնիա, որտեղ ստացել է կրթությունը՝ նախ տեղի Հռիփսիմյանց վարժարանում, ապա՝ Զմյուռնիայի օրիորդաց ամերիկյան ամերիկյան քոլեջում, որն ավարտել է 1916-ին: Հաջորդ տարվանից պաշտոնավարել է Զմյուռնիայի Բարաթաշ արվարձանի Վարդանյան վարժարանում որպես ուսուցչուհի: Զմյուռնիայի հայտնի աղետից հետո (1922) մեկնել է Եգիպտոս: 1937-ին ամուսնացել է նկարիչ Օնիկ Ավետիսյանի հետ և այնուհետև գրվել Ավետիսյան: Ամուսնու հետ նախ տեղափոխվել են Կիպրոս, ապա տարբեր գաղութներ: Դեռևս Զմյուռնիայում ապրելու տարիներից [[արձակ բանաստեղծություն]]ներով, [[պատմվածք]]ներով ու ակնարկներով աշխատակցել է «Արևելյան մամուլին», իսկ Եգիպտոսում Կահիրեի «Արև» օրաթերթին, ստորագրելով Անահիտ Կ. Նավասարդ և Ա. Կ. Ն.:

{{DEFAULTSORT:Նավասարդ, Անահիտ}}
[[Կատեգորիա:1896 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1970 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անաղմուկություն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5742</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12643</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անաղմուկություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, տեխնիկական'', Աղմուկ, չունենալը, աղմուկի բացակայությունը...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="457">'''Անաղմուկություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, տեխնիկական'', Աղմուկ, չունենալը, աղմուկի բացակայությունը։

Աերոմոբիլն աչքի է ընկնում անաղմուկությամբ («Ավանգարդ», 1979, 155)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անայիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3798</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8116</id>
      <timestamp>2012-04-22T12:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անայիս''' (''Եվփիմե Ավետիսյան'', [[1870]], փետրվար, Կ. Պոլիս – [[1950]], [[օգոստոսի 4]], Փարիզ),  հայ բանաստեղծուհի, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3035">'''Անայիս''' (''Եվփիմե Ավետիսյան'', [[1870]], փետրվար, Կ. Պոլիս – [[1950]], [[օգոստոսի 4]], Փարիզ),  հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր։ 

Ծնվել է Ակնից գաղթած Չոպանյան (Հովվյան) հայտնի գերդաստանի ճյուղավորումներից մեկում։ Կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Մաքրուհյաց վարժարանում, ապա սովորել ֆրանսիացի գրող տիկին Ֆյուրեի մասնավոր դպրոցում։ [[Հայերեն]]ը կատարելագործելու համար մասնավոր դասեր է վերցրել բանաստեղծներ [[Թովմաս Թերզյան]]ի և [[Խորեն Նար Պեյ]]ից։ Ապրել է Շվեյցարիայում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, ապա` Փարիզում: Առաջին [[նորավեպ]]ը` «Խրճիթի մը մեջ», լույս է տեսել 1885-1886-ին «Մասիս» շաբաթերթում: 1893-ին «Մասիս» հանդեսում լույս է տեսել նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։  Այնուհետև հաճախ է երևացել պարբերական մամուլում արձակ և չափածո երկերով։ Համիդյան տարիներին մեկնել է Շվեյցարիա, օսմանյան սահմանադրությունից հետո վերադարձել է Պոլիս, աշխատակցել մամուլին («Բյուզանդիոն», «Արևելյան մամուլ», «Շանթ» և այլն)։ Առաջին աշխարհամարտից հետո եղել է Պոլսի «Հայ կին» հանդեսի աշխատակիցներից մեկը։ 1922-ին անցել է Փարիզ, որտեղ ապրել է մինչև իր կյանքը վերջը, շարունակելով աշխատակցել է սփյուռքահայ մամուլին («Հայաստանի կոչնակ», «Անահիտ» և այլն)։ Նրա բանաստեղծություններն ամփոփված են «Այգ և վերջալույս» ժողովածուում (Փարիզ)։ 1949-ին Փարիզում լույս են տեսել նրա արժեքավոր հիշողությունները «Հուշերս» վերնագրով։ Անայիսը իր երկերում արտացոլել է ողբերգություն ապրող մարդկանց կյանքը, բողոքել կնոջ իրավազրկության դեմ:

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջք 362:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 91:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 183:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, էջ 93:

[[Կատեգորիա:1870 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1950 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9024</id>
      <sha1>qmxxszf7oreu1h097pbxksw739ax52h</sha1>
    <revision>
      <id>20548</id>
      <timestamp>2014-10-30T18:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան |պատկեր = Anahid-yaldezjian.jpg |զբաղմունք = Հայ արձակագիր, թարգմա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1098">{{Անձ
|անուն = Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան
|պատկեր = Anahid-yaldezjian.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր, թարգմանիչ
|ծնված = [[1926]]
|վախճանված = 
}}
'''Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան''' (ծնվ. [[1926]], Կ. Պոլիս), արձակագիր, թարգմանիչ: 

Հաճախել է Եսայան վարժարան: 1950-ին ավարտել է Առնավուտի ամերիկյան քոլեջը: Երկար տարիներ պաշտոնավարել է KLM հոլանդական օդանավային ընկերության Ստամբուլի մասնաճյուղում: Պատմվածքներով և թարգմանություններով աշխատակցել է «Մարմարա»-ին: Գրող-թարգմանիչ [[Տիրան Անդրեասյան]]ի դուստրն է: [[Զահրատ]]ի ամուսինն է:

{{DEFAULTSORT:Անհրեասյան-Յալտըզճյան, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:1926 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20570</id>
      <timestamp>2014-10-30T22:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1165">{{Անձ
|անուն = Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան
|պատկեր = Anahid-yaldezjian.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր, թարգմանիչ
|ծնված = [[1926]]
|վախճանված = 
}}
'''Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան''' (ծնվ. [[1926]], Կ. Պոլիս), արձակագիր, թարգմանիչ: 

Հաճախել է Եսայան վարժարան: 1950-ին ավարտել է Առնավուտի ամերիկյան քոլեջը: Երկար տարիներ պաշտոնավարել է KLM հոլանդական օդանավային ընկերության Ստամբուլի մասնաճյուղում: Պատմվածքներով և թարգմանություններով աշխատակցել է «Մարմարա»-ին: Թարգմանել է [[Լաֆոնտեն]]ի [[առակ]]ները: Գրող-թարգմանիչ [[Տիրան Անդրեասյան]]ի դուստրն է: [[Զահրատ]]ի ամուսինն է:

{{DEFAULTSORT:Անհրեասյան-Յալտըզճյան, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:1926 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>20571</id>
      <timestamp>2014-10-30T23:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1251">{{Անձ
|անուն = Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան
|պատկեր = Anahid-yaldezjian.jpg
|զբաղմունք = Հայ արձակագիր, թարգմանիչ
|ծնված = [[1926]]
|վախճանված = 
}}
'''Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան''' (ծնվ. [[1926]], Կ. Պոլիս), արձակագիր, թարգմանիչ: 

Հաճախել է Եսայան վարժարան: 1950-ին ավարտել է Առնավուտի ամերիկյան քոլեջը: Երկար տարիներ պաշտոնավարել է KLM հոլանդական օդանավային ընկերության Ստամբուլի մասնաճյուղում: Պատմվածքներով և թարգմանություններով աշխատակցել է «Մարմարա»-ին: Թարգմանել է [[Լաֆոնտեն]]ի [[առակ]]ները: Գրող-թարգմանիչ [[Տիրան Անդրեասյան]]ի դուստրն է: [[Զահրատ]]ի ամուսինն է:

{{DEFAULTSORT:Անհրեասյան-Յալտըզճյան, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:1926 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անայիս Յալտըզճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9025</id>
    <redirect title="Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան" />
      <sha1>mub8tuiswyqnpe1xs5plc931ikluaih</sha1>
    <revision>
      <id>20549</id>
      <timestamp>2014-10-30T18:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="78">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Անայիս Անդրեասյան-Յալտըզճյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անայիս Ներսեսյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8190</id>
      <sha1>f8xow2p76l2m93q7ynor5kx4djk50fm</sha1>
    <revision>
      <id>18008</id>
      <timestamp>2013-11-20T15:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Անայիս Ներսեսյան''' (ծնվ. [[1937]], [[մարտի 22]], Բուխարեստ), ռումինագիր հայ բանաստեղծուհի, պատմաբան։   Կր...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1587">'''Անայիս Ներսեսյան''' (ծնվ. [[1937]], [[մարտի 22]], Բուխարեստ), ռումինագիր հայ բանաստեղծուհի, պատմաբան։ 

Կրթությունն ստացել Բուխարեստի համալսարանի պատմա-փիլիսոփայական ֆակուլտետում, որն ավարտել է 1961-ին և աշխատանքի ընդունվել Բուխարեստի ազգային գրադարանում։ 17 տարեկանից գրել է [[բանաստեղծություն]]ներ [[ռումիներեն]] լեզվով: Առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է  «Երիտասարդ գրող» ռումինական հանդեսում: Բանաստեղծական ժողովածուներն են՝ «Ապակե երգիչը» (1973), «Քնարական պատկերներ» (1975), «Անցման կնիքը»  (1978), «Արևային կշիռ» (1980) և այլն։ Նրա բանաստեղծություններից տեղ են գտել [[Գևորգ Էմին]]ի «Գիրք թարգմանությանց» (1984) ժողովածուում: Բանասիրական ուշագրավ հոդվածներով աշխատակցել է  Բուխարեստում լույս տեսնող «Նոր կյանք» հայերեն շաբաթաթերթին, գրելով գերազանցապես ռումինահայ գաղութի անցյալի մասին:

{{DEFAULTSORT:Ներսեսյան, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:1937 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումինագիր հայ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անայիս Նին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8639</id>
      <sha1>8s5hq7jsbgx35963irtbiwj0mj9ewpn</sha1>
    <revision>
      <id>19403</id>
      <timestamp>2014-04-19T21:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Անայիս Նին |պատկեր = Anais Nin.jpg |զբաղմունք = Ամերիկյան և ֆրանսիական արձակագիր |ծնված = [[1903]...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="3357">{{Անձ
|անուն = Անայիս Նին
|պատկեր = Anais Nin.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան և ֆրանսիական արձակագիր
|ծնված = [[1903]], [[փետրվարի 21]]
|վախճանված = [[1977]], [[հունվարի 14]]
}}
'''Անայիս Նին''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anaïs Nin'', լրիվ անունը` ''Անխելա Անայիս Խուանա Ռոսա Էդելմիրա Նին-ի-Կոզմել'', [[իսպաներեն]]` ''Angela Anais Juana Antolina Rosa Edelmira Nin y Culmell'', [[1903]], [[փետրվարի 21]], Նյոյի-սուր-Սեն, Ֆրանսիա - [[1977]], [[հունվարի 14]], Լոս Անջելես, ԱՄՆ), ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր, էրոտիկ երկերի հեղինակ, հայտնի նաև իր օրագրով, որը վարել է ավելի քան 60 տարի:

Ծնվել է Փարիզի մոտակայքում, կուբացի ծնողներից (հայրը դածնակահար և կոմպոզիտոր Խոակին Նինն էր, որի հետ Անայիսն այրունապիղծ կապ է ունեցել, մայրը` ֆրանս-դանիական ծագումով երգչուհի Ռոսա Կուլմելը): Դեռատի տարիներին Նյու Յորքում բնորդուհի է եղել: 1923-ին Հավանայում ամուսնացել է բանկիր Հյու Փարքեր Գիլերի` հետագայում փորձարարական ֆիլմերի հեղինակ Յան Հյուգոյի հետ, տարվել գրական գորխունեությամբ: 1931-34-ին մեծ դեր է խաղացել [[Հենրի Միլեր]]ի կյանքում, դարձել նրա սիրուհին, հովանավորն ու մուսան: «Խեցգետնի արևադարձը» առաջին անգամ լույս է տեսել ոչ միայն Նինի գործուն մասնակցությամբ, այլև նախաբանով: Երկրորդ աշխարհամարտի ծեմին ամուսնու հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ, ի դեպ, նկարահանվել է մի քանի ֆիլմում: 1955-ին նորից է ամուսնացել, այս անգամ` իրենից տասնվեց տարով փոքր [[գրական գործակալ]] Ռուփերթ Փոլի հետ, ընդ որում` առանց առաջին ամուսնուց բաժանվելու: 

Նինի ստեղծագործությունների զգալի մասը, այդ թվում` 40-ականներին գրված «Վեներայի դելտան», «Թռչնակները» էրոտիկ պատմվածքների ժողովածուները, նամակագրությունը Հենրի Միլերի հետ, ինչպես նաև «Հենրին և Ջունը» օրագրությունը` իր, Միլերի ու րա կնոջ սիրային եռանկյունու մասին, տպագրվել են հետմահու, իսկ վերջինս 1990-ին նույն վերնագրով էկրանավորվել է ամերիկացի ռեժիսոր Ֆիլ Քաուֆմանի կողմից:

{{DEFAULTSORT:Նին, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1903 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1977 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19417</id>
      <timestamp>2014-04-20T10:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3357">{{Անձ
|անուն = Անայիս Նին
|պատկեր = Anais Nin.jpg
|զբաղմունք = Ամերիկյան և ֆրանսիական արձակագիր
|ծնված = [[1903]], [[փետրվարի 21]]
|վախճանված = [[1977]], [[հունվարի 14]]
}}
'''Անայիս Նին''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anaïs Nin'', լրիվ անունը` ''Անխելա Անայիս Խուանա Ռոսա Էդելմիրա Նին-ի-Կոզմել'', [[իսպաներեն]]` ''Angela Anais Juana Antolina Rosa Edelmira Nin y Culmell'', [[1903]], [[փետրվարի 21]], Նյոյի-սուր-Սեն, Ֆրանսիա - [[1977]], [[հունվարի 14]], Լոս Անջելես, ԱՄՆ), ֆրանսիական և ամերիկյան արձակագիր, էրոտիկ երկերի հեղինակ, հայտնի նաև իր օրագրով, որը վարել է ավելի քան 60 տարի:

Ծնվել է Փարիզի մոտակայքում, կուբացի ծնողներից (հայրը դածնակահար և կոմպոզիտոր Խոակին Նինն էր, որի հետ Անայիսն այրունապիղծ կապ է ունեցել, մայրը` ֆրանս-դանիական ծագումով երգչուհի Ռոսա Կուլմելը): Դեռատի տարիներին Նյու Յորքում բնորդուհի է եղել: 1923-ին Հավանայում ամուսնացել է բանկիր Հյու Փարքեր Գիլերի` հետագայում փորձարարական ֆիլմերի հեղինակ Յան Հյուգոյի հետ, տարվել գրական գորխունեությամբ: 1931-34-ին մեծ դեր է խաղացել [[Հենրի Միլեր]]ի կյանքում, դարձել նրա սիրուհին, հովանավորն ու մուսան: «Խեցգետնի արևադարձը» առաջին անգամ լույս է տեսել ոչ միայն Նինի գործուն մասնակցությամբ, այլև նախաբանով: Երկրորդ աշխարհամարտի շեմին ամուսնու հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ, ի դեպ, նկարահանվել է մի քանի ֆիլմում: 1955-ին նորից է ամուսնացել, այս անգամ` իրենից տասնվեց տարով փոքր [[գրական գործակալ]] Ռուփերթ Փոլի հետ, ընդ որում` առանց առաջին ամուսնուց բաժանվելու: 

Նինի ստեղծագործությունների զգալի մասը, այդ թվում` 40-ականներին գրված «Վեներայի դելտան», «Թռչնակները» էրոտիկ պատմվածքների ժողովածուները, նամակագրությունը Հենրի Միլերի հետ, ինչպես նաև «Հենրին և Ջունը» օրագրությունը` իր, Միլերի ու րա կնոջ սիրային եռանկյունու մասին, տպագրվել են հետմահու, իսկ վերջինս 1990-ին նույն վերնագրով էկրանավորվել է ամերիկացի ռեժիսոր Ֆիլ Քաուֆմանի կողմից:

{{DEFAULTSORT:Նին, Անայիս}}
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:1903 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1977 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անանագ համաձուլվածքներ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15958</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անանագ համաձուլվածքներ''': Տպագրական համաձուլվածքներ, որոնց մեջ օգտագործվող թանկարժեք անագը փոխարի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="897">'''Անանագ համաձուլվածքներ''': Տպագրական համաձուլվածքներ, որոնց մեջ օգտագործվող թանկարժեք անագը փոխարինված է ուրիշ մետաղով՝ զառիկով (մկնդեղ)։ 6—12 պունկտանոց [[տառ]]ի համար նրա բաղադրությունն է՝ 13,5—16% ծարիր, 2,7— 4,5% զառիկ, մնացածը կապար, 16—48 պունկտանոց տառինը՝ 14—16% ծարիր, 2,7—3,3% զառիկ, մնացածը կապար, չտպագրվող նյութերինը՝ 9,5—10,5 % ծարիր, 1,0—1,5 % զառիկ, մնացածը կապար, ստերեոտիպի դեպքում՝ 9,5—10,5 % ծարիր, 2,0—2,5 % զառիկ, մնացածը կապար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անանիա Գոնտաքճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4752</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10410</id>
      <timestamp>2012-08-23T04:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անանիա Գոնտաքճյան''' (''Ղոնտախճյան'', [[1857]], [[դեկտեմբերի 7]], Կարին – [[1925]], [[հուլիսի 7]], Վենետիկ), հայ աստվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="890">'''Անանիա Գոնտաքճյան''' (''Ղոնտախճյան'', [[1857]], [[դեկտեմբերի 7]], Կարին – [[1925]], [[հուլիսի 7]], Վենետիկ), հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ ([[իտալերեն]]ից [[հայերեն]]): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1883-ի օգոստոսի 15-ից:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 226: Թեոդիկ, Ամենուն տարեցույցը, Կ. Պոլիս, 1926, էջ 731:

{{DEFAULTSORT:Գոնտաքճյան, Անանիա}}
[[Կատեգորիա:1857 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1925 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10416</id>
      <timestamp>2012-08-23T05:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1093">'''Անանիա Գոնտաքճյան''' (''Ղոնտախճյան'', [[1857]], [[դեկտեմբերի 7]], Կարին – [[1925]], [[հուլիսի 7]], Վենետիկ), հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ ([[իտալերեն]]ից [[հայերեն]]): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1883-ի օգոստոսի 15-ից:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 226: 
* [[Թեոդիկ]], Ամենուն տարեցույցը, Կ. Պոլիս, 1926, էջ 731:

== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1851-1865), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1983, էջ 193:

{{DEFAULTSORT:Գոնտաքճյան, Անանիա}}
[[Կատեգորիա:1857 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1925 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11884</id>
      <timestamp>2012-11-07T18:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1403">'''Անանիա Գոնտաքճյան''' (''Ղոնտախճյան'', [[1857]], [[դեկտեմբերի 7]], Կարին – [[1925]], [[հուլիսի 7]], Վենետիկ), հայ աստվածաբան, բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ ([[իտալերեն]]ից [[հայերեն]]): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1883-ի օգոստոսի 15-ից: Տիրապետել է մի քանի լեզուների: Կատարել է թարգմանություններ, որոնցից հիշատակության արժանի են Հենրիկ Սենկևիչի «Ջրհեղեղը», «Սրով և հրով» և այլն: Կազմել է գրպանի մի բառգիրք:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 226: 
* [[Թեոդիկ]], Ամենուն տարեցույցը, Կ. Պոլիս, 1926, էջ 731:

== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1851-1865), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1983, էջ 193:

{{DEFAULTSORT:Գոնտաքճյան, Անանիա}}
[[Կատեգորիա:1857 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1925 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալերենից հայերեն թարգմանիչներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անանիա Գունտագճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5397</id>
    <redirect title="Անանիա Գոնտաքճյան" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11883</id>
      <timestamp>2012-11-07T18:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Անանիա Գոնտաքճյան]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="57">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Անանիա Գոնտաքճյան]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անանիա Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագիրների գնահատմամբ (Աելիտա Դոլուխանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4743</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10393</id>
      <timestamp>2012-08-21T15:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի «Անանիա Շիրակացին միջն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="32691">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի «Անանիա Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագիրների գնահատմամբ» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== Անանիա Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագիրների գնահատմամբ ==

''Նվիրվում է Անանիա Շիրակացու ծննդյան 1400-ամյակին''

[[Անանիա Շիրակացի]]ն, որին հայ միջնադարը կոչում էր Համարող, եղել է VII դարի նշանավոր մաթեմատիկոս, տիեզերագետ, տոմարագետ, աստվածաբան, մատենագիր և աշխարհագրագետ:

VII-IX դարի ժամանակահատվածում հայ մատենագրության մեջ հիշատակումներ չկան Անանիա Շիրակացու մասին: Նրան վերստին հիշում են X դարում, իսկ XI դարում նրա գիտական ու մատենագրական ժառանգությունը հայ իրականությունում շրջանառության մեջ դնելու խնդիրը Հայոց կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի մոտ առաջ է քաշել XI դարի հայ լուսավորչական շարժման վիթխարի դեմքը՝ [[Գրիգոր Մագիստրոս]]ը: Անանիա Շիրակացու երկու դար մոռացված լինելը եզակի երևույթ չէ: Նման դեպքեր հայտնի են համաշխարհային հռչակ ունեցող մտքի տիտանների վերաբերյալ: Լեոնարդո դա Վինչին (1452-1519), որը իտալական Վերածննդի կատարելատիպն էր, հորջորջված «universal man», առաջնակարգ էր արվեստի և գիտության ամենատարբեր բնագավառներում,-մարդկության կողմից մոռացված էր ամբողջ երեք դար:

Գրիգոր Մագիստրոսից մեզ հասած թղթերից պարզ երևում է հայ գիտնականի ու մատենագրի ձգտումը Հայաստանում գիտությունը զարգացած տեսնելու իրողությունը: Պատահական չէ, որ նրա թղթերից իմանում ենք, որ թարգմանում էր Էվկլիդեսի երկրաչափությունն ու [[Պլատոն]]ի բարդագույն աշխատությունները, որպեսզի հայ միտքը զարգանար անտիկ գիտության նվաճումներով: Մագիստրոսի պրպտուն միտքը կանգ է առնում Անանիա Շիրակացու ժառանգության վրա, և որովհետև ինքը ծանոթ էր արաբների, քաղդեացիների, հույների գիտական նվաճումներին, ապա համոզված է, թե «Արամեան» ազգը չպետք է հետ մնա աշխարհի առաջընթացից, ու ժամանակն է, որ Անանիա Շիրակացու մատյանները դրվեն գործածության մեջ և ուսումնասիրվեն. «Եւ արդ՝ քանզի սակս մատենին Անանիայի եղև յիշատակ իմաստասիրելոյս մեզ, բե՛ր ոչինչ խրթին և անյայտաբար. կամիմք զհայցուած մեր ծանուցանել մերոյ լուսաւորչիդ. 'ի բազմաց անփոյթ եղելոյ այսպիսի գործառնութիւնք և հանդէսք, որ ոչ երբէք ի ստադին վարժելոց գրամարտկոսաց և քերդողաց հնացեալ, ի մոռացումն այսպիսւոյ մատենի ոչ միայն եղև անկանել, այլ և μազմաց, որպէս ի մերոյն Մովսիսէ ուսեալ, գտեալ գտաք, և յայդմ մատենի մակագրութեան վերծանեաք: Քանզի Արամեան սերի հպարտութիւն և անամոք բնութիւն և խստապարանոց բարս ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատևական հաւանել, կամ եթէ ոչ փոյթ, որք պետականին հասին բախտի, մեծարու լինել և խուզել զխոհեմական արհեստս ի զարդ քարգոնոսական ապարանին, որպէս մեծ Փտլոմէոսն այն և որք այլք այդպիսիք. և զի μազում աշխատութեամμ խոնջեալ և տագնապեալ, մինչ տակաւին յիմում անտիականն ելով տիս, հազիւ հազ մակացու այսմ եղեալ, սուղ ինչ էակացն հասեալ, ըստ որումն են յԱրաբացւոց և Քաղդէացւոց և Յունաց, ոչ դանդաղեցայ քննութեամμ զփորձ առնուլ:

Եւ խնդրեմք ի քումմէ լուսափայլութենէդ զնորագոյնն մատեան շնորհել մեզ, զի այժմ մերձ առ ծերութիւն հասեալ եմք, և դիւրին վերծանեալ հասցուք ըստ կարողութեան...»&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;:

[[Հակոբ Անասյան]]ն առանձնացրել է Անանիա Շիրակացու վերաբերյալ փաստեր հաղորդած միջնադարյան մատենագիրներին&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Անդրադառնանք Շիրակացու մասին հիշատակումներ ունեցող մատենագիրներին՝ ըստ ժամանակագրական կարգի: Առաջին հայ պատմիչը, որ հիշում է Անանիա Շիրակացուն մինչև Գրիգոր Մագիստրոսի հանրահայտ թղթի երևան գալը, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն է. «Յայնմ ժամանակի ասեն լինել զկռիւն, որ ի քաղաքագիւղն Երեւանի, զոր և բաւական քեզ ուսուցանեն զայնր պատերազմի զհանգամանս, որ նախքան զմեզ պատմագրեցին: Իսկ Անաստասայ հայրապետին հոգացեալ վասն հայկականս տօմարի, զի թերեւս անշարժ զնա ըստ այլոց ազգաց մարթասցէ յօրինել, զի միշտ անշարժք լինիցին տօնք տարեկանաց, վասն որոյ և առ ինքն Անանիա Անեցի կոչեալ, որ բանիբուն այնմ արուեստի էր հմուտ, հրամայէ նմա ստեղծագործել զխնդրելին իւր: Իսկ նորա ջան ի վերայ եդեալ և ըստ բոլոր ազգաց պայմանի անշուշտ յօրինեալ զկարգ հայկականս տօմարի, զի բարեձեւագունից ոմանց և զմերս կշռադատեալ՝ մի կարօտասցուք գալ ի զուգաւորութիւն Հռովմայեցւոց»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;:

Հետագա գրեթե բոլոր մատենագիրները Անանիա Շիրակացու մեծագույն ծառայություններից մեկը հայ իրականության մեջ համարում են VII դարում Անաստաս կաթողիկոսի պատվերով անշարժ տոմարի կազմումը, որը սակայն կյանքի չկոչվեց Անաստաս կաթողիկոսի մահվան պատճառով: Անշարժ տոմարը Հայաստանում գործածության մեջ մտավ XI դարում, մեկ այլ լուսավորյալ անհատի՝ Հովհաննես Սարկավագ Իմաստասերի ջանքերով&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;: Հովհաննես Սարկավագին հայտնի էին Անանիա Շիրակացու երկերը. «Հայ մտածողը տալիս է նաև Արեգակի ոչ լրիվ խավարման μացատրությունը, ըստ որում բառացի կրկնելով Շիրակացուն. «Եղև պակասութիւն լուսոյ արեգական ի դէպ ուղիղ և հարթ ներքոյ նորա կալոյ ընթացիւք լուսնոյդ»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;:

[[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ]]ը իր «Պատմութիւն տիեզերական» երկում երկու անգամ հիշատակում է Անանիա Շիրակացուն: Առաջին հղումը վերաբերում է աստվածաշնչային դեպքերին ու հրեաների Եգիպտոսից դուրս գալուն, որը հայ պատմիչը վկայակոչում է ըստ երկու համահունչ աղբյուրների՝ Որոգինես և Անանիա Շիրակացի. «Իսկ յելիցն յԵգիպտոսէ մինչև ցշինուած տաճարի ըստ Որոգինեայ և Անանիայի Շիրակացւոյ ժողովին ամք ՆՁ, հանեալ ի բաց զԵբրայեցւոց ծառայութեան ժամանակն, զոր այլազգեացն ծառայեցին. մանաւանդ եթէ միանգամայն իսկ յար զժամանակն թուիցեմք, զազատութեանն խառն ընդ ծառայութեանն, և զժամանակ Դատաւորացն առանձինն թուիցեմք ելանէ չափ պատմագրաց ամենեցուն»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;:

Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկը երկրորդ անգամ հիշում է անշարժ տոմարի առիթով. «Իսկ Անաստաս խորհեալ Հայաստանեայցս կարգել տոմար անշարժ ըստ այլոց ազգաց և հրամայէ Անանիայի Շիրակացւոյ կարգել զքրոնիկոնն հրաշազան, յորում զտոմարս մեր կարգեաց անշարժ:

Եւ Անաստասայ խորհեալ ժողովով և եպիսկոպոսօք հաստատել զքրոնիկոնն և վախճանի, կացեալ յաթոռն ամս Զ»&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;: Անաստաս կաթողիկոսը գահակալել է 661-667 թթ.: Նա պատրաստվում էր եպիսկոպոսական ժողովի ժամանակ վավերացնել Անանիա Շիրակացու ստեղծած անշարժ տոմարը, սակայն մահը անկատար է թողնում նրա ցանկությունը&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;:

[[Սամվել Անեցի|Սամվել Անեցու]] «Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց» երկում շատ հետաքրքիր փաստեր կան Անանիա Շիրակացու վերաբերյալ: Իր ինքնակենսագրականում Շիրակացին ցավով է խոսում ապերախտ աշակերտների մասին, որոնք թերուս մնալով դադարեցնում են ուսումը մեծ գիտնականի ու մանկավարժի դպրոցում, սկսում են իրենք դասավանդել, դեռ անամոթաբար վարկաբեկում են իրենց ուսուցչին՝ հերյուրելով զանազան ստեր. «Զի իբրև եկի ես, բազումք ընթացան առ իս յուսումն և սուղ ինչ խելամտեալ՝ թողին զիս և գնացին, ոչ մնացեալք կատարման արուեստին, μաւական համարեալ վարուց կենցաղոյս զորչափիկն առին և փոքր ինչ յինէն մեկուսացեալք՝ սկսան ուսուցանել, զոր ոչ գիտէին և քարոզել զանձինս վարդապետս, որում ոչ էին հասու: Կեղծաւո՛րք և սնափա՛ռք, ցուցանեն ունել զկերպարանս գիտութեանն և կոչիլ ի մարդկանէ րաբբի հայցեն: Այլ և ի վերայ իմ պարսաւանս ասէին տգիտութեան, որք յինքենէ էին յերիւրեալք...»&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;:

Սամվել Անեցին ցավով նշում է Անանիայի մի քանի աշակերտների անուններ՝ Հերմոն, Տրդատ, Ազարիա, Եզեկիել, Կիրակոս, որոնք մեկնում են Երուսաղեմ և ընդունում երկբնակություն ու երբ հետ են վերադառնում, Անանիա Շիրակացին նրանց չի ընդունում: Վերջիններս էլ ուր գնում են, սկսում են հայհոյել իրենց ուսուցչին. «Աշակերտքն Անանիայի Հերմոն և Տրդատ և Ազարիա, Եզեկիէլ և Կիրակոս երթեալ յԵրուսաղէմ հաւանեցան երկաբնակացն և ի դարձին ոչ ընկալաւ զնոսա ճշմարիտ վարդապետն Անանիա: Իսկ նոքա ուր հասանէին, զնա ասէին պատճառ հայհոյութեան, զոր մի ոք իշխեսցէ ասել կամ հաւատալ»&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;:

Սամվել Անեցին, ինչպես երևում է ուշադիր հետազոտել է Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը և լայնորեն օգտվել է դրանից: Այդ մասին ուղղակի վկայություն ունի պատմաբան Կարեն Մաթևոսյանը «Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները» գրքում. «Տոմարագիտական իր աշխատության մեջ, որը շարադրված է հարց ու պատասխանի ձևով, Սամվել Անեցին օգտվել է Անանիա Շիրակացու Քննիկոն աշխատության տոմարագիտական բաժնից՝ երբեմն առանձին հատվածներ նույնությամբ արտագրելով»&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;:

Իր մյուս հղման մեջ Սամվել Անեցին հիշում է նաև Անանիայի ծննդավայրը՝ «յԱնէից գեղջէ», պատմում, թե ինչու այլ ազգերի պես տոմարագետ Անանիան անշարժ տոմար հաստատեց, սակայն սուրբ Անաստասի՝ պատվիրատուի մահվան պատճառով ժողովն այն չհաստատեց, և հայ եկեղեցին իր հին տոմարով էր առաջ ընթանում. «Անաստաս կոչէ առ իւր զմեծ վարդապետն Անանիա յԱնէից գեղջէ՝ անշարժ ըստ այլոց ազգաց դնել տօմար և մերոյ ազգիս, զոր արարեալ մեծաւ ջանիւ, և մինչ կամէին ժողովով հաստատել զնոյն՝ վախճանի սուրμն Անաստաս՝ անփոյթ եղեալ իրն զկնի եկելոցն, այլ առաջին կարգաւն վարէին»&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;:

Ուշագրավ է Կիլիկիայի կաթողիկոս Գրիգոր Տղայի նամակներից մեկում Անանիա Շիրակացու մասին գրվածը: Նա ակնարկում է Անանիայի ինքնակենսագրականի մեջ եղած այն իրավացի տրտունջը իր հայրենակիցների՝ դեպի գիտությունը, ուսումն ունեցած անտարբերության վերաբերյալ. «Իսկ տումարին անուն ի մերասէր ազին լեզու, թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, և զժամանակագրականն, և զնորա առ այս չունիմք իրք, թուի թէ և ոչ և որ նոցայն են: Իսկ առ այս Անանիա և Անդրեաս μազմավէպ գրութեամբ ճառեցին, յավելո՞ւք և զնոսա յանէծս: Թուի թէ այս ի վաղնջաց հետէ, որպէս պատմէ նոյն ինքն Անանիա յաղագս անբարեսէր ազգիս տրտնջմամբ, առ որս ոչ պատուի գիտութիւն, այլ անձնահաճ կամք»&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;:

Բանասեր և [[Վարդան Արևելցի|Վարդան Արևելցու]] մատենագրության քաջ գիտակ Փայլակ Անթապյանը համոզված է, թե Վարդան Արևելցու «Տիեզերական պատմության» Անանիա Շիրակացուն վերաբերող հատվածը, որը նվիրված է անշարժ տոմարի ստեղծմանը և Անաստաս կաթողիկոսի՝ տոմարի պատվիրատուի մահվանը, քաղված է Հովհաննես Դրասխանակերտցու պատմությունից. «Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Պատմությունը» Վարդան Արևելցու «Հաւաքումն պատմութեան» առավել կարևոր սկզբնաղբյուրներից է, որին նա դիմել է հաճախ և ընդարձակ բառացի քաղվածքներ վերցրել նրանից: ...Այժմ փորձենք բնագրական մի քանի զուգահեռներով ցույց տալ, որ իրոք Հովհաննես Դրասխանակերտցու հիշյալ աշխատությունը Վարդան Արևելցու անմիջական և հիմնական աղբյուրներից է, որին նա միաժամանակ մեծ վստահություն է ընծայել»&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;:

Վարդան Արևելցու պատմությունը հայ միջնադարի եզակի գիտակներից մեկը՝ Լազարյան ճեմարանի պրոֆեսոր [[Մկրտիչ Էմին]]ը, 1861-ին Մոսկվայում հրատարակել է [[ռուսերեն]] և ծանոթագրություններում Անանիա Շիրակացու մասին գրում է. «Ананиа Ширакуни, т.е. Ширакский по прозванию Хамарох, Համարող, т.е. «математик», уроженец города Ани, жил во второй половине VII века. По окончании курса богословия в Армении он отправился в Грецию для усовешенствования себя в светских науках. Возвратившись на подиндину, он посвятил себя ученым занятиям и написал много сочиненей преимущественно математических. Труды Анания Ширакского до сих пор остаются неизданными, за исключением его трактата «О мерах и весах у дрвних» с комментариями вышел в Венеции в 1821г.»&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;.

XIII դարի պատմիչ [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն իր պատմության մեջ Շիրակացու մասին ընդամենը ասում է հետևյալը. «Անանիա վարդապետն արար անշարժ տոմար»&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;:

Շատ ջերմ բնութագրումներ է տվել Անանիա Շիրակացուն նույն՝ XIII դարի պատմիչ [[Կիրակոս Գանձակեցի]]ն՝ նրան անվանելով «այր բանիբուն և հանճարեղ», որը Անաստաս կաթողիկոսի պատվերով պատրաստում է անշարժ տոմարը, վերջինս, սակայն, գործածության մեջ չի դրվում Անաստաս կաթողիկոսին փոխարինած այլ հայրապետների անփութության պատճառով. «Եւ յետ Ներսիսի առ զկաթողիկոսութիւն տէր Անաստաս ամս վեց: Սա կոչեաց առ ինքն զմեծ վարդապետն Անանիա՝ ի Շիրակ գաւառէ, այր μանիμուն և հանճարեղ, գիտող յոյժ ամենայն տոմարական արուեստից, զի կարգեսցեն անշարժ տոմար հայոց, որպէս այլոց ազգաց: Զոր արարեալ մեծաւ ջանիւ, և մինչ կամէին ժողովով հաստատել, վախճանի սուրբն Անաստաս: Անփոյթ եղեալ իրն զկնի եկելոցն, այլ առաջին կարգաւն վարէին»&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;:

Անանիա Շիրակացուն անդրադարձ ունի նաև հայ եկեղեցու նշանավոր հայրերից [[Գրիգոր Տաթևացի]]ն իր «Գիրք հարցմանց» երկում: Մեծ փիլիսոփայի և րաբունապետի գրվածքից իմանում ենք, որ XIV դարի երկրորդ կեսին և XV դարի առաջին տասնամյակում արդեն հայ մատենագրության մեջ շփոթ կար կապված Անանիա Շիրակացու և [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] երկերի հեղինակային պատկանելության խնդրում: Սակայն հայ հոգևորականության համար Անանիա Շիրակացու հակաքաղկեդոնական լինելը բացարձակ ու անվերապահ ճշմարտություն էր: Նույնությամμ մեջբերում ենք «Գիրք հարցմանցի» համապատասխան հատվածը. 

«ՀԱՐՑ – Վասն է՞ր քաղկեդոնիկքն և նեստորականքն ուրանան ըզբնութեամբ միաւորութիւն:
 
ՊԱՏԱՍԽԱՆ – Յաղագս երից պատճառաց ուրանան զմիաւորութիւն ի մարդեղութիւն բանին:

ՀԱՐՑ (Պրակ թ) – Որպէ՞ս ասեմք Աստուած և մարդ:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ – Աստուած և մարդ ասել Քրիստոսի կրկին է իմացումն: Ոմանք զբոլորն բաժանեալ ասեն Աստուած և մարդ՝ որպէս նեստորականքն: Եւ ոմանք մասամբ և μաժանեալ, որպէս քաղկեդոնիկքն ասեն: Այլ մեք զբոլորն և անμաժան ասեմք Աստուած և մարդ. այսինքն մարդկութեամբն մարդ և աստուածութեամբն Աստուած»&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;:

Գրիգոր Տաթևացու ապրած օրերին Անանիա Շիրակացին իր սահմանած տոմարական ամսաթվերով հայ հոգևորականության համար անվերապահորեն հեղինակություն էր. «Իսկ այլք ասեն, թէ Անանիա Շիրակունինէ ասացեալ. Եւ զպենտակոստէին և զվարդավառին, և զսուրբ Գրիգորին, և զՅովհաննուն, և զմարգարէիցն, և զՎարդանանցն, և զառաքելոցն, և զթագաւորացն, և զԱնտօնին: Զայս ամենայն ոմանք Անանիայի տան, և ոմանք Խորենացւոյն»&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;:

Հակոբ Ղրիմեցին ևս XIV դարի երկրորդ կեսին և XV դարի առաջին քառորդին օգտվել է Անանիա Շիրակացու տոմարական աշխատություններից: Այդ մասին վկայություն ունի Ջ.Էյնաթյանը. «Ամենայն հավանականությամμ «այնժամ ունեին» արտահայտությունը վերաբերում է Անանիա Շիրակացու ՇԼԲ-ին, որտեղ ապրիլի 4-ի Ավագ լրման դիմաց վերադիրը դրված է Թ (9)»&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;:

Ըստ [[Թովմա Մեծոփացի|Թովմա Մեծոփեցու]] արդեն XV դարում դավանաբանական խնդիրներում Անանիա Շիրակացու անունը դրվում էր Գրիգոր Լուսավորչի, համընդհանուր քրիստոնեական եկեղեցու հեղինակությունների և հայ նշանավոր մատենագիրների ու հայ եկեղեցու նվիրյալների անունների կողքին. «Իսկ աշակերտք նորին տգետ գոլով՝ ոչ էին առեալ զճաշակ դաւանութեան սուրբ եկեղեցւոյ՝ զմեծի Լուսաւորչին Գրիգորի, զԱստուածաμանին Գրիգորի, զԱթանասի եւ զԿիւրեղին և զմերոց աստուածաբանիցն զՍտեփաննոսին Սիւնեաց, '''զԱնանիայի Շիրակացւոյն''', զՊօղոսի Տարօնացւոյն, զՅովհաննու, զՍարգսի Հաղպատացւոյն, զԴավթի փիլիսոփային, զՄովսիսի քերթողահօրն, զԱսողիկ թարգմանչի եւ զայլոց վարդապետաց սրμոց»&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;:

Անանիա Շիրակացուն որպես բանաստեղծ է ներկայացնում [[Առաքել Սյունեցի]]ն (1350-1425)՝ [[Դավիթ Անհաղթ]]ին նվիրված իր գրքում: [[Առաջաբան]]ում Առաքել Սյունեցին գրում է, թե Դավիթ Անհաղթի կենսագրության որ հարցերին ինքը պետք է պատասխանի.
 
«Նախ՝ թէ ուստի՞ էր Դաւիթ:

Երկրորդ՝ յորմէ՞ ազգէ էր:

Երրորդ՝ թէ ո՞րում ժամանակի էր:

Չորրորդ՝ թէ որով ուսմամբ էր:

Հինգերորդ՝ ո՞րպիսի շնորհս ընկալաւ:

Վեցերորդ՝ ո՞րպիսի պատիւս ունէր:

Եօթներորդ՝ թէ վասն է՞ր ասի Անյաղթ:

Ութերորդ՝ թէ զի՞նչ է փիլիսոփայն:

Իններորդ՝ թէ քանի՞ գիրք սահմանեաց 'ի Հայս:

Տասներորդ՝ թէ վասն է՞ր ո՛չ արդիւնացաւ իմաստք նորա 'ի Հայս»&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;:

Այս հարցախմբի մեջ առաջինը Դավիթ Անհաղթի որտեղ ծնված լինելն է: Առաքել Սյունեցին ասում է, թե Դավիթը Տարոն գավառի Ներգին գյուղից էր, ուր Անանիա Շիրակացին իր առավոտյան շարականն է ասել. «Եւ արդ՝ առաջին թէ ո՞ւստի էր նա: Այսինքն ներգինացի կոչի՝ Ներգինեաց է գիւղն այն, ուր Անանիայ Շիրակացին առաւօտու երգերն էր ասացեալ: Եւ Դաւիթ յայսմ գեղջէ էր որ է 'ի Տարօնոյ գաւառէն»&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;:

Առաքել Սյունեցու գրքի առաջաբանում կան որոշ անճշտություններ՝ կապված Դավիթ Անհաղթի կենսագրության հետ: Հայ մեծ փիլիսոփայի ճշգրտված կյանքի պատմությունը փաստական հաստատուն տվյալներով շարադրել է հին Հայաստանի փիլիսոփայության քաջ գիտակ [[Սեն Արևշատյան]]ը&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;:

Ինչպես ընդունված էր միջնադարում՝ նշանավոր քրիստոնյաների անունները, գործերը, մտքերն անցնում էին «Հայսմավուրքների» մեջ: Անանիա Շիրակացին ևս հիշատակվում է «Հայսմավուրքում»: «Յայսմաւուր գարնանամուտ է և յիշատակ չորրորդ աւուր արարչութեանն Աստուծոյ» խորագրի տակ գրված է. «Այսմ վկայէ և Անանիա վարդապետն մեր Շիրակուանցին, որ ետես զարեգակն ի նմանութիւն գեղեցկատիպ պատանեկի և ասաց նմայ:

Ընդ ո՞ր գաս և գնաս և նա ասաց ի ներքն աշխարհիս անցանեմ»&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;:

Սրանք են միջնադարի մատենագիրների վկայությունները Անանիա Շիրակացու մասին: XIX դարի երկրորդ կեսից մեծացել է հետաքրքրությունը դեպի VII դարի հայ գիտնականի անձն ու գործը ու թեև դեռ 1861-ին Մկրտիչ Էմինը անհանգստացած էր, թե Անանիայի գործերը դեռ հրատարակված և ուսումնասիրված չեն, ապա այսօր առկա է թե՛ [[հայերեն]] և թե՛ այլ լեզուներով հարուստ գրականություն և ստեղծվել են նրա երկերի [[քննական բնագիր|քննական բնագրերը]]: Անանիա Շիրակացու անունը միջնադարում մեծ մասամբ հիշատակվում է Անաստաս Ակոռեցի կաթողիկոսի անվան կողքին՝ մի լուսավոր հայրապետի, որը մինչև կաթողիկոս դառնալն աչքի էր ընկել իր բարեգործությամբ ու եռանդով, և դրա առհավատչյան է նաև, որ նա է պատվիրել Անանիա Շիրակացուն Հայաստանի համար անշարժ տոմարը կազմելը: 

-------------------------------------------
-------------------------------------------
*1 Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերը, Բնագիրն առաջաμանով եւ ծանօթութիւններով առաջին անգամ ի լոյս ընծայեց Կ.Կոստանեանց, Ալեքսանդրապոլ, 1910, էջ 9:
*2 Հ.Ս.Անասյան, Հայկական մատենագրություն, Ե-ԺԸ դդ., հ.Ա, Երևան, 1959, էջ 759:
*3 Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն, Երուսաղեմ, 1867, էջ 117:
*4 Հովհաննես Սարկավագը 1084-ին բարեկարգել է Հայոց շարժական տոմարը, այն վերածել անշարժի, հաստատել տոների օրերն ու նահանջ տարին (տե՛ս «Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան», Երևան, 2002, էջ 632):
*5 Կ.Ա.Միրումյան, Հովհաննես Սարկավագի աշխարհայացքը, Երևան, էջ 65:
*6 Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, Ս.Պետերμուրգ, 1885, էջ 9: Տե՛ս նաև Ստեփանոս Ասողիկ Տարոնեցի, Տիեզերական պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաμանը և ծանոթագրությունները` Վ.Հ.Վարդանյանի, Երևան, 2000, էջ 51-52:
*7 Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, էջ 99:
*8 Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ, Խմμագրությամμ Պետրոս Հովհաննիսյանի, Երևան, 2001, էջ 64:
*9 Ա.Գ.Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, Ուսումնասիրություն, Երևան, 1944, էջ 209:
*10 Սամվել Անեցի, Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ, 1893, էջ 85:
*11 Կարեն Մաթևոսյան, Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները, Երևան, 2009, էջ 25:
*12 Սամվել Անեցի, Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ, 1893, էջ 84:
*13 Գրիգոր Տղա, Նամականի, Վենետիկ, 1838, էջ 23-24:
*14 Փ.Փ.Անթապյան, Վարդան Արևելցի, Կյանքն ու գործունեությունը, գիրք Ա, Երևան, 1987, էջ 259:
*15 Вардан Великий, Всеобщая история, перевел Н. Эмин, Москва, 1861, с. 117-118.
*16 Մխիթար Այրիվանեցի, Պատմութիւն Հայոց, ի լոյս ընծայեց Մկրտիչ Էմին, Մոսկվա, 1860, էջ 50:
*17 Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմություն Հայոց, Աշխատասիրությամμ Կ.Ա.Մելիք-Օհանջանյանի, Երևան, 1961, էջ 62:
*18 Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, Երուսաղեմ, 1993, էջ 76-77:
*19 Նույն տեղում, էջ 637:
*20 Հակոμ Ղրիմեցի, Աշխատասիրությամμ Ջ.Ա.Էյնաթյանի, Երևան, 1987, էջ 390:
*21 Թովմա Մեծոփեցի, Պատմութիւն Լանկ-Թամուրայ և յաջորդաց իւրոց, Փարիզ, 1860, էջ 38:
*22 Առաքել Սյունեցի, Վերլուծութիւն «Սահմանաց գրոց» Դաւթի Անհաղթի, Մադրաս, 1797, էջ 169:
*23 Նույն տեղում:
*24 Տե՛ս Դավիթ Անհաղթ, Երկեր, Թարգմանությունը գրաμարից, առաջաμանը և ծանոթագրությունները Սեն Արևշատյանի, Երևան, 1999, էջ 4:
*25 Հայսմավուր, Կ.Պոլիս, 1706, էջ 639, պահպանված են բնագրի ուղղագրությունն ու կետադրությունը:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10394</id>
      <timestamp>2012-08-21T15:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="32691">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Աելիտա Դոլուխանյան]]ի «Անանիա Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագիրների գնահատմամբ» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== Անանիա Շիրակացին միջնադարյան հայ մատենագիրների գնահատմամբ ==

''Նվիրվում է Անանիա Շիրակացու ծննդյան 1400-ամյակին''

[[Անանիա Շիրակացի]]ն, որին հայ միջնադարը կոչում էր Համարող, եղել է VII դարի նշանավոր մաթեմատիկոս, տիեզերագետ, տոմարագետ, աստվածաբան, մատենագիր և աշխարհագրագետ:

VII-IX դարի ժամանակահատվածում հայ մատենագրության մեջ հիշատակումներ չկան Անանիա Շիրակացու մասին: Նրան վերստին հիշում են X դարում, իսկ XI դարում նրա գիտական ու մատենագրական ժառանգությունը հայ իրականությունում շրջանառության մեջ դնելու խնդիրը Հայոց կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի մոտ առաջ է քաշել XI դարի հայ լուսավորչական շարժման վիթխարի դեմքը՝ [[Գրիգոր Մագիստրոս]]ը: Անանիա Շիրակացու երկու դար մոռացված լինելը եզակի երևույթ չէ: Նման դեպքեր հայտնի են համաշխարհային հռչակ ունեցող մտքի տիտանների վերաբերյալ: Լեոնարդո դա Վինչին (1452-1519), որը իտալական Վերածննդի կատարելատիպն էր, հորջորջված «universal man», առաջնակարգ էր արվեստի և գիտության ամենատարբեր բնագավառներում,-մարդկության կողմից մոռացված էր ամբողջ երեք դար:

Գրիգոր Մագիստրոսից մեզ հասած թղթերից պարզ երևում է հայ գիտնականի ու մատենագրի ձգտումը Հայաստանում գիտությունը զարգացած տեսնելու իրողությունը: Պատահական չէ, որ նրա թղթերից իմանում ենք, որ թարգմանում էր Էվկլիդեսի երկրաչափությունն ու [[Պլատոն]]ի բարդագույն աշխատությունները, որպեսզի հայ միտքը զարգանար անտիկ գիտության նվաճումներով: Մագիստրոսի պրպտուն միտքը կանգ է առնում Անանիա Շիրակացու ժառանգության վրա, և որովհետև ինքը ծանոթ էր արաբների, քաղդեացիների, հույների գիտական նվաճումներին, ապա համոզված է, թե «Արամեան» ազգը չպետք է հետ մնա աշխարհի առաջընթացից, ու ժամանակն է, որ Անանիա Շիրակացու մատյանները դրվեն գործածության մեջ և ուսումնասիրվեն. «Եւ արդ՝ քանզի սակս մատենին Անանիայի եղև յիշատակ իմաստասիրելոյս մեզ, բե՛ր ոչինչ խրթին և անյայտաբար. կամիմք զհայցուած մեր ծանուցանել մերոյ լուսաւորչիդ. 'ի բազմաց անփոյթ եղելոյ այսպիսի գործառնութիւնք և հանդէսք, որ ոչ երբէք ի ստադին վարժելոց գրամարտկոսաց և քերդողաց հնացեալ, ի մոռացումն այսպիսւոյ մատենի ոչ միայն եղև անկանել, այլ և բազմաց, որպէս ի մերոյն Մովսիսէ ուսեալ, գտեալ գտաք, և յայդմ մատենի մակագրութեան վերծանեաք: Քանզի Արամեան սերի հպարտութիւն և անամոք բնութիւն և խստապարանոց բարս ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատևական հաւանել, կամ եթէ ոչ փոյթ, որք պետականին հասին բախտի, մեծարու լինել և խուզել զխոհեմական արհեստս ի զարդ քարգոնոսական ապարանին, որպէս մեծ Փտլոմէոսն այն և որք այլք այդպիսիք. և զի բազում աշխատութեամμ խոնջեալ և տագնապեալ, մինչ տակաւին յիմում անտիականն ելով տիս, հազիւ հազ մակացու այսմ եղեալ, սուղ ինչ էակացն հասեալ, ըստ որումն են յԱրաբացւոց և Քաղդէացւոց և Յունաց, ոչ դանդաղեցայ քննութեամμ զփորձ առնուլ:

Եւ խնդրեմք ի քումմէ լուսափայլութենէդ զնորագոյնն մատեան շնորհել մեզ, զի այժմ մերձ առ ծերութիւն հասեալ եմք, և դիւրին վերծանեալ հասցուք ըստ կարողութեան...»&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;:

[[Հակոբ Անասյան]]ն առանձնացրել է Անանիա Շիրակացու վերաբերյալ փաստեր հաղորդած միջնադարյան մատենագիրներին&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;:

Անդրադառնանք Շիրակացու մասին հիշատակումներ ունեցող մատենագիրներին՝ ըստ ժամանակագրական կարգի: Առաջին հայ պատմիչը, որ հիշում է Անանիա Շիրակացուն մինչև Գրիգոր Մագիստրոսի հանրահայտ թղթի երևան գալը, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն է. «Յայնմ ժամանակի ասեն լինել զկռիւն, որ ի քաղաքագիւղն Երեւանի, զոր և բաւական քեզ ուսուցանեն զայնր պատերազմի զհանգամանս, որ նախքան զմեզ պատմագրեցին: Իսկ Անաստասայ հայրապետին հոգացեալ վասն հայկականս տօմարի, զի թերեւս անշարժ զնա ըստ այլոց ազգաց մարթասցէ յօրինել, զի միշտ անշարժք լինիցին տօնք տարեկանաց, վասն որոյ և առ ինքն Անանիա Անեցի կոչեալ, որ բանիբուն այնմ արուեստի էր հմուտ, հրամայէ նմա ստեղծագործել զխնդրելին իւր: Իսկ նորա ջան ի վերայ եդեալ և ըստ բոլոր ազգաց պայմանի անշուշտ յօրինեալ զկարգ հայկականս տօմարի, զի բարեձեւագունից ոմանց և զմերս կշռադատեալ՝ մի կարօտասցուք գալ ի զուգաւորութիւն Հռովմայեցւոց»&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;:

Հետագա գրեթե բոլոր մատենագիրները Անանիա Շիրակացու մեծագույն ծառայություններից մեկը հայ իրականության մեջ համարում են VII դարում Անաստաս կաթողիկոսի պատվերով անշարժ տոմարի կազմումը, որը սակայն կյանքի չկոչվեց Անաստաս կաթողիկոսի մահվան պատճառով: Անշարժ տոմարը Հայաստանում գործածության մեջ մտավ XI դարում, մեկ այլ լուսավորյալ անհատի՝ Հովհաննես Սարկավագ Իմաստասերի ջանքերով&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;: Հովհաննես Սարկավագին հայտնի էին Անանիա Շիրակացու երկերը. «Հայ մտածողը տալիս է նաև Արեգակի ոչ լրիվ խավարման μացատրությունը, ըստ որում բառացի կրկնելով Շիրակացուն. «Եղև պակասութիւն լուսոյ արեգական ի դէպ ուղիղ և հարթ ներքոյ նորա կալոյ ընթացիւք լուսնոյդ»&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;:

[[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ]]ը իր «Պատմութիւն տիեզերական» երկում երկու անգամ հիշատակում է Անանիա Շիրակացուն: Առաջին հղումը վերաբերում է աստվածաշնչային դեպքերին ու հրեաների Եգիպտոսից դուրս գալուն, որը հայ պատմիչը վկայակոչում է ըստ երկու համահունչ աղբյուրների՝ Որոգինես և Անանիա Շիրակացի. «Իսկ յելիցն յԵգիպտոսէ մինչև ցշինուած տաճարի ըստ Որոգինեայ և Անանիայի Շիրակացւոյ ժողովին ամք ՆՁ, հանեալ ի բաց զԵբրայեցւոց ծառայութեան ժամանակն, զոր այլազգեացն ծառայեցին. մանաւանդ եթէ միանգամայն իսկ յար զժամանակն թուիցեմք, զազատութեանն խառն ընդ ծառայութեանն, և զժամանակ Դատաւորացն առանձինն թուիցեմք ելանէ չափ պատմագրաց ամենեցուն»&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;:

Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկը երկրորդ անգամ հիշում է անշարժ տոմարի առիթով. «Իսկ Անաստաս խորհեալ Հայաստանեայցս կարգել տոմար անշարժ ըստ այլոց ազգաց և հրամայէ Անանիայի Շիրակացւոյ կարգել զքրոնիկոնն հրաշազան, յորում զտոմարս մեր կարգեաց անշարժ:

Եւ Անաստասայ խորհեալ ժողովով և եպիսկոպոսօք հաստատել զքրոնիկոնն և վախճանի, կացեալ յաթոռն ամս Զ»&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;: Անաստաս կաթողիկոսը գահակալել է 661-667 թթ.: Նա պատրաստվում էր եպիսկոպոսական ժողովի ժամանակ վավերացնել Անանիա Շիրակացու ստեղծած անշարժ տոմարը, սակայն մահը անկատար է թողնում նրա ցանկությունը&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;:

[[Սամվել Անեցի|Սամվել Անեցու]] «Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց» երկում շատ հետաքրքիր փաստեր կան Անանիա Շիրակացու վերաբերյալ: Իր ինքնակենսագրականում Շիրակացին ցավով է խոսում ապերախտ աշակերտների մասին, որոնք թերուս մնալով դադարեցնում են ուսումը մեծ գիտնականի ու մանկավարժի դպրոցում, սկսում են իրենք դասավանդել, դեռ անամոթաբար վարկաբեկում են իրենց ուսուցչին՝ հերյուրելով զանազան ստեր. «Զի իբրև եկի ես, բազումք ընթացան առ իս յուսումն և սուղ ինչ խելամտեալ՝ թողին զիս և գնացին, ոչ մնացեալք կատարման արուեստին, μաւական համարեալ վարուց կենցաղոյս զորչափիկն առին և փոքր ինչ յինէն մեկուսացեալք՝ սկսան ուսուցանել, զոր ոչ գիտէին և քարոզել զանձինս վարդապետս, որում ոչ էին հասու: Կեղծաւո՛րք և սնափա՛ռք, ցուցանեն ունել զկերպարանս գիտութեանն և կոչիլ ի մարդկանէ րաբբի հայցեն: Այլ և ի վերայ իմ պարսաւանս ասէին տգիտութեան, որք յինքենէ էին յերիւրեալք...»&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;:

Սամվել Անեցին ցավով նշում է Անանիայի մի քանի աշակերտների անուններ՝ Հերմոն, Տրդատ, Ազարիա, Եզեկիել, Կիրակոս, որոնք մեկնում են Երուսաղեմ և ընդունում երկբնակություն ու երբ հետ են վերադառնում, Անանիա Շիրակացին նրանց չի ընդունում: Վերջիններս էլ ուր գնում են, սկսում են հայհոյել իրենց ուսուցչին. «Աշակերտքն Անանիայի Հերմոն և Տրդատ և Ազարիա, Եզեկիէլ և Կիրակոս երթեալ յԵրուսաղէմ հաւանեցան երկաբնակացն և ի դարձին ոչ ընկալաւ զնոսա ճշմարիտ վարդապետն Անանիա: Իսկ նոքա ուր հասանէին, զնա ասէին պատճառ հայհոյութեան, զոր մի ոք իշխեսցէ ասել կամ հաւատալ»&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;:

Սամվել Անեցին, ինչպես երևում է ուշադիր հետազոտել է Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը և լայնորեն օգտվել է դրանից: Այդ մասին ուղղակի վկայություն ունի պատմաբան Կարեն Մաթևոսյանը «Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները» գրքում. «Տոմարագիտական իր աշխատության մեջ, որը շարադրված է հարց ու պատասխանի ձևով, Սամվել Անեցին օգտվել է Անանիա Շիրակացու Քննիկոն աշխատության տոմարագիտական բաժնից՝ երբեմն առանձին հատվածներ նույնությամբ արտագրելով»&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;:

Իր մյուս հղման մեջ Սամվել Անեցին հիշում է նաև Անանիայի ծննդավայրը՝ «յԱնէից գեղջէ», պատմում, թե ինչու այլ ազգերի պես տոմարագետ Անանիան անշարժ տոմար հաստատեց, սակայն սուրբ Անաստասի՝ պատվիրատուի մահվան պատճառով ժողովն այն չհաստատեց, և հայ եկեղեցին իր հին տոմարով էր առաջ ընթանում. «Անաստաս կոչէ առ իւր զմեծ վարդապետն Անանիա յԱնէից գեղջէ՝ անշարժ ըստ այլոց ազգաց դնել տօմար և մերոյ ազգիս, զոր արարեալ մեծաւ ջանիւ, և մինչ կամէին ժողովով հաստատել զնոյն՝ վախճանի սուրμն Անաստաս՝ անփոյթ եղեալ իրն զկնի եկելոցն, այլ առաջին կարգաւն վարէին»&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;:

Ուշագրավ է Կիլիկիայի կաթողիկոս Գրիգոր Տղայի նամակներից մեկում Անանիա Շիրակացու մասին գրվածը: Նա ակնարկում է Անանիայի ինքնակենսագրականի մեջ եղած այն իրավացի տրտունջը իր հայրենակիցների՝ դեպի գիտությունը, ուսումն ունեցած անտարբերության վերաբերյալ. «Իսկ տումարին անուն ի մերասէր ազին լեզու, թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, և զժամանակագրականն, և զնորա առ այս չունիմք իրք, թուի թէ և ոչ և որ նոցայն են: Իսկ առ այս Անանիա և Անդրեաս μազմավէպ գրութեամբ ճառեցին, յավելո՞ւք և զնոսա յանէծս: Թուի թէ այս ի վաղնջաց հետէ, որպէս պատմէ նոյն ինքն Անանիա յաղագս անբարեսէր ազգիս տրտնջմամբ, առ որս ոչ պատուի գիտութիւն, այլ անձնահաճ կամք»&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;:

Բանասեր և [[Վարդան Արևելցի|Վարդան Արևելցու]] մատենագրության քաջ գիտակ Փայլակ Անթապյանը համոզված է, թե Վարդան Արևելցու «Տիեզերական պատմության» Անանիա Շիրակացուն վերաբերող հատվածը, որը նվիրված է անշարժ տոմարի ստեղծմանը և Անաստաս կաթողիկոսի՝ տոմարի պատվիրատուի մահվանը, քաղված է Հովհաննես Դրասխանակերտցու պատմությունից. «Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Պատմությունը» Վարդան Արևելցու «Հաւաքումն պատմութեան» առավել կարևոր սկզբնաղբյուրներից է, որին նա դիմել է հաճախ և ընդարձակ բառացի քաղվածքներ վերցրել նրանից: ...Այժմ փորձենք բնագրական մի քանի զուգահեռներով ցույց տալ, որ իրոք Հովհաննես Դրասխանակերտցու հիշյալ աշխատությունը Վարդան Արևելցու անմիջական և հիմնական աղբյուրներից է, որին նա միաժամանակ մեծ վստահություն է ընծայել»&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;:

Վարդան Արևելցու պատմությունը հայ միջնադարի եզակի գիտակներից մեկը՝ Լազարյան ճեմարանի պրոֆեսոր [[Մկրտիչ Էմին]]ը, 1861-ին Մոսկվայում հրատարակել է [[ռուսերեն]] և ծանոթագրություններում Անանիա Շիրակացու մասին գրում է. «Ананиа Ширакуни, т.е. Ширакский по прозванию Хамарох, Համարող, т.е. «математик», уроженец города Ани, жил во второй половине VII века. По окончании курса богословия в Армении он отправился в Грецию для усовешенствования себя в светских науках. Возвратившись на подиндину, он посвятил себя ученым занятиям и написал много сочиненей преимущественно математических. Труды Анания Ширакского до сих пор остаются неизданными, за исключением его трактата «О мерах и весах у дрвних» с комментариями вышел в Венеции в 1821г.»&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;.

XIII դարի պատմիչ [[Մխիթար Այրիվանեցի]]ն իր պատմության մեջ Շիրակացու մասին ընդամենը ասում է հետևյալը. «Անանիա վարդապետն արար անշարժ տոմար»&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;:

Շատ ջերմ բնութագրումներ է տվել Անանիա Շիրակացուն նույն՝ XIII դարի պատմիչ [[Կիրակոս Գանձակեցի]]ն՝ նրան անվանելով «այր բանիբուն և հանճարեղ», որը Անաստաս կաթողիկոսի պատվերով պատրաստում է անշարժ տոմարը, վերջինս, սակայն, գործածության մեջ չի դրվում Անաստաս կաթողիկոսին փոխարինած այլ հայրապետների անփութության պատճառով. «Եւ յետ Ներսիսի առ զկաթողիկոսութիւն տէր Անաստաս ամս վեց: Սա կոչեաց առ ինքն զմեծ վարդապետն Անանիա՝ ի Շիրակ գաւառէ, այր μանիμուն և հանճարեղ, գիտող յոյժ ամենայն տոմարական արուեստից, զի կարգեսցեն անշարժ տոմար հայոց, որպէս այլոց ազգաց: Զոր արարեալ մեծաւ ջանիւ, և մինչ կամէին ժողովով հաստատել, վախճանի սուրբն Անաստաս: Անփոյթ եղեալ իրն զկնի եկելոցն, այլ առաջին կարգաւն վարէին»&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;:

Անանիա Շիրակացուն անդրադարձ ունի նաև հայ եկեղեցու նշանավոր հայրերից [[Գրիգոր Տաթևացի]]ն իր «Գիրք հարցմանց» երկում: Մեծ փիլիսոփայի և րաբունապետի գրվածքից իմանում ենք, որ XIV դարի երկրորդ կեսին և XV դարի առաջին տասնամյակում արդեն հայ մատենագրության մեջ շփոթ կար կապված Անանիա Շիրակացու և [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] երկերի հեղինակային պատկանելության խնդրում: Սակայն հայ հոգևորականության համար Անանիա Շիրակացու հակաքաղկեդոնական լինելը բացարձակ ու անվերապահ ճշմարտություն էր: Նույնությամμ մեջբերում ենք «Գիրք հարցմանցի» համապատասխան հատվածը. 

«ՀԱՐՑ – Վասն է՞ր քաղկեդոնիկքն և նեստորականքն ուրանան ըզբնութեամբ միաւորութիւն:
 
ՊԱՏԱՍԽԱՆ – Յաղագս երից պատճառաց ուրանան զմիաւորութիւն ի մարդեղութիւն բանին:

ՀԱՐՑ (Պրակ թ) – Որպէ՞ս ասեմք Աստուած և մարդ:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ – Աստուած և մարդ ասել Քրիստոսի կրկին է իմացումն: Ոմանք զբոլորն բաժանեալ ասեն Աստուած և մարդ՝ որպէս նեստորականքն: Եւ ոմանք մասամբ և μաժանեալ, որպէս քաղկեդոնիկքն ասեն: Այլ մեք զբոլորն և անμաժան ասեմք Աստուած և մարդ. այսինքն մարդկութեամբն մարդ և աստուածութեամբն Աստուած»&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;:

Գրիգոր Տաթևացու ապրած օրերին Անանիա Շիրակացին իր սահմանած տոմարական ամսաթվերով հայ հոգևորականության համար անվերապահորեն հեղինակություն էր. «Իսկ այլք ասեն, թէ Անանիա Շիրակունինէ ասացեալ. Եւ զպենտակոստէին և զվարդավառին, և զսուրբ Գրիգորին, և զՅովհաննուն, և զմարգարէիցն, և զՎարդանանցն, և զառաքելոցն, և զթագաւորացն, և զԱնտօնին: Զայս ամենայն ոմանք Անանիայի տան, և ոմանք Խորենացւոյն»&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;:

Հակոբ Ղրիմեցին ևս XIV դարի երկրորդ կեսին և XV դարի առաջին քառորդին օգտվել է Անանիա Շիրակացու տոմարական աշխատություններից: Այդ մասին վկայություն ունի Ջ.Էյնաթյանը. «Ամենայն հավանականությամբ «այնժամ ունեին» արտահայտությունը վերաբերում է Անանիա Շիրակացու ՇԼԲ-ին, որտեղ ապրիլի 4-ի Ավագ լրման դիմաց վերադիրը դրված է Թ (9)»&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;:

Ըստ [[Թովմա Մեծոփացի|Թովմա Մեծոփեցու]] արդեն XV դարում դավանաբանական խնդիրներում Անանիա Շիրակացու անունը դրվում էր Գրիգոր Լուսավորչի, համընդհանուր քրիստոնեական եկեղեցու հեղինակությունների և հայ նշանավոր մատենագիրների ու հայ եկեղեցու նվիրյալների անունների կողքին. «Իսկ աշակերտք նորին տգետ գոլով՝ ոչ էին առեալ զճաշակ դաւանութեան սուրբ եկեղեցւոյ՝ զմեծի Լուսաւորչին Գրիգորի, զԱստուածաμանին Գրիգորի, զԱթանասի եւ զԿիւրեղին և զմերոց աստուածաբանիցն զՍտեփաննոսին Սիւնեաց, '''զԱնանիայի Շիրակացւոյն''', զՊօղոսի Տարօնացւոյն, զՅովհաննու, զՍարգսի Հաղպատացւոյն, զԴավթի փիլիսոփային, զՄովսիսի քերթողահօրն, զԱսողիկ թարգմանչի եւ զայլոց վարդապետաց սրμոց»&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;:

Անանիա Շիրակացուն որպես բանաստեղծ է ներկայացնում [[Առաքել Սյունեցի]]ն (1350-1425)՝ [[Դավիթ Անհաղթ]]ին նվիրված իր գրքում: [[Առաջաբան]]ում Առաքել Սյունեցին գրում է, թե Դավիթ Անհաղթի կենսագրության որ հարցերին ինքը պետք է պատասխանի.
 
«Նախ՝ թէ ուստի՞ էր Դաւիթ:

Երկրորդ՝ յորմէ՞ ազգէ էր:

Երրորդ՝ թէ ո՞րում ժամանակի էր:

Չորրորդ՝ թէ որով ուսմամբ էր:

Հինգերորդ՝ ո՞րպիսի շնորհս ընկալաւ:

Վեցերորդ՝ ո՞րպիսի պատիւս ունէր:

Եօթներորդ՝ թէ վասն է՞ր ասի Անյաղթ:

Ութերորդ՝ թէ զի՞նչ է փիլիսոփայն:

Իններորդ՝ թէ քանի՞ գիրք սահմանեաց 'ի Հայս:

Տասներորդ՝ թէ վասն է՞ր ո՛չ արդիւնացաւ իմաստք նորա 'ի Հայս»&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;:

Այս հարցախմբի մեջ առաջինը Դավիթ Անհաղթի որտեղ ծնված լինելն է: Առաքել Սյունեցին ասում է, թե Դավիթը Տարոն գավառի Ներգին գյուղից էր, ուր Անանիա Շիրակացին իր առավոտյան շարականն է ասել. «Եւ արդ՝ առաջին թէ ո՞ւստի էր նա: Այսինքն ներգինացի կոչի՝ Ներգինեաց է գիւղն այն, ուր Անանիայ Շիրակացին առաւօտու երգերն էր ասացեալ: Եւ Դաւիթ յայսմ գեղջէ էր որ է 'ի Տարօնոյ գաւառէն»&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;:

Առաքել Սյունեցու գրքի առաջաբանում կան որոշ անճշտություններ՝ կապված Դավիթ Անհաղթի կենսագրության հետ: Հայ մեծ փիլիսոփայի ճշգրտված կյանքի պատմությունը փաստական հաստատուն տվյալներով շարադրել է հին Հայաստանի փիլիսոփայության քաջ գիտակ [[Սեն Արևշատյան]]ը&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;:

Ինչպես ընդունված էր միջնադարում՝ նշանավոր քրիստոնյաների անունները, գործերը, մտքերն անցնում էին «Հայսմավուրքների» մեջ: Անանիա Շիրակացին ևս հիշատակվում է «Հայսմավուրքում»: «Յայսմաւուր գարնանամուտ է և յիշատակ չորրորդ աւուր արարչութեանն Աստուծոյ» խորագրի տակ գրված է. «Այսմ վկայէ և Անանիա վարդապետն մեր Շիրակուանցին, որ ետես զարեգակն ի նմանութիւն գեղեցկատիպ պատանեկի և ասաց նմայ:

Ընդ ո՞ր գաս և գնաս և նա ասաց ի ներքն աշխարհիս անցանեմ»&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;:

Սրանք են միջնադարի մատենագիրների վկայությունները Անանիա Շիրակացու մասին: XIX դարի երկրորդ կեսից մեծացել է հետաքրքրությունը դեպի VII դարի հայ գիտնականի անձն ու գործը ու թեև դեռ 1861-ին Մկրտիչ Էմինը անհանգստացած էր, թե Անանիայի գործերը դեռ հրատարակված և ուսումնասիրված չեն, ապա այսօր առկա է թե՛ [[հայերեն]] և թե՛ այլ լեզուներով հարուստ գրականություն և ստեղծվել են նրա երկերի [[քննական բնագիր|քննական բնագրերը]]: Անանիա Շիրակացու անունը միջնադարում մեծ մասամբ հիշատակվում է Անաստաս Ակոռեցի կաթողիկոսի անվան կողքին՝ մի լուսավոր հայրապետի, որը մինչև կաթողիկոս դառնալն աչքի էր ընկել իր բարեգործությամբ ու եռանդով, և դրա առհավատչյան է նաև, որ նա է պատվիրել Անանիա Շիրակացուն Հայաստանի համար անշարժ տոմարը կազմելը: 

-------------------------------------------
-------------------------------------------
*1 Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերը, Բնագիրն առաջաμանով եւ ծանօթութիւններով առաջին անգամ ի լոյս ընծայեց Կ.Կոստանեանց, Ալեքսանդրապոլ, 1910, էջ 9:
*2 Հ.Ս.Անասյան, Հայկական մատենագրություն, Ե-ԺԸ դդ., հ.Ա, Երևան, 1959, էջ 759:
*3 Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն, Երուսաղեմ, 1867, էջ 117:
*4 Հովհաննես Սարկավագը 1084-ին բարեկարգել է Հայոց շարժական տոմարը, այն վերածել անշարժի, հաստատել տոների օրերն ու նահանջ տարին (տե՛ս «Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան», Երևան, 2002, էջ 632):
*5 Կ.Ա.Միրումյան, Հովհաննես Սարկավագի աշխարհայացքը, Երևան, էջ 65:
*6 Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, Ս.Պետերμուրգ, 1885, էջ 9: Տե՛ս նաև Ստեփանոս Ասողիկ Տարոնեցի, Տիեզերական պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաμանը և ծանոթագրությունները` Վ.Հ.Վարդանյանի, Երևան, 2000, էջ 51-52:
*7 Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ, Պատմութիւն տիեզերական, էջ 99:
*8 Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ, Խմբագրությամբ Պետրոս Հովհաննիսյանի, Երևան, 2001, էջ 64:
*9 Ա.Գ.Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, Ուսումնասիրություն, Երևան, 1944, էջ 209:
*10 Սամվել Անեցի, Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ, 1893, էջ 85:
*11 Կարեն Մաթևոսյան, Սամվել Անեցու ժամանակագրության ձեռագրերը և նորահայտ լրացումները, Երևան, 2009, էջ 25:
*12 Սամվել Անեցի, Հաւաքումն ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ, 1893, էջ 84:
*13 Գրիգոր Տղա, Նամականի, Վենետիկ, 1838, էջ 23-24:
*14 Փ.Փ.Անթապյան, Վարդան Արևելցի, Կյանքն ու գործունեությունը, գիրք Ա, Երևան, 1987, էջ 259:
*15 Вардан Великий, Всеобщая история, перевел Н. Эмин, Москва, 1861, с. 117-118.
*16 Մխիթար Այրիվանեցի, Պատմութիւն Հայոց, ի լոյս ընծայեց Մկրտիչ Էմին, Մոսկվա, 1860, էջ 50:
*17 Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմություն Հայոց, Աշխատասիրությամμ Կ.Ա.Մելիք-Օհանջանյանի, Երևան, 1961, էջ 62:
*18 Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, Երուսաղեմ, 1993, էջ 76-77:
*19 Նույն տեղում, էջ 637:
*20 Հակոμ Ղրիմեցի, Աշխատասիրությամբ Ջ.Ա.Էյնաթյանի, Երևան, 1987, էջ 390:
*21 Թովմա Մեծոփեցի, Պատմութիւն Լանկ-Թամուրայ և յաջորդաց իւրոց, Փարիզ, 1860, էջ 38:
*22 Առաքել Սյունեցի, Վերլուծութիւն «Սահմանաց գրոց» Դաւթի Անհաղթի, Մադրաս, 1797, էջ 169:
*23 Նույն տեղում:
*24 Տե՛ս Դավիթ Անհաղթ, Երկեր, Թարգմանությունը գրաμարից, առաջաμանը և ծանոթագրությունները Սեն Արևշատյանի, Երևան, 1999, էջ 4:
*25 Հայսմավուր, Կ.Պոլիս, 1706, էջ 639, պահպանված են բնագրի ուղղագրությունն ու կետադրությունը:</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անապատ ավազախիր (Հայրենապատում, գիրք Բ, Սերո Խանզադյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4987</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10947</id>
      <timestamp>2012-09-18T21:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''1945, օգոստոս։''' — Պատերազմն ավարտվել է, բայց դեռ զինվորական եմ։ Գերմանիայից մի քանի օրով եկել եմ տուն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="8584">'''1945, օգոստոս։''' — Պատերազմն ավարտվել է, բայց դեռ զինվորական եմ։ Գերմանիայից մի քանի օրով եկել եմ տուն՝ Գորիս: Օգոստոսի վերջին օրերն են: Ասի գնամ Երևան, հորեղբորս տղայի` մեր Արամայիսի երեխաներին տեսնելու։ Արամայիսը զոհվել էր Կերչում: Ես ականանետային վաշտի հրամանատար  եմ,  պարզ  է՝  զինվորականի   զգեստով: «ТТ» ատրճանակ ունեմ  և  ռազմաավարային` բելգիական
փոքրիկ «Բրաունինգ» քսանութ փամփաշաով: «ТТ»-ն կախված է գոտուցս, բելգիականը`  կիտելիս  ձախ  գրպանում:

Արարատյան դաշտ հասա Նախիջևանի վրայով, բեռնավտոյի թափքում, որի մեջ, ինձնից բացի, տասը ուղևոր էլ կար: Անտանելի շոգ է։ Անցանք Սադարակը, ապա Արմաշ գյուղը,  որ հենց  ճանապարհի  վրա է: Վիթխարի դաշտը մեռած, չոր ու ցամաք հևում է տապից՝ կրակե լեզուն հանած: Մի տեղ  բեռնավտոյի ջուրը եռաց: Մեքենան կանգ առավ, և արևայրուցքը դարձավ սպանիչ։ Վարորդը հորաքրոջս տղան է` մեր Սամվելը։ Ռազմաճակատից նոր է վերադարձել, ոտքից  վիրավոր, թեթև կաղում է։

–Ջուր պետք է  գտնել,—  անհույս խեղդմեղդվեց  նա։ — Ջո՜ւր...

Ես ու նա երկու դույլ վերցրինք ու մեկնեցինք դեպի լեռը: Չոր տափարակում մի քանի գորշ խրճիթներ կային, այնտեղ, հավանական է, ջուր լինի: Ավազային հողը այրեց սապոգներս, բերանս բացուխուփ եմ անում։

Կիսակառույց տան պատի մի պատառ ստվերում յոթ-ութ մարդ են նստած, առաջները` լաթի վրա, սև բոքոն հաց: Ջրում թրջում են հացը և ուտում։ Մեր Սամվելը, որ շատ բարի ու մարդամոտ է, շոգից հևաց, դույլը ցած դրեց։

— Էս գյուղի անունն ի՞նչ է: 

Մարդիկ հռհռացին։

- Սուրենավան, եթե սա գյուղ համարենք։ 

Մեկը, որ Հրետանային զինվորի համազգեստով էր, առանց, իհարկե, տարբերանշանների, վեր կացավ։

— Իմ անանը Գարսևան Մխիթարյան է: Ես բրիդագիր եմ։ Այստեղ սովխոզ է լինելու։ Պատրաստ ենք օգնելու ձեզ, եթե հնարավորություն ունենանք։

– Ո՞րտեղից եք հավաքվել:

— Ամեն տեղից։ Էս ընկերս, օրինակ, քյոռախտեցի է: 

Ես զարմանքով նայեցի ախաեցուն, նրան ասացի.

— Այստեղ ջուր չկա, իսկ Ախտան գետ ունի, ուրեմն, ինչո՞ւ եկար։

— Գետ, իհարկե, Ախտան ունի, բայց հողը սակավ է հացը՝ ևս: Կառավարությունը որոշել է սակավահող գյուղերից մարդ բերել, բնակեցնել այստեղ` դաշտում ստեղծվող գյուղերում։ Ես էլ ահա եկել եմ։

— Իսկ ջուր ունե՞ք այստեղ։

— Ջրհան կայան ենք դնում Կախանովի առվի վրա, որ, հրե՜ն, ներքև է։

Կախանովի առվի մասին ես խոսել եմ իմ այս գործի առաջին գրքում:

Ես նայում եմ խանձված տափարակին ու հավատս չի գալիս, թե այս քարուքռաները երբևէ կկանաչեն: Մեր կողքին շոգից հևում, փոշի է անում մեծ ճանապարհը։ Նրա եզրերին մանր ծառեր են տնկել` կապրե՞ն։

Այս դաշտը Արտաշատի հարևանն է, մեր հին Արած գավառը։ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]] ասում է, «Արածա կողմն ընդ մեջ կալով Վայոց ձոր և Շարուր դաշտի»։ Հները ասում էին «ավազախիր», այսինքն՝ ավազուտ ու անբերրի։ Գարնանը լեռներից եկած գետակները կորչում են այստեղ` առանց Արաքսին հասնելու, և «ոչ բավեն ամարանի արբուցանել դաշտավայրի և առատապես արգասավորել»։ Գարնան սկզբին այստեղ միայն գեղածաղիկ ու հազարատերև բույս է երևում, որ,  սակայն, սմքում-սալարում է հունիսին։

Երևանի վերջին պարսիկ կուսակալ Հյուսեին Սարդար խանը միտք է ունեցել Գեղամ լեռների Արխաշան կոչվող արոտներից ջուր բերել այստեղ։ Եվ որովհետև չորային ու անջուր է դաշտս, ապա «մշակք թողեալ գնան այլ վիճակս», այսինքն հողի մշակները հեռացել են այլ գավառներ: 1867-68 թվականներին Արաքսի Ովայից եղեգնուտից գեներալ Կախանովը առու է հանում, բերում Դավալու, սակայն ջարը չի հասնում այս ընդարձակ դաշտը։

Խորենացուց հետո, հազար տարուց ավելի, այս գավառը գրեթե չի հիշատակվում, մինչև [[Առաքել Դավրիժեցի]]ն։ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանը]] Գահանամակի  «Աված» անունը ուղղելով Արած, ասում է, թե սա Արածացի տոհմի դաշտն էր, որ 200 զինվոր էր տալիս հայոց բանակին: Հիշվում է Արած մեծ գյուղը, որտեղից էին Ղևոնդ երեցի զինակիցներ Սամվել երեցը և Աբրահամ սարկավագը: Սրանք Արտաշատում ու Դվինում կործանեցին պարսից ատրուշաններն ու մոգերին։ Հազկերտը նրանց արտաքսեց Քուշանաց կողմերը՝ Վատգես (Պատկիզ) գավառը և սպանեց այնտեղ, նախ կտրելով նրանց աջ ձեռքերը՝ դնելով ձախի վրա, հետո գլխատելով։ Հայ եկեղեցին նրանց հիշատակին տոն է սահմանել Հրոտից ամսում (դեկտեմբեր): Արածից հիշվում է իշխան Սահակ՝ որդի Համազասպի, որին 832 թ. Դավիթ Բ կաթողիկոսն անիծեց եկեղեցու հողերը խլելու համար: Հիշվում է նաև Աբուջափր Արածացի իշխանը: Պարտավում արաբները սրան մորթեցին ու մորթին տիկ շինեին: Այլևս ոչ մի պատմական հիշատակություն չկա այս դաշտի բնակիչների կամ բնակավայրերի մասին։ Ախտեցին թիթեղյա ամանով ջուր է տալիս մեզ։

– Բերում ենք Դավալվից, սայլի տակառով։ Բայց ես ձեղ միայն մի վեդրո ջուր կտամ: Չունենք։ Դա ձեր մաշինը կհասցնի մինչև Դավալաու, իսկ այնտեղ ջուր կա։

Մի տղա, որ հազիվ տասնչորս տարեկան լինի, ուշադիր լսում է մեր զրույցը: Հարցնում եմ անունը։ 

– Ջանիբեկ Տոնոյան։

Տղան ուզում է գյուղատնտես դառնալ. այս տարի, հույս ունի, որ դպրոց կստեղծվի գյուղում։ 

Ետ եկանք:

'''1956, հոկտեմբեր։''' — Տասնմեկ տարի հետո նորից եկել եմ Սուրենավան: Փոշոտ ճանապարհը մնաց մի կողմ, և ինքս զինքս գտա ջահել այգինեըի ու քարե տների շրջապատում։ Խճուղու եզրերին տնկած այն շիվերը, որ տեսել եմ տարիներ առաջ, այժմ խոշոր ծառեր են դարձել, երկար ու զովասուն ծառուղի ստեղծել։ Փողոցները</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10948</id>
      <timestamp>2012-09-18T21:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="8586">'''1945, օգոստոս։''' — Պատերազմն ավարտվել է, բայց դեռ զինվորական եմ։ Գերմանիայից մի քանի օրով եկել եմ տուն՝ Գորիս: Օգոստոսի վերջին օրերն են: Ասի գնամ Երևան, հորեղբորս տղայի` մեր Արամայիսի երեխաներին տեսնելու։ Արամայիսը զոհվել էր Կերչում: Ես ականանետային վաշտի հրամանատար  եմ,  պարզ  է՝  զինվորականի   զգեստով: «ТТ» ատրճանակ ունեմ  և  ռազմաավարային` բելգիական
փոքրիկ «Բրաունինգ» քսանութ փամփաշաով: «ТТ»-ն կախված է գոտուցս, բելգիականը`  կիտելիս  ձախ  գրպանում:

Արարատյան դաշտ հասա Նախիջևանի վրայով, բեռնավտոյի թափքում, որի մեջ, ինձնից բացի, տասը ուղևոր էլ կար: Անտանելի շոգ է։ Անցանք Սադարակը, ապա Արմաշ գյուղը,  որ հենց  ճանապարհի  վրա է: Վիթխարի դաշտը մեռած, չոր ու ցամաք հևում է տապից՝ կրակե լեզուն հանած: Մի տեղ  բեռնավտոյի ջուրը եռաց: Մեքենան կանգ առավ, և արևայրուցքը դարձավ սպանիչ։ Վարորդը հորաքրոջս տղան է` մեր Սամվելը։ Ռազմաճակատից նոր է վերադարձել, ոտքից  վիրավոր, թեթև կաղում է։

–Ջուր պետք է  գտնել,—  անհույս խեղդմեղդվեց  նա։ — Ջո՜ւր...

Ես ու նա երկու դույլ վերցրինք ու մեկնեցինք դեպի լեռը: Չոր տափարակում մի քանի գորշ խրճիթներ կային, այնտեղ, հավանական է, ջուր լինի: Ավազային հողը այրեց սապոգներս, բերանս բացուխուփ եմ անում։

Կիսակառույց տան պատի մի պատառ ստվերում յոթ-ութ մարդ են նստած, առաջները` լաթի վրա, սև բոքոն հաց: Ջրում թրջում են հացը և ուտում։ Մեր Սամվելը, որ շատ բարի ու մարդամոտ է, շոգից հևաց, դույլը ցած դրեց։

— Էս գյուղի անունն ի՞նչ է: 

Մարդիկ հռհռացին։

- Սուրենավան, եթե սա գյուղ համարենք։ 

Մեկը, որ Հրետանային զինվորի համազգեստով էր, առանց, իհարկե, տարբերանշանների, վեր կացավ։

— Իմ անունը Գարսևան Մխիթարյան է: Ես բրիդագիր եմ։ Այստեղ սովխոզ է լինելու։ Պատրաստ ենք օգնելու ձեզ, եթե հնարավորություն ունենանք։

– Ո՞րտեղից եք հավաքվել:

— Ամեն տեղից։ Էս ընկերս, օրինակ, քյոռախտեցի է: 

Ես զարմանքով նայեցի ախաեցուն, նրան ասացի.

— Այստեղ ջուր չկա, իսկ Ախտան գետ ունի, ուրեմն, ինչո՞ւ եկար։

— Գետ, իհարկե, Ախտան ունի, բայց հողը սակավ է հացը՝ ևս: Կառավարությունը որոշել է սակավահող գյուղերից մարդ բերել, բնակեցնել այստեղ` դաշտում ստեղծվող գյուղերում։ Ես էլ ահա եկել եմ։

— Իսկ ջուր ունե՞ք այստեղ։

— Ջրհան կայան ենք դնում Կախանովի առվի վրա, որ, հրե՜ն, ներքև է։

Կախանովի առվի մասին ես խոսել եմ իմ այս գործի առաջին գրքում:

Ես նայում եմ խանձված տափարակին ու հավատս չի գալիս, թե այս քարուքռաները երբևէ կկանաչեն: Մեր կողքին շոգից հևում, փոշի է անում մեծ ճանապարհը։ Նրա եզրերին մանր ծառեր են տնկել` կապրե՞ն։

Այս դաշտը Արտաշատի հարևանն է, մեր հին Արած գավառը։ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]] ասում է, «Արածա կողմն ընդ մեջ կալով Վայոց ձոր և Շարուր դաշտի»։ Հները ասում էին «ավազախիր», այսինքն՝ ավազուտ ու անբերրի։ Գարնանը լեռներից եկած գետակները կորչում են այստեղ` առանց Արաքսին հասնելու, և «ոչ բավեն ամարանի արբուցանել դաշտավայրի և առատապես արգասավորել»։ Գարնան սկզբին այստեղ միայն գեղածաղիկ ու հազարատերև բույս է երևում, որ,  սակայն, սմքում-սալարում է հունիսին։

Երևանի վերջին պարսիկ կուսակալ Հյուսեին Սարդար խանը միտք է ունեցել Գեղամ լեռների Արխաշան կոչվող արոտներից ջուր բերել այստեղ։ Եվ որովհետև չորային ու անջուր է դաշտս, ապա «մշակք թողեալ գնան այլ վիճակս», այսինքն հողի մշակները հեռացել են այլ գավառներ: 1867-68 թվականներին Արաքսի Ովայից եղեգնուտից գեներալ Կախանովը առու է հանում, բերում Դավալու, սակայն ջարը չի հասնում այս ընդարձակ դաշտը։

Խորենացուց հետո, հազար տարուց ավելի, այս գավառը գրեթե չի հիշատակվում, մինչև [[Առաքել Դավրիժեցի]]ն։ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանը]] Գահանամակի  «Աված» անունը ուղղելով Արած, ասում է, թե սա Արածացի տոհմի դաշտն էր, որ 200 զինվոր էր տալիս հայոց բանակին: Հիշվում է Արած մեծ գյուղը, որտեղից էին Ղևոնդ երեցի զինակիցներ Սամվել երեցը և Աբրահամ սարկավագը: Սրանք Արտաշատում ու Դվինում կործանեցին պարսից ատրուշաններն ու մոգերին։ Հազկերտը նրանց արտաքսեց Քուշանաց կողմերը՝ Վատգես (Պատկիզ) գավառը և սպանեց այնտեղ, նախ կտրելով նրանց աջ ձեռքերը՝ դնելով ձախի վրա, հետո գլխատելով։ Հայ եկեղեցին նրանց հիշատակին տոն է սահմանել Հրոտից ամսում (դեկտեմբեր): Արածից հիշվում է իշխան Սահակ՝ որդի Համազասպի, որին 832 թ. Դավիթ Բ կաթողիկոսն անիծեց եկեղեցու հողերը խլելու համար: Հիշվում է նաև Աբուջափր Արածացի իշխանը: Պարտավում արաբները սրան մորթեցին ու մորթին տիկ շինեին: Այլևս ոչ մի պատմական հիշատակություն չկա այս դաշտի բնակիչների կամ բնակավայրերի մասին։ Ախտեցին թիթեղյա ամանով ջուր է տալիս մեզ։

– Բերում ենք Դավալվից, սայլի տակառով։ Բայց ես ձեղ միայն մի վեդրո ջուր կտամ: Չունենք։ Դա ձեր մաշինը կհասցնի մինչև Դավալաու, իսկ այնտեղ ջուր կա։

Մի տղա, որ հազիվ տասնչորս տարեկան լինի, ուշադիր լսում է մեր զրույցը: Հարցնում եմ անունը։ 

– Ջանիբեկ Տոնոյան։

Տղան ուզում է գյուղատնտես դառնալ. այս տարի, հույս ունի, որ դպրոց կստեղծվի գյուղում։ 

Ետ եկանք:

'''1956, հոկտեմբեր։''' — Տասնմեկ տարի հետո նորից եկել եմ Սուրենավան: Փոշոտ ճանապարհը մնաց մի կողմ, և ինքս զինքս գտա ջահել այգինեըի ու քարե տների շրջապատում։ Խճուղու եզրերին տնկած այն շիվերը, որ տեսել եմ տարիներ առաջ, այժմ խոշոր ծառեր են դարձել, երկար ու զովասուն ծառուղի ստեղծել։ Փողոցները</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10949</id>
      <timestamp>2012-09-19T09:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15283">[[Պատկեր:Hayrenapatum2.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Սերո Խանզադյան]]ի [[Հայրենապատում (գիրք Բ, Սերո Խանզադյան, 1981)|«Հայրենապատում» երկի Բ գրքի]] '''«Անապատ ավազախիր»''' բաժինը:

== Անապատ ավազախիր ==

'''1945, օգոստոս։''' — Պատերազմն ավարտվել է, բայց դեռ զինվորական եմ։ Գերմանիայից մի քանի օրով եկել եմ տուն՝ Գորիս: Օգոստոսի վերջին օրերն են: Ասի գնամ Երևան, հորեղբորս տղայի` մեր Արամայիսի երեխաներին տեսնելու։ Արամայիսը զոհվել էր Կերչում: Ես ականանետային վաշտի հրամանատար  եմ,  պարզ  է՝  զինվորականի   զգեստով: «ТТ» ատրճանակ ունեմ  և  ռազմաավարային` բելգիական
փոքրիկ «Բրաունինգ» քսանութ փամփաշաով: «ТТ»-ն կախված է գոտուցս, բելգիականը`  կիտելիս  ձախ  գրպանում:

Արարատյան դաշտ հասա Նախիջևանի վրայով, բեռնավտոյի թափքում, որի մեջ, ինձնից բացի, տասը ուղևոր էլ կար: Անտանելի շոգ է։ Անցանք Սադարակը, ապա Արմաշ գյուղը,  որ հենց  ճանապարհի  վրա է: Վիթխարի դաշտը մեռած, չոր ու ցամաք հևում է տապից՝ կրակե լեզուն հանած: Մի տեղ  բեռնավտոյի ջուրը եռաց: Մեքենան կանգ առավ, և արևայրուցքը դարձավ սպանիչ։ Վարորդը հորաքրոջս տղան է` մեր Սամվելը։ Ռազմաճակատից նոր է վերադարձել, ոտքից  վիրավոր, թեթև կաղում է։

–Ջուր պետք է  գտնել,—  անհույս խեղդմեղդվեց  նա։ — Ջո՜ւր...

Ես ու նա երկու դույլ վերցրինք ու մեկնեցինք դեպի լեռը: Չոր տափարակում մի քանի գորշ խրճիթներ կային, այնտեղ, հավանական է, ջուր լինի: Ավազային հողը այրեց սապոգներս, բերանս բացուխուփ եմ անում։

Կիսակառույց տան պատի մի պատառ ստվերում յոթ-ութ մարդ են նստած, առաջները` լաթի վրա, սև բոքոն հաց: Ջրում թրջում են հացը և ուտում։ Մեր Սամվելը, որ շատ բարի ու մարդամոտ է, շոգից հևաց, դույլը ցած դրեց։

— Էս գյուղի անունն ի՞նչ է: 

Մարդիկ հռհռացին։

- Սուրենավան, եթե սա գյուղ համարենք։ 

Մեկը, որ Հրետանային զինվորի համազգեստով էր, առանց, իհարկե, տարբերանշանների, վեր կացավ։

— Իմ անունը Գարսևան Մխիթարյան է: Ես բրիդագիր եմ։ Այստեղ սովխոզ է լինելու։ Պատրաստ ենք օգնելու ձեզ, եթե հնարավորություն ունենանք։

– Ո՞րտեղից եք հավաքվել:

— Ամեն տեղից։ Էս ընկերս, օրինակ, քյոռախտեցի է: 

Ես զարմանքով նայեցի ախաեցուն, նրան ասացի.

— Այստեղ ջուր չկա, իսկ Ախտան գետ ունի, ուրեմն, ինչո՞ւ եկար։

— Գետ, իհարկե, Ախտան ունի, բայց հողը սակավ է հացը՝ ևս: Կառավարությունը որոշել է սակավահող գյուղերից մարդ բերել, բնակեցնել այստեղ` դաշտում ստեղծվող գյուղերում։ Ես էլ ահա եկել եմ։

— Իսկ ջուր ունե՞ք այստեղ։

— Ջրհան կայան ենք դնում Կախանովի առվի վրա, որ, հրե՜ն, ներքև է։

Կախանովի առվի մասին ես խոսել եմ իմ այս գործի առաջին գրքում:

Ես նայում եմ խանձված տափարակին ու հավատս չի գալիս, թե այս քարուքռաները երբևէ կկանաչեն: Մեր կողքին շոգից հևում, փոշի է անում մեծ ճանապարհը։ Նրա եզրերին մանր ծառեր են տնկել` կապրե՞ն։

Այս դաշտը Արտաշատի հարևանն է, մեր հին Արած գավառը։ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]] ասում է, «Արածա կողմն ընդ մեջ կալով Վայոց ձոր և Շարուր դաշտի»։ Հները ասում էին «ավազախիր», այսինքն՝ ավազուտ ու անբերրի։ Գարնանը լեռներից եկած գետակները կորչում են այստեղ` առանց Արաքսին հասնելու, և «ոչ բավեն ամարանի արբուցանել դաշտավայրի և առատապես արգասավորել»։ Գարնան սկզբին այստեղ միայն գեղածաղիկ ու հազարատերև բույս է երևում, որ,  սակայն, սմքում-սալարում է հունիսին։

Երևանի վերջին պարսիկ կուսակալ Հյուսեին Սարդար խանը միտք է ունեցել Գեղամ լեռների Արխաշան կոչվող արոտներից ջուր բերել այստեղ։ Եվ որովհետև չորային ու անջուր է դաշտս, ապա «մշակք թողեալ գնան այլ վիճակս», այսինքն հողի մշակները հեռացել են այլ գավառներ: 1867-68 թվականներին Արաքսի Ովայից եղեգնուտից գեներալ Կախանովը առու է հանում, բերում Դավալու, սակայն ջարը չի հասնում այս ընդարձակ դաշտը։

Խորենացուց հետո, հազար տարուց ավելի, այս գավառը գրեթե չի հիշատակվում, մինչև [[Առաքել Դավրիժեցի]]ն։ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանը]] Գահանամակի  «Աված» անունը ուղղելով Արած, ասում է, թե սա Արածացի տոհմի դաշտն էր, որ 200 զինվոր էր տալիս հայոց բանակին: Հիշվում է Արած մեծ գյուղը, որտեղից էին Ղևոնդ երեցի զինակիցներ Սամվել երեցը և Աբրահամ սարկավագը: Սրանք Արտաշատում ու Դվինում կործանեցին պարսից ատրուշաններն ու մոգերին։ Հազկերտը նրանց արտաքսեց Քուշանաց կողմերը՝ Վատգես (Պատկիզ) գավառը և սպանեց այնտեղ, նախ կտրելով նրանց աջ ձեռքերը՝ դնելով ձախի վրա, հետո գլխատելով։ Հայ եկեղեցին նրանց հիշատակին տոն է սահմանել Հրոտից ամսում (դեկտեմբեր): Արածից հիշվում է իշխան Սահակ՝ որդի Համազասպի, որին 832 թ. Դավիթ Բ կաթողիկոսն անիծեց եկեղեցու հողերը խլելու համար: Հիշվում է նաև Աբուջափր Արածացի իշխանը: Պարտավում արաբները սրան մորթեցին ու մորթին տիկ շինեին: Այլևս ոչ մի պատմական հիշատակություն չկա այս դաշտի բնակիչների կամ բնակավայրերի մասին։ Ախտեցին թիթեղյա ամանով ջուր է տալիս մեզ։

– Բերում ենք Դավալվից, սայլի տակառով։ Բայց ես ձեղ միայն մի վեդրո ջուր կտամ: Չունենք։ Դա ձեր մաշինը կհասցնի մինչև Դավալաու, իսկ այնտեղ ջուր կա։

Մի տղա, որ հազիվ տասնչորս տարեկան լինի, ուշադիր լսում է մեր զրույցը: Հարցնում եմ անունը։ 

– Ջանիբեկ Տոնոյան։

Տղան ուզում է գյուղատնտես դառնալ. այս տարի, հույս ունի, որ դպրոց կստեղծվի գյուղում։ 

Ետ եկանք:

'''1956, հոկտեմբեր։''' — Տասնմեկ տարի հետո նորից եկել եմ Սուրենավան: Փոշոտ ճանապարհը մնաց մի կողմ, և ինքս զինքս գտա ջահել այգինեըի ու քարե տների շրջապատում։ Խճուղու եզրերին տնկած այն շիվերը, որ տեսել եմ տարիներ առաջ, այժմ խոշոր ծառեր են դարձել, երկար ու զովասուն ծառուղի ստեղծել։ Փողոցները լայն են, մայթեզրերին ծառեր, բակերում դեղձի առատ պտուղ, և մալաչա տանձ, և խաղողի թառմաներ` դեղին խաղողով, կովի ուռած կրծքեր և երեխաներ, որ կուշտ են երևում։ Երկու մարդ, մեկը երկար, մյուսը` միջին հասակի, վիճում են: Սպիտակ բլուզով, սև շալվարով ջահելն ասում է.

— Հարսը պիտի բերենք միայն սպիտակ «Վոլգայով»: Հարսանիք է, մենք էլ պատվի տեր գյուղ ենք:

Սարենավանը ենթարկվում է Արմաշի գյուղսովետին, որ այստեղից հեռու չէ, ընդամենը հինգ կիլոմետր։ Այս դաշտը հնում մտնում էր Արարատի նահանգի Ոստան Հայոց (նաև Ոստան Դվինու) գավառի մեջ, այժմ` Վեդու շրջան։ Ես մոտենում եմ սուրենավանցիներին,ասում.

— Բարի եղեք մի քիչ էլ ինձնով զբաղվել։ Ես որոնում եմ Գարսևան Մխիթարյանին:

— Գարսևանը գյուղում չէ,— ասաց երիտասարդը։– Գնացել է շրջկենտրոն՝ Վեդի։ Էլ ո՞ւմ գիտեք մեր գյուղից։

— Մի տղա կար՝ Ջանիբեկ Տոնոյան։ Նա տասնչորս տարեկան էր...

— Ի՞նչ,— զարմացավ, ուրախացավ երիտասարդը։— Նա հիմա մեր Սուրենավանի սովխոզի դիրեկտորն է։ Դե, ուրեմն, ծանոթանանք, Ջանիբեկը ես եմ։

Զրուցամ ենք իբրև հին բարեկամներ։ Ես Ջանիբեկին խնդրում եմ ցույց տալ սուրբ Վարդան եկեղեցին։ Սա զարմանում է: Ես ու նա «Վիլիսով» գնում ենք վերև: Նորից ամայի, անմշակ տեղեր են։ Ես Ջանիբեկին ասում եմ, որ եկեղեցու բակում մի փոքր, բարակ աղբյուր կա։ Սուրենավանցիներն այդ աղբյուրի տեղը չգիտեին, իրենք այստեղ նոր բնակիչ են:

— Մենք ուռանոցի ջրից ենք օգտվում։ Լեռան մի ձորակում է, փոքր ջուր։ Իսկ Գյառնիից մեծ ջուր ենք բերում, որ եկող տարի տեղ կհասնի։

Բնիկ անունն է Ուռանոց։ Աղբյուրի և սուրբ Վարդանի մոտ գյուղի ավհրակներ են նշմարվում: Գուցե սա՞ է Ուռանոցը: Արձանագրություն եմ որոնում` չեմ գտնում։ Մի երկու գերեզմանաքար կա անգիր, ձևից երեում է, որ շատ հին են:

Բավականին մեծ գյուղ է դարձել Սուրենավանը։ Փողոցները կանոնավոր ուղիղ են, տներր՝ երկհարկանի։ Դրանք պետությունն է կառուցել ու տվել մարդկանց, հատկապես
հայրենադարձված հայերին, որ այստեղ շատ են։ Սակայն տները հարմարարավետ չեն շինել, սենյակները մանր են, պատշգամները փոքր։ Խաղողի ու պտղատու այգիները կանոնավոր շարքերով բարձրանում են դեպի ամայի լանջերը, աչք շոյում` վերևի մրկած ու լերկ լեռների համայնապատկերի վրա: Ջրվոր Դավիթ Շահվերդյանի բահը փայլատակում է կարծես ուրախ։ Դե, ինչու չուրախանա, Իրանից է ներգաղթել այս մարդը, տասը երեխա ունի:

Կենդանացել է վաղուց ավերված-մեռածը։

'''1975, հոկտեմբեր:''' - Սուրենավանցի Ջանիբեկը, որին վաղուց գիտեմ, հիմա աշխատում շրջկենտրոնում։ Այստեղի սովխոզի նոր դիրեկտոր Սաշիկ Ղազարյանը ևս ջահել է, գյուղատնտես:

– Էլի՞ խոպան հողեր ունեք, Սաշիկ,— հարցնում եմ նրան:

- Այո, կա, չորս հարյուր հեկտար,— պատասխանում է նա:- Եկող տարվանից կսկսենք մեքենահարմար դարձնել։

Ինձ այստեղ է բերել Արարատի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Հենրիկ Մինասյանը, իմ հին բարեկամ մանկավարժ Վահրամի որդին, որ հիմա կենսաթոշակի է։ Հենրիկը նայում է խանձված հողին, մրկած-անհրապույր լեռներին ու կարծես շունչը քաշվում է։

– Անիծված հողեր են՝ կավային, սպիտակ։ Գոնե ջուր լիներ:

Ասում է ու ցավի հետ նաև վճիռներ կայացնում` շտապ հերկել չորս հարյուր հեկտար մեռած հողը։ Ես նրան հարցնում եմ՝ իսկ ջո՞ւր կա:

- Կստեղծենք,– ասում է նա։— Կախանովի առվի վրա նոր ջրհան կդնենք և ջուր կտանք լեռնալանջերին։ 

Գյուղը տարածվում է՝ շուրջը կենդանություն ստեղծելով։ Դպրոցի համար հրաշալի շենք են շինել։ Հինգ տարի առաջ՝ 1970 թվականին Սուրենավանը 1807 բնակիչ ուներ արդեն, բաժանված 331 տնտեսության: Սա մարդու հոգին փառավորող շենացում է:

Երեք տարի հետո հանդիպեցի Մինասյանին, հարցրի՝ կանաչե՞ց Սուրենավանի չորս հարյուր հեկտար ամայի ղռահողը։

— Էն էլ ո՜նց,— պատասխանեց Հենրիկը։— Այս տարի դրա առաջին բերքն ստացանք։

Սուրենավանր հիմա անջատվել է Արմաշից ու իր առանձին ավանսովետն ունի: Չէ՞ որ հիմա ավանս 2050 բնակիչ ունի։ Երեսուն տարում, իրոք, հրաշք է կատարվել այստեղ։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10950</id>
      <timestamp>2012-09-19T09:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="15275">[[Պատկեր:Hayrenapatum2.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Սերո Խանզադյան]]ի [[Հայրենապատում (գիրք Բ, Սերո Խանզադյան, 1981)|«Հայրենապատում» երկի Բ գրքի]] '''«Անապատ ավազախիր»''' բաժինը:

== Անապատ ավազախիր ==

'''1945, օգոստոս։''' — Պատերազմն ավարտվել է, բայց դեռ զինվորական եմ։ Գերմանիայից մի քանի օրով եկել եմ տուն՝ Գորիս: Օգոստոսի վերջին օրերն են: Ասի գնամ Երևան, հորեղբորս տղայի` մեր Արամայիսի երեխաներին տեսնելու։ Արամայիսը զոհվել էր Կերչում: Ես ականանետային վաշտի հրամանատար  եմ,  պարզ  է՝  զինվորականի   զգեստով: «ТТ» ատրճանակ ունեմ  և  ռազմաավարային` բելգիական
փոքրիկ «Բրաունինգ» քսանութ փամփուշտով: «ТТ»-ն կախված է գոտուցս, բելգիականը` կիտելիս ձախ գրպանում:

Արարատյան դաշտ հասա Նախիջևանի վրայով, բեռնավտոյի թափքում, որի մեջ, ինձնից բացի, տասը ուղևոր էլ կար: Անտանելի շոգ է։ Անցանք Սադարակը, ապա Արմաշ գյուղը, որ հենց ճանապարհի վրա է: Վիթխարի դաշտը մեռած, չոր ու ցամաք հևում է տապից՝ կրակե լեզուն հանած: Մի տեղ  բեռնավտոյի ջուրը եռաց: Մեքենան կանգ առավ, և արևայրուցքը դարձավ սպանիչ։ Վարորդը հորաքրոջս տղան է` մեր Սամվելը։ Ռազմաճակատից նոր է վերադարձել, ոտքից  վիրավոր, թեթև կաղում է։

–Ջուր պետք է գտնել,— անհույս խեղդմեղդվեց նա։— Ջո՜ւր...

Ես ու նա երկու դույլ վերցրինք ու մեկնեցինք դեպի լեռը: Չոր տափարակում մի քանի գորշ խրճիթներ կային, այնտեղ, հավանական է, ջուր լինի: Ավազային հողը այրեց սապոգներս, բերանս բացուխուփ եմ անում։

Կիսակառույց տան պատի մի պատառ ստվերում յոթ-ութ մարդ են նստած, առաջները` լաթի վրա, սև բոքոն հաց: Ջրում թրջում են հացը և ուտում։ Մեր Սամվելը, որ շատ բարի ու մարդամոտ է, շոգից հևաց, դույլը ցած դրեց։

— Էս գյուղի անունն ի՞նչ է: 

Մարդիկ հռհռացին։

- Սուրենավան, եթե սա գյուղ համարենք։ 

Մեկը, որ հրետանային զինվորի համազգեստով էր, առանց, իհարկե, տարբերանշանների, վեր կացավ։

— Իմ անունը Գարսևան Մխիթարյան է: Ես բրիդագիր եմ։ Այստեղ սովխոզ է լինելու։ Պատրաստ ենք օգնելու ձեզ, եթե հնարավորություն ունենանք։

– Ո՞րտեղից եք հավաքվել:

— Ամեն տեղից։ Էս ընկերս, օրինակ, քյոռախտեցի է: 

Ես զարմանքով նայեցի ախտեցուն, նրան ասացի.

— Այստեղ ջուր չկա, իսկ Ախտան գետ ունի, ուրեմն, ինչո՞ւ եկար։

— Գետ, իհարկե, Ախտան ունի, բայց հողը սակավ է հացը՝ ևս: Կառավարությունը որոշել է սակավահող գյուղերից մարդ բերել, բնակեցնել այստեղ` դաշտում ստեղծվող գյուղերում։ Ես էլ ահա եկել եմ։

— Իսկ ջուր ունե՞ք այստեղ։

— Ջրհան կայան ենք դնում Կախանովի առվի վրա, որ, հրե՜ն, ներքև է։

Կախանովի առվի մասին ես խոսել եմ իմ այս գործի առաջին գրքում:

Ես նայում եմ խանձված տափարակին ու հավատս չի գալիս, թե այս քարուքռաները երբևէ կկանաչեն: Մեր կողքին շոգից հևում, փոշի է անում մեծ ճանապարհը։ Նրա եզրերին մանր ծառեր են տնկել` կապրե՞ն։

Այս դաշտը Արտաշատի հարևանն է, մեր հին Արած գավառը։ [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]] ասում է, «Արածա կողմն ընդ մեջ կալով Վայոց ձոր և Շարուր դաշտի»։ Հները ասում էին «ավազախիր», այսինքն՝ ավազուտ ու անբերրի։ Գարնանը լեռներից եկած գետակները կորչում են այստեղ` առանց Արաքսին հասնելու, և «ոչ բավեն ամարանի արբուցանել դաշտավայրի և առատապես արգասավորել»։ Գարնան սկզբին այստեղ միայն գեղածաղիկ ու հազարատերև բույս է երևում, որ,  սակայն, սմքում-սալարում է հունիսին։

Երևանի վերջին պարսիկ կուսակալ Հյուսեին Սարդար խանը միտք է ունեցել Գեղամ լեռների Արխաշան կոչվող արոտներից ջուր բերել այստեղ։ Եվ որովհետև չորային ու անջուր է դաշտս, ապա «մշակք թողեալ գնան այլ վիճակս», այսինքն հողի մշակները հեռացել են այլ գավառներ: 1867-68 թվականներին Արաքսի Ովայից եղեգնուտից գեներալ Կախանովը առու է հանում, բերում Դավալու, սակայն ջարը չի հասնում այս ընդարձակ դաշտը։

Խորենացուց հետո, հազար տարուց ավելի, այս գավառը գրեթե չի հիշատակվում, մինչև [[Առաքել Դավրիժեցի]]ն։ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանը]] Գահանամակի  «Աված» անունը ուղղելով Արած, ասում է, թե սա Արածացի տոհմի դաշտն էր, որ 200 զինվոր էր տալիս հայոց բանակին: Հիշվում է Արած մեծ գյուղը, որտեղից էին Ղևոնդ երեցի զինակիցներ Սամվել երեցը և Աբրահամ սարկավագը: Սրանք Արտաշատում ու Դվինում կործանեցին պարսից ատրուշաններն ու մոգերին։ Հազկերտը նրանց արտաքսեց Քուշանաց կողմերը՝ Վատգես (Պատկիզ) գավառը և սպանեց այնտեղ, նախ կտրելով նրանց աջ ձեռքերը՝ դնելով ձախի վրա, հետո գլխատելով։ Հայ եկեղեցին նրանց հիշատակին տոն է սահմանել Հրոտից ամսում (դեկտեմբեր): Արածից հիշվում է իշխան Սահակ՝ որդի Համազասպի, որին 832 թ. Դավիթ Բ կաթողիկոսն անիծեց եկեղեցու հողերը խլելու համար: Հիշվում է նաև Աբուջափր Արածացի իշխանը: Պարտավում արաբները սրան մորթեցին ու մորթին տիկ շինեին: Այլևս ոչ մի պատմական հիշատակություն չկա այս դաշտի բնակիչների կամ բնակավայրերի մասին։ Ախտեցին թիթեղյա ամանով ջուր է տալիս մեզ։

– Բերում ենք Դավալվից, սայլի տակառով։ Բայց ես ձեղ միայն մի վեդրո ջուր կտամ: Չունենք։ Դա ձեր մաշինը կհասցնի մինչև Դավալաու, իսկ այնտեղ ջուր կա։

Մի տղա, որ հազիվ տասնչորս տարեկան լինի, ուշադիր լսում է մեր զրույցը: Հարցնում եմ անունը։ 

– Ջանիբեկ Տոնոյան։

Տղան ուզում է գյուղատնտես դառնալ. այս տարի, հույս ունի, որ դպրոց կստեղծվի գյուղում։ 

Ետ եկանք:

'''1956, հոկտեմբեր։''' — Տասնմեկ տարի հետո նորից եկել եմ Սուրենավան: Փոշոտ ճանապարհը մնաց մի կողմ, և ինքս զինքս գտա ջահել այգինեըի ու քարե տների շրջապատում։ Խճուղու եզրերին տնկած այն շիվերը, որ տեսել եմ տարիներ առաջ, այժմ խոշոր ծառեր են դարձել, երկար ու զովասուն ծառուղի ստեղծել։ Փողոցները լայն են, մայթեզրերին ծառեր, բակերում դեղձի առատ պտուղ, և մալաչա տանձ, և խաղողի թառմաներ` դեղին խաղողով, կովի ուռած կրծքեր և երեխաներ, որ կուշտ են երևում։ Երկու մարդ, մեկը երկար, մյուսը` միջին հասակի, վիճում են: Սպիտակ բլուզով, սև շալվարով ջահելն ասում է.

— Հարսը պիտի բերենք միայն սպիտակ «Վոլգայով»: Հարսանիք է, մենք էլ պատվի տեր գյուղ ենք:

Սարենավանը ենթարկվում է Արմաշի գյուղսովետին, որ այստեղից հեռու չէ, ընդամենը հինգ կիլոմետր։ Այս դաշտը հնում մտնում էր Արարատի նահանգի Ոստան Հայոց (նաև Ոստան Դվինու) գավառի մեջ, այժմ` Վեդու շրջան։ Ես մոտենում եմ սուրենավանցիներին,ասում.

— Բարի եղեք մի քիչ էլ ինձնով զբաղվել։ Ես որոնում եմ Գարսևան Մխիթարյանին:

— Գարսևանը գյուղում չէ,— ասաց երիտասարդը։– Գնացել է շրջկենտրոն՝ Վեդի։ Էլ ո՞ւմ գիտեք մեր գյուղից։

— Մի տղա կար՝ Ջանիբեկ Տոնոյան։ Նա տասնչորս տարեկան էր...

— Ի՞նչ,— զարմացավ, ուրախացավ երիտասարդը։— Նա հիմա մեր Սուրենավանի սովխոզի դիրեկտորն է։ Դե, ուրեմն, ծանոթանանք, Ջանիբեկը ես եմ։

Զրուցամ ենք իբրև հին բարեկամներ։ Ես Ջանիբեկին խնդրում եմ ցույց տալ սուրբ Վարդան եկեղեցին։ Սա զարմանում է: Ես ու նա «Վիլիսով» գնում ենք վերև: Նորից ամայի, անմշակ տեղեր են։ Ես Ջանիբեկին ասում եմ, որ եկեղեցու բակում մի փոքր, բարակ աղբյուր կա։ Սուրենավանցիներն այդ աղբյուրի տեղը չգիտեին, իրենք այստեղ նոր բնակիչ են:

— Մենք ուռանոցի ջրից ենք օգտվում։ Լեռան մի ձորակում է, փոքր ջուր։ Իսկ Գյառնիից մեծ ջուր ենք բերում, որ եկող տարի տեղ կհասնի։

Բնիկ անունն է Ուռանոց։ Աղբյուրի և սուրբ Վարդանի մոտ գյուղի ավհրակներ են նշմարվում: Գուցե սա՞ է Ուռանոցը: Արձանագրություն եմ որոնում` չեմ գտնում։ Մի երկու գերեզմանաքար կա անգիր, ձևից երեում է, որ շատ հին են:

Բավականին մեծ գյուղ է դարձել Սուրենավանը։ Փողոցները կանոնավոր ուղիղ են, տներր՝ երկհարկանի։ Դրանք պետությունն է կառուցել ու տվել մարդկանց, հատկապես
հայրենադարձված հայերին, որ այստեղ շատ են։ Սակայն տները հարմարարավետ չեն շինել, սենյակները մանր են, պատշգամները փոքր։ Խաղողի ու պտղատու այգիները կանոնավոր շարքերով բարձրանում են դեպի ամայի լանջերը, աչք շոյում` վերևի մրկած ու լերկ լեռների համայնապատկերի վրա: Ջրվոր Դավիթ Շահվերդյանի բահը փայլատակում է կարծես ուրախ։ Դե, ինչու չուրախանա, Իրանից է ներգաղթել այս մարդը, տասը երեխա ունի:

Կենդանացել է վաղուց ավերված-մեռածը։

'''1975, հոկտեմբեր:''' - Սուրենավանցի Ջանիբեկը, որին վաղուց գիտեմ, հիմա աշխատում շրջկենտրոնում։ Այստեղի սովխոզի նոր դիրեկտոր Սաշիկ Ղազարյանը ևս ջահել է, գյուղատնտես:

– Էլի՞ խոպան հողեր ունեք, Սաշիկ,— հարցնում եմ նրան:

- Այո, կա, չորս հարյուր հեկտար,— պատասխանում է նա:- Եկող տարվանից կսկսենք մեքենահարմար դարձնել։

Ինձ այստեղ է բերել Արարատի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Հենրիկ Մինասյանը, իմ հին բարեկամ մանկավարժ Վահրամի որդին, որ հիմա կենսաթոշակի է։ Հենրիկը նայում է խանձված հողին, մրկած-անհրապույր լեռներին ու կարծես շունչը քաշվում է։

– Անիծված հողեր են՝ կավային, սպիտակ։ Գոնե ջուր լիներ:

Ասում է ու ցավի հետ նաև վճիռներ կայացնում` շտապ հերկել չորս հարյուր հեկտար մեռած հողը։ Ես նրան հարցնում եմ՝ իսկ ջո՞ւր կա:

- Կստեղծենք,– ասում է նա։— Կախանովի առվի վրա նոր ջրհան կդնենք և ջուր կտանք լեռնալանջերին։ 

Գյուղը տարածվում է՝ շուրջը կենդանություն ստեղծելով։ Դպրոցի համար հրաշալի շենք են շինել։ Հինգ տարի առաջ՝ 1970 թվականին Սուրենավանը 1807 բնակիչ ուներ արդեն, բաժանված 331 տնտեսության: Սա մարդու հոգին փառավորող շենացում է:

Երեք տարի հետո հանդիպեցի Մինասյանին, հարցրի՝ կանաչե՞ց Սուրենավանի չորս հարյուր հեկտար ամայի ղռահողը։

— Էն էլ ո՜նց,— պատասխանեց Հենրիկը։— Այս տարի դրա առաջին բերքն ստացանք։

Սուրենավանր հիմա անջատվել է Արմաշից ու իր առանձին ավանսովետն ունի: Չէ՞ որ հիմա ավանս 2050 բնակիչ ունի։ Երեսուն տարում, իրոք, հրաշք է կատարվել այստեղ։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անառակի կիրակի (Ծիսական բառարան, Մաղաքիա Օրմանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4961</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10876</id>
      <timestamp>2012-09-15T11:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1163">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անառակի կիրակի'''» [[բառահոդված]]ով:

== Անառակի կիրակի ==
'''Անառակի կիրակի''' – Մեծ պասի Գ. կիրակին այդ անունն է կրում, որովհետև նույն օրվա Ավետարանում կարդացվում է Ղուկասի Ժե գլուխը, ուր հարյուր ոչխարի ու տասը դրամի և անառակ որդու առակներն են գտնվում, բայց գլխավորը այս վերջինն է։ [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալին]] այդ օրվա [[շարական]]ները գրել է այդ [[առակ]]ների իմաստով։ Անառակի կիրակին միշտ Զատկից հինգ շաբաթ կամ 35 օր առաջ է նշվում, որից էլ 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ փետրվարի 15-ից մինչև մարտի 21-ը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10893</id>
      <timestamp>2012-09-15T12:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1161">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անառակի կիրակի'''» [[բառահոդված]]ը:

== Անառակի կիրակի ==
'''Անառակի կիրակի''' – Մեծ պասի Գ. կիրակին այդ անունն է կրում, որովհետև նույն օրվա Ավետարանում կարդացվում է Ղուկասի Ժե գլուխը, ուր հարյուր ոչխարի ու տասը դրամի և անառակ որդու առակներն են գտնվում, բայց գլխավորը այս վերջինն է։ [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալին]] այդ օրվա [[շարական]]ները գրել է այդ [[առակ]]ների իմաստով։ Անառակի կիրակին միշտ Զատկից հինգ շաբաթ կամ 35 օր առաջ է նշվում, որից էլ 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ փետրվարի 15-ից մինչև մարտի 21-ը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11549</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1282">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անառակի կիրակի'''» [[բառահոդված]]ը:

== Անառակի կիրակի ==
'''Անառակի կիրակի''' – Մեծ պասի Գ. կիրակին այդ անունն է կրում, որովհետև նույն օրվա Ավետարանում կարդացվում է Ղուկասի Ժե գլուխը, ուր հարյուր ոչխարի ու տասը դրամի և անառակ որդու առակներն են գտնվում, բայց գլխավորը այս վերջինն է։ [[Ներսես Շնորհալի|Շնորհալին]] այդ օրվա [[շարական]]ները գրել է այդ [[առակ]]ների իմաստով։ Անառակի կիրակին միշտ Զատկից հինգ շաբաթ կամ 35 օր առաջ է նշվում, որից էլ 35 օրվա շարժականություն կարող է ունենալ՝ փետրվարի 15-ից մինչև մարտի 21-ը։

[[Կատեգորիա:Մաղաքիա Օրմանյանի «Ծիսական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անասնակերախոհանոց (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5743</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12644</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անասնակերախոհանոց''', ''[[գոյական]], ներ, ի'', Անասունների համար կեր պատրաստող ձեռնարկություն։  Անասնակ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="472">'''Անասնակերախոհանոց''', ''[[գոյական]], ներ, ի'', Անասունների համար կեր պատրաստող ձեռնարկություն։

Անասնակերախոհանոցը ժամում կմշակի շուրջ 20 տոննա կեր («Սովետական Հայաստան», 1978, 15)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անասնասայլ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5744</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12645</id>
      <timestamp>2012-12-30T03:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անասնասայլ''', ''[[գոյական]], եր, ի, տրանսպորտային'', Լծկան անասունների ուժով տեղաշարժվող փոխադրամիջոց։ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="559">'''Անասնասայլ''', ''[[գոյական]], եր, ի, տրանսպորտային'', Լծկան անասունների ուժով տեղաշարժվող փոխադրամիջոց։

Արգելվում է անասնասայլերի շարժումը, ինչպես նաև անասունների քշումը («Ճանապարհային երթևեկության կանոններ», Եր., 1973, էջ 18)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անասնավար (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5745</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12646</id>
      <timestamp>2012-12-31T18:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անասնավար''', ''[[գոյական]], ներ, ի'', Անասուն քշող, կառքի, սայլի լծված անասուններին վարող անձ. սայլապան, կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="632">'''Անասնավար''', ''[[գոյական]], ներ, ի'', Անասուն քշող, կառքի, սայլի լծված անասուններին վարող անձ. սայլապան, կառապան:

Անասնավարներից բացի, տուրիստներին պարտադար կերպով ուղեկցում է անտառապահը, որը պահանջում է պահպանել լիակատար լռություն («Երեկոյան Երևան» լրագիր, 1979, 280):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անասուն (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6904</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15233</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անասուն'''  '''Սարի անասուն''' (''խոսակցական'') — Անկիրթ, անտաշ, տգետ։ «...Ոչ օրենք գիտի, ոչ կարգն ու լեզուն,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="433">'''Անասուն'''

'''Սարի անասուն''' (''խոսակցական'') — Անկիրթ, անտաշ, տգետ։ «...Ոչ օրենք գիտի, ոչ կարգն ու լեզուն, Բերանը կապած ''սարի անասուն''» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անատոլ Ֆրանս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3793</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8104</id>
      <timestamp>2012-04-21T04:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Anatole France 1921.png|250px|thumb|left|Անատոլ Ֆրանս, 1921]] '''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4043">[[Պատկեր:Anatole France 1921.png|250px|thumb|left|Անատոլ Ֆրանս, 1921]]
'''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվանումը` ''Ֆրանսուա-Անատոլ Տիբո, François-Anatole Thibault'', [[1844]], [[ապրիլի 14]], Փարիզ - [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]], Սեն Սիր-Սյուր Լուար), ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս: Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1896): Հայտնի է դարձել «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881, հայերեն հրտ.` 1922, 1967) [[վեպ]]ով: Նոբելյան մրցանակակիր (1921):

«Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881), «Պարոն Ժերոմ Կուանյարի դատողությունները» (1893) վեպերում հոռետեսական հեգնանք կա ժամանակակից իրականության նկատմամբ, որի քննադատությունը խորանում է «Ժամանակակից պատմություն» վիպաշարում (1897-1901), որտեղ վավերագրական ճշգրտությամբ վերարտադրել է 19-րդ դարի Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքը: [[Գրոտեսկ]]ային-ֆանտաստիկական «Պինգվինների կղզին» (1908) և «Հրեշտակների ապստամբությունը» վեպերում կա հակակրոնական և քաղաքական երգիծանք: Անատոլ Ֆրանսի պատմական «Աստվածները ծարավի են» (1912) վեպը 18-րդ դարավերջի ֆրանսիական հեղափոխության մասին է: Գրել է նաև [[նովել]]ների ժողովածուներ, քննադատական հոդվածներ:

Անատոլ Ֆրանսը եղել է հայ ժողովրդի բարեկամը, առնչվել հայ մտավորականության հետ, օգնել [[Արշակ Չոպանյան]]ին` կազմակերպելու հավաքներ` ի պաշտպանություն հայերի և ի ծանոթություն հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի:

1897-ի մարտի 9-ի Փարիզի աշխարհագրական ընկերության նիստում հայերի մասին ասել է. «''Մենք պետք է ընդունենք, որ այս ժողովուրդը խելացի և հերոսական է... իր հանճարի և իր անօրինակ դժբախտությունների պատճառով իրավունք ունի վայելելու արդարության և ազատության համար մարտնչող ժողովուրդների համակրանքը...''» («Братская помощ...», 1898, с. 474):

1916-ի ապրիլի 9-ին Սորբոնի համալսարանի սգահանդեսի իր ելույթում անդրադարձել է հայկական ջարդերին, արևմտյան տերություններին կոչ արել օգնության ձեռք մեկնել «քույր» Հայաստանին («Армянский вестник», 1916, N 14-15, «Հորիզոն», 1916, N 90):

== Երկերը հայերեն ==
* Երեք դար ու կէս հետո: Ծննդեան տօնի ֆանտազիա, Ալեքսանդրապոլ, 1912:
* Կարմիր շուշան, Ե., 1946:
* Սպիտակ քարի վրա: Աստվածները ծարավի են: Հրեշտակների ապստամբությունը, Ե., 1959:
* Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը, Ե., 1967:
* Թայիս... (ժողովածու), Ե., 1991:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Ե., 2003, էջ 960:
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 431:

{{DEFAULTSORT:Ֆրանս, Անատոլ}}
[[Կատեգորիա:1844 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1924 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8106</id>
      <timestamp>2012-04-21T04:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7761">[[Պատկեր:Anatole France 1921.png|250px|thumb|left|Անատոլ Ֆրանս, 1921]]
'''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվանումը` ''Ֆրանսուա-Անատոլ Տիբո, François-Anatole Thibault'', [[1844]], [[ապրիլի 14]], Փարիզ - [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]], Սեն Սիր-Սյուր Լուար), ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս: Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1896): Հայտնի է դարձել «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881, հայերեն հրտ.` 1922, 1967) [[վեպ]]ով: Նոբելյան մրցանակակիր (1921):

«Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881), «Պարոն Ժերոմ Կուանյարի դատողությունները» (1893) վեպերում հոռետեսական հեգնանք կա ժամանակակից իրականության նկատմամբ, որի քննադատությունը խորանում է «Ժամանակակից պատմություն» վիպաշարում (1897-1901), որտեղ վավերագրական ճշգրտությամբ վերարտադրել է 19-րդ դարի Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքը: [[Գրոտեսկ]]ային-ֆանտաստիկական «Պինգվինների կղզին» (1908) և «Հրեշտակների ապստամբությունը» վեպերում կա հակակրոնական և քաղաքական երգիծանք: Անատոլ Ֆրանսի պատմական «Աստվածները ծարավի են» (1912) վեպը 18-րդ դարավերջի ֆրանսիական հեղափոխության մասին է: Գրել է նաև [[նովել]]ների ժողովածուներ, քննադատական հոդվածներ:

Հետևողականորեն հանդես է եկել ճնշված ժողովուրդների, մասնավորապես Օսմանյան կայսրության հայերի պաշտպանությամբ: Նախաձեռնել և ոգեշնչել է բազմաթիվ հասարակական միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր լայն հասարակայնությանը տեղեկացնել Արևմտյան Հայաստանում տիրող կամայականությունների, բռնությունների և կրկնվող ջարդերի մասին: Անատոլ Ֆրանսը եղել է հայ ժողովրդի բարեկամը, առնչվել հայ մտավորականության հետ, օգնել [[Արշակ Չոպանյան]]ին` կազմակերպելու հավաքներ` ի պաշտպանություն հայերի և ի ծանոթություն հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի:

1894-1896-ի հայերի զանգվածային կոտորածների ժամանակ Անատոլ Ֆրանսը բողոքի ձայն է բարձրացրել սուլթանական իշխանությունների դեմ` հայերի վաղնջական հայրենիքը արյունով հեղեղելու համար: Անատոլ Ֆրանսը կազմակերպել է և անձամբ մասնակցել է հայ որբերի համար հանգանակությանը:Ժ. Ժորեսի հետ եղել է Փարիզում հրատարակվող  «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրության անդամ:

1897-ի մարտի 9-ի Փարիզի աշխարհագրական ընկերության նիստում հայերի մասին ասել է. «''Մենք պետք է ընդունենք, որ այս ժողովուրդը խելացի և հերոսական է... իր հանճարի և իր անօրինակ դժբախտությունների պատճառով իրավունք ունի վայելելու արդարության և ազատության համար մարտնչող ժողովուրդների համակրանքը...''» («Братская помощ...», 1898, с. 474): 

1903-1904-ին Փարիզում, Լոնդոնում, Հռոմում, Միլանին, Ժնևում և եվրոպական այլ քաղաքներում «Հայաստանի և Մակեդոնիայի պաշտպանության համար» կոմիտեները կազմակերպել են հատկապես սուլթանական ճնշումից տառապող հայերի և մակեդոնացիների պաշտպանության հանրահավաքներ և կոնֆերասներ, որոնց ակտիվորեն մասնակցել և  նաև ղեկավարել է Անատոլ Ֆրանսը: Հռոմում 1903-ի մայիսի 24-ին հանրահավաքի ժամանակ Ֆրանսն իր ելույթում նշել է. «''Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը հրեշ է, որը մշտապես դողում է իր խղճուկ ամենազորության մեջ, և, սարսափելով իր ոճիրներից, իրեն հանգստացնում է նորանոր հանցագործություններ կատարելով. 1893-96-ին նա կախել և վառել է 300 հազար հայերի և այդ ժամանակից սկսած նողկալի զգուշությամբ զբաղվում է որբացածժողովրդի հետևողական ոչնչացմամբ...''» (Trente ans de vie sociale, I, 1949, page 137-138):

1916-ի ապրիլի 9-ին Սորբոնի համալսարանի սգահանդեսի իր ելույթում անդրադարձել է հայկական ջարդերին, արևմտյան տերություններին կոչ արել օգնության ձեռք մեկնել «քույր» Հայաստանին («Армянский вестник», 1916, N 14-15, «Հորիզոն», 1916, N 90): Այդ օրն ասել է. «''Երիտթուրքերը, տիրանալով իշխանությանը, իրենց գազանությամբ գերազանցեցին Աբդուլ Համիդին` կազմակերպելով Ադանայի կոտորածը... Մեզ սիրող այդ ժողովրդին բնաջնջելու որոշումն ընդունվել է թուրքական կառավարության խորհրդակցություններում... Արյան այն փոքր քանակությունը, որը նա դեռևս պահպանում է, թանկագիրն արյուն է, որից հերոսական սերունդ է ծնունդ առնելու: Ժողովուրդ, որը մեռնել չի ուզում, երբեք չի մեռնի''» («Հայերի ցեղասպանությունը օսմանյան կայսրությունում», փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Մ. Գ. Ներսիսյանի խմբագրությամբ, 1991, էջ 528-529):

== Երկերը հայերեն ==
* Երեք դար ու կէս հետո: Ծննդեան տօնի ֆանտազիա, Ալեքսանդրապոլ, 1912:
* Կարմիր շուշան, Ե., 1946:
* Սպիտակ քարի վրա: Աստվածները ծարավի են: Հրեշտակների ապստամբությունը, Ե., 1959:
* Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը, Ե., 1967:
* Թայիս... (ժողովածու), Ե., 1991:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Ե., 2003, էջ 960:
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 431:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Ե., Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1996, էջ 468-469:

{{DEFAULTSORT:Ֆրանս, Անատոլ}}
[[Կատեգորիա:1844 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1924 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8262</id>
      <timestamp>2012-05-01T04:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7852">[[Պատկեր:Anatole France 1921.png|250px|thumb|left|Անատոլ Ֆրանս, 1921]]
'''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվանումը` ''Ֆրանսուա-Անատոլ Տիբո, François-Anatole Thibault'', [[1844]], [[ապրիլի 14]], Փարիզ - [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]], Սեն Սիր-Սյուր Լուար), ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս: Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1896): Հայտնի է դարձել «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881, հայերեն հրտ.` 1922, 1967) [[վեպ]]ով: Նոբելյան մրցանակակիր (1921):

«Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881), «Պարոն Ժերոմ Կուանյարի դատողությունները» (1893) վեպերում հոռետեսական հեգնանք կա ժամանակակից իրականության նկատմամբ, որի քննադատությունը խորանում է «Ժամանակակից պատմություն» վիպաշարում (1897-1901), որտեղ վավերագրական ճշգրտությամբ վերարտադրել է 19-րդ դարի Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքը: [[Գրոտեսկ]]ային-ֆանտաստիկական «Պինգվինների կղզին» (1908) և «Հրեշտակների ապստամբությունը» վեպերում կա հակակրոնական և քաղաքական երգիծանք: Անատոլ Ֆրանսի պատմական «Աստվածները ծարավի են» (1912) վեպը 18-րդ դարավերջի ֆրանսիական հեղափոխության մասին է: Գրել է նաև [[նովել]]ների ժողովածուներ, քննադատական հոդվածներ:

Հետևողականորեն հանդես է եկել ճնշված ժողովուրդների, մասնավորապես Օսմանյան կայսրության հայերի պաշտպանությամբ: Նախաձեռնել և ոգեշնչել է բազմաթիվ հասարակական միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր լայն հասարակայնությանը տեղեկացնել Արևմտյան Հայաստանում տիրող կամայականությունների, բռնությունների և կրկնվող ջարդերի մասին: Անատոլ Ֆրանսը եղել է հայ ժողովրդի բարեկամը, առնչվել հայ մտավորականության հետ, օգնել [[Արշակ Չոպանյան]]ին` կազմակերպելու հավաքներ` ի պաշտպանություն հայերի և ի ծանոթություն հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի:

1894-1896-ի հայերի զանգվածային կոտորածների ժամանակ Անատոլ Ֆրանսը բողոքի ձայն է բարձրացրել սուլթանական իշխանությունների դեմ` հայերի վաղնջական հայրենիքը արյունով հեղեղելու համար: Անատոլ Ֆրանսը կազմակերպել է և անձամբ մասնակցել է հայ որբերի համար հանգանակությանը:Ժ. Ժորեսի հետ եղել է Փարիզում հրատարակվող  «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրության անդամ:

1897-ի մարտի 9-ի Փարիզի աշխարհագրական ընկերության նիստում հայերի մասին ասել է. «''Մենք պետք է ընդունենք, որ այս ժողովուրդը խելացի և հերոսական է... իր հանճարի և իր անօրինակ դժբախտությունների պատճառով իրավունք ունի վայելելու արդարության և ազատության համար մարտնչող ժողովուրդների համակրանքը...''» («Братская помощ...», 1898, с. 474): 

1903-1904-ին Փարիզում, Լոնդոնում, Հռոմում, Միլանին, Ժնևում և եվրոպական այլ քաղաքներում «Հայաստանի և Մակեդոնիայի պաշտպանության համար» կոմիտեները կազմակերպել են հատկապես սուլթանական ճնշումից տառապող հայերի և մակեդոնացիների պաշտպանության հանրահավաքներ և կոնֆերասներ, որոնց ակտիվորեն մասնակցել և  նաև ղեկավարել է Անատոլ Ֆրանսը: Հռոմում 1903-ի մայիսի 24-ին հանրահավաքի ժամանակ Ֆրանսն իր ելույթում նշել է. «''Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը հրեշ է, որը մշտապես դողում է իր խղճուկ ամենազորության մեջ, և, սարսափելով իր ոճիրներից, իրեն հանգստացնում է նորանոր հանցագործություններ կատարելով. 1893-96-ին նա կախել և վառել է 300 հազար հայերի և այդ ժամանակից սկսած նողկալի զգուշությամբ զբաղվում է որբացածժողովրդի հետևողական ոչնչացմամբ...''» (Trente ans de vie sociale, I, 1949, page 137-138):

1916-ի ապրիլի 9-ին Սորբոնի համալսարանի սգահանդեսի իր ելույթում անդրադարձել է հայկական ջարդերին, արևմտյան տերություններին կոչ արել օգնության ձեռք մեկնել «քույր» Հայաստանին («Армянский вестник», 1916, N 14-15, «Հորիզոն», 1916, N 90): Այդ օրն ասել է. «''Երիտթուրքերը, տիրանալով իշխանությանը, իրենց գազանությամբ գերազանցեցին Աբդուլ Համիդին` կազմակերպելով Ադանայի կոտորածը... Մեզ սիրող այդ ժողովրդին բնաջնջելու որոշումն ընդունվել է թուրքական կառավարության խորհրդակցություններում... Արյան այն փոքր քանակությունը, որը նա դեռևս պահպանում է, թանկագիրն արյուն է, որից հերոսական սերունդ է ծնունդ առնելու: Ժողովուրդ, որը մեռնել չի ուզում, երբեք չի մեռնի''» («Հայերի ցեղասպանությունը օսմանյան կայսրությունում», փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Մ. Գ. Ներսիսյանի խմբագրությամբ, 1991, էջ 528-529):

== Երկերը հայերեն ==
* Երեք դար ու կէս հետո: Ծննդեան տօնի ֆանտազիա, Ալեքսանդրապոլ, 1912:
* Կարմիր շուշան, Ե., 1946:
* Սպիտակ քարի վրա: Աստվածները ծարավի են: Հրեշտակների ապստամբությունը, Ե., 1959:
* Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը, Ե., 1967:
* Թայիս... (ժողովածու), Ե., 1991:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Ե., 2003, էջ 960:
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 431:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Ե., Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1996, էջ 468-469:

{{DEFAULTSORT:Ֆրանս, Անատոլ}}
[[Կատեգորիա:1844 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1924 մահացածներ]]

{{Կաղապար:Գրականության Նոբելյան մրցանակակիրներ}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9871</id>
      <timestamp>2012-08-13T14:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7919">[[Պատկեր:Anatole France 1921.png|250px|thumb|left|Անատոլ Ֆրանս, 1921]]
'''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվանումը` ''Ֆրանսուա-Անատոլ Տիբո, François-Anatole Thibault'', [[1844]], [[ապրիլի 14]], Փարիզ - [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]], Սեն Սիր-Սյուր Լուար), ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս: Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1896): Հայտնի է դարձել «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881, հայերեն հրտ.` 1922, 1967) [[վեպ]]ով: Նոբելյան մրցանակակիր (1921):

«Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881), «Պարոն Ժերոմ Կուանյարի դատողությունները» (1893) վեպերում հոռետեսական հեգնանք կա ժամանակակից իրականության նկատմամբ, որի քննադատությունը խորանում է «Ժամանակակից պատմություն» վիպաշարում (1897-1901), որտեղ վավերագրական ճշգրտությամբ վերարտադրել է 19-րդ դարի Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքը: [[Գրոտեսկ]]ային-ֆանտաստիկական «Պինգվինների կղզին» (1908) և «Հրեշտակների ապստամբությունը» վեպերում կա հակակրոնական և քաղաքական երգիծանք: Անատոլ Ֆրանսի պատմական «Աստվածները ծարավի են» (1912) վեպը 18-րդ դարավերջի ֆրանսիական հեղափոխության մասին է: Գրել է նաև [[նովել]]ների ժողովածուներ, քննադատական հոդվածներ:

Հետևողականորեն հանդես է եկել ճնշված ժողովուրդների, մասնավորապես Օսմանյան կայսրության հայերի պաշտպանությամբ: Նախաձեռնել և ոգեշնչել է բազմաթիվ հասարակական միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր լայն հասարակայնությանը տեղեկացնել Արևմտյան Հայաստանում տիրող կամայականությունների, բռնությունների և կրկնվող ջարդերի մասին: Անատոլ Ֆրանսը եղել է հայ ժողովրդի բարեկամը, առնչվել հայ մտավորականության հետ, օգնել [[Արշակ Չոպանյան]]ին` կազմակերպելու հավաքներ` ի պաշտպանություն հայերի և ի ծանոթություն հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի:

1894-1896-ի հայերի զանգվածային կոտորածների ժամանակ Անատոլ Ֆրանսը բողոքի ձայն է բարձրացրել սուլթանական իշխանությունների դեմ` հայերի վաղնջական հայրենիքը արյունով հեղեղելու համար: Անատոլ Ֆրանսը կազմակերպել է և անձամբ մասնակցել է հայ որբերի համար հանգանակությանը:Ժ. Ժորեսի հետ եղել է Փարիզում հրատարակվող  «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրության անդամ:

1897-ի մարտի 9-ի Փարիզի աշխարհագրական ընկերության նիստում հայերի մասին ասել է. «''Մենք պետք է ընդունենք, որ այս ժողովուրդը խելացի և հերոսական է... իր հանճարի և իր անօրինակ դժբախտությունների պատճառով իրավունք ունի վայելելու արդարության և ազատության համար մարտնչող ժողովուրդների համակրանքը...''» («Братская помощ...», 1898, с. 474): 

1903-1904-ին Փարիզում, Լոնդոնում, Հռոմում, Միլանին, Ժնևում և եվրոպական այլ քաղաքներում «Հայաստանի և Մակեդոնիայի պաշտպանության համար» կոմիտեները կազմակերպել են հատկապես սուլթանական ճնշումից տառապող հայերի և մակեդոնացիների պաշտպանության հանրահավաքներ և կոնֆերասներ, որոնց ակտիվորեն մասնակցել և  նաև ղեկավարել է Անատոլ Ֆրանսը: Հռոմում 1903-ի մայիսի 24-ին հանրահավաքի ժամանակ Ֆրանսն իր ելույթում նշել է. «''Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը հրեշ է, որը մշտապես դողում է իր խղճուկ ամենազորության մեջ, և, սարսափելով իր ոճիրներից, իրեն հանգստացնում է նորանոր հանցագործություններ կատարելով. 1893-96-ին նա կախել և վառել է 300 հազար հայերի և այդ ժամանակից սկսած նողկալի զգուշությամբ զբաղվում է որբացածժողովրդի հետևողական ոչնչացմամբ...''» (Trente ans de vie sociale, I, 1949, page 137-138):

1916-ի ապրիլի 9-ին Սորբոնի համալսարանի սգահանդեսի իր ելույթում անդրադարձել է հայկական ջարդերին, արևմտյան տերություններին կոչ արել օգնության ձեռք մեկնել «քույր» Հայաստանին («Армянский вестник», 1916, N 14-15, «Հորիզոն», 1916, N 90): Այդ օրն ասել է. «''Երիտթուրքերը, տիրանալով իշխանությանը, իրենց գազանությամբ գերազանցեցին Աբդուլ Համիդին` կազմակերպելով Ադանայի կոտորածը... Մեզ սիրող այդ ժողովրդին բնաջնջելու որոշումն ընդունվել է թուրքական կառավարության խորհրդակցություններում... Արյան այն փոքր քանակությունը, որը նա դեռևս պահպանում է, թանկագիրն արյուն է, որից հերոսական սերունդ է ծնունդ առնելու: Ժողովուրդ, որը մեռնել չի ուզում, երբեք չի մեռնի''» («Հայերի ցեղասպանությունը օսմանյան կայսրությունում», փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Մ. Գ. Ներսիսյանի խմբագրությամբ, 1991, էջ 528-529):

== Երկերը հայերեն ==
* Երեք դար ու կէս հետո: Ծննդեան տօնի ֆանտազիա, Ալեքսանդրապոլ, 1912:
* Կարմիր շուշան, Ե., 1946:
* Սպիտակ քարի վրա: Աստվածները ծարավի են: Հրեշտակների ապստամբությունը, Ե., 1959:
* Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը, Ե., 1967:
* Թայիս... (ժողովածու), Ե., 1991:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Ե., 2003, էջ 960:
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 431:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Ե., Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1996, էջ 468-469:

{{DEFAULTSORT:Ֆրանս, Անատոլ}}
[[Կատեգորիա:1844 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1924 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]

{{Կաղապար:Գրականության Նոբելյան մրցանակակիրներ}}</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17935</id>
      <timestamp>2013-11-18T05:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="8107">{{Անձ
|անուն = Անատոլ Ֆրանս
|պատկեր = Anatole France 1921.png
|զբաղմունք = Ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս
|ծնված = [[1844]], [[ապրիլի 14]]
|վախճանված = [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]]
}}
'''Անատոլ Ֆրանս''' ([[ֆրանսերեն]]` ''Anatole France'', իսկական անվանումը` ''Ֆրանսուա-Անատոլ Տիբո, François-Anatole Thibault'', [[1844]], [[ապրիլի 14]], Փարիզ - [[1924]], [[հոկտեմբերի 12]], Սեն Սիր-Սյուր Լուար), ֆրանսիացի արձակագիր, հրապակախոս: Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1896): Հայտնի է դարձել «Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881, հայերեն հրտ.` 1922, 1967) [[վեպ]]ով: Նոբելյան մրցանակակիր (1921):

«Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը» (1881), «Պարոն Ժերոմ Կուանյարի դատողությունները» (1893) վեպերում հոռետեսական հեգնանք կա ժամանակակից իրականության նկատմամբ, որի քննադատությունը խորանում է «Ժամանակակից պատմություն» վիպաշարում (1897-1901), որտեղ վավերագրական ճշգրտությամբ վերարտադրել է 19-րդ դարի Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքը: [[Գրոտեսկ]]ային-ֆանտաստիկական «Պինգվինների կղզին» (1908) և «Հրեշտակների ապստամբությունը» վեպերում կա հակակրոնական և քաղաքական երգիծանք: Անատոլ Ֆրանսի պատմական «Աստվածները ծարավի են» (1912) վեպը 18-րդ դարավերջի ֆրանսիական հեղափոխության մասին է: Գրել է նաև [[նովել]]ների ժողովածուներ, քննադատական հոդվածներ:

Հետևողականորեն հանդես է եկել ճնշված ժողովուրդների, մասնավորապես Օսմանյան կայսրության հայերի պաշտպանությամբ: Նախաձեռնել և ոգեշնչել է բազմաթիվ հասարակական միջոցառումներ, որոնց նպատակն էր լայն հասարակայնությանը տեղեկացնել Արևմտյան Հայաստանում տիրող կամայականությունների, բռնությունների և կրկնվող ջարդերի մասին: Անատոլ Ֆրանսը եղել է հայ ժողովրդի բարեկամը, առնչվել հայ մտավորականության հետ, օգնել [[Արշակ Չոպանյան]]ին` կազմակերպելու հավաքներ` ի պաշտպանություն հայերի և ի ծանոթություն հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի:

1894-1896-ի հայերի զանգվածային կոտորածների ժամանակ Անատոլ Ֆրանսը բողոքի ձայն է բարձրացրել սուլթանական իշխանությունների դեմ` հայերի վաղնջական հայրենիքը արյունով հեղեղելու համար: Անատոլ Ֆրանսը կազմակերպել է և անձամբ մասնակցել է հայ որբերի համար հանգանակությանը:Ժ. Ժորեսի հետ եղել է Փարիզում հրատարակվող  «Պրո Արմենիա» ամսագրի խմբագրության անդամ:

1897-ի մարտի 9-ի Փարիզի աշխարհագրական ընկերության նիստում հայերի մասին ասել է. «''Մենք պետք է ընդունենք, որ այս ժողովուրդը խելացի և հերոսական է... իր հանճարի և իր անօրինակ դժբախտությունների պատճառով իրավունք ունի վայելելու արդարության և ազատության համար մարտնչող ժողովուրդների համակրանքը...''» («Братская помощ...», 1898, с. 474): 

1903-1904-ին Փարիզում, Լոնդոնում, Հռոմում, Միլանին, Ժնևում և եվրոպական այլ քաղաքներում «Հայաստանի և Մակեդոնիայի պաշտպանության համար» կոմիտեները կազմակերպել են հատկապես սուլթանական ճնշումից տառապող հայերի և մակեդոնացիների պաշտպանության հանրահավաքներ և կոնֆերասներ, որոնց ակտիվորեն մասնակցել և  նաև ղեկավարել է Անատոլ Ֆրանսը: Հռոմում 1903-ի մայիսի 24-ին հանրահավաքի ժամանակ Ֆրանսն իր ելույթում նշել է. «''Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը հրեշ է, որը մշտապես դողում է իր խղճուկ ամենազորության մեջ, և, սարսափելով իր ոճիրներից, իրեն հանգստացնում է նորանոր հանցագործություններ կատարելով. 1893-96-ին նա կախել և վառել է 300 հազար հայերի և այդ ժամանակից սկսած նողկալի զգուշությամբ զբաղվում է որբացածժողովրդի հետևողական ոչնչացմամբ...''» (Trente ans de vie sociale, I, 1949, page 137-138):

1916-ի ապրիլի 9-ին Սորբոնի համալսարանի սգահանդեսի իր ելույթում անդրադարձել է հայկական ջարդերին, արևմտյան տերություններին կոչ արել օգնության ձեռք մեկնել «քույր» Հայաստանին («Армянский вестник», 1916, N 14-15, «Հորիզոն», 1916, N 90): Այդ օրն ասել է. «''Երիտթուրքերը, տիրանալով իշխանությանը, իրենց գազանությամբ գերազանցեցին Աբդուլ Համիդին` կազմակերպելով Ադանայի կոտորածը... Մեզ սիրող այդ ժողովրդին բնաջնջելու որոշումն ընդունվել է թուրքական կառավարության խորհրդակցություններում... Արյան այն փոքր քանակությունը, որը նա դեռևս պահպանում է, թանկագիրն արյուն է, որից հերոսական սերունդ է ծնունդ առնելու: Ժողովուրդ, որը մեռնել չի ուզում, երբեք չի մեռնի''» («Հայերի ցեղասպանությունը օսմանյան կայսրությունում», փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու, Մ. Գ. Ներսիսյանի խմբագրությամբ, 1991, էջ 528-529):

== Երկերը հայերեն ==
* Երեք դար ու կէս հետո: Ծննդեան տօնի ֆանտազիա, Ալեքսանդրապոլ, 1912:
* Կարմիր շուշան, Ե., 1946:
* Սպիտակ քարի վրա: Աստվածները ծարավի են: Հրեշտակների ապստամբությունը, Ե., 1959:
* Սիլվեստր Բոննարի ոճիրը, Ե., 1967:
* Թայիս... (ժողովածու), Ե., 1991:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 4, Ե., 2003, էջ 960:
* Վահան Սահակյան, Վիլեն Սահակյան, Հայ և համաշխարհային նշանավոր դեմքեր, Ե., «ՎՄՎ-Պրինտ», 2006, էջ 431:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Ե., Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1996, էջ 468-469:

{{DEFAULTSORT:Ֆրանս, Անատոլ}}
[[Կատեգորիա:1844 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1924 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիացի արձակագիրներ]]

{{Կաղապար:Գրականության Նոբելյան մրցանակակիրներ}}</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անատոլի Ալեկսին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8386</id>
    <redirect title="Անատոլի Ալեքսին" />
      <sha1>dhvr16jx18fezu7kc2olv8s9c8ctuku</sha1>
    <revision>
      <id>18571</id>
      <timestamp>2013-12-22T08:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Admin տեղափոխեց էջը «[[Անատոլի Ալեկսին]]»-ից «[[Անատոլի Ալեքսին]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="53">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Անատոլի Ալեքսին]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անատոլի Ալեքսին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8384</id>
      <sha1>0endop4zxvc840iixz9vrnyys1854yh</sha1>
    <revision>
      <id>18556</id>
      <timestamp>2013-12-21T20:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Անատոլի Ալեկսին |պատկեր = Aleksin.jpg |զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, դրամատուրգ |ծնված = [[1924]], [...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2280">{{Անձ
|անուն = Անատոլի Ալեկսին
|պատկեր = Aleksin.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1924]], [[օգոստոսի 3]]
|վախճանված = 
}}
'''Անատոլի Գեոգիևիչ Ալեկսին''' ''(Анато́лий Гео́ргиевич Але́ксин'', իսկական ազգանունը` ''Գոբերման'', ծնվ. [[1924]], [[օգոստոսի 3]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, դրամատուրգ: Կրուպսկայայի անվան ՌԽՖՍՀ պետական (1974) և ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1978) դափնեկիր:

Մինչև պատերազմը տպագրվել է «Պիոներսկայա պրավդա» և «Կոմսոմոլսակայա պրավդա» թերթերում: Պատերազմի սկզբին տասնյոթամյա Անատոլին մոր հետ մասնակցել է Խորհուրդների պալատի շինարարությանը, ապա տարհանվել է Ուրալ` Կամենսկ-Ուրալսկի: Առաջին պատմվածքների ժողովածուն «Երեսունմեկ օր»-ն է (1950): 1970-89-ին եղել է ՌԽՖՍՀ գրողների միության քարտուղար: Եղել է նաև «Յունոստ» ամսագրի խմբագրակազմի անդամ: 1993-ին տեղափոխվել է Իսրայել, իսկ 2011-ից կնոջ հետ դստեր` Ալյոնա Զանդերի մոտ` Լյուքսենբուրգ:

== Ա. Ալեկսինի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Անատոլի Ալեկսին, Խոսում է յոթերորդ հարկը; Սաշան ու շունը, Ե., Հայպետհրատ, 1961, 155 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ս. Այունց:
* Անատոլի Ալեկսին, Հավերժական արձակուրդի երկրում; Սևա Կոտլովի անսովոր արկածները, Ե., Հայաստան, 1970, 363 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ալեկսին, Անատոլի}}
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:1924 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18570</id>
      <timestamp>2013-12-22T08:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Admin տեղափոխեց էջը «[[Անատոլի Ալեկսին]]»-ից «[[Անատոլի Ալեքսին]]»</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2280">{{Անձ
|անուն = Անատոլի Ալեկսին
|պատկեր = Aleksin.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1924]], [[օգոստոսի 3]]
|վախճանված = 
}}
'''Անատոլի Գեոգիևիչ Ալեկսին''' ''(Анато́лий Гео́ргиевич Але́ксин'', իսկական ազգանունը` ''Գոբերման'', ծնվ. [[1924]], [[օգոստոսի 3]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, դրամատուրգ: Կրուպսկայայի անվան ՌԽՖՍՀ պետական (1974) և ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1978) դափնեկիր:

Մինչև պատերազմը տպագրվել է «Պիոներսկայա պրավդա» և «Կոմսոմոլսակայա պրավդա» թերթերում: Պատերազմի սկզբին տասնյոթամյա Անատոլին մոր հետ մասնակցել է Խորհուրդների պալատի շինարարությանը, ապա տարհանվել է Ուրալ` Կամենսկ-Ուրալսկի: Առաջին պատմվածքների ժողովածուն «Երեսունմեկ օր»-ն է (1950): 1970-89-ին եղել է ՌԽՖՍՀ գրողների միության քարտուղար: Եղել է նաև «Յունոստ» ամսագրի խմբագրակազմի անդամ: 1993-ին տեղափոխվել է Իսրայել, իսկ 2011-ից կնոջ հետ դստեր` Ալյոնա Զանդերի մոտ` Լյուքսենբուրգ:

== Ա. Ալեկսինի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Անատոլի Ալեկսին, Խոսում է յոթերորդ հարկը; Սաշան ու շունը, Ե., Հայպետհրատ, 1961, 155 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ս. Այունց:
* Անատոլի Ալեկսին, Հավերժական արձակուրդի երկրում; Սևա Կոտլովի անսովոր արկածները, Ե., Հայաստան, 1970, 363 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ալեկսին, Անատոլի}}
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:1924 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>18572</id>
      <timestamp>2013-12-22T08:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2280">{{Անձ
|անուն = Անատոլի Ալեքսին
|պատկեր = Aleksin.jpg
|զբաղմունք = Ռուս արձակագիր, դրամատուրգ
|ծնված = [[1924]], [[օգոստոսի 3]]
|վախճանված = 
}}
'''Անատոլի Գեոգիևիչ Ալեքսին''' ''(Анато́лий Гео́ргиевич Але́ксин'', իսկական ազգանունը` ''Գոբերման'', ծնվ. [[1924]], [[օգոստոսի 3]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, դրամատուրգ: Կրուպսկայայի անվան ՌԽՖՍՀ պետական (1974) և ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1978) դափնեկիր:

Մինչև պատերազմը տպագրվել է «Պիոներսկայա պրավդա» և «Կոմսոմոլսակայա պրավդա» թերթերում: Պատերազմի սկզբին տասնյոթամյա Անատոլին մոր հետ մասնակցել է Խորհուրդների պալատի շինարարությանը, ապա տարհանվել է Ուրալ` Կամենսկ-Ուրալսկի: Առաջին պատմվածքների ժողովածուն «Երեսունմեկ օր»-ն է (1950): 1970-89-ին եղել է ՌԽՖՍՀ գրողների միության քարտուղար: Եղել է նաև «Յունոստ» ամսագրի խմբագրակազմի անդամ: 1993-ին տեղափոխվել է Իսրայել, իսկ 2011-ից կնոջ հետ դստեր` Ալյոնա Զանդերի մոտ` Լյուքսենբուրգ:

== Ա. Ալեկսինի ստեղծագործությունները հայերեն ==

* Անատոլի Ալեկսին, Խոսում է յոթերորդ հարկը; Սաշան ու շունը, Ե., Հայպետհրատ, 1961, 155 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Ս. Այունց:
* Անատոլի Ալեկսին, Հավերժական արձակուրդի երկրում; Սևա Կոտլովի անսովոր արկածները, Ե., Հայաստան, 1970, 363 էջ: Ռուսերենից թարգմանությունը` Գ. Ֆերեշեթյան:

{{DEFAULTSORT:Ալեքսին, Անատոլի}}
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս դրամատուրգներ]]
[[Կատեգորիա:1924 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անատոմաֆիզիոլոգիական (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5746</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12647</id>
      <timestamp>2012-12-31T18:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անատոմաֆիզիոլոգիական''', ''[[ածական]]'', Անատոմիական և ֆիզիոլոգիական:  Օրգանիզմի անատոմաֆիզիոլոգիական ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="434">'''Անատոմաֆիզիոլոգիական''', ''[[ածական]]'', Անատոմիական և ֆիզիոլոգիական:

Օրգանիզմի անատոմաֆիզիոլոգիական հատկություններ... («Գիտություն և տեխնիկա», 1972, 6, էջ 55):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անաֆորա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7646</id>
    <redirect title="Հարակրկնություն" />
      <sha1>dqyaotjdtxuq8a346hec3cbmj2ouq1h</sha1>
    <revision>
      <id>16836</id>
      <timestamp>2013-08-18T13:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Հարակրկնություն]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="54">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Հարակրկնություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլերեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>156</id>
      <timestamp>2011-01-30T06:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլերեն''' (''English''), հնդեվրոպական լեզու. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետակա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1685">'''Անգլերեն''' (''English''), հնդեվրոպական լեզու. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետական լեզու]] է Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում ([[ֆրանսերեն]]ի հետ միասին), Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, տարածված է նաև Իռլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Հնդկաստանում:

Պատմականորեն անցել է երեք շրջան` հին անգլերեն կամ անգլո-սաքսոներեն (մինչև 11-րդ դարի վերջերը), միջին անգլերենը (11-15-րդ դարեր), նոր կամ ժամանակակից անգլերեն (16-րդ դարից ի վեր): Հին անգլերենը [[թեքական լեզու]] էր, նորըհիմնականում անջատական կառուցվածք ունի: Անգլերենի զարգացման մեջ ուժեղ դեր է ունեցել խաչավորումը: Սկսած 6-րդ դարից հին գերմանական [[ռունական գիր]]ը փոխարինվում է լատինականով, նախապես անհրաժեշտ դեպքերում օգտագործելով ռունական առանձին նշաններ: Ժամանակակից անգլիական գիրը լատինական է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>434</id>
      <timestamp>2011-02-02T08:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1731">'''Անգլերեն''' (''English''), [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզու]]. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետական լեզու]] է Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում ([[ֆրանսերեն]]ի հետ միասին), Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, տարածված է նաև Իռլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Հնդկաստանում:

Պատմականորեն անցել է երեք շրջան` հին անգլերեն կամ անգլո-սաքսոներեն (մինչև 11-րդ դարի վերջերը), միջին անգլերենը (11-15-րդ դարեր), նոր կամ ժամանակակից անգլերեն (16-րդ դարից ի վեր): Հին անգլերենը [[թեքական լեզու]] էր, նորըհիմնականում անջատական կառուցվածք ունի: Անգլերենի զարգացման մեջ ուժեղ դեր է ունեցել խաչավորումը: Սկսած 6-րդ դարից հին գերմանական [[ռունական գիր]]ը փոխարինվում է լատինականով, նախապես անհրաժեշտ դեպքերում օգտագործելով ռունական առանձին նշաններ: Ժամանակակից անգլիական գիրը լատինական է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1910</id>
      <timestamp>2011-04-11T08:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1732">'''Անգլերեն''' (''English''), [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզու]]. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետական լեզու]] է Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում ([[ֆրանսերեն]]ի հետ միասին), Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, տարածված է նաև Իռլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Հնդկաստանում:

Պատմականորեն անցել է երեք շրջան` հին անգլերեն կամ անգլո-սաքսոներեն (մինչև 11-րդ դարի վերջերը), միջին անգլերենը (11-15-րդ դարեր), նոր կամ ժամանակակից անգլերեն (16-րդ դարից ի վեր): Հին անգլերենը [[թեքական լեզու]] էր, նորը հիմնականում անջատական կառուցվածք ունի: Անգլերենի զարգացման մեջ ուժեղ դեր է ունեցել խաչավորումը: Սկսած 6-րդ դարից հին գերմանական [[ռունական գիր]]ը փոխարինվում է լատինականով, նախապես անհրաժեշտ դեպքերում օգտագործելով ռունական առանձին նշաններ: Ժամանակակից անգլիական գիրը լատինական է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7209</id>
      <timestamp>2011-12-31T08:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1749">'''Անգլերեն''' (''English''), [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզու]]. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետական լեզու]] է Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում ([[ֆրանսերեն]]ի հետ միասին), Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, տարածված է նաև Իռլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Հնդկաստանում:

Պատմականորեն անցել է երեք շրջան` հին անգլերեն կամ անգլո-սաքսոներեն (մինչև 11-րդ դարի վերջերը), միջին անգլերենը (11-15-րդ դարեր), նոր կամ ժամանակակից անգլերեն (16-րդ դարից ի վեր): Հին անգլերենը [[թեքական լեզու]] էր, նորը հիմնականում անջատական կառուցվածք ունի: Անգլերենի զարգացման մեջ ուժեղ դեր է ունեցել խաչավորումը: Սկսած 6-րդ դարից հին գերմանական [[ռունական գիր]]ը փոխարինվում է լատինականով, նախապես անհրաժեշտ դեպքերում օգտագործելով ռունական առանձին նշաններ: Ժամանակակից անգլիական գիրը լատինական է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Արևմտյան գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7227</id>
      <timestamp>2011-12-31T10:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1761">'''Անգլերեն''' (''English''), [[հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզու]]. պատկանում է [[գերմանական լեզուներ]]ի արևմտյան խմբին: [[Պետական լեզու]] է Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում ([[ֆրանսերեն]]ի հետ միասին), Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, տարածված է նաև Իռլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Հնդկաստանում:

Պատմականորեն անցել է երեք շրջան` [[հին անգլերեն]] կամ [[անգլո-սաքսոներեն]] (մինչև 11-րդ դարի վերջերը), [[միջին անգլերեն]]ը (11-15-րդ դարեր), նոր կամ ժամանակակից անգլերեն (16-րդ դարից ի վեր): Հին անգլերենը [[թեքական լեզու]] էր, նորը հիմնականում անջատական կառուցվածք ունի: Անգլերենի զարգացման մեջ ուժեղ դեր է ունեցել խաչավորումը: Սկսած 6-րդ դարից հին գերմանական [[ռունական գիր]]ը փոխարինվում է լատինականով, նախապես անհրաժեշտ դեպքերում օգտագործելով ռունական առանձին նշաններ: Ժամանակակից անգլիական գիրը լատինական է:

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Արևմտյան գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլիագիր (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5747</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12648</id>
      <timestamp>2013-01-04T14:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլիագիր''', [[Անգլերեն]] գրող:  Հայազգի անգլիագիր այդ բանաստեղծների ստեղծագործություններում, թերևս,...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="447">'''Անգլիագիր''', [[Անգլերեն]] գրող:

Հայազգի անգլիագիր այդ բանաստեղծների ստեղծագործություններում, թերևս, ամենից էականը այդ արմատի որոնումն է («[[Գրական թերթ]]», 1978, 3):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12649</id>
      <timestamp>2013-01-04T14:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="469">'''Անգլիագիր''', ''[[ածական]]'', [[Անգլերեն]] գրող:

Հայազգի անգլիագիր այդ բանաստեղծների ստեղծագործություններում, թերևս, ամենից էականը այդ արմատի որոնումն է («[[Գրական թերթ]]», 1978, 3):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլիական ստվարաթուղթ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7249</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15959</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլիական ստվարաթուղթ''': Պրեսշպանի հնացած անվանումը։  [[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="227">'''Անգլիական ստվարաթուղթ''': Պրեսշպանի հնացած անվանումը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլո-ամերիկյան տպագրական չափի սիստեմ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7250</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15960</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլո-ամերիկյան տպագրական չափի սիստեմ''': Շարվածանյաթի չափի մեծության սիստեմ, հիմնված անգլիական դյո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="737">'''Անգլո-ամերիկյան տպագրական չափի սիստեմ''': Շարվածանյաթի չափի մեծության սիստեմ, հիմնված անգլիական դյույմի վրա, հավասար է 25,4 մմ, ի տարբերություն եվրոպական երկրների մեծամասնության կողմից ընդունված տպագրական չափի սիստեմի, որի հիմքում ընկած է ֆրանսիական դյույմը՝ հավասար 27,1 մմ։ Անգլիական դյույմի 1,72 մասը այդ սիստեմում կազմում է 1 պունկտ։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլո-սաքսոնական ֆուտբոլ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6461</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14459</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլո-սաքսոնական ֆուտբոլ''' — ֆուտբոլային «դպրոց», ուր ի տարբերություն լատինաամերիկյան ֆուտբոլայի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="479">'''Անգլո-սաքսոնական ֆուտբոլ''' — ֆուտբոլային «դպրոց», ուր ի տարբերություն լատինաամերիկյան ֆուտբոլային դպրոցի, նախապատվությունը տրվում է ատլետիկական, կոմբինացիոն, կոշտ մրցակցությանը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլո-սաքսոներեն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3427</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7224</id>
      <timestamp>2011-12-31T10:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլո-սաքսոներեն''', ''հին անգլերեն, հին սաքսոներեն'', 5-6-րդ դարերում Անգլիան նվաճած ցեղերի (անգլեր, սաք...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1102">'''Անգլո-սաքսոներեն''', ''հին անգլերեն, հին սաքսոներեն'', 5-6-րդ դարերում Անգլիան նվաճած ցեղերի (անգլեր, սաքսեր, յուտեր) [[լեզու]]ն: Սա [[անգլերեն]]ի հին շրջանն է, հին անգլերենը, և ընդգրկում է սկզբից մինչև 11-րդ դարի վերերը: Ունի գրավոր հուշարձաններ: Այսպես կոչված [[անգլո-սաքսոնական գիր]]ը 9-րդ դարի [[լատինական գիր|լատինական գրի]] ձևափոխությունն է: Նրանում կա ռունագիր (անգլիական) երկու նշան: Պահպանվել են այդ գրով գրված [[ոտանավոր]]ներ և [[արձակ]] գործեր:

== Աղբյուրներ ==

*Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11:

[[Կատեգորիա:Արևմտյան գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլո-ֆրիզյան լեզուներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3431</id>
    <redirect title="Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7229</id>
      <timestamp>2011-12-31T11:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="70">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3430</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7228</id>
      <timestamp>2011-12-31T11:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ''', ֆրիզների, անգլերի և Հյուսիսային ծովի ափերին բնակված արևմտագերմանական ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1015">'''Անգլո-ֆրիզյան լեզվախումբ''', ֆրիզների, անգլերի և Հյուսիսային ծովի ափերին բնակված արևմտագերմանական այլ ցեղերի խոսվածք-խումբը: Ֆրիզների և անգլո-սաքսերի` մինչև 6-րդ դարը գոյություն ունեցած մերձավորությունը որոշակիորեն նպաստել է [[անգլերեն]]ի և [[ֆրիզերեն]]ի նկատելի առնչակցությանը: Սրանք հատկապես մոտ են [[հնչյունական համակարգ]]ով և [[բառապաշար]]ով (որով էլ նրանք հեռանում են [[գերմաներեն]]ից):

== Աղբյուրներ ==
* Հ. Զ. Պետրոսյան, Ս. Ա. Գալստյան, Թ. Ա. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 1975, էջ 11-12:

[[Կատեգորիա:Արևմտյան գերմանական լեզուներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անգոբում (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5748</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12650</id>
      <timestamp>2013-01-04T14:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անգոբում''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ան, տեխնիկական'', Կերամիկական իրերի ներկում՝ անգոբա կոչվող ներկո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="629">'''Անգոբում''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ան, տեխնիկական'', Կերամիկական իրերի ներկում՝ անգոբա կոչվող ներկով:

Զարդանաշխման հնագույն եղանակ է նաև ամանների մակերևույթի անգոբումը, որը լայն կիրառում ունի նաև արդի բրուտագործության մեջ («Գիտություն և տեխնիկա», 1968, 8, էջ 6):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդալիսացու (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5749</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12651</id>
      <timestamp>2013-01-04T14:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդալիսացու''', '''1.''' ''[[գոյական]], ներ, ի, գյուղատնտեսական'', Անդալիս անելու համար նախատեսված, անդալիս ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="506">'''Անդալիսացու''', '''1.''' ''[[գոյական]], ներ, ի, գյուղատնտեսական'', Անդալիս անելու համար նախատեսված, անդալիս արվող:

Անհրաժեշտ է անդալիսացու մատերը ընտրել և էտել մայր վազերը («Սովետական Հայաստան», 1976, 3):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդան Էոզեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5515</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12148</id>
      <timestamp>2012-12-07T13:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդան Երվանդի Էոզեր''' ([[1927]], Կ. Պոլիս - [[1994]], [[դեկտեմբերի 1]]), հայ բանաստեղծ, արձակագիր։   Նախնական կրթո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1383">'''Անդան Երվանդի Էոզեր''' ([[1927]], Կ. Պոլիս - [[1994]], [[դեկտեմբերի 1]]), հայ բանաստեղծ, արձակագիր։ 

Նախնական կրթությունը թաղային վարժարանում ստանալուց հետո սովորել է թուրքական պետական լիցեյում, ապա հետևել առևտրական բարձրագույն վարժարանի դասընթացներին։ 1949-ից սկսած գրել է [[հայերեն]] [[բանաստեղծություն]]ներ, որոնք տպագրվել են պոլսահայ մամուլում և տարեցույցներում («Հանդես մշակույթի», «Ս. Փրկիչ», «Մարմարա» և այլն)։ Բանաստեղծություններից մի քանիսը ամփոփել է «Ահա այսպես» ժողովածուում։ Գրել է «Սառնադարան» [[թուրքերեն]] պիեսը, որը բեմադրվել է Կ. Պոլսում Թաղապետական թատրոնի կողմից։

{{DEFAULTSORT:Էոզեր, Անդան}}
[[Կատեգորիա:1927 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1994 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքագիր հայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19297</id>
      <timestamp>2014-03-30T07:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2314">'''Անդան Երվանդի Էոզեր''' ([[1927]], Կ. Պոլիս - [[1994]], [[դեկտեմբերի 1]]), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ։ 

Նախնական կրթությունը ստանացել է Գատըգյուղի Տիպար (Սուլթանյան) վարժարանում, որից հետո սովորել է թուրքական պետական լիցեյում, ապա հետևել առևտրական բարձրագույն վարժարանի դասընթացներին։ Առաջին անգամ [[հայերեն]] մի [[բանաստեղծություն|բանաստեղծությամբ]] տպագրվել է 1949-ին  «Լույս» շաբաթաթերթում: Նրա «Գրողը» պատմվածքը արժանացել է Կեդրոնական Սանուց միության կազմակերպած մրցույթի մրցանակին: Աշխատակցել է «Երջանիկ տարեգիրք», «Ճառագայթ», «Սան», «Հանդես մշակույթի», «Ս. Փրկիչ», «Մարմարա» և այլ պարբերականների։ Երկար տարիներ աշխատակցել է «Մարմարա» օրաթերթին, որի գրական էջերում հրատարակել է բազմաթիվ ստեղծագործություններ: Բանաստեղծությունները ամփոփվել են «Ահա այսպես» (1953, Ստամբուլ), «Առանձնություն» (1984, Ստամբուլ), պատմվածքները`  «Ծածուկ իրականություններ» (1984, Ստամբուլ, Բ հրատ.` 1990) , «Եվ…» (1990, Ստամբուլ)  ժողովածունում։ Գրել է նաև թատերգություններ, որոնցից [[թուրքերեն]] գրված «Buzdolabi» («Սառնադարան») պիեսը բեմադրվել է Ստամբուլի քաղաքապետարանի թատրոնի և Ստամբուլի պետական ռադիոյի կողմից։

{{DEFAULTSORT:Էոզեր, Անդան}}
[[Կատեգորիա:1927 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1994 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքագիր հայ դրամատուրգներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդունդի պռնկին (Վախթանգ Անանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3045</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>6297</id>
      <timestamp>2011-10-24T15:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Andundi prnkin.jpg|thumb|250px|]] Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «'''Անդունդի պռնկին'''» ստեղծագործ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="7129">[[Պատկեր:Andundi prnkin.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «'''Անդունդի պռնկին'''» ստեղծագործությունը:

== Անդունդի պռնկին ==

(''Որսկան Շաքարի պատմածներից'')


Նորից աշունը եկավ, մեր անտառները մեկ էլ դեղնեցին ու տերևաթափ եղան։

—  Տղե'րք, հիմի արջերի չաղ ժամանակն է, գնանք մի բախտներս փորձենք,— ասացի մի օր գյուղամիջում։

Հենց էդ օրը Ղազարենց Հանեսի ու Ալիխանենց Արթնի հետ ճամփա ընկանք դեպի Հաղարծնի անտառը։ Ես ծմակի բերանին, մի քարափի թիկունքում տապ արի, իսկ տղերքը գնացին ներքևի ձորից սուրագ1 անեն։ Արևկող արած էնքան նստեցի, որ քունս տարավ։

Մեկ էլ տեսնեմ՝ տղերքը դատարկ, քոռ ու փոշման ետ են գալիս։

—   Տղե'րք, բա ո՞ւր է որսը։

—  Զատ չկա, Շաքար ամի, հոգիներս դուրս եկավ, էնքան ման եկանք,— պատասխանեցին նրանք ու հոգնած պառկեցին խաշամի վրա։

Ասի՝ տղե'րք, հիմի էլ դո՛ւք պատրաստ կացեք, ես գնամ, տեսեք արջին հանո՞ւմ եմ, թե չէ։ Ես էլ հաստատ գիտեմ, որ էդ կողմերում արջ կա։ Երեսս թեքեցի դեպի դիմացի կաղնուտը, գիտեմ, որ արջը հիմի կաղին ուտելիս կլինի։

Ձորն անցկացա, մտա կաղնուտը՝ տեսնեմ խաշամը տեղ-տեղ ետ է տված։ Արջն է արել... նշանները նոր են, սկսեցի առաջ գնալ մատներիս ծերով, որ խաշամը չխշխշա ու չորացած ճյուղերը ոտքերիս տակ չջարդվեն: Բարձրացա մի փոքրիկ թմբի գլուխ, մեկ էլ տեսնեմ ծառերի արանքում մի ահագին սև անասուն։ Աչքի տակով գողեգող համ նայում է ինձ, համ առաջ գնում, էնպես զգույշ, որ իրեն չտեսնեմ։ Համա գիտեմ, որ քարափն անցկենալուն պես ամեն ինչ ջարդ ու փշուր անելով փախչելու է։ Հետևս անդունդ է, առաջս՝ գազանը։ Հիմի ինչ անեմ։ Թե կրակե~մ՝ լավ գիտեմ, որ էդ ահագին սարին մի գյուլլով սպանել չի լինի, ես էլ ոչ փախչելու տեղ ունեմ, ոչ ընկեր։ Անիրավը վերևից վրա կտա, բուրդս կգզի։

Հրացանը երեսս կալա, որ կրակեմ՝ սիրտ չարի։ Արջը հասկացավ, աչքի տակով նեղացած մտիկ արավ վրես ու էն էր, ծառերի արանքում կորչում էր՝ կրակեցի։ Դրա բրդոտ կողքից կանաչավուն ծխի քուլա երևաց, հասկացա, որ կպել է։ Էդ անտերն էնպես գոռաց, որ սար ու ձոր դմբդմբաց։ Գոռգոռալով, արին տալով դեպի ինձ ո՜նց է գալիս... հիմի էլ որ միտս է ընկնում՝ մազերս փշաքաղվում են։ Ինձ չկորցրի, ետ գնացի, անդունդի պռնկին վեր ընկած մի ծառ կար, մտա դրա տակը։

Արջը մռնչալով եկավ ու կանգնեց գլխիս վերևը, համա աչքերը արյունով լցված էր, ինձ չտեսավ։ Հիմի ծառի տակին կուչ եկած մտածում եմ, թե կրակե՜մ՝ ուղիղ գլխիս կընկնի։ Ասի՝ ինչ ուզում է թող լինի։ Պառկած տեղից հրացանը դոշին դեմ արի ու «տրա՜ք–տրա՜ք», երկու անգամ կրակեցի։ Ոռնաց, երկու թաթով գրկեց ծառն ու սկսեց կրծել։ Էլի՛ կրակեցի, դես ու դեն է նայում ու չի հասկանում, թե որտեղից է գալիս գնդակը։ Հրացանիս մեջ փամփուշտ չմնաց։ Ո՞նց ժաժ գամ, ո՞նց նոր փամփուշտներ հանեմ, ախար որ նկատեց՝ մահս կտա։ Փորսող տալով մտա փտած գերանի տակը. անդունդի պռնկին եմ, էլ առաջ գնալու հնար չկա։ Ջանս դող է ընկել, ասում եմ՝ էս է, վերջս եկել է։

Ո՞ւր են ընկերներս, ինչի՞ չեն գալիս իմ կրակոցների վրա։ Սսկվել եմ, հույսս Հանեսի և Արթինի վրա է։ Գերանի տակից թաքուն մտիկ եմ անում, ի~նչ տեսնեմ՝ արջը պպզել է էնտեղ, որտեղ ես էի քիչ առաջ։ Արուն է գալիս կրծքից, ոտից, կողքից... Օրորվելով առաջ եկավ ու կանգնեց կողքիս՝ հենց քարափի ծերին ու գլուխը դեմ արավ մի քարի։ Աչքերն արդեն շաղվել են, ինձ չի տեսնում։

Կամաց գլուխս բարձրացրի ու հրացանի կոթով բոթեցի, գլխի վրա տնկվեց, կոճղի նման շուռ եկավ ու գլորվեց քարափից ներքև։ 

Ազատ շունչ քաշեցի, բարձրացա սարի գլուխն ու ինչքան ուժ ունեի գոռացի.

—   Ադա Հանե՜ս, Արթի՜ն, եկե՜ք, արջը սպանել եմ, հե՜յ...

—  Հե՜յ,— լսվեց Հանեսի ձենը Ուսուբի սարի քարափներից։

—   Գալիս եմ, հե՜յ,— լսվեց Արթնի ձենը Արփավուտի գլխից։ 

Մնացի զարմացած, թե էս մարդիկ ի՞նչի են էսպես իրար կորցրել։ Նստեցի, Արթինն եկավ ինձ գտավ։

—   Այ տղա, էդ ո՞ւր եք կորել, Արփավուտի գլխին դու ի՞նչ բան ունես։

—  Շաքար ամի, մեր մեղքն ինչ պահենք, տրաքոցներ որ լսեցինք, մտածեցինք, որ ղաչաղներ կլինեն, ու ամենքս մի կողմի վրա փախել ենք, գլուխներս ազատելու համար։

Ծիծաղեցինք։

—  Համա դարդիման ընկեր եք, հա~... Դե վազիր գոմերից լծկան բեր, որ արջը տանենք։

Ծմակը մթնեց։ Հանեսը եկավ երկու լուծ եզն առաջն արած։

Համա արջը մեծ չարչարանքով դուրս բերինք ձորից, եզները քրտինքի մ՛եջ կորել էին։ Վաթսուն տարվա որսկան եմ, հալա-էդքան մեծ արջ չեմ սպանել։ Ինչ ասեմ՝ մի դեզի չափ բան էր։ Մենակ կաշին երկու փութ եկավ, իսկ եղը՝ հինգ փութ։

[[1934]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11360</id>
      <timestamp>2012-10-13T18:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="7220">[[Պատկեր:Andundi prnkin.jpg|thumb|250px|]]
Ստորև ներկայացնում է [[Վախթանգ Անանյան]]ի «'''Անդունդի պռնկին'''» ստեղծագործությունը:

== Անդունդի պռնկին ==

(''Որսկան Շաքարի պատմածներից'')


Նորից աշունը եկավ, մեր անտառները մեկ էլ դեղնեցին ու տերևաթափ եղան։

—  Տղե'րք, հիմի արջերի չաղ ժամանակն է, գնանք մի բախտներս փորձենք,— ասացի մի օր գյուղամիջում։

Հենց էդ օրը Ղազարենց Հանեսի ու Ալիխանենց Արթնի հետ ճամփա ընկանք դեպի Հաղարծնի անտառը։ Ես ծմակի բերանին, մի քարափի թիկունքում տապ արի, իսկ տղերքը գնացին ներքևի ձորից սուրագ1 անեն։ Արևկող արած էնքան նստեցի, որ քունս տարավ։

Մեկ էլ տեսնեմ՝ տղերքը դատարկ, քոռ ու փոշման ետ են գալիս։

—   Տղե'րք, բա ո՞ւր է որսը։

—  Զատ չկա, Շաքար ամի, հոգիներս դուրս եկավ, էնքան ման եկանք,— պատասխանեցին նրանք ու հոգնած պառկեցին խաշամի վրա։

Ասի՝ տղե'րք, հիմի էլ դո՛ւք պատրաստ կացեք, ես գնամ, տեսեք արջին հանո՞ւմ եմ, թե չէ։ Ես էլ հաստատ գիտեմ, որ էդ կողմերում արջ կա։ Երեսս թեքեցի դեպի դիմացի կաղնուտը, գիտեմ, որ արջը հիմի կաղին ուտելիս կլինի։

Ձորն անցկացա, մտա կաղնուտը՝ տեսնեմ խաշամը տեղ-տեղ ետ է տված։ Արջն է արել... նշանները նոր են, սկսեցի առաջ գնալ մատներիս ծերով, որ խաշամը չխշխշա ու չորացած ճյուղերը ոտքերիս տակ չջարդվեն: Բարձրացա մի փոքրիկ թմբի գլուխ, մեկ էլ տեսնեմ ծառերի արանքում մի ահագին սև անասուն։ Աչքի տակով գողեգող համ նայում է ինձ, համ առաջ գնում, էնպես զգույշ, որ իրեն չտեսնեմ։ Համա գիտեմ, որ քարափն անցկենալուն պես ամեն ինչ ջարդ ու փշուր անելով փախչելու է։ Հետևս անդունդ է, առաջս՝ գազանը։ Հիմի ինչ անեմ։ Թե կրակե՜մ՝ լավ գիտեմ, որ էդ ահագին սարին մի գյուլլով սպանել չի լինի, ես էլ ոչ փախչելու տեղ ունեմ, ոչ ընկեր։ Անիրավը վերևից վրա կտա, բուրդս կգզի։

Հրացանը երեսս կալա, որ կրակեմ՝ սիրտ չարի։ Արջը հասկացավ, աչքի տակով նեղացած մտիկ արավ վրես ու էն էր, ծառերի արանքում կորչում էր՝ կրակեցի։ Դրա բրդոտ կողքից կանաչավուն ծխի քուլա երևաց, հասկացա, որ կպել է։ Էդ անտերն էնպես գոռաց, որ սար ու ձոր դմբդմբաց։ Գոռգոռալով, արին տալով դեպի ինձ ո՜նց է գալիս... հիմի էլ որ միտս է ընկնում՝ մազերս փշաքաղվում են։ Ինձ չկորցրի, ետ գնացի, անդունդի պռնկին վեր ընկած մի ծառ կար, մտա դրա տակը։

Արջը մռնչալով եկավ ու կանգնեց գլխիս վերևը, համա աչքերը արյունով լցված էր, ինձ չտեսավ։ Հիմի ծառի տակին կուչ եկած մտածում եմ, թե կրակե՜մ՝ ուղիղ գլխիս կընկնի։ Ասի՝ ինչ ուզում է թող լինի։ Պառկած տեղից հրացանը դոշին դեմ արի ու «տրա՜ք–տրա՜ք», երկու անգամ կրակեցի։ Ոռնաց, երկու թաթով գրկեց ծառն ու սկսեց կրծել։ Էլի՛ կրակեցի, դես ու դեն է նայում ու չի հասկանում, թե որտեղից է գալիս գնդակը։ Հրացանիս մեջ փամփուշտ չմնաց։ Ո՞նց ժաժ գամ, ո՞նց նոր փամփուշտներ հանեմ, ախար որ նկատեց՝ մահս կտա։ Փորսող տալով մտա փտած գերանի տակը. անդունդի պռնկին եմ, էլ առաջ գնալու հնար չկա։ Ջանս դող է ընկել, ասում եմ՝ էս է, վերջս եկել է։

Ո՞ւր են ընկերներս, ինչի՞ չեն գալիս իմ կրակոցների վրա։ Սսկվել եմ, հույսս Հանեսի և Արթինի վրա է։ Գերանի տակից թաքուն մտիկ եմ անում, ի~նչ տեսնեմ՝ արջը պպզել է էնտեղ, որտեղ ես էի քիչ առաջ։ Արուն է գալիս կրծքից, ոտից, կողքից... Օրորվելով առաջ եկավ ու կանգնեց կողքիս՝ հենց քարափի ծերին ու գլուխը դեմ արավ մի քարի։ Աչքերն արդեն շաղվել են, ինձ չի տեսնում։

Կամաց գլուխս բարձրացրի ու հրացանի կոթով բոթեցի, գլխի վրա տնկվեց, կոճղի նման շուռ եկավ ու գլորվեց քարափից ներքև։ 

Ազատ շունչ քաշեցի, բարձրացա սարի գլուխն ու ինչքան ուժ ունեի գոռացի.

— Ադա Հանե՜ս, Արթի՜ն, եկե՜ք, արջը սպանել եմ, հե՜յ...

— Հե՜յ,— լսվեց Հանեսի ձենը Ուսուբի սարի քարափներից։

— Գալիս եմ, հե՜յ,— լսվեց Արթնի ձենը Արփավուտի գլխից։ 

Մնացի զարմացած, թե էս մարդիկ ի՞նչի են էսպես իրար կորցրել։ Նստեցի, Արթինն եկավ ինձ գտավ։

— Այ տղա, էդ ո՞ւր եք կորել, Արփավուտի գլխին դու ի՞նչ բան ունես։

— Շաքար ամի, մեր մեղքն ինչ պահենք, տրաքոցներ որ լսեցինք, մտածեցինք, որ ղաչաղներ կլինեն, ու ամենքս մի կողմի վրա փախել ենք, գլուխներս ազատելու համար։

Ծիծաղեցինք։

— Համա դարդիման ընկեր եք, հա~... Դե վազիր գոմերից լծկան բեր, որ արջը տանենք։

Ծմակը մթնեց։ Հանեսը եկավ երկու լուծ եզն առաջն արած։

Համա արջը մեծ չարչարանքով դուրս բերինք ձորից, եզները քրտինքի մ՛եջ կորել էին։ Վաթսուն տարվա որսկան եմ, հալա-էդքան մեծ արջ չեմ սպանել։ Ինչ ասեմ՝ մի դեզի չափ բան էր։ Մենակ կաշին երկու փութ եկավ, իսկ եղը՝ հինգ փութ։

[[1934]]

[[Կատեգորիա:Վախթանգ Անանյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրադարձ (Սերգեյ Սարինյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5587</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12328</id>
      <timestamp>2012-12-16T10:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Սերգեյ Սարինյան]]ի «Անդրադարձ» հոդվածը, որը զ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="138931">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Սերգեյ Սարինյան]]ի «Անդրադարձ» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== Անդրադարձ ==

Անդրադարձի առիթը գրողների համահայկական հինգերորդ համաժողովն է՝ նախորդներից ավելի անհետաքրքիր ու անբովանդակ, արարողական իր էտիկետով։ Ու երբ հետադարձ հայացքով փորձում ես վերհիշել մնայուն մի արժեք, փորձառական մի հղում, ապա սպասումներդ սուզվում են համատարած ձանձրույթի մշուշում։ Եվ այդ մշուշի միջից առկայծում է համաժողովի նախօրեին [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի ահազանգող տագնապը. «Ինչպես բարբարոսները կործանեցին Հռոմը, այնպես էլ գրամոլները, վերջին երկու տասնամյակում արդեն վճռական գրոհ և կործանիչ հարվածներ են հասցնում հայ գրավոր գրականության հազարյոթհարյուրամյա հզոր կառույցին»։

Անորոշության, մտավոր ձանձրույթի այս թմբիրի մեջ մթագնվում են գրողի պատասխանատվությունը, ընթերցողի օտարումը գրականությունից, աղավաղվում է [[հայոց լեզու]]ն, աղտեղվում է գեղագիտական ճաշակը, այլասերվում գրական կազմակերպությունն ու գրականության բարձր նշանակությունը։

Իմ նպատակը չէ ներկայացնել գրական ժամանակի համապարփակ ու համակարգված տեսությունը, այլ՝ թե որքանով է [[գրականագիտություն]]ը (քննադատությունը) տիրապետում և ուղղություն տալիս գրական ընթացի ներքին տեղաշարժերին, և ինչքանով ենք մենք կարողանում պահպանել մեր հիշողությունից գրեթե օտարված մտավոր կարգապահությունը։ Ընտելացել ենք համընդհանուր մի գորշության, կորցրել իրերի ընկալման տրամաբանությունը ու գրական-հասարակական մտքի կարգն ու կարգապահությունը։ Թոփչյանի տագնապահարույց [[խոսք]]ը արժեքների ժխտում չէ, այլ՝ դրանց պաշտպանության ահազանգ, թե համատարած գրամոլությունը շնչահեղձում է հայոց ազգային մշակույթի ու գրականության ստեղծումի ոգին, կասեցնելով ոչ միայն գրականության զարգացումը, այլև նրա հասարակական ճանաչման կենսական տարածքը։

Յուրաքանչյուր ժամանակ առաջադրում է իր հիմնահարցը, որ անկախ անհատական այլատար կարծիքներից, ուղղություն է տալիս հասարակական մտքի որոնումներին։ Մեր գրական-քննադատական միտքն այսօր չունի իր ժամանակը, գրականության ժամանակի տեսական ու պատմական հարցադրումը, գրական շարժման ընթացը լուսաբանելու իր կոչումը և գեղագիտական չափանիշներով համակարգելու գրականության տիրույթը։ Ավելին, կարծես հենց քննադատությունն է աղավաղում գրական ընթացի արժեքային չափանիշները, և քաոսը սկիզբ է առնում շնորհանդեսների համաճարակից, որ դարձել է գրական կենցաղավարության և գրական քաղաքականության ձևույթ, համահարթելով միջակության և տաղանդի սահմանագիծը։

Նախերգանքի իմ մտածումների գույները կարծես թանձրամած են, սակայն ես հեռու եմ գրական շարժումը ժխտելու որևէ միտումից։ Թեկուզ համաժողովի պարագան։ Հնարավոր է, որ այն մնայուն հետք չթողեց մտավոր-գրական որոնումների ընթացում, բայց երևույթը, գաղափարը միանգամայն գնահատելի է։ Վերջին հաշվով այն համատեղում է հայոց մտավոր-գրական գաղթօջախների ինքնության ձայները, բացահայտում ստեղծագործական այլատարր միավորների ներքին-ազգային ձգտումների իրական պատկերը, ստեղծում ընդհանուր տեսադաշտ ազգային գոյության խնդիրների արծարծման համար։ Պարզապես արարողության հանդիսավորության համեմատ աննշան է փիլիսոփայությունը։ Թերևս պետք է ձևը փոխել՝ հռետորականությունը՝ կոնկրետ հարցադրման նպատակային ասուլիսով և շնորհանդեսների փոխարեն՝ գրական երկերի լրջմիտ քննարկումներ։ 

Այս հատվածում է ինձ մտահոգում գրական քննադատության ընդհանուր վիճակը։ Իհարկե քննական հայացքի ու համակարգման առանձին փորձեր, արվում են (հատկապես երիտասարդ քննադատների կողմից), սակայն առավելապես առկա է անոտատիվ տեսությունը, քան արժեքաբանական վերլուծությունը։ Տակավին թռուցիկ է վերլուծական հայացքի տեսադաշտը և ավելի ասպարեզ ունի վիճակագրությունը, քան բնագրագիտությունը։ Գնահատելի է «Նարցիս» հանդեսի պոեզիայի մասին [[Վահրամ Դանիելյան]]ի տարեկան տեսությունը («[[Գրական թերթ]]», №16, 2010)։ Հիշատակվում են հանդեսում տպագրվող գրեթե բոլոր բանաստեղծները՝ մի որոշ տարբերակված բնութագրումներով, իսկ թե ինչ ուղղություն է դավանում հանդեսը և ինչ ընդգծում ունի արդի պոեզիայի տիրույթում, դուրս է քննադատի հարցադրումից, և այդպես էլ նարցիսյան պոեզիան չի հանգում գեղագիտական ընդհանրացման։ Եվ ճիշտ է բացառված, քանզի քննադատի իրավացի դիտարկմամբ, հանդեսը չունի գեղագիտական որոշակի ուղղություն, այսինքն՝ «ընդհանուր գեղագիտական համակարգ», այլ միայն «հավաքել կենսունակ ուժերին»։ Եթե սա «ստրատեգիա» է, ինչպես նշում է քննադատը, ապա որևէ ինքնատիպ երանգ չունի, քանզի դա առհասարակ գրական մամուլին յուրահատուկ ստրատեգիա է, ուստի տեղին չէ նշել, թե հանդեսի բանաստեղծությունները «շահեկանորեն առանձնանում են մյուսներից (օր. «Գրական թերթից») և ապահովում լավ բանաստեղծություն կարդալու ընթերցողի «պատվերը»։ Ճշմարիտն այն է, որ հանդեսն «ակամա տուրք է տալիս նաև գրական մամուլի իր գործա5 
ռույթին, այսինքն՝ իր էջերում տեղ է տալիս հեղինակների ու բանաստեղծական շարքերի, որոնք պարզապես գրական ընթացքի բազմազանությունն են ապահովում, անկախ այդ երևույթի որակական առանձնահատկություններից»։ Այլ կերպ ասած, «Նարցիսը» չունի իր բանաստեղծն ու բանաստեղծությունը, ինչպես չունեն նաև մեր գրական մամուլի մյուս օրգանները, և սա է, որ կանխարգելում է արդի գրական պրոցեսի տեսականացումն ու գիտականացումը։ Այստեղ է արդի քննադատության փակուղին։ 

«Պատմող, պատմություն, պատմվածք» տեսությամբ «Նարցիս» հանդեսի պատմվածքն է քննաբանում [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ը։ Վերլուծության սկզբունքը նույնն է, ավելի շուտ տեղեկատվություն, քան տեսական ընդհանրացում։ Քննադատը փորձում է հեղինակային ընտրության փաստով ինչ-որ ուղղություն վերագրել հանդեսին, բայց դա չափազանց պայմանական փաստարկ է, քանզի անհայտ է մնում ուղղության գեղագիտական և գաղափարական արգումենտացիան։ Իսկ այն բնութագրումները, որ հոդվածի հեղինակը վերագրում է պատմվածքագիրների գեղագիտական հատկականությանը, զուտ ոճի անհատականության հատկանիշներ են, որ չեն հուշում ընդհանուր գեղագիտական համակարգի բնութագրում։ Ուղղակի ասեմ, որ քննադատի բնութագրումները որևէ չափով չեն ակնկալում պատմվածքի հեղինակի գրողական ինքնությունը։ Քննադատը դիտում է միայն ձևույթը, կառուցվածքը, զգեստը, իսկ թե ինչ է արտահայտում սյուժեն, ձևը, տակավին մնում է անհայտ, մինչդեռ ձևը իմաստավորում է միայն բովանդակության ինչությամբ։ Այս ոլորտում, առհասարակ, Նիկողոսյանի տեսունակությունը որոշակի ընդգծում ունի նուրբ դիտողականությամբ, դիպուկ բնորոշումներով և ճշգրիտ բանաձևումներով և, սակայն, անտեսված է [[պատմվածք]]ի իդեան, գրողի հայացքը։ Որքան էլ քննադատը հավաստի, թե Գյուլբանգյանի «պատմվածքում պատմությունը հետաքրքիր դրսևորում ունի», թե նա «սիրում է կառուցվածքային տարաբնույթ խաղարկումներ անել», և նրա սյուժեներում «պատմությունը ոչ թե ներկայացվում է, այլ բացահայտվում», այնուամենայնիվ, գրողի ինքնությունը, աշխարհընկալումը, իդեականը մնում է չբացահայտված։ Քանզի անհատականության հայտը ավելի այստեղ է, քան «կառուցվածքային խաղարկություններում»։ Ընդունում եմ քննադատի նկատումը, թե [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի գրականության ցուցանիշներն են «չհանդուրժող երևակայությունը», և այն, որ «իբրև մտածող ու փիլիսոփա երևույթները նրան ներկայանում են իբրև նշաններ», այնուամենայնիվ էական է, թե ինչ խորհուրդ են հուշում այդ նշանները։ Այդպես և [[Վրեժ Իսրայելյան]]ի և [[Արամ Պաչյան]]ի պատմվածքների քննության պարագայում։

«Նոր սերունդ, նոր գրքեր» տեսությամբ մի շարք հեղինակների առանձին ժողովածուներին է անդրադառնում [[Արմեն Ավանեսյան]]ը («Գրեթերթ», №7)։ Մատուցման սկզբունքը նույնն է՝ տեղեկանք, անոտատիվ տեղեկատվություն գրքի ու հեղինակի մասին, թեև պիտի նշեմ, որ միանգամայն գրավիչ են նորահայտ գրողների աշխարհընկալման ու ոճի առանձնահատկության բնութագրումները։

Վերստին անդրադառնալով «Նարցիս» հանդեսին, պետք է ըստ ամենայնի գնահատեմ նրա երևույթը գրական մամուլի սուղ պայմաններում, ուր մի որոշ ընտրությամբ ասպարեզ ունեն գրողներն ու քննադատները և հնարավորինս պահպանում է գեղարվեստական չափանիշների ընդհանուր սահմանագիծը։ Միանգամայն ուսանելի է հանդեսի արդիական ուղղվածությունը, նրա ուղղակի հաղորդակցումը համաշխարհային գրականության ժամանակակից միտումներին։
 
Եվ սակայն այս մասին չէ թռուցիկ անդրադարձի իմ խոսքը, այլ այն, որ ազատ կարծիքի համատարած ստվերում շարունակում է տիրել գրական գորշությունը, ուր մտավոր կարգապահությունը խեղաթյուրվում է չգիտակցված (գուցե սուբյեկտիվորեն չգիտակցված) տգիտության մշուշում։ Մի անգամ ևս հիշեցնեմ հայտնի փիլիսոփայի [[ասույթ]]ը, թե կարծիքը պետք է տարբերել գիտելիքից և կարծիքի անձնական ազատությունը չափավորել գիտելիքի անհրաժեշտությամբ։

Ժամանակ առաջ «Գրական թերթը» տպագրել էր ոչ բոլորովին անհայտ [[Նորայր Ղազարյան]]ի հոդվածը «Ես բառ եմ որոնում» բանաստեղծությունների մի ժողովածուի մասին՝ իր քննադատական ոճին հատուկ «փիլիսոփայական» վերնագրով՝ «Կեցության խորքային իրեղենությունը» («Գրական թերթ», №21, 2010)։ Բանն այստեղ ժողովածուի գնահատությունը չէ, այլ այն, որ հոդվածի հեղինակը քննադատության գիտությունը խեղաթյուրում է գավառամտությամբ, ուր բնագիր կոչված հասկացությունը կորցնում է իր «իրեղենությունը» և վերաճում [[ֆրազ]]ի։ Միևնույն մոդելով փիլիսոփայական շապիկ հագցրած։ Ժողովածուն իր վերնագրով «համակարգայնացումի» լավագույն դրսևորումն է (?)։ Բանաստեղծուհին ընդգծում է խոսքի առաջնությունը (?), լոգոսի մեջ գրքի և կեցության ներսուզումը (?), որով բանաստեղծությունը վերաճում է կրկնադիր ստեղծագործության» (?), -գրում է քննադատը և տեսաբանում, թե «Ես բառ եմ» և «կյանքը տող է» կապակցությունները հետմոդեռնիզմի շեշտադրումով (խոսքը խոսքի համար) (?), -խորացնում են գրողի ընկալումը՝ այն կապելով հերմենևտիկայի ու կառուցվածքաբանության հետ» (?)։ Կարելի՞ է երևակայել ավելի անկապակից ու անհեթեթ ընդհանրացում։

Եվ այսպես, քննադատական մտքի [[բառապաշար]]ից ձևած ֆրազներով Նորայր Ղազարյանը հոդվածներ է ձևաբանում գրքերի անխտրական կամ գուցե խտրական ընտրությամբ և երևակայության անպարագիծ ազատությամբ, [[Հակոբ Պարոնյան|Պարոնյանի]] արտահայտությամբ՝ «ծովի վրա ձիարշավ անում, ցամաքի վրա՝ նավարկություն»։ Քննադատը երևի ենթադրում է, թե կյանքն էմպիրիկ է, կեցությունը՝ փիլիսոփայական և հայտնության պարզունակ հրճվանքով բնութագրում է, թե ժողովածուի «բանաստեղծությունները ոչ թե կյանքի, այլ կեցության դրոշմն են կրում»□ և բանաստեղծուհին □իր տողերը փռել է □կեցության□ և այլակեցության տարածքով (?) աշխարհը ի վերջո ճիշտ տեսնելու հայեցողական շնորհով (?)։ Եվ վերջապես, լրջմիտ լինելու պարագայում քննադատը գոնե պետք է իմանար, որ առկա ժողովածուն ոչ թե հեղինակի առաջին գիրքն է, այլ երկրորդը։

Ինձ մնում է վերստին հիշեցնել Նորայր Ղազարյանին, որ քննադատությունը վերին տրվածք է և պարտադրում է ինտելեկտուալ ճաշակ, մտավոր կարգապահություն և հիմնավոր գիտելիքներ։

Այստեղ պետք է վերջակետ դնեի։ Բայց Նորայրը մատուցեց նոր անակնկալ, «Գրական թերթի» էջերը զբաղեցնելով «Հոգևոր գրականություն և նրա պատկերի առանձնահատկությունները» հոդվածով, որը «անտիկրիտիկայի» դասական նմուշ կարելի է համարել։ Այսքան և այսչափ չտիրապետել նյութին, ինքնահնար սահմանումներով երևույթները բնութագրել և տպավորություն ստեղծել տերմինների շեղատառերով, իրոք որ գավառամտություն է։ Հատկանիշներ է վերագրում հոգևոր պատկերին, չգիտակցելով, որ ըստ մորֆոլոգիայի, պատկերը պատկեր է, հոգևոր թե աշխարհիկ, որ աշխարհիկ պատկերը կարող է նույնպես լինել մոգական, մետաֆորիկ, պարաբոլ համեմատական, այլաբանական, միստիկական, մետաֆիզիկական և այլն, ինչպես սյուժեն [[սյուժե]] է՝ հոգևոր թե աշխարհիկ, և տիպաբանությունը թեմայի ընտրության մեջ է։ «[[Արիստոտել]]ը առաջադրել է բանականություն, [[Սոկրատ]]ը՝ բարոյականություն, ստոիկները և [[Փիլոն Ալեքսանդրացի]]ն լոգոսի ունիվերսալության կատեգորիաները», -գրում է քննադատը (իհարկե, ըստ երրորդ աղբյուրի), առանց կռահումի, որ այստեղ ավելի շուտ աշխարհիկ պատկերի ունիվերսալիզմն է, քան հոգևոր։ Որպես տեսական ուղեցույցներ քննադատը վկայակոչում է անուններ՝ [[Դիոնիսիոս Աերոպագացի]], Պալիևսկի, Պլուտոն, Փիլոն Ալեքսանդրացի, Հեգել, Շելլինգ, Յակովլև, Կանտ, [[Լուի Արագոն]], Արիստոտել, Սոկրատ, Յամբլեխ, Պորֆյուր, Լոտման, Կետե Համբուրգեր, Մախ, Կլեմենտ Ալեքսանդրացի և սակայն նշում ընդամենը մի երկու հղում: Քննադատությունը հասարակական գիտակցության բարձրագույն ձևերից է, գրեթե համազոր փիլիսոփայությանը և չպետք է այն իջեցնել մտավոր զբոսանքի մակարդակին։ Նկատել եմ, որ վերջին շրջանի մեր քննադատական հոդվածներում և գրականագիտական ուսումնասիրություններում հախուռն ձգտումի է հասնում նորագույն ժամանակների տեսաբան-փիլիսոփաների ասույթներից առնված հղումները՝ [[Օրտեգա ի Գասետ]], [[Ռոլան Բարթ]], [[Ումբերտո Էկո]], Լոտման և ուրիշներ։ Գիտականության պատրանք են ստեղծում։ Եվ հղումները կատարում են առանց քննական հայացքի, որպես բացարձակ ճշմարտություն, անգիտանալով, թե այն որքանով է համընկնում հայոց մտավոր-գրական ավանդույթի հոգեբանական կերտվածքին։ Արհեստական վերագրումների մի շեղագույն կարկատան, ուր չքանում են գեղարվեստական չափանիշներն ու երևույթի իրական գիտակցությունը։ Եվ ուշագրավն այն է, որ տեսական-փիլիսոփայական ամենաբարդ հարցերը մեկնաբանվում են խորապես գիտական դրվածքով, իսկ այդ զուգահեռի վրա ազգային գրականության մասին միայն աշակերտական պատկերացումներ։ Մի՞թե ակնհայտ չէ գաղտնիքը։ Հապա «Ի սկզբանե էր բանն» դարձվածը։ Կա՞ քննադատական մի հոդված, որի հեղինակը չխաղա «Բանի» և «Լոգոսի» հետ և այն շեշտով, թե կարծես ինքն առաջինն է մեկնում հասկացությունների աստվածաբանական իմաստը։
 
Ես մերժում եմ արդի հայոց գրականության արժեքը բացասող պատկերացումները, թե մենք գրականություն չունենք և առհասարակ մեր գրականությունը տվյալներ չունի զբաղեցնելու մեր հոգևոր-զգայական աշխարհի որոնումները։ Մենք ունենք տաղանդավոր գրողներ, մեր պոեզիան և արձակը ներկայանում է ավագ և միջին սերնդի գրական նշանակալից ստեղծումներով, մենք ունենք երիտասարդ սերնդի տաղանդավոր գրողներ՝ [[Հուսիկ Արա]], [[Մհեր Բեյլերյան]], Արամ Պաչյան, Համբարձում Համբարձումյան, [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]]։ Խոսքս այն մասին է, որ մեր գրականությունը հովանավորված չէ ազգային պաշտպանությամբ և սակայն գրականության հասարակական ճանաչման անձկությունը մի էական չափով պայմանավորված է քննադատության թերացումով։ Կարելի է ասել, որ մենք քննադատներ ունենք, բայց քննադատություն չունենք։ Երկրագունդն այնքան է գերլարված սոցիալական, աշխարհաքաղաքական, ազգային և այլ կարգի գլոբալ հակասություններով, որ հոգևոր որոնումների ու արարման ռոմանտիկ ձգտումներն այլևս մոլորություն են թվում։ Ինչ արժեն այլևս գեղեցիկի, սիրո, հոգևոր, գրականության ու արվեստի երբեմնի առասպելները։

Եվ քննադատությունը գիտական-վերլուծական «խրթին» մեթոդաբանությունից գերադասում է անոտատիվ-ակնարկային ժանրը։ Բարդը, խորքայինն արդեն ինչ-որ չափով հոգնեցնող է և առավել գրավիչ է հասկանալին, առաջին տպավորության հաճույքը։ Էսսեն ընձեռում է մտքի ազատություն, կառուցվածքը տեսանելի նշանագրություն, և այստեղ էլ ավարտվում է քննադատության սահմանը։ Այս պարագայում ինքնին ուշագրավ է [[Հովիկ Մուսայելյան]]ի «Պոեզիայի ներքին տարածությունը» գրքի հարուցած բանավեճը։ «Վրիպած գիրք» հոդվածում [[Սուրեն Աբրահամյան]]ն անվերապահորեն ժխտում է գրքի գիտական արժեքը։ Հավաստելով, թե խնդիրը ոչ այնքան գրքում այս կամ այն հարցի վերաբերյալ իրավացի թե ոչ ճշգրիտ դիտարկումներն են, որքան ժանրի գրապատմական օրինաչափությունների սխալ ընկալումը՝ սուբյեկտիվ-կամայական ընտրությամբ, նյութի ոչ հիմնավոր ուսումնասիրությամբ։ Որպես թե գրքի հեղինակը, չտարբերելով համակարգ, կառուցվածք, տիպաբանություն հասկացությունների գեղագիտական իմաստը, ոչինչ չասող «ներ» [[նախածանց]]ով քաոս է ստեղծում ու ոչ գիտական մեկնություններով աղավաղում արժեհամակարգ, գրական գործընթաց, որակափոխում գրական ժամանակ հասկացությունները, ստեղծելով բոլոր կարգի հարցադրումներով վրիպած աշխատություն՝ թե՛ տեսական և թե՛ վերլուծական զուգահեռներով։

«Ձախողված աճպարարություն» պատասխան հոդվածով հանդես եկավ Հովիկ Մուսայելյանը, բանավեճի սկզբունքային, գիտական ու տեսական հարցադրումները վերագրելով սուբյեկտիվ միտումի, այստեղ իսկ կասկածի ենթարկելով իր տեսակետների հիմնավորման հոգեբանական նախադրույթը։ Հայտնի բան է, ով բանավեճում շեշտը դնում է ինքնաարդարացման փաստի վրա, նա եթե ոչ լրիվ, ապա կիսով չափ ցուցադրում է իր պարտությունը։ Բանավեճին պետք է այլ ուղղություն տար գրքի հեղինակը, անկախ սուբյեկտիվ շարժառիթից և անգամ ակնհայտ վրիպումներից, տեսական վերլուծական հայացքով հիմնավորեր իր դրույթները, ընդհանուր հայտարարի բերելով իր աշխատության գիտական արգումենտացիան։ «Գրեթե յուրաքանչյուր տեսակի գրավոր խոսքի թիկունքից, առհասարակ ակնհայտորեն ուրվագծվում է նրա հեղինակի հոգևոր դիրքն ու նկարագիրը, ինտելեկտուալ պատրաստվածությունը, իմացության աստիճանը, կրթական մակարդակը, դաստիարակությունն ու կենսափորձը, ինչու չէ՝ նաև մարդկային տեսակը։ Այս առումով, անկեղծ ասած, Ս. Աբրահամյանի «Վրիպած գիրք» վերնագրով հոդվածը խորհելու տխուր առիթներ է տալիս» («Գրական թերթ», №24, 2010), այսպես է բանախոսն ավարտում իր պատասխան հոդվածը։ Ոճը պատշաճ չէ գրական բանավեճի էթիկային, և ենթադրում եմ, որ որոշ իմաստով դա է դրդել Արքմենիկ Նիկողոսյանին՝ միջամտելու բանավեճին՝ «Իսկական աճպարարի և աճպարարության մասին» հոդվածով, բացելու որոշ փակագծեր և առաջադրելու ուշագրավ դիտարկումներ քննարկվող հարցի վերաբերյալ («Գրական թերթ», №26, 2010)։ 

Ես միտում չունեմ գնահատելու Հովիկ Մուսայելյանի «Պոեզիայի ներքին տարածությունը» գրքի գրականագիտական արժեքը։ Իմ տպավորությամբ հեղինակը հակում ունի տեսական բարդ խնդիրների ոլորտում քննաբանելու արդի հայ բանաստեղծության զարգացման օրինաչափությունները և այս իմաստով հետաքրքրական ու ուշագրավ կռահումներ ունի։ Եվ սակայն ակնհայտ է պոեզիայի անստույգ պարբերացման հանգամանքը, որ առիթ է տալիս սխալ բնութագրումների, իսկ առավել ակնհայտ՝ տեսական նույնքան սխալ ընդհանրացումների։ Գրականագետը պարբերացման հիմունք է ընդունում տասնամյակների սկզբունքը և դիտարկում, թե 70-ական թվականների պոեզիան չուներ իր դիմագիծը, մինչդեռ 60-ականների փորձառական պոեզիայի դիմագիծը առավել ցայտուն հաստատվել է հենց 70-ական թվականներին։ Այսպես էլ թերի, անկատար են ներկայանում հաջորդ տասնամյակների պոեզիայի տիպաբանական տարբերակումները։ Ամեն ինչից երևում է, որ Մուսայելյանը իր կոնցեպցիան կառուցել է գերազանցապես նախատիպ ունենալով [[Հենրիկ Էդոյան]]ի պոեզիան ու գրական որոշ հայացքներ, և ինչպես նկատում են ընդդիմախոսները, դա խախտել է պոեզիայի ամբողջական հոսքն ընդգրկելու հնարավորությունը։ Ափսոս, որ բանավեճը շարունակություն չունեցավ, այլապես կարելի էր լայն շրջանակների մեջ առնել արդի պոեզիայի տեսության ու պատմության հարցերը և հնարավորության սահմաններում առաջադրել գիտականորեն հիմնավորված համակարգ։ Իսկ մեր գրական մամուլը ոչ միայն հակում չունի բանավիճական լուսաբանումների, այլև ձգտում է հնարավորին չափ սահմանափակել մտքերի ընթացքը, առիթ չտալու համար անակնկալ բարդությունների։ 

Եվ սակայն, գիտական բանավեճին զուգահեռ, պոեզիան ստուգաբանվում է ներժանրային այլատարր միտումներով, յուրովի սահմանագծելով ավանգարդի և մոդեռնի արժեքայնության գեղագիտական չափանիշները։ Բանաստեղծությունը հոգեվարք է ապրում գերարտադրության ճգնաժամից, և [[Արտեմ Հարությունյան]]ը շարունակում է բանավեճը պոեզիայում տիրող քնարական մելանխոլիայի դեմ, որ մի պարագայում գիտակցության հոսքը տաղաչափում է մետաֆիզիկական լոգիզմով, մի այլ պարագայում խնկարկում միջնադարի միստիկական տեսիլները, մի երրորդ գծով մեկնում պարադոքսի այլաբանությունը, վերջապես մի այլ հանգով վերապրում էրոտիկ արթնացումների սեքսուալ հաճույքը։ Եվ, ո՜վ զարմանք, ամենուրեք արքետիպում սկզբնականն է՝ Բանի ու Լոգոսի բիբլիական հայտնատեսությունը։ Եվ ահա նորից ու վերստին նույն բանավեճը «...Ստալինի շինելը...» [[պոեմ]]ում («Հայոց աշխարհ», 2011)։

Կար ժամանակ, որ մեռնող դինոզավր հիշեցնող պետական հրատարակչության անհեթեթ սյուներով շենքում կզաքիսի պես վխտում էին գրողները և ժամանակի ռեալիստական մեթոդով «հանուն բեղավոր-կինտո-ծուռձեռ մարդագայլին», հպատակ, գովերգում էին սովետի սատանայական կճղակավոր դիրեկտիվները։ Ապա մոդեռնի թարմաշունչ հովերը, որ դեռ ներշնչող էին, սակայն ներանձնական հույզերի մղձավանջում մթագնեցին չարենցյան պատգամի պոետական ռիթմը։ Բանաստեղծությունն օտարվել է քաղաքականությունից, սոցիումի գաղափարական հեռուները մարել են ես-ի անձուկ դեգերումներում։ Այստեղ է, որ հառնում է [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] ուրվականը, «Չարենց, ես կարիքն ունեմ քո տարօրինակ հայտնության, տարօրինակ, որովհետև ամեն ինչ կորչում է նորից, փարիսեցիության ու ցավի հորձանքում»։ Կորսվում է այն, ինչ պոեզիայի մարգարեն «անմարդկային քարկոծումներին» դիմագրավելով «ընդարձակել-լայնացրել-ամրացրել էր հայ պոեզիայի քաղաքական շունչը»։ Եվ բանաստեղծն ուղերձ է հղում «գոսացած ստալինիզմի-մարքսիզմի նարկոտիկ ետնաբակերի» մոլորյալներին՝ «ձերբազատվելու մորուքավոր գաղափարախոսների» մտավոր թմբիրից և իրական լինել «փողոցներով քայլող տեռորի», բռնության «փարիսեցի մարդագայլերի» և «քաղաքական մումիաների» հանդեպ։ Ստեղծագործական իր ուղին անցել է մաքառումներով, պոեզիան նորոգելու մոդեռնի ջատագովն այժմ «անալիտիկ մտածողությամբ» թափանցում է «անարգված պոեզիայի հիվանդ խորշերը», փորձելով «շտկել նեյնիմ-նեյնիմից ծերացած հայ պոեզիայի կքված մեջքը» և մգլոտած գյուղագիրներին «որոնք փորձում էին հայ գրողի գլխին հովվերգության ծակ փափախ դնել»։

Քննադատական հղումները թափանցիկ շեշտ ունեն և փաստի գիտակցություն։ Տասնամյակների գրական ուղեկիցը, որի կենսագրության մեջ բեկվել են «էպոխայի մետամորֆոզները», իր բարձունքից հեգնում է «ֆեոդալական գրական ճահճում» տակավին գոյություն ունեցող «հետադեմ գրող-դինոզավրերին», այլև «լիրիկներով» հեղեղված քաղաքի սրճարաններում «արբշիռ-առատ արտադրվող «կրոնական» խիստ անբասիր լիրիկան», որին ներբողում է «ենոտի դեմքով կոլոտ մի քննադատ»։

Պատահաբար երազիս մեջ լսեցի Նարեկացու ձայնը կերկեր,&lt;br&gt;
որ ինձ հանձնեց իր տեսիլքի էստաֆետը կրոնական,&lt;br&gt;
և ողջ քաղաքը մարդկային,&lt;br&gt;
Աստծո անթարթ հայացքի տակ,&lt;br&gt;
Տիեզերքի ճիշտ կենտրոնում –&lt;br&gt;
հետ եկավ ինձ&lt;br&gt;
Եվ պատմության բառը երգեց բարձրախոսից...

Ժխտման գույները թերևս թանձրացված են Արտեմի գրաբանական ընկալումներում և սակայն բանավեճի ոգին ոչ այնքան բացասումն է, որքան ինքնահաստատման ձգտումը, հանգամանք, որ հակընդդեմ կարծիք է խմորում գրական ասուլիսներում։ Այս տեսակետից Արտեմ Հարությունյանի պոետական ինքնության բացահայտումի բացառիկ անդրադարձ է [[Սիրանույշ Մարգարյան]]ի «Միֆի՞, թե՞ ապամիֆականացված իրականության բանաստեղծությունը» խորիմաստ վերլուծականը («Գրական թերթ», 2011, հ. 25)։

Էականն այն է, որ Արտեմ Հարությունյանը ոչ միայն բանավիճում է «տեսականորեն», այլև ստեղծում է իր բանաստեղծությունը, «էպոխայի մետամորֆոզների» մոլորակային ընդգրկմամբ, մետաֆորի ընտրությամբ, երևակայության անպարագիծ հայտնատեսությամբ, կերպավորելով իր անհատականության դեմոնական կեցվածքը։ Բայց գրականության ժամանակի բանավեճն այստեղից միայն սկսվում է, որին ես կանդրադառնամ սույն հոդվածի վերջաբանում։

Իսկ այժմ մի այլ բանավեճի մասին, որին բացահայտ կամ անարձագանք ձևույթ է տալիս [[Գուրգեն Աճեմյան]]ի «Մահարիական» սերիալը։ Գրողի որդու՝ Գուրգեն Աճեմյանի ձգտումը՝ վերագնահատելու [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարու]] ստեղծագործության գրապատմական արժեքն ու ժամանակների մտայնությամբ արտահայտված վերապահություններն ու անցողիկ էջերը, միանգամայն գնահատելի են թե՛ հոգեբանորեն և թե՛ գրականագիտական ճշգրտումների իմաստով։ Եվ նրա առաջին ելույթներն ու «Այրվող այգեստանների» գիտական հրատարակության կոմենտարները որոշակի հետաքրքրություն էին ներկայացնում հարցի ճիշտ դրվածքով և օբյեկտիվ-վերլուծական մեթոդով։ Սակայն հաջորդ հոդվածներում սկզբունք ընդունելով տանդեմի էթիկական չափանիշը, փաստերի օբյեկտիվ-քննական դրվածքին փոխարինեց սուբյեկտիվ միտումը, ուր Մահարու լուսավոր կերպարին ներկայանում է երկրորդի նեգատիվը։ Լույսի և ստվերի այդ մեթոդով են կառուցված «Մահարին և Վարպետը», «Ստեփան Իլյիչը հերքում է», ապա Մահարի-Թոփչյան հարաբերություններին նվիրված հոդվածները։ Դիտենք, օրինակ, «Ստեփան Իլյիչը հերքում է» հոդվածը («Գրականագիտական հանդես», 2011, հ. 284)։ Խոսքն սկսելով «Այրվող այգեստանների» վերաբերյալ [[Ստեփան Զորյան]]ի բանավոր արտահայտած «թանկ և ուրախալի» «ջերմ գնահատության ու վերաբերմունքի» առիթով Զորյանին գրած Մահարու նամակից և ի հեճուկս դրա, ի պատասխան Մահարու նամակի, Զորյանի գրառումներում «Այրվող այգեստանների» հարուցած հիասթափության և «արվեստի տեսակետից» անարժեք ու «մակերեսային» վեպի բնութագրականներից՝ «թեթևամիտ ընթերցողի» ճաշակ, «գավառական ֆելիետոնիստի» գրիչ, վեպի ժանրի արվեստի գործ ստեղծելու անկարողություն և այլն, Գուրգեն Աճեմյանը բնականաբար փորձում է պարադոքսը բացահայտել եթե ոչ գրական-գաղափարական, ապա էթիկական տեսակետից։ Եվ պատասխանը գտնում է։ Մահարու հոդվածներից, նամակներից ու այլ գրառումներից վկայակոչում է բազմաթիվ անոնիմ և սակայն միանգամայն թափանցիկ ասույթներ, որոնք նեգատիվի վրա են գծագրում Ստեփան Զորյանի մարդկային նկարագիրն ու գրական վաստակը։ Հետևությունն ինքնին պարզ է՝ «Զորյանն ինչ-որ մտքեր թղթին էր հանձնում ոչ թե հասարակության ու գրականության շահերից ելնելով, այլ «հաշիվ մաքրելու» մանր նպատակով»։ Եվ այսպես, պատեհապաշտ մի գրող, որ կյանքի փորձություններից «միշտ չոր է դուրս եկել», քանզի ինքնապաշտպանության իր զենքը եղել է «ոչ միայն գրական, այլև քաղաքացիական չեզոքությունը, խառնակ գործերից հեռու մնալը, զգուշավորությունը», հատկանիշներ, որոնք մշտապես օգնել են նրան գոյատևել, «մնալ ջրի երեսին», արժանանալ փառքի, կոչումների, պատվավոր պաշտոնների, շքանշանների, «մի տեսակ գրական գեներալիսիմուս»։ Որպես գրող ընդամենը «մի քանի ճանաչված պատմվածքների հեղինակ» է, արդիական հնչեղություն չունեցող պատմավեպեր հեռավոր անցյալի մասին, որոնց ոգեկոչումները կարելի է համեմատել մայիսմեկյան կոչերի հետ...», իսկ «ժամանակակից թեմաներին դիմելիս դուրս են գալիս հեղկոմի նախագահներ, գրադարանի աղջիկներ, թիթեռնիկի կյանքով ապրող ինչ-որ կոմունա կամ մի կյանքի պատմություն, որին ի դեպ, փթերով աղ ու պղպեղ է պակասում Գ. Մահարուն «մանկության ու պատանեկության կողքին դրվելու համար»։

Ահա այսպես, ներկայացնելով Մահարու բացասող բնութագրումները Զորյանի մարդկային ու գրողական կերպարի վերաբերյալ, հոդվածի հեղինակը ոչ միայն չի տողանցում որևէ վերապահություն, կամ փորձում մեկնաբանել փաստարկների օբյեկտիվ շարժառիթները, այլև ավելի է խտացնում գույները, ժխտելով Զորյանի գրական ժառանգության մնայուն արժեքները։ Նրա մտքով անգամ չի անցնում իր բնորոշումները ստուգելու Զորյանի անձի և գործի վերաբերյալ գրականագիտական մտքի հետազոտությամբ վավերացված արժեքաբանական դրույթներով։ Իհարկե, նույնիսկ հերքման արժանի չէ «Այրվող այգեստանների» վերաբերյալ Զորյանի սուբյեկտիվորեն հիշաչար (թերևս հոգեբանորեն հասկանալի) տեսակետը, սակայն նույնքան սխալ է այդ հիման վրա ժխտել դասական գրողի գեղարվեստական արձակի գրական-պատմական արժեքը։

Ես հանգամանորեն եմ անդրադառնում □Ստեփան Իլյիչը հերքում է...□ հոդվածին, քանզի այստեղ ավելի շեշտակի է ընդգծված Մահարու ստեղծագործության վերագնահատման անդրադարձումներում Գուրգեն Աճեմյանի հետազոտական մեթոդի սուբյեկտիվ միտումը։
□Մահարին և Վարպետը□ քննախոսականի (□Ազգ□, 24 սեպտեմբերի, 2011) վերջաբանում Գուրգեն Աճեմյանը գրում է, որ Մահարու □Իսահակյանապատումը մի ամբողջ գիրք կկազմի□, և □Մահարի-Իսահակյան հարաբերությունները կարիք ունեն լուրջ ուսումնասիրության□ և հարցի դրվածքով ոչ միայն երկու գրողների անձնական հարաբերությունների ճշգրտման սկզբունքով, այլև գրական-պատմական ու գեղագիտական ավելի ընդհանուր-տեսական խնդրառության տեսակետից։ Դա պատշաճ է գրող Մահարու անսովոր ու անկրկնելի կերպարի պարագայում։ Եվ այն հղումները, որ 14 
հոդվածագիրը քաղում է Մահարու ասույթներից, հաճույք են պատճառում ազգային բանաստեղծի հանդեպ ունեցած պաշտամունքից, անգամ այն պահերի ներքին զգացողություններում, երբ ակնարկում է Իսահակյանի քաղաքացիական պահվածքի □աններելի□ շեղումների մասին։ Փաստարկն Իսահակյանի □Իմ ազատ և ստեղծագործ ժողովրդի հետ□ հոդվածն էր, որտեղ նոր-նոր հայրենիք վերադարձած բանաստեղծը, որին □մեծ վիշտ էր պատճառել... մի քանի գրողների բանտարկությունը□, ծանոթանալով □իրերի և իրադարձությունների հետ□, համոզվում է, որ □մեր կառավարությունը (որին անպայման վստահում ենք) և ժողովուրդն ուրիշ կերպ չէին կարող վարվել□, քանզի այդ գրողները □շեղվել էին ուղիղ ճանապարհից□ և ընթացել բազմաչարչար ժողովրդին վնաս բերող □դատապարտելի□ ճանապարհով։ Երևույթի բարոյական գնահատականը տալիս է Ս. Վրացյանը, որպես թե Իսահակյանը, որ □գաղափարական ու բարեկամական կապերով կապված է Խանջյանի, Բակունցի, Մահարու, Ալազանի հետ, որոնք նետված էին Ստալինի և Բերիայի կոշտ կրունկի տակ□, իրավունք չուներ □ընկերների դիակների վրա իրեն համար անձնական բարեկեցություն հաստատել□։
Ետադարձ հայացքով իրերն այլ դասավորություն է ստանում, քան ժամանակի մեջ։ Կարո՞ղէր արդյոք Իսահակյանը չգրել այդ հոդվածը և կարո՞ղէր չասել այն, ինչ ասել է։ Մի՞թե կարելի է կասկածել, որ հոդվածը պարտադրված է, դրան գումարած նաև □կոլեկտիվ անգիտակցականության□ (Յունգ) հասարակական կարծիքի հոգեբանական ադապտացիան, որի հանդեպ արքաներն անգամ անզոր են։ Պետք էր հասկանալ նաև Իսահակյանի տագնապալից վիճակը ՊԱԿ-ի հսկողության ներքո։ Արտառոց չէ՞, որ անգամ Ստալինի անձի պաշտամունքը պսակազերծող կոմկուսակցության պլենումից հետո Հայաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղարը, հանգուցյալ Իսահակյանի հուղարկավորման ճառում շեշտադրում է, թե կուսակցությունը մեծարելով բանաստեղծի գրական ժառանգությունը, քննադատաբար է մոտենում նրա գաղափարական սխալներին։ Այնուամենայնիվ, բոլոր կարգի վերապահումներով հանդերձ, Աճեմյանի հոդվածում չպետք է տեղ ունենային Իսահակյանին անվանարկող արտահայտություններ։
Մահարի-որդին փորձում է ամեն կերպ սրբագործել հայր-Մահարու գրական ու մարդկային կերպարը, զրկել նրան սխալվելու իրավունքից և իրերի շարժումն ամենուրեք ենթարկել նրա կամքի ազատ զեղումներին։ Դա հակաբնական է առհասարակ, առավել ևսանհաշտ Մահարու պարագայում։ Այս իմաստով անակնկալ չէ Ալեքսանդր Թոփչյանի □Բանսարկության հաղթարշավը...□ պատասխան հոդվածը (□Ազգ□, 8 հոկտեմբերի, 2011), որն ուշագրավ է ոչ միայն հարցերի արժանապատիվ լուծմունքով, այլև Գուրգեն Աճեմյանի բանախոսական մեթոդի նեղահայաց սուբյեկտիվիզմը ցուցադրելու առումով։15 
3
Քննադատության ուշադրությունից չվրիպեց Վարուժան Այվազյանի գրականությունը։ Գրվել են բազմաթիվ հոդվածներ, որոնց անդրադառնալու խնդիր չունեմ, այլ միայն ուշադրության առնելու քննադատական որոշ դիտարկումներ։ Գրականագետ Սուրեն Աբրահամյանը փորձեց հերմենևտիկ վերլուծությամբ վերծանել գրողի գեղագիտական կոդագրումները □Ճանճի ամիսը□ և □Անավարտ կենսագրություններ□ երկերում, սակայն գրական շրջաններին այդպես էլ հասու չեղավ այվազյանական բնագրի մեկնության բանաձևը։ Ե՛վ բնագիրն էր բարդ, և՛ քննադատի լեզուն։ Թերևս կարիք էր զգացվում իր՝ գրողի ինքնաբացահայտմանը։ Նման մի փորձ էր □Լույսն անմեկնելի□ հոդվածը, որը թեև նվիրված էր Հակոբ Մովսեսի պոեզիայի վերծանությանը, այնուամենայնիվ արտահայտում էր գրողի գեղագիտական հայացքների որոշ հղումներ։
Ինքնին ուշագրավ են Այվազյանի հոդվածի արձագանքները, հատկապես, քննադատության ասպարեզում ինձ անհայտ Նաիրա Համբարձումյան անունով մեկի ստորագրությամբ տպագրված □Լույս-Ա-Պտույտ□ հանելուկային վերնագրով հոդվածը, որը սակայն Վարուժանի հոդվածի պարզ իմիտացիան է, քան մեկնության փորձ։ Վաղուց անտի գաղտնիք չէ, որ □ամեն ինչ արտացոլված է ամեն ինչում□, հետևաբար □Ի սկզբանե էր Բանն□, Լոգոս, Ալքիմիա հասկացություններն այլևսառեղծվածներ չեն և արծարծել ու վերարծարծել են բազում իմաստասերներ, ընդհուպ մինչև □ինքնին իրի□ գիտությունը Հայդեգերի, Գասետի, Պոլ Վալերիի, Էկոյի մեկնություններում։ Բայց եթե այս իմաստասերներին անհասկանալին միանգամայն հասկանալի էր, ապա Վարուժան Այվազյանին թերևս տրված է միայն անհասկանալին։ Այդպես էլ նրան ընկալում էր իր □մեկնաբանը□. □Եվ ընդհանրապես էլ պետք չէ գլուխ կոտրել՝ հասկանալու համար, ինչ էր ուզում ասել Վարուժան Այվազյանը □Լույսն անմեկնելի□ հոդվածում, քանի որ ալքիմիան, որ Լոգոսի տիրույթում է և ձևաստեղծում է Լույսը... ոչ այլ ինչ է, քան ինքը Բան անքննելին□, որը նշանակում է □Անհաս լինել խոսքի (Բանի) կոսմոլոգիական շերտերին□։ Եթե այստեղ է Վարուժան Այվազյանը, –ապա գաղափարը կա, բայց ինքը չկա։ 
Ի դեպ, նկատել եմ, որ սույն հոդվածագիրը թույլ է տալիս գրական էթիկայի եթե չասեմ արատավոր, ապա մերժելի խախտումներ։ Բանն այն է, որ նա արտագրում կամ իմիտացիայի է ենթարկում այլևայլ հեղինակների գրությունները, ներկայացնում այն որպես սեփական ստեղծագործություն, առանց նույնիսկ աղբյուրի նշման կամ անուղղակի մեջբերումների չակերտավորման։
Բայց դառնանք Վարուժան Այվազյանի առեղծվածին։ □Գարուն□ ամսագրի սույն թվականի №5-6-ում տպագրվել է նրա □Գաղտնի անունը□ հոդվա16 
ծը։ Կարդալով այն, ակամա հիշեցի ժամանակակից ամերիկյան գրող Պոլ Օստերի □Ապակե քաղաքը□ վեպի հերոս Պիտեր Ստելմենին։ Վեպում սոցիոլոգիայի այս պրոֆեսորը հանգել էր այն եզրակացության, որ հասարակական կյանքի աններդաշնակության պատճառը բառերն են։ Բանն այն է, որ իրերը, երևույթները դարերի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխությունների, սակայն մենք շարունակում ենք նրանց կոչել նախաստեղծ անուններով։ Պրոֆեսորի կարծիքով, պետք է ստեղծել նոր լեզու, նոր բառիմաստներով, այլապես հասարակությանն սպառնում է Բաբելոնի ճակատագիրը, ուր մարդիկ ու ազգերը ընդհանուր խառնակության մեջ չէին հասկանում միմյանց։ Աշխարհը ղեկի վրա է, պետք է վերաշինել այն, ասում է Ստելմենը, այսինքն՝ հայտնագործել նոր լեզու, որն արտահայտի մեր նորօրյա պատկերացումները։ Իր գյուտը նա փորձարկում է որդու՝ կրտսեր Ստելմենի վրա։ Կտրելով նրան արտաքին աշխարհի հետ որևէ շփումից, հայրը տղային մեծացնում է ինքնահնար ցնորքների մտավոր աշխարհում, նրա համար ձևավորելով մի հերմետիկ լեզու, որով տղան փայլում էր վարժ, անսխալ տրամախոսությամբ, սակայն որքան վերամբարձ ու հռետորական, նույնքան և անկապակից ու անհանգրվան։
Ես գնահատում եմ Վարուժան Այվազյանի գրական տաղանդը և որոնումի հակված նրա երկերի մտավոր լարումները, և իմ այս համեմատությունը բոլորովին հեռու է հեգնական շեշտից։ Իմ նպատակն է ցույց տալ նրա գեղագիտական բանաձևերի վիճահարույց անավարտությունը։ 
Կարդում եմ Վ. Այվազյանի երկարուձիգ հոդվածը և փորձում եմ գտնել հիմունքային նախադասությունը, որ իմաստ է տալիս նրա մտքի տրամաբանությանը։ Բայց ապարդյուն։ Ամենուրեք մտքի անորոշ դեգերում, գտնելու ինչ-որ անհայտ, որի հանդեպ հասկանալի ներկան սոսկ ժխտումի է արժանի։ □Եթե թվի կատարելությունը որպես ինքնօրինակ լեզու պոռթկաց ու եղավ միանգամից, – գրում է հեղինակը, –ապա բառինը (թեև բառից անհաստատ է թիվը՝ թվինը) հատկապես նախադասությունը դեռևս լռության մեջ է□ (?), (□Գարուն□, 2010, №5-6, էջ 42)։ Սա հիմնարար դրույթ է, որի փակագծերում Այվազյանը տարրալուծում է հայ մշակույթի ենթական ու ստորոգյալը, համախառնելով այն լրացուցիչ անդամների մշուշապատ բաղադրիչներով։ □Անդադրում մաշվում են պատկերներն ու սյուժեները, – գրում է նա, – հնանում են հագուստները ժամանակի ու կերպարի, ձանձրացնում, հաճախ հեղափոխվում է բարոյականությունը, գեղեցկուհու պես փոփոխական է ճաշակը, քանի գնում, ավելի քչերին է վսեմացնում դասականությունը և անկասելիորեն ինքնահաստատվելու են գալիս ըմբոստ ու ժամանակն իրենց պատկանեցնող նորերը։ Մենավոր ու հին գիրն է նրանց առաջ պատնեշ ու թիկունքում ապավեն ճշմարտության որոնումի փորձը, որ կարող են հանդուրժել այդ նորերը և 17 
մշակույթի աշխարհը, ուր այլևսամփոփ է կյանքը, տրված են պատասխանները և որ, միաժամանակ բացակա է ամեն մի նորի երազը□։ 
Պատկերավոր այլաբանությամբ պաճուճված այս խոսքերում ոչինչ նոր գաղափար չկա, այլ միայն դասականության վերաբերյալ ժխտումի անգիտակից ցուցմունքը, որ մի տեսակ ելակետային իմաստ է ստանում հետագա շարադրանքի համար։ □Հեռավոր և անպայման ուշացած հետևորդը մնալով բոլոր լուրջ ու թերի գրական դպրոցների սկզբունքների ու ոճերի պատմական կենսագրության ճակատագրականությամբ դեռևս կուլ ենք տալիս արդարացումն ու փոքրիկ ուրախությունը հետևորդի, այնինչ մեր գիրը չծնեց ոչ մի դպրոց, որ իր ընդօրինակողն ու հետևորդն ունենար։ Ընթացքի ոչ մի շրջադարձ չփայլատակեց մեր գտածի ներքաշող լույսով, չարեց առ ճշմարտությունն իր վարակիչ քայլը և, ահա, դեռևսու արդեն ինքնօրինակ խարխափում է օտար արահետների վրա ամեն անգամ հիսուն տարվա չափ մի ժամանակում մաշվածորեն յուրացնելով որևէ մի անցյալ ընթացումի համարձակությունն ու վաստակը (պատահական չէ պատմավեպերի առատությունը)□։ 
Ամեն ինչ ասված է այստեղ և այստեղ է հոդվածի թե՛ ձևը, թե՛ հարցադրումը և թե՛ բովանդակությունը, շարադրանքի ու մտածողության դոմինանտը։ Իմաստ չունի այլևս դիմելու ընդարձակ մեջբերումների, և արժե միայն հետևել մտքի կրկնաբանությանը ազգային ու համաշխարհային գրականությունների փորձառությունից արտածված □գեղագիտական□ մանիֆեստացիայի պատառիկներին, ինչի պատճառները կարելի է վերագրել պատմական ճակատագրին, մշակութային կտրվածությանը, եկեղեցու անգրագետ ձևույթին, քաղաքային անազատությանը, միայն ազգային գոյաձևում քարոզող գրողի անհատականությանը, տնտեսական զարհուրելի հետամնացությանը և գուցե էլի։ Իհարկե, ըստ տեսաբանի, եղել են հազվադեպ անառիկ պոռթկումներ, որոնք Խորենացուց, Եղիշեից, Բուզանդից, Կողբացուց սովորում էին Բանի վսեմությունը □և նրանց իսկ իրենցով հնչեցնելով իրենց ժամանակի ու ապագայի հղացքի թարգմանում իր կանչվածությունն ապրելու եկած ազգի ոգու պատասխանատվությունը□ (???)։ Ահա դրանք են կյանքի դարբինները, բայց դրանք միայնակներ են, այսօրվա □ուսումնասիրված□ վիճակով իսկ անճանաչ, թեկուզ և բնազդորեն մշտական ու հաճախ անանուն (??), որոնք սակայն □գրողի ժողովրդականության□ կեղծ հասկացությամբ □կղզիացվեցին որպես անճանաչ մեծության կուռքեր և նրանց արարքները լցնող □գրական ընթացքը□ կամ ընթացիկ գրականությունը նրանց շահարկելով առավելս փակեց նրանց ճանաչման ու արժեքի նպատակները...□, և այսօր նրանք □կյանքի գրականության□ Բանի քննախույզները չեն, նրանք կուռք են և դրոշակ, որովհետև նրանց ընթերցելը պահանջում է իմացություն (???)։18 
Ըստ էության այսքանով ավարտվում է տեսաբանությունը։ Շարունակության մեջ նույն մշուշապատ □վերլուծականներն□ են արդի հայ գրականության տիրույթի անլիարժեքության վերաբերյալ։ □Գետնամած որոշակիություն... ժամանակավրեպ չափանիշ□, ուր պատմականությունը չափվում է □օգտագործման մաշվածությամբ ու իմաստակությամբ, հոգևորը տերտերական վարքաբանությամբ, իդեան՝ փարիսեցիությամբ□, որոնք խանգարում են ժամանակակից լեզվի կայացումը□։ Այսպիսին է հայ արձակի պատկերը, առաջին հայացքից պատմալեզվականության աղետալի դեմքով, ուր առ ոչինչ է ճշգրտությունը, բառի դիրքային ճկունությունը, □փոխարինող□ բառի խարխուլ կիրարկում, պատկերի անտրամաբանություն, գրական նշաններով աղճատված ոչգրականություն։ Եվ այսպես, մեր արձակում □ուղղակի վթար է... լեզուն արձանագրային-հուշագրայինին խառնած պարզունակ քնարականություն, միտքը փաստագրական կամ հայրենասիրական-պատմական, տրամադրությունը տառապանքա-ողբակոծային... առտնին-պատմական իրականության աղքատիկ ցուցադրում և □որը թվում է բուն իրական կյանքն է, այնինչ այդպիսով սպանված միստիցիզմը, խորհրդավորը, անդենականի զգացողությունն անգամ մեր գրականությանն այլևսանհարիր են□։ Թերևս միայն պոեզիան է մի փոքր չափաքանակով կրում ճշմարիտ գրականություն կոչված երևույթի նշույլները։ Այսպիսով □մենք ոչ միայն խուսափում ենք կյանքի գրականությունից, ոչ միայն Բանն ու բանականությունն ենք մերժում (ինտելեկտուալիզմը), այլև ինքներս ենք մնում կյանքին անմասնակից□։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե բացասման կիրքը հեղինակի հայացքը հանգեցնում է փակուղու։ Իրականում ճիշտ հակառակը՝ նրա մտահոգությունների, ձգտման, ընդվզումի ընդերքում գործում է մտքի հեղափոխությունը, մի նորահայտ ֆուտուրիզմ, որ փորձում է նորոգել գրականության աշխարհայացքը նոր իրականության (?), նոր լեզվի (?), ավետարանական ու աստվածաշնչյան նոր աղերսների, քրիստոնեական մորալի և եվրոպականացման հայտնությամբ։ Եվ անգամ նշմարում է ապագայի կուռքերին, որոնք գալիս են և գալու են նորոգելու մեր հոգևոր տիեզերքը աստվածաշնչյան առաքելությամբ։ Եվ այն ժամանակ □Մեծ Ապրողը (?) ստեղծվելու է գրականությամբ, որն այլևսոչ մի դեպքում չի մնալու ճանաչողական-իրար մասին իրար պատմող հորիզոնական ընթացքի աշխարհիկ մակարդակում, այն ստեղծվելու է այլևս վերձիգ-ուղղահայաց առ Աստված ու առ ճշմարտություն, որի հոգևորությունը չունի որևէ զիջումի իրավունք□։ Ինքնին հասկանալի է, որ Վարուժան Այվազյանի գրական մանիֆեստը իր գրականության տեսական ազդարարն է, որպես թե ինքը կոչված է ընդհանուր հայտարարի բերելու համաշխարհային գրականության փորձառությունը և հայոց կենսագրության ու հայոց գոյալեզվի խոչուխութերի հաղթահարմամբ, հին հունական մտածո19 
ղության ու փիլիսոփայության յուրացումներով, Աստվածաշնչյան եվրոպական մտքի իմացությամբ և □նրանց գրով իր խոստումնալից լռությունը առ մարդ բացելու հրճվանքը կամք է դարձնում□ և քրիստոնեական-եվրոպական մշակույթը դարձնում հայրենի գրականության հեռանկար։ 
Լռությունը փարատելու հրճվանքը պաթետիկ զեղումների հաճույքի է տրամադրում, թե □Տագնապահարույց հոգատար ձայներից հետո արարումի լռությունն է իջնելու կամ աշխարհի մենությունը□ (?), որ հենց այդ ձայներով էլ ահա երիզվում է (?)։ Այսօրվա սթափ արժեքներ ուզում ենք գտնել, որոնումն ինքնին ձգելու է այլևս կյանքի նպատակով (?), սակայն լաբիրինթոսի դուռը խոր անցյալում է (?), որ միևնույն է բացվելու է այսօրվա վրա և գրականության այստեղ ու կեցուցիչ երթը անմիջապես մեր միջով շառաչելու է□ (?)։
Այս բարձունքից գրող-տեսաբանը խորհուրդ է կարդում գրականագիտությանը, ենթադրելով արմատական բախում նրա և գրական նորոգության միջև, պարտադրելով գրականագիտության □համաքայլություն□, թեկուզև մշակութային մշտական դաշտը պահպանելու համար, ինչը նրա ամենամեծ բացթողումն է, այսինքն, որ □իրականությանը պարզորեն կառչած գրականագիտությունը□ վերջապես հրաժարվի □գրական արժեքները, իրականությունը փաստագրելու չափանիշից□, և գեղարվեստական կամ պայմանական իրականությունը տարբերակի առօրյա իրականությունից և գիտակցելու, որ □գրողի արժեքը քննելիս□ անհրաժեշտ է ելնել արվեստի բարձր չափանիշներից։
Ասեմ, որ իմ անդրադարձը Վարուժան Այվազյանի հոդվածին, բնավ միտում չունի նրա հայացքների քննական ու քննադատական վերլուծության։ Այլ նկատելու, որ հեղինակը պարզապես դեգերում է մոլորությունների անձև ուղիներում՝ երևակայելով ինչ-որ □նոր արվեստ□ հայտնագործելու առաքելություն։ Պարզապես ուզում եմ հիշեցնել, որ նրա առաջադրած դրույթները բացարձակապես որևէ նորություն չեն հուշում։ Ամեն ինչ ասված է, և ասված է վաղուց։ 
Ժամանակ առաջ ես կարդացել եմ Վարուժան Այվազյանի մի ձեռագիր վեպը, որի լրամշակված տարբերակը □Պատմություն մեծն Կովկասի□ խորագրով այժմ տպագրվում է □Գարուն□ հանդեսում։ Իմ ընկալմամբ միանգամայն գրավիչ է վեպի փիլիսոփայական գաղափարը (իդեան), էթնիկական նախասկզբի ընտրությունը՝ բանավոր-բանահյուսակա՞ն, թե՞ գրավոր։ Հիրավի տիեզերական նախասկիզբ, որ ուղղություն է տալիս տվյալ էթնոսի պատմությանը։ Այստեղ և՛ նորարարություն կա, և՛ ոճի անհատականություն, և վեպի գրական արժեքն ավելին է, քան հեղինակի տեսաբանությունը։ Ուրեմն, արժե՞ արդյոք և տեղին չէ՞ խորհուրդ տալ գրողին զբաղվել ավելի գրականությամբ, քան □նորաբանությամբ□։ Առավել ևս, որ չի տիրապետում որոշակիորեն գիտակցված ու տեսականորեն վերջավորված իմացությունների։ Ես ճանաչում և գնահատում եմ Վարուժանի գրողական տաղանդը և նրա ձգտումը 20 
հաստատելու իր ոճի ինքնատիպությունը։ Ոճը իրոք կա, բայց նրա գեղագիտական բանաձևնէ անավարտ ու չձևավորված, առավել ևս նորարարության իմաստավորումը անհասկանալիությամբ, որն ինքնին աբսուրդ է։ 
Խնդիրը Վարուժան Այվազյանի պարագան չէ, այլ գրական հայացքներում նկատելի դարձած մտավոր անկարգապահությունը, ներքին ազատությունը մտահայաց տեսաբանության, որը ո՛չ պատմություն է ճանաչում, ո՛չ տրամաբանություն, այլ տարածության մեջ դեգերող փուչ կամ լեցուն բառերի չպատճառաբանված ու անմեկնելի բանդագուշանքներ։
Նույն այս ուղղությանը պիտի վերագրել նաև նորահայտ մի անունի՝ Մարիամ Կարապետյանի մեկ թե երկու հրապարակումները □Գրական թերթում□։ Վերջինը □Բառերը տարածության մեջ□ հոդվածն է, ինքնահնար իմաստավորումներով՝ պատճառը, կառուցվածքը, որոնումը, պատկերը՝ որոնք □Հիման□ նախաբանի նշումով ակնարկում են բառերի թափանցիկ իմաստազրկումը, եթե... Դժվար է ըմբռնել պոեզիայում բառերը □կողքից դիտելու□ իմացականությունը, բայց ընդհանրացումը հասկանալի է՝ □պոեզիան ոչ միայն իրականությունն է պատկերում բառերով, այն ցույց է տալիս այդ բառերի ու ասելիքի անջատ, հարևանաբար գոյություն ունենալը□ (□Գրական թերթ□, 2010, №31)։ Պոեզիան նմանեցնելով □ռեգրեսիվ տնտեսագիտությանը□՝ հոդվածագիրը մեկնաբանում է, որ ինչպես □զարգացած տնտեսությունն ընտրում է կատարելագործման ճանապարհը՝ քիչ ռեսուրսներով շատ արդյունք□, նույնպես և պոեզիայում □տեսանելի, մատչելի կիրառումը՝ շարժումն արտաքին միջոցներով, տեսանելի պատկերային մակերեսների յուրացմամբ, երևի նման ավարտվող ճանապարհ է, որին պիտի փոխարինի ներքին ընթացքի շարունակությունը□։ Ապա հաջորդում են բառի կառուցվածքային ու պատկերի տարածականության հատկանիշների բնութագրումները։ Կարդում ես և պարզապես տարակուսում, թե ինչ իմաստ ունի առանց անհայտի մտավոր հավասարումների այս լուծմունքը։ Մի՞թե ապացույցի կարիք ունի, թե բառիմաստը պետք է ճիշտ ընկալել, ճանաչել բառի ինքնությունը, մի բառը տարբերակել մի այլ բառից, բառերը ներդաշնակել նախադասության մեջ և այլն, ապա թե □տեքստ շարադրելիս հասկանալ լինքերի անհրաժեշտությունը□, թե □ամեն մի բառ լինք է□, թե □ամեն բառի ետևում մի ուրիշ տեքստ կա□ և նման մտավարժանքներ, որոնք հանգում են անհամարիչ և անհայտարար կոտորակի ընդհանրացման. □Ոչնչաբանությունը վերածվում է Բառի։ Սա անընդհատ գործընթաց է՝ բանաստեղծության հղացման, գրության ու ընթերցումների ընթացքն ընդգրկող։ Բանալի է գրության ու առավելագույնս թափանցող ընթերցանության համար։ Սա ներքին, չերևացող գիտակցումների ամբողջություն է, տեսություն, որ շարունակ քո մտքում է, մեխանիզմ, որ տրամաբանություն է□։21 
Ամեն ինչից երևում է, որ հոդվածի հեղինակը նախափորձերի որոնման մեջ է, և գնահատելի է նրա հետաքրքրությունների տեսական ուղղվածությունը։ Մնում է հաղթահարել մտքի էկզալտացիան գիտելիքների հիմնավոր յուրացմամբ և բնագրերի առարկայական վերլուծությամբ։
4
Եթե փորձելու լինենք, այնուամենայնիվ, ուղղություններ նշմարել արդի գրական հայացքներում, ապա կարելի է առանձնացնել Վիոլետ Գրիգորյանի □Ինքնությունը□, Վարուժան Այվազյանի հերմենևտիկան (□Գաղտնի անունը□), □Գրեթերթը□, □Ակտուալ արվեստը□։ Խոսքը քննադատական հայացքի անհատական հղումի մասին չէ, այլ գեղագիտական նոր ուղղության հայտի, որ ուղղորդվում է գրական մանիֆեստի տեսական առաջադրմամբ։ Ես առիթ ունեցել եմ անդրադառնալու Վիոլետ Գրիգորյանի □Ինքնության□ բնութագրմանը, ապա □Գրեթերթին□ վերագրելով այն երիտասարդ սերնդի գրական փորձառությունը, իրողություններ, որոնք իրենց հետքն ունեն գրական շարժման ընդհանուր հոսքում։ Սույն հոդվածում անդրադարձել եմ Վարուժան Այվազյանի գրական մանիֆեստի գլխավոր սկզբունքներին։ Այժմ հետաքրքրական է դիտել □Ակտուալ արվեստի□ գեղագիտությունը, հիմք ընդունելով □Ի պոլիտ-Արտի□ վերջին մանիֆեստը (3-րդ հարկ)։ Հարկի մանիֆեստում արվեստի սահմանումները գրեթե անընդգրկելի են՝ օբյեկտիվ արվեստ, հոգնած արվեստ, ծիծաղելի արվեստ, թշվառ, խեղճ, վերջացած, հնարամիտ, մերկ, ռազմատենչ արվեստ, գերեզմանային արվեստ, նոն-կոնֆորմիստական արվեստ և այլն։ Իսկ երդումը արվեստի աստծուն կանոնակարգված է զգաստ, խոհամիտ և օգտապաշտական նվիրումի գիտակցությամբ՝ լինել անկախ, ստեղծագործել ապագայի համար, արվեստը ծառայեցնել միայն արվեստին, արվեստը դուրս չբերել անիրականի շրջանակներից, առաջնորդվել ինտուիցիայով, ստեղծագործել միայն հիացմունքով, սիրել ինքն իրեն և ուրիշներին։ Սա Արման Գրիգորյանի երդումն է, որ մի էական չափով արտահայտում է ակտուալ արվեստի բնույթն ու ուղղությունը։ Եվ, այնուամենայնիվ, ակտուալ արվեստի ուղղությունը բնութագրելու տեսակետից սկզբունքային նշանակություն ունի Հայրենիք-մայրենիք հասկացությունների փոխատեղությունը, որի □ճակատագրի էսքիզը□ բացահայտում է փոխտեղության իմաստն ու □մայրենիքի□ սոցիալ-փիլիսոփայությունը։ Եվ այսպես. □Մայրենիքը ցանցային կառույց է (ո՛չ հասարակական կազմակերպություն, ո՛չ տերիտորիալ միավորում). Մայրենիքը պետականության՝ հայրենիքի տարասեռ հակակշիռն է. Մայրենիքը պետականի ու ազգայինի քաղաքական տարանջատման ամրագրողն է (մեկը մյուսի անունից հանդես չի կարող գալ)□։ Ավելի պարզ համեմատականը. 22 
եթե □պետությունը իրավական կանոնավորման համակարգ է տերիտորիալ պատասխանատվությամբ□, ապա □մայրենիքը աննյութական արժեքների արտադրության գնահատման, մշակման ու փոխանցման կառույց է□։ Ապա հաջորդում են հռչակագրի ևսերեք հատկանիշներ, որոնք ըստ էության ածանցյալ են հիմնական հատկանիշների հանդեպ։ Ակնհայտ է նմանությունը Տերյանի □Հոգևոր հայրենիք□ տեսությանը, և ընդհանրությունը տեղին էլ նկատում է Վիոլետ Գրիգորյանը, որի հարցադրման մեջ կարծես զգացվում է մի ներքին կասկած։ Եվ միանգամայն իրավացի։ Քանզի հայրենիքը վեր է ամեն կարգի ֆիզիկական, աշխարհագրական, ազգային ու հոգևոր-մշակութային ատրիբուտներից առանձին վերցրած և հենց դրանց ընդհանրության մեջ է միավորվում էթնիկական մի համապարփակ ընդհանրություն։ Այստեղ արդեն ուշագրավ է գաղափարի վերլուծությունը գրական ընկերակցության կենտրոնական դեմքի՝ Միսաք Խոստիկյանի մեկնաբանությամբ։ Նկատենք, որ մեկնաբանը գաղափարը դիտում է ակտուալ արվեստի իրավաքաղաքական կոնտեքստում։ □Իրավաքաղաքական դաշտում, –ասում է նա, – խոսքը փաստորեն արդարությանն ու արդարադատությանն է վերաբերում, իսկ արվեստի պարագայում՝ □սրտի դավթարին□։ Եթե իրավական ոլորտը պետք է ապահովի մարդկանց արժանապատվությունը հավասարության, իրավահավասարության տեսակետից, ապա արվեստը, փիլիսոփայությունը, որոշ դեպքերում նաև մշակույթը՝ նրանց տարբերության՝ անհավասարության□։ Ոչ այնքան հստակ այս ձևակերպումը ընդհանուր մեթոդաբանական առումով հանգում է առհասարակ ներքին ընդունակությունների, գիտելիքների, աշխարհընկալման հնարավորությունների բացահայտմանը, ինքնաիրագործմանը։ Այստեղ ակտուալ արվեստը ինչ-որ եզրեր է գտնում polit-art-ի (այսինքն՝ քաղաքական արվեստի) հետ։ Եթե առաջինի պարագայում հնարավոր է արվեստագետի քաղաքական կեցվածքի և արվեստի լեզվի ներքին անհամաչափություն, ապա polit-art-ը ենթադրում է արվեստի լեզվի և քաղաքացիականության համընկնում։ Ես շրջանցում եմ հարցի դրվածքում արվեստագետի □հիմարության□ և միամտության հասարակամիտ հասկացությունները գործածելուց, ինչպիսի ենթիմաստով էլ դրանք կկիրառվեն, շեշտելու հիմնականը, որ □քաղաքական գործունեությունից հեռու լինելով poilit-atr-ը հրաժարվում է դրան մասնակցելուց, այլ քաղաքական տարազը ձևակերպում է իբրև արվեստ□։
Բնականաբար, հռչակագիրը չէր կարող հարցի ընդհանուր դրվածքում անտեսել պետություն և ազգ կատեգորիաները։ Խոստիկյանը դրույթը սահմանում է որոշակի. □Այն թեզը, որ ազգը որպես այդպիսին կայանում է պետության միջոցով, –ասում է նա, –այսօր պետք է վերանայել։ Իմ կարծիքով ազգը կազմավորման ուրիշ ձևեր պիտի փնտրի, քան պետության կառուցումն է□։ Սա չի բացառում ազգի ճակատագրի կապը պետության հետ և այնուամենայ23 
նիվ նրա կազմավորմանը նպաստում են նաև այլ գործակիցներ։ Սխալը սկիզբ է առնում հենց ազգի և պետության անջատումից։ Ազգերի կազմավորման դարաշրջաններն անցել են, և գիտությունը մշակել է ազգերի ու ազգայնականության կազմավորման հիմնավոր տեսություն։ Պատմությունն ուսուցանում է, որ այն ազգերը, որոնք պետություն չունեն, ընդհանուր զարգացմամբ դուրս են աշխարհաքաղաքական տեսադաշտից և նրանց ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքն ուղղվում է միայն և բացառապես պետություն ստեղծելու նպատակին։ Այդպես է ընթացել ազգերի և ազգային պետությունների կազմավորման ընթացքը, և պետությունը ձևավորվել ու կառուցվել է ազգի ու ազգայնության հիմքի վրա։ Եվ ապա, ինչպիսի ձևեր էլ գտնի ազգության կայացումը, այնուամենայնիվ այն տեղի է ունենալու պետության շրջանակներում ու նրա միջոցներով։ Ըստ էության դրույթը հանգում է ազգի ֆիզիկական ու հոգևոր կազմույթների տարբերակմանը, պետությանը հատկացնելով ազգի ֆիզիկական ինքնության կայացումը, իսկ ազգայնությանը՝ նրա հոգևոր կազմույթի ինքնակառավարումը։ Ահա այստեղ են սահմանագծվում հայրենիքն ու մայրենիքը, որը միաժամանակ տարբերակում է ազգասիրությունն ու հայրենասիրությունը՝ □Հայրենասիրությունը վերաբերում է պետությանը, երկրին, իսկ ազգասիրությունը՝ մայրենիքին։ Ժամանակն է հռչակել մայրենիք և մտավոր ուժերի զգալի մաս վերակողմնորոշել դեպի դրա կայացմանը□։
Ուղղակի պիտի ասեմ, որ հայրենիք-մայրենիք կոնցեպցիան ակտուալ արվեստի տեսության ամենախոցելի կողմն է։ Պատահական չէ, որ Վիոլետի շեշտակի հարցադրումներին հետևում է ինչ-որ հարմարեցումներով պատճառաբանված մեկնություններ, ուր մի կողմից ակնհայտ է գաղափարի հանգեցումը էմպիրիկ զգացողությունների, մյուս կողմից՝ դրույթի պատմափիլիսոփայական իմաստի սուզումը իռացիոնա-մետաֆիզիկական բանաձևերի վերացարկմանը։ Ի՞նչ արժեն, օրինակ, այսպիսի ձևակերպումները. □Ավանդատար հողն ու ծննդավայրն են զուգորդվում մայրության հետ։ Պատահական չէ, որ հայ գրողները հայրենիքը տեսնում են գերազանցապես իբրև մայր կամ կին՝ հաճախ անարգված։ Մինչդեռ այլազգին, օրինակ, Պուշկինը կարող է ասել. □Լյուբլյու տեբյա, Պետրա տվարենիե□, շեշտելով առնականությունը□։ 
Հարցադրման շրջանակներում վկայակոչվում է Տերյանի □Հոգևոր հայրենիքի□ տեսությունը, ուր ակնհայտ է նյութական ու հոգևոր հայրենիքների հակադրությունը, նյութական հայրենիքի, այսինքն՝ պետության ժխտմամբ, քանզի ըստ բանաստեղծի, պետության շրջանակները հայ ինտելիգենցիայի աշխարհայացքի վրա դնում է □ապոլիտիզմի□ սահմանափակությունը։ Այստեղից Խոստիկյանը ածանցում է, թե □պոլիտիզացիան... պետք է վերաբերի ոչ այնքան պետականության հարցերին, որքան գլոբալ գործընթացներին ու գաղափարաստեղծմանը մասնակցելուն□։ Այստեղ է ստեղծվում այն վեկտո24 
րը, որը բնորոշում է հայի հայ լինելը, աշխարհի որ կետում էլ նա լինի։ □Դա է մայրենիքի կայացման հարցը։ Դա polit-art-ի առաքելությունն է□, եզրակացնում է տեսաբանը։
Հարցազրույցի շարունակությունը կարելի է համարել Վիոլետ Գրիգորյանի □Էխո□ հոդված-էսսեն, որտեղ հեղինակը փորձում է սահմանել □Ինքնության□ և ակտուալ արվեստի ընդհանուր եզրերն ու այլերանգները։ Երևույթը դիտելով ներազգային կյանքի պետական, սոցիալ-տնտեսական ու հասարակական շերտավորումների տեսակետից, Վիոլետը այդ ամենի խաչաձև հարաբերություններում ուրվագծում է մտավորականության ձևափոխումները, որպես թե սովետից եկող ինչ-ինչ կաղապարների □պեչատի թասիբից□ ազատագրված մտավորականությունը հաղթահարում է զանգվածային արվեստի □էքսպանսիան□։ □Բայց ի զարմանս ինձ,–ասում է Վիոլետը,– ընդամենը մի դատապարտող անդրադարձ կարդացի թերթերից մեկում։ Ըստ ամենայնի անտեսանելի հեղափոխությունը պատկերացրածիցս ավելի խորը տեղաշարժերի էր ենթարկել մեզանում կարծրացած մտածողությունը և այդ հեղափոխության հեղինակը, որքան էլ առաջին հայացքից տարակուսելի, հենց մեր շոուբիզնեսն էր։ Ինձ համար Նունե Եսայանի էխոյով աֆիշը ոչ միայն պորտալարով արգանդին կպած սաղմի ներքին լուսանկարն էր, այլև Սովետից ու հետսովետական ազգայնամոլությունից վերջապես կտրվող պորտալարի սիմվոլիկ պատկերը□։ Ոչ այնքան իմաստավոր այս այլաբանության մեջ արտացոլվում է ոչ միայն ինքնության առանձնացումը, այլև ընդհանրությունը ակտուալ արվեստին։ Այս պարագայում պետության հովանավորությամբ հեղինակությունների □էլիտար□ երևացող արվեստի ածականի արժեքայնությունն ավելին չէր, քան □միջին քաղքենու ցնորիզմին հագուրդ տալու պիտակ□։ Դրականը □սովետական գաղափարախոսությունից դեպի շուկա կատարվող տեղաշարժն է□, մնում է միայն իրական հեղինակություններին ասպարեզ տալու գործընթացը, որի համար տակավին մշակված չեն □անհրաժեշտ հասարակական մեխանիզմները□։ 
Չանդրադառնամ մանրամասներին, նկատեմ միայն սովետիզմի մտասևեռումը Վիոլետի հայացքներում, որն, ինքնին, այնքան վերացական է ու արխայիկ, որքան և հասարակական, կուսակցական ու այլ կարգի աստիճանակարգումները, մտավորականության դիմազրկության վերաբերյալ դատողությունները, ինչպես նաև ժամանակակից գրականության իրական վիճակի անփաստարկ պատկերացումները, որոնք խճողվում են □սոցիալական նոտարի□, □Ֆրոյդյան անգիտակից ձգտումներով□ արթնացած Էրոսի ու Տանտալոսի սիրո ու մահվան հակումների, հոտի առաջնորդի արխայիզմով պաճուճված խարիզմատիկ լիդերի ու զանգվածների տարերային մղումներով ոգի առած ընդդիմության ճակատագրական հրաշքի անկապակից անցումներով։25 
Ակտուալ արվեստի ուղղության բնութագրականը ներկայացված է □Ի պոլիտ արտ□ խմբագրականում։ Դիտելով, որ ակտուալ-արվեստը էապես հուշում է մի գործընթաց, □ուր մշակվում են պոլիտ-արտի սկզբունքները□, խմբագրականը բացատրում է, որ □Անձի և հասարակության փոխհարաբերությունները թևակոխել է յուրահատուկ փուլ□, ուր ստեղծվում է աններդաշնակություն անհատին ներկայացնողների և քաղաքականությամբ զբաղվողների բազմության միջև։ Այս պարագայում քաղաքական վերահսկողությունը հնարավոր կլինի միայն այն ժամանակ, եթե արտադրությունը լինի քաղաքական, այսինքն՝ քաղաքական մարմինների քաղաքական գաղափարներ։ □Եթե այդ գաղափարները արտահայտվում են հուզական կերպարի հանգույցի ձևով, գործ ունենք պոլիտ-արտի հետ□։ Արդի հանգամանքներում □քաղաքական ստեղծագործությունը դարձել է հրամայական□, և □արվեստը միշտ էլ ունեցել է քաղաքական ասպեկտ□, սակայն □պոլիտ-արտը մերժում է ագիտ-պրոպագանդիստական պատվերը և ճանաչում է գրողի անհատական ստեղծագործական ազատությունը անկախ քաղաքական կողմնորոշումից։ Այստեղ միաժամանակ ենթադրվում է արվեստագետի անկախությունը զանգվածից, քանզի □մասսան լղոզում է անհատականությունը□, առանց որի արվեստագետին սպասվում է ձախողում։ Այս ամենից հետևում է, որ □Ակտուալ արվեստը չձևակերպվող չգիտակցվածն է, այդու՝ ամենասերտը նվազագույն միջնորդավորված գերանձնականը, իր հրապարակայնությամբ և հասարակականությամբ հանդերձ պարադոքսալ կերպով՝ ամենաքիչ օտարվածը։ Այստեղից էլ արվեստի պատասխանատվության յուրահատկությունը□։
Այն հանգամանքը, որ պոլիտ-արտի տեսաբանները իրենց դրույթները չեն զուգորդում գեղարվեստական փորձի վերլուծությամբ, արվեստի էսթետիզացիայի նրանց պատկերացումները դարձնում են ոչ միայն վերացական և անհստակ բանաձևումների թվացյալ բարդությամբ սքողված։ Իրականում, խորազնին քննությամբ այն ներկայանում է արդեն իսկ տեսությանը հայտնի ճշմարտությունների նորազգեստ կրկնությամբ, նույնիսկ □հասարակական կազմակերպման եռաստիճան կառուցվածքի ոլորտների տարանջատման□՝ իրավաքաղաքական, տնտեսական, աննյութական արժեքների ստեղծում։ Որոշ իմաստով պոլիտ-արտի բացահայտման նպատակին է ուղղված խմբագրականի անդրադարձը Ումբերտո Էկոյի □Հավերժական ֆաշիզմ□ դասախոսության հատվածին, բացառիկ խորությամբ վերլուծական, որ հիացմունք է պատճառում փիլիսոփայական ու պատմահոգեբանական եզրերի մեկնությամբ։
Էկոյի դասախոսության հիշատակումն ինքնանպատակ չէ։ Միանգամայն հետաքրքրական է վերջաբանի հիշեցումը, որ ֆաշիզմի հոգեբանական սինդրոմը առկա է մարդկային բնազդներում, որ □Ուո-ֆաշիզմն առայժմ մեր շուրջն է, երբեմն այն քայլում է քաղաքացիական համազգեստով, որ այն 26 
□կարող է ներկայանալ ամենաանմեղ ձևերով ու կերպարանքով□, ուստի անհրաժեշտ է բացահայտել նրա էության ձևերն արդի աշխարհում, հանուն Ազատության և Ազատագրումի։
Մի բան ակներև ու գնահատելի է, որ ակտուալ արվեստը ձգտում է, այսպես ասած, գիտականացնել գրականության ատմոսֆերան, ընդլայնել նրա ձևի ու բովանդակության ատրիբուտները՝ գաղափարը, աշխարհայացքը,, փիլիսոփայությունը, ինչպես նաև կազմակերպական համակարգը։ Հանդեսի սույն համարի լուսանցքներում հայտնվում են Սյուրեն Կիրկեգորը, Ումբերտո Էկոն, Էմիլ Սիորան (□Գոգոլ□), Ռուդոլֆ Կասները, Կառլ Յասպերսը, Խորխե Բորխեսը, Ալբեր Կամյուն և ուրիշներ, որոնց դրույթներն օժանդակում են հանդեսի հեղինակներին, հիմնավորելու գեղագիտական ու պատմա-սոցիոլոգիական կատեգորիաների գենետիկան։ Նազարեթ Կարսյանը □Ժամանակ չունենալու ժամանակը. արվեստը որպես գոյաբանական հնարք□ հոդվածում ժամանակի ու տարածության կատեգորիաները դուրս է բերում առօրեական պատկերացումներից և տարրալուծում նրա ներքին բարդ շարժումները ստեղծագործական պրոցեսի տևողություններում։ □Համաշխարհային տնտեսության համակարգում տեղ գտած փոփոխությունները տակնուվրա են արել մասնագիտական գործունեությունների սոցիալական դերաբաժանումը□ աննյութական ոլորտների մենաշնորհը արվեստում, դարձնելով այն □սոցիալական գործունեության սեփականությունը□։ Սա այլափոխում է ժամանակի ու տարածության համաչափությունը, փոխվում են աշխատանքային գործունեության երբեմնի անկանոն ձևերը, արդեն □գործիքավորվում են աշխատանքային օրվա գրաֆիկի տեղաշարժերը□։ 
Սեդա Շեկոյանի □Քաղաքական արվեստը□ հարցադրումը առաջին պահին կարծես որոշակի է, թե պետք է տարբերակել քաղաքական արվեստը □սոցիալապես կամ քաղաքականապես գիտակից արվեստից□, քանզի քաղաքականապես գիտակցված արվեստը քաղաքականությունը ստորադասում է արվեստին և տարբերակման սկզբունքը ոճից անցնում է միջոցին՝ օգտապաշտության ձևով։ Իսկ իրականում ոչ այնքան հստակ գիտակցված սահմանման մեջ կասկած է հարուցում հենց մտահանգումը, թե □քաղաքական արվեստի քիչ թե շատ ստացված օրինակը□ ֆեմինիզմն է։ Իրապես հարցադրումը կորցնում է գիտական իր ուղղվածությունը, երբ հոդվածի հեղինակը անցնում է □Հիմարների կուսակցության□ առաջնորդ Գրիգոր Խաչատրյանի և ռուս պերֆորմանիստ Օլեգ Կուլիկի ցուցահանդեսի □Հատում եմ□ նշանաբանի վերլուծությանը, ի վերջո քաղաքական արվեստ դրույթը հանգեցնելով □Հայկական ժամանակ□ օրաթերթի օրիենտացիային։
Արդիական հնչեղություն ունի Ռուբեն Թարումյանի □Ա՞ջ, թե՞ ձախ։ Ուղիղ□ հոդվածի առաջադրույթը հեղինակային իրավունքի, հակահեղինակի, գրա27 
գողության և գրական էթիկայի այլևայլ հարցերի վերաբերյալ, հարցադրումներ, ուր առանձնապես շեշտադրվում են հեղինակային իրավունքի կիրառման ներկայիս ձևերը։ Ապա հաջորդում է ազատ արվեստի և ազատ ծրագրի լիցենզավորման խնդիրը՝ իրավական, ժամանակային, նյութական, համատեղելիության և համակողմանի այլ ձևերի թվարկումներով։ Արժեր ուշադրության առնել նաև հեղինակային իրավունքի, հակահեղինակության, լիցենզավորման խնդիրը համակարգչային ծրագրավորումների ու գրագողության արդի ձևերի համատեքստում, որ լայն տարածում ունի հատկապես ատենախոսությունների ասպարեզում։
Տեսական հետաքրքրություն է ներկայացնում Վարդան Ազատյանի □Հիշողություն և կամ մոռացություն□ հոդված-ուսումնասիրությունը, որը լրացված է □Պատմականացնելով Հայաստանի ժամանակակից արվեստը□ ենթավերնագրով և հեղինակի հավաստմամբ վերաբերում է □Նորարար փորձառական արվեստի կենտրոնում□ (ՆՓԱԿ) աշխատակցելու իր գիտական որոնումներին։ Ուսումնասիրության տրամաբանական ելակետը մոդեռնիզմի երկակի հայացքն է պատմության նկատմամբ՝ մի կողմից անցյալից անջատվելու անդրպատմական ձգտում, մյուս կողմից՝ անցյալի որոշ ավանդույթները օրինականացնելու ներպատմական ըմբռնում։ Այս երկվությունը հեղինակը դիտարկում է □որպես մնեմոնիկա, այսինքն՝ մոռանալու և հիշելու պրակտիկաներ□։ Անկախ հարցի պատմության և արվեստի ստեղծագործությունների վերլուծականից, ճշգրիտ եմ համարում հասկացության պատմափիլիսոփայական ընդհանրացումները։ Ըստ հեղինակի պատկերացման, պատմությունը ներկայացնելու համար նախ պետք է անցյալը տարանջատել պատմությունից, քանզի անցյալը անհասանելի է և պատմությունն էապես □անցյալի մասին ներկայի կոնստրուկտն է□։ Եվ ապա. □Ներկան ինքը ենթակա է պատմությանը□, ամեն բան ենթակա է պատմական փոփոխությանը, ուստի անիմանալի են անդրպատմական ճշմարտությունները և իրական ճշմարտությունը ըմբռնելի է կոնկրետ պատմական իրավիճակում։
Կարելի էր անդրադառնալ հանդեսում արծարծված այլ հարցերի, սակայն կարծում եմ, որ իմ դիտարկումները ընդհանուր գաղափար են տալիս ակտուալ արվեստի և polit-art-ի մասին։ 
Ես փորձեցի հանգամանորեն ներկայացնել □Ակտուալ-արվեստի□ ուղղությունը, նախ՝ քննադատության ասպարեզում նրա ինքնությունը որոշարկելու նկատառումով և ապա այն անհրաժեշտությամբ, որ այն ընդհանուր ճանաչում չունի և մի տեսակ մեկուսացած է գրականության և գրականագիտության ընդհանուր հոսանքից։ Մի հանգամանք, որ ինչ-որ ճեղք է առաջ բերում □երրորդ հարկի□ մանիֆեստի՝ այսպես ասած, քաղաքական դավանանքից ազատ արվեստագետի անկախության վերաբերյալ, դա ոչ այլ ինչ է, 28 
քան փակագծերում զգացվող կողմնորոշումը դեպի ընդդիմությունը և ընդդիմության արդի մանիֆեստացիան (ՀՀՇ-ի և ազգային կոնգրեսի կերպարով)։ Շարժում, որն իր գաղափարով հակադիր է պետության, ազգի, □մայրենիքի□ դրական զարգացման սկզբունքին։ 
Վերջում մի հարցադրում ևս։ Ակտուալ արվեստի մանիֆեստի գլխավոր դրույթներից մեկը ազգային գրականության, տվյալ պարագայում հայոց գրականության ու արվեստի ձգտումն է դեպի գեղարվեստականության համաշխարհային չափանիշներ։ Ըստ որում, մանիֆեստը չի բացառում դրա առկայությունը փոքր ազգերի ինտելեկտուալ հնարավորություններում։ Այս գաղափարը հուշեց ինձ անդրադառնալու □Հրապարակ□ թերթում տպագրված □Հնարավո՞րէ լինել հայ մեծ բանաստեղծ□ հոդվածին (2010, №245, էջ 5)։ Բանաստեղծ-թարգմանիչ Խորեն Գասպարյանը ներկայացնում է հարցի վերաբերյալ Ումբերտո Էկոյի և Ժան Կլոդ Կարիերի տեսակետը, ըստ որի Մեծ կամ Հանրահայտ լինելու համար անհրաժեշտ է երկու գործոն՝ նախ՝ լեզվի տարածականությունը և ապա □համաշխարհային մասշտաբով... պատմական մեծ իրադարձությունների կենտրոնում□ հայտնվելը։ □Ըստ Էկոյի, փաստորեն մեծ կարևորություն ունի կա՛մ լեզուն, կա՛մ պատմական իրադարձությունների կիզակետում լինելը, կա՛մ երկուսը միասին□։ Եվ քանի որ փոքր ազգերը զրկված են և՛ մեկից, և՛ մյուսից, ուստի բացառվում է փոքր ազգի կամ □երրորդ աշխարհի□ գրականության կամ գրողի Մեծ կամ Հանրահայտ լինելը։ Հոդվածի հեղինակը, մի որոշ իրավացի տարակուսանքով, նշում է, որ □հնարավոր է լինել մեծ հայ բանաստեղծ, բայց հնարավոր չէ լինել հայ մեծ բանաստեղծ□, իր միտքը ավարտում է □խոկալու պատճառների□ մտահոգության գրավիչ ցանկությամբ՝ □որպեսզի չմնանք ինքնագոհ ու ինքնաբավ, սակայն մայրուղուց ինքնավտարված՝ անղեկ, ցաքուցրիվ, անգաղափար□։
Ուղղակի ասեմ, որ ես մի որոշ վերապահությամբ մերժում եմ նշանավոր բանախոսների տեսակետը, այն վերագրելով եվրոպացենտրիզմի նախապաշարմունքին, որ կարծրատիպ է կազմավորել ազգային մշակույթների սուբորդինացիայի վերաբերյալ և այն դարձրել հոգեբանական կանխադրույթ։ Ինքնին հետաքրքրական է, թե ինչպիսին կլիներ Վիլյամ Սարոյանի գրական ճակատագիրը, եթե ճիշտ և ճիշտ նույն մակարդակով գրեր ոչ թե անգլերեն, այլ՝ հայերեն։ Կունենա՞րարդյոք նույն համաշխարհային ճանաչումը։ Իհարկե ոչ, իսկ ինչու՞, և հենց այստեղ է հարցադրման աբսուրդը։ Հետևաբար խոսք կարող է լինել լեզվի տարածականության մասին որպես տաղանդի հայտնիության չափանիշ, բայց ոչ երբեք ազգային մենթալիտետի գործոն։ Այս իմաստով Խորենացին, Նարեկացին, Քուչակը, Սայաթ-Նովան, Թումանյանը ոչ միայն □Մեծ հայ□ են, այլև □Հայ Մեծ□։ Գրականությունը և առհասարակ հոգևոր զարգացումները ուրույն օրենքներ ունեն, որ հերքում 29 
են տրամաբանական թվացող որոշ օրինաչափություններ։ Վկայակոչում են Շեքսպիրի հանճարը, որպես չափանիշ՝ լեզվական գործոնի և պատմական մեծ իրադարձությունների կիզակետ լինելու պարագայությամբ։ Բայց երկու գործոններն առկա են նաև մեծ ազգերի աշխարհաքաղաքական արդի հանգամանքներում, իսկ ու՞րեն ժամանակակից Շեքսպիրները։ Եվ ինչու՞ ամերիկյան իսպանալեզու գրականությունն առաջադրում է համաշխարհային ճանաչման անուններ, իսկ ժամանակակից Իսպանիան, այնուամենայնիվ, չունի իր Մարկեսը, Բորխեսը, Կորտասարը, Կոելյոն։ Դեռ ավելին, իսպանացի գրող Խավիեր Մորիասը գնահատվել է որպես Մարկեսի հետևորդ։
Տարօրինակ է, որ հայտնի բանախոսները հարցի դրվածքում շրջանցել են պայմանավորող գործոնների հարաբերականությունը ազգերի արդի համաշխարհային տեսադաշտում։ Համաշխարհային հասկացությունն այժմ այնքան է փոխաձևել սոցիալ-տնտեսական կապերը, հաղորդակցական տեղաշարժերն ու ինֆորմատիկան այնքան են ներհյուսել մարդկության ու ազգերի կյանքը, որ մշակույթի, գրականության ու արվեստի ազգային ստեղծումները կամա թե ակամա ձգտում են դեպի համաշխարհայինը։ Այնպես որ, միանգամայն հիմնավոր է Ակտուալ արվեստի հայացքի ուղղությունը՝ հայոց ազգայինը դիտելու համաշխարհային չափանիշների տեսանկյունից։ 
5
Անդրադարձի անցումները կապակցում եմ դեպքերի, դեմքերի, գրական մանիֆեստների քննական բնութագրումներով և թվում է, թե տեսադաշտի մեջ եմ առնում գրականության ընթացի համապատկերը, մինչդեռ ենթագիտակցությանս մեջ շարունակ ընդվզում է մի գաղափար, որ գրեթե նման է առեղծվածի։ Եթե փորձելու լինեմ բնութագրել երևույթը ինչ-որ մետաֆիզիկական հասկացությամբ, ապա այն կանվանեի Լռություն։ Հասկացությունը հայտնի է քննադատության բառապաշարում □լռության պոեզիա□ և նմանատիպ այլ տարբերակներով, որոնք որպես թե անխոս բառերի լռության մեջ որոնում են խորհրդավոր անհայտների լուծմունքը։ Սակայն իմ խոսքը տվյալ պարագայում Տաղանդի լռության մասին է, որի սոցիալ-հոգեբանական գործոնը ժամանակին բացահայտել է Հրանտ Մաթևոսյանը, ինչը միայն նա կարող էր անել։
Եվ այսպես, Պարույր Սևակի Լռությունը, որ ապաշխարանքի է նման և Մաթևոսյանի Լռությունը՝ □Սպիտակ թղթի առաջ□ և □Ես ես եմ□ մենախոսությունների անդրադարձ հուշերում։ Այժմ իմ մտածումների կիզակետում Լևոն Խեչոյանն է, որին երբեմն հեռվից տեսնում եմ այնտեղ, որտեղ երբեք չէի ցանկանա տեսնել նրա ներկայությունը։ Իմ մեջ ինչ-որ կարոտ կա հանդիպելու նրան, գուցե կարողանայի հասկանալ նրա լռության խորհուրդը և այն 30 
երեք լճերի գաղտնիքը, որոնցից □մեկը կարմիր էր, մյուսը՝ դեղին, էն մեկը՝ կապույտ□։ Անհավանական է ենթադրել, թե □Խնկի ծառերի□, □Արշակ Երկրորդի□ և □Սև գրքի...□ հեղինակը, որի ենթաբնագրերում այնքա՜ն չբացված արշալույսներ կան, այլևս սպառել է իր ասելիքը։ Ուրեմն ինչու՞ է այդ մեկուսացումը, օտարումը գրական միջավայրից ու գրականությունից, որն առանց նրա թերի է ու անկատար։ Արդյո՞ք մեծ հղացման (ազգային էպոսի վիպականացումը) երկունքի ճգնաժամը (որ ցանկալի է)՝ Փոքր Մհերի լռության ու հավերժական մեկուսացման անլուծելին՝ թե՞ հանճարի փախուստը իրականության մղձավանջից։ Քեզ սպասում են, Լևոն, վերադարձի՛ր, ես ուզում եմ լսել քո Լռության ձայնը։
Կարծես փոքր-ինչ սենտիմենտալ եմ դառնում, բայց արժե քննադատական ռացիոնալիզմը երբեմն համեմել զգացմունքի զեղումներով։
Վերջապես նաև Արմեն Շեկոյանի երևույթը։ Նույն մեկուսացումը, նույն օտարումը գրական միջավայրից և Լռության ազատագրումը □ներքին էմիգրացիայից□՝ □Հայկական ժամանակ□ վեպի անպարունակ հեռուներում։ Գեղարվեստական մտածողության նոր որակ, որպիսին դժվար էր երևակայել նույնիսկ տասնամյակ առաջ, □սյուժեների□ սերիալ, առանց գործողության և ժամանակի հոսքը անավարտության մեջ, քանզի անավարտ է հայոց տիեզերական ժամանակը։
Վեպը նախապես հետաքրքրությամբ ընկալվեց գրական շրջանակներում, եղան արձագանքներ նաև քննադատության մեջ։ Եվ սակայն նկատում եմ, որ տակավին չի գիտակցվում նրա գրական արժեքը։ Ավելին, լսելի են վեպի □սերիալները□ ժամանակի հաճույքին վերագրելու որոշ պարզունակ պատկերացումներ։ Սխալը սկիզբ առավ առաջին բնութագրումներից՝ □թերթոնային վեպ□, □վեպ երկխոսություն□ և այլն, որոնք անստույգ են տիպաբանորեն, և սահմանափակում են վեպի գեղագիտական ու իմաստասիրական համարժեքների տեսադաշտը։ Իմ բնորոշմամբ, ըստ տիպաբանական երկու հատկանիշի, վեպը անհատական էպոս է, նախ ազգային սուբստանցիոնալ ընդհանրությամբ և ապա ասքապատումի հեղինակային եղանակով։
Եվ այսպես, կանցնի ժամանակը, պատմություն կդառնա ներկան, և արդեն իսկ պատմություն դարձած □Հայկական ժամանակ□ ասքապատումի էջերից Արմեն Շեկոյանն ու իր հերոսները կխոսեն դեպքեր ու դեմքեր, եղելություններ ու խոհեր, որոնք սովորաբար դուրս են մնում ակադեմիական պատմագրության դիվաններից։
Ես փորձեցի անդրադարձի տեսիլներում քննադատության հայացքի մեջ դիտարկել արդի հայոց գրականության ընթացի եթե ոչ հիմնական, ապա որոշ նշանակալից միտումներ, որոնք կարող են ինչ-որ չափով նպաստել նյութի գրականագիտական համակարգմանը։ 31 
Եվ այսպես, իմ այս անդրադարձը եզրափակելով Լռության մետաֆիզիկական այլաբանության աննկատ մնացած փակագծերի բացմամբ, թվում է, թե շրջանցում եմ հիմնականը, որ իրապես գրականության ժամանակի գլխավոր ձգտումն է և հենց գրականության ժամանակ հասկացության գեղագիտական սահմանումը։ Առավել ևս, որ այն, ինչ-ինչ տարերային զգացողությունների ենթաբնագրում սոսկ ակնարկի ձևույթ ուներ □Գրեթերթի□, □Ինքնության□ և այլ հանդեսների խմբագրականներում, այժմ արդեն գրեթե ստանում է մարտահրավերի կերպարանք, որը, այլ արտահայտությամբ, չես բանաձևի, քան հեղափոխություն։ Գրական նոր սերնդի մանիֆեստը։ 
□Գրեթերթի□ հոբելյանական համարում սերնդի գրական առաջնորդն արդեն ազդարարում է գրականության նոր ուղղության հայտնությունը, իսկ □Գրանիշը□ համակարգում է ոչ միայն սերնդի գրականության ֆակտուրան, այլև նրա արտահայտության տեխնոլոգիան։ Հանդեսի նպատակը պատերազմելը չէ, նշում է խմբագրականը, □նրա առաքելությունը արդի հայ գրականության դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավորությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն□, արդի հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, այսինքն՝ □ազատագրելու արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից և նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության□։ Որքան էլ էմպիրիկ թվան □հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության□ հատկանիշները, այնուամենայնիվ անգիտակցորեն հուշում են գրական հեղափոխության հակումը դեպի այսպես կոչված □հատակի գրականությունը□։ Արդի հայ գրականության պահանջի ու ճանաչելիության համար □Գրանիշը□ ուղենշում է. □գրականության հանդեպ հայրենի հեռուստատեսության հետաքրքրության ավելացում. հայալեզու գրական ժառանգության թվայնացում ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում. հայ հեղինակների թարգմանությունն ու ներկայացումը օտարալեզու ընթերցողին□ (□Գրանիշ□, N1, 2011, էջ 103)։
Հեղափոխությունն առկա է, առկա է այն իրացնող գրական սերունդը, մշակվում է նրա կազմակերպական տեխնոլոգիան, մնում է դժվարագույնը՝ հիմնավորել նրա տեսությունը։ Ենթադրում եմ, որ □Գրանիշը□ պատահականորեն չի տպագրել Վարուժան Այվազյանի □Չգրված գիրքը□ էսսեն՝ առեղծվածային իմաստ խորհրդանշող □պատրանքի քարտեզագրություն□ վերադիրով, սա էլ իր հերթին, փորձառությունն ուղղորդող □կենսաբանական հետազոտություններ III□ հանգանակով։ Ասում եմ ոչ պատահականորեն, քանզի գրական մի որոշ շրջանակներում նա ներկայանում է որպես հեղափոխության գեղագետ ու տեսաբան։ Ինչպես և պետք էր սպասել, դժվար է վերծանել 32 
□պատրանքի քարտեզագրություն□ գույներն ու մասշտաբը, քանզի գրական հեղափոխության իմաստը □լռության անհասկանալիությունն է□, չափազանց գեղեցիկ մտապատկեր, քանզի առանց անհասկանալիության կանէանա միֆը։ Եվ որքան էլ դժվարընկալ լինի, ես այնուամենայնիվ գույներից ու երանգներից զուրկ քարտեզի վրա պետք է նշմարեմ մտքի տրամաբանական որոշ միավորներ։ Սկիզբը միանգամայն հասկանալի է՝ □Չգրված գիրքը□, դա նույն □երկնային գիրքն□ է։ Այսինքն՝ Երկիրը մշակվել է սպառվելու չափ և այժմ պետք է □երկնային գիրքը Երկիր բերել□ և նոր լեզվով թարգմանել լռության մշուշում թաքնված այնկողմնային արժեքներ։ Եվ սակայն թերի, եթե չասեմ սխալ կլիներ երևույթը ներկայացնել իմ մեկնությամբ։ Ուստի, որքան էլ երկար լինի մեջբերումը, պիտի ներկայացնեմ այն հոդվածագրի շարադրությամբ։ Այսպես ուրեմն՝ Երկրային գիրքը □առայժմ ու Աստծո լինելության (երևալիության) չափով գրված կլինի, մինչև սպառվի գոնե այդքան կռահելիությունն ու երկրային հնարավոր տեսանելիությունը, այսինքն՝ Աստծո մահվանից (?) թերևս փոքր-ինչ առաջ, խնդիրն այն չէ, թե քանի հատոր և հատկապես ե՞րբ, ովքե՞ր կգրեն։ Առայժմ ու ամեն օր գրվում է աչքի տեսանելիությամբ, եկող-գնացող սերունդների կյանքով (այս պահերին է երբեմն կռահվում նաև գրավորի ու բանավոր խոսքի երևալի հակասությունը), ուր իբրև թուղթ կյանքն է զգացողության պահին կարևոր զգալու չափ երևալի մարդու տեսունակությամբ, –որն ահա □թերևս տպագրության (գուցեև ցուցադրության), քանի որ հոգևոր է, չի ենթարկվում հատկապես այն երևակայություններից (ասես իրականությունն սպառված է ինչպես խոսքի համար, որն այլևսիբրև պատմություն գնում է մարդկային հարաբերությունների գետնամած ներկայացման, որոնք առհասարակ գիր չեն վերցնում կյանքի ու գրի նյութականությունից և ընկալելիս էլ անգրելի տեսանելիության վրա են հիմնված), որովհետև մարդկանցից էլ ծածուկ անանվանելի վայրում են ապրում, անանվանելի են թե Իսկական, Կյանքային գիրը, թե նշածս գետնամած գիրը□ (□Գրանիշ□, էջ 8)։
Վարուժան Այվազյանն իզուր է մտավոր այս մշուշում փորձում տեսիլքի քարտեզի վրա սահման գծել □Կյանքային գրի□ և □Գետնամած գրի□ (որը այլ բան չէ, քան □հատակի գրականությունը□) միջև, քանզի այնտեղ, ուր մեռնում է Աստված, չքանում են ոգին ու իդեան և մնում է միայն □կյանքային գիրը□ կենսաբանական հետազոտությամբ։ Հատկանշական է, որ ամբողջ շարադրանքում □Չգրված գրքի□ իմաստը հանգում է կյանքի գոյաբանությանը, որն ուղիղ գծով միանում է □հատակի գրականության□ հերմենևտիկային։ Ժամանակ առաջ (կարծես հիմա էլ դեռ հիշատակվում է գրական հետնաբակերում) գրական արձագանքների սենսացիայում հայտնվեց □Բալագոյե□ կոչված ոչ գրական, եթե չասեմ հակագրական մի վեպ, թե արդյո՞ք այն չի ուղենշում 33 
□գրական հեղափոխության□ սերնդի գեղագիտական հայտնությունը։
Կա իմաստուն մի արտահայտություն, թե □Ծայրահեղությունները միանում են□։ Այդպես միանում են նաև □Չգրված գրքի□ □կյանքային□ և □գետնամած□ գրերը Վարուժան Այվազյանի գեղագիտական բանաձևում։ Եվ դա միանգամայն տեսանելի է ոչ միայն □Կյանքային գրի□, կամ □Չգրված գրքի□ անձև, անանուն, անպարունակ թերասացությունից, այլև այն ճշմարտությունից, որ □Կյանքային գիրը□ հենց □գետնամած գրի□ կամ □հատակի գրականության□ գրական փորձառությունն է։ Եվ դա գիտակցելի է իմացաբանության գրված թե չգրված օրենքով։ Որքան ուզում ես դատողությունների ու փաստարկների բացատրությամբ ապացուցիր այս կամ այն երևույթը, մինչև չասես ռեալիզմ, ռոմանտիզմ, մատերիալիզմ բառ-հասկացությունը, երևույթի ըմբռնումը մնալու է անավարտ, անորոշ ու չվերջավորված։ Ահա այս բառն է, որ պակասում է Վարուժան Այվազյանի տեսաբանական էսսեներում։ 
Մտքի ներարձակ բացատներում, աֆորիստիկ ասույթներ է բանաձևում, որքան քմահաճ, նույնքան և տավտալոգիկ. □Հացը որոշակիություն է, նրա օրենքը ճանաչելիություն, նույնիսկ բանն է նույնօրինակ հասկանալիություն, –իսկ որևէ որոշակիությունից դուրս կյանքը հասկանալի, ճանաչելի չէ, այդ անհասկանալիությունը որոշակի անմտություն է□ (□Գրական թերթ□, 2011, №5-6)։ Իրոք որ անմտություն է տեսություն կառուցել անհասկանալիության □Չգրված գրքի□ վրա։ Այսպես և Լոգոսի սուբորդինացիան, որ ըստ □բառի բազմիմաստության□ էվոլուցիայի, մտահանգվում է երկու տեսությամբ՝ □լեզվի բանահյուսության□ և □լեզվի ալքիմիայի□։ Լեզվի բանահյուսությունը հեքիաթի պառավի ոսկեզօծ գետն է, որի մեջ մտել են Թումանյանն ու Տերյանը։ Բակունցը թրջել է ոտքերը, իսկ Հրանտ Մաթևոսյանը լողացել է գլուխը ջրից վեր...□։ Այս պարադոքսներով Վարուժան Այվազյանն առաջադրում է գրական մի հեղափոխություն, որ քննադատի բնորոշմամբ, □լեզուն իրականում հենց կյանքն է□, ուր միասնական է ժամանակը։ Բայց ժամանակը պառակտված է ներկայով (?), ուստի ձգտելով միասնության, պատսպարվում է Լոգոսի մեջ (?)։ Հակադրությունը, հետևաբար Լոգոսի մեջ է, ուր տեղի է ունենում ամեն ինչ։ Ուստի տրոհված չէ, թեև նրանով է տրոհվում ժամանակը□ (?)։ (Ս. Աբրահամյան, □Տեքստ և բնագիր□, 2010, էջ 106)։
Ուղղակի ասեմ, որ վերոհիշյալ այն բառը, որ պակասում էր Վարուժան Այվազյանի տեսաբանությանը, որոշ իմաստով, պակասում է նաև Սուրեն Աբրահամյանի քննադատական լոգիզմին, ամենից առաջ հենց գրականության ժամանակի առաջադրած բանավեճի շրջանցումով։ Իսկ մարտահրավերն առկա է թե՛ □Գրեթերթի□ և թե՛ □Գրանիշի□ ուղերձներում։ Ըստ այդ ուղերձների, առաջին արդյունքը, որ իրագործեց □Գրեթերթը□, սերնդի հավաքականության ստեղծումն է, որպես թե եթե առաջ երիտասարդը մենակ էր և կորչում 34 
էր ընդհանուր հոսքի մեջ, ապա թերթը եկավ և ասաց. □Դուք ուժեղ և ներկայանալի եք, երբ միասին եք...□, բոլորդ նույն թիրախն ունեք և նույն մտահոգությունը։ Ավելին, գրական կարծրացած մթնոլորտում աննկատ էր մնում երիտասարդությամբ խաչված գրողը, գրական քննարկումների տեսադաշտից դուրս, քանզի նախապաշարված գրական միտքը Բարաբբա էր գոռում, արհամարհելով □անմեղսունակ□ Պիղատոսին։ Իսկ այժմ երիտասարդ գրողների համախումբն ավելանում է համարից համար, արդեն □եղանակ են ստեղծում գրական դաշտում□, առանց որի անհնար է □պատկերացնել արդի հայ գրական դաշտը□։ Ավա՜ղ, չափից ավելի է քննադատի ոգևորությունը։ Ճիշտ է, որ ապագան պատկանում է երիտասարդ սերնդին (և դա բնական օրենք է), ճիշտ է նաև գրական սերնդափոխության անխուսափելիությունը, սակայն անհայտ է մնում հարցականը, թե ինչով է սերունդը զբաղեցնում □գրական դաշտը□։ Ահա այս հարցականն էի ես փորձում որոնել Սուրեն Աբրահամյանի □Հեղափոխությունը շարունակվու՞մէ□ հոդվածում (□Գրեթերթ□, N3 (21), 2011)։ Ասեմ, որ սույն հոդվածը քննադատի □Նոր իրականություն և նոր գրականություն□ հոդվածի շարունակությունն է։ (□Գրականագիտական հանդես□, ԺԱ-ԺԲ, 2010-2011) և միանգամայն նպատակային շարունակություն հարցի դրվածքի տեսանկյունից։ Հենց այստեղից էլ ծագում է հարցականը՝ 60-ականների գրական սերունդը հեղափոխեց գրականության ուղղությունը և հեղափոխեց ոչ միայն մետաֆորի ընտրությամբ, այլև քննադատական-տեսական իմաստավորմամբ, արդյո՞ք 21-րդ դարի գրական սերունդը շարունակում է հեղափոխությունը։ Դրույթը հաստատելու համար Աբրահամյանը նախընտրում է վերլուծության ուրույն մեթոդ, թե քանի որ քիչ են կամ գրեթե չկան □ճանապարհի փիլիսոփայությունը□ վերլուծող հոդվածները, □ուստի մեզ մնում է առավելապես դիմելու գրական տեքստերին կամ առանձին հեղինակների էսսեատիպ առաջաբան-վերջաբաններին□, որոնցում □առանց ծածկույթի□ կան ճանապարհի ընկալման ընդհանրություններ, և խնդիրը զուտ անհատականության, ոճի տարբերության հարցն է, որով առանձնանում են հեղինակները□։
Դժվար է համաձայնել վերլուծության այս մեթոդին։ Պարադոքսն այն է, որ Աբրահամյանն իր դրույթը հիմնավորելու համար երևույթը դիտում է ոչ թե հարցի տեսական դրվածքով, այլ՝ բանաստեղծության բնագրում բառի, տողի ուղղակի ընկալմամբ, այսինքն՝ □տեսականացնում է□ գեղարվեստական խոսքի միավորը, գաղափարի տրամաբանական իմաստը նույնացնում է գեղարվեստական այլաբանությանը։ Մինչդեռ դրանք տարբեր ընկալումներ են։ Այլ է բանատողում ասված □պոեզիան պոզ է□ արտահայտությունը և բոլորովին այլ՝ նույնի առկայությունը քննադատ-տեսաբանի գիտականացված բանաձևում։ Եվ այսպես Հովհաննես Թեքգյոզյանը □հոգևոր վթարով□, 35 
Հասմիկ Սիմոնյանը չհաղթահարված անորոշության ներքին փլուզումներով, Արփի Ոսկանյանը հոռետեսական մետամորֆոզներով նշանավորում են □չիրականացած հեղափոխության□ որոնումները։ Բայց մինչև ե՞րբ և մինչև ու՞ր։ Հարցի պատասխանը թողնում եմ բանավեճից հետո, որպիսին ոչ միայն ենթադրում եմ, այլև հրավիրում եմ...36</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12330</id>
      <timestamp>2012-12-16T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="139150">[[Պատկեր:Grakanagitakan handes-2012.jpg|350px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Սերգեյ Սարինյան]]ի «Անդրադարձ» հոդվածը, որը զետեղված է [[Գրականագիտական հանդես, 2012, ԺԳ|«Գրականագիտական հանդեսի» 2012-ի ԺԳ]] համարում:

== Անդրադարձ ==

Անդրադարձի առիթը գրողների համահայկական հինգերորդ համաժողովն է՝ նախորդներից ավելի անհետաքրքիր ու անբովանդակ, արարողական իր էտիկետով։ Ու երբ հետադարձ հայացքով փորձում ես վերհիշել մնայուն մի արժեք, փորձառական մի հղում, ապա սպասումներդ սուզվում են համատարած ձանձրույթի մշուշում։ Եվ այդ մշուշի միջից առկայծում է համաժողովի նախօրեին [[Ալեքսանդր Թոփչյան]]ի ահազանգող տագնապը. «Ինչպես բարբարոսները կործանեցին Հռոմը, այնպես էլ գրամոլները, վերջին երկու տասնամյակում արդեն վճռական գրոհ և կործանիչ հարվածներ են հասցնում հայ գրավոր գրականության հազարյոթհարյուրամյա հզոր կառույցին»։

Անորոշության, մտավոր ձանձրույթի այս թմբիրի մեջ մթագնվում են գրողի պատասխանատվությունը, ընթերցողի օտարումը գրականությունից, աղավաղվում է [[հայոց լեզու]]ն, աղտեղվում է գեղագիտական ճաշակը, այլասերվում գրական կազմակերպությունն ու գրականության բարձր նշանակությունը։

Իմ նպատակը չէ ներկայացնել գրական ժամանակի համապարփակ ու համակարգված տեսությունը, այլ՝ թե որքանով է [[գրականագիտություն]]ը (քննադատությունը) տիրապետում և ուղղություն տալիս գրական ընթացի ներքին տեղաշարժերին, և ինչքանով ենք մենք կարողանում պահպանել մեր հիշողությունից գրեթե օտարված մտավոր կարգապահությունը։ Ընտելացել ենք համընդհանուր մի գորշության, կորցրել իրերի ընկալման տրամաբանությունը ու գրական-հասարակական մտքի կարգն ու կարգապահությունը։ Թոփչյանի տագնապահարույց [[խոսք]]ը արժեքների ժխտում չէ, այլ՝ դրանց պաշտպանության ահազանգ, թե համատարած գրամոլությունը շնչահեղձում է հայոց ազգային մշակույթի ու գրականության ստեղծումի ոգին, կասեցնելով ոչ միայն գրականության զարգացումը, այլև նրա հասարակական ճանաչման կենսական տարածքը։

Յուրաքանչյուր ժամանակ առաջադրում է իր հիմնահարցը, որ անկախ անհատական այլատար կարծիքներից, ուղղություն է տալիս հասարակական մտքի որոնումներին։ Մեր գրական-քննադատական միտքն այսօր չունի իր ժամանակը, գրականության ժամանակի տեսական ու պատմական հարցադրումը, գրական շարժման ընթացը լուսաբանելու իր կոչումը և գեղագիտական չափանիշներով համակարգելու գրականության տիրույթը։ Ավելին, կարծես հենց քննադատությունն է աղավաղում գրական ընթացի արժեքային չափանիշները, և քաոսը սկիզբ է առնում շնորհանդեսների համաճարակից, որ դարձել է գրական կենցաղավարության և գրական քաղաքականության ձևույթ, համահարթելով միջակության և տաղանդի սահմանագիծը։

Նախերգանքի իմ մտածումների գույները կարծես թանձրամած են, սակայն ես հեռու եմ գրական շարժումը ժխտելու որևէ միտումից։ Թեկուզ համաժողովի պարագան։ Հնարավոր է, որ այն մնայուն հետք չթողեց մտավոր-գրական որոնումների ընթացում, բայց երևույթը, գաղափարը միանգամայն գնահատելի է։ Վերջին հաշվով այն համատեղում է հայոց մտավոր-գրական գաղթօջախների ինքնության ձայները, բացահայտում ստեղծագործական այլատարր միավորների ներքին-ազգային ձգտումների իրական պատկերը, ստեղծում ընդհանուր տեսադաշտ ազգային գոյության խնդիրների արծարծման համար։ Պարզապես արարողության հանդիսավորության համեմատ աննշան է փիլիսոփայությունը։ Թերևս պետք է ձևը փոխել՝ հռետորականությունը՝ կոնկրետ հարցադրման նպատակային ասուլիսով և շնորհանդեսների փոխարեն՝ գրական երկերի լրջմիտ քննարկումներ։ 

Այս հատվածում է ինձ մտահոգում գրական քննադատության ընդհանուր վիճակը։ Իհարկե քննական հայացքի ու համակարգման առանձին փորձեր, արվում են (հատկապես երիտասարդ քննադատների կողմից), սակայն առավելապես առկա է անոտատիվ տեսությունը, քան արժեքաբանական վերլուծությունը։ Տակավին թռուցիկ է վերլուծական հայացքի տեսադաշտը և ավելի ասպարեզ ունի վիճակագրությունը, քան բնագրագիտությունը։ Գնահատելի է «Նարցիս» հանդեսի պոեզիայի մասին [[Վահրամ Դանիելյան]]ի տարեկան տեսությունը («[[Գրական թերթ]]», №16, 2010)։ Հիշատակվում են հանդեսում տպագրվող գրեթե բոլոր բանաստեղծները՝ մի որոշ տարբերակված բնութագրումներով, իսկ թե ինչ ուղղություն է դավանում հանդեսը և ինչ ընդգծում ունի արդի պոեզիայի տիրույթում, դուրս է քննադատի հարցադրումից, և այդպես էլ նարցիսյան պոեզիան չի հանգում գեղագիտական ընդհանրացման։ Եվ ճիշտ է բացառված, քանզի քննադատի իրավացի դիտարկմամբ, հանդեսը չունի գեղագիտական որոշակի ուղղություն, այսինքն՝ «ընդհանուր գեղագիտական համակարգ», այլ միայն «հավաքել կենսունակ ուժերին»։ Եթե սա «ստրատեգիա» է, ինչպես նշում է քննադատը, ապա որևէ ինքնատիպ երանգ չունի, քանզի դա առհասարակ գրական մամուլին յուրահատուկ ստրատեգիա է, ուստի տեղին չէ նշել, թե հանդեսի բանաստեղծությունները «շահեկանորեն առանձնանում են մյուսներից (օր. «Գրական թերթից») և ապահովում լավ բանաստեղծություն կարդալու ընթերցողի «պատվերը»։ Ճշմարիտն այն է, որ հանդեսն «ակամա տուրք է տալիս նաև գրական մամուլի իր գործա5 
ռույթին, այսինքն՝ իր էջերում տեղ է տալիս հեղինակների ու բանաստեղծական շարքերի, որոնք պարզապես գրական ընթացքի բազմազանությունն են ապահովում, անկախ այդ երևույթի որակական առանձնահատկություններից»։ Այլ կերպ ասած, «Նարցիսը» չունի իր բանաստեղծն ու բանաստեղծությունը, ինչպես չունեն նաև մեր գրական մամուլի մյուս օրգանները, և սա է, որ կանխարգելում է արդի գրական պրոցեսի տեսականացումն ու գիտականացումը։ Այստեղ է արդի քննադատության փակուղին։ 

«Պատմող, պատմություն, պատմվածք» տեսությամբ «Նարցիս» հանդեսի պատմվածքն է քննաբանում [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]]ը։ Վերլուծության սկզբունքը նույնն է, ավելի շուտ տեղեկատվություն, քան տեսական ընդհանրացում։ Քննադատը փորձում է հեղինակային ընտրության փաստով ինչ-որ ուղղություն վերագրել հանդեսին, բայց դա չափազանց պայմանական փաստարկ է, քանզի անհայտ է մնում ուղղության գեղագիտական և գաղափարական արգումենտացիան։ Իսկ այն բնութագրումները, որ հոդվածի հեղինակը վերագրում է պատմվածքագիրների գեղագիտական հատկականությանը, զուտ ոճի անհատականության հատկանիշներ են, որ չեն հուշում ընդհանուր գեղագիտական համակարգի բնութագրում։ Ուղղակի ասեմ, որ քննադատի բնութագրումները որևէ չափով չեն ակնկալում պատմվածքի հեղինակի գրողական ինքնությունը։ Քննադատը դիտում է միայն ձևույթը, կառուցվածքը, զգեստը, իսկ թե ինչ է արտահայտում սյուժեն, ձևը, տակավին մնում է անհայտ, մինչդեռ ձևը իմաստավորում է միայն բովանդակության ինչությամբ։ Այս ոլորտում, առհասարակ, Նիկողոսյանի տեսունակությունը որոշակի ընդգծում ունի նուրբ դիտողականությամբ, դիպուկ բնորոշումներով և ճշգրիտ բանաձևումներով և, սակայն, անտեսված է [[պատմվածք]]ի իդեան, գրողի հայացքը։ Որքան էլ քննադատը հավաստի, թե Գյուլբանգյանի «պատմվածքում պատմությունը հետաքրքիր դրսևորում ունի», թե նա «սիրում է կառուցվածքային տարաբնույթ խաղարկումներ անել», և նրա սյուժեներում «պատմությունը ոչ թե ներկայացվում է, այլ բացահայտվում», այնուամենայնիվ, գրողի ինքնությունը, աշխարհընկալումը, իդեականը մնում է չբացահայտված։ Քանզի անհատականության հայտը ավելի այստեղ է, քան «կառուցվածքային խաղարկություններում»։ Ընդունում եմ քննադատի նկատումը, թե [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի գրականության ցուցանիշներն են «չհանդուրժող երևակայությունը», և այն, որ «իբրև մտածող ու փիլիսոփա երևույթները նրան ներկայանում են իբրև նշաններ», այնուամենայնիվ էական է, թե ինչ խորհուրդ են հուշում այդ նշանները։ Այդպես և [[Վրեժ Իսրայելյան]]ի և [[Արամ Պաչյան]]ի պատմվածքների քննության պարագայում։

«Նոր սերունդ, նոր գրքեր» տեսությամբ մի շարք հեղինակների առանձին ժողովածուներին է անդրադառնում [[Արմեն Ավանեսյան]]ը («Գրեթերթ», №7)։ Մատուցման սկզբունքը նույնն է՝ տեղեկանք, անոտատիվ տեղեկատվություն գրքի ու հեղինակի մասին, թեև պիտի նշեմ, որ միանգամայն գրավիչ են նորահայտ գրողների աշխարհընկալման ու ոճի առանձնահատկության բնութագրումները։

Վերստին անդրադառնալով «Նարցիս» հանդեսին, պետք է ըստ ամենայնի գնահատեմ նրա երևույթը գրական մամուլի սուղ պայմաններում, ուր մի որոշ ընտրությամբ ասպարեզ ունեն գրողներն ու քննադատները և հնարավորինս պահպանում է գեղարվեստական չափանիշների ընդհանուր սահմանագիծը։ Միանգամայն ուսանելի է հանդեսի արդիական ուղղվածությունը, նրա ուղղակի հաղորդակցումը համաշխարհային գրականության ժամանակակից միտումներին։
 
Եվ սակայն այս մասին չէ թռուցիկ անդրադարձի իմ խոսքը, այլ այն, որ ազատ կարծիքի համատարած ստվերում շարունակում է տիրել գրական գորշությունը, ուր մտավոր կարգապահությունը խեղաթյուրվում է չգիտակցված (գուցե սուբյեկտիվորեն չգիտակցված) տգիտության մշուշում։ Մի անգամ ևս հիշեցնեմ հայտնի փիլիսոփայի [[ասույթ]]ը, թե կարծիքը պետք է տարբերել գիտելիքից և կարծիքի անձնական ազատությունը չափավորել գիտելիքի անհրաժեշտությամբ։

Ժամանակ առաջ «Գրական թերթը» տպագրել էր ոչ բոլորովին անհայտ [[Նորայր Ղազարյան]]ի հոդվածը «Ես բառ եմ որոնում» բանաստեղծությունների մի ժողովածուի մասին՝ իր քննադատական ոճին հատուկ «փիլիսոփայական» վերնագրով՝ «Կեցության խորքային իրեղենությունը» («Գրական թերթ», №21, 2010)։ Բանն այստեղ ժողովածուի գնահատությունը չէ, այլ այն, որ հոդվածի հեղինակը քննադատության գիտությունը խեղաթյուրում է գավառամտությամբ, ուր բնագիր կոչված հասկացությունը կորցնում է իր «իրեղենությունը» և վերաճում [[ֆրազ]]ի։ Միևնույն մոդելով փիլիսոփայական շապիկ հագցրած։ Ժողովածուն իր վերնագրով «համակարգայնացումի» լավագույն դրսևորումն է (?)։ Բանաստեղծուհին ընդգծում է խոսքի առաջնությունը (?), լոգոսի մեջ գրքի և կեցության ներսուզումը (?), որով բանաստեղծությունը վերաճում է կրկնադիր ստեղծագործության» (?), -գրում է քննադատը և տեսաբանում, թե «Ես բառ եմ» և «կյանքը տող է» կապակցությունները հետմոդեռնիզմի շեշտադրումով (խոսքը խոսքի համար) (?), -խորացնում են գրողի ընկալումը՝ այն կապելով հերմենևտիկայի ու կառուցվածքաբանության հետ» (?)։ Կարելի՞ է երևակայել ավելի անկապակից ու անհեթեթ ընդհանրացում։

Եվ այսպես, քննադատական մտքի [[բառապաշար]]ից ձևած ֆրազներով Նորայր Ղազարյանը հոդվածներ է ձևաբանում գրքերի անխտրական կամ գուցե խտրական ընտրությամբ և երևակայության անպարագիծ ազատությամբ, [[Հակոբ Պարոնյան|Պարոնյանի]] արտահայտությամբ՝ «ծովի վրա ձիարշավ անում, ցամաքի վրա՝ նավարկություն»։ Քննադատը երևի ենթադրում է, թե կյանքն էմպիրիկ է, կեցությունը՝ փիլիսոփայական և հայտնության պարզունակ հրճվանքով բնութագրում է, թե ժողովածուի «բանաստեղծությունները ոչ թե կյանքի, այլ կեցության դրոշմն են կրում»□ և բանաստեղծուհին □իր տողերը փռել է □կեցության□ և այլակեցության տարածքով (?) աշխարհը ի վերջո ճիշտ տեսնելու հայեցողական շնորհով (?)։ Եվ վերջապես, լրջմիտ լինելու պարագայում քննադատը գոնե պետք է իմանար, որ առկա ժողովածուն ոչ թե հեղինակի առաջին գիրքն է, այլ երկրորդը։

Ինձ մնում է վերստին հիշեցնել Նորայր Ղազարյանին, որ քննադատությունը վերին տրվածք է և պարտադրում է ինտելեկտուալ ճաշակ, մտավոր կարգապահություն և հիմնավոր գիտելիքներ։

Այստեղ պետք է վերջակետ դնեի։ Բայց Նորայրը մատուցեց նոր անակնկալ, «Գրական թերթի» էջերը զբաղեցնելով «Հոգևոր գրականություն և նրա պատկերի առանձնահատկությունները» հոդվածով, որը «անտիկրիտիկայի» դասական նմուշ կարելի է համարել։ Այսքան և այսչափ չտիրապետել նյութին, ինքնահնար սահմանումներով երևույթները բնութագրել և տպավորություն ստեղծել տերմինների շեղատառերով, իրոք որ գավառամտություն է։ Հատկանիշներ է վերագրում հոգևոր պատկերին, չգիտակցելով, որ ըստ մորֆոլոգիայի, պատկերը պատկեր է, հոգևոր թե աշխարհիկ, որ աշխարհիկ պատկերը կարող է նույնպես լինել մոգական, մետաֆորիկ, պարաբոլ համեմատական, այլաբանական, միստիկական, մետաֆիզիկական և այլն, ինչպես սյուժեն [[սյուժե]] է՝ հոգևոր թե աշխարհիկ, և տիպաբանությունը թեմայի ընտրության մեջ է։ «[[Արիստոտել]]ը առաջադրել է բանականություն, [[Սոկրատ]]ը՝ բարոյականություն, ստոիկները և [[Փիլոն Ալեքսանդրացի]]ն լոգոսի ունիվերսալության կատեգորիաները», -գրում է քննադատը (իհարկե, ըստ երրորդ աղբյուրի), առանց կռահումի, որ այստեղ ավելի շուտ աշխարհիկ պատկերի ունիվերսալիզմն է, քան հոգևոր։ Որպես տեսական ուղեցույցներ քննադատը վկայակոչում է անուններ՝ [[Դիոնիսիոս Աերոպագացի]], Պալիևսկի, Պլուտոն, Փիլոն Ալեքսանդրացի, Հեգել, Շելլինգ, Յակովլև, Կանտ, [[Լուի Արագոն]], Արիստոտել, Սոկրատ, Յամբլեխ, Պորֆյուր, Լոտման, Կետե Համբուրգեր, Մախ, Կլեմենտ Ալեքսանդրացի և սակայն նշում ընդամենը մի երկու հղում: Քննադատությունը հասարակական գիտակցության բարձրագույն ձևերից է, գրեթե համազոր փիլիսոփայությանը և չպետք է այն իջեցնել մտավոր զբոսանքի մակարդակին։ Նկատել եմ, որ վերջին շրջանի մեր քննադատական հոդվածներում և գրականագիտական ուսումնասիրություններում հախուռն ձգտումի է հասնում նորագույն ժամանակների տեսաբան-փիլիսոփաների ասույթներից առնված հղումները՝ [[Օրտեգա ի Գասետ]], [[Ռոլան Բարթ]], [[Ումբերտո Էկո]], Լոտման և ուրիշներ։ Գիտականության պատրանք են ստեղծում։ Եվ հղումները կատարում են առանց քննական հայացքի, որպես բացարձակ ճշմարտություն, անգիտանալով, թե այն որքանով է համընկնում հայոց մտավոր-գրական ավանդույթի հոգեբանական կերտվածքին։ Արհեստական վերագրումների մի շեղագույն կարկատան, ուր չքանում են գեղարվեստական չափանիշներն ու երևույթի իրական գիտակցությունը։ Եվ ուշագրավն այն է, որ տեսական-փիլիսոփայական ամենաբարդ հարցերը մեկնաբանվում են խորապես գիտական դրվածքով, իսկ այդ զուգահեռի վրա ազգային գրականության մասին միայն աշակերտական պատկերացումներ։ Մի՞թե ակնհայտ չէ գաղտնիքը։ Հապա «Ի սկզբանե էր բանն» դարձվածը։ Կա՞ քննադատական մի հոդված, որի հեղինակը չխաղա «Բանի» և «Լոգոսի» հետ և այն շեշտով, թե կարծես ինքն առաջինն է մեկնում հասկացությունների աստվածաբանական իմաստը։


'''2'''
 
Ես մերժում եմ արդի հայոց գրականության արժեքը բացասող պատկերացումները, թե մենք գրականություն չունենք և առհասարակ մեր գրականությունը տվյալներ չունի զբաղեցնելու մեր հոգևոր-զգայական աշխարհի որոնումները։ Մենք ունենք տաղանդավոր գրողներ, մեր պոեզիան և արձակը ներկայանում է ավագ և միջին սերնդի գրական նշանակալից ստեղծումներով, մենք ունենք երիտասարդ սերնդի տաղանդավոր գրողներ՝ [[Հուսիկ Արա]], [[Մհեր Բեյլերյան]], Արամ Պաչյան, Համբարձում Համբարձումյան, [[Հրաչյա Սարիբեկյան]], [[Հովհաննես Թեքգյոզյան]]։ Խոսքս այն մասին է, որ մեր գրականությունը հովանավորված չէ ազգային պաշտպանությամբ և սակայն գրականության հասարակական ճանաչման անձկությունը մի էական չափով պայմանավորված է քննադատության թերացումով։ Կարելի է ասել, որ մենք քննադատներ ունենք, բայց քննադատություն չունենք։ Երկրագունդն այնքան է գերլարված սոցիալական, աշխարհաքաղաքական, ազգային և այլ կարգի գլոբալ հակասություններով, որ հոգևոր որոնումների ու արարման ռոմանտիկ ձգտումներն այլևս մոլորություն են թվում։ Ինչ արժեն այլևս գեղեցիկի, սիրո, հոգևոր, գրականության ու արվեստի երբեմնի առասպելները։

Եվ քննադատությունը գիտական-վերլուծական «խրթին» մեթոդաբանությունից գերադասում է անոտատիվ-ակնարկային ժանրը։ Բարդը, խորքայինն արդեն ինչ-որ չափով հոգնեցնող է և առավել գրավիչ է հասկանալին, առաջին տպավորության հաճույքը։ Էսսեն ընձեռում է մտքի ազատություն, կառուցվածքը տեսանելի նշանագրություն, և այստեղ էլ ավարտվում է քննադատության սահմանը։ Այս պարագայում ինքնին ուշագրավ է [[Հովիկ Մուսայելյան]]ի «Պոեզիայի ներքին տարածությունը» գրքի հարուցած բանավեճը։ «Վրիպած գիրք» հոդվածում [[Սուրեն Աբրահամյան]]ն անվերապահորեն ժխտում է գրքի գիտական արժեքը։ Հավաստելով, թե խնդիրը ոչ այնքան գրքում այս կամ այն հարցի վերաբերյալ իրավացի թե ոչ ճշգրիտ դիտարկումներն են, որքան ժանրի գրապատմական օրինաչափությունների սխալ ընկալումը՝ սուբյեկտիվ-կամայական ընտրությամբ, նյութի ոչ հիմնավոր ուսումնասիրությամբ։ Որպես թե գրքի հեղինակը, չտարբերելով համակարգ, կառուցվածք, տիպաբանություն հասկացությունների գեղագիտական իմաստը, ոչինչ չասող «ներ» [[նախածանց]]ով քաոս է ստեղծում ու ոչ գիտական մեկնություններով աղավաղում արժեհամակարգ, գրական գործընթաց, որակափոխում գրական ժամանակ հասկացությունները, ստեղծելով բոլոր կարգի հարցադրումներով վրիպած աշխատություն՝ թե՛ տեսական և թե՛ վերլուծական զուգահեռներով։

«Ձախողված աճպարարություն» պատասխան հոդվածով հանդես եկավ Հովիկ Մուսայելյանը, բանավեճի սկզբունքային, գիտական ու տեսական հարցադրումները վերագրելով սուբյեկտիվ միտումի, այստեղ իսկ կասկածի ենթարկելով իր տեսակետների հիմնավորման հոգեբանական նախադրույթը։ Հայտնի բան է, ով բանավեճում շեշտը դնում է ինքնաարդարացման փաստի վրա, նա եթե ոչ լրիվ, ապա կիսով չափ ցուցադրում է իր պարտությունը։ Բանավեճին պետք է այլ ուղղություն տար գրքի հեղինակը, անկախ սուբյեկտիվ շարժառիթից և անգամ ակնհայտ վրիպումներից, տեսական վերլուծական հայացքով հիմնավորեր իր դրույթները, ընդհանուր հայտարարի բերելով իր աշխատության գիտական արգումենտացիան։ «Գրեթե յուրաքանչյուր տեսակի գրավոր խոսքի թիկունքից, առհասարակ ակնհայտորեն ուրվագծվում է նրա հեղինակի հոգևոր դիրքն ու նկարագիրը, ինտելեկտուալ պատրաստվածությունը, իմացության աստիճանը, կրթական մակարդակը, դաստիարակությունն ու կենսափորձը, ինչու չէ՝ նաև մարդկային տեսակը։ Այս առումով, անկեղծ ասած, Ս. Աբրահամյանի «Վրիպած գիրք» վերնագրով հոդվածը խորհելու տխուր առիթներ է տալիս» («Գրական թերթ», №24, 2010), այսպես է բանախոսն ավարտում իր պատասխան հոդվածը։ Ոճը պատշաճ չէ գրական բանավեճի էթիկային, և ենթադրում եմ, որ որոշ իմաստով դա է դրդել Արքմենիկ Նիկողոսյանին՝ միջամտելու բանավեճին՝ «Իսկական աճպարարի և աճպարարության մասին» հոդվածով, բացելու որոշ փակագծեր և առաջադրելու ուշագրավ դիտարկումներ քննարկվող հարցի վերաբերյալ («Գրական թերթ», №26, 2010)։ 

Ես միտում չունեմ գնահատելու Հովիկ Մուսայելյանի «Պոեզիայի ներքին տարածությունը» գրքի գրականագիտական արժեքը։ Իմ տպավորությամբ հեղինակը հակում ունի տեսական բարդ խնդիրների ոլորտում քննաբանելու արդի հայ բանաստեղծության զարգացման օրինաչափությունները և այս իմաստով հետաքրքրական ու ուշագրավ կռահումներ ունի։ Եվ սակայն ակնհայտ է պոեզիայի անստույգ պարբերացման հանգամանքը, որ առիթ է տալիս սխալ բնութագրումների, իսկ առավել ակնհայտ՝ տեսական նույնքան սխալ ընդհանրացումների։ Գրականագետը պարբերացման հիմունք է ընդունում տասնամյակների սկզբունքը և դիտարկում, թե 70-ական թվականների պոեզիան չուներ իր դիմագիծը, մինչդեռ 60-ականների փորձառական պոեզիայի դիմագիծը առավել ցայտուն հաստատվել է հենց 70-ական թվականներին։ Այսպես էլ թերի, անկատար են ներկայանում հաջորդ տասնամյակների պոեզիայի տիպաբանական տարբերակումները։ Ամեն ինչից երևում է, որ Մուսայելյանը իր կոնցեպցիան կառուցել է գերազանցապես նախատիպ ունենալով [[Հենրիկ Էդոյան]]ի պոեզիան ու գրական որոշ հայացքներ, և ինչպես նկատում են ընդդիմախոսները, դա խախտել է պոեզիայի ամբողջական հոսքն ընդգրկելու հնարավորությունը։ Ափսոս, որ բանավեճը շարունակություն չունեցավ, այլապես կարելի էր լայն շրջանակների մեջ առնել արդի պոեզիայի տեսության ու պատմության հարցերը և հնարավորության սահմաններում առաջադրել գիտականորեն հիմնավորված համակարգ։ Իսկ մեր գրական մամուլը ոչ միայն հակում չունի բանավիճական լուսաբանումների, այլև ձգտում է հնարավորին չափ սահմանափակել մտքերի ընթացքը, առիթ չտալու համար անակնկալ բարդությունների։ 

Եվ սակայն, գիտական բանավեճին զուգահեռ, պոեզիան ստուգաբանվում է ներժանրային այլատարր միտումներով, յուրովի սահմանագծելով ավանգարդի և մոդեռնի արժեքայնության գեղագիտական չափանիշները։ Բանաստեղծությունը հոգեվարք է ապրում գերարտադրության ճգնաժամից, և [[Արտեմ Հարությունյան]]ը շարունակում է բանավեճը պոեզիայում տիրող քնարական մելանխոլիայի դեմ, որ մի պարագայում գիտակցության հոսքը տաղաչափում է մետաֆիզիկական լոգիզմով, մի այլ պարագայում խնկարկում միջնադարի միստիկական տեսիլները, մի երրորդ գծով մեկնում պարադոքսի այլաբանությունը, վերջապես մի այլ հանգով վերապրում էրոտիկ արթնացումների սեքսուալ հաճույքը։ Եվ, ո՜վ զարմանք, ամենուրեք արքետիպում սկզբնականն է՝ Բանի ու Լոգոսի բիբլիական հայտնատեսությունը։ Եվ ահա նորից ու վերստին նույն բանավեճը «...Ստալինի շինելը...» [[պոեմ]]ում («Հայոց աշխարհ», 2011)։

Կար ժամանակ, որ մեռնող դինոզավր հիշեցնող պետական հրատարակչության անհեթեթ սյուներով շենքում կզաքիսի պես վխտում էին գրողները և ժամանակի ռեալիստական մեթոդով «հանուն բեղավոր-կինտո-ծուռձեռ մարդագայլին», հպատակ, գովերգում էին սովետի սատանայական կճղակավոր դիրեկտիվները։ Ապա մոդեռնի թարմաշունչ հովերը, որ դեռ ներշնչող էին, սակայն ներանձնական հույզերի մղձավանջում մթագնեցին չարենցյան պատգամի պոետական ռիթմը։ Բանաստեղծությունն օտարվել է քաղաքականությունից, սոցիումի գաղափարական հեռուները մարել են ես-ի անձուկ դեգերումներում։ Այստեղ է, որ հառնում է [[Եղիշե Չարենց|Չարենցի]] ուրվականը, «Չարենց, ես կարիքն ունեմ քո տարօրինակ հայտնության, տարօրինակ, որովհետև ամեն ինչ կորչում է նորից, փարիսեցիության ու ցավի հորձանքում»։ Կորսվում է այն, ինչ պոեզիայի մարգարեն «անմարդկային քարկոծումներին» դիմագրավելով «ընդարձակել-լայնացրել-ամրացրել էր հայ պոեզիայի քաղաքական շունչը»։ Եվ բանաստեղծն ուղերձ է հղում «գոսացած ստալինիզմի-մարքսիզմի նարկոտիկ ետնաբակերի» մոլորյալներին՝ «ձերբազատվելու մորուքավոր գաղափարախոսների» մտավոր թմբիրից և իրական լինել «փողոցներով քայլող տեռորի», բռնության «փարիսեցի մարդագայլերի» և «քաղաքական մումիաների» հանդեպ։ Ստեղծագործական իր ուղին անցել է մաքառումներով, պոեզիան նորոգելու մոդեռնի ջատագովն այժմ «անալիտիկ մտածողությամբ» թափանցում է «անարգված պոեզիայի հիվանդ խորշերը», փորձելով «շտկել նեյնիմ-նեյնիմից ծերացած հայ պոեզիայի կքված մեջքը» և մգլոտած գյուղագիրներին «որոնք փորձում էին հայ գրողի գլխին հովվերգության ծակ փափախ դնել»։

Քննադատական հղումները թափանցիկ շեշտ ունեն և փաստի գիտակցություն։ Տասնամյակների գրական ուղեկիցը, որի կենսագրության մեջ բեկվել են «էպոխայի մետամորֆոզները», իր բարձունքից հեգնում է «ֆեոդալական գրական ճահճում» տակավին գոյություն ունեցող «հետադեմ գրող-դինոզավրերին», այլև «լիրիկներով» հեղեղված քաղաքի սրճարաններում «արբշիռ-առատ արտադրվող «կրոնական» խիստ անբասիր լիրիկան», որին ներբողում է «ենոտի դեմքով կոլոտ մի քննադատ»։

Պատահաբար երազիս մեջ լսեցի Նարեկացու ձայնը կերկեր,&lt;br&gt;
որ ինձ հանձնեց իր տեսիլքի էստաֆետը կրոնական,&lt;br&gt;
և ողջ քաղաքը մարդկային,&lt;br&gt;
Աստծո անթարթ հայացքի տակ,&lt;br&gt;
Տիեզերքի ճիշտ կենտրոնում –&lt;br&gt;
հետ եկավ ինձ&lt;br&gt;
Եվ պատմության բառը երգեց բարձրախոսից...

Ժխտման գույները թերևս թանձրացված են Արտեմի գրաբանական ընկալումներում և սակայն բանավեճի ոգին ոչ այնքան բացասումն է, որքան ինքնահաստատման ձգտումը, հանգամանք, որ հակընդդեմ կարծիք է խմորում գրական ասուլիսներում։ Այս տեսակետից Արտեմ Հարությունյանի պոետական ինքնության բացահայտումի բացառիկ անդրադարձ է [[Սիրանույշ Մարգարյան]]ի «Միֆի՞, թե՞ ապամիֆականացված իրականության բանաստեղծությունը» խորիմաստ վերլուծականը («Գրական թերթ», 2011, հ. 25)։

Էականն այն է, որ Արտեմ Հարությունյանը ոչ միայն բանավիճում է «տեսականորեն», այլև ստեղծում է իր բանաստեղծությունը, «էպոխայի մետամորֆոզների» մոլորակային ընդգրկմամբ, մետաֆորի ընտրությամբ, երևակայության անպարագիծ հայտնատեսությամբ, կերպավորելով իր անհատականության դեմոնական կեցվածքը։ Բայց գրականության ժամանակի բանավեճն այստեղից միայն սկսվում է, որին ես կանդրադառնամ սույն հոդվածի վերջաբանում։

Իսկ այժմ մի այլ բանավեճի մասին, որին բացահայտ կամ անարձագանք ձևույթ է տալիս [[Գուրգեն Աճեմյան]]ի «Մահարիական» սերիալը։ Գրողի որդու՝ Գուրգեն Աճեմյանի ձգտումը՝ վերագնահատելու [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարու]] ստեղծագործության գրապատմական արժեքն ու ժամանակների մտայնությամբ արտահայտված վերապահություններն ու անցողիկ էջերը, միանգամայն գնահատելի են թե՛ հոգեբանորեն և թե՛ գրականագիտական ճշգրտումների իմաստով։ Եվ նրա առաջին ելույթներն ու «Այրվող այգեստանների» գիտական հրատարակության կոմենտարները որոշակի հետաքրքրություն էին ներկայացնում հարցի ճիշտ դրվածքով և օբյեկտիվ-վերլուծական մեթոդով։ Սակայն հաջորդ հոդվածներում սկզբունք ընդունելով տանդեմի էթիկական չափանիշը, փաստերի օբյեկտիվ-քննական դրվածքին փոխարինեց սուբյեկտիվ միտումը, ուր Մահարու լուսավոր կերպարին ներկայանում է երկրորդի նեգատիվը։ Լույսի և ստվերի այդ մեթոդով են կառուցված «Մահարին և Վարպետը», «Ստեփան Իլյիչը հերքում է», ապա Մահարի-Թոփչյան հարաբերություններին նվիրված հոդվածները։ Դիտենք, օրինակ, «Ստեփան Իլյիչը հերքում է» հոդվածը («Գրականագիտական հանդես», 2011, հ. 284)։ Խոսքն սկսելով «Այրվող այգեստանների» վերաբերյալ [[Ստեփան Զորյան]]ի բանավոր արտահայտած «թանկ և ուրախալի» «ջերմ գնահատության ու վերաբերմունքի» առիթով Զորյանին գրած Մահարու նամակից և ի հեճուկս դրա, ի պատասխան Մահարու նամակի, Զորյանի գրառումներում «Այրվող այգեստանների» հարուցած հիասթափության և «արվեստի տեսակետից» անարժեք ու «մակերեսային» վեպի բնութագրականներից՝ «թեթևամիտ ընթերցողի» ճաշակ, «գավառական ֆելիետոնիստի» գրիչ, վեպի ժանրի արվեստի գործ ստեղծելու անկարողություն և այլն, Գուրգեն Աճեմյանը բնականաբար փորձում է պարադոքսը բացահայտել եթե ոչ գրական-գաղափարական, ապա էթիկական տեսակետից։ Եվ պատասխանը գտնում է։ Մահարու հոդվածներից, նամակներից ու այլ գրառումներից վկայակոչում է բազմաթիվ անոնիմ և սակայն միանգամայն թափանցիկ ասույթներ, որոնք նեգատիվի վրա են գծագրում Ստեփան Զորյանի մարդկային նկարագիրն ու գրական վաստակը։ Հետևությունն ինքնին պարզ է՝ «Զորյանն ինչ-որ մտքեր թղթին էր հանձնում ոչ թե հասարակության ու գրականության շահերից ելնելով, այլ «հաշիվ մաքրելու» մանր նպատակով»։ Եվ այսպես, պատեհապաշտ մի գրող, որ կյանքի փորձություններից «միշտ չոր է դուրս եկել», քանզի ինքնապաշտպանության իր զենքը եղել է «ոչ միայն գրական, այլև քաղաքացիական չեզոքությունը, խառնակ գործերից հեռու մնալը, զգուշավորությունը», հատկանիշներ, որոնք մշտապես օգնել են նրան գոյատևել, «մնալ ջրի երեսին», արժանանալ փառքի, կոչումների, պատվավոր պաշտոնների, շքանշանների, «մի տեսակ գրական գեներալիսիմուս»։ Որպես գրող ընդամենը «մի քանի ճանաչված պատմվածքների հեղինակ» է, արդիական հնչեղություն չունեցող պատմավեպեր հեռավոր անցյալի մասին, որոնց ոգեկոչումները կարելի է համեմատել մայիսմեկյան կոչերի հետ...», իսկ «ժամանակակից թեմաներին դիմելիս դուրս են գալիս հեղկոմի նախագահներ, գրադարանի աղջիկներ, թիթեռնիկի կյանքով ապրող ինչ-որ կոմունա կամ մի կյանքի պատմություն, որին ի դեպ, փթերով աղ ու պղպեղ է պակասում Գ. Մահարուն «մանկության ու պատանեկության կողքին դրվելու համար»։

Ահա այսպես, ներկայացնելով Մահարու բացասող բնութագրումները Զորյանի մարդկային ու գրողական կերպարի վերաբերյալ, հոդվածի հեղինակը ոչ միայն չի տողանցում որևէ վերապահություն, կամ փորձում մեկնաբանել փաստարկների օբյեկտիվ շարժառիթները, այլև ավելի է խտացնում գույները, ժխտելով Զորյանի գրական ժառանգության մնայուն արժեքները։ Նրա մտքով անգամ չի անցնում իր բնորոշումները ստուգելու Զորյանի անձի և գործի վերաբերյալ գրականագիտական մտքի հետազոտությամբ վավերացված արժեքաբանական դրույթներով։ Իհարկե, նույնիսկ հերքման արժանի չէ «Այրվող այգեստանների» վերաբերյալ Զորյանի սուբյեկտիվորեն հիշաչար (թերևս հոգեբանորեն հասկանալի) տեսակետը, սակայն նույնքան սխալ է այդ հիման վրա ժխտել դասական գրողի գեղարվեստական արձակի գրական-պատմական արժեքը։

Ես հանգամանորեն եմ անդրադառնում «Ստեփան Իլյիչը հերքում է...» հոդվածին, քանզի այստեղ ավելի շեշտակի է ընդգծված Մահարու ստեղծագործության վերագնահատման անդրադարձումներում Գուրգեն Աճեմյանի հետազոտական մեթոդի սուբյեկտիվ միտումը։

«Մահարին և Վարպետը» քննախոսականի («Ազգ», 24 սեպտեմբերի, 2011) վերջաբանում Գուրգեն Աճեմյանը գրում է, որ Մահարու «Իսահակյանապատումը մի ամբողջ գիրք կկազմի», և «Մահարի-[[Ավետիք Իսահակյան|Իսահակյան]] հարաբերությունները կարիք ունեն լուրջ ուսումնասիրության» և հարցի դրվածքով ոչ միայն երկու գրողների անձնական հարաբերությունների ճշգրտման սկզբունքով, այլև գրական-պատմական ու գեղագիտական ավելի ընդհանուր-տեսական խնդրառության տեսակետից։ Դա պատշաճ է գրող Մահարու անսովոր ու անկրկնելի կերպարի պարագայում։ Եվ այն հղումները, որ հոդվածագիրը քաղում է Մահարու ասույթներից, հաճույք են պատճառում ազգային բանաստեղծի հանդեպ ունեցած պաշտամունքից, անգամ այն պահերի ներքին զգացողություններում, երբ ակնարկում է Իսահակյանի քաղաքացիական պահվածքի «աններելի» շեղումների մասին։ Փաստարկն Իսահակյանի «Իմ ազատ և ստեղծագործ ժողովրդի հետ» հոդվածն էր, որտեղ նոր-նոր հայրենիք վերադարձած բանաստեղծը, որին «մեծ վիշտ էր պատճառել... մի քանի գրողների բանտարկությունը», ծանոթանալով «իրերի և իրադարձությունների հետ», համոզվում է, որ «մեր կառավարությունը (որին անպայման վստահում ենք) և ժողովուրդն ուրիշ կերպ չէին կարող վարվել», քանզի այդ գրողները «շեղվել էին ուղիղ ճանապարհից» և ընթացել բազմաչարչար ժողովրդին վնաս բերող «դատապարտելի» ճանապարհով։ Երևույթի բարոյական գնահատականը տալիս է Ս. Վրացյանը, որպես թե Իսահակյանը, որ «գաղափարական ու բարեկամական կապերով կապված է Խանջյանի, [[Ակսել Բակունց|Բակունցի]], Մահարու, [[Վահրամ Ալազան|Ալազանի]] հետ, որոնք նետված էին Ստալինի և Բերիայի կոշտ կրունկի տակ», իրավունք չուներ «ընկերների դիակների վրա իրեն համար անձնական բարեկեցություն հաստատել»։

Ետադարձ հայացքով իրերն այլ դասավորություն է ստանում, քան ժամանակի մեջ։ Կարո՞ղ էր արդյոք Իսահակյանը չգրել այդ հոդվածը և կարո՞ղէր չասել այն, ինչ ասել է։ Մի՞թե կարելի է կասկածել, որ հոդվածը պարտադրված է, դրան գումարած նաև «կոլեկտիվ անգիտակցականության» (Յունգ) հասարակական կարծիքի հոգեբանական ադապտացիան, որի հանդեպ արքաներն անգամ անզոր են։ Պետք էր հասկանալ նաև Իսահակյանի տագնապալից վիճակը ՊԱԿ-ի հսկողության ներքո։ Արտառոց չէ՞, որ անգամ Ստալինի անձի պաշտամունքը պսակազերծող կոմկուսակցության պլենումից հետո Հայաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղարը, հանգուցյալ Իսահակյանի հուղարկավորման ճառում շեշտադրում է, թե կուսակցությունը մեծարելով բանաստեղծի գրական ժառանգությունը, քննադատաբար է մոտենում նրա գաղափարական սխալներին։ Այնուամենայնիվ, բոլոր կարգի վերապահումներով հանդերձ, Աճեմյանի հոդվածում չպետք է տեղ ունենային Իսահակյանին անվանարկող արտահայտություններ։

Մահարի-որդին փորձում է ամեն կերպ սրբագործել հայր-Մահարու գրական ու մարդկային կերպարը, զրկել նրան սխալվելու իրավունքից և իրերի շարժումն ամենուրեք ենթարկել նրա կամքի ազատ զեղումներին։ Դա հակաբնական է առհասարակ, առավել ևսանհաշտ Մահարու պարագայում։ Այս իմաստով անակնկալ չէ Ալեքսանդր Թոփչյանի «Բանսարկության հաղթարշավը...» պատասխան հոդվածը («Ազգ», 8 հոկտեմբերի, 2011), որն ուշագրավ է ոչ միայն հարցերի արժանապատիվ լուծմունքով, այլև Գուրգեն Աճեմյանի բանախոսական մեթոդի նեղահայաց սուբյեկտիվիզմը ցուցադրելու առումով։


'''3'''

Քննադատության ուշադրությունից չվրիպեց [[Վարուժան Այվազյան]]ի գրականությունը։ Գրվել են բազմաթիվ հոդվածներ, որոնց անդրադառնալու խնդիր չունեմ, այլ միայն ուշադրության առնելու քննադատական որոշ դիտարկումներ։ Գրականագետ Սուրեն Աբրահամյանը փորձեց հերմենևտիկ վերլուծությամբ վերծանել գրողի գեղագիտական կոդագրումները «Ճանճի ամիսը» և «Անավարտ կենսագրություններ» երկերում, սակայն գրական շրջաններին այդպես էլ հասու չեղավ այվազյանական բնագրի մեկնության բանաձևը։ Ե՛վ [[բնագիր]]ն էր բարդ, և՛ քննադատի լեզուն։ Թերևս կարիք էր զգացվում իր՝ գրողի ինքնաբացահայտմանը։ Նման մի փորձ էր «Լույսն անմեկնելի» հոդվածը, որը թեև նվիրված էր [[Հակոբ Մովսես]]ի պոեզիայի վերծանությանը, այնուամենայնիվ արտահայտում էր գրողի գեղագիտական հայացքների որոշ հղումներ։

Ինքնին ուշագրավ են Այվազյանի հոդվածի արձագանքները, հատկապես, քննադատության ասպարեզում ինձ անհայտ Նաիրա Համբարձումյան անունով մեկի ստորագրությամբ տպագրված «Լույս-Ա-Պտույտ» հանելուկային վերնագրով հոդվածը, որը սակայն Վարուժանի հոդվածի պարզ իմիտացիան է, քան մեկնության փորձ։ Վաղուց անտի գաղտնիք չէ, որ «ամեն ինչ արտացոլված է ամեն ինչում», հետևաբար «Ի սկզբանե էր Բանն», Լոգոս, Ալքիմիա հասկացություններն այլևսառեղծվածներ չեն և արծարծել ու վերարծարծել են բազում իմաստասերներ, ընդհուպ մինչև «ինքնին իրի» գիտությունը Հայդեգերի, Գասետի, [[Պոլ Վալերի]]ի, Էկոյի մեկնություններում։ Բայց եթե այս իմաստասերներին անհասկանալին միանգամայն հասկանալի էր, ապա Վարուժան Այվազյանին թերևս տրված է միայն անհասկանալին։ Այդպես էլ նրան ընկալում էր իր «մեկնաբանը». «Եվ ընդհանրապես էլ պետք չէ գլուխ կոտրել՝ հասկանալու համար, ինչ էր ուզում ասել Վարուժան Այվազյանը «Լույսն անմեկնելի» հոդվածում, քանի որ ալքիմիան, որ Լոգոսի տիրույթում է և ձևաստեղծում է Լույսը... ոչ այլ ինչ է, քան ինքը Բան անքննելին», որը նշանակում է «Անհաս լինել խոսքի (Բանի) կոսմոլոգիական շերտերին»։ Եթե այստեղ է Վարուժան Այվազյանը, –ապա գաղափարը կա, բայց ինքը չկա։ 

Ի դեպ, նկատել եմ, որ սույն հոդվածագիրը թույլ է տալիս գրական էթիկայի եթե չասեմ արատավոր, ապա մերժելի խախտումներ։ Բանն այն է, որ նա արտագրում կամ իմիտացիայի է ենթարկում այլևայլ հեղինակների գրությունները, ներկայացնում այն որպես սեփական ստեղծագործություն, առանց նույնիսկ աղբյուրի նշման կամ անուղղակի մեջբերումների չակերտավորման։

Բայց դառնանք Վարուժան Այվազյանի առեղծվածին։ «Գարուն» ամսագրի սույն թվականի №5-6-ում տպագրվել է նրա «Գաղտնի անունը» հոդվածը։ Կարդալով այն, ակամա հիշեցի ժամանակակից ամերիկյան գրող [[Պոլ Օստեր]]ի «Ապակե քաղաքը» վեպի հերոս Պիտեր Ստելմենին։ Վեպում սոցիոլոգիայի այս պրոֆեսորը հանգել էր այն եզրակացության, որ հասարակական կյանքի աններդաշնակության պատճառը բառերն են։ Բանն այն է, որ իրերը, երևույթները դարերի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխությունների, սակայն մենք շարունակում ենք նրանց կոչել նախաստեղծ անուններով։ Պրոֆեսորի կարծիքով, պետք է ստեղծել նոր լեզու, նոր բառիմաստներով, այլապես հասարակությանն սպառնում է Բաբելոնի ճակատագիրը, ուր մարդիկ ու ազգերը ընդհանուր խառնակության մեջ չէին հասկանում միմյանց։ Աշխարհը ղեկի վրա է, պետք է վերաշինել այն, ասում է Ստելմենը, այսինքն՝ հայտնագործել նոր լեզու, որն արտահայտի մեր նորօրյա պատկերացումները։ Իր գյուտը նա փորձարկում է որդու՝ կրտսեր Ստելմենի վրա։ Կտրելով նրան արտաքին աշխարհի հետ որևէ շփումից, հայրը տղային մեծացնում է ինքնահնար ցնորքների մտավոր աշխարհում, նրա համար ձևավորելով մի հերմետիկ լեզու, որով տղան փայլում էր վարժ, անսխալ տրամախոսությամբ, սակայն որքան վերամբարձ ու հռետորական, նույնքան և անկապակից ու անհանգրվան։
Ես գնահատում եմ Վարուժան Այվազյանի գրական տաղանդը և որոնումի հակված նրա երկերի մտավոր լարումները, և իմ այս համեմատությունը բոլորովին հեռու է հեգնական շեշտից։ Իմ նպատակն է ցույց տալ նրա գեղագիտական բանաձևերի վիճահարույց անավարտությունը։ 

Կարդում եմ Վ. Այվազյանի երկարուձիգ հոդվածը և փորձում եմ գտնել հիմունքային նախադասությունը, որ իմաստ է տալիս նրա մտքի տրամաբանությանը։ Բայց ապարդյուն։ Ամենուրեք մտքի անորոշ դեգերում, գտնելու ինչ-որ անհայտ, որի հանդեպ հասկանալի ներկան սոսկ ժխտումի է արժանի։ «Եթե թվի կատարելությունը որպես ինքնօրինակ լեզու պոռթկաց ու եղավ միանգամից, – գրում է հեղինակը, –ապա բառինը (թեև բառից անհաստատ է թիվը՝ թվինը) հատկապես նախադասությունը դեռևս լռության մեջ է» (?), («Գարուն», 2010, №5-6, էջ 42)։ Սա հիմնարար դրույթ է, որի փակագծերում Այվազյանը տարրալուծում է հայ մշակույթի ենթական ու ստորոգյալը, համախառնելով այն լրացուցիչ անդամների մշուշապատ բաղադրիչներով։ «Անդադրում մաշվում են պատկերներն ու սյուժեները, – գրում է նա, – հնանում են հագուստները ժամանակի ու կերպարի, ձանձրացնում, հաճախ հեղափոխվում է բարոյականությունը, գեղեցկուհու պես փոփոխական է ճաշակը, քանի գնում, ավելի քչերին է վսեմացնում դասականությունը և անկասելիորեն ինքնահաստատվելու են գալիս ըմբոստ ու ժամանակն իրենց պատկանեցնող նորերը։ Մենավոր ու հին գիրն է նրանց առաջ պատնեշ ու թիկունքում ապավեն ճշմարտության որոնումի փորձը, որ կարող են հանդուրժել այդ նորերը և մշակույթի աշխարհը, ուր այլևսամփոփ է կյանքը, տրված են պատասխանները և որ, միաժամանակ բացակա է ամեն մի նորի երազը»։ 

Պատկերավոր այլաբանությամբ պաճուճված այս խոսքերում ոչինչ նոր գաղափար չկա, այլ միայն դասականության վերաբերյալ ժխտումի անգիտակից ցուցմունքը, որ մի տեսակ ելակետային իմաստ է ստանում հետագա շարադրանքի համար։ «Հեռավոր և անպայման ուշացած հետևորդը մնալով բոլոր լուրջ ու թերի գրական դպրոցների սկզբունքների ու ոճերի պատմական կենսագրության ճակատագրականությամբ դեռևս կուլ ենք տալիս արդարացումն ու փոքրիկ ուրախությունը հետևորդի, այնինչ մեր գիրը չծնեց ոչ մի դպրոց, որ իր ընդօրինակողն ու հետևորդն ունենար։ Ընթացքի ոչ մի շրջադարձ չփայլատակեց մեր գտածի ներքաշող լույսով, չարեց առ ճշմարտությունն իր վարակիչ քայլը և, ահա, դեռևսու արդեն ինքնօրինակ խարխափում է օտար արահետների վրա ամեն անգամ հիսուն տարվա չափ մի ժամանակում մաշվածորեն յուրացնելով որևէ մի անցյալ ընթացումի համարձակությունն ու վաստակը (պատահական չէ պատմավեպերի առատությունը)»։ 

Ամեն ինչ ասված է այստեղ և այստեղ է հոդվածի թե՛ ձևը, թե՛ հարցադրումը և թե՛ բովանդակությունը, շարադրանքի ու մտածողության դոմինանտը։ Իմաստ չունի այլևս դիմելու ընդարձակ մեջբերումների, և արժե միայն հետևել մտքի կրկնաբանությանը ազգային ու համաշխարհային գրականությունների փորձառությունից արտածված «գեղագիտական» մանիֆեստացիայի պատառիկներին, ինչի պատճառները կարելի է վերագրել պատմական ճակատագրին, մշակութային կտրվածությանը, եկեղեցու անգրագետ ձևույթին, քաղաքային անազատությանը, միայն ազգային գոյաձևում քարոզող գրողի անհատականությանը, տնտեսական զարհուրելի հետամնացությանը և գուցե էլի։ Իհարկե, ըստ տեսաբանի, եղել են հազվադեպ անառիկ պոռթկումներ, որոնք Խորենացուց, Եղիշեից, Բուզանդից, Կողբացուց սովորում էին Բանի վսեմությունը «և նրանց իսկ իրենցով հնչեցնելով իրենց ժամանակի ու ապագայի հղացքի թարգմանում իր կանչվածությունն ապրելու եկած ազգի ոգու պատասխանատվությունը» (???)։ Ահա դրանք են կյանքի դարբինները, բայց դրանք միայնակներ են, այսօրվա «ուսումնասիրված» վիճակով իսկ անճանաչ, թեկուզ և բնազդորեն մշտական ու հաճախ անանուն (??), որոնք սակայն «գրողի ժողովրդականության» կեղծ հասկացությամբ «կղզիացվեցին որպես անճանաչ մեծության կուռքեր և նրանց արարքները լցնող «գրական ընթացքը» կամ ընթացիկ գրականությունը նրանց շահարկելով առավելս փակեց նրանց ճանաչման ու արժեքի նպատակները...», և այսօր նրանք «կյանքի գրականության» Բանի քննախույզները չեն, նրանք կուռք են և դրոշակ, որովհետև նրանց ընթերցելը պահանջում է իմացություն (???)։
 
Ըստ էության այսքանով ավարտվում է տեսաբանությունը։ Շարունակության մեջ նույն մշուշապատ «վերլուծականներն» են արդի հայ գրականության տիրույթի անլիարժեքության վերաբերյալ։ «Գետնամած որոշակիություն... ժամանակավրեպ չափանիշ», ուր պատմականությունը չափվում է «օգտագործման մաշվածությամբ ու իմաստակությամբ, հոգևորը տերտերական վարքաբանությամբ, իդեան՝ փարիսեցիությամբ», որոնք խանգարում են ժամանակակից լեզվի կայացումը»։ Այսպիսին է հայ արձակի պատկերը, առաջին հայացքից պատմալեզվականության աղետալի դեմքով, ուր առ ոչինչ է ճշգրտությունը, բառի դիրքային ճկունությունը, «փոխարինող» [[բառ]]ի խարխուլ կիրարկում, պատկերի անտրամաբանություն, գրական նշաններով աղճատված ոչգրականություն։ Եվ այսպես, մեր արձակում «ուղղակի վթար է... լեզուն արձանագրային-հուշագրայինին խառնած պարզունակ քնարականություն, միտքը փաստագրական կամ հայրենասիրական-պատմական, տրամադրությունը տառապանքա-ողբակոծային... առտնին-պատմական իրականության աղքատիկ ցուցադրում և «որը թվում է բուն իրական կյանքն է, այնինչ այդպիսով սպանված միստիցիզմը, խորհրդավորը, անդենականի զգացողությունն անգամ մեր գրականությանն այլևսանհարիր են»։ Թերևս միայն պոեզիան է մի փոքր չափաքանակով կրում ճշմարիտ գրականություն կոչված երևույթի նշույլները։ Այսպիսով «մենք ոչ միայն խուսափում ենք կյանքի գրականությունից, ոչ միայն Բանն ու բանականությունն ենք մերժում (ինտելեկտուալիզմը), այլև ինքներս ենք մնում կյանքին անմասնակից»։

Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե բացասման կիրքը հեղինակի հայացքը հանգեցնում է փակուղու։ Իրականում ճիշտ հակառակը՝ նրա մտահոգությունների, ձգտման, ընդվզումի ընդերքում գործում է մտքի հեղափոխությունը, մի նորահայտ ֆուտուրիզմ, որ փորձում է նորոգել գրականության աշխարհայացքը նոր իրականության (?), նոր լեզվի (?), ավետարանական ու աստվածաշնչյան նոր աղերսների, քրիստոնեական մորալի և եվրոպականացման հայտնությամբ։ Եվ անգամ նշմարում է ապագայի կուռքերին, որոնք գալիս են և գալու են նորոգելու մեր հոգևոր տիեզերքը աստվածաշնչյան առաքելությամբ։ Եվ այն ժամանակ «Մեծ Ապրողը (?) ստեղծվելու է գրականությամբ, որն այլևսոչ մի դեպքում չի մնալու ճանաչողական-իրար մասին իրար պատմող հորիզոնական ընթացքի աշխարհիկ մակարդակում, այն ստեղծվելու է այլևս վերձիգ-ուղղահայաց առ Աստված ու առ ճշմարտություն, որի հոգևորությունը չունի որևէ զիջումի իրավունք»։ Ինքնին հասկանալի է, որ Վարուժան Այվազյանի գրական մանիֆեստը իր գրականության տեսական ազդարարն է, որպես թե ինքը կոչված է ընդհանուր հայտարարի բերելու համաշխարհային գրականության փորձառությունը և հայոց կենսագրության ու հայոց գոյալեզվի խոչուխութերի հաղթահարմամբ, հին հունական մտածողության ու փիլիսոփայության յուրացումներով, Աստվածաշնչյան եվրոպական մտքի իմացությամբ և «նրանց գրով իր խոստումնալից լռությունը առ մարդ բացելու հրճվանքը կամք է դարձնում» և քրիստոնեական-եվրոպական մշակույթը դարձնում հայրենի գրականության հեռանկար։ 
Լռությունը փարատելու հրճվանքը պաթետիկ զեղումների հաճույքի է տրամադրում, թե «Տագնապահարույց հոգատար ձայներից հետո արարումի լռությունն է իջնելու կամ աշխարհի մենությունը» (?), որ հենց այդ ձայներով էլ ահա երիզվում է (?)։ Այսօրվա սթափ արժեքներ ուզում ենք գտնել, որոնումն ինքնին ձգելու է այլևս կյանքի նպատակով (?), սակայն լաբիրինթոսի դուռը խոր անցյալում է (?), որ միևնույն է բացվելու է այսօրվա վրա և գրականության այստեղ ու կեցուցիչ երթը անմիջապես մեր միջով շառաչելու է» (?)։

Այս բարձունքից գրող-տեսաբանը խորհուրդ է կարդում գրականագիտությանը, ենթադրելով արմատական բախում նրա և գրական նորոգության միջև, պարտադրելով գրականագիտության «համաքայլություն», թեկուզև մշակութային մշտական դաշտը պահպանելու համար, ինչը նրա ամենամեծ բացթողումն է, այսինքն, որ «իրականությանը պարզորեն կառչած գրականագիտությունը» վերջապես հրաժարվի «գրական արժեքները, իրականությունը փաստագրելու չափանիշից», և գեղարվեստական կամ պայմանական իրականությունը տարբերակի առօրյա իրականությունից և գիտակցելու, որ «գրողի արժեքը քննելիս» անհրաժեշտ է ելնել արվեստի բարձր չափանիշներից։

Ասեմ, որ իմ անդրադարձը Վարուժան Այվազյանի հոդվածին, բնավ միտում չունի նրա հայացքների քննական ու քննադատական վերլուծության։ Այլ նկատելու, որ հեղինակը պարզապես դեգերում է մոլորությունների անձև ուղիներում՝ երևակայելով ինչ-որ «նոր արվեստ» հայտնագործելու առաքելություն։ Պարզապես ուզում եմ հիշեցնել, որ նրա առաջադրած դրույթները բացարձակապես որևէ նորություն չեն հուշում։ Ամեն ինչ ասված է, և ասված է վաղուց։ 

Ժամանակ առաջ ես կարդացել եմ Վարուժան Այվազյանի մի ձեռագիր վեպը, որի լրամշակված տարբերակը «Պատմություն մեծն Կովկասի» խորագրով այժմ տպագրվում է «Գարուն» հանդեսում։ Իմ ընկալմամբ միանգամայն գրավիչ է վեպի փիլիսոփայական գաղափարը (իդեան), էթնիկական նախասկզբի ընտրությունը՝ բանավոր-բանահյուսակա՞ն, թե՞ գրավոր։ Հիրավի տիեզերական նախասկիզբ, որ ուղղություն է տալիս տվյալ էթնոսի պատմությանը։ Այստեղ և՛ նորարարություն կա, և՛ ոճի անհատականություն, և վեպի գրական արժեքն ավելին է, քան հեղինակի տեսաբանությունը։ Ուրեմն, արժե՞ արդյոք և տեղին չէ՞ խորհուրդ տալ գրողին զբաղվել ավելի գրականությամբ, քան «նորաբանությամբ»։ Առավել ևս, որ չի տիրապետում որոշակիորեն գիտակցված ու տեսականորեն վերջավորված իմացությունների։ Ես ճանաչում և գնահատում եմ Վարուժանի գրողական տաղանդը և նրա ձգտումը հաստատելու իր ոճի ինքնատիպությունը։ Ոճը իրոք կա, բայց նրա գեղագիտական բանաձևնէ անավարտ ու չձևավորված, առավել ևս նորարարության իմաստավորումը անհասկանալիությամբ, որն ինքնին աբսուրդ է։ 

Խնդիրը Վարուժան Այվազյանի պարագան չէ, այլ գրական հայացքներում նկատելի դարձած մտավոր անկարգապահությունը, ներքին ազատությունը մտահայաց տեսաբանության, որը ո՛չ պատմություն է ճանաչում, ո՛չ տրամաբանություն, այլ տարածության մեջ դեգերող փուչ կամ լեցուն բառերի չպատճառաբանված ու անմեկնելի բանդագուշանքներ։
Նույն այս ուղղությանը պիտի վերագրել նաև նորահայտ մի անունի՝ [[Մարիամ Կարապետյան]]ի մեկ թե երկու հրապարակումները «Գրական թերթում»։ Վերջինը «Բառերը տարածության մեջ» հոդվածն է, ինքնահնար իմաստավորումներով՝ պատճառը, կառուցվածքը, որոնումը, պատկերը՝ որոնք «Հիման» նախաբանի նշումով ակնարկում են բառերի թափանցիկ իմաստազրկումը, եթե... Դժվար է ըմբռնել պոեզիայում բառերը «կողքից դիտելու» իմացականությունը, բայց ընդհանրացումը հասկանալի է՝ «պոեզիան ոչ միայն իրականությունն է պատկերում բառերով, այն ցույց է տալիս այդ բառերի ու ասելիքի անջատ, հարևանաբար գոյություն ունենալը» («Գրական թերթ», 2010, №31)։ Պոեզիան նմանեցնելով «ռեգրեսիվ տնտեսագիտությանը»՝ հոդվածագիրը մեկնաբանում է, որ ինչպես «զարգացած տնտեսությունն ընտրում է կատարելագործման ճանապարհը՝ քիչ ռեսուրսներով շատ արդյունք», նույնպես և պոեզիայում «տեսանելի, մատչելի կիրառումը՝ շարժումն արտաքին միջոցներով, տեսանելի պատկերային մակերեսների յուրացմամբ, երևի նման ավարտվող ճանապարհ է, որին պիտի փոխարինի ներքին ընթացքի շարունակությունը»։ Ապա հաջորդում են բառի կառուցվածքային ու պատկերի տարածականության հատկանիշների բնութագրումները։ Կարդում ես և պարզապես տարակուսում, թե ինչ իմաստ ունի առանց անհայտի մտավոր հավասարումների այս լուծմունքը։ Մի՞թե ապացույցի կարիք ունի, թե բառիմաստը պետք է ճիշտ ընկալել, ճանաչել բառի ինքնությունը, մի բառը տարբերակել մի այլ բառից, բառերը ներդաշնակել նախադասության մեջ և այլն, ապա թե «տեքստ շարադրելիս հասկանալ լինքերի անհրաժեշտությունը», թե «ամեն մի բառ լինք է», թե «ամեն բառի ետևում մի ուրիշ տեքստ կա» և նման մտավարժանքներ, որոնք հանգում են անհամարիչ և անհայտարար կոտորակի ընդհանրացման. «Ոչնչաբանությունը վերածվում է Բառի։ Սա անընդհատ գործընթաց է՝ բանաստեղծության հղացման, գրության ու ընթերցումների ընթացքն ընդգրկող։ Բանալի է գրության ու առավելագույնս թափանցող ընթերցանության համար։ Սա ներքին, չերևացող գիտակցումների ամբողջություն է, տեսություն, որ շարունակ քո մտքում է, մեխանիզմ, որ տրամաբանություն է»։ 

Ամեն ինչից երևում է, որ հոդվածի հեղինակը նախափորձերի որոնման մեջ է, և գնահատելի է նրա հետաքրքրությունների տեսական ուղղվածությունը։ Մնում է հաղթահարել մտքի էկզալտացիան գիտելիքների հիմնավոր յուրացմամբ և բնագրերի առարկայական վերլուծությամբ։


'''4'''

Եթե փորձելու լինենք, այնուամենայնիվ, ուղղություններ նշմարել արդի գրական հայացքներում, ապա կարելի է առանձնացնել [[Վիոլետ Գրիգորյան]]ի «Ինքնությունը», Վարուժան Այվազյանի հերմենևտիկան («Գաղտնի անունը»), «[[Գրեթերթ]]ը», «[[Ակտուալ արվեստ]]ը»։ Խոսքը քննադատական հայացքի անհատական հղումի մասին չէ, այլ գեղագիտական նոր ուղղության հայտի, որ ուղղորդվում է գրական մանիֆեստի տեսական առաջադրմամբ։ Ես առիթ ունեցել եմ անդրադառնալու Վիոլետ Գրիգորյանի «Ինքնության» բնութագրմանը, ապա «Գրեթերթին» վերագրելով այն երիտասարդ սերնդի գրական փորձառությունը, իրողություններ, որոնք իրենց հետքն ունեն գրական շարժման ընդհանուր հոսքում։ Սույն հոդվածում անդրադարձել եմ Վարուժան Այվազյանի գրական մանիֆեստի գլխավոր սկզբունքներին։ Այժմ հետաքրքրական է դիտել «Ակտուալ արվեստի» գեղագիտությունը, հիմք ընդունելով «Ի պոլիտ-Արտի» վերջին մանիֆեստը (3-րդ հարկ)։ Հարկի մանիֆեստում արվեստի սահմանումները գրեթե անընդգրկելի են՝ օբյեկտիվ արվեստ, հոգնած արվեստ, ծիծաղելի արվեստ, թշվառ, խեղճ, վերջացած, հնարամիտ, մերկ, ռազմատենչ արվեստ, գերեզմանային արվեստ, նոն-կոնֆորմիստական արվեստ և այլն։ Իսկ երդումը արվեստի աստծուն կանոնակարգված է զգաստ, խոհամիտ և օգտապաշտական նվիրումի գիտակցությամբ՝ լինել անկախ, ստեղծագործել ապագայի համար, արվեստը ծառայեցնել միայն արվեստին, արվեստը դուրս չբերել անիրականի շրջանակներից, առաջնորդվել ինտուիցիայով, ստեղծագործել միայն հիացմունքով, սիրել ինքն իրեն և ուրիշներին։ Սա Արման Գրիգորյանի երդումն է, որ մի էական չափով արտահայտում է ակտուալ արվեստի բնույթն ու ուղղությունը։ Եվ, այնուամենայնիվ, ակտուալ արվեստի ուղղությունը բնութագրելու տեսակետից սկզբունքային նշանակություն ունի Հայրենիք-մայրենիք հասկացությունների փոխատեղությունը, որի «ճակատագրի էսքիզը» բացահայտում է փոխտեղության իմաստն ու «մայրենիքի» սոցիալ-փիլիսոփայությունը։ Եվ այսպես. «Մայրենիքը ցանցային կառույց է (ո՛չ հասարակական կազմակերպություն, ո՛չ տերիտորիալ միավորում). Մայրենիքը պետականության՝ հայրենիքի տարասեռ հակակշիռն է. Մայրենիքը պետականի ու ազգայինի քաղաքական տարանջատման ամրագրողն է (մեկը մյուսի անունից հանդես չի կարող գալ)»։ Ավելի պարզ համեմատականը. եթե «պետությունը իրավական կանոնավորման համակարգ է տերիտորիալ պատասխանատվությամբ», ապա «մայրենիքը աննյութական արժեքների արտադրության գնահատման, մշակման ու փոխանցման կառույց է»։ Ապա հաջորդում են հռչակագրի ևսերեք հատկանիշներ, որոնք ըստ էության ածանցյալ են հիմնական հատկանիշների հանդեպ։ Ակնհայտ է նմանությունը [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] «Հոգևոր հայրենիք» տեսությանը, և ընդհանրությունը տեղին էլ նկատում է Վիոլետ Գրիգորյանը, որի հարցադրման մեջ կարծես զգացվում է մի ներքին կասկած։ Եվ միանգամայն իրավացի։ Քանզի հայրենիքը վեր է ամեն կարգի ֆիզիկական, աշխարհագրական, ազգային ու հոգևոր-մշակութային ատրիբուտներից առանձին վերցրած և հենց դրանց ընդհանրության մեջ է միավորվում էթնիկական մի համապարփակ ընդհանրություն։ Այստեղ արդեն ուշագրավ է գաղափարի վերլուծությունը գրական ընկերակցության կենտրոնական դեմքի՝ Միսաք Խոստիկյանի մեկնաբանությամբ։ Նկատենք, որ մեկնաբանը գաղափարը դիտում է ակտուալ արվեստի իրավաքաղաքական կոնտեքստում։ «Իրավաքաղաքական դաշտում, –ասում է նա, – խոսքը փաստորեն արդարությանն ու արդարադատությանն է վերաբերում, իսկ արվեստի պարագայում՝ «սրտի դավթարին»։ Եթե իրավական ոլորտը պետք է ապահովի մարդկանց արժանապատվությունը հավասարության, իրավահավասարության տեսակետից, ապա արվեստը, փիլիսոփայությունը, որոշ դեպքերում նաև մշակույթը՝ նրանց տարբերության՝ անհավասարության»։ Ոչ այնքան հստակ այս ձևակերպումը ընդհանուր մեթոդաբանական առումով հանգում է առհասարակ ներքին ընդունակությունների, գիտելիքների, աշխարհընկալման հնարավորությունների բացահայտմանը, ինքնաիրագործմանը։ Այստեղ ակտուալ արվեստը ինչ-որ եզրեր է գտնում polit-art-ի (այսինքն՝ քաղաքական արվեստի) հետ։ Եթե առաջինի պարագայում հնարավոր է արվեստագետի քաղաքական կեցվածքի և արվեստի լեզվի ներքին անհամաչափություն, ապա polit-art-ը ենթադրում է արվեստի լեզվի և քաղաքացիականության համընկնում։ Ես շրջանցում եմ հարցի դրվածքում արվեստագետի «հիմարության» և միամտության հասարակամիտ հասկացությունները գործածելուց, ինչպիսի ենթիմաստով էլ դրանք կկիրառվեն, շեշտելու հիմնականը, որ «քաղաքական գործունեությունից հեռու լինելով poilit-atr-ը հրաժարվում է դրան մասնակցելուց, այլ քաղաքական տարազը ձևակերպում է իբրև արվեստ»։

Բնականաբար, հռչակագիրը չէր կարող հարցի ընդհանուր դրվածքում անտեսել պետություն և ազգ կատեգորիաները։ Խոստիկյանը դրույթը սահմանում է որոշակի. «Այն թեզը, որ ազգը որպես այդպիսին կայանում է պետության միջոցով, –ասում է նա, –այսօր պետք է վերանայել։ Իմ կարծիքով ազգը կազմավորման ուրիշ ձևեր պիտի փնտրի, քան պետության կառուցումն է»։ Սա չի բացառում ազգի ճակատագրի կապը պետության հետ և այնուամենայնիվ նրա կազմավորմանը նպաստում են նաև այլ գործակիցներ։ Սխալը սկիզբ է առնում հենց ազգի և պետության անջատումից։ Ազգերի կազմավորման դարաշրջաններն անցել են, և գիտությունը մշակել է ազգերի ու ազգայնականության կազմավորման հիմնավոր տեսություն։ Պատմությունն ուսուցանում է, որ այն ազգերը, որոնք պետություն չունեն, ընդհանուր զարգացմամբ դուրս են աշխարհաքաղաքական տեսադաշտից և նրանց ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքն ուղղվում է միայն և բացառապես պետություն ստեղծելու նպատակին։ Այդպես է ընթացել ազգերի և ազգային պետությունների կազմավորման ընթացքը, և պետությունը ձևավորվել ու կառուցվել է ազգի ու ազգայնության հիմքի վրա։ Եվ ապա, ինչպիսի ձևեր էլ գտնի ազգության կայացումը, այնուամենայնիվ այն տեղի է ունենալու պետության շրջանակներում ու նրա միջոցներով։ Ըստ էության դրույթը հանգում է ազգի ֆիզիկական ու հոգևոր կազմույթների տարբերակմանը, պետությանը հատկացնելով ազգի ֆիզիկական ինքնության կայացումը, իսկ ազգայնությանը՝ նրա հոգևոր կազմույթի ինքնակառավարումը։ Ահա այստեղ են սահմանագծվում հայրենիքն ու մայրենիքը, որը միաժամանակ տարբերակում է ազգասիրությունն ու հայրենասիրությունը՝ «Հայրենասիրությունը վերաբերում է պետությանը, երկրին, իսկ ազգասիրությունը՝ մայրենիքին։ Ժամանակն է հռչակել մայրենիք և մտավոր ուժերի զգալի մաս վերակողմնորոշել դեպի դրա կայացմանը»։

Ուղղակի պիտի ասեմ, որ հայրենիք-մայրենիք կոնցեպցիան ակտուալ արվեստի տեսության ամենախոցելի կողմն է։ Պատահական չէ, որ Վիոլետի շեշտակի հարցադրումներին հետևում է ինչ-որ հարմարեցումներով պատճառաբանված մեկնություններ, ուր մի կողմից ակնհայտ է գաղափարի հանգեցումը էմպիրիկ զգացողությունների, մյուս կողմից՝ դրույթի պատմափիլիսոփայական իմաստի սուզումը իռացիոնա-մետաֆիզիկական բանաձևերի վերացարկմանը։ Ի՞նչ արժեն, օրինակ, այսպիսի ձևակերպումները. «Ավանդատար հողն ու ծննդավայրն են զուգորդվում մայրության հետ։ Պատահական չէ, որ հայ գրողները հայրենիքը տեսնում են գերազանցապես իբրև մայր կամ կին՝ հաճախ անարգված։ Մինչդեռ այլազգին, օրինակ, Պուշկինը կարող է ասել. «Լյուբլյու տեբյա, Պետրա տվարենիե», շեշտելով առնականությունը»։ 

Հարցադրման շրջանակներում վկայակոչվում է Տերյանի «Հոգևոր հայրենիքի» տեսությունը, ուր ակնհայտ է նյութական ու հոգևոր հայրենիքների հակադրությունը, նյութական հայրենիքի, այսինքն՝ պետության ժխտմամբ, քանզի ըստ բանաստեղծի, պետության շրջանակները հայ ինտելիգենցիայի աշխարհայացքի վրա դնում է «ապոլիտիզմի» սահմանափակությունը։ Այստեղից Խոստիկյանը ածանցում է, թե «պոլիտիզացիան... պետք է վերաբերի ոչ այնքան պետականության հարցերին, որքան գլոբալ գործընթացներին ու գաղափարաստեղծմանը մասնակցելուն»։ Այստեղ է ստեղծվում այն վեկտորը, որը բնորոշում է հայի հայ լինելը, աշխարհի որ կետում էլ նա լինի։ «Դա է մայրենիքի կայացման հարցը։ Դա polit-art-ի առաքելությունն է», եզրակացնում է տեսաբանը։

Հարցազրույցի շարունակությունը կարելի է համարել Վիոլետ Գրիգորյանի «Էխո» հոդված-էսսեն, որտեղ հեղինակը փորձում է սահմանել «Ինքնության» և ակտուալ արվեստի ընդհանուր եզրերն ու այլերանգները։ Երևույթը դիտելով ներազգային կյանքի պետական, սոցիալ-տնտեսական ու հասարակական շերտավորումների տեսակետից, Վիոլետը այդ ամենի խաչաձև հարաբերություններում ուրվագծում է մտավորականության ձևափոխումները, որպես թե սովետից եկող ինչ-ինչ կաղապարների «պեչատի թասիբից» ազատագրված մտավորականությունը հաղթահարում է զանգվածային արվեստի «էքսպանսիան»։ «Բայց ի զարմանս ինձ,–ասում է Վիոլետը,– ընդամենը մի դատապարտող անդրադարձ կարդացի թերթերից մեկում։ Ըստ ամենայնի անտեսանելի հեղափոխությունը պատկերացրածիցս ավելի խորը տեղաշարժերի էր ենթարկել մեզանում կարծրացած մտածողությունը և այդ հեղափոխության հեղինակը, որքան էլ առաջին հայացքից տարակուսելի, հենց մեր շոուբիզնեսն էր։ Ինձ համար Նունե Եսայանի էխոյով աֆիշը ոչ միայն պորտալարով արգանդին կպած սաղմի ներքին լուսանկարն էր, այլև Սովետից ու հետսովետական ազգայնամոլությունից վերջապես կտրվող պորտալարի սիմվոլիկ պատկերը»։ Ոչ այնքան իմաստավոր այս այլաբանության մեջ արտացոլվում է ոչ միայն ինքնության առանձնացումը, այլև ընդհանրությունը ակտուալ արվեստին։ Այս պարագայում պետության հովանավորությամբ հեղինակությունների «էլիտար» երևացող արվեստի ածականի արժեքայնությունն ավելին չէր, քան «միջին քաղքենու ցնորիզմին հագուրդ տալու պիտակ»։ Դրականը «սովետական գաղափարախոսությունից դեպի շուկա կատարվող տեղաշարժն է», մնում է միայն իրական հեղինակություններին ասպարեզ տալու գործընթացը, որի համար տակավին մշակված չեն «անհրաժեշտ հասարակական մեխանիզմները»։
 
Չանդրադառնամ մանրամասներին, նկատեմ միայն սովետիզմի մտասևեռումը Վիոլետի հայացքներում, որն, ինքնին, այնքան վերացական է ու արխայիկ, որքան և հասարակական, կուսակցական ու այլ կարգի աստիճանակարգումները, մտավորականության դիմազրկության վերաբերյալ դատողությունները, ինչպես նաև ժամանակակից գրականության իրական վիճակի անփաստարկ պատկերացումները, որոնք խճողվում են «սոցիալական նոտարի», «Ֆրոյդյան անգիտակից ձգտումներով» արթնացած [[Էրոս]]ի ու [[Տանտալոս]]ի սիրո ու մահվան հակումների, հոտի առաջնորդի արխայիզմով պաճուճված խարիզմատիկ լիդերի ու զանգվածների տարերային մղումներով ոգի առած ընդդիմության ճակատագրական հրաշքի անկապակից անցումներով։
 
Ակտուալ արվեստի ուղղության բնութագրականը ներկայացված է «Ի պոլիտ արտ» խմբագրականում։ Դիտելով, որ ակտուալ-արվեստը էապես հուշում է մի գործընթաց, «ուր մշակվում են պոլիտ-արտի սկզբունքները», խմբագրականը բացատրում է, որ «Անձի և հասարակության փոխհարաբերությունները թևակոխել է յուրահատուկ փուլ», ուր ստեղծվում է աններդաշնակություն անհատին ներկայացնողների և քաղաքականությամբ զբաղվողների բազմության միջև։ Այս պարագայում քաղաքական վերահսկողությունը հնարավոր կլինի միայն այն ժամանակ, եթե արտադրությունը լինի քաղաքական, այսինքն՝ քաղաքական մարմինների քաղաքական գաղափարներ։ «Եթե այդ գաղափարները արտահայտվում են հուզական կերպարի հանգույցի ձևով, գործ ունենք պոլիտ-արտի հետ»։ Արդի հանգամանքներում «քաղաքական ստեղծագործությունը դարձել է հրամայական», և «արվեստը միշտ էլ ունեցել է քաղաքական ասպեկտ», սակայն «պոլիտ-արտը մերժում է ագիտ-պրոպագանդիստական պատվերը և ճանաչում է գրողի անհատական ստեղծագործական ազատությունը անկախ քաղաքական կողմնորոշումից։ Այստեղ միաժամանակ ենթադրվում է արվեստագետի անկախությունը զանգվածից, քանզի «մասսան լղոզում է անհատականությունը», առանց որի արվեստագետին սպասվում է ձախողում։ Այս ամենից հետևում է, որ «Ակտուալ արվեստը չձևակերպվող չգիտակցվածն է, այդու՝ ամենասերտը նվազագույն միջնորդավորված գերանձնականը, իր հրապարակայնությամբ և հասարակականությամբ հանդերձ պարադոքսալ կերպով՝ ամենաքիչ օտարվածը։ Այստեղից էլ արվեստի պատասխանատվության յուրահատկությունը»։

Այն հանգամանքը, որ պոլիտ-արտի տեսաբանները իրենց դրույթները չեն զուգորդում գեղարվեստական փորձի վերլուծությամբ, արվեստի էսթետիզացիայի նրանց պատկերացումները դարձնում են ոչ միայն վերացական և անհստակ բանաձևումների թվացյալ բարդությամբ սքողված։ Իրականում, խորազնին քննությամբ այն ներկայանում է արդեն իսկ տեսությանը հայտնի ճշմարտությունների նորազգեստ կրկնությամբ, նույնիսկ «հասարակական կազմակերպման եռաստիճան կառուցվածքի ոլորտների տարանջատման»՝ իրավաքաղաքական, տնտեսական, աննյութական արժեքների ստեղծում։ Որոշ իմաստով պոլիտ-արտի բացահայտման նպատակին է ուղղված խմբագրականի անդրադարձը Ումբերտո Էկոյի «Հավերժական ֆաշիզմ» դասախոսության հատվածին, բացառիկ խորությամբ վերլուծական, որ հիացմունք է պատճառում փիլիսոփայական ու պատմահոգեբանական եզրերի մեկնությամբ։

Էկոյի դասախոսության հիշատակումն ինքնանպատակ չէ։ Միանգամայն հետաքրքրական է վերջաբանի հիշեցումը, որ ֆաշիզմի հոգեբանական սինդրոմը առկա է մարդկային բնազդներում, որ «Ուո-ֆաշիզմն առայժմ մեր շուրջն է, երբեմն այն քայլում է քաղաքացիական համազգեստով, որ այն «կարող է ներկայանալ ամենաանմեղ ձևերով ու կերպարանքով», ուստի անհրաժեշտ է բացահայտել նրա էության ձևերն արդի աշխարհում, հանուն Ազատության և Ազատագրումի։

Մի բան ակներև ու գնահատելի է, որ ակտուալ արվեստը ձգտում է, այսպես ասած, գիտականացնել գրականության ատմոսֆերան, ընդլայնել նրա ձևի ու բովանդակության ատրիբուտները՝ գաղափարը, աշխարհայացքը,, փիլիսոփայությունը, ինչպես նաև կազմակերպական համակարգը։ Հանդեսի սույն համարի լուսանցքներում հայտնվում են [[Սյուրեն Կիրկեգոր]]ը, [[Ումբերտո Էկո]]ն, [[Էմիլ Սիորա]]ն («Գոգոլ»), [[Ռուդոլֆ Կասներ]]ը, [[Կառլ Յասպերս]]ը, [[Խորխե Լուիս Բորխես|Խորխե Բորխեսը]], [[Ալբեր Կամյու]]ն և ուրիշներ, որոնց դրույթներն օժանդակում են հանդեսի հեղինակներին, հիմնավորելու գեղագիտական ու պատմա-սոցիոլոգիական կատեգորիաների գենետիկան։ Նազարեթ Կարսյանը «Ժամանակ չունենալու ժամանակը. արվեստը որպես գոյաբանական հնարք» հոդվածում ժամանակի ու տարածության կատեգորիաները դուրս է բերում առօրեական պատկերացումներից և տարրալուծում նրա ներքին բարդ շարժումները ստեղծագործական պրոցեսի տևողություններում։ «Համաշխարհային տնտեսության համակարգում տեղ գտած փոփոխությունները տակնուվրա են արել մասնագիտական գործունեությունների սոցիալական դերաբաժանումը» աննյութական ոլորտների մենաշնորհը արվեստում, դարձնելով այն «սոցիալական գործունեության սեփականությունը»։ Սա այլափոխում է ժամանակի ու տարածության համաչափությունը, փոխվում են աշխատանքային գործունեության երբեմնի անկանոն ձևերը, արդեն «գործիքավորվում են աշխատանքային օրվա գրաֆիկի տեղաշարժերը»։ 

[[Սեդա Շեկոյան]]ի «Քաղաքական արվեստը» հարցադրումը առաջին պահին կարծես որոշակի է, թե պետք է տարբերակել քաղաքական արվեստը «սոցիալապես կամ քաղաքականապես գիտակից արվեստից», քանզի քաղաքականապես գիտակցված արվեստը քաղաքականությունը ստորադասում է արվեստին և տարբերակման սկզբունքը ոճից անցնում է միջոցին՝ օգտապաշտության ձևով։ Իսկ իրականում ոչ այնքան հստակ գիտակցված սահմանման մեջ կասկած է հարուցում հենց մտահանգումը, թե «քաղաքական արվեստի քիչ թե շատ ստացված օրինակը» ֆեմինիզմն է։ Իրապես հարցադրումը կորցնում է գիտական իր ուղղվածությունը, երբ հոդվածի հեղինակը անցնում է «Հիմարների կուսակցության» առաջնորդ Գրիգոր Խաչատրյանի և ռուս պերֆորմանիստ Օլեգ Կուլիկի ցուցահանդեսի «Հատում եմ» նշանաբանի վերլուծությանը, ի վերջո քաղաքական արվեստ դրույթը հանգեցնելով «Հայկական ժամանակ» օրաթերթի օրիենտացիային։

Արդիական հնչեղություն ունի [[Ռուբեն Թարումյան]]ի «Ա՞ջ, թե՞ ձախ։ Ուղիղ» հոդվածի առաջադրույթը հեղինակային իրավունքի, հակահեղինակի, [[գրագողություն|գրագողության]] և գրական էթիկայի այլևայլ հարցերի վերաբերյալ, հարցադրումներ, ուր առանձնապես շեշտադրվում են հեղինակային իրավունքի կիրառման ներկայիս ձևերը։ Ապա հաջորդում է ազատ արվեստի և ազատ ծրագրի լիցենզավորման խնդիրը՝ իրավական, ժամանակային, նյութական, համատեղելիության և համակողմանի այլ ձևերի թվարկումներով։ Արժեր ուշադրության առնել նաև հեղինակային իրավունքի, հակահեղինակության, լիցենզավորման խնդիրը համակարգչային ծրագրավորումների ու գրագողության արդի ձևերի համատեքստում, որ լայն տարածում ունի հատկապես ատենախոսությունների ասպարեզում։

Տեսական հետաքրքրություն է ներկայացնում Վարդան Ազատյանի «Հիշողություն և կամ մոռացություն» հոդված-ուսումնասիրությունը, որը լրացված է «Պատմականացնելով Հայաստանի ժամանակակից արվեստը» ենթավերնագրով և հեղինակի հավաստմամբ վերաբերում է «Նորարար փորձառական արվեստի կենտրոնում» (ՆՓԱԿ) աշխատակցելու իր գիտական որոնումներին։ Ուսումնասիրության տրամաբանական ելակետը մոդեռնիզմի երկակի հայացքն է պատմության նկատմամբ՝ մի կողմից անցյալից անջատվելու անդրպատմական ձգտում, մյուս կողմից՝ անցյալի որոշ ավանդույթները օրինականացնելու ներպատմական ըմբռնում։ Այս երկվությունը հեղինակը դիտարկում է «որպես մնեմոնիկա, այսինքն՝ մոռանալու և հիշելու պրակտիկաներ»։ Անկախ հարցի պատմության և արվեստի ստեղծագործությունների վերլուծականից, ճշգրիտ եմ համարում հասկացության պատմափիլիսոփայական ընդհանրացումները։ Ըստ հեղինակի պատկերացման, պատմությունը ներկայացնելու համար նախ պետք է անցյալը տարանջատել պատմությունից, քանզի անցյալը անհասանելի է և պատմությունն էապես «անցյալի մասին ներկայի կոնստրուկտն է»։ Եվ ապա. «Ներկան ինքը ենթակա է պատմությանը», ամեն բան ենթակա է պատմական փոփոխությանը, ուստի անիմանալի են անդրպատմական ճշմարտությունները և իրական ճշմարտությունը ըմբռնելի է կոնկրետ պատմական իրավիճակում։

Կարելի էր անդրադառնալ հանդեսում արծարծված այլ հարցերի, սակայն կարծում եմ, որ իմ դիտարկումները ընդհանուր գաղափար են տալիս ակտուալ արվեստի և polit-art-ի մասին։ 

Ես փորձեցի հանգամանորեն ներկայացնել «Ակտուալ-արվեստի» ուղղությունը, նախ՝ քննադատության ասպարեզում նրա ինքնությունը որոշարկելու նկատառումով և ապա այն անհրաժեշտությամբ, որ այն ընդհանուր ճանաչում չունի և մի տեսակ մեկուսացած է գրականության և գրականագիտության ընդհանուր հոսանքից։ Մի հանգամանք, որ ինչ-որ ճեղք է առաջ բերում «երրորդ հարկի» մանիֆեստի՝ այսպես ասած, քաղաքական դավանանքից ազատ արվեստագետի անկախության վերաբերյալ, դա ոչ այլ ինչ է, քան փակագծերում զգացվող կողմնորոշումը դեպի ընդդիմությունը և ընդդիմության արդի մանիֆեստացիան (ՀՀՇ-ի և ազգային կոնգրեսի կերպարով)։ Շարժում, որն իր գաղափարով հակադիր է պետության, ազգի, «մայրենիքի» դրական զարգացման սկզբունքին։ 

Վերջում մի հարցադրում ևս։ Ակտուալ արվեստի մանիֆեստի գլխավոր դրույթներից մեկը ազգային գրականության, տվյալ պարագայում հայոց գրականության ու արվեստի ձգտումն է դեպի գեղարվեստականության համաշխարհային չափանիշներ։ Ըստ որում, մանիֆեստը չի բացառում դրա առկայությունը փոքր ազգերի ինտելեկտուալ հնարավորություններում։ Այս գաղափարը հուշեց ինձ անդրադառնալու «Հրապարակ» թերթում տպագրված «Հնարավո՞րէ լինել հայ մեծ բանաստեղծ» հոդվածին (2010, №245, էջ 5)։ Բանաստեղծ-թարգմանիչ [[Խորեն Գասպարյան]]ը ներկայացնում է հարցի վերաբերյալ Ումբերտո Էկոյի և Ժան Կլոդ Կարիերի տեսակետը, ըստ որի Մեծ կամ Հանրահայտ լինելու համար անհրաժեշտ է երկու գործոն՝ նախ՝ լեզվի տարածականությունը և ապա «համաշխարհային մասշտաբով... պատմական մեծ իրադարձությունների կենտրոնում» հայտնվելը։ «Ըստ Էկոյի, փաստորեն մեծ կարևորություն ունի կա՛մ լեզուն, կա՛մ պատմական իրադարձությունների կիզակետում լինելը, կա՛մ երկուսը միասին»։ Եվ քանի որ փոքր ազգերը զրկված են և՛ մեկից, և՛ մյուսից, ուստի բացառվում է փոքր ազգի կամ «երրորդ աշխարհի» գրականության կամ գրողի Մեծ կամ Հանրահայտ լինելը։ Հոդվածի հեղինակը, մի որոշ իրավացի տարակուսանքով, նշում է, որ «հնարավոր է լինել մեծ հայ բանաստեղծ, բայց հնարավոր չէ լինել հայ մեծ բանաստեղծ», իր միտքը ավարտում է «խոկալու պատճառների» մտահոգության գրավիչ ցանկությամբ՝ «որպեսզի չմնանք ինքնագոհ ու ինքնաբավ, սակայն մայրուղուց ինքնավտարված՝ անղեկ, ցաքուցրիվ, անգաղափար»։

Ուղղակի ասեմ, որ ես մի որոշ վերապահությամբ մերժում եմ նշանավոր բանախոսների տեսակետը, այն վերագրելով եվրոպացենտրիզմի նախապաշարմունքին, որ կարծրատիպ է կազմավորել ազգային մշակույթների սուբորդինացիայի վերաբերյալ և այն դարձրել հոգեբանական կանխադրույթ։ Ինքնին հետաքրքրական է, թե ինչպիսին կլիներ Վիլյամ Սարոյանի գրական ճակատագիրը, եթե ճիշտ և ճիշտ նույն մակարդակով գրեր ոչ թե անգլերեն, այլ՝ հայերեն։ Կունենա՞րարդյոք նույն համաշխարհային ճանաչումը։ Իհարկե ոչ, իսկ ինչու՞, և հենց այստեղ է հարցադրման աբսուրդը։ Հետևաբար խոսք կարող է լինել լեզվի տարածականության մասին որպես տաղանդի հայտնիության չափանիշ, բայց ոչ երբեք ազգային մենթալիտետի գործոն։ Այս իմաստով [[Մովսես Խորենացի|Խորենացին]], [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկացին]], [[Նահապետ Քուչակ|Քուչակը]], [[Սայաթ-Նովա]]ն, [[Հովհաննես Թումանյան|Թումանյանը]] ոչ միայն «Մեծ հայ» են, այլև «Հայ Մեծ»։ Գրականությունը և առհասարակ հոգևոր զարգացումները ուրույն օրենքներ ունեն, որ հերքում են տրամաբանական թվացող որոշ օրինաչափություններ։ Վկայակոչում են [[Շեքսպիր]]ի հանճարը, որպես չափանիշ՝ լեզվական գործոնի և պատմական մեծ իրադարձությունների կիզակետ լինելու պարագայությամբ։ Բայց երկու գործոններն առկա են նաև մեծ ազգերի աշխարհաքաղաքական արդի հանգամանքներում, իսկ ու՞րեն ժամանակակից Շեքսպիրները։ Եվ ինչու՞ ամերիկյան իսպանալեզու գրականությունն առաջադրում է համաշխարհային ճանաչման անուններ, իսկ ժամանակակից Իսպանիան, այնուամենայնիվ, չունի իր [[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|Մարկեսը]], Բորխեսը, [[Խուլիո Կորտասար|Կորտասարը]], Կոելյոն։ Դեռ ավելին, իսպանացի գրող [[Խավիեր Մորիաս]]ը գնահատվել է որպես Մարկեսի հետևորդ։

Տարօրինակ է, որ հայտնի բանախոսները հարցի դրվածքում շրջանցել են պայմանավորող գործոնների հարաբերականությունը ազգերի արդի համաշխարհային տեսադաշտում։ Համաշխարհային հասկացությունն այժմ այնքան է փոխաձևել սոցիալ-տնտեսական կապերը, հաղորդակցական տեղաշարժերն ու ինֆորմատիկան այնքան են ներհյուսել մարդկության ու ազգերի կյանքը, որ մշակույթի, գրականության ու արվեստի ազգային ստեղծումները կամա թե ակամա ձգտում են դեպի համաշխարհայինը։ Այնպես որ, միանգամայն հիմնավոր է Ակտուալ արվեստի հայացքի ուղղությունը՝ հայոց ազգայինը դիտելու համաշխարհային չափանիշների տեսանկյունից։ 


'''5'''

Անդրադարձի անցումները կապակցում եմ դեպքերի, դեմքերի, գրական մանիֆեստների քննական բնութագրումներով և թվում է, թե տեսադաշտի մեջ եմ առնում գրականության ընթացի համապատկերը, մինչդեռ ենթագիտակցությանս մեջ շարունակ ընդվզում է մի գաղափար, որ գրեթե նման է առեղծվածի։ Եթե փորձելու լինեմ բնութագրել երևույթը ինչ-որ մետաֆիզիկական հասկացությամբ, ապա այն կանվանեի Լռություն։ Հասկացությունը հայտնի է քննադատության բառապաշարում «լռության պոեզիա» և նմանատիպ այլ տարբերակներով, որոնք որպես թե անխոս բառերի լռության մեջ որոնում են խորհրդավոր անհայտների լուծմունքը։ Սակայն իմ խոսքը տվյալ պարագայում Տաղանդի լռության մասին է, որի սոցիալ-հոգեբանական գործոնը ժամանակին բացահայտել է [[Հրանտ Մաթևոսյան]]ը, ինչը միայն նա կարող էր անել։

Եվ այսպես, [[Պարույր Սևակ]]ի Լռությունը, որ ապաշխարանքի է նման և Մաթևոսյանի Լռությունը՝ «Սպիտակ թղթի առաջ» և «Ես ես եմ» մենախոսությունների անդրադարձ հուշերում։ Այժմ իմ մտածումների կիզակետում [[Լևոն Խեչոյան]]ն է, որին երբեմն հեռվից տեսնում եմ այնտեղ, որտեղ երբեք չէի ցանկանա տեսնել նրա ներկայությունը։ Իմ մեջ ինչ-որ կարոտ կա հանդիպելու նրան, գուցե կարողանայի հասկանալ նրա լռության խորհուրդը և այն երեք լճերի գաղտնիքը, որոնցից «մեկը կարմիր էր, մյուսը՝ դեղին, էն մեկը՝ կապույտ»։ Անհավանական է ենթադրել, թե «Խնկի ծառերի», «Արշակ Երկրորդի» և «Սև գրքի...» հեղինակը, որի ենթաբնագրերում այնքա՜ն չբացված արշալույսներ կան, այլևս սպառել է իր ասելիքը։ Ուրեմն ինչու՞ է այդ մեկուսացումը, օտարումը գրական միջավայրից ու գրականությունից, որն առանց նրա թերի է ու անկատար։ Արդյո՞ք մեծ հղացման (ազգային էպոսի վիպականացումը) երկունքի ճգնաժամը (որ ցանկալի է)՝ Փոքր Մհերի լռության ու հավերժական մեկուսացման անլուծելին՝ թե՞ հանճարի փախուստը իրականության մղձավանջից։ Քեզ սպասում են, Լևոն, վերադարձի՛ր, ես ուզում եմ լսել քո Լռության ձայնը։

Կարծես փոքր-ինչ սենտիմենտալ եմ դառնում, բայց արժե քննադատական ռացիոնալիզմը երբեմն համեմել զգացմունքի զեղումներով։

Վերջապես նաև [[Արմեն Շեկոյան]]ի երևույթը։ Նույն մեկուսացումը, նույն օտարումը գրական միջավայրից և Լռության ազատագրումը «ներքին էմիգրացիայից»՝ «Հայկական ժամանակ» վեպի անպարունակ հեռուներում։ Գեղարվեստական մտածողության նոր որակ, որպիսին դժվար էր երևակայել նույնիսկ տասնամյակ առաջ, «սյուժեների» սերիալ, առանց գործողության և ժամանակի հոսքը անավարտության մեջ, քանզի անավարտ է հայոց տիեզերական ժամանակը։

Վեպը նախապես հետաքրքրությամբ ընկալվեց գրական շրջանակներում, եղան արձագանքներ նաև քննադատության մեջ։ Եվ սակայն նկատում եմ, որ տակավին չի գիտակցվում նրա գրական արժեքը։ Ավելին, լսելի են վեպի «սերիալները» ժամանակի հաճույքին վերագրելու որոշ պարզունակ պատկերացումներ։ Սխալը սկիզբ առավ առաջին բնութագրումներից՝ «թերթոնային վեպ», «վեպ երկխոսություն» և այլն, որոնք անստույգ են տիպաբանորեն, և սահմանափակում են վեպի գեղագիտական ու իմաստասիրական համարժեքների տեսադաշտը։ Իմ բնորոշմամբ, ըստ տիպաբանական երկու հատկանիշի, վեպը անհատական էպոս է, նախ ազգային սուբստանցիոնալ ընդհանրությամբ և ապա ասքապատումի հեղինակային եղանակով։

Եվ այսպես, կանցնի ժամանակը, պատմություն կդառնա ներկան, և արդեն իսկ պատմություն դարձած «Հայկական ժամանակ» ասքապատումի էջերից Արմեն Շեկոյանն ու իր հերոսները կխոսեն դեպքեր ու դեմքեր, եղելություններ ու խոհեր, որոնք սովորաբար դուրս են մնում ակադեմիական պատմագրության դիվաններից։

Ես փորձեցի անդրադարձի տեսիլներում քննադատության հայացքի մեջ դիտարկել արդի հայոց գրականության ընթացի եթե ոչ հիմնական, ապա որոշ նշանակալից միտումներ, որոնք կարող են ինչ-որ չափով նպաստել նյութի գրականագիտական համակարգմանը։ 
 
Եվ այսպես, իմ այս անդրադարձը եզրափակելով Լռության մետաֆիզիկական այլաբանության աննկատ մնացած փակագծերի բացմամբ, թվում է, թե շրջանցում եմ հիմնականը, որ իրապես գրականության ժամանակի գլխավոր ձգտումն է և հենց գրականության ժամանակ հասկացության գեղագիտական սահմանումը։ Առավել ևս, որ այն, ինչ-ինչ տարերային զգացողությունների ենթաբնագրում սոսկ ակնարկի ձևույթ ուներ «Գրեթերթի», «Ինքնության» և այլ հանդեսների խմբագրականներում, այժմ արդեն գրեթե ստանում է մարտահրավերի կերպարանք, որը, այլ արտահայտությամբ, չես բանաձևի, քան հեղափոխություն։ Գրական նոր սերնդի մանիֆեստը։
 
«Գրեթերթի» հոբելյանական համարում սերնդի գրական առաջնորդն արդեն ազդարարում է գրականության նոր ուղղության հայտնությունը, իսկ [[«Գրանիշ» գրական հանդես|«Գրանիշը»]] համակարգում է ոչ միայն սերնդի գրականության ֆակտուրան, այլև նրա արտահայտության տեխնոլոգիան։ Հանդեսի նպատակը պատերազմելը չէ, նշում է խմբագրականը, «նրա առաքելությունը արդի հայ գրականության դաշտի համախմբումն է մի ծիրում, որտեղ գրական ավանդացած ինքնաբավ խմբավորությունն այլևս տեղ չունի, որտեղ արժեքայնության չափանիշը բարձր գրականությունն է միայն», արդի հարցադրումների ու մարտահրավերների համատեքստում, այսինքն՝ «ազատագրելու արդի հայ գրականությունը կրկնաբանությունների տաղտուկից և նրա հանդեպ առկա հանրային կույր մերժողականությունը փոխել հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության»։ Որքան էլ էմպիրիկ թվան «հետաքրքրվածության, սրտացավության ու հոգածության» հատկանիշները, այնուամենայնիվ անգիտակցորեն հուշում են գրական հեղափոխության հակումը դեպի այսպես կոչված «հատակի գրականությունը»։ Արդի հայ գրականության պահանջի ու ճանաչելիության համար «Գրանիշը» ուղենշում է. «գրականության հանդեպ հայրենի հեռուստատեսության հետաքրքրության ավելացում. հայալեզու գրական ժառանգության թվայնացում ու պատշաճ ներկայացումն ինտերնետում. հայ հեղինակների թարգմանությունն ու ներկայացումը օտարալեզու ընթերցողին» («Գրանիշ», N1, 2011, էջ 103)։

Հեղափոխությունն առկա է, առկա է այն իրացնող գրական սերունդը, մշակվում է նրա կազմակերպական տեխնոլոգիան, մնում է դժվարագույնը՝ հիմնավորել նրա տեսությունը։ Ենթադրում եմ, որ «Գրանիշը» պատահականորեն չի տպագրել Վարուժան Այվազյանի «Չգրված գիրքը» էսսեն՝ առեղծվածային իմաստ խորհրդանշող «պատրանքի քարտեզագրություն» վերադիրով, սա էլ իր հերթին, փորձառությունն ուղղորդող «կենսաբանական հետազոտություններ III» հանգանակով։ Ասում եմ ոչ պատահականորեն, քանզի գրական մի որոշ շրջանակներում նա ներկայանում է որպես հեղափոխության գեղագետ ու տեսաբան։ Ինչպես և պետք էր սպասել, դժվար է վերծանել «պատրանքի քարտեզագրություն» գույներն ու մասշտաբը, քանզի գրական հեղափոխության իմաստը «լռության անհասկանալիությունն է», չափազանց գեղեցիկ մտապատկեր, քանզի առանց անհասկանալիության կանէանա միֆը։ Եվ որքան էլ դժվարընկալ լինի, ես այնուամենայնիվ գույներից ու երանգներից զուրկ քարտեզի վրա պետք է նշմարեմ մտքի տրամաբանական որոշ միավորներ։ Սկիզբը միանգամայն հասկանալի է՝ «Չգրված գիրքը», դա նույն «երկնային գիրքն» է։ Այսինքն՝ Երկիրը մշակվել է սպառվելու չափ և այժմ պետք է «երկնային գիրքը Երկիր բերել» և նոր լեզվով թարգմանել լռության մշուշում թաքնված այնկողմնային արժեքներ։ Եվ սակայն թերի, եթե չասեմ սխալ կլիներ երևույթը ներկայացնել իմ մեկնությամբ։ Ուստի, որքան էլ երկար լինի մեջբերումը, պիտի ներկայացնեմ այն հոդվածագրի շարադրությամբ։ Այսպես ուրեմն՝ Երկրային գիրքը «առայժմ ու Աստծո լինելության (երևալիության) չափով գրված կլինի, մինչև սպառվի գոնե այդքան կռահելիությունն ու երկրային հնարավոր տեսանելիությունը, այսինքն՝ Աստծո մահվանից (?) թերևս փոքր-ինչ առաջ, խնդիրն այն չէ, թե քանի հատոր և հատկապես ե՞րբ, ովքե՞ր կգրեն։ Առայժմ ու ամեն օր գրվում է աչքի տեսանելիությամբ, եկող-գնացող սերունդների կյանքով (այս պահերին է երբեմն կռահվում նաև գրավորի ու բանավոր խոսքի երևալի հակասությունը), ուր իբրև թուղթ կյանքն է զգացողության պահին կարևոր զգալու չափ երևալի մարդու տեսունակությամբ, –որն ահա «թերևս տպագրության (գուցեև ցուցադրության), քանի որ հոգևոր է, չի ենթարկվում հատկապես այն երևակայություններից (ասես իրականությունն սպառված է ինչպես խոսքի համար, որն այլևսիբրև պատմություն գնում է մարդկային հարաբերությունների գետնամած ներկայացման, որոնք առհասարակ գիր չեն վերցնում կյանքի ու գրի նյութականությունից և ընկալելիս էլ անգրելի տեսանելիության վրա են հիմնված), որովհետև մարդկանցից էլ ծածուկ անանվանելի վայրում են ապրում, անանվանելի են թե Իսկական, Կյանքային գիրը, թե նշածս գետնամած գիրը» («Գրանիշ», էջ 8)։

Վարուժան Այվազյանն իզուր է մտավոր այս մշուշում փորձում տեսիլքի քարտեզի վրա սահման գծել «Կյանքային գրի» և «Գետնամած գրի» (որը այլ բան չէ, քան «հատակի գրականությունը») միջև, քանզի այնտեղ, ուր մեռնում է Աստված, չքանում են ոգին ու իդեան և մնում է միայն «կյանքային գիրը» կենսաբանական հետազոտությամբ։ Հատկանշական է, որ ամբողջ շարադրանքում «Չգրված գրքի» իմաստը հանգում է կյանքի գոյաբանությանը, որն ուղիղ գծով միանում է «հատակի գրականության» հերմենևտիկային։ Ժամանակ առաջ (կարծես հիմա էլ դեռ հիշատակվում է գրական հետնաբակերում) գրական արձագանքների սենսացիայում հայտնվեց «Բալագոյե» կոչված ոչ գրական, եթե չասեմ հակագրական մի վեպ, թե արդյո՞ք այն չի ուղենշում «գրական հեղափոխության» սերնդի գեղագիտական հայտնությունը։

Կա իմաստուն մի արտահայտություն, թե «Ծայրահեղությունները միանում են»։ Այդպես միանում են նաև «Չգրված գրքի» «կյանքային» և «գետնամած» գրերը Վարուժան Այվազյանի գեղագիտական բանաձևում։ Եվ դա միանգամայն տեսանելի է ոչ միայն «Կյանքային գրի», կամ «Չգրված գրքի» անձև, անանուն, անպարունակ թերասացությունից, այլև այն ճշմարտությունից, որ «Կյանքային գիրը» հենց «գետնամած գրի» կամ «հատակի գրականության» գրական փորձառությունն է։ Եվ դա գիտակցելի է իմացաբանության գրված թե չգրված օրենքով։ Որքան ուզում ես դատողությունների ու փաստարկների բացատրությամբ ապացուցիր այս կամ այն երևույթը, մինչև չասես ռեալիզմ, ռոմանտիզմ, մատերիալիզմ բառ-հասկացությունը, երևույթի ըմբռնումը մնալու է անավարտ, անորոշ ու չվերջավորված։ Ահա այս բառն է, որ պակասում է Վարուժան Այվազյանի տեսաբանական էսսեներում։ 

Մտքի ներարձակ բացատներում, աֆորիստիկ ասույթներ է բանաձևում, որքան քմահաճ, նույնքան և տավտալոգիկ. «Հացը որոշակիություն է, նրա օրենքը ճանաչելիություն, նույնիսկ բանն է նույնօրինակ հասկանալիություն, –իսկ որևէ որոշակիությունից դուրս կյանքը հասկանալի, ճանաչելի չէ, այդ անհասկանալիությունը որոշակի անմտություն է» («Գրական թերթ», 2011, №5-6)։ Իրոք որ անմտություն է տեսություն կառուցել անհասկանալիության «Չգրված գրքի» վրա։ Այսպես և Լոգոսի սուբորդինացիան, որ ըստ «բառի բազմիմաստության» էվոլուցիայի, մտահանգվում է երկու տեսությամբ՝ «լեզվի բանահյուսության» և «լեզվի ալքիմիայի»։ Լեզվի բանահյուսությունը հեքիաթի պառավի ոսկեզօծ գետն է, որի մեջ մտել են Թումանյանն ու Տերյանը։ Բակունցը թրջել է ոտքերը, իսկ Հրանտ Մաթևոսյանը լողացել է գլուխը ջրից վեր...»։ Այս [[պարադոքս]]ներով Վարուժան Այվազյանն առաջադրում է գրական մի հեղափոխություն, որ քննադատի բնորոշմամբ, «լեզուն իրականում հենց կյանքն է», ուր միասնական է ժամանակը։ Բայց ժամանակը պառակտված է ներկայով (?), ուստի ձգտելով միասնության, պատսպարվում է Լոգոսի մեջ (?)։ Հակադրությունը, հետևաբար Լոգոսի մեջ է, ուր տեղի է ունենում ամեն ինչ։ Ուստի տրոհված չէ, թեև նրանով է տրոհվում ժամանակը» (?)։ (Ս. Աբրահամյան, «Տեքստ և բնագիր», 2010, էջ 106)։

Ուղղակի ասեմ, որ վերոհիշյալ այն բառը, որ պակասում էր Վարուժան Այվազյանի տեսաբանությանը, որոշ իմաստով, պակասում է նաև Սուրեն Աբրահամյանի քննադատական լոգիզմին, ամենից առաջ հենց գրականության ժամանակի առաջադրած բանավեճի շրջանցումով։ Իսկ մարտահրավերն առկա է թե՛ «Գրեթերթի» և թե՛ «Գրանիշի» ուղերձներում։ Ըստ այդ ուղերձների, առաջին արդյունքը, որ իրագործեց «Գրեթերթը», սերնդի հավաքականության ստեղծումն է, որպես թե եթե առաջ երիտասարդը մենակ էր և կորչում էր ընդհանուր հոսքի մեջ, ապա թերթը եկավ և ասաց. «Դուք ուժեղ և ներկայանալի եք, երբ միասին եք...», բոլորդ նույն թիրախն ունեք և նույն մտահոգությունը։ Ավելին, գրական կարծրացած մթնոլորտում աննկատ էր մնում երիտասարդությամբ խաչված գրողը, գրական քննարկումների տեսադաշտից դուրս, քանզի նախապաշարված գրական միտքը Բարաբբա էր գոռում, արհամարհելով «անմեղսունակ» Պիղատոսին։ Իսկ այժմ երիտասարդ գրողների համախումբն ավելանում է համարից համար, արդեն «եղանակ են ստեղծում գրական դաշտում», առանց որի անհնար է «պատկերացնել արդի հայ գրական դաշտը»։ Ավա՜ղ, չափից ավելի է քննադատի ոգևորությունը։ Ճիշտ է, որ ապագան պատկանում է երիտասարդ սերնդին (և դա բնական օրենք է), ճիշտ է նաև գրական սերնդափոխության անխուսափելիությունը, սակայն անհայտ է մնում հարցականը, թե ինչով է սերունդը զբաղեցնում «գրական դաշտը»։ Ահա այս հարցականն էի ես փորձում որոնել Սուրեն Աբրահամյանի «Հեղափոխությունը շարունակվու՞մ է» հոդվածում («Գրեթերթ», N3 (21), 2011)։ Ասեմ, որ սույն հոդվածը քննադատի «Նոր իրականություն և նոր գրականություն» հոդվածի շարունակությունն է։ («Գրականագիտական հանդես», ԺԱ-ԺԲ, 2010-2011) և միանգամայն նպատակային շարունակություն հարցի դրվածքի տեսանկյունից։ Հենց այստեղից էլ ծագում է հարցականը՝ 60-ականների գրական սերունդը հեղափոխեց գրականության ուղղությունը և հեղափոխեց ոչ միայն մետաֆորի ընտրությամբ, այլև քննադատական-տեսական իմաստավորմամբ, արդյո՞ք 21-րդ դարի գրական սերունդը շարունակում է հեղափոխությունը։ Դրույթը հաստատելու համար Աբրահամյանը նախընտրում է վերլուծության ուրույն մեթոդ, թե քանի որ քիչ են կամ գրեթե չկան «ճանապարհի փիլիսոփայությունը» վերլուծող հոդվածները, «ուստի մեզ մնում է առավելապես դիմելու գրական տեքստերին կամ առանձին հեղինակների էսսեատիպ առաջաբան-վերջաբաններին», որոնցում «առանց ծածկույթի» կան ճանապարհի ընկալման ընդհանրություններ, և խնդիրը զուտ անհատականության, ոճի տարբերության հարցն է, որով առանձնանում են հեղինակները»։

Դժվար է համաձայնել վերլուծության այս մեթոդին։ Պարադոքսն այն է, որ Աբրահամյանն իր դրույթը հիմնավորելու համար երևույթը դիտում է ոչ թե հարցի տեսական դրվածքով, այլ՝ բանաստեղծության բնագրում բառի, տողի ուղղակի ընկալմամբ, այսինքն՝ «տեսականացնում է» գեղարվեստական խոսքի միավորը, գաղափարի տրամաբանական իմաստը նույնացնում է գեղարվեստական այլաբանությանը։ Մինչդեռ դրանք տարբեր ընկալումներ են։ Այլ է բանատողում ասված «պոեզիան պոզ է» արտահայտությունը և բոլորովին այլ՝ նույնի առկայությունը քննադատ-տեսաբանի գիտականացված բանաձևում։ Եվ այսպես Հովհաննես Թեքգյոզյանը «հոգևոր վթարով», [[Հասմիկ Սիմոնյան]]ը չհաղթահարված անորոշության ներքին փլուզումներով, [[Արփի Ոսկանյան]]ը հոռետեսական մետամորֆոզներով նշանավորում են «չիրականացած հեղափոխության» որոնումները։ Բայց մինչև ե՞րբ և մինչև ու՞ր։ Հարցի պատասխանը թողնում եմ բանավեճից հետո, որպիսին ոչ միայն ենթադրում եմ, այլև հրավիրում եմ...

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Սարինյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Անդրեասյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3802</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8128</id>
      <timestamp>2012-04-25T04:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրանիկ Անդրեասյան Վահանի''' ([[1909]], [[հոկտեմբերի 4]], գ. Հազարի, Խարբերդի նահանգի Դեսիմի գավառում – [[199...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2797">'''Անդրանիկ Անդրեասյան Վահանի''' ([[1909]], [[հոկտեմբերի 4]], գ. Հազարի, Խարբերդի նահանգի Դեսիմի գավառում – [[1996]], [[հուլիսի 4]], Լաս Վեգաս, աճյունասափորը թաղված է Երևանում), ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ: 

Փրկվելով 1915-ի ջարդերից` ապաստան է գտել Ալեքսանդրապոլի որբանոցներում: Այնտեղից մեկնել է Թիֆլիս, 1919-ին` Կ. Պոլիս, ընդունվել Ետի Կուլեի որբանոցը: Այստեղ ստացել է նախնական կրթությունը: 1922-ին որբերի հետ տեղափոխվել է Հունաստան, երկու տարի անց, որպես չափահաս ուղարկվել է Ֆրանսիա, մինչև 1928-ը աշխատել մետաղաձուլական մի գործարանում, միաժամանակ զբաղվել ինքնակրթությամբ: 1928-ից հաստատվել է ԱՄՆ-ում: «Նոր օր» (1937-57 և 1969-ից), «Պայքար» (1963-68) եռամսյա հանդեսի խմբագիրը: Իր ստեղծագործություններում ([[պատմվածք]], [[վեպ]], [[հրապարակախոսություն]]) Անդրեասյանը պաշտպանել է աշխատավոր դասի իրավունքները, քննել սփյուռքահայության ճակատագրի հարցեր («Սպիտակ արդարություն», Ֆրեզնո, 1939, «Կարմիր ասպատակի օրագրեն», Բոստոն, 1947, «Վերջին կայանը», 1956, «Խոհեր», հատոր 1-2, 1961-76, «Սփյուռքը և հայրենիքը», 1962, «Տարագիր երկնքի տակ», 1967, «Երկար գիշերին մեջեն», 1974, «Անմարմին սերը», 1983,  «Փլուզում և վերածնունդ», հատոր 1-3, 1961-80  ևն): Արժանացել է [[ՀԳՄ]] Խ. Աբովյանի անվան (1985), Թեքեյան մշակութային միության «Հայկաշեն Ուզունյան» գրական (1987) մրցանակներին: 

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջք 394:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 97-98:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 198:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, էջ 101:

{{DEFAULTSORT:Անդրեասյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1909 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10139</id>
      <timestamp>2012-08-14T17:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2866">'''Անդրանիկ Անդրեասյան Վահանի''' ([[1909]], [[հոկտեմբերի 4]], գ. Հազարի, Խարբերդի նահանգի Դեսիմի գավառում – [[1996]], [[հուլիսի 4]], Լաս Վեգաս, աճյունասափորը թաղված է Երևանում), ամերիկահայ արձակագիր, խմբագիր, ազգային-հասարակական գործիչ: 

Փրկվելով 1915-ի ջարդերից` ապաստան է գտել Ալեքսանդրապոլի որբանոցներում: Այնտեղից մեկնել է Թիֆլիս, 1919-ին` Կ. Պոլիս, ընդունվել Ետի Կուլեի որբանոցը: Այստեղ ստացել է նախնական կրթությունը: 1922-ին որբերի հետ տեղափոխվել է Հունաստան, երկու տարի անց, որպես չափահաս ուղարկվել է Ֆրանսիա, մինչև 1928-ը աշխատել մետաղաձուլական մի գործարանում, միաժամանակ զբաղվել ինքնակրթությամբ: 1928-ից հաստատվել է ԱՄՆ-ում: «Նոր օր» (1937-57 և 1969-ից), «Պայքար» (1963-68) եռամսյա հանդեսի խմբագիրը: Իր ստեղծագործություններում ([[պատմվածք]], [[վեպ]], [[հրապարակախոսություն]]) Անդրեասյանը պաշտպանել է աշխատավոր դասի իրավունքները, քննել սփյուռքահայության ճակատագրի հարցեր («Սպիտակ արդարություն», Ֆրեզնո, 1939, «Կարմիր ասպատակի օրագրեն», Բոստոն, 1947, «Վերջին կայանը», 1956, «Խոհեր», հատոր 1-2, 1961-76, «Սփյուռքը և հայրենիքը», 1962, «Տարագիր երկնքի տակ», 1967, «Երկար գիշերին մեջեն», 1974, «Անմարմին սերը», 1983,  «Փլուզում և վերածնունդ», հատոր 1-3, 1961-80  ևն): Արժանացել է [[ՀԳՄ]] Խ. Աբովյանի անվան (1985), Թեքեյան մշակութային միության «Հայկաշեն Ուզունյան» գրական (1987) մրցանակներին: 

== Աղբյուրներ ==
* ՀՍՀ, հատոր 1, Ե., 1974, էջք 394:
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր 1, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 97-98:
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀԽՀԳԽ, 1990, էջ 198:
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., ՀՀՀ, էջ 101:

{{DEFAULTSORT:Անդրեասյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1909 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Արարատ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4516</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9771</id>
      <timestamp>2012-08-10T10:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրանիկ Տիգրանի Արարատ''' (''Նաճարյան'', ծնվ. 1922, Հալեպ - ), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1228">'''Անդրանիկ Տիգրանի Արարատ''' (''Նաճարյան'', ծնվ. 1922, Հալեպ - ), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր: 

Հեղինակ է [[պատմվածք]]ների («Կրակե արդարութիւն», 1946, «Ծիլ մը անապատին մէջ», 1965, ժողովածուներ), [[բանաստեղծություն]]ների («Հավերժական մարդը», 1953, «Անավարտ ուղին», 1964, «Մատեան հոգեդարձի», 1985, «Հինգտողանի», 1986, ժողովածուներ): Արարատի ստեղծագործությունները պատկերում են Մեծ եղեռնը, հայ գաղթականների կյանքը, հայրենի երկրի զարթոնքը: Հալեպում 1945-48-ին (մի խումբ ընկերների հետ) խմբագրել և հրատարակել է «Դեպի երկիր», 1967-70-ին, 1972-ին` «Մշակույթ» պարբերագրքերը:

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 153:

{{DEFAULTSORT:Արարատ, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1923 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9772</id>
      <timestamp>2012-08-10T10:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1232">'''Անդրանիկ Տիգրանի Արարատ''' (''Նաճարյան'', ծնվ. [[1922]], Հալեպ - ), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, հրատարակիչ, խմբագիր: 

Հեղինակ է [[պատմվածք]]ների («Կրակե արդարութիւն», 1946, «Ծիլ մը անապատին մէջ», 1965, ժողովածուներ), [[բանաստեղծություն]]ների («Հավերժական մարդը», 1953, «Անավարտ ուղին», 1964, «Մատեան հոգեդարձի», 1985, «Հինգտողանի», 1986, ժողովածուներ): Արարատի ստեղծագործությունները պատկերում են Մեծ եղեռնը, հայ գաղթականների կյանքը, հայրենի երկրի զարթոնքը: Հալեպում 1945-48-ին (մի խումբ ընկերների հետ) խմբագրել և հրատարակել է «Դեպի երկիր», 1967-70-ին, 1972-ին` «Մշակույթ» պարբերագրքերը:

== Աղբյուրներ ==
* Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., 2005, էջ 153:

{{DEFAULTSORT:Արարատ, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Գըլըճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9033</id>
      <sha1>q5zjrym8sruk0llbfcys5x3ngwxoc6n</sha1>
    <revision>
      <id>20573</id>
      <timestamp>2014-10-30T23:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Անդրանիկ Գըլըճյան |պատկեր = Keledjian-antranik.jpg |զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ |ծնված = [[1922]] |վախճա...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2077">{{Անձ
|անուն = Անդրանիկ Գըլըճյան
|պատկեր = Keledjian-antranik.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ
|ծնված = [[1922]]
|վախճանված = [[1996]]
}}
'''Անդրանիկ Գըլըճյան''' ([[1922]], Կ. Պոլիս – [[1996]], Սան Ֆրանցիկո), հայ բանաստեղծ: 

Հաճախել է Եսայան վարժարան: 1942-ին ավարտել է Կեդրոնական վարժարանը, ապա սովորել է Ստամբուլի գեղարվեստի ակադեմիայում: 1951-ից դասավանդել է Գարակոզյան որբանոցի, Տատյան, Սահակյան-Նունյան, Ս. Խաչ դպրեվանք և ամերիկյան վարժարաններում: Տնօրենի պաշտոն է վարել Պեզճյան (1954-57), Արամյան-Ունճյան վարժարաններում: 1965-ին հաստավել է Դետրոյդում: Դասավանդել է Դետրոյդի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու Գ. Գյուլբենկյան դպրոցում, այնուհետև պաշտոն է ստանձնել ճարտարապետական հետազոտությունների մի ընկերության մեջ որպես արվեստի բաժնի պատասխանատու: Աշխատակցել է Դետրոյդի «Միություն» հանդեսին: Օգտագործել է Անդօ գրչանունը: Հալեպի մեջ հեղինակել է հայերենի քերականությանը նվիրված երկու հատոր: 1996-ին ԱՄՆ-ում հրատարակվել է Գըլըճյանի «Ստեղծագործութիւն» բանաստեղծությունների ժողովածուն: Վերջին տարիներին զբաղվել է գեղանկարչությամբ:

{{DEFAULTSORT:Գըլըճյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1996 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Թուրքահայ բանաստեղծներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Ծառուկյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6198</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>13678</id>
      <timestamp>2013-02-17T17:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2780">[[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]
'''Անդրանիկ Ծառուկյան Թորոսի''' ([[1913]], Կյուրին - [[1989]]), հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

1915-ի Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից: 1918-22-ին եղել է հալեպի որբանոցում: Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928): 1930-34-ին սովորել է Բեյրութի Համազգայինի Նշան Փալանջյան ճեմարանում: 1935-42-ին դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում: 1941-ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946-ին խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը: Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց]]ի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Մատթեոս Զարիֆյան]]ի մասին է: Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ: Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) [[վիպակ]]ը, «Առագաստները», «Թուղթ առ Երևան» (1945) [[պոեմ]]ը և այլ գրվածքներ: Ավելի լայն ճանաչում է ստացել «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը Երևանում հրատարակվել է 1963-ին, Մոսկվայում՝ 1964-ին ([[ռուսերեն]]), Փարիզում՝ 1977-ին ([[ֆրանսերեն]]): Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը: 1958-ին առաջին անգամ այցելել է Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Երևան, 1981, էջ 77։
* ՀՍՀ, հատոր 5, էջ 118:

{{DEFAULTSORT:Ծառուկյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1913 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1989 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16898</id>
      <timestamp>2013-08-19T23:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3008">{{Անձ
|անուն = Անդրանիկ Ծառուկյան
|պատկեր = Andranik Tsarukian.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
|ծնված = [[1913]]
|վախճանված = [[1989]]
}}
'''Անդրանիկ Ծառուկյան Թորոսի''' ([[1913]], Կյուրին - [[1989]]), հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

1915-ի Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից: 1918-22-ին եղել է հալեպի որբանոցում: Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928): 1930-34-ին սովորել է Բեյրութի Համազգայինի Նշան Փալանջյան ճեմարանում: 1935-42-ին դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում: 1941-ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946-ին խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը: Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց]]ի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Մատթեոս Զարիֆյան]]ի մասին է: Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ: Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) [[վիպակ]]ը, «Առագաստները», «Թուղթ առ Երևան» (1945) [[պոեմ]]ը և այլ գրվածքներ: Ավելի լայն ճանաչում է ստացել «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը Երևանում հրատարակվել է 1963-ին, Մոսկվայում՝ 1964-ին ([[ռուսերեն]]), Փարիզում՝ 1977-ին ([[ֆրանսերեն]]): Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը: 1958-ին առաջին անգամ այցելել է Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում:
[[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|left|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]
== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Երևան, 1981, էջ 77։
* ՀՍՀ, հատոր 5, էջ 118:

{{DEFAULTSORT:Ծառուկյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1913 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1989 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16899</id>
      <timestamp>2013-08-19T23:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3223">{{Անձ
|անուն = Անդրանիկ Ծառուկյան
|պատկեր = Andranik Tsarukian.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
|ծնված = [[1913]]
|վախճանված = [[1989]]
}}
'''Անդրանիկ Ծառուկյան Թորոսի''' ([[1913]], Կյուրին - [[1989]], [[մայիսի 23]], Փարիզ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

1915-ի Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից: 1918-22-ին եղել է Հալեպի որբանոցում: Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928): 1930-34-ին սովորել է Բեյրութի Համազգայինի Նշան Փալանջյան ճեմարանում: 1935-42-ին դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում: 1941-ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946-ին խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը: Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց]]ի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Մատթեոս Զարիֆյան]]ի մասին է: Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ: Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) [[վիպակ]]ը, «Առագաստները», «Թուղթ առ Երևան» (1945) [[պոեմ]]ը և այլ գրվածքներ: Ավելի լայն ճանաչում է ստացել «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը Երևանում հրատարակվել է 1963-ին, Մոսկվայում՝ 1964-ին ([[ռուսերեն]]), Փարիզում՝ 1977-ին ([[ֆրանսերեն]]): Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը: 1958-ին առաջին անգամ այցելել է Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում:
[[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|left|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]
«Ռուբեն Սեւակ՝ սէրը եղեռնի մեջ» վեպի համար արժանացել է ՀԳՄ Ռուբեն Սևակի անվան գրական մրցանակի (1988):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Երևան, 1981, էջ 77։
* ՀՍՀ, հատոր 5, էջ 118:

{{DEFAULTSORT:Ծառուկյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1913 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1989 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16902</id>
      <timestamp>2013-08-19T23:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3249">{{Անձ
|անուն = Անդրանիկ Ծառուկյան
|պատկեր = Andranik Tsarukian.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
|ծնված = [[1913]]
|վախճանված = [[1989]]
}}
'''Անդրանիկ Ծառուկյան Թորոսի''' ([[1913]], Կյուրին - [[1989]], [[մայիսի 23]], Փարիզ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

1915-ի Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից: 1918-22-ին եղել է Հալեպի որբանոցում: Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928): 1930-34-ին սովորել է Բեյրութի Համազգայինի Նշան Փալանջյան ճեմարանում: 1935-42-ին դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում: 1941-ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946-ին խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը: Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց]]ի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Մատթեոս Զարիֆյան]]ի մասին է: Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ: Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) [[վիպակ]]ը, «Առագաստները», «Թուղթ առ Երևան» (1945) [[պոեմ]]ը և այլ գրվածքներ: Ավելի լայն ճանաչում է ստացել «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը Երևանում հրատարակվել է 1963-ին, Մոսկվայում՝ 1964-ին ([[ռուսերեն]]), Փարիզում՝ 1977-ին ([[ֆրանսերեն]]): Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը: 1958-ին առաջին անգամ այցելել է Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում:
[[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|left|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]
«[[Ռուբեն Սևակ|Ռուբեն Սեւակ]]՝ սէրը եղեռնի մեջ» վեպի համար արժանացել է ՀԳՄ Ռուբեն Սևակի անվան գրական մրցանակի (1988):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Երևան, 1981, էջ 77։
* ՀՍՀ, հատոր 5, էջ 118:

{{DEFAULTSORT:Ծառուկյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1913 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1989 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>16907</id>
      <timestamp>2013-08-20T07:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="3275">{{Անձ
|անուն = Անդրանիկ Ծառուկյան
|պատկեր = Andranik Tsarukian.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ, արձակագիր:
|ծնված = [[1913]]
|վախճանված = [[1989]]
}}
'''Անդրանիկ Ծառուկյան Թորոսի''' ([[1913]], Կյուրին - [[1989]], [[մայիսի 23]], Փարիզ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր:

1915-ի Մեծ եղեռնի օրերին զրկվել է ծնողներից: 1918-22-ին եղել է Հալեպի որբանոցում: Ավարտել է Հալեպի Հայկազյան ազգային վարժարանը (1928): 1930-34-ին սովորել է Բեյրութի Համազգայինի Նշան Փալանջյան ճեմարանում: 1935-42-ին դասավանդել է Հալեպի Զավարյան վարժարանում: 1941-ին հիմնադրել է «Նայիրի» պարբերականը, 1946-ին խմբագրել «Արևելք» օրաթերթը: Ծառուկյանի «Եղերաբախտ քերթողներ» առաջին գործը [[Պետրոս Դուրյան]]ի, [[Միսաք Մեծարենց]]ի, [[Վահան Տերյան]]ի, [[Մատթեոս Զարիֆյան]]ի մասին է: Բանաստեղծություններում և արձակում արտացոլված են աշխարհասփյուռ հայության հույզերն ու ձգտումները, որբացած սերնդի կյանքը, վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ: Լույս են տեսել Ծառուկյանի «Մոխրաման» (1935) [[վիպակ]]ը, «Առագաստները», «Թուղթ առ Երևան» (1945) [[պոեմ]]ը և այլ գրվածքներ: Ավելի լայն ճանաչում է ստացել «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1952) վիպակով, որը Երևանում հրատարակվել է 1963-ին, Մոսկվայում՝ 1964-ին ([[ռուսերեն]]), Փարիզում՝ 1977-ին ([[ֆրանսերեն]]): Վիպակի շարունակությունն է «Երազային Հալեպ» (1979) գիրքը: 1958-ին առաջին անգամ այցելել է Հայաստան և իր տպավորությունները գրառել «Հին երազներ, նոր ճամփաներ» (1960) գրքում:
[[Պատկեր:Andranik Tsarukian-Sarukhan Aleksandr.jpg|250px|thumb|left|Անդրանիկ Ծառուկյանի ծաղրանկարը, գործ՝ Ալեքսանդր Սարուխանի, 1958]]
«[[Ռուբեն Սևակ|Ռուբեն Սեւակ]]՝ սէրը եղեռնի մեջ» վեպի համար արժանացել է «Ռուբեն Սևակի հիշատակի տուն» հաստատության մրցանակին (1988):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Երևան, 1981, էջ 77։
* ՀՍՀ, հատոր 5, էջ 118:

{{DEFAULTSORT:Ծառուկյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1913 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1989 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Լիբանանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Կեոնճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6336</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14157</id>
      <timestamp>2013-03-19T18:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրանիկ Կեոնճյան''' ([[1873]], Ադաբազար, Թուրքիա - [[1957]]), հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2437">'''Անդրանիկ Կեոնճյան''' ([[1873]], Ադաբազար, Թուրքիա - [[1957]]), հայ հրապարակախոս, խմբագիր, թարգմանիչ, բանաստեղծ:

Կրթությունն ստացել է Կ. Պոլսում, որտեղ ունեցել է հասարակական, մշակութային, հրապարակախոսական գործունեություն: 1890-ականներից սկսած աշխատակցել է պոլսահայ թերթերին ու հանդեսներին, օգտագործելով նաև ''Դրանիկ, Ներսեհ, Զգայնիկ, Ադաբազարցի'' և այլ ծածկանուններ: Գրական, հրապարակախոսական ավելի լայն աշխատանք է ծավալել մասնավորապես օսմանյան սահմանադրության տարիներին (1908-14): Եղել է հնչակյան «Կայծ» թերթի հիմնադիրներից: Խմբագրել է Ադաբազարում լույս տեսած «Երկիր» շաբաթաթերթը: Պատերազմից հետո մեկնել է Դամասկոս (Սիրիա), այնտեղից` Ադանա, որտեղ աշխատել է «Տավրոս» թերթի խմբագրությունում: Հետագայում վերջնականապես բնակություն է հաստատել Բեյրութում: Առանձին գրքերով հրատարակված երկերն են` «Օբերլենները», «Կորնեա-Վասիլև», «Ամբարիշտ կինը», «Հավաքականություն» (բոլորն էլ թարգմանություններ), ինչպես և ինքնուրույն հետևյալ գրքերը` «Երգ երգոց» (բանաստեղծություններ), «Ազգային հարցը, գաղութահայությունը և հնչակյան կուսակցությունը»: Նրա ծավալուն աշխատություններից մի քանիսն էլ մնում են մամուլի էջերում, մեծ մասամբ սոցիալական թեմաներ շոշափող երկիր:

== Աղբյուրներ ==
*[[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», 1981. էջ 106:

{{DEFAULTSORT:Կեոնճյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1873 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1957 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Սարյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4686</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10224</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Andranik Saryan.jpg|250px|thumb|]] '''Անդրանիկ Սարյան''' ([[1914]], [[ապրիլի 15]], գ. Սինեգան (Չարմահալ, Իրան) – [[2012]], [[մ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2029">[[Պատկեր:Andranik Saryan.jpg|250px|thumb|]]
'''Անդրանիկ Սարյան''' ([[1914]], [[ապրիլի 15]], գ. Սինեգան (Չարմահալ, Իրան) – [[2012]], [[մարտի 6]], Գլենդեյլ, ԱՄՆ), հայ արձակագիր: 

1923-ին մեկնել է Հնդկաստան, սովորել Կալկաթայի «Հայոց մարդասիրական ճեմարանում»: 1936-ին վերադարձել է Իրան և աշխատանքի անցել նավթային ընկերությունում: 1946-ին ներգաղթի կազմակերպման անդամ էր: 1961-68-ին եղել է նավթային ընկերության «Կերոն» [[անգլերեն]] շաբաթաթերթի վարիչ-խմբագիր: Աբադանում ակտիվ մասնակցություն է ունեցել մշակութային կյանքին, եղել է դպրոցների հոգաբարձուների անդամ: Հրատարակվել է «Անի», «Շիրակ», «Նավասարդ», «Ալիք», «Հայրենիքի ձայն» պարբերականներում: 1981-ին լույս է տեսնում նրա «Պատմութիւն Չարմալահ գաւառի» աշխատությունը, 1986-ին`  «Հայկական վագր» [[վեպ]]ը Բեյրութում: 1987-ին Թեհրանում երկու հատորով լույս է տեսնում նրա [[պատմվածք]]ների ժողովածուն: Նույն թվականին հաստատվում է Գլենդեյլում: 2002-ին հրատարակվում է նրա «Անլոյս քառուղիներում» և «Մեր պղնձեայ գայլը» գրքերը: Գլեդեյլում աշխատակցել է «Նոր օր», «Նոր կեանք», «Մասիս», «Նոր Հայաստան» և «Առագաստ» հանդեսներին: 

== Աղբյուրներ ==
* Յոյս, 2012, թիվ 122:

{{DEFAULTSORT:Սարյան, Անդարանիկ}}
[[Կատեգորիա:1914 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2012 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10225</id>
      <timestamp>2012-08-15T06:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2163">[[Պատկեր:Andranik Saryan.jpg|250px|thumb|]]
'''Անդրանիկ Սարյան''' ([[1914]], [[ապրիլի 15]], գ. Սինեգան (Չարմահալ, Իրան) – [[2012]], [[մարտի 6]], Գլենդեյլ, ԱՄՆ), հայ արձակագիր: 

1923-ին մեկնել է Հնդկաստան, սովորել Կալկաթայի «Հայոց մարդասիրական ճեմարանում»: 1936-ին վերադարձել է Իրան և աշխատանքի անցել նավթային ընկերությունում: 1946-ին ներգաղթի կազմակերպման անդամ էր: 1961-68-ին եղել է նավթային ընկերության «Կերոն» [[անգլերեն]] շաբաթաթերթի վարիչ-խմբագիր: Աբադանում ակտիվ մասնակցություն է ունեցել մշակութային կյանքին, եղել է դպրոցների հոգաբարձուների անդամ: Հրատարակվել է «Անի», «Շիրակ», «Նավասարդ», «Ալիք», «Հայրենիքի ձայն» պարբերականներում: 1981-ին լույս է տեսնում նրա «Պատմութիւն Չարմալահ գաւառի» աշխատությունը, 1986-ին`  «Հայկական վագր» [[վեպ]]ը Բեյրութում: 1987-ին Թեհրանում երկու հատորով լույս է տեսնում նրա [[պատմվածք]]ների ժողովածուն: Նույն թվականին հաստատվում է Գլենդեյլում: 2002-ին հրատարակվում է նրա «Անլոյս քառուղիներում» և «Մեր պղնձեայ գայլը» գրքերը: Գլեդեյլում աշխատակցել է «Նոր օր», «Նոր կեանք», «Մասիս», «Նոր Հայաստան» և «Առագաստ» հանդեսներին: 

== Աղբյուրներ ==
* Յոյս, 2012, թիվ 122:

{{DEFAULTSORT:Սարյան, Անդարանիկ}}
[[Կատեգորիա:1914 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2012 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Իրանահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրանիկ Փոլատյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8502</id>
      <sha1>s2fq5p4ye45mx1v5h66nmgvfdcervp5</sha1>
    <revision>
      <id>18923</id>
      <timestamp>2014-01-28T10:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Անդրանիկ Լևոնի Փոլատյան''' ([[1929]], ավան Կրըխխան, Ալեքսանդրեթի սանջակ – [[2005]], [[փետրվարի 18]], Նյու Ջե...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1266">'''Անդրանիկ Լևոնի Փոլատյան''' ([[1929]], ավան Կրըխխան, Ալեքսանդրեթի սանջակ – [[2005]], [[փետրվարի 18]], Նյու Ջերսի), հայ խմբագիր, գրող, հասարակական գործիչ: ԹՄՄ հիմնադիրներից: ՌԱԿ-ի անդամ: 

Ավարտել է Կիպրոսի Մելգոնյան կրթական հաստատությունը (1950), Բեյրութի ամերիկյան համալսարանը (1954): 1954-ից ապրել է ԱՄՆ-ում: «Պայքար» (Բոստոն), «Նոր օր» (Ֆրեզնո) պարբերականների, 1959-ից` «Հուշարար-Միություն» (Նյու Յորք) ամսագրի խմբագիր: ՀԲԸՄ կրթական հանձնաժողովի ատենապետ: Հեղինակ է «Խրիմեան Հայրիկ» (հայերեն և անգլերեն, 1957), «Պատմութիւն Արաբկիրի հայոց» (1969), «Հերկ եւ բերք» (2002, հոդվածների ժողովածու), «Շահան Շահնուր» (2003) գրքերի:

{{DEFAULTSORT:Փոլատյան, Անդրանիկ}}
[[Կատեգորիա:1929 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2005 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրբևեռ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5750</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12652</id>
      <timestamp>2013-01-04T14:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրբևեռ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, աշխարհագարական,'' Բևեռային գծից այն կողմ ընկած տարածություն:  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="488">'''Անդրբևեռ''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի, աշխարհագարական,'' Բևեռային գծից այն կողմ ընկած տարածություն:

Անդրբևեռի շինարարների համար Մուրմանսկում կառուցվել է սանատորիա-պրոֆիլակտորիում:

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրբևեռային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5751</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12653</id>
      <timestamp>2013-01-04T15:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրբևեռային''', ''[[ածական]], աշխարհագրական'', Բևեռային շրջագծից այն կողմ:  Սանատորիա-պրոֆիլակտորիումը...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="538">'''Անդրբևեռային''', ''[[ածական]], աշխարհագրական'', Բևեռային շրջագծից այն կողմ:

Սանատորիա-պրոֆիլակտորիումը մեծ մասսայականություն է վայելում անդրբևեռային քաղաքների շինարարների շրջանում («Սովետական Հայաստան», 1978, 20):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրեաս Ծռվիզյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4405</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9503</id>
      <timestamp>2012-07-29T13:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրեաս Ծռվիզյան''' (1769, հուլիսի 7, Կ. Պոլիս – 1849, փետրվարի 13, Պաշպալով (Հունգարիա)), հայ թարգմանիչ (ֆրան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="747">'''Անդրեաս Ծռվիզյան''' (1769, հուլիսի 7, Կ. Պոլիս – 1849, փետրվարի 13, Պաշպալով (Հունգարիա)), հայ թարգմանիչ (ֆրանսերենից հայերեն): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1791-ից:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 218:

== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 314:

{{DEFAULTSORT:Ծռվիզյան, Անդրեաս}}
[[Կատեգորիա:1769 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1849 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9504</id>
      <timestamp>2012-07-29T13:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="763">'''Անդրեաս Ծռվիզյան''' ([[1769]], [[հուլիսի 7]], Կ. Պոլիս – [[1849]], [[փետրվարի 13]], Պաշպալով (Հունգարիա)), հայ թարգմանիչ (ֆրանսերենից հայերեն): Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ 1791-ից:

== Գրականություն ==
* «Մխիթարյան հոբելյան», Վենետիկ, 1901, էջ 218:

== Աղբյուրներ ==
* [[Սուրեն Շտիկյան]], Հայ նոր գրականության ժամանակագրություն (1801-1850), Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, էջ 314:

{{DEFAULTSORT:Ծռվիզյան, Անդրեաս}}
[[Կատեգորիա:1769 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1849 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրեյ Բելի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1578</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3208</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրեյ Բելի''' ([[ռուսերեն]]` ''Андрей Белый'', իսկական անունը` ''Բորիս Նիկոլաևիչ Բուգաև'', ռուսերեն` ''Бори...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4280">'''Անդրեյ Բելի''' ([[ռուսերեն]]` ''Андрей Белый'', իսկական անունը` ''Բորիս Նիկոլաևիչ Բուգաև'', ռուսերեն` ''Бори́с Никола́евич Буга́ев'', [[1880]], [[հոկտեմբերի 26]], Մոսկվա - [[1934]], [[հունվարի 8]]), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ:

Տպագրվել սկսել է [[1902]]-ից: [[Վալերի Բրյուսով]]ի հետ միասին Անդրեյ Բելին [[սիմվոլիզմ]]ի տեսության հիմնադիրներից էր Ռուսաստանում: Իր տեսական աշխատություններում և գրական-քննադատական ելույթներում նա զարգացնում է կրոնական բովանդակության գաղափարը: Հատուկ նշանակություն էր տալիս բնազդին, վեր դասելով այն տրամաբանությունից և մեծ դեր հատկացնելով նրան այնկողմնային ճշմարտությունների մեջթափանցելու խնդրում: Նա փորձում էր արվեստը ենթարկել երաժշտության օրենքներին, որի արտահայտություններն հանդիսացան նրա «սիմֆոնիաները» և առաջին շրջանի [[բանաստեղծություն]]ները: 

Մեծ են Բելիի ծառայությունները դարասկզբի ռուսական մշակույթի բնագավառում: Նա միաժամանակ հանդես էր գալիս և' իբրև փիլիսոփա, և' իբրև տեսաբան, և' իբրև բանաստեղծ ու արձակագիր: Հսկայական էին նրա իմացության խորքն ու ոլորտները: Իր փիլիսոփայական հայացքներով հարում էր նեոկանտականներին և անտրոպոսոֆներին, ռուս իրականության մեջ նրա սիրած փիլիսոփան Վլ. Սոլովյովն էր: Նրա պրպտուն ու անհանգիստ միտքն անընդհատ շարժման ու հղացման մեջ էր, և ձգտում էր նոր սկիզբ դնել ամեն բնագավառում: Բելիի բանաստեղծությունները նոր ու թարմ լիցքեր հաղորդեցին դարասկզի ռուսական պոեզիային: Հատկապես մեծ է նրա նորամուծությունը [[բանաստեղծական ռիթմ]]ի ասպարեզում, որտեղ նա համարձակ տեղաշարժեր, փոփոխություններ ու խախտումներ առաջացրեց, փոխելով ու սրելով առանձին [[բառ]]ի, տողի ռիթմական [[շեշտադրություն]]ը: Նրա բանաստեղծություններում միահյուսվում են [[բնանկար]]ն ու փիլիսոփայական մոտիվները, [[պատկեր]]ն ու խոհը, կենցաղային մանրանկարն ու ինտիմ խոստովանությունը: դրանց հատուկ են բուռն [[պաթոս]]ն ու [[հեգնանք]]ը, [[քնարականություն]]ը: Բելիի [[ստեղծագործություն]]ը, նրա ձևական նորարարությունները մեծ ազդեցություն են թողել ռուսական պոեզիայի զարգացման վրա: Նրանից սովորել են [[Վլադիմիր Մայակովսկի]]ն, [[Սերգեյ Եսենին]]ը:

Բելին ճամփորդել է Հայաստանում, որից ստացած խոր ու անկրկնելի տպավորություններն արտացոլված են նրա «Հայաստան» ակնարկում:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Անդրեյ Բելի (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 502:

{{DEFAULTSORT:Բելի, Անդրեյ}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1934 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3209</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4294">'''Անդրեյ Բելի''' ([[ռուսերեն]]` ''Андрей Белый'', իսկական անունը` ''Բորիս Նիկոլաևիչ Բուգաև'', ռուսերեն` ''Бори́с Никола́евич Буга́ев'', [[1880]], [[հոկտեմբերի 26]], Մոսկվա - [[1934]], [[հունվարի 8]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ:

Տպագրվել սկսել է [[1902]]-ից: [[Վալերի Բրյուսով]]ի հետ միասին Անդրեյ Բելին [[սիմվոլիզմ]]ի տեսության հիմնադիրներից էր Ռուսաստանում: Իր տեսական աշխատություններում և գրական-քննադատական ելույթներում նա զարգացնում է կրոնական բովանդակության գաղափարը: Հատուկ նշանակություն էր տալիս բնազդին, վեր դասելով այն տրամաբանությունից և մեծ դեր հատկացնելով նրան այնկողմնային ճշմարտությունների մեջթափանցելու խնդրում: Նա փորձում էր արվեստը ենթարկել երաժշտության օրենքներին, որի արտահայտություններն հանդիսացան նրա «սիմֆոնիաները» և առաջին շրջանի [[բանաստեղծություն]]ները: 

Մեծ են Բելիի ծառայությունները դարասկզբի ռուսական մշակույթի բնագավառում: Նա միաժամանակ հանդես էր գալիս և' իբրև փիլիսոփա, և' իբրև տեսաբան, և' իբրև բանաստեղծ ու արձակագիր: Հսկայական էին նրա իմացության խորքն ու ոլորտները: Իր փիլիսոփայական հայացքներով հարում էր նեոկանտականներին և անտրոպոսոֆներին, ռուս իրականության մեջ նրա սիրած փիլիսոփան Վլ. Սոլովյովն էր: Նրա պրպտուն ու անհանգիստ միտքն անընդհատ շարժման ու հղացման մեջ էր, և ձգտում էր նոր սկիզբ դնել ամեն բնագավառում: Բելիի բանաստեղծությունները նոր ու թարմ լիցքեր հաղորդեցին դարասկզի ռուսական պոեզիային: Հատկապես մեծ է նրա նորամուծությունը [[բանաստեղծական ռիթմ]]ի ասպարեզում, որտեղ նա համարձակ տեղաշարժեր, փոփոխություններ ու խախտումներ առաջացրեց, փոխելով ու սրելով առանձին [[բառ]]ի, տողի ռիթմական [[շեշտադրություն]]ը: Նրա բանաստեղծություններում միահյուսվում են [[բնանկար]]ն ու փիլիսոփայական մոտիվները, [[պատկեր]]ն ու խոհը, կենցաղային մանրանկարն ու ինտիմ խոստովանությունը: դրանց հատուկ են բուռն [[պաթոս]]ն ու [[հեգնանք]]ը, [[քնարականություն]]ը: Բելիի [[ստեղծագործություն]]ը, նրա ձևական նորարարությունները մեծ ազդեցություն են թողել ռուսական պոեզիայի զարգացման վրա: Նրանից սովորել են [[Վլադիմիր Մայակովսկի]]ն, [[Սերգեյ Եսենին]]ը:

Բելին ճամփորդել է Հայաստանում, որից ստացած խոր ու անկրկնելի տպավորություններն արտացոլված են նրա «Հայաստան» ակնարկում:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Անդրեյ Բելի (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 502:

{{DEFAULTSORT:Բելի, Անդրեյ}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1934 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3219</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4407">[[Պատկեր:Vrubel Bryusov.jpg|thumb|250px|Դիմանկարի հեղինակ` Լեոն Բակստ, [[1905]]]]
'''Անդրեյ Բելի''' ([[ռուսերեն]]` ''Андрей Белый'', իսկական անունը` ''Բորիս Նիկոլաևիչ Բուգաև'', ռուսերեն` ''Бори́с Никола́евич Буга́ев'', [[1880]], [[հոկտեմբերի 26]], Մոսկվա - [[1934]], [[հունվարի 8]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ:

Տպագրվել սկսել է [[1902]]-ից: [[Վալերի Բրյուսով]]ի հետ միասին Անդրեյ Բելին [[սիմվոլիզմ]]ի տեսության հիմնադիրներից էր Ռուսաստանում: Իր տեսական աշխատություններում և գրական-քննադատական ելույթներում նա զարգացնում է կրոնական բովանդակության գաղափարը: Հատուկ նշանակություն էր տալիս բնազդին, վեր դասելով այն տրամաբանությունից և մեծ դեր հատկացնելով նրան այնկողմնային ճշմարտությունների մեջթափանցելու խնդրում: Նա փորձում էր արվեստը ենթարկել երաժշտության օրենքներին, որի արտահայտություններն հանդիսացան նրա «սիմֆոնիաները» և առաջին շրջանի [[բանաստեղծություն]]ները: 

Մեծ են Բելիի ծառայությունները դարասկզբի ռուսական մշակույթի բնագավառում: Նա միաժամանակ հանդես էր գալիս և' իբրև փիլիսոփա, և' իբրև տեսաբան, և' իբրև բանաստեղծ ու արձակագիր: Հսկայական էին նրա իմացության խորքն ու ոլորտները: Իր փիլիսոփայական հայացքներով հարում էր նեոկանտականներին և անտրոպոսոֆներին, ռուս իրականության մեջ նրա սիրած փիլիսոփան Վլ. Սոլովյովն էր: Նրա պրպտուն ու անհանգիստ միտքն անընդհատ շարժման ու հղացման մեջ էր, և ձգտում էր նոր սկիզբ դնել ամեն բնագավառում: Բելիի բանաստեղծությունները նոր ու թարմ լիցքեր հաղորդեցին դարասկզի ռուսական պոեզիային: Հատկապես մեծ է նրա նորամուծությունը [[բանաստեղծական ռիթմ]]ի ասպարեզում, որտեղ նա համարձակ տեղաշարժեր, փոփոխություններ ու խախտումներ առաջացրեց, փոխելով ու սրելով առանձին [[բառ]]ի, տողի ռիթմական [[շեշտադրություն]]ը: Նրա բանաստեղծություններում միահյուսվում են [[բնանկար]]ն ու փիլիսոփայական մոտիվները, [[պատկեր]]ն ու խոհը, կենցաղային մանրանկարն ու ինտիմ խոստովանությունը: դրանց հատուկ են բուռն [[պաթոս]]ն ու [[հեգնանք]]ը, [[քնարականություն]]ը: Բելիի [[ստեղծագործություն]]ը, նրա ձևական նորարարությունները մեծ ազդեցություն են թողել ռուսական պոեզիայի զարգացման վրա: Նրանից սովորել են [[Վլադիմիր Մայակովսկի]]ն, [[Սերգեյ Եսենին]]ը:

Բելին ճամփորդել է Հայաստանում, որից ստացած խոր ու անկրկնելի տպավորություններն արտացոլված են նրա «Հայաստան» ակնարկում:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Անդրեյ Բելի (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 502:

{{DEFAULTSORT:Բելի, Անդրեյ}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1934 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3220</id>
      <timestamp>2011-05-21T13:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4415">[[Պատկեր:Leon bakst andrey beli.jpg|thumb|250px|Դիմանկարի հեղինակ` Լեոն Բակստ, [[1905]]]]
'''Անդրեյ Բելի''' ([[ռուսերեն]]` ''Андрей Белый'', իսկական անունը` ''Բորիս Նիկոլաևիչ Բուգաև'', ռուսերեն` ''Бори́с Никола́евич Буга́ев'', [[1880]], [[հոկտեմբերի 26]], Մոսկվա - [[1934]], [[հունվարի 8]], Մոսկվա), ռուս արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ, սիմվոլիստ բանաստեղծների «կրտսեր» սերնդի ներկայացուցիչ:

Տպագրվել սկսել է [[1902]]-ից: [[Վալերի Բրյուսով]]ի հետ միասին Անդրեյ Բելին [[սիմվոլիզմ]]ի տեսության հիմնադիրներից էր Ռուսաստանում: Իր տեսական աշխատություններում և գրական-քննադատական ելույթներում նա զարգացնում է կրոնական բովանդակության գաղափարը: Հատուկ նշանակություն էր տալիս բնազդին, վեր դասելով այն տրամաբանությունից և մեծ դեր հատկացնելով նրան այնկողմնային ճշմարտությունների մեջթափանցելու խնդրում: Նա փորձում էր արվեստը ենթարկել երաժշտության օրենքներին, որի արտահայտություններն հանդիսացան նրա «սիմֆոնիաները» և առաջին շրջանի [[բանաստեղծություն]]ները: 

Մեծ են Բելիի ծառայությունները դարասկզբի ռուսական մշակույթի բնագավառում: Նա միաժամանակ հանդես էր գալիս և' իբրև փիլիսոփա, և' իբրև տեսաբան, և' իբրև բանաստեղծ ու արձակագիր: Հսկայական էին նրա իմացության խորքն ու ոլորտները: Իր փիլիսոփայական հայացքներով հարում էր նեոկանտականներին և անտրոպոսոֆներին, ռուս իրականության մեջ նրա սիրած փիլիսոփան Վլ. Սոլովյովն էր: Նրա պրպտուն ու անհանգիստ միտքն անընդհատ շարժման ու հղացման մեջ էր, և ձգտում էր նոր սկիզբ դնել ամեն բնագավառում: Բելիի բանաստեղծությունները նոր ու թարմ լիցքեր հաղորդեցին դարասկզի ռուսական պոեզիային: Հատկապես մեծ է նրա նորամուծությունը [[բանաստեղծական ռիթմ]]ի ասպարեզում, որտեղ նա համարձակ տեղաշարժեր, փոփոխություններ ու խախտումներ առաջացրեց, փոխելով ու սրելով առանձին [[բառ]]ի, տողի ռիթմական [[շեշտադրություն]]ը: Նրա բանաստեղծություններում միահյուսվում են [[բնանկար]]ն ու փիլիսոփայական մոտիվները, [[պատկեր]]ն ու խոհը, կենցաղային մանրանկարն ու ինտիմ խոստովանությունը: դրանց հատուկ են բուռն [[պաթոս]]ն ու [[հեգնանք]]ը, [[քնարականություն]]ը: Բելիի [[ստեղծագործություն]]ը, նրա ձևական նորարարությունները մեծ ազդեցություն են թողել ռուսական պոեզիայի զարգացման վրա: Նրանից սովորել են [[Վլադիմիր Մայակովսկի]]ն, [[Սերգեյ Եսենին]]ը:

Բելին ճամփորդել է Հայաստանում, որից ստացած խոր ու անկրկնելի տպավորություններն արտացոլված են նրա «Հայաստան» ակնարկում:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Անդրեյ Բելի (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 502:

{{DEFAULTSORT:Բելի, Անդրեյ}}
[[Կատեգորիա:1880 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1934 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անդրօվկիանոս (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5752</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12654</id>
      <timestamp>2013-01-04T15:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անդրօվկիանոս''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի'', Օվկիանոսից այն կողմ:  Անդրօվկիանոս կատարած ուղևորությու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="443">'''Անդրօվկիանոս''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ի'', Օվկիանոսից այն կողմ:

Անդրօվկիանոս կատարած ուղևորությունը չարդարացրեց նրա հյուսերը («Սովետական Հայաստան», 1978, 33):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անել</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3493</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7397</id>
      <timestamp>2012-02-05T05:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անել''' (''Կարո Կարապետյան'', [[1922]], Երուսաղեմ - [[2001]]), գրող, մասնագիտությամբ բժիշկ:   Նախնական կրթություն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1372">'''Անել''' (''Կարո Կարապետյան'', [[1922]], Երուսաղեմ - [[2001]]), գրող, մասնագիտությամբ բժիշկ: 

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, ապա Բեյրութի համալսարանում հետևել բժշկության: [[1955]]-ին մեկնել է ԱՄՆ, կատարելագործել մասնագիտությունը Հարվարդի համալսարանում, աշխատել որպես բժիշկ: Դեռևս 1940-ականներից զուգահեռ զբաղվել [[գրականությամբ|գրականությամբ]], սփյուռքահայ մամուլում տպագրել արձակ և չափածո գեղարվեստական ստեղծագործություններ, օգտագործելով ''Անել'' ծածկանունը: Առանձին [[գիրք|գրքերով]] լույս ընծայած գրքերից են` «Մութ ցավեր» (բանաստեղծություններ, Երուսաղեմ, [[1945]]), «Տեսիլք գինովի» (Բեյրութ, [[1949]]), «Պարը հյուսին» (Երուսաղեմ, [[1955]]), «Որդի մարդո» (արձակ, Երուսաղեմ, [[1975]]), «Առաջին սեր» ([[2008]], արձակ, Երուսաղեմ):

[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2001 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7400</id>
      <timestamp>2012-02-05T05:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1540">'''Անել''' (''Կարո Կարապետյան'', [[1922]], Երուսաղեմ - [[2001]]), գրող, մասնագիտությամբ բժիշկ: 

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, ապա Բեյրութի համալսարանում հետևել բժշկության: [[1955]]-ին մեկնել է ԱՄՆ, կատարելագործել մասնագիտությունը Հարվարդի համալսարանում, աշխատել որպես բժիշկ: Դեռևս 1940-ականներից զուգահեռ զբաղվել [[գրականությամբ|գրականությամբ]], սփյուռքահայ մամուլում տպագրել արձակ և չափածո գեղարվեստական ստեղծագործություններ, օգտագործելով ''Անել'' ծածկանունը: Առանձին [[գիրք|գրքերով]] լույս ընծայած գրքերից են` «Մութ ցավեր» (բանաստեղծություններ, Երուսաղեմ, [[1945]]), «Տեսիլք գինովի» (Բեյրութ, [[1949]]), «Պարը հյուսին» (Երուսաղեմ, [[1955]]), «Որդի մարդո» (արձակ, Երուսաղեմ, [[1975]]), «Առաջին սեր» ([[2008]], արձակ, Երուսաղեմ):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», էջ 98:

[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2001 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17681</id>
      <timestamp>2013-10-27T20:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1809">{{Անձ
|անուն = Անել
|պատկեր = Anel.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ
|ծնված = [[1922]]
|վախճանված = [[2001]]
}}
'''Անել''' (''Կարո Կարապետյան'', [[1922]], Երուսաղեմ - [[2001]]), բանաստեղծ, մասնագիտությամբ բժիշկ: 

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանում, ապա հաճախել է The Brothers College երկրորդական վարժարան, այնուհետև Բեյրութի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում: 1955-ին մեկնել է ԱՄՆ, կատարելագործել մասնագիտությունը Հարվարդի համալսարանում, աշխատել որպես բժիշկ-սրտաբան: Դեռևս 1940-ականներից զուգահեռ զբաղվել գրականությամբ, սփյուռքահայ մամուլում տպագրել արձակ և չափածո գեղարվեստական ստեղծագործություններ, օգտագործելով Անել ծածկանունը: Առանձին գրքերով լույս ընծայած գրքերից են` «Մութ ցավեր» (բանաստեղծություններ, Երուսաղեմ, 1945), «Տեսիլք գինովի» (Բեյրութ, 1949), «Պարը հյուսին» (Երուսաղեմ, 1955), «Որդի մարդո» (արձակ, Երուսաղեմ, 1975), «Առաջին սեր» (2008, արձակ, Երուսաղեմ):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», էջ 98:

[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2001 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>17682</id>
      <timestamp>2013-10-27T20:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1805">{{Անձ
|անուն = Անել
|պատկեր = Anel.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծ
|ծնված = [[1922]]
|վախճանված = [[2001]]
}}
'''Անել''' (''Կարո Կարապետյան'', [[1922]], Երուսաղեմ - [[2001]]), բանաստեղծ, մասնագիտությամբ բժիշկ: 

Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանում, ապա հաճախել է The Brothers College երկրորդական վարժարան, այնուհետև՝ Բեյրութի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ: 1955-ին մեկնել է ԱՄՆ, կատարելագործել մասնագիտությունը Հարվարդի համալսարանում, աշխատել որպես բժիշկ-սրտաբան: Դեռևս 1940-ականներից զուգահեռ զբաղվել գրականությամբ, սփյուռքահայ մամուլում տպագրել արձակ և չափածո գեղարվեստական ստեղծագործություններ, օգտագործելով Անել ծածկանունը: Առանձին գրքերով լույս ընծայած գրքերից են` «Մութ ցավեր» (բանաստեղծություններ, Երուսաղեմ, 1945), «Տեսիլք գինովի» (Բեյրութ, 1949), «Պարը հյուսին» (Երուսաղեմ, 1955), «Որդի մարդո» (արձակ, Երուսաղեմ, 1975), «Առաջին սեր» (2008, արձակ, Երուսաղեմ):

== Աղբյուրներ ==
* [[Գառնիկ Ստեփանյան]], Կենսագրական բառարան, հատոր Բ, Ե., «Սովետական գրող», էջ 98:

[[Կատեգորիա:1922 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:2001 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անել (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6905</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15234</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անել'''  '''Իրար անել''' (''խոսակցական'')— Կցել-կպցներ «Կատոլը բերին, կտոր-կտոր թելեր ''իրար արին''՝ ունկը կ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1903">'''Անել'''

'''Իրար անել''' (''խոսակցական'')— Կցել-կպցներ «Կատոլը բերին, կտոր-կտոր թելեր ''իրար արին''՝ ունկը կապեցին ու տվին ինձ» ([[Ստեփան Զորյան]]):

'''Ոտին-գլխին անել''' (''խոսակցական'') — 1. Ձեռքերն ու գլուխը թափահարելով քայլեր: «...Հազալով, փռշտալով, ''ոտին-գլխին անելով'', դռները ջարդելով, կոտրատելով՝ ափալ-թափալ ներս ընկավ» ([[Խաչատուր Աբովյան]])։ 2. Գլուխն ու ձեռքերը թափահարելով դժգոհության նշաններ ցույց տալ: «Ղորթ ա, մի քիչ ''ոտին-գլխին արեց'', ամա էն էլ բարիկենդանի հունարն էր» (Նույն)։

'''Տակով անել''' — 1. Թաքցնել. ծածկել։ «Իմ ծննդյան տարվա նշանավոր դեպքը եղել է այն, որ Մեծ Մասիսը շարժվել է և Ակոռին տակովն արել...» ([[Ղազարոս Աղայան]])։ 2. Գողանալ. հափշտակել, յուրացնել։ «Ես պարզ նկատեցի, որ նա (Նեսոն) իմ դանակը տակով արավ, վերջն էլ ուրիշները տեսել էին ձեռին» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։

'''Եվ ևս անել''' (''խոսակցական, ծածկախոսական'')— Այստեղ՝ սպանել, «Ու հենց էդտեղ մի գիշեր, երբ կապիտանը, ամեն անգամվա պես, եկել էր պրավերկի—մեր տղերքը, կրակոցի ժամանակ, և ևս արին դրան...» ([[Ստեփան Զորյան]]):

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անեծք (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6906</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15235</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անեծք'''  '''Անեծք չար սատանին (բանին)''' (''խոսակցական'') — Փորձանքից հեռու (ասվում է, երբ ներքին ինչ-որ ցա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="747">'''Անեծք'''

'''Անեծք չար սատանին (բանին)''' (''խոսակցական'') — Փորձանքից հեռու (ասվում է, երբ ներքին ինչ-որ ցանկություն՝ մղում ուզում են զսպել)։ «Մին ասի՝ ետևիցը գնամ, մին էլ ասի՝ ''անեծք չար սատանին'', վիրավոր արջը գեշ է, կբռնի, կփչացնի» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։ «—Ա՛յ տղա, ասի, ետ քաշվի, հեռի՛, Բեր ձեռը վեր կալ, ''անեծք չար բանին''...» (նույն)։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անեսթեզիոլոգիա (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5774</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12688</id>
      <timestamp>2013-01-06T11:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անեսթեզիոլոգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, բժշկական, փոխառյալ'', Բժշկագիտության ճյուղ, որ զբաղվում է ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="878">'''Անեսթեզիոլոգիա''', ''[[գոյական]], անհոգնական, բժշկական, փոխառյալ'', Բժշկագիտության ճյուղ, որ զբաղվում է անզգայացման և ցավազրկման հարցերի ուսումնասիրությամբ. ուսմունք անզգայացման վերաբերյալ։

Վերակենդանացման կենտրոնը ստեղծվել է հանրապետական կլինիկական հիվանդանոցի ռեանիմացիայի և անեսթեզիոլոգիայի բաժանմունքի և բժշկական ինստիտուտի համանուն բազաների վրա («Առողջապահություն» ամսագիր, 1979, 1, էջ 34)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անեստեզիոլոգ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5753</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12655</id>
      <timestamp>2013-01-04T15:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անեստեզիոլոգ''', [[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ, Ցավազրկմամբ, անզգայացմամբ՝ զբաղվող մասնագետ:  ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="473">'''Անեստեզիոլոգ''', [[գոյական]], ներ, ի, բժշկական, փոխառյալ, Ցավազրկմամբ, անզգայացմամբ՝ զբաղվող մասնագետ:

Նոր բաժանմունքում որակավորում կարող են ստանալ անեստեզիոլոգները (մամուլ):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անժել-Արաքսի Գույումճյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5392</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11870</id>
      <timestamp>2012-11-04T19:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անժել-Արաքսի Գույումճյան''', հայ վիպասան։   Ծնվել է Կ. Պոլսում, սովորել Կում Կաբուի Մեստուճյան և ապա Դ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="782">'''Անժել-Արաքսի Գույումճյան''', հայ վիպասան։ 

Ծնվել է Կ. Պոլսում, սովորել Կում Կաբուի Մեստուճյան և ապա Դպրոցասեր տիկնանց վարժարաններում։ 1904-ին ընտանիքով տեղափոխվել է Իտալիա։ [[Իտալերեն]] գրել է մի շարք [[վեպ]]եր, նաև մի սցենար կինոյի համար («Թրիեստի հովը»)։ Նրա «Ճերմակ մեխակներ» վեպը թարգմանաբար լույս է տեսել Կ. Պոլսում հրատարակվող «Հայ կին» պարբերականում։

{{DEFAULTSORT:Գույումճյան, Անժել-Արաքսի}}
[[Կատեգորիա:Իտալագիր հայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11874</id>
      <timestamp>2012-11-04T19:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="845">'''Անժել-Արաքսի Գույումճյան''', հայ վիպասան։ 

Ծնվել է Կ. Պոլսում, սովորել Կում Կաբուի Մեստուճյան և ապա Դպրոցասեր տիկնանց վարժարաններում։ 1904-ին ընտանիքով տեղափոխվել է Իտալիա։ [[Իտալերեն]] գրել է մի շարք [[վեպ]]եր, նաև մի սցենար կինոյի համար («Թրիեստի հովը»)։ Նրա «Ճերմակ մեխակներ» վեպը թարգմանաբար լույս է տեսել Կ. Պոլսում հրատարակվող «Հայ կին» պարբերականում։

{{DEFAULTSORT:Գույումճյան, Անժել-Արաքսի}}
[[Կատեգորիա:Իտալագիր հայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Իտալացի արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անիլին (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7251</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15961</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անիլին''': Անգույն, յուղալի, թունավոր հեղուկ, արդյունքն է նիտրոբենզոլի վերամշակման։ Գործածվում է անե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="720">'''Անիլին''': Անգույն, յուղալի, թունավոր հեղուկ, արդյունքն է նիտրոբենզոլի վերամշակման։ Գործածվում է անելինային ներկեր պատրաստելու ժամանակ։ Անելինի օքսիդացումով ստացվում է տարածված ներկանյութը՝ անելինային սև և մուգ կանաչ էմերալդինի ներկանյութը։ Արհեստական անելինը առաջին անգամ 1842 թվականին ստացել է ռուս քիմիկոս Ն. Ն. Թինինը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անիծվածները (Հուսիկ Արա)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1202</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2525</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="85">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2526</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="898">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2527</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2287">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2528</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2330">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2530</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2403">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:File.png|250px|thumb|Շապիկի չորրորդ էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2531</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2413">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Anitsvatsnery4.jpg|250px|thumb|Շապիկի չորրորդ էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2532</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2432">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Anitsvatsnery4.jpg|250px|thumb|Շապիկի չորրորդ էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն; Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2533</id>
      <timestamp>2011-04-27T17:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2432">[[Պատկեր:H.Ara anitsvatsnery.jpg|250px|thumb|Շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Anitsvatsnery4.jpg|250px|thumb|Շապիկի չորրորդ էջը]]
'''«Անիծվածները»''', բանաստեղծ [[Հուսիկ Արա]]յի [[էսսե]]ների, [[ակնարկ]]ների, [[դիմանկար]]ների, [[հոդված]]ների ժողովածուն: Տպագրման տարեթիվը` [[2010]]: ՀԳՄ հրատարակչություն: Խմբագիր` [[Արքմենիկ Նիկողոսյան]], համակարգչային ձևավորումը` [[Նառա Վարդանյան]]ի, սրբագրիչ` Գոհար Ստեփանյան, շապիկի առաջին էջի նկարը` Հակոբ Հակոբյանի, շապիկի չորրորդ էջի լուսանկարը` [[Անահիտ Հայրապետյան]]ի: Չափը` 64X84, 1/16: Ծավալը` 10.75 տպագրական մամուլ, 172 էջ: Հրատարակվել է պետական աջակցությամբ:

== Գրքի բովանդակությունը ==

=== 36 ու 6 աստիճան (էսսեներ) ===
* Էսսե վախի և մահվան
* Հազար ու մի գիշեր
* Մեղավորները
* Հիվանդասենյակ 505

=== Ագռավի 9-ը (ակնարկներ) ===
* Մարտիրոսը թափոնից է ստեղծում իր արվեստը
* Կոնդ. հայկական գորդյան հանգույց
* Ֆահլաբազար. վարձու մարդկանց շուկա
* Կարկատան
* Ագռավի 9-ը
* Ուղեղս վաճառում եմ, գնե'ք
* Մարդ լինելուն եմ կարոտել
* Հայկական գաղութներ
* Արտագաղթ. շաբաթ օրերը 5 տոկոս զեղչով
* Գյումրի
* Լեռնային Ողջաբերդ գյուղը արալանջից սահում է ձորը
* Անիծվածները
* Փակագիծ

=== 0 ժամ (դիմանկարներ) ===
* Բոհեմի տղան
* Միայնակ է ապրում գյուղաբնակ ծեր քանդակագործը
* Մենք տեղ չունենք մեր կառուցած երկրում

=== Դեպի նկուղ` 9-րդ հարկ (հոդվածներ) ===
* Տարընթերցումներ, այսինքն` տարրական ընթերցումներ
* Կերպարի այլակերպումը
* Ներոն և Պետրոնիոս
* Կալիգուլա. տերը սեփական երկրի

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անիմա (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2898</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5899</id>
      <timestamp>2011-10-03T15:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անիմա» ստեղծագործությունը:  == Անիմա ==  Ինչու՞...  Սափրումն ավա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="12752">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անիմա» ստեղծագործությունը:

== Անիմա ==

Ինչու՞...

Սափրումն ավարտելու համար ստիպված եմ ժամանակ առ ժամանակ ձեռքով սրբել հայելին: Ինչու՞: Տարօրինակ է: Ինչու՞ է քրտնում հայելին, եթե լոգարանում տաք ջուր չկա... Ու՞մ շունչն է, որ ասես դիտավորյալ հայելուն է խփում ու գոլորշով պատում պաղ մակերեսը: Մի՞թե... Դու՞ ես, Անիմա, որ դուրս ես եկել քո մշտական կացարանից և անտեսանելի պտտվում ես շուրջս: Կասկածներս հաստատվում են` դու, պարզվում է, երբեմն իսկապես դուրս ես սահում քո թաքուն խորշերից, որպեսզի նաև դրսից ծաղրես ինձ: Դուրս ես սահում, ազատորեն սավառնում` մշտարթուն աչքդ, սակայն, չհեռացնելով թիրախից: Բարի, թող քո ծաղրի թիրախը լինեմ մշտապես, Անիմա, միայն թե չհեռանաս, չլքես ինձ, այլապես կդատարկվեմ` նկուղում մոռացված թեփաթափ խամաճիկի պես:

Ահա քո տաք շունչը ծոծրակիս, ահա քո բույրն ինձ իրենով պարուրած, ահա մազերիդ հպանցիկ շոյանքը դեմքիս, պարանոցիս... Բայց տեսնել քեզ անկարելի է, շոշափել անկարելի է, լսել` անկարելի, քանի որ...
Քանի որ Անիման իր աներևույթ, միայն կռահելի, թեթևորեն զգալի, սակայն արբեցնող հրաշալի էությամբ ողնաշարիս մեջ է ապրում, այնտեղ է նրա խորհրդավոր օթևանը, այնտեղ է դարանակալում և այնտեղից տարածում իր նյարդաթաթիկները նրբին, որ անդադար, մերթ մեղմիկ, մերթ ուժգին, ճանկռում, խուտուտ են տալիս ներսս, հրելով որոնումների` միշտ, նույնիսկ` երբ հենց նոր եմ դատարկվել, նույնիսկ` երբ հենց նոր եմ գտել («Անիմա, սիրելիս, ահա, գտել եմ, նայիր, գնահատիր, ինքն է, չէ՞...»), որովհետև...

Որովհետև գտնել, ի վերջո, հնարավոր չէ, երբեք, որովհետև Անիման ներսումդ ապրող, հյութերդ քամող խարդախ քած է` քեզ ի սկզբանե, քեզ քեզնից էլ առաջ խաբած: (Ներիր, Անիմա, հասունացել էր): Անիման փքված երակ է` ածելուն գայթակղող, բայց սայրից ճարպկորեն խույս է տալիս, փախչում-կորչում մաշկի տակ ինչ-որ տեղ: Նա չի հայտնվելու, չի պատռվելու երբեք, որպեսզի դեմքիդ խփի կարմիր, թանձր, սփոփող շիթով: Նա զգույշ է, խելացի, նա ծրագիր ունի, ունի տեր ու առաքելություն: Անիման հեռավոր դղիրդն է դինոզավրերի, մռլտոցը էգ կատվառյուծի, Անիման ցանկության հառաչն է անտառային նախամոր, երկնագույն անհունում պայթող դեղին մետաղ է, որի հալոցքը թափվում-խարկում է կավահողը, ներծծվում-անցնում տակը նրա, խառնում այնտեղ անիմա-նալի հյութեր ու ծլեցնում շուշաններ դիվային, թունաբույր, որոնք կարող են մաշկ պատռել, թույն սրսկել մաշկի տակ` քաղցր թույն, որ սպանում է դանդաղ` մեկ կյանքի չափով, եթե ինքը չէ կյանքի չափ որոշողն առհասարակ: Անխիղճ Անիմա, սեր ներարկող անսեր Անիմա: Ահա, հայելին դարձյալ քրտնում է նրա քմծիծաղից: Հայելում աղավաղված է դեմքս` ստրուկիդ դեմքը, Անիմա: Գուցե չե՞ս ուզում, որ ստրուկը դեմքը սափրի, գուցե ուզում ես, որ ստրուկը մորու՞ք պահի... Դե ասա, հուշիր, լրբու՛կ: Ես կսպանեմ քեզ մի օր, թեև գիտեմ, որ դրա համար պիտի ինձ սպանեմ: Սակայն...

Սակայն երբ Անիման չկա և աշխարհը դատարկ է նույնքան, որքան ներսդ` վատ է, շատ վատ: Սակայն...

Սակայն երբ Անիման կա և աշխարհը լիքն է, որքան ներսդ...

Դարձյալ վատ է:

Իսկ ո՞նց էր լինում, երբ լավ էր լինում, թե՞ այդպես չի եղել երբեք: Անիմա, սիրելի լրբուկ, խնդրում եմ, իմ անունից հայհոյանք փոխանցիր Հեղինակին, հասունացավ հայհոյանքի ժամանակը:

Ժամանակ... Դաժան բան է, Անիմա, գիտես: Կապույտ, վճիտ ծովը հոտած ճահիճ է դարձնում ու ձեռքդ մի ձեռնափայտ տալով` ուղարկում վերջին զբոսանքի: Ձեռնափայտը խրվում է, խրվում են ոտքերդ, մութ խորքերից սև ճահճաձուկն է մոտենում երախաբաց: Այսպես է. ծով, ճահիճ, ձեռնափայտ, խրվող ոտքեր, հոգին խոցող կարոտախտ, արցունք` մածուցիկ ու գաղջ, թավջութակի մեղեդային պասաժ` ամենավերին հնչյունից, մինչև ամենավարինը և... Վե՞րջ կարծես... Վերջ: Լավ, իսկ ի՞նչ է անում իմ լրբուկ Անիման, երբ վերջն է: Աաա՜, Անիման դանդաղ ելնում է հարսնյակ դարձած մարմնից, գնում-մտնում ուրիշ մարմնի մեջ: Դավաճան Անիմա:
Բայց դա հետո, իսկ առայժմ...

Առայժմ Անիման պրկում է քեզ, խուտուտ տալիս, ճանկռում նյարդերդ, ներսից հրում, մղում է դուրս` որոնումների (սափրվեցիր արդեն, չէ՞): Դիմադրել անկարելի է, որքան էլ ուժեղ կամ բութ լինես: Եվ դարձյալ որոնումներ` Անիմայի հրամաններին հլու-հնազանդ: Որոնում ես լույսով, ավելի շատ` մթնով, որոնում ես, երբ մկաններդ թրթռուն են, կենսալեցուն, նաև` երբ մսերդ կախկխված են անուժ, որոնում ես, երբ արևը խփում է աչքերիդ ու ետ թռչում հազարավոր զվարթ կայծերով, նաև` երբ անմնացորդ թաղվում է աչքերիդ մեջ, ինչպես լերդացող սպիտակուցի, որ ապակյա անոթով դրված է զննման սառը սեղանին: Որոնում ես...
Գտա, գտել եմ, Անիմա, նայիր, նրբիկ ձեռքն ինչ փափուկ է սահում մարմարյա կրծքով, խռոված պտուկն ինչպես է վարդագունած ըմբոստանում` ազատվելով ձեռքի փութանցիկ բռնությունից, նայիր կիսախուփ մոխրագույն աչքերին...

Դե նայի՛ր, մի թեքիր հայացքդ, խանդը վայել չէ քեզ, նայիր, ամուր ոտքերը որքան բարեկազմ են, երկար, կանչող, կանչող-տանող վեր, ներս, խառնարանը: Ինքը չէ՞, Անիմա, ինքն է, չէ՞:

Մեկ, երկու, երեք, չորս...

Բայց ի՞նքն է որ: Մի՞թե այսպիսին պիտի լիներ, մի՞թե նա նման է քեզ: Փակում եմ աչքերս, հայացքս մղում ներս` դեպի թաքուն խորշերը քո և, այս էլ ո՞րերորդ անգամ, ջանում տեսնել, գոնե փութանցիկ, գոնե աղոտ... Ահա, մի պահ կարծես հայտնվեցիր... Բայց անմիջապես էլ կորար ավաղ: Մի՞թե այդպես էլ երբեք թույլ չես տալու, որ տեսնեմ քեզ: Մի՞թե միշտ ստիպված եմ լինելու կռահումի վրձնով նկարել քեզ իմ մտապատկերում, հետո կասկածել, ջնջել, դարձյալ նկարել, դարձյալ ջնջել...

Որոնել, որոնել, որոնել` ճչում է ողնաշարս, որոնել` արձագանքում են բջիջներս, ավիշս, արյունս: Եվ ես վերստին եմ ելնում որոնումների արահետ` երգելով կարոտի բալլադը. իմ հորինածը չէ, Անիման է հուշում ներսից` կրծքավանդակս տավիղ դարձրած: Երգը նույնն է միշտ, բայց երբեք կրկնությունը չէ նախորդի, արահետ ելածը նույնն է միշտ, թեև...

Իսկ այս մեկը, Անիմա, նայի՛ր, ամրակազմ է, եռանդով լեցուն, արևահար մաշկից խոտի, ծաղկի, կաթի ու հացի բույր է տարածվում, անտառային նիմֆ լինի ասես, նրա մեջ խիտ է նախնիների արյունը: Ի՞նչ կասես, Անիմա, դեմ չե՞ս, սիրելիս: Դեմ չես, զգում եմ, նույնիսկ քաջալերում ես` կամաց խուտուտ տալով նյարդերս, սրելով զգայություններս:

Մեկ, երկու, երեք...

Ի՞նչ ենք անում, Անիմա, արդյո՞ք չենք խաբում ինքներս մեզ: Ինչու՞ էիր լռում խորամանկ, ինչու՞ չասացիր` կանգ առ, ետ քաշիր ցանկությունդ վավաշոտ:

Վիրավորված եմ: Խռովել եմ Անիմայից, հոգնել նաև: Կնստեմ այս նստարանին, այս կապուտակ երկնքի մեջ, որի մի պստիկ սև կետն եմ, ջրածնով փչած սև փուչիկ, որ սպիտակ դրոշը պարզած լողում է աննպատակ. մի քիչ աջ, մի քիչ ձախ, վար, վեր, ցնցում... Փուչիկը պայթում է:

Ո՞չ, թույլ չե՞ս տալիս, էլի՞ ճանկռում ես ներսս, հրում, մղում: Չեմ գնա, հանգիստ թող, պիտի նստած մնամ այս փողոցի այս ծայրին, այս փոշոտ, ծրտոտ նստարանին` բաճկոնիս օձիքը վեր հանած, ձեռքերս գրպաններիս մեջ, հրաժարված: Հեռու մնա ինձնից, աշխարհ, լուրեր մի ուղարկիր քո գույներով, ձայներով, հոտերով... Լուրերիդ խորհուրդը գիտեմ, գիտեմ նաև ջանքերիս սկիզբն ու ավարտը:

Սակայն...

Սակայն ասված է` Անիմային մի բարկացրու, Անիման ուժեղ է քեզնից, հզոր է քնքուշիկ Անիման, անկասելի: Անիմայի հետ բլոտ չեն խաղում, ոչ էլ ռուլետ, նրա խաղը մեկն է և կանոնները` բոլորն ընդդեմ քեզ:

Իսկ պարտադիր պարտության գորշ հորձանուտում կան փոքրիկ, հմայիչ, կարմրանարնջագույն ծաղիկներ, որ կարող ես դնել վերքերիդ, իբրև սփոփանք: Դե իսկ Անիմային զուր մի բարկացրու, նայի՛ր, մռայլվեց կապույտ երկինքը, ծանրորեն կախվեցին ամպերը կապարե, լողացին թաց մշուշները` արագ, ավելի արագ, ուժգնացող քամին է նրանց քշում, տանում է նաև խաշամն ու փոշին, սրբում փողոցը, ուրիշ փողոցներ, որ ձգվում-գնում են հեռու, և այնտեղ, սաղարթների ետևում, աղոտ մի կերպարանք է սահում հերարձակ: Քամին ուժգնանում է, քամին հրում է, քամին պատվեր է կատարում:

Ի՞նչ անեմ, Անիմա, հրամայի՛ր, սիրելի լրբուկ, ելնե՞մ, գնա՞մ, նորի՞ց...</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13037</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="12851">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անիմա» ստեղծագործությունը:

== Անիմա ==

Ինչու՞...

Սափրումն ավարտելու համար ստիպված եմ ժամանակ առ ժամանակ ձեռքով սրբել հայելին: Ինչու՞: Տարօրինակ է: Ինչու՞ է քրտնում հայելին, եթե լոգարանում տաք ջուր չկա... Ու՞մ շունչն է, որ ասես դիտավորյալ հայելուն է խփում ու գոլորշով պատում պաղ մակերեսը: Մի՞թե... Դու՞ ես, Անիմա, որ դուրս ես եկել քո մշտական կացարանից և անտեսանելի պտտվում ես շուրջս: Կասկածներս հաստատվում են` դու, պարզվում է, երբեմն իսկապես դուրս ես սահում քո թաքուն խորշերից, որպեսզի նաև դրսից ծաղրես ինձ: Դուրս ես սահում, ազատորեն սավառնում` մշտարթուն աչքդ, սակայն, չհեռացնելով թիրախից: Բարի, թող քո ծաղրի թիրախը լինեմ մշտապես, Անիմա, միայն թե չհեռանաս, չլքես ինձ, այլապես կդատարկվեմ` նկուղում մոռացված թեփաթափ խամաճիկի պես:

Ահա քո տաք շունչը ծոծրակիս, ահա քո բույրն ինձ իրենով պարուրած, ահա մազերիդ հպանցիկ շոյանքը դեմքիս, պարանոցիս... Բայց տեսնել քեզ անկարելի է, շոշափել անկարելի է, լսել` անկարելի, քանի որ...
Քանի որ Անիման իր աներևույթ, միայն կռահելի, թեթևորեն զգալի, սակայն արբեցնող հրաշալի էությամբ ողնաշարիս մեջ է ապրում, այնտեղ է նրա խորհրդավոր օթևանը, այնտեղ է դարանակալում և այնտեղից տարածում իր նյարդաթաթիկները նրբին, որ անդադար, մերթ մեղմիկ, մերթ ուժգին, ճանկռում, խուտուտ են տալիս ներսս, հրելով որոնումների` միշտ, նույնիսկ` երբ հենց նոր եմ դատարկվել, նույնիսկ` երբ հենց նոր եմ գտել («Անիմա, սիրելիս, ահա, գտել եմ, նայիր, գնահատիր, ինքն է, չէ՞...»), որովհետև...

Որովհետև գտնել, ի վերջո, հնարավոր չէ, երբեք, որովհետև Անիման ներսումդ ապրող, հյութերդ քամող խարդախ քած է` քեզ ի սկզբանե, քեզ քեզնից էլ առաջ խաբած: (Ներիր, Անիմա, հասունացել էր): Անիման փքված երակ է` ածելուն գայթակղող, բայց սայրից ճարպկորեն խույս է տալիս, փախչում-կորչում մաշկի տակ ինչ-որ տեղ: Նա չի հայտնվելու, չի պատռվելու երբեք, որպեսզի դեմքիդ խփի կարմիր, թանձր, սփոփող շիթով: Նա զգույշ է, խելացի, նա ծրագիր ունի, ունի տեր ու առաքելություն: Անիման հեռավոր դղիրդն է դինոզավրերի, մռլտոցը էգ կատվառյուծի, Անիման ցանկության հառաչն է անտառային նախամոր, երկնագույն անհունում պայթող դեղին մետաղ է, որի հալոցքը թափվում-խարկում է կավահողը, ներծծվում-անցնում տակը նրա, խառնում այնտեղ անիմա-նալի հյութեր ու ծլեցնում շուշաններ դիվային, թունաբույր, որոնք կարող են մաշկ պատռել, թույն սրսկել մաշկի տակ` քաղցր թույն, որ սպանում է դանդաղ` մեկ կյանքի չափով, եթե ինքը չէ կյանքի չափ որոշողն առհասարակ: Անխիղճ Անիմա, սեր ներարկող անսեր Անիմա: Ահա, հայելին դարձյալ քրտնում է նրա քմծիծաղից: Հայելում աղավաղված է դեմքս` ստրուկիդ դեմքը, Անիմա: Գուցե չե՞ս ուզում, որ ստրուկը դեմքը սափրի, գուցե ուզում ես, որ ստրուկը մորու՞ք պահի... Դե ասա, հուշիր, լրբու՛կ: Ես կսպանեմ քեզ մի օր, թեև գիտեմ, որ դրա համար պիտի ինձ սպանեմ: Սակայն...

Սակայն երբ Անիման չկա և աշխարհը դատարկ է նույնքան, որքան ներսդ` վատ է, շատ վատ: Սակայն...

Սակայն երբ Անիման կա և աշխարհը լիքն է, որքան ներսդ...

Դարձյալ վատ է:

Իսկ ո՞նց էր լինում, երբ լավ էր լինում, թե՞ այդպես չի եղել երբեք: Անիմա, սիրելի լրբուկ, խնդրում եմ, իմ անունից հայհոյանք փոխանցիր Հեղինակին, հասունացավ հայհոյանքի ժամանակը:

Ժամանակ... Դաժան բան է, Անիմա, գիտես: Կապույտ, վճիտ ծովը հոտած ճահիճ է դարձնում ու ձեռքդ մի ձեռնափայտ տալով` ուղարկում վերջին զբոսանքի: Ձեռնափայտը խրվում է, խրվում են ոտքերդ, մութ խորքերից սև ճահճաձուկն է մոտենում երախաբաց: Այսպես է. ծով, ճահիճ, ձեռնափայտ, խրվող ոտքեր, հոգին խոցող կարոտախտ, արցունք` մածուցիկ ու գաղջ, թավջութակի մեղեդային պասաժ` ամենավերին հնչյունից, մինչև ամենավարինը և... Վե՞րջ կարծես... Վերջ: Լավ, իսկ ի՞նչ է անում իմ լրբուկ Անիման, երբ վերջն է: Աաա՜, Անիման դանդաղ ելնում է հարսնյակ դարձած մարմնից, գնում-մտնում ուրիշ մարմնի մեջ: Դավաճան Անիմա:
Բայց դա հետո, իսկ առայժմ...

Առայժմ Անիման պրկում է քեզ, խուտուտ տալիս, ճանկռում նյարդերդ, ներսից հրում, մղում է դուրս` որոնումների (սափրվեցիր արդեն, չէ՞): Դիմադրել անկարելի է, որքան էլ ուժեղ կամ բութ լինես: Եվ դարձյալ որոնումներ` Անիմայի հրամաններին հլու-հնազանդ: Որոնում ես լույսով, ավելի շատ` մթնով, որոնում ես, երբ մկաններդ թրթռուն են, կենսալեցուն, նաև` երբ մսերդ կախկխված են անուժ, որոնում ես, երբ արևը խփում է աչքերիդ ու ետ թռչում հազարավոր զվարթ կայծերով, նաև` երբ անմնացորդ թաղվում է աչքերիդ մեջ, ինչպես լերդացող սպիտակուցի, որ ապակյա անոթով դրված է զննման սառը սեղանին: Որոնում ես...
Գտա, գտել եմ, Անիմա, նայիր, նրբիկ ձեռքն ինչ փափուկ է սահում մարմարյա կրծքով, խռոված պտուկն ինչպես է վարդագունած ըմբոստանում` ազատվելով ձեռքի փութանցիկ բռնությունից, նայիր կիսախուփ մոխրագույն աչքերին...

Դե նայի՛ր, մի թեքիր հայացքդ, խանդը վայել չէ քեզ, նայիր, ամուր ոտքերը որքան բարեկազմ են, երկար, կանչող, կանչող-տանող վեր, ներս, խառնարանը: Ինքը չէ՞, Անիմա, ինքն է, չէ՞:

Մեկ, երկու, երեք, չորս...

Բայց ի՞նքն է որ: Մի՞թե այսպիսին պիտի լիներ, մի՞թե նա նման է քեզ: Փակում եմ աչքերս, հայացքս մղում ներս` դեպի թաքուն խորշերը քո և, այս էլ ո՞րերորդ անգամ, ջանում տեսնել, գոնե փութանցիկ, գոնե աղոտ... Ահա, մի պահ կարծես հայտնվեցիր... Բայց անմիջապես էլ կորար ավաղ: Մի՞թե այդպես էլ երբեք թույլ չես տալու, որ տեսնեմ քեզ: Մի՞թե միշտ ստիպված եմ լինելու կռահումի վրձնով նկարել քեզ իմ մտապատկերում, հետո կասկածել, ջնջել, դարձյալ նկարել, դարձյալ ջնջել...

Որոնել, որոնել, որոնել` ճչում է ողնաշարս, որոնել` արձագանքում են բջիջներս, ավիշս, արյունս: Եվ ես վերստին եմ ելնում որոնումների արահետ` երգելով կարոտի բալլադը. իմ հորինածը չէ, Անիման է հուշում ներսից` կրծքավանդակս տավիղ դարձրած: Երգը նույնն է միշտ, բայց երբեք կրկնությունը չէ նախորդի, արահետ ելածը նույնն է միշտ, թեև...

Իսկ այս մեկը, Անիմա, նայի՛ր, ամրակազմ է, եռանդով լեցուն, արևահար մաշկից խոտի, ծաղկի, կաթի ու հացի բույր է տարածվում, անտառային նիմֆ լինի ասես, նրա մեջ խիտ է նախնիների արյունը: Ի՞նչ կասես, Անիմա, դեմ չե՞ս, սիրելիս: Դեմ չես, զգում եմ, նույնիսկ քաջալերում ես` կամաց խուտուտ տալով նյարդերս, սրելով զգայություններս:

Մեկ, երկու, երեք...

Ի՞նչ ենք անում, Անիմա, արդյո՞ք չենք խաբում ինքներս մեզ: Ինչու՞ էիր լռում խորամանկ, ինչու՞ չասացիր` կանգ առ, ետ քաշիր ցանկությունդ վավաշոտ:

Վիրավորված եմ: Խռովել եմ Անիմայից, հոգնել նաև: Կնստեմ այս նստարանին, այս կապուտակ երկնքի մեջ, որի մի պստիկ սև կետն եմ, ջրածնով փչած սև փուչիկ, որ սպիտակ դրոշը պարզած լողում է աննպատակ. մի քիչ աջ, մի քիչ ձախ, վար, վեր, ցնցում... Փուչիկը պայթում է:

Ո՞չ, թույլ չե՞ս տալիս, էլի՞ ճանկռում ես ներսս, հրում, մղում: Չեմ գնա, հանգիստ թող, պիտի նստած մնամ այս փողոցի այս ծայրին, այս փոշոտ, ծրտոտ նստարանին` բաճկոնիս օձիքը վեր հանած, ձեռքերս գրպաններիս մեջ, հրաժարված: Հեռու մնա ինձնից, աշխարհ, լուրեր մի ուղարկիր քո գույներով, ձայներով, հոտերով... Լուրերիդ խորհուրդը գիտեմ, գիտեմ նաև ջանքերիս սկիզբն ու ավարտը:

Սակայն...

Սակայն ասված է` Անիմային մի բարկացրու, Անիման ուժեղ է քեզնից, հզոր է քնքուշիկ Անիման, անկասելի: Անիմայի հետ բլոտ չեն խաղում, ոչ էլ ռուլետ, նրա խաղը մեկն է և կանոնները` բոլորն ընդդեմ քեզ:

Իսկ պարտադիր պարտության գորշ հորձանուտում կան փոքրիկ, հմայիչ, կարմրանարնջագույն ծաղիկներ, որ կարող ես դնել վերքերիդ, իբրև սփոփանք: Դե իսկ Անիմային զուր մի բարկացրու, նայի՛ր, մռայլվեց կապույտ երկինքը, ծանրորեն կախվեցին ամպերը կապարե, լողացին թաց մշուշները` արագ, ավելի արագ, ուժգնացող քամին է նրանց քշում, տանում է նաև խաշամն ու փոշին, սրբում փողոցը, ուրիշ փողոցներ, որ ձգվում-գնում են հեռու, և այնտեղ, սաղարթների ետևում, աղոտ մի կերպարանք է սահում հերարձակ: Քամին ուժգնանում է, քամին հրում է, քամին պատվեր է կատարում:

Ի՞նչ անեմ, Անիմա, հրամայի՛ր, սիրելի լրբուկ, ելնե՞մ, գնա՞մ, նորի՞ց...

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկապակցություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5658</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12516</id>
      <timestamp>2012-12-26T11:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկապակցություն''', [[նախադասություն|նախադասության]] մեջ [[բառ]]ի կապակցության խախտում. կառուցվածքայի...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="779">'''Անկապակցություն''', [[նախադասություն|նախադասության]] մեջ [[բառ]]ի կապակցության խախտում. կառուցվածքային ձև, կազմավորում՝ հակառակ [[համաձայնություն|համաձայնության]], [[խնդրառություն|խնդրառության]] ու [[շարադասություն|շարադասության]] կանոնների. օրինակ՝ «Գուբը որ փորեց, ինքն ընկավ մեջը» [[արտահայտություն|արտահայտություն]] մեջ '''գուբը''' բառաձևը և նախադասության մյուս անդամները անկապակցության մեջ են:

[[Կատեգորիա:Շարահյուսություն]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկար ամրացում (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7252</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15962</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկար ամրացում''' (գրքի)։ Պոլիգրաֆարդյունաբերությունում արտադրական նոր տեխնոլոգիա, գրքի բլոկի ամրա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="809">'''Անկար ամրացում''' (գրքի)։ Պոլիգրաֆարդյունաբերությունում արտադրական նոր տեխնոլոգիա, գրքի բլոկի ամրացում հատուկ սոսնձի օգնությամբ, առանց կարի գործողության։ Անկար ամրացումը կիրառվում է հիմնականում ամսագրերի և մասսայական գրականության թողարկման գործում։ Անկար ամրացումը կարելի է բաժանել երկու հիմնական խմբի՝ մամուլների ամրացման և մեկ-երկու ծալք ունեցող թերթերի ամրացման։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկերային (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5775</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12689</id>
      <timestamp>2013-01-06T11:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկերային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Անկերին՝ շինության կամ մեքենաների մասերն ամրակապող դետալին վե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="520">'''Անկերային''', ''[[ածական]], տեխնիկական'', Անկերին՝ շինության կամ մեքենաների մասերն ամրակապող դետալին վերաբերող։

Ներդրվեցին անկերային ամրակները, ցայտած բետոն և այլն («Գիտություն և տեխնիկա», 1979, 9, էջ 21)։   

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկյուն (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6907</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15236</id>
      <timestamp>2013-05-09T13:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկյուն'''  '''Խուլ անկյուն''' –Մեկուսացած՝ հետամնաց՝ ետ ընկած տեղ։ «Պատահել էր մի շատ սովորական դեպք, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1142">'''Անկյուն'''

'''Խուլ անկյուն''' –Մեկուսացած՝ հետամնաց՝ ետ ընկած տեղ։ «Պատահել էր մի շատ սովորական դեպք, որի նմանները պատահում էին Օդեսայի ''խուլ անկյուններում'', գրեթե ամեն երեկո» ([[Շիրվանզադե]])։ Հմմտ. '''Մոռացված ԱՆԿՅՈՒՆ'''։

'''Մոռացված անկյուն''' — Մեկուսացած՝ խուլ տեղ. մարդու ոտք չկոխած տեղ։ «Թվում է, թե այդ (Մթնաձորը) ''մոռացված մի անկյուն է'' այն օրերից, երբ դեռ մարդը չկար...» ([[Ակսել Բակունց]]): Հմմտ. '''Խուլ ԱՆԿՅՈՒՆ։'''

'''Մի անկյուն քաշվել''' – Մեկուսանալ՝ առանձնանալ։ «Քիչ հետո Սարիկը ''քաշվեց մի անկյուն'' և ծածուկ նայեց ձեռքերին» ([[Անահիտ Սահինյան]])։

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկյուն կլորացնող (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7253</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15963</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկյուն կլորացնող''': Ձեռքի հաստոց, որը գործածվամ է կազմարարական արտադրամասերամ գրքի կազմակողերի ան...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="365">'''Անկյուն կլորացնող''': Ձեռքի հաստոց, որը գործածվամ է կազմարարական արտադրամասերամ գրքի կազմակողերի անկյունները կլորացնելու համար։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկյունային հարված (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6462</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14460</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկյունային հարված''' – ֆուտբոլում, հանդբոլում, ջրագնդակում և այլ մարզաձևերում օգտագործվող հարված, ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="604">'''Անկյունային հարված''' – ֆուտբոլում, հանդբոլում, ջրագնդակում և այլ մարզաձևերում օգտագործվող հարված, որը կատարում է գրոհող թիմի անդամներից մեկը՝ դիմային և կողային գծերի հատման տեղից, երբ պաշտպանվող թիմը գնդակը դուրս է հանում իր կիսադաշտի դիմային գծից:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկյունավոր փակագծեր (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7254</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15964</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկյունավոր փակագծեր''': Բեկյալ գծի նմանվող փակագծերը &lt;&gt;, որոնք օգտագործվում են մաթեմատիկական շարված...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="402">'''Անկյունավոր փակագծեր''': Բեկյալ գծի նմանվող փակագծերը &lt;&gt;, որոնք օգտագործվում են մաթեմատիկական շարվածքում, լեզվաբանական հրատարակություններում և այլն։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկյունների կլորացում (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7255</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15965</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկյունների կլորացում''': Կազմակողերի դրսի անկյունների մշակումը, որը լավացնում է գրքի կազմի արտաքին...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="521">'''Անկյունների կլորացում''': Կազմակողերի դրսի անկյունների մշակումը, որը լավացնում է գրքի կազմի արտաքին տեսքը։ Կատարվում է անկյուն կլորացնող հատակ հաստոցի միջոցով, որտեղ տեղավորվում է սուր անկյունը կլորացնող դրոշմոց։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկողին (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7244</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15954</id>
      <timestamp>2013-08-05T05:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անկողին'''  '''Անկողին ընկնել''' — Հիվանդանալ, անկողնային հիվանդ դառնալ։ «Մի օր էլ քրտնեց, մրսեց, լրջոր...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1088">'''Անկողին'''

'''Անկողին ընկնել''' — Հիվանդանալ, անկողնային հիվանդ դառնալ։ «Մի օր էլ քրտնեց, մրսեց, լրջորեն հիվանդացավ թոքերի բորբոքումով ու ''անկողին ընկավ''» (Հ. Մկրտչյան)։ «Ի՞նչ կարող էինք անել այժմ վշտից ու հուսախաբությունից ''անկողին ընկած'' թշվառին...» ([[Վրթանես Փափազյան]])։ Հմմտ. '''Անկողնին գամվել:'''
 
'''Անկողնին գամվել''' — Երկար ժամանակով անկողնային հիվանդ լինել։ «Նա (Հակոբ ապերը) զարմանում էր, որ իր ամենազոր խնձորը «էդ նեղ մաջալին» չի օգնում, և ինքը դգամված է մնում անկողնին» (Հ. Մկրտչյան)։ Հմմտ. '''Անկողին ընկնել։'''

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհամասեռ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5776</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12690</id>
      <timestamp>2013-01-06T11:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհամասեռ''', ''[[ածական]]'', Ոչ համասեռ, ոչ համարժեք։  Շատ ենք հանդիպում, սակայն, բազմաթիվ դեպքերի, երբ ա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="445">'''Անհամասեռ''', ''[[ածական]]'', Ոչ համասեռ, ոչ համարժեք։

Շատ ենք հանդիպում, սակայն, բազմաթիվ դեպքերի, երբ անհամասեռ որոշիչները շփոթվում են («Սովետական դպրոց», 1980, 32)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհայտ թելեր (Ստեփան Զորյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3476</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>7353</id>
      <timestamp>2012-02-01T05:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''«Անհայտ թելեր»''', գրել է [[1916]]-ին: Առաջին անգամ տպագրվել է` «Գեղարվեստ» հանդես, Թիֆլիս, 1917, թիվ 8, էջ 175-17...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="22524">'''«Անհայտ թելեր»''', գրել է [[1916]]-ին: Առաջին անգամ տպագրվել է` «Գեղարվեստ» հանդես, Թիֆլիս, 1917, թիվ 8, էջ 175-178, ապա «Ցանկապատ» գրքում, 1923, էջ 22-31: Թարգմանվել է [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[լիտվերեն]]:

== Անհայտ թելեր ==

Սկսվել էին տխուր, ձանձրալի եղանակներ։

Թեև օգոստոսը նոր էր, բայց լեռնային այդ գյուղում աշունն արդեն ցույց էր տալիս իր բոլոր գույները. անտառը պարուրող կաթնագույն մշուշը երեկոյից իջնում էր գյուղի վրա և մինչև առավոտ ծածկում նրան իր պաղ, թափանցիկ քողով. հաճախ տեղում էր մանրահատ անձրև, մի այնպիսի անձրև, որ ծակծկում է մարդու երեսի մաշկը, սարսուռ է ազդում մարմնին և թվում է, թե ոչ վերջ է ունենալու, ոչ վախճան։

Տխո՜ւր էր. արևածաղիկները գլխակոր նայում էին գետին, ծառերն այգիներում թրջված հսկաների պես մնացել էին համր ու անշարժ, իսկ հավերն անգործ ընկած սայլերի կամ այլ ծածկույթների տակ հավաքված շարունակ քրքրում էին իրենց փետուրները, որ գյուղացիների համար նշան էր նոր անձրևի։ Գյուղն ամառելու եկած մարդիկ ման էին գալիս վերարկուներով, կրկնակոշիկներով և անձրևանոցով։ Նախկին գրավիչ ամառանոցն այժմ թվում էր անհրապույր, թարմությունը կորցրած։ Ձանձրույթից շատերը պատրաստվում էին հեռանալ տխուր ամառանոցից։

Գյուղացի Երեմի կենվորները նույնպես պատրաստվում էին քաղաք մեկնել։ Դրանք սպիտակահեր, անզավակ ամուսիններ էին, բայց իրար սիրում էին ինչպես նորապսակներ դողում էին մեկը մյուսի առողջության համար, ճաշին միմյանց մեկնում էին յուղոտ պատառներ, իսկ թեյի ժամանակ միշտ մի ավելորդ կտոր շաքար էին գցում միմյանց բաժակ, «թող քաղցր լինի» ասելով։ Նրանք երևանցի էին. իրենց ասելով ունեին սեփական տուն, խանութներ և խաղողի այգի։ Վատ եղանակի պատճառով նրանք էլ շտապում էին շուտով հեռանալ։ Սակայն երկու օր էր արդեն, որ նրանք իրենց իրերը կապկպած, սրտատրոփ սպասում էին, թե Երեմն ու իր կինը ի՛նչ պատասխան պիտի տան իրենց առաջարկին։ Բանը նրանումն էր, որ այդ անզավակ ամուսինները ցանկություն էին հայտնել Երեմին ու իր կնոջը — որդեգրել նրանց հինգ աղջիկներից մեկին, ամուսնացնել նրան և իրենց ամբողջ կարողությունը «կտակել նրա գլխին»։ Բայց ահա երկու օր էր գյուղացի ամուսինները չէին կարողանում նրանց պատասխան տալ։ Եվ ծեր ամուսինները, անխուսափելի շալերն ուսերին, շարունակ դուրս ու ներս էին անում պատասխան ստանալու հույսով։ Իսկ գյուղացի ամուսինները պատասխան տալ չէին կարողանում, որովհետև դժվարանում էին վճռել իրենց համար այդ անսովոր խնդիրը։ Քաղաքացիների առաջարկն սկզբում նրանց ուրախացրեց, բայց հետո թվաց անբնական, նույնիսկ անգութ, սակայն երկար մտածելով՝ գտան, որ այդ բանը կարող է և բախտավորեցնել իրենց զավակներից մեկին և թեթևացնել իրենց հոգսը. չէ՞ որ իրենք ծայրը ծայրին չեն հասցնում, թեև մարդը, երկրագործական աշխատանքներից դուրս, սայլով միշտ ապրանքի բեռներ է կրում կայարանից գյուղ և գյուղից կայարան, իսկ կինը գրեթե ամեն օր մանած է անում գյուղի ունևորների համար, բայց շատ բան դարձյալ պակաս է մնում։ Չի օգնում և այն, որ ամառները, երբ տավարը դուրսն է կապվում, նրանք, գոմում տեղավորվելով, ունեցած երկու սենյակը տալիս են քրեհով։ Ոչ, այդ քրեհը նույնպես չի օգնում և էլի շատ բան պակաս է մնում... Եվ ծեր ամուսինների առաջարկը ամեն կողմից քննելով, նրանք այն գտնում էին իրենց համար օգտակար... — Վա՞տ կլինի միթե, որ իրենց զավակներից մեկը դառնա այդ ունևոր մարդկանց ժառանգը. իհարկե— ոչ։ Բայց երբ խնդիրը դառնում է աղջիկներից ո՛ր մեկին հանձնելուն, նրանք չէին կարողանում ընտրություն անել։

Այդ երեկո էլ մարդ ու կին գոմում նստած դարձյալ խոսում էին նույն այդ բանի մասին։ Մարդը նստել էր մեջքը սյանը դեմ տված, իսկ կինը թախտի վրա իլիկ էր մանում։ Սյունից կախված լամպը լուսավորում էր նրանց արևառ դեմքերը և գոմի կեսը։ Որովհետև երեխաներն այդտեղ` գոմում էին, ամուսինները խոսում էին կամաց, ակնարկներով և դարձյալ դժվարանում էին մի բան որոշել։ Երեմը, ձանձրացած գործի այս ընթացքից, դարձավ, վերջապես, կնոջը.

— Արի, Սանամ, Աշխենի՛ն տանք։

Կինը ցնցվեց միջնակ աղջկա անունը լսելով։

— Գժվե՜լ ես, ի՜նչ է, այ մարդ,— ասաց նա մեղմ հանդիմանանքով,— բա ղազերն ո՞վ արածեցնի։

— Սաթոն։

— Սաթո՜ն... բան մտածեց... Նա ի՞նչ է որ՝ ինչ ղազեր պահի, դեռ օխտը տարեկան չկա։

— Դե որ էդպես է — Սաթոյին տանք. չէ՞ որ մարդիկ ասում են` որին կուզեք։

— Չէ՜ մի, Սաթո՜ն։ Նա դեռ երեխա է ա՛յ մարդ, իրա շորերը հանել չի կարում։

— Էհ։ Բա ո՞նց անենք հիմի,— հարցրեց Երեմը տարակուսած։

Կինն ուսերը վեր քաշեց։ Մեծ աղջկան ու նրանից փոքրին տալ չէր կարելի, որովհետև նրանք մորն օգնում էին տնային գործերում. իսկ ամենից փոքրը դեռ օրորոցի ծծկեր էր. մնում էր ուրեմն ընտրություն անել Աշխենի և Սաթոյի միջև։

— Հը՛, հիմի ի՞նչ ես ասում,— նորից հարցրեց Երեմը կնոջը։— Մարդիկ երկու օր է սպասում են. պետք է կամ «հա՛» ասել, կամ՝ «չէ՛»։ Մտածիր, բախտիդ քացի մի տալ...

Սանամը, մարդուն պատասխանելու փոխարեն, դարձավ այդ միջոցին մյուս թախտի վրա քույրերի հետ խաղացող յոթ տարեկան աղջկան.

— Սաթո՛, կուզե՞ս մայրիկի աղջիկը դառնալ։

«Մայրիկ» կոչում էին իրենց կենվորուհուն։

Փոքրիկ աղջիկը ելավ նստած տեղից, մերկ ոտները բանալով։

— Խի ցեմ ուզիլ,— պատասխանեց նա, աչքերին թափած մազերն ետ տանելով և հիշելով այն կոնֆետներն ու մրգերը, որ «մայրիկը» տալիս էր իրեն, երբ ինքը լսում էր նրան։

— Նրա հետ քաղաք կերթա՞ս,— հարցրեց մայրը նորից։
— Խի ցեմ գնալ...

— Ինձ կթողնես՝ կերթա՜՞ս։

— Հա ՛...

— Բա որ քեզ ծեծե՞ն։

— Խի են ծեծում. շաքար հո ցեմ գողանա, որ ծեծեն։

Ամուսինները ժպտացին և նշանակալից նայեցին իրար։ Նրանց այդ հայացքն ասում էր. «Թեև դժվար է, բայց, ինչ արած, սրան կարելի է»...

Եվ հարցն այսպիսով լուծվեց, որոշվեց Սաթոյին որդեգիր տալ քաղքցոց։


***
Երբ երևանցի ծեր ամուսիններն այդ որոշումն իմացան, ուրախությունից արտասվեցին իրենց արված շնորհի համար. — ա՛յն, ինչ զլացել էր աստված, տալիս էին մարդիկ, հասարակ գյուղացի մարդիկ... Հիմա վերջապես իրենք կունենան մի ժառանգ, որ մահից հետո գոնե կհիշի իրենց... Ուրախությունից նրանք չգիտեին ինչպես շնորհակալ լինեն իրենց շնորհատուներից. կանայք՝ արտասվակալած աչքերով, մի քանի անգամ հուզված համբուրվեցին, տղամարդիկ սեղմեցին իրարու ձեռք։ Եվ ապա, իրենց մեկնումը մի օրով հետաձգելով, ծեր ամուսինները երեխայի մոր համար ձմեռվա մի փափուկ շալ առան ընծա, իսկ իրա՝ Սաթոյի համար գնեցին հագուստ ու ոտնամաններ. հագցրին, կապցրին նրան, ձեռքերն ու երեսը լվացին սապոնով, մազերը սանրեցին, ժապավենով կապեցին, զուգեցին դարձրին քաղաքացու աղջիկ, այնպես որ տեսնողի նախանձն էր շարժում։ Նախանձում էին մանավանդ իր ոտաբոբիկ քույրերը, որոնցից ամեն մեկը սրտանց կամենում էր նրա տեղը լինել։ Սանամն այս բոլորին նայում էր առանձին հպարտությամբ, որ իր երեխայով բախտավորեց անզավակ մարդկանց, իսկ փոքրիկ աղջիկն իր նոր հագուստներում իրեն պահում էր ծանր ու մեծ և շորերը չկեղտոտելու համար պատշգամից չէր իջնում քույրերի մոտ։ Այդ օրը գյուղացի ամուսինները, ծերերի հրավերով, ճաշեցին նրանց մոտ, կերակուրը բրդեցին, ինչպես իրենց բոլոր կերակուրները, միսը կերան մատներով, ձեռք չմեկնելով անգամ առաջները դրված պատառաքաղին ու դանակին։ Իսկ հետևյալ օրն առավոտյան Երեմն իր սայլով նրանց՝ իրերով, Սաթոյի հետ, տարավ երկաթուղու կայարանը։ Ծեր ամուսինները շալն ուսերնին տեղավորվեցին կապոցների մոտ, իսկ Սաթոյին նստացրին իրենց արանքում։ Անձրևի պատճառով Սանամը նրանց ճանապարհ գցեց մինչև գյուղի ծայրը։ Հրաժեշտի ժամանակ նա մի քանի անգամ համբուրեց աղջկա թշերը և գոգնոցը տարավ աչքերին։ Մինչև այդ նրան այնպես էր թվում, թե Սաթոյին տանում են ժամանակավորապես և շուտով պիտի վերադարձնեն, բայց այդ րոպեին նա զգաց, որ գուցե իր երեխային այլևս չտեսնի, և արցունքը զսպելու համար` աչքերը ծածկեց գոգնոցով։

Վերադարձի ամբողջ ճանապարհին ամեն ինչ նրան թվում էր ավելի տխուր և ավելի մռայլ. թրջված այգիները, տները թվում էին որբ, անօգնական, մոռացված, բոլորը միասին տխրած արտասվում էին կարծես։

Տան մոտ նա հանդիպեց իր գյումրեցի հարևանուհուն՝ պայտառի կին Մարուշին, որ թեշիկ ոլորելով ու մաստակ ծամելով կտրեց նրա առաջը։

— Քա, աղջի, Սանա՛մ, երեխեն տարա՜ա՞ն,— հարցրեց նա հետաքրքիր աչքերը հառելով իր հարևանուհու դեմքին։

Սանամն անխոս գլխով արավ։

— Շատ էլ լավ էրիք. թեթևնաք կը քիչըմ,— շարունակեց աբլան ցավակցելով և, ապա խոսքը փոխելով, ավելացրեց,— է՛հ, ինչըղ էրիք, փարա–մարա տվի՞ն, թե...

— Մենք երեխա ծախող չենք, աղջի ջան,– վրդոված պատասխանեց Սանամը և, երեսը շուռ տալով, մտավ տուն։ «Էդ էր պակաս, երեխա ծախեինք,— մտածեց նա։— Հիմի կսկսեն բամբասանքը»...

Տանն ու դռանը ամեն բան հիշեցնում էր Սաթոյին։ Ահա այստեղ էր, որ նստում էր Սաթոն ու երեխին օրորում. այստեղ էր ահա, որ քնում էր նա, ահա էս ավազի վրա էր, որ խաղում ու տնակներ էր շինում... Եվ հանկարծ Սանամը մի այնպիսի դատարկություն զգաց տան մեջ ու իր սրտում, որ ինքն իրենից սարսափեց... Ո՛վ է տեսել ծնողն իր ձեռքով էրեխան ուրիշի տա, մտածեց նա։ Մի փոքրիկ երեխա օտար, հեռո՜ւ քաղաքում. եթե քնած տեղը բաց լինի, ո՞վ պիտի ծածկի նրան, եթե գիշերը ջուր ուզի՝ ո՞վ պիտի ջուր տա... «Է՛ն ես չեմ, որ գիշերը մի քանի անգամ վեր կենամ,— մտածեց նա։— նրանք ծեր, Սաթոն երեխա — ի՛նչ կարող են անել. մինը պիտի նրա՛նց ծառայի... Իսկ եթե հանկարծ հիվանդանա՝ կարմրուկ կամ ծաղիկ հանի, ո՞նց պիտի պահեն նրան...»։ «Դեղով ու դոխտուրով կսպանեն երեխիս» — նորից մտածեց Սանամը, երևակայելով իր Սաթոյին մենակ, անօգնական մի մե՜ծ քաղաքում։

Եվ պատկերացան նրան մե՜ծ-մե՜ծ տներ (այն ձևով, ինչպես տեսել էր թղթերի վրա նկարված), օտար, անծանոթ, սառը մարդիկ, կանայք և լավ հագնված երեխաներ։ Դրանք բոլորը անցնում և հրում են Սաթոյին։ Իսկ Սաթոն` մոլորված ճանապարհ չի գտնում և լաց է լինում փողոցի մեջ. լաց է լինում ու կանչում. «նանի՜, նանի՜»... Իսկ նանը չկա... նանը հեռո՜ւ է, շուրջը խորթ, անծանոթ մարդիկ... Եվ Սանամը սարսափած մտածեց, եթե հանկարծ մի բան պատահի Սաթոյին, ի՞նչ կասեն գեղացիք, հարևանները։ «Մի շալի համար երեխա է տվել... երեխան ծախել է մի շալի»... Ահա ինչ կասեն։ Իսկ աստված այս բանը կների՞... Իհարկե ոչ. իհարկե չի ների։ Տեսնելով տված երեխաներին չի պահում, մյուսներն էլ կխլի իրենից։ Այո, կբարկանա ու կխլի...

Այս միտքն այնպես վախեցրեց խեղճ կնոջը, որ նա կանգնած տեղը դողաց, թե միգուցե աստված հենց հիմա իրագործի իր պատիժը, ու բնազդաբար նայեց օրորոցին... Ոչ, նա իր երեխեն ուրիշի չի տա.... Չորս աղջիկ պահողը՝ հնգին էլ կպահի. չորսի համար հաց գտնողը՝ հնգի համար էլ կգտնի։ Եթե չորսը սոված պիտի մնան՝ թող Սաթոն էլ նրանց հետ սոված մնա։ Դա ավելի լավ է... Ու ահեղ պատժից և Սաթոյին կորցնելու մտքից սարսափած, նա չկարողացավ այլևս կանգնել, նստել մի տեղ։ Մի ներքին թաքուն բան շարունակ անհանգստացնում էր նրան։


***
Փոքր անց Սանամն արդեն գնում էր դեպի կայարան։ Ընծա ստացած շալը կռնատակին` նա գրեթե վազում էր ցեխոտ փողոցներով. չնայած ոտնամանները խրվում էին ցեխի մեջ, շրջազգեստը փաթաթվում էր ոտներին, բայց նա ավելի էր արագացնում իր քայլերը, հույս ունենալով դեռ ճանապարհին հասնել սայլին։

Երեք վերստ տարածությունն անցավ մի ժամում։ Եվ ամբողջ ճամփին շարունակ մտածում էր.— իսկ եթե հանկարծ գնացած լինեն, երեխին տարած... Օ՜, եթե տարած լինեն, նա մինչև քաղաք կերթա նրանց ետևից. նա թույլ չի տա. Նա իր երեխին պիտի ետ բերի...

Նրա սիրտը հանդարտեց այն ժամանակ միայն, երբ հեռվից նկատեց իրենց սայլը կայարանի շենքի մոտ։ Լծարձակ եզները՝ թոկով իրար կապված, որոճում էին հանգիստ։ Ուրեմն դեռ չեն գնացել։

Նա քայլերն արագացրեց։

Հասնելով կայարան՝ նա գլխապատառ մտավ նրա միակ դահլիճը և, առանց որևէ խոսք ասելու, խելագարի պես սկսեց համբուրել երեխային, որ կանգնած էր ծեր ամուսինների և Երեմի մոտ։

— Ես քեզ ուրիշի չեմ տա, չէ՛։ Չեմ տա, չեմ տա,—ասում էր նա երեխային ու համբուրում։

Ծեր ամուսինները, որ շալերն ուսներին նստած էին իրար կողքի, զարմացած նայում էին Սանամին և կարծես հարցնում էին իրար. «Ի՞նչ է պատահել սրան»։ Պակաս զարմացած չէր և Երեմը. նա մորթե փափախի տակից ամոթահար նայում էր մերթ կնոջը, մերթ կենվորներին և չգիտեր ի՛նչ անել։

Աղջկան երկար համբուրելուց հետո, վերջապես, Սանամը դարձավ պառավին.

— Է՛ս ձեր շալը, մայրիկ ջան,— ասաց նա ընծան պառավի ծնկանը դնելով։— Առեք։ Ես իմ երեխին կարալ չեմ...կարալ չեմ։ Ներողութին կանեք. կարալ չեմ...

Ներողության էլի մի քանի խոսքեր քրթմնջալով, նա երեխային ամուր գրկած շտապ—շտապ դուրս եկավ կայարանի շենքից, այնպես, կարծես մեկը հետապնդում էր նրան` երեխան խլելու։

Թե ծեր ամուսինները, թե Երեմը և թե կայարանում հավաքված մարդիկ տարակուսած, զարմացած էին Սանամի վարմունքից։

Պառավ «մայրիկն» այդ տեսնելով, երկար չկարողացավ համբերել և լաց եղավ։

— Երեխին տարա՛վ, Գոքոր,— ասաց նա մարդուն, թաշկինակն աչքերին սեղմելով։

Ծեր ամուսինն սկսեց մխիթարել նրան։

— Ոչի՜նչ, ոչի՜նչ, երևի աստված էդպես է կամեցել. մեր ճակատին երևի երեխա չի գրված...

Շուտով գնացքը եկավ։ Ծերունիները դողդոջուն քայլերով, սգավորի նման դուրս եկան դահլիճից։ Երեմը, նրանց վագոն նստեցնելուց հետո, նույնպես տխուր և միևնույն ժամանակ ամոթահար, ասես հանցանքի մեջ բռնված, սայլը լծեց ու շտապեց տուն։

Կինը ճանապարհին սպասում էր նրան։

— Չէ, Երեմ, չէ, ինձ բան չասես. բարկանաս ոչ. ես իմ երեխին կարալ չեմ ուրիշի տալ,— ասաց նա սայլ նստելով։— Կարալ չեմ... Հասկացիր ու բան մի խոսալ, թե արևդ կսիրես։

Մարդն ամոթից բան չէր գտնում ասելու։

— Աստված դրա համար չի ինձ երեխա տվել, որ ես բաժանեմ։ Չէ, Երեմ, վրես բարկանաս ոչ... Երեխա տվողը՝ ապրուստ էլ կտա. ես գիշերներն էլ կաշխատեմ՝ իմ երեխին ուրիշին չեմ տա...

Եվ նա կրկին ու կրկին համբուրեց աղջկա ճակատը, այտերը, մազերը։ Համբուրում, ժպտում էր ինքն իրեն, և ամեն բան այժմ պայծառ, ուրախ էր թվում նրան. թրջված այգիները կարծես լիացած, գոհությամբ նայում էին երկինք, ծառերը շողշողում էին ցողակալած տերևներով, իսկ արևածաղիկները ժպտում էին իրենց դեղին աչքերով և գլխով անում...

1916</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>7354</id>
      <timestamp>2012-02-01T05:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="22588">'''«Անհայտ թելեր»''', [[Ստեփան Զորյան]]ի [[պատմվածք]]ներից, գրել է [[1916]]-ին: Առաջին անգամ տպագրվել է` «Գեղարվեստ» հանդես, Թիֆլիս, 1917, թիվ 8, էջ 175-178, ապա «Ցանկապատ» գրքում, 1923, էջ 22-31: Թարգմանվել է [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[լիտվերեն]]:

== Անհայտ թելեր ==

Սկսվել էին տխուր, ձանձրալի եղանակներ։

Թեև օգոստոսը նոր էր, բայց լեռնային այդ գյուղում աշունն արդեն ցույց էր տալիս իր բոլոր գույները. անտառը պարուրող կաթնագույն մշուշը երեկոյից իջնում էր գյուղի վրա և մինչև առավոտ ծածկում նրան իր պաղ, թափանցիկ քողով. հաճախ տեղում էր մանրահատ անձրև, մի այնպիսի անձրև, որ ծակծկում է մարդու երեսի մաշկը, սարսուռ է ազդում մարմնին և թվում է, թե ոչ վերջ է ունենալու, ոչ վախճան։

Տխո՜ւր էր. արևածաղիկները գլխակոր նայում էին գետին, ծառերն այգիներում թրջված հսկաների պես մնացել էին համր ու անշարժ, իսկ հավերն անգործ ընկած սայլերի կամ այլ ծածկույթների տակ հավաքված շարունակ քրքրում էին իրենց փետուրները, որ գյուղացիների համար նշան էր նոր անձրևի։ Գյուղն ամառելու եկած մարդիկ ման էին գալիս վերարկուներով, կրկնակոշիկներով և անձրևանոցով։ Նախկին գրավիչ ամառանոցն այժմ թվում էր անհրապույր, թարմությունը կորցրած։ Ձանձրույթից շատերը պատրաստվում էին հեռանալ տխուր ամառանոցից։

Գյուղացի Երեմի կենվորները նույնպես պատրաստվում էին քաղաք մեկնել։ Դրանք սպիտակահեր, անզավակ ամուսիններ էին, բայց իրար սիրում էին ինչպես նորապսակներ դողում էին մեկը մյուսի առողջության համար, ճաշին միմյանց մեկնում էին յուղոտ պատառներ, իսկ թեյի ժամանակ միշտ մի ավելորդ կտոր շաքար էին գցում միմյանց բաժակ, «թող քաղցր լինի» ասելով։ Նրանք երևանցի էին. իրենց ասելով ունեին սեփական տուն, խանութներ և խաղողի այգի։ Վատ եղանակի պատճառով նրանք էլ շտապում էին շուտով հեռանալ։ Սակայն երկու օր էր արդեն, որ նրանք իրենց իրերը կապկպած, սրտատրոփ սպասում էին, թե Երեմն ու իր կինը ի՛նչ պատասխան պիտի տան իրենց առաջարկին։ Բանը նրանումն էր, որ այդ անզավակ ամուսինները ցանկություն էին հայտնել Երեմին ու իր կնոջը — որդեգրել նրանց հինգ աղջիկներից մեկին, ամուսնացնել նրան և իրենց ամբողջ կարողությունը «կտակել նրա գլխին»։ Բայց ահա երկու օր էր գյուղացի ամուսինները չէին կարողանում նրանց պատասխան տալ։ Եվ ծեր ամուսինները, անխուսափելի շալերն ուսերին, շարունակ դուրս ու ներս էին անում պատասխան ստանալու հույսով։ Իսկ գյուղացի ամուսինները պատասխան տալ չէին կարողանում, որովհետև դժվարանում էին վճռել իրենց համար այդ անսովոր խնդիրը։ Քաղաքացիների առաջարկն սկզբում նրանց ուրախացրեց, բայց հետո թվաց անբնական, նույնիսկ անգութ, սակայն երկար մտածելով՝ գտան, որ այդ բանը կարող է և բախտավորեցնել իրենց զավակներից մեկին և թեթևացնել իրենց հոգսը. չէ՞ որ իրենք ծայրը ծայրին չեն հասցնում, թեև մարդը, երկրագործական աշխատանքներից դուրս, սայլով միշտ ապրանքի բեռներ է կրում կայարանից գյուղ և գյուղից կայարան, իսկ կինը գրեթե ամեն օր մանած է անում գյուղի ունևորների համար, բայց շատ բան դարձյալ պակաս է մնում։ Չի օգնում և այն, որ ամառները, երբ տավարը դուրսն է կապվում, նրանք, գոմում տեղավորվելով, ունեցած երկու սենյակը տալիս են քրեհով։ Ոչ, այդ քրեհը նույնպես չի օգնում և էլի շատ բան պակաս է մնում... Եվ ծեր ամուսինների առաջարկը ամեն կողմից քննելով, նրանք այն գտնում էին իրենց համար օգտակար... — Վա՞տ կլինի միթե, որ իրենց զավակներից մեկը դառնա այդ ունևոր մարդկանց ժառանգը. իհարկե— ոչ։ Բայց երբ խնդիրը դառնում է աղջիկներից ո՛ր մեկին հանձնելուն, նրանք չէին կարողանում ընտրություն անել։

Այդ երեկո էլ մարդ ու կին գոմում նստած դարձյալ խոսում էին նույն այդ բանի մասին։ Մարդը նստել էր մեջքը սյանը դեմ տված, իսկ կինը թախտի վրա իլիկ էր մանում։ Սյունից կախված լամպը լուսավորում էր նրանց արևառ դեմքերը և գոմի կեսը։ Որովհետև երեխաներն այդտեղ` գոմում էին, ամուսինները խոսում էին կամաց, ակնարկներով և դարձյալ դժվարանում էին մի բան որոշել։ Երեմը, ձանձրացած գործի այս ընթացքից, դարձավ, վերջապես, կնոջը.

— Արի, Սանամ, Աշխենի՛ն տանք։

Կինը ցնցվեց միջնակ աղջկա անունը լսելով։

— Գժվե՜լ ես, ի՜նչ է, այ մարդ,— ասաց նա մեղմ հանդիմանանքով,— բա ղազերն ո՞վ արածեցնի։

— Սաթոն։

— Սաթո՜ն... բան մտածեց... Նա ի՞նչ է որ՝ ինչ ղազեր պահի, դեռ օխտը տարեկան չկա։

— Դե որ էդպես է — Սաթոյին տանք. չէ՞ որ մարդիկ ասում են` որին կուզեք։

— Չէ՜ մի, Սաթո՜ն։ Նա դեռ երեխա է ա՛յ մարդ, իրա շորերը հանել չի կարում։

— Էհ։ Բա ո՞նց անենք հիմի,— հարցրեց Երեմը տարակուսած։

Կինն ուսերը վեր քաշեց։ Մեծ աղջկան ու նրանից փոքրին տալ չէր կարելի, որովհետև նրանք մորն օգնում էին տնային գործերում. իսկ ամենից փոքրը դեռ օրորոցի ծծկեր էր. մնում էր ուրեմն ընտրություն անել Աշխենի և Սաթոյի միջև։

— Հը՛, հիմի ի՞նչ ես ասում,— նորից հարցրեց Երեմը կնոջը։— Մարդիկ երկու օր է սպասում են. պետք է կամ «հա՛» ասել, կամ՝ «չէ՛»։ Մտածիր, բախտիդ քացի մի տալ...

Սանամը, մարդուն պատասխանելու փոխարեն, դարձավ այդ միջոցին մյուս թախտի վրա քույրերի հետ խաղացող յոթ տարեկան աղջկան.

— Սաթո՛, կուզե՞ս մայրիկի աղջիկը դառնալ։

«Մայրիկ» կոչում էին իրենց կենվորուհուն։

Փոքրիկ աղջիկը ելավ նստած տեղից, մերկ ոտները բանալով։

— Խի ցեմ ուզիլ,— պատասխանեց նա, աչքերին թափած մազերն ետ տանելով և հիշելով այն կոնֆետներն ու մրգերը, որ «մայրիկը» տալիս էր իրեն, երբ ինքը լսում էր նրան։

— Նրա հետ քաղաք կերթա՞ս,— հարցրեց մայրը նորից։
— Խի ցեմ գնալ...

— Ինձ կթողնես՝ կերթա՜՞ս։

— Հա ՛...

— Բա որ քեզ ծեծե՞ն։

— Խի են ծեծում. շաքար հո ցեմ գողանա, որ ծեծեն։

Ամուսինները ժպտացին և նշանակալից նայեցին իրար։ Նրանց այդ հայացքն ասում էր. «Թեև դժվար է, բայց, ինչ արած, սրան կարելի է»...

Եվ հարցն այսպիսով լուծվեց, որոշվեց Սաթոյին որդեգիր տալ քաղքցոց։


***
Երբ երևանցի ծեր ամուսիններն այդ որոշումն իմացան, ուրախությունից արտասվեցին իրենց արված շնորհի համար. — ա՛յն, ինչ զլացել էր աստված, տալիս էին մարդիկ, հասարակ գյուղացի մարդիկ... Հիմա վերջապես իրենք կունենան մի ժառանգ, որ մահից հետո գոնե կհիշի իրենց... Ուրախությունից նրանք չգիտեին ինչպես շնորհակալ լինեն իրենց շնորհատուներից. կանայք՝ արտասվակալած աչքերով, մի քանի անգամ հուզված համբուրվեցին, տղամարդիկ սեղմեցին իրարու ձեռք։ Եվ ապա, իրենց մեկնումը մի օրով հետաձգելով, ծեր ամուսինները երեխայի մոր համար ձմեռվա մի փափուկ շալ առան ընծա, իսկ իրա՝ Սաթոյի համար գնեցին հագուստ ու ոտնամաններ. հագցրին, կապցրին նրան, ձեռքերն ու երեսը լվացին սապոնով, մազերը սանրեցին, ժապավենով կապեցին, զուգեցին դարձրին քաղաքացու աղջիկ, այնպես որ տեսնողի նախանձն էր շարժում։ Նախանձում էին մանավանդ իր ոտաբոբիկ քույրերը, որոնցից ամեն մեկը սրտանց կամենում էր նրա տեղը լինել։ Սանամն այս բոլորին նայում էր առանձին հպարտությամբ, որ իր երեխայով բախտավորեց անզավակ մարդկանց, իսկ փոքրիկ աղջիկն իր նոր հագուստներում իրեն պահում էր ծանր ու մեծ և շորերը չկեղտոտելու համար պատշգամից չէր իջնում քույրերի մոտ։ Այդ օրը գյուղացի ամուսինները, ծերերի հրավերով, ճաշեցին նրանց մոտ, կերակուրը բրդեցին, ինչպես իրենց բոլոր կերակուրները, միսը կերան մատներով, ձեռք չմեկնելով անգամ առաջները դրված պատառաքաղին ու դանակին։ Իսկ հետևյալ օրն առավոտյան Երեմն իր սայլով նրանց՝ իրերով, Սաթոյի հետ, տարավ երկաթուղու կայարանը։ Ծեր ամուսինները շալն ուսերնին տեղավորվեցին կապոցների մոտ, իսկ Սաթոյին նստացրին իրենց արանքում։ Անձրևի պատճառով Սանամը նրանց ճանապարհ գցեց մինչև գյուղի ծայրը։ Հրաժեշտի ժամանակ նա մի քանի անգամ համբուրեց աղջկա թշերը և գոգնոցը տարավ աչքերին։ Մինչև այդ նրան այնպես էր թվում, թե Սաթոյին տանում են ժամանակավորապես և շուտով պիտի վերադարձնեն, բայց այդ րոպեին նա զգաց, որ գուցե իր երեխային այլևս չտեսնի, և արցունքը զսպելու համար` աչքերը ծածկեց գոգնոցով։

Վերադարձի ամբողջ ճանապարհին ամեն ինչ նրան թվում էր ավելի տխուր և ավելի մռայլ. թրջված այգիները, տները թվում էին որբ, անօգնական, մոռացված, բոլորը միասին տխրած արտասվում էին կարծես։

Տան մոտ նա հանդիպեց իր գյումրեցի հարևանուհուն՝ պայտառի կին Մարուշին, որ թեշիկ ոլորելով ու մաստակ ծամելով կտրեց նրա առաջը։

— Քա, աղջի, Սանա՛մ, երեխեն տարա՜ա՞ն,— հարցրեց նա հետաքրքիր աչքերը հառելով իր հարևանուհու դեմքին։

Սանամն անխոս գլխով արավ։

— Շատ էլ լավ էրիք. թեթևնաք կը քիչըմ,— շարունակեց աբլան ցավակցելով և, ապա խոսքը փոխելով, ավելացրեց,— է՛հ, ինչըղ էրիք, փարա–մարա տվի՞ն, թե...

— Մենք երեխա ծախող չենք, աղջի ջան,– վրդոված պատասխանեց Սանամը և, երեսը շուռ տալով, մտավ տուն։ «Էդ էր պակաս, երեխա ծախեինք,— մտածեց նա։— Հիմի կսկսեն բամբասանքը»...

Տանն ու դռանը ամեն բան հիշեցնում էր Սաթոյին։ Ահա այստեղ էր, որ նստում էր Սաթոն ու երեխին օրորում. այստեղ էր ահա, որ քնում էր նա, ահա էս ավազի վրա էր, որ խաղում ու տնակներ էր շինում... Եվ հանկարծ Սանամը մի այնպիսի դատարկություն զգաց տան մեջ ու իր սրտում, որ ինքն իրենից սարսափեց... Ո՛վ է տեսել ծնողն իր ձեռքով էրեխան ուրիշի տա, մտածեց նա։ Մի փոքրիկ երեխա օտար, հեռո՜ւ քաղաքում. եթե քնած տեղը բաց լինի, ո՞վ պիտի ծածկի նրան, եթե գիշերը ջուր ուզի՝ ո՞վ պիտի ջուր տա... «Է՛ն ես չեմ, որ գիշերը մի քանի անգամ վեր կենամ,— մտածեց նա։— նրանք ծեր, Սաթոն երեխա — ի՛նչ կարող են անել. մինը պիտի նրա՛նց ծառայի... Իսկ եթե հանկարծ հիվանդանա՝ կարմրուկ կամ ծաղիկ հանի, ո՞նց պիտի պահեն նրան...»։ «Դեղով ու դոխտուրով կսպանեն երեխիս» — նորից մտածեց Սանամը, երևակայելով իր Սաթոյին մենակ, անօգնական մի մե՜ծ քաղաքում։

Եվ պատկերացան նրան մե՜ծ-մե՜ծ տներ (այն ձևով, ինչպես տեսել էր թղթերի վրա նկարված), օտար, անծանոթ, սառը մարդիկ, կանայք և լավ հագնված երեխաներ։ Դրանք բոլորը անցնում և հրում են Սաթոյին։ Իսկ Սաթոն` մոլորված ճանապարհ չի գտնում և լաց է լինում փողոցի մեջ. լաց է լինում ու կանչում. «նանի՜, նանի՜»... Իսկ նանը չկա... նանը հեռո՜ւ է, շուրջը խորթ, անծանոթ մարդիկ... Եվ Սանամը սարսափած մտածեց, եթե հանկարծ մի բան պատահի Սաթոյին, ի՞նչ կասեն գեղացիք, հարևանները։ «Մի շալի համար երեխա է տվել... երեխան ծախել է մի շալի»... Ահա ինչ կասեն։ Իսկ աստված այս բանը կների՞... Իհարկե ոչ. իհարկե չի ների։ Տեսնելով տված երեխաներին չի պահում, մյուսներն էլ կխլի իրենից։ Այո, կբարկանա ու կխլի...

Այս միտքն այնպես վախեցրեց խեղճ կնոջը, որ նա կանգնած տեղը դողաց, թե միգուցե աստված հենց հիմա իրագործի իր պատիժը, ու բնազդաբար նայեց օրորոցին... Ոչ, նա իր երեխեն ուրիշի չի տա.... Չորս աղջիկ պահողը՝ հնգին էլ կպահի. չորսի համար հաց գտնողը՝ հնգի համար էլ կգտնի։ Եթե չորսը սոված պիտի մնան՝ թող Սաթոն էլ նրանց հետ սոված մնա։ Դա ավելի լավ է... Ու ահեղ պատժից և Սաթոյին կորցնելու մտքից սարսափած, նա չկարողացավ այլևս կանգնել, նստել մի տեղ։ Մի ներքին թաքուն բան շարունակ անհանգստացնում էր նրան։


***
Փոքր անց Սանամն արդեն գնում էր դեպի կայարան։ Ընծա ստացած շալը կռնատակին` նա գրեթե վազում էր ցեխոտ փողոցներով. չնայած ոտնամանները խրվում էին ցեխի մեջ, շրջազգեստը փաթաթվում էր ոտներին, բայց նա ավելի էր արագացնում իր քայլերը, հույս ունենալով դեռ ճանապարհին հասնել սայլին։

Երեք վերստ տարածությունն անցավ մի ժամում։ Եվ ամբողջ ճամփին շարունակ մտածում էր.— իսկ եթե հանկարծ գնացած լինեն, երեխին տարած... Օ՜, եթե տարած լինեն, նա մինչև քաղաք կերթա նրանց ետևից. նա թույլ չի տա. Նա իր երեխին պիտի ետ բերի...

Նրա սիրտը հանդարտեց այն ժամանակ միայն, երբ հեռվից նկատեց իրենց սայլը կայարանի շենքի մոտ։ Լծարձակ եզները՝ թոկով իրար կապված, որոճում էին հանգիստ։ Ուրեմն դեռ չեն գնացել։

Նա քայլերն արագացրեց։

Հասնելով կայարան՝ նա գլխապատառ մտավ նրա միակ դահլիճը և, առանց որևէ խոսք ասելու, խելագարի պես սկսեց համբուրել երեխային, որ կանգնած էր ծեր ամուսինների և Երեմի մոտ։

— Ես քեզ ուրիշի չեմ տա, չէ՛։ Չեմ տա, չեմ տա,—ասում էր նա երեխային ու համբուրում։

Ծեր ամուսինները, որ շալերն ուսներին նստած էին իրար կողքի, զարմացած նայում էին Սանամին և կարծես հարցնում էին իրար. «Ի՞նչ է պատահել սրան»։ Պակաս զարմացած չէր և Երեմը. նա մորթե փափախի տակից ամոթահար նայում էր մերթ կնոջը, մերթ կենվորներին և չգիտեր ի՛նչ անել։

Աղջկան երկար համբուրելուց հետո, վերջապես, Սանամը դարձավ պառավին.

— Է՛ս ձեր շալը, մայրիկ ջան,— ասաց նա ընծան պառավի ծնկանը դնելով։— Առեք։ Ես իմ երեխին կարալ չեմ...կարալ չեմ։ Ներողութին կանեք. կարալ չեմ...

Ներողության էլի մի քանի խոսքեր քրթմնջալով, նա երեխային ամուր գրկած շտապ—շտապ դուրս եկավ կայարանի շենքից, այնպես, կարծես մեկը հետապնդում էր նրան` երեխան խլելու։

Թե ծեր ամուսինները, թե Երեմը և թե կայարանում հավաքված մարդիկ տարակուսած, զարմացած էին Սանամի վարմունքից։

Պառավ «մայրիկն» այդ տեսնելով, երկար չկարողացավ համբերել և լաց եղավ։

— Երեխին տարա՛վ, Գոքոր,— ասաց նա մարդուն, թաշկինակն աչքերին սեղմելով։

Ծեր ամուսինն սկսեց մխիթարել նրան։

— Ոչի՜նչ, ոչի՜նչ, երևի աստված էդպես է կամեցել. մեր ճակատին երևի երեխա չի գրված...

Շուտով գնացքը եկավ։ Ծերունիները դողդոջուն քայլերով, սգավորի նման դուրս եկան դահլիճից։ Երեմը, նրանց վագոն նստեցնելուց հետո, նույնպես տխուր և միևնույն ժամանակ ամոթահար, ասես հանցանքի մեջ բռնված, սայլը լծեց ու շտապեց տուն։

Կինը ճանապարհին սպասում էր նրան։

— Չէ, Երեմ, չէ, ինձ բան չասես. բարկանաս ոչ. ես իմ երեխին կարալ չեմ ուրիշի տալ,— ասաց նա սայլ նստելով։— Կարալ չեմ... Հասկացիր ու բան մի խոսալ, թե արևդ կսիրես։

Մարդն ամոթից բան չէր գտնում ասելու։

— Աստված դրա համար չի ինձ երեխա տվել, որ ես բաժանեմ։ Չէ, Երեմ, վրես բարկանաս ոչ... Երեխա տվողը՝ ապրուստ էլ կտա. ես գիշերներն էլ կաշխատեմ՝ իմ երեխին ուրիշին չեմ տա...

Եվ նա կրկին ու կրկին համբուրեց աղջկա ճակատը, այտերը, մազերը։ Համբուրում, ժպտում էր ինքն իրեն, և ամեն բան այժմ պայծառ, ուրախ էր թվում նրան. թրջված այգիները կարծես լիացած, գոհությամբ նայում էին երկինք, ծառերը շողշողում էին ցողակալած տերևներով, իսկ արևածաղիկները ժպտում էին իրենց դեղին աչքերով և գլխով անում...

1916</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11152</id>
      <timestamp>2012-10-02T12:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="22683">'''«Անհայտ թելեր»''', [[Ստեփան Զորյան]]ի [[պատմվածք]]ներից, գրել է [[1916]]-ին: Առաջին անգամ տպագրվել է` «Գեղարվեստ» հանդես, Թիֆլիս, 1917, թիվ 8, էջ 175-178, ապա «Ցանկապատ» գրքում, 1923, էջ 22-31: Թարգմանվել է [[ռուսերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[լիտվերեն]]:

== Անհայտ թելեր ==

Սկսվել էին տխուր, ձանձրալի եղանակներ։

Թեև օգոստոսը նոր էր, բայց լեռնային այդ գյուղում աշունն արդեն ցույց էր տալիս իր բոլոր գույները. անտառը պարուրող կաթնագույն մշուշը երեկոյից իջնում էր գյուղի վրա և մինչև առավոտ ծածկում նրան իր պաղ, թափանցիկ քողով. հաճախ տեղում էր մանրահատ անձրև, մի այնպիսի անձրև, որ ծակծկում է մարդու երեսի մաշկը, սարսուռ է ազդում մարմնին և թվում է, թե ոչ վերջ է ունենալու, ոչ վախճան։

Տխո՜ւր էր. արևածաղիկները գլխակոր նայում էին գետին, ծառերն այգիներում թրջված հսկաների պես մնացել էին համր ու անշարժ, իսկ հավերն անգործ ընկած սայլերի կամ այլ ծածկույթների տակ հավաքված շարունակ քրքրում էին իրենց փետուրները, որ գյուղացիների համար նշան էր նոր անձրևի։ Գյուղն ամառելու եկած մարդիկ ման էին գալիս վերարկուներով, կրկնակոշիկներով և անձրևանոցով։ Նախկին գրավիչ ամառանոցն այժմ թվում էր անհրապույր, թարմությունը կորցրած։ Ձանձրույթից շատերը պատրաստվում էին հեռանալ տխուր ամառանոցից։

Գյուղացի Երեմի կենվորները նույնպես պատրաստվում էին քաղաք մեկնել։ Դրանք սպիտակահեր, անզավակ ամուսիններ էին, բայց իրար սիրում էին ինչպես նորապսակներ դողում էին մեկը մյուսի առողջության համար, ճաշին միմյանց մեկնում էին յուղոտ պատառներ, իսկ թեյի ժամանակ միշտ մի ավելորդ կտոր շաքար էին գցում միմյանց բաժակ, «թող քաղցր լինի» ասելով։ Նրանք երևանցի էին. իրենց ասելով ունեին սեփական տուն, խանութներ և խաղողի այգի։ Վատ եղանակի պատճառով նրանք էլ շտապում էին շուտով հեռանալ։ Սակայն երկու օր էր արդեն, որ նրանք իրենց իրերը կապկպած, սրտատրոփ սպասում էին, թե Երեմն ու իր կինը ի՛նչ պատասխան պիտի տան իրենց առաջարկին։ Բանը նրանումն էր, որ այդ անզավակ ամուսինները ցանկություն էին հայտնել Երեմին ու իր կնոջը — որդեգրել նրանց հինգ աղջիկներից մեկին, ամուսնացնել նրան և իրենց ամբողջ կարողությունը «կտակել նրա գլխին»։ Բայց ահա երկու օր էր գյուղացի ամուսինները չէին կարողանում նրանց պատասխան տալ։ Եվ ծեր ամուսինները, անխուսափելի շալերն ուսերին, շարունակ դուրս ու ներս էին անում պատասխան ստանալու հույսով։ Իսկ գյուղացի ամուսինները պատասխան տալ չէին կարողանում, որովհետև դժվարանում էին վճռել իրենց համար այդ անսովոր խնդիրը։ Քաղաքացիների առաջարկն սկզբում նրանց ուրախացրեց, բայց հետո թվաց անբնական, նույնիսկ անգութ, սակայն երկար մտածելով՝ գտան, որ այդ բանը կարող է և բախտավորեցնել իրենց զավակներից մեկին և թեթևացնել իրենց հոգսը. չէ՞ որ իրենք ծայրը ծայրին չեն հասցնում, թեև մարդը, երկրագործական աշխատանքներից դուրս, սայլով միշտ ապրանքի բեռներ է կրում կայարանից գյուղ և գյուղից կայարան, իսկ կինը գրեթե ամեն օր մանած է անում գյուղի ունևորների համար, բայց շատ բան դարձյալ պակաս է մնում։ Չի օգնում և այն, որ ամառները, երբ տավարը դուրսն է կապվում, նրանք, գոմում տեղավորվելով, ունեցած երկու սենյակը տալիս են քրեհով։ Ոչ, այդ քրեհը նույնպես չի օգնում և էլի շատ բան պակաս է մնում... Եվ ծեր ամուսինների առաջարկը ամեն կողմից քննելով, նրանք այն գտնում էին իրենց համար օգտակար... — Վա՞տ կլինի միթե, որ իրենց զավակներից մեկը դառնա այդ ունևոր մարդկանց ժառանգը. իհարկե— ոչ։ Բայց երբ խնդիրը դառնում է աղջիկներից ո՛ր մեկին հանձնելուն, նրանք չէին կարողանում ընտրություն անել։

Այդ երեկո էլ մարդ ու կին գոմում նստած դարձյալ խոսում էին նույն այդ բանի մասին։ Մարդը նստել էր մեջքը սյանը դեմ տված, իսկ կինը թախտի վրա իլիկ էր մանում։ Սյունից կախված լամպը լուսավորում էր նրանց արևառ դեմքերը և գոմի կեսը։ Որովհետև երեխաներն այդտեղ` գոմում էին, ամուսինները խոսում էին կամաց, ակնարկներով և դարձյալ դժվարանում էին մի բան որոշել։ Երեմը, ձանձրացած գործի այս ընթացքից, դարձավ, վերջապես, կնոջը.

— Արի, Սանամ, Աշխենի՛ն տանք։

Կինը ցնցվեց միջնակ աղջկա անունը լսելով։

— Գժվե՜լ ես, ի՜նչ է, այ մարդ,— ասաց նա մեղմ հանդիմանանքով,— բա ղազերն ո՞վ արածեցնի։

— Սաթոն։

— Սաթո՜ն... բան մտածեց... Նա ի՞նչ է որ՝ ինչ ղազեր պահի, դեռ օխտը տարեկան չկա։

— Դե որ էդպես է — Սաթոյին տանք. չէ՞ որ մարդիկ ասում են` որին կուզեք։

— Չէ՜ մի, Սաթո՜ն։ Նա դեռ երեխա է ա՛յ մարդ, իրա շորերը հանել չի կարում։

— Էհ։ Բա ո՞նց անենք հիմի,— հարցրեց Երեմը տարակուսած։

Կինն ուսերը վեր քաշեց։ Մեծ աղջկան ու նրանից փոքրին տալ չէր կարելի, որովհետև նրանք մորն օգնում էին տնային գործերում. իսկ ամենից փոքրը դեռ օրորոցի ծծկեր էր. մնում էր ուրեմն ընտրություն անել Աշխենի և Սաթոյի միջև։

— Հը՛, հիմի ի՞նչ ես ասում,— նորից հարցրեց Երեմը կնոջը։— Մարդիկ երկու օր է սպասում են. պետք է կամ «հա՛» ասել, կամ՝ «չէ՛»։ Մտածիր, բախտիդ քացի մի տալ...

Սանամը, մարդուն պատասխանելու փոխարեն, դարձավ այդ միջոցին մյուս թախտի վրա քույրերի հետ խաղացող յոթ տարեկան աղջկան.

— Սաթո՛, կուզե՞ս մայրիկի աղջիկը դառնալ։

«Մայրիկ» կոչում էին իրենց կենվորուհուն։

Փոքրիկ աղջիկը ելավ նստած տեղից, մերկ ոտները բանալով։

— Խի ցեմ ուզիլ,— պատասխանեց նա, աչքերին թափած մազերն ետ տանելով և հիշելով այն կոնֆետներն ու մրգերը, որ «մայրիկը» տալիս էր իրեն, երբ ինքը լսում էր նրան։

— Նրա հետ քաղաք կերթա՞ս,— հարցրեց մայրը նորից։
— Խի ցեմ գնալ...

— Ինձ կթողնես՝ կերթա՜՞ս։

— Հա ՛...

— Բա որ քեզ ծեծե՞ն։

— Խի են ծեծում. շաքար հո ցեմ գողանա, որ ծեծեն։

Ամուսինները ժպտացին և նշանակալից նայեցին իրար։ Նրանց այդ հայացքն ասում էր. «Թեև դժվար է, բայց, ինչ արած, սրան կարելի է»...

Եվ հարցն այսպիսով լուծվեց, որոշվեց Սաթոյին որդեգիր տալ քաղքցոց։


***
Երբ երևանցի ծեր ամուսիններն այդ որոշումն իմացան, ուրախությունից արտասվեցին իրենց արված շնորհի համար. — ա՛յն, ինչ զլացել էր աստված, տալիս էին մարդիկ, հասարակ գյուղացի մարդիկ... Հիմա վերջապես իրենք կունենան մի ժառանգ, որ մահից հետո գոնե կհիշի իրենց... Ուրախությունից նրանք չգիտեին ինչպես շնորհակալ լինեն իրենց շնորհատուներից. կանայք՝ արտասվակալած աչքերով, մի քանի անգամ հուզված համբուրվեցին, տղամարդիկ սեղմեցին իրարու ձեռք։ Եվ ապա, իրենց մեկնումը մի օրով հետաձգելով, ծեր ամուսինները երեխայի մոր համար ձմեռվա մի փափուկ շալ առան ընծա, իսկ իրա՝ Սաթոյի համար գնեցին հագուստ ու ոտնամաններ. հագցրին, կապցրին նրան, ձեռքերն ու երեսը լվացին սապոնով, մազերը սանրեցին, ժապավենով կապեցին, զուգեցին դարձրին քաղաքացու աղջիկ, այնպես որ տեսնողի նախանձն էր շարժում։ Նախանձում էին մանավանդ իր ոտաբոբիկ քույրերը, որոնցից ամեն մեկը սրտանց կամենում էր նրա տեղը լինել։ Սանամն այս բոլորին նայում էր առանձին հպարտությամբ, որ իր երեխայով բախտավորեց անզավակ մարդկանց, իսկ փոքրիկ աղջիկն իր նոր հագուստներում իրեն պահում էր ծանր ու մեծ և շորերը չկեղտոտելու համար պատշգամից չէր իջնում քույրերի մոտ։ Այդ օրը գյուղացի ամուսինները, ծերերի հրավերով, ճաշեցին նրանց մոտ, կերակուրը բրդեցին, ինչպես իրենց բոլոր կերակուրները, միսը կերան մատներով, ձեռք չմեկնելով անգամ առաջները դրված պատառաքաղին ու դանակին։ Իսկ հետևյալ օրն առավոտյան Երեմն իր սայլով նրանց՝ իրերով, Սաթոյի հետ, տարավ երկաթուղու կայարանը։ Ծեր ամուսինները շալն ուսերնին տեղավորվեցին կապոցների մոտ, իսկ Սաթոյին նստացրին իրենց արանքում։ Անձրևի պատճառով Սանամը նրանց ճանապարհ գցեց մինչև գյուղի ծայրը։ Հրաժեշտի ժամանակ նա մի քանի անգամ համբուրեց աղջկա թշերը և գոգնոցը տարավ աչքերին։ Մինչև այդ նրան այնպես էր թվում, թե Սաթոյին տանում են ժամանակավորապես և շուտով պիտի վերադարձնեն, բայց այդ րոպեին նա զգաց, որ գուցե իր երեխային այլևս չտեսնի, և արցունքը զսպելու համար` աչքերը ծածկեց գոգնոցով։

Վերադարձի ամբողջ ճանապարհին ամեն ինչ նրան թվում էր ավելի տխուր և ավելի մռայլ. թրջված այգիները, տները թվում էին որբ, անօգնական, մոռացված, բոլորը միասին տխրած արտասվում էին կարծես։

Տան մոտ նա հանդիպեց իր գյումրեցի հարևանուհուն՝ պայտառի կին Մարուշին, որ թեշիկ ոլորելով ու մաստակ ծամելով կտրեց նրա առաջը։

— Քա, աղջի, Սանա՛մ, երեխեն տարա՜ա՞ն,— հարցրեց նա հետաքրքիր աչքերը հառելով իր հարևանուհու դեմքին։

Սանամն անխոս գլխով արավ։

— Շատ էլ լավ էրիք. թեթևնաք կը քիչըմ,— շարունակեց աբլան ցավակցելով և, ապա խոսքը փոխելով, ավելացրեց,— է՛հ, ինչըղ էրիք, փարա–մարա տվի՞ն, թե...

— Մենք երեխա ծախող չենք, աղջի ջան,– վրդոված պատասխանեց Սանամը և, երեսը շուռ տալով, մտավ տուն։ «Էդ էր պակաս, երեխա ծախեինք,— մտածեց նա։— Հիմի կսկսեն բամբասանքը»...

Տանն ու դռանը ամեն բան հիշեցնում էր Սաթոյին։ Ահա այստեղ էր, որ նստում էր Սաթոն ու երեխին օրորում. այստեղ էր ահա, որ քնում էր նա, ահա էս ավազի վրա էր, որ խաղում ու տնակներ էր շինում... Եվ հանկարծ Սանամը մի այնպիսի դատարկություն զգաց տան մեջ ու իր սրտում, որ ինքն իրենից սարսափեց... Ո՛վ է տեսել ծնողն իր ձեռքով էրեխան ուրիշի տա, մտածեց նա։ Մի փոքրիկ երեխա օտար, հեռո՜ւ քաղաքում. եթե քնած տեղը բաց լինի, ո՞վ պիտի ծածկի նրան, եթե գիշերը ջուր ուզի՝ ո՞վ պիտի ջուր տա... «Է՛ն ես չեմ, որ գիշերը մի քանի անգամ վեր կենամ,— մտածեց նա։— նրանք ծեր, Սաթոն երեխա — ի՛նչ կարող են անել. մինը պիտի նրա՛նց ծառայի... Իսկ եթե հանկարծ հիվանդանա՝ կարմրուկ կամ ծաղիկ հանի, ո՞նց պիտի պահեն նրան...»։ «Դեղով ու դոխտուրով կսպանեն երեխիս» — նորից մտածեց Սանամը, երևակայելով իր Սաթոյին մենակ, անօգնական մի մե՜ծ քաղաքում։

Եվ պատկերացան նրան մե՜ծ-մե՜ծ տներ (այն ձևով, ինչպես տեսել էր թղթերի վրա նկարված), օտար, անծանոթ, սառը մարդիկ, կանայք և լավ հագնված երեխաներ։ Դրանք բոլորը անցնում և հրում են Սաթոյին։ Իսկ Սաթոն` մոլորված ճանապարհ չի գտնում և լաց է լինում փողոցի մեջ. լաց է լինում ու կանչում. «նանի՜, նանի՜»... Իսկ նանը չկա... նանը հեռո՜ւ է, շուրջը խորթ, անծանոթ մարդիկ... Եվ Սանամը սարսափած մտածեց, եթե հանկարծ մի բան պատահի Սաթոյին, ի՞նչ կասեն գեղացիք, հարևանները։ «Մի շալի համար երեխա է տվել... երեխան ծախել է մի շալի»... Ահա ինչ կասեն։ Իսկ աստված այս բանը կների՞... Իհարկե ոչ. իհարկե չի ների։ Տեսնելով տված երեխաներին չի պահում, մյուսներն էլ կխլի իրենից։ Այո, կբարկանա ու կխլի...

Այս միտքն այնպես վախեցրեց խեղճ կնոջը, որ նա կանգնած տեղը դողաց, թե միգուցե աստված հենց հիմա իրագործի իր պատիժը, ու բնազդաբար նայեց օրորոցին... Ոչ, նա իր երեխեն ուրիշի չի տա.... Չորս աղջիկ պահողը՝ հնգին էլ կպահի. չորսի համար հաց գտնողը՝ հնգի համար էլ կգտնի։ Եթե չորսը սոված պիտի մնան՝ թող Սաթոն էլ նրանց հետ սոված մնա։ Դա ավելի լավ է... Ու ահեղ պատժից և Սաթոյին կորցնելու մտքից սարսափած, նա չկարողացավ այլևս կանգնել, նստել մի տեղ։ Մի ներքին թաքուն բան շարունակ անհանգստացնում էր նրան։


***
Փոքր անց Սանամն արդեն գնում էր դեպի կայարան։ Ընծա ստացած շալը կռնատակին` նա գրեթե վազում էր ցեխոտ փողոցներով. չնայած ոտնամանները խրվում էին ցեխի մեջ, շրջազգեստը փաթաթվում էր ոտներին, բայց նա ավելի էր արագացնում իր քայլերը, հույս ունենալով դեռ ճանապարհին հասնել սայլին։

Երեք վերստ տարածությունն անցավ մի ժամում։ Եվ ամբողջ ճամփին շարունակ մտածում էր.— իսկ եթե հանկարծ գնացած լինեն, երեխին տարած... Օ՜, եթե տարած լինեն, նա մինչև քաղաք կերթա նրանց ետևից. նա թույլ չի տա. Նա իր երեխին պիտի ետ բերի...

Նրա սիրտը հանդարտեց այն ժամանակ միայն, երբ հեռվից նկատեց իրենց սայլը կայարանի շենքի մոտ։ Լծարձակ եզները՝ թոկով իրար կապված, որոճում էին հանգիստ։ Ուրեմն դեռ չեն գնացել։

Նա քայլերն արագացրեց։

Հասնելով կայարան՝ նա գլխապատառ մտավ նրա միակ դահլիճը և, առանց որևէ խոսք ասելու, խելագարի պես սկսեց համբուրել երեխային, որ կանգնած էր ծեր ամուսինների և Երեմի մոտ։

— Ես քեզ ուրիշի չեմ տա, չէ՛։ Չեմ տա, չեմ տա,—ասում էր նա երեխային ու համբուրում։

Ծեր ամուսինները, որ շալերն ուսներին նստած էին իրար կողքի, զարմացած նայում էին Սանամին և կարծես հարցնում էին իրար. «Ի՞նչ է պատահել սրան»։ Պակաս զարմացած չէր և Երեմը. նա մորթե փափախի տակից ամոթահար նայում էր մերթ կնոջը, մերթ կենվորներին և չգիտեր ի՛նչ անել։

Աղջկան երկար համբուրելուց հետո, վերջապես, Սանամը դարձավ պառավին.

— Է՛ս ձեր շալը, մայրիկ ջան,— ասաց նա ընծան պառավի ծնկանը դնելով։— Առեք։ Ես իմ երեխին կարալ չեմ...կարալ չեմ։ Ներողութին կանեք. կարալ չեմ...

Ներողության էլի մի քանի խոսքեր քրթմնջալով, նա երեխային ամուր գրկած շտապ—շտապ դուրս եկավ կայարանի շենքից, այնպես, կարծես մեկը հետապնդում էր նրան` երեխան խլելու։

Թե ծեր ամուսինները, թե Երեմը և թե կայարանում հավաքված մարդիկ տարակուսած, զարմացած էին Սանամի վարմունքից։

Պառավ «մայրիկն» այդ տեսնելով, երկար չկարողացավ համբերել և լաց եղավ։

— Երեխին տարա՛վ, Գոքոր,— ասաց նա մարդուն, թաշկինակն աչքերին սեղմելով։

Ծեր ամուսինն սկսեց մխիթարել նրան։

— Ոչի՜նչ, ոչի՜նչ, երևի աստված էդպես է կամեցել. մեր ճակատին երևի երեխա չի գրված...

Շուտով գնացքը եկավ։ Ծերունիները դողդոջուն քայլերով, սգավորի նման դուրս եկան դահլիճից։ Երեմը, նրանց վագոն նստեցնելուց հետո, նույնպես տխուր և միևնույն ժամանակ ամոթահար, ասես հանցանքի մեջ բռնված, սայլը լծեց ու շտապեց տուն։

Կինը ճանապարհին սպասում էր նրան։

— Չէ, Երեմ, չէ, ինձ բան չասես. բարկանաս ոչ. ես իմ երեխին կարալ չեմ ուրիշի տալ,— ասաց նա սայլ նստելով։— Կարալ չեմ... Հասկացիր ու բան մի խոսալ, թե արևդ կսիրես։

Մարդն ամոթից բան չէր գտնում ասելու։

— Աստված դրա համար չի ինձ երեխա տվել, որ ես բաժանեմ։ Չէ, Երեմ, վրես բարկանաս ոչ... Երեխա տվողը՝ ապրուստ էլ կտա. ես գիշերներն էլ կաշխատեմ՝ իմ երեխին ուրիշին չեմ տա...

Եվ նա կրկին ու կրկին համբուրեց աղջկա ճակատը, այտերը, մազերը։ Համբուրում, ժպտում էր ինքն իրեն, և ամեն բան այժմ պայծառ, ուրախ էր թվում նրան. թրջված այգիները կարծես լիացած, գոհությամբ նայում էին երկինք, ծառերը շողշողում էին ցողակալած տերևներով, իսկ արևածաղիկները ժպտում էին իրենց դեղին աչքերով և գլխով անում...

1916

[[Կատեգորիա:Ստեփան Զորյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհատական առաջնություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6463</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14461</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհատական առաջնություն''' – մրցության ձև, երբ հաշվարկվում է միայն առանձին մարզիկի (մարզուհու) ցույց ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="358">'''Անհատական առաջնություն''' – մրցության ձև, երբ հաշվարկվում է միայն առանձին մարզիկի (մարզուհու) ցույց տված արդյունքը։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհատական դիտողություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6464</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14462</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհատական դիտողություն''' — մրցության ժամանակ մրցավարների կողմից կանոնադրական խախտում կատարող մար...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="384">'''Անհատական դիտողություն''' — մրցության ժամանակ մրցավարների կողմից կանոնադրական խախտում կատարող մարզիկներին տրվող զգուշացման ձև։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհատական հետապնդման հեծանվավազք (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6465</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14463</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհատական հետապնդման հեծանվավազք''' - օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ մտնող հեծանվահրապարակային մրցաձ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="854">'''Անհատական հետապնդման հեծանվավազք''' - օլիմպիական խաղերի ծրագրի մեջ մտնող հեծանվահրապարակային մրցաձև, որի ժամանակ մարզիկները, մեկնարկելով հեծանվահրապարակի մրցուղու հանդիպակաց մասերից, հետապնդում են միմյանց։ Այս մրցաձևի պաշտոնական մրցումների վազքատարածությունը տղամարդկանց համար հավասար է 4, իսկ կանանց համար՝ 8 կմ-ի։ Հաղթանակը տրվում է վերջնագիծն առաջինը հատած մարզիկին (մարզուհուն)։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհատական հսկողություն (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6467</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14465</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհատական հսկողություն''' — տակտիկական տարբերակ, որը կիրառվում է խաղային մարզաձևերում։ Այն իրագործ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="558">'''Անհատական հսկողություն''' — տակտիկական տարբերակ, որը կիրառվում է խաղային մարզաձևերում։ Այն իրագործելիս կրնկակոխ հետևում են մրցակից թիմի հատկապես ուժեղ և վտանգավոր մարզիկներին, աշխատելով կաշկանդել նրանց գործողությունները։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհեռադիտակ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5777</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12691</id>
      <timestamp>2013-01-06T11:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անհեռադիտակ''', ''[[ածական]]'', Առանց հեռադիտակի։  Այսօրվա ծրագիրն ընդգրկում էր նորոգման և պրոֆիլակտիկ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="597">'''Անհեռադիտակ''', ''[[ածական]]'', Առանց հեռադիտակի։

Այսօրվա ծրագիրն ընդգրկում էր նորոգման և պրոֆիլակտիկ աշխատանքներ առանձին սարքերով ու սարքավորումներով, երկրի մակերևույթի անհեռադիտակ և հեռադիտակով    դիտարկումներ («Սովետական Հայաստան», 1980, 197)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անհրաժեշտ տարածություն (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2889</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5890</id>
      <timestamp>2011-10-03T15:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անհրաժեշտ տարածություն» ստեղծագործությունը:  == Անհրաժեշտ տ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="13861">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անհրաժեշտ տարածություն» ստեղծագործությունը:

== Անհրաժեշտ տարածություն ==

... Ու ամենևին էլ մարդատյացություն չէ սա, հավատացնում եմ. բազմաթիվ իսկական մարդատյացների եմ ճանաչում, որոնք, սակայն, միշտ մարդկանց հետ են, ինչպես ասում են` ուս-ուսի, թև-թևի: Կրկնում եմ` անհրաժեշտ տարածության պահպանումը մարդատյացության դրսևորում համարել չի կարելի: Ավելին ասեմ, թեև ինչու՞ ավելին, և ոչ` ճշմարիտը (ասելով ճշմարիտը, չգիտես ինչու` թվում է, թե ասում ենք ավելին), ուստի ասեմ ճշմարիտը` ես մարդասեր եմ: Մեծ մարդասեր: Սեր: Սերն իհարկե այն բառը չէ, որ կուզենայի օգտագործել, սակայն ստիպված եմ օգտագործել, որպեսզի խուսափեմ թյուրըմբռնումներից: Դեհ, քանի որ առիթ եղավ, ասեմ` սեր հասկացությունն առհասարակ անօգտագործելի է, եթե ուզում ես որևիցե խնդիր ճանաչել ամբողջ խորությամբ: Այդպես է: Սեր ասելով` հեշտորեն պրծնում ենք խորքն իսկապես տեսնելու գլխացավանքից: Դառնանք...

Ի՞նչ է, պարոն, շատախոսելու անհրաժեշտությու՞ն ունեք, արդեն հասունացա՞վ... Լցված միզապարկի պես է, գիտեմ, մինչև չդատարկես, չես հանգստանա: Սակայն ինչու՞ ես: Երկու սեղան այն կողմ նստած պարոնն է, արդեն խմած է և հայացքով զրուցակից է փնտրում, ավելի ճիշտ` ունկնդիր. վախենամ ընտրությունն ի վերջո իմ վրա կանգ առնի, ինչպես ասում են` կարկուտը ծեծած տեղն է ծեծում:

Դառնանք մարդասիրությանը: Անձամբ ինձ թվում է` սերն այս դեպքում գրավել է խղճահարության տեղը` մարդասիրություն ասվածը ես խղճահարությամբ եմ զգում: Ես խղճում եմ մարդկանց, բոլորին` անցած-գնացածներին, ներկաներին, նրանց, ովքեր գալու են... Խղճում եմ, ամենայն անկեղծությամբ եմ ասում: Երբեմն, բավականին հաճախ, հատկապես մութն ընկնելուց հետո կամ հենց ընթացքում, խղճահարությունն այնպես անգթորեն է հոշոտում հոգիս, որ կարող եմ լաց լինել, եթե ձեռիս տակ խմիչք չլինի: Թեև, խմելուց հետո կամ հենց ընթացքում` էլի լաց եմ լինում: Երբեմն,- բավականին հաճախ,- երբ մտածում եմ մարդ արարածի ճակատագրի մասին, ես կանվանեի` անանձնական մտածումներ, անսպասելիորեն, ոչ, հանկարծակիորեն, այո, հանկարծակիորեն զգում եմ...

Ահա, ահա, գալիս է պարոնը, ուղիղ իմ կողմը: Եկավ: Ի՞նչ: Ազատ է, այո, կարող եք նստել:

Մարդասեր եմ` ինչպես ասացի, այո, անհերքելի ճշմարտություն է, և սույնը հաստատող էլի շատ ապացույցներ ունեմ, որոնց մասին խոսելը անհամեստություն կլինի պարզապես: Սակայն մարդասեր լինելը մի՞թե անպայմանորեն նշանակում է մշտապես սերտ շփումների մեջ լինել մարդկանց հետ, մշտապես մխիթարության խոսքեր շշնջալ նրանց ականջին, գուրգուրել, ողորմություն բաժանել... Կարծում եմ` ոչ: Ես մարդասեր եմ տարածության վրա, որովհետև...

Ինչու՞ եք անհանգիստ, պարոն, մի թխկթխկացրեք աթոռը, նյարդայնացնում է, չէ՞: Լավ չե՞ք զգում ձեզ: Չլինի՞ մրսած եք: Թաշկինակը, իհարկե, թաշկինակը հանեք, հո սեղանին չե՞ք փռշտալու: Առողջություն:
Որովհետև, մեղքս ինչ թաքցնեմ, շատ անսպասելի, անկանխատեսելի, պարզապես վտանգավոր արարած է մարդը, այսինքն` մենք: Եթե, օրինակ, շունը ժանիքները մերկացրած գալիս է վրադ, պարզ գիտակցում ես, որ կծելու միտք ունի: Իսկ երբ գործդ մարդու հետ է` դժվար է կռահել ձեր շփման զարգացումն ու հատկապես` ավարտը: Նույնիսկ ամենաբարի նպատակներով մոտեցած մարդու միտքն ի՞նչ իմանաս` քիչ հետո որ կողմը կծռվի: Կյանքիս փորձից հարյուրավոր վառ օրինակներ կարող եմ հիշել: Վտանգավոր է, այո... Բայց դե, սա է մարդը, ի՞նչ կարող ես անել: Ուստի...

Մի ցնցեք ուսս, էյ, գրում եմ, չե՞ք տեսնում:

Ուստի խղճահարությունը, որքան էլ սաստիկ, չպետք է կուրացնի, չպետք է խանգարի, որպեսզի ես ապահովեմ սեփական անվտանգությունս. իրավունք ունեմ, չէ՞: Այս մասին վաղուց եմ մտածում: Միշտ երազել եմ պաշտպանական «թասակ» ունենալ` յուրահատուկ անտեսանելի թաղանթ, որը թույլ չի տա ինձ մոտենալ առավել, քան ցանկանում եմ, մոտավորապես` էլեկտրական պարպումներով պաշտպանվող ձկների նման: Պատրանք է, համաձայն եմ: Սակայն արի ու տես...

Ի՞նչ է, ինչու՞ եք ծամածռում ձեր բորբոսնած քիթը, պարոն... Հեռանու՞մ եք... Չդիմացա՞ք, հի-հի-հի...

Արի ու տես, որ ես այնուամենայնիվ գտա իմ «թասակը»: Գտա, այո: Ամեն բան սկսվեց ատամնացավից. պողպատյա շապիկի տակ երկար տարիներ անհանգստություն չպատճառած սեղանատամս հանկարծ ցավեց` ուռցնելով լինդս, ապա` նաև այտս: Դեմքս ծռվել էր, շատ զավեշտալի տեսք ունեի- ի տարբերություն մեծամասնության` ես կարողանում եմ ինքս ինձ վրա ծիծաղել` նույնիսկ ամենաթշվառ իրավիճակներում: Բժշկի չգնացի,- ատամնաբուժական գործիքների նկատմամբ հիվանդագին վախ ունեմ,- ապավինեցի ժամանակին: Երկու, թե երեք օրից, հաց ուտելիս, շապիկը հանկարծ պոկվեց ու ընկավ. հետաքրքիր էր, երկար տարիներ այդ երկաթի կտորը սեփական մարմնամասերից չէի տարբերել, բայց երբ ընկավ ու ատամներիս տակ տհաճորեն խրթաց` անմիջապես օտարացավ, ասես դրսից մտած լիներ բերանս: Շապիկից զրկված ատամս սև էր, փտած և գարշելի հոտ էր արձակում, ինչին, սակայն, արագ վարժվեցի: Եթե անկեղծ լինեմ,- իսկ ես միշտ անկեղծ եմ,- այդ հոտը սկզբում էլ տհաճ չէր ինձ. սեփական հոտերն առհասարակ տհաճ չեն լինում: Ուռուցքն արագորեն իջավ, վերացավ նաև ցավը. ատամն այլևս անհանգստություն չէր պատճառում, սովորական ատամ էր, միայն թե` սև, է ի՞նչ անենք, սև կամ սպիտակ` էական տարբերություն չեմ տեսնում: Հոտն էլ, ինչպես ասացի, չէր խանգարում: Բայց չէր խանգարում ի՛նձ, իսկ ուրիշների՞ն...

Հաջորդ օրը նկատեցի, որ ծանոթներս իրենց հեռու են պահում ինձնից, նույնիսկ նրանք, ովքեր խոսելիս, պատկերավոր ասած, սիրում են բերանդ մտնել: Եվ բոլորն աշխատում էին կարճ խոսել, արագ, տհաճությամբ փնչացնելով և այս կամ այն կողմ թեքելով իրենց դեմքը: Իհարկե, մարդկանց կարծիքն անձիս վերաբերյալ անկարևոր չէ, սակայն ձեռքբերումս անհամեմատ ավելի կարևոր էր, այնպես որ` ներքին պայքարը երկար չտևեց: Սկիզբը դրված էր:

Հիմա հազվադեպ եմ լողանում, այն էլ` մաս-մաս, որպեսզի մարմինս միանգամից հոտազերծ չանեմ: Իսկ ներքնահագուստս փոխում եմ միայն, երբ արդեն անհուսորեն քրքրված է: Մշտապես սոխ ու սխտոր եմ ուտում,- նաև առողջարար է,- էլի մի քանի միջոցներ եմ կիրառում, բայց դա իմ գաղտնիքն է, չեմ ուզում բացել: Արդյունքն ավելի քան գոհացուցիչ է` անհրաժեշտ տարածությունը ձեռք է բերված: Ծանոթներս մի քանի մետրից ավելի մոտ չեն գալիս: Եթե անհրաժեշտություն կա` տարածության վրա արագ խոսում ենք, իսկ եթե չկա անհրաժեշտություն` բարևում ենք միմյանց ու անցնում: Ինչ վերաբերում է անծանոթներին` շատ ժամանակ պետք չէ նրանց, որպեսզի կռահեն տարածություն պահպանելու անհրաժեշտությունը, ինչպես այն պարոնին, որ նստեց սեղանիս մոտ. հարբուխ չունենար` ավելի շուտ կկողմնորոշվեր: Մարդատյացություն չէ, կրկնում եմ. այ հիմա նայում եմ նրան,- ուրիշ ունկնդիր է գտել,- և սիրտս կտրատվում է խղճահարությունից, որովհետև հասկանում եմ, ամեն մարդ արտահայտվելու կարիք ունի, ուզում է դատարկել հոգին, պատմել իր մասին, ցուցադրվել... Բայց ես այլևս չեմ կարող, ի վիճակի չեմ, նյարդերս չեն դիմանում, սաստիկ հոգնել եմ և... Եվ վախենում եմ, իրավունք ունեմ, չէ՞: Վերջապես, եթե բոլորին խղճում եմ, ինձ չխճա՞մ... Թեկուզ մեկ բացառությամբ մարդասիրությունը` արդեն մարդասիրություն չէ:

Գիտեմ, որ բամբասում են, անվայելուչ մականուններ են կպցնում, բայց... Չէ, չեմ ասի` թքած, սակայն նաև ոչ մի գնով չեմ զիջի ձեռքբերումս: Սիրենք միմյանց տարածության վրա, այսպիսի սերը, հավատացնում եմ, ավելի կայուն է ու երկարատև:

Այո, վերջապես ունեցա երազանքներիս «թասակը»: Իհարկե, սա կատարյալ տարբերակ չէ, սակայն մարդուս ո՞ր երազանքն է կատարելապես իրականանում: Հիմնական թերությունը կանանց հետ հարաբերվելու խնդիրն է: Ցանկություն, այո, ցանկությու՜ն: Սակայն կարծում եմ, նույնիսկ համոզված եմ, որ իմ «թասակը» կանանց բնազդային խորքերը գրգռելու, վայրի կրքեր բորբոքելու հատկություն ունի, միայն համբերեն, միանգամից չնետեն «Թու» և հեռանան: Գուցե հաջողվի՞ հոտառությունը կորցրած կին գտնել, որը նաև հմայիչ լինի, գոնե մի քիչ, կամ, գոնե, շատ տգեղ չլինի: Դե լավ, ի վերջո, պաշտպանված ու հանգիստ ապրելը մի՞թե առավել կարևոր չէ: Ի՞նչը, օրինակ, կարող է համեմատվել այս հաճույքի հետ, որ վայելում եմ այստեղ` սրճարանում, ոտքս ոտքիս գցած, անկախ ու անտագնապ. նստել եմ ինձ համար, գրառումներ եմ անում, ծաղրանկարներ... Իսպառ մեկուսանալ չեմ կարող, չէ, կատարյալ միայնությունը սպանիչ է ինձ համար, տեսակս է այդպիսին, մարդասեր եմ, չէ՞: Պարզապես...

Պարզապես, տարածություն է անհրաժեշտ իմ և ՁԵՐ միջև, տիկնայք և պարոնայք: Նկատեցի՞ք, դիմումս գլխատառերով առանձնացրի: Սա այն մեծ սիրուց և հարգանքից է, որ անշուշտ տածում եմ ՁԵՐ նկատմամբ, սիրելիներս:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13028</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="13960">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անհրաժեշտ տարածություն» ստեղծագործությունը:

== Անհրաժեշտ տարածություն ==

... Ու ամենևին էլ մարդատյացություն չէ սա, հավատացնում եմ. բազմաթիվ իսկական մարդատյացների եմ ճանաչում, որոնք, սակայն, միշտ մարդկանց հետ են, ինչպես ասում են` ուս-ուսի, թև-թևի: Կրկնում եմ` անհրաժեշտ տարածության պահպանումը մարդատյացության դրսևորում համարել չի կարելի: Ավելին ասեմ, թեև ինչու՞ ավելին, և ոչ` ճշմարիտը (ասելով ճշմարիտը, չգիտես ինչու` թվում է, թե ասում ենք ավելին), ուստի ասեմ ճշմարիտը` ես մարդասեր եմ: Մեծ մարդասեր: Սեր: Սերն իհարկե այն բառը չէ, որ կուզենայի օգտագործել, սակայն ստիպված եմ օգտագործել, որպեսզի խուսափեմ թյուրըմբռնումներից: Դեհ, քանի որ առիթ եղավ, ասեմ` սեր հասկացությունն առհասարակ անօգտագործելի է, եթե ուզում ես որևիցե խնդիր ճանաչել ամբողջ խորությամբ: Այդպես է: Սեր ասելով` հեշտորեն պրծնում ենք խորքն իսկապես տեսնելու գլխացավանքից: Դառնանք...

Ի՞նչ է, պարոն, շատախոսելու անհրաժեշտությու՞ն ունեք, արդեն հասունացա՞վ... Լցված միզապարկի պես է, գիտեմ, մինչև չդատարկես, չես հանգստանա: Սակայն ինչու՞ ես: Երկու սեղան այն կողմ նստած պարոնն է, արդեն խմած է և հայացքով զրուցակից է փնտրում, ավելի ճիշտ` ունկնդիր. վախենամ ընտրությունն ի վերջո իմ վրա կանգ առնի, ինչպես ասում են` կարկուտը ծեծած տեղն է ծեծում:

Դառնանք մարդասիրությանը: Անձամբ ինձ թվում է` սերն այս դեպքում գրավել է խղճահարության տեղը` մարդասիրություն ասվածը ես խղճահարությամբ եմ զգում: Ես խղճում եմ մարդկանց, բոլորին` անցած-գնացածներին, ներկաներին, նրանց, ովքեր գալու են... Խղճում եմ, ամենայն անկեղծությամբ եմ ասում: Երբեմն, բավականին հաճախ, հատկապես մութն ընկնելուց հետո կամ հենց ընթացքում, խղճահարությունն այնպես անգթորեն է հոշոտում հոգիս, որ կարող եմ լաց լինել, եթե ձեռիս տակ խմիչք չլինի: Թեև, խմելուց հետո կամ հենց ընթացքում` էլի լաց եմ լինում: Երբեմն,- բավականին հաճախ,- երբ մտածում եմ մարդ արարածի ճակատագրի մասին, ես կանվանեի` անանձնական մտածումներ, անսպասելիորեն, ոչ, հանկարծակիորեն, այո, հանկարծակիորեն զգում եմ...

Ահա, ահա, գալիս է պարոնը, ուղիղ իմ կողմը: Եկավ: Ի՞նչ: Ազատ է, այո, կարող եք նստել:

Մարդասեր եմ` ինչպես ասացի, այո, անհերքելի ճշմարտություն է, և սույնը հաստատող էլի շատ ապացույցներ ունեմ, որոնց մասին խոսելը անհամեստություն կլինի պարզապես: Սակայն մարդասեր լինելը մի՞թե անպայմանորեն նշանակում է մշտապես սերտ շփումների մեջ լինել մարդկանց հետ, մշտապես մխիթարության խոսքեր շշնջալ նրանց ականջին, գուրգուրել, ողորմություն բաժանել... Կարծում եմ` ոչ: Ես մարդասեր եմ տարածության վրա, որովհետև...

Ինչու՞ եք անհանգիստ, պարոն, մի թխկթխկացրեք աթոռը, նյարդայնացնում է, չէ՞: Լավ չե՞ք զգում ձեզ: Չլինի՞ մրսած եք: Թաշկինակը, իհարկե, թաշկինակը հանեք, հո սեղանին չե՞ք փռշտալու: Առողջություն:
Որովհետև, մեղքս ինչ թաքցնեմ, շատ անսպասելի, անկանխատեսելի, պարզապես վտանգավոր արարած է մարդը, այսինքն` մենք: Եթե, օրինակ, շունը ժանիքները մերկացրած գալիս է վրադ, պարզ գիտակցում ես, որ կծելու միտք ունի: Իսկ երբ գործդ մարդու հետ է` դժվար է կռահել ձեր շփման զարգացումն ու հատկապես` ավարտը: Նույնիսկ ամենաբարի նպատակներով մոտեցած մարդու միտքն ի՞նչ իմանաս` քիչ հետո որ կողմը կծռվի: Կյանքիս փորձից հարյուրավոր վառ օրինակներ կարող եմ հիշել: Վտանգավոր է, այո... Բայց դե, սա է մարդը, ի՞նչ կարող ես անել: Ուստի...

Մի ցնցեք ուսս, էյ, գրում եմ, չե՞ք տեսնում:

Ուստի խղճահարությունը, որքան էլ սաստիկ, չպետք է կուրացնի, չպետք է խանգարի, որպեսզի ես ապահովեմ սեփական անվտանգությունս. իրավունք ունեմ, չէ՞: Այս մասին վաղուց եմ մտածում: Միշտ երազել եմ պաշտպանական «թասակ» ունենալ` յուրահատուկ անտեսանելի թաղանթ, որը թույլ չի տա ինձ մոտենալ առավել, քան ցանկանում եմ, մոտավորապես` էլեկտրական պարպումներով պաշտպանվող ձկների նման: Պատրանք է, համաձայն եմ: Սակայն արի ու տես...

Ի՞նչ է, ինչու՞ եք ծամածռում ձեր բորբոսնած քիթը, պարոն... Հեռանու՞մ եք... Չդիմացա՞ք, հի-հի-հի...

Արի ու տես, որ ես այնուամենայնիվ գտա իմ «թասակը»: Գտա, այո: Ամեն բան սկսվեց ատամնացավից. պողպատյա շապիկի տակ երկար տարիներ անհանգստություն չպատճառած սեղանատամս հանկարծ ցավեց` ուռցնելով լինդս, ապա` նաև այտս: Դեմքս ծռվել էր, շատ զավեշտալի տեսք ունեի- ի տարբերություն մեծամասնության` ես կարողանում եմ ինքս ինձ վրա ծիծաղել` նույնիսկ ամենաթշվառ իրավիճակներում: Բժշկի չգնացի,- ատամնաբուժական գործիքների նկատմամբ հիվանդագին վախ ունեմ,- ապավինեցի ժամանակին: Երկու, թե երեք օրից, հաց ուտելիս, շապիկը հանկարծ պոկվեց ու ընկավ. հետաքրքիր էր, երկար տարիներ այդ երկաթի կտորը սեփական մարմնամասերից չէի տարբերել, բայց երբ ընկավ ու ատամներիս տակ տհաճորեն խրթաց` անմիջապես օտարացավ, ասես դրսից մտած լիներ բերանս: Շապիկից զրկված ատամս սև էր, փտած և գարշելի հոտ էր արձակում, ինչին, սակայն, արագ վարժվեցի: Եթե անկեղծ լինեմ,- իսկ ես միշտ անկեղծ եմ,- այդ հոտը սկզբում էլ տհաճ չէր ինձ. սեփական հոտերն առհասարակ տհաճ չեն լինում: Ուռուցքն արագորեն իջավ, վերացավ նաև ցավը. ատամն այլևս անհանգստություն չէր պատճառում, սովորական ատամ էր, միայն թե` սև, է ի՞նչ անենք, սև կամ սպիտակ` էական տարբերություն չեմ տեսնում: Հոտն էլ, ինչպես ասացի, չէր խանգարում: Բայց չէր խանգարում ի՛նձ, իսկ ուրիշների՞ն...

Հաջորդ օրը նկատեցի, որ ծանոթներս իրենց հեռու են պահում ինձնից, նույնիսկ նրանք, ովքեր խոսելիս, պատկերավոր ասած, սիրում են բերանդ մտնել: Եվ բոլորն աշխատում էին կարճ խոսել, արագ, տհաճությամբ փնչացնելով և այս կամ այն կողմ թեքելով իրենց դեմքը: Իհարկե, մարդկանց կարծիքն անձիս վերաբերյալ անկարևոր չէ, սակայն ձեռքբերումս անհամեմատ ավելի կարևոր էր, այնպես որ` ներքին պայքարը երկար չտևեց: Սկիզբը դրված էր:

Հիմա հազվադեպ եմ լողանում, այն էլ` մաս-մաս, որպեսզի մարմինս միանգամից հոտազերծ չանեմ: Իսկ ներքնահագուստս փոխում եմ միայն, երբ արդեն անհուսորեն քրքրված է: Մշտապես սոխ ու սխտոր եմ ուտում,- նաև առողջարար է,- էլի մի քանի միջոցներ եմ կիրառում, բայց դա իմ գաղտնիքն է, չեմ ուզում բացել: Արդյունքն ավելի քան գոհացուցիչ է` անհրաժեշտ տարածությունը ձեռք է բերված: Ծանոթներս մի քանի մետրից ավելի մոտ չեն գալիս: Եթե անհրաժեշտություն կա` տարածության վրա արագ խոսում ենք, իսկ եթե չկա անհրաժեշտություն` բարևում ենք միմյանց ու անցնում: Ինչ վերաբերում է անծանոթներին` շատ ժամանակ պետք չէ նրանց, որպեսզի կռահեն տարածություն պահպանելու անհրաժեշտությունը, ինչպես այն պարոնին, որ նստեց սեղանիս մոտ. հարբուխ չունենար` ավելի շուտ կկողմնորոշվեր: Մարդատյացություն չէ, կրկնում եմ. այ հիմա նայում եմ նրան,- ուրիշ ունկնդիր է գտել,- և սիրտս կտրատվում է խղճահարությունից, որովհետև հասկանում եմ, ամեն մարդ արտահայտվելու կարիք ունի, ուզում է դատարկել հոգին, պատմել իր մասին, ցուցադրվել... Բայց ես այլևս չեմ կարող, ի վիճակի չեմ, նյարդերս չեն դիմանում, սաստիկ հոգնել եմ և... Եվ վախենում եմ, իրավունք ունեմ, չէ՞: Վերջապես, եթե բոլորին խղճում եմ, ինձ չխճա՞մ... Թեկուզ մեկ բացառությամբ մարդասիրությունը` արդեն մարդասիրություն չէ:

Գիտեմ, որ բամբասում են, անվայելուչ մականուններ են կպցնում, բայց... Չէ, չեմ ասի` թքած, սակայն նաև ոչ մի գնով չեմ զիջի ձեռքբերումս: Սիրենք միմյանց տարածության վրա, այսպիսի սերը, հավատացնում եմ, ավելի կայուն է ու երկարատև:

Այո, վերջապես ունեցա երազանքներիս «թասակը»: Իհարկե, սա կատարյալ տարբերակ չէ, սակայն մարդուս ո՞ր երազանքն է կատարելապես իրականանում: Հիմնական թերությունը կանանց հետ հարաբերվելու խնդիրն է: Ցանկություն, այո, ցանկությու՜ն: Սակայն կարծում եմ, նույնիսկ համոզված եմ, որ իմ «թասակը» կանանց բնազդային խորքերը գրգռելու, վայրի կրքեր բորբոքելու հատկություն ունի, միայն համբերեն, միանգամից չնետեն «Թու» և հեռանան: Գուցե հաջողվի՞ հոտառությունը կորցրած կին գտնել, որը նաև հմայիչ լինի, գոնե մի քիչ, կամ, գոնե, շատ տգեղ չլինի: Դե լավ, ի վերջո, պաշտպանված ու հանգիստ ապրելը մի՞թե առավել կարևոր չէ: Ի՞նչը, օրինակ, կարող է համեմատվել այս հաճույքի հետ, որ վայելում եմ այստեղ` սրճարանում, ոտքս ոտքիս գցած, անկախ ու անտագնապ. նստել եմ ինձ համար, գրառումներ եմ անում, ծաղրանկարներ... Իսպառ մեկուսանալ չեմ կարող, չէ, կատարյալ միայնությունը սպանիչ է ինձ համար, տեսակս է այդպիսին, մարդասեր եմ, չէ՞: Պարզապես...

Պարզապես, տարածություն է անհրաժեշտ իմ և ՁԵՐ միջև, տիկնայք և պարոնայք: Նկատեցի՞ք, դիմումս գլխատառերով առանձնացրի: Սա այն մեծ սիրուց և հարգանքից է, որ անշուշտ տածում եմ ՁԵՐ նկատմամբ, սիրելիներս:

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անձրեւը (Համաստեղ, պատմվածք)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4393</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>9478</id>
      <timestamp>2012-07-28T19:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Անձրեւը» պատմվածքը:  == Անձրեւը ==  '''I'''  Ամէն անգամ, որ ամպերը կ’անցն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="54297">Ստորև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Անձրեւը» պատմվածքը:

== Անձրեւը ==

'''I'''

Ամէն անգամ, որ ամպերը կ’անցնէին, հովը տանիքներէն չորցած խոտի տերեւներ վար կը ձգէր ու սուրբ Օհանի լիճը կը յուզէր, ես կը յիշէի Գանձակ Պարսամին դիմագիծը։ Անոր դէմքին վրայ ալ հով կար. ահա թէ ինչո՞ւ ճակատը միշտ փոթփոթ էր, քթին վերի մասը սոթթուած, միշտ փռնգտալու դիրքին մէջ էր, սակայն չէր փռնգտար։ Աչքերու կոպերը ծանրութենէն աւելի վար կախուած էին, կարծես ոսկերիչի մը անյաջող մէկ գործն ըլլային։ Կ’ըսէին, որ Գանձակ Պարսամ իշու ականջով լիք ոսկի ունի, որ Գանձակ Պարսամին մեծ հայրը Սեւ ծովն է անցեր ու գիւղի Ս. Բարթող եկեղեցիի շինութեան ատեն ցոյց տուած է ճարտարապետական արտակարգ կարողութիւն։

Գանձակ Պարսամ կը պատմէր, որ եկեղեցիի երգեցողութիւններու այդքան հնչուն արձագանգը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ իր մեծ հօր՝ այն հին մեռելին, ճարտարապետական տաղանդին մէկ նմուշը. պատերուն մէջ ինչ որ անիմանալի բաներ դրած է…

Թերեւս այդ էր պատճառը, որ Գանձակ Պարսամի տան մէջ քաղքենի թեթեւ շունչ մը կար։ Կրակտունէն ու չարտախէն զատ` ունէր իր հիւրանոցը, ուր հիւրերուն, փոխանակ գինիի կամ օղիի, կապոյտ գաւաթներով սուրճ կը հրամցնէր։

Գանձակ Պարսամ արախչին բարակ կը կապէր. կը սիրէր ձիթաիւղով պատրաստուած սալադ եւ ունէր տամա խաղալու առանձին հետաքրքրութիւն։

Կը պատմէին, որ Ուստա Զաքարէն շատ առաջ, առաջին անգամ գիւղի մէջ խանութ բացողը Գանձակ Պարսամն է եղած։ Բերած է մի քանի տուփ լուցկի, աղ, օճառ, կապ, բահ, քարիւղ, խոփ, գամ, ծխախոտ, դպրոցական առարկաներ, գրչակոթ, քարետախտակ, կաւիճ, ձուկի ձեւ ունեցող գրչածայրեր, եւայլն ու սկսած է առեւտուրի։ Խանութը իր տան մէջն էր եւ գիւղին այն մասն էր, ուրկէ կը սկսէր կալերու ճամբան։

Ամէն առաւօտ, երբ գիւղը շէն աղմուկի մէջ էր ու գիւղացիները եզներուն հետ դաշտի աշխատանքի կը լծուէին, Գանձակ Պարսամ խանութին տառապաները կը բանար, մօտի աղբիւրէն փոքրիկ փարչով ջուր կը բերէր, օճառները իրարու վրայ կը շարէր ու կը յիշէր, որ երէկ` Թորիկ Ղուկասի հետ տամա խաղցած պահուն, փոխանակ մէկ քարի՝ երկու քար տուած է։

Տեսնես, փոքրիկ աղջիկ մը ներս մտաւ` քարիւղի ամանը ձեռքին։

-Մայրիկս ըսաց, որ փարան վաղը կուտանք։

-Մայրիկդ ինտո՞ր է,- կը խօսէր՝ միեւնոյն ատեն քարիւղ լեցնելով։- Նամակ կ’առնէ՞ք։ Էսքան ատեն ի՞նչ կը վառէիք։ Թամամ 15 օր է՝ գազեաղի չէք առեր։ Եավաշ, խէվի բռնէ, որ չթափես։ Մայրիկիդ ըսէ, Ամերիկայէն գալած դրամները ի՞նչ կ’ընէ,- կը խօսէր, կը կատակէր` իր փոքրիկ յաճախորդը ճամբու դնելով։

Գիւղը հետզհետէ կը դատարկուէր։ Տեսնես, կօշկակարը դուրս կ’ելլէր իր խանութէն, երկաթէ իլիկով լար կը շինէր, ոլոր կուտար ու կը մօտենար Գանձակ Պարսամի խանութին։
-Երէկ քաղաք գացե՞ր էիր։ Ցորենը քանիի՞ կ’երթայ։

-Ցորենին չմօտեցուիր, Փարսեխ, Սուլթան Սէյլիմի օրէն մնացած ոսկիները հիմա մէյտան են. արինի գին է, արինի գին։

Կօշկակարը լարին վրայ մեղրամոմ կը քսէր, Գանձակ Պարսամ կապերուն վրայ թառած ճանճերը կը քշէր, մինչ հեռուէն կը լսուէր Ուստա Զաքարի սղոցի ձայնը` խըրզ, խը՜րզ, խը՜րզ…

Դիմացի արեւը գետին ինկաւ, շուն մը ձանձրոյթէն իր դունչը ներս երկարեց ու անցաւ։ Գանձակ Պարսամ վար կ’առնէր մայր տոմարը, ակնոցները կը դնէր, ապառիկներուն վրայ աչք կը պտտցնէր ու, գրիչը շատ կամաց շարժելով, միջատի ոտքի ձեւ բարակ հին ձեռագրով կ’արձանագրէր նոր ապառիկ մը. «Ակօենց Եղսիկին՝ մէկ լօֆ սապոն – 40 փարայ»։

Օրուայ այն ժամանակն էր, երբ մօտ 75 տարեկան Կարօ Թաթօն, դողդղան մարմնով ձեռնափայտին վրայ ծռելէն, Գանձակ Պարսամի խանութի պատին ներքեւ արեւը կ’ելլէր։

-Ղուկասը ուր է, ուր չէ կուգայ հիմա։ Էրէկ էդ քարը չպէտք էր վերցնէիր, չէ, էդ սխալ էր,- կը շարունակէր` դողդղան ձեռքով չպուխը լեցնելով։

Ամէն անգամ, որ Գանձակ Պարսամ եւ Թորիկ Ղուկաս տամայի խաղի սկսէին, անոնց մօտ կը նստէր ծերուկը ու բերանը բաց կը դիտէր լուռ։ Երբեմն միայն քըր-քըր կը խնդար, երբ տամա կտրելու վտանգ մը տեսնէր, երբ մէկը թակարդի մէջ իյնար եւ կամ սխալ քար մը վերցնէր։ Ոչինչ կը խօսէր. յաջորդ օր միայն կ’ընէր իր դիտողութիւնը։

-Չէ, չէ, էդ քարը չպէտք էր վերցնէիր։

Գանձակ Պարսամ եւ Թորիկ Ղուկաս իրարու շատ լաւ բարեկամներ էին։ Օր չէր անցներ, որ իրարու մօտ չգային ու տամա խաղալու հաճոյքը չապրէին։ Թորիկ Ղուկաս հպարտ էր Գանձակ Պարսամի պէս բարեկամ մը ունենալուն համար։ Թորիկ Ղուկաս միւս րէնճպէրներուն պէս շատ զբաղուած չէր։ Գիշերը ցորեկին խառնելու չափ գործ չունէր։ Ունէր երեք արտ, երկու եզ, մէկ կին եւ մէկ աչք. ահա բոլորը։ Ամէն անգամ, որ արտին մէջ թումբ մը շինէր կամ կաւառ մը շտկէր, միտքը կ’իյնար Գանձակ Պարսամը, խանութին զովութիւնն ու տաման։ Տամային քարերը աչք, քիթ, բերան կ’առնէին։ Թորիկ Ղուկաս կը սրբէր քրտինքը, բահը ուսին կը նետէր ու ուղիղ գիւղ կուգար։

Լուռ էր գիւղը։ Երբեմն միայն Ուստա Զաքարի սղոցին ու աքաղաղներու ձայները կը լսուէին։ Լուռ էին նաեւ տամա խաղցողները, ու միայն ծերուկի կակուղ խնդուքը կը խզէր լռութիւնը տամա խաղցողներուն։ Հեղ մըն ալ տեսնես, փոթորկի պէս, սպիտակ սրունքներն ու թեւերը սոթթած, երեսը քրտինքով կարմրած, ներս կը մտնէր Խաթունիկ պաճին։

-Մուրս գլուխնուդ, կալը կուտը, փստիկին հարսնիքը։ Նստեր՝ տամա կը խաղան։ Դէ՛հ, հայտէ, լօֆ մը սապոն տուր՝ տանիմ. ամպերը ելան, լուացքս չորցնեմ, քանի անձրեւ եկած չէ։

Գանձակ Պարսամ, տամայի հաշիւներով զբաղուած, կուտար մէկ լօֆ օճառը։ Խաթունիկ պաճին կը հեռանար` փոթորիկի պէս, այնպէս, ինչպէս եկած էր։ Ծերունի Կարօն շատ կարճ նայուածք մը կը ձգէր Խաթունիկ պաճուն լեցուն միսերով կռնակին ետեւ ու ուշադրութիւնը նորէն տամային կը դարձնէր։

-Ա՛ռ, էս քարը։

-Առի։

-Հիմա մէկ, երկու, երեք, էսի տամա։

'''II'''

Գարունի առաջին օրերն էին. գիւղը եռուզեռի մէջ էր։ Գոմէշներուն ու եզներուն երկար-երկար թարթիչներով աչքերուն մէջ գարունի կանաչ հորիզոն մը կը լայննար։ Դաշտի աշխատանքներու առաջին պահերն էին։ Արեւն անոնց աչքերուն մէջ կը ծագէր ու հոն կը մարէր։

Ահա թէ ինչպէս գործի կը սկսէին ու գործէն կուգային. եւ իրիկուն ու առտու կ’ըլլար։

Լայն-լայն բացուած դռներէն դուրս կուգային ընճուղները` պարարտ դնդերներով։ Այդ օրերուն Թորիկ Ղուկասն ալ դուրս կը հանէր իր երկու եզները` Տողանն ու Տիքքոն։
Տողանը մոխրագոյն ծանր եզ մըն էր` ականջին ծայրէն մաս մը կտրուած, կոտոշները կարճ։ Գարաճա լեռան եզներէն էր՝ երկու տարի առաջ հինգ ոսկիով գնուած։ Տողանը, թէեւ ծանր ու շատակեր էր, սակայն յարատեւ աշխատող մըն էր։ Թորիկ Ղուկաս յաճախ կը գանգատէր, թէ մարագին յարդը Տողանը հատցուց։ Երբ մարագէն դուրս կ’ելլէր` տոպրակով յարդ շալկած, Տողանը անմիջապէս ոտքերու վրայ կ’ելլէր, ետեւ կը նայէր։ Յարդն անոր առջեւ կը թափուէր թէ չէ, ցռուկը յարդին մէջ կը թաղէր ու ալ դուրս չէր հաներ։

«Էհ, ոչինչ,- Թորիկ Ղուկաս կը մտածէր յաճախ,- ինք կը վաստկէ, ինք կ’ուտէ»։

Թորիկը մտահոգ ընողը Տողանը չէր, այլ Տիքքոն։ Տիքքոն այդ ձմեռ աւելի ծանրացեր էր. ոտքերու վրայ շատ ծանր կ’ելլէր։ Երեք օրը մսուր մը յարդ հազիւ կ’ուտէր։ Ոսկորները ցցուեր էին, աչքերը՝ աղօտ այնպէս, ինչպէս արեւմարէն յետոյ դաշտերուն վրայ կապտորակ մութ մը կուգայ ու իրիկուն կ’ըլլայ։ Երբ ոտքերու վրայ կ’ելլէր, ամբողջ մարմնով, պահ-պահ ետ առաջ կ’օրօրուէր ու այլեւս ետեւ նայելու սիրտ չէր ըներ։

Թորիկ Ղուկաս գիտէր, որ Տիքքոն այլեւս ծերացեր է։ Այն նեղ օրերուն ինչպէ՜ս ընէր։ Այդ տարի բամբակները շատ աժան ծախուեցան։ Տան ճեղքուած պատը նորոգել տալու համար երեք ոսկի տուաւ։ Եթէ Թորիկ Ղուկասի ձեռքը նեղ չըլլար, այդ տարին մտադրած էր թէ՛ եզ մը առնել եւ թէ՛ խաչը ջուրը ձգելուն կնքահայր ըլլալ։

Թորիկ Ղուկաս սպասեց, մինչեւ որ գարունը բացուի։ Նոր կանանչներուն ու նոր արեւին հետ թերեւս Տիքքոն հաւաքէր ինքզինք, աչքերու մթութեան մէջ նորէն բռնկէր կանանչութիւնը դաշտերուն։ Եթէ այս տարին ալ Տիքքոյի օգնութիւնով իր գործը գլխէր, յառաջիկայ տարին, Աստուած ողորմած է։ Ցորեն, բամպակ կը ծախէր, նոր եզ մը կ’առնէր ու Տիքքոն այլեւս իր հալին կը ձգէր։

Գարնան առաջին օրերուն Թորիկ Ղուկասն ալ արօրը դուրս հանեց։ Տեսաւ, որ մաճը թուլցեր էր. մի քանի գամերով ժրեցուց։ Խոփն ամբողջ ձմեռ փաս էր կապեր ու ախոռ գնաց` եզները դուրս հանելու համար։ Թորիկ Ղուկասի ուշադրութիւնը Տիքքոյի վրայ էր. թէ ինչպէ՜ս կը շարժէր, գլուխը ինչպէ՜ս կը բռնէր, ոտքերն ինչպէ՜ս կը դնէր։ Տան դռնէն դուրս հանած պահուն ոտքը սեմին դպաւ, ու քիչ մնաց ամբողջ մարմնով գետին իյնար։ Տիքքոն փողոցին մէջտեղ կեցած էր. գոց-դեղնագոյն մորթով, կարծես տախտակներով շինուած` ուստա Զաքարի ձեռագործն ըլլար։

Չորս կողմէն րէնճպերներ լուծքի կ’երթային, իրարու ձայն կուտային. ուրախ էին, ուրախ։ Միայն Թորիկ Ղուկասի սիրտն էր մութ՝ ծերացած Տիքքոյի աչքերուն պէս։ Խէրով բարով այս տարի իր գործը գլխէր…

-Մաքօ, հէյ Մաքօ, գետինը մտնես,- սրտնեղած պոռաց իր կնոջ։- Հայտէ ալ ինչի՞ կը սպասես։ Արեւը պորտի վրա՞յ գայ։ Երեք սըհաթ է՝ հացին ծրարը կը կապես։

-Մէրս քորս, ինչ երեք սըհաթ, տահա եզներուդ սամիները չես կապեր,- տրտնջաց կինը` հացին ծրարը տալով։

-Էս նեղութեանս ատենը, լեզուդ կարճ կ’ընե՞ս, թէ չէ…

Պոռպռտուքի ու հայհոյութիւններու տեղի չտալու համար կինը լեզուն իրեն քաշեց։ Ամօթ չէ՞ դրացիներուն առջեւ։

Թորիկ Ղուկաս Հողդարին արտը վարելու համար եզներուն հետ ճամբայ ինկաւ։ Արեւը դեռ ծագած չէր, սակայն արեւելեան հորիզոնին վրայ, կ’ըսես, ցորենի չոր խուրձերով լեցուն կալ մը ամբողջ հրդեհ էր առեր։ Լեռներու կապտորակ փէշերուն վրայ գծագրուած կը տեսնուէին նկարները եզներուն ու մշակներուն։ Մշակները կը շտկէին արօրները, խոփերը կ’անցնէին, որ արեւին առաջ գործի սկսէին։

Արեւը կը ցաթէր ու հետզհետէ կը փոխէր պաստառի գոյնը նկարներուն։ Հողդարի ճամբայէն կ’անցնէր Թորիկ Ղուկաս իր Տողանով ու Տիքքոյով։ Արեւը Տիքքոյին ստուերը մինչեւ դիմացի հորիզոնին վրայ նետեց։ Ա՜խ, որքա՜ն այլանդակ կ’երեւէր անոր ստուերը։ Լեռան մը չափ հսկայ զանգուածով, կռնակին օղակ-օղակ ոսկորները երկնցուած ձողի մը պէս կ’երեւէին։

Ամէն տեղ գարուն էր, միայն Հողդարի ճամբայէն էր, որ, կարծես, աշունը կ’անցնէր։ Թորիկ Ղուկաս արտին վրայ էր։ «Եա Աստուած»,- ըսաւ ու սեղմեց մաճը։ Տողանը սկսաւ քաշել, Տիքքոն հետեւեցաւ, ու քաշեցին արօրը արտին երկայնքն ի վար։

Արեւը ակօսի մը բարձրութիւնով ելած էր։ Կապուտիկ ճանճեր, իրարու ետեւէ, եզներուն ականջներուն կը բզզային ու կը հեռանային։ Թորիկ Ղուկաս նկատեց, որ Տիքքոն հետզհետէ կը դանդաղէր. արօրի ամբողջ ծանրութիւնը Տողանի վրայ ինկած էր։ Մի քանի անգամ մխտեց մասայով, սակայն Տիքքոն աւելի ծանրացաւ։ Թորիկ Ղուկաս կեցուց լուծքը, որովհետեւ Տիքքոյի մարմինը երկրաշարժէն օրօրուող լեռան մը պէս ետ առաջ կ’երթար։ Չպուխը հանեց ու մտահոգ մի քիչ հեռու թումբի մը վրայ նստեցաւ։

Ուրիշներ ամբողջ արտ մը հերկեցին, սակայն ինք ութը ակօս հազիւ ձգած էր։ Էհ, ինչ ընէր, աղքատութիւն է։ Այս տարի, եթէ կարենար Տողանին հետ ճահիլ եզ մը լծել…
Թորիկ Ղուկաս փորձ մը եւս ուզեց ընել. մաճը շատ թեթեւ սեղմեց, հոգ չէ, թո՛ղ արտը վարուի՝ քիչ մըն ալ երես թող վարուի։ Մաճը շտկեց թէ չէ, հեղ մըն ալ տեսնես Տիքքոն ամբողջ մարմնով վարուած ակօսներուն վրայ ինկաւ։

Թորիկ Ղուկաս իրար անցաւ, սամիները անմիջապէս քակեց վզէն ու ի զուր փորձեց ոտքի հանել` ջուր խմցնելու ու ծառին շուքը հանգիստ տալու համար։ Միջօրէի բարկը հետզհետէ կը ծանրանար, եւ աւելի կը ծանրանար հեւուքը Տիքքոյին։

Թորիկ Ղուկաս ուսին վրայ առաւ արօրը, Տիքքոն ալ կէս վարուած արտին մէջ թողուց եւ ուղիղ գիւղ մտաւ իր մէկ եզով։ Ճամբան մտածեց իր բարեկամին` Գանձակ Պարսամին բանալ իր ցաւը։

-Բարեւ Ղուկաս, էսպէս շուտ…

-Չես հարցներ, թէ ի՞նչ հալի եմ,- պատասխանեց` արօրը ուսէն վար առնելով ու պատն ի վեր երկնցնելով։- Էսօր Տիքքոն` մեծ եզը, արօրին տակ ինկաւ։ Էհ, ինտոր ընես գարունի ատեն, գործի ատեն. մէկ եզով ինտո՛ր ընես։ Որ էշ մը ունենայի, Տողանին հետ կը լծէի. մինչեւ կալ որ ձգէի, ալ Աստուած ողորմած է…

-Հոգ մի ըներ, Ղուկաս, ջանդ սաղ թող կենայ, եկ սանկ տամա մը խաղանք։

Թորիկ Ղուկաս ո՛չ տուն երթալու սիրտ ունէր, ո՛չ ալ տամա խաղալու։ Գանձակ Պարսամ մէկ կողմէն կը շարէր տամային քարերը…

Թորիկ Ղուկաս կ’ուզէր առանձին խօսիլ Պարսամին, քանի ծերուկը չէր եկեր։

-Վերցուր քարդ, հիմա, մէկ երկու…

-Պարսամ,- խօսեցաւ վերջապէս Ղուկաս,- քեզի որ չըսեմ, ալ որո՞ւ ըսեմ. իշտէ կ’երեւայ հալս։ Էս տարի բամբակներէն բան դուրս չեկաւ։

Պարսամ տամայի վրայ կը նայէր, հաշիւներ կ’ընէր միեւնոյն ատեն՝ ականջին մէկը Թորիկ Ղուկասին ծռած։

-Պարսամ, որ կրնաս ձեռք մը երկնցուր ինծի, ճահիլ եզ մը առնեմ։ Հինգ ոսկի փոխ դրամ որ տաս, ես քեզի կալին էվէլն էվէլոք կը վճարեմ։

Թորիկ Ղուկաս լուրջ էր։ Ահա թէ ինչո՞ւ Գանձակ Պարսամի դէմքին խաղաղութիւնը ալիքուեցաւ յանկարծ, յօնքերուն հետ ծանր կոպերը վեր ելան, ճակատն աւելի փոթփոթեցաւ. տամայի վրայէն վերցուց գլուխն ու մտածեց պահ մը, թէ Թորիկ Ղուկաս պարտքի տակ մնացող մարդ չէ, թէ լաւ տոկոսով, կրնար հինգ ոսկի տալ։ Հակառակ պարագային` գիտէր, որ Կարմուճին արտը ուղղակի Թորիկ Ղուկասի անունին վրայ է. կամ Կարմուճին արտը եւ կամ եզները ծախել կուտար ու կը գանձէր իր դրամը։

-Լաւ կ’ըլլի, Ղուկաս. քեզ պէս բարեկամին չի տամ՝ ալ որո՞ւ տամ։ Հինգ ոսկի կուտամ այս նեղ սրային՝ գործդ տես։ Ես քեզի ըսեմ, դուն լաւ մարդ ես. ֆախաթ, մարդ ըսածդ՝ հում կաթ է կերեր. ո՜վ գիտէ, ի՜նչ կ’ըլլի, ինչ չըլլիր։ Դրամ ըսածդ օձին բերանն է դրուեր. վաստկելը հեշտ բան չէ։ Երկու վկայի ստորագրութիւնով սէնէդ կ’ընենք. ոսկիին՝ ամիսը հարիւր փարա տոկոսով, նէ՛ էվէլ, նէ՛ պակաս։ Կալին ցորենդ կը ծախես ու դրամս կուտաս տոկոսով միասին։

-Էդ լաւ ըսիր, Պարսամ. գիր, սէնէդ կ’ընենք, կ’ուզես, երեք վկայով։ Թորիկ Ղուկասին հոգին որ ելլէ, կինէ էդ դրամը էվէլն էվէլոք կը վճարէ։ Էդ թարաֆէն ճակատս բաց է, Պարսամ։ Էս տարի Կարմուճին ու Հողդարին արտերը ցորեն պիտի ցանեմ. Մարխոնին ալ բամպակ։ Ես քու պարտքդ բամպակին չեմ ձգեր։

Յաջորդ օրը, երեք վկայի ներկայութիւնով, մուրհակը գրուեցաւ ու երկուստեք ստորագրուեցաւ։ Գանձակ Պարսամ առարկեց, որ մուրհակին տակ, փոխանակ Ղուկաս Թորիկեան գրուելու, պէտք է գրուի` Թորիկ Ղազարի որդին` Ղուկաս Թորիկեան։ Պահանջեց, որ իրենց հօր անունին հետ միասին ստորագրեն նաեւ վկաները։ Այդ բոլորը ստորագրուելէ յետոյ Գանձակ Պարսամ Թորիկ Ղուկասի ափին մէջ համրեց ոսկիները մէկ, երկու, երեք, չորս, հինգ՝ հինգն ալ առանձին հնչեցնելով։

Իշու ականջով լեցուն ոսկիներուն հինգ հատը միայն՝ ակամայ յիշեցին վկաները։

Թորիկ Ղուկաս, երբ առաւ ոսկիները, յաջորդ օրն իսկ անմիջապէս Գարաճա լեռ գնաց` ճահիլ եզ մը բերելու համար։ Գարաճա լեռը երկու օրուայ ճամբայ էր։ Հինգերորդ օրն էր, երբ Գանձակ Պարսամ տեսաւ Թորիկ Ղուկասը իր նոր եզով գիւղ վերադառնալու ատեն։

-Բարեւ, Ղուկաս. էս նոր ե՞զդ է։ Աստուած ուղուրով ընէ,- խօսեցաւ Պարսամ ու խանութէն դուրս ելաւ։

Թորիկ Ղուկասի նոր եզը նայելու համար դուրս ելան կօշկակարն ու Ուստա Զաքարը։

Նոր եզը Տիքքոյի չափ հսկայ չէր. կոտոշները մահիկաձեւ էին. ճակատին վրայ ունէր շատ փոքր նախշ մը. պոչը սովորականէն աւելի երկար կ’երեւէր՝ հին աւերակ բերդերու քարերուն վրայ գծագրուած հսկայ կովի նկարներն յիշեցնող։ Թորիկ Ղուկաս կը սպասէր, որ իրենց կարծիքը ըսէին, աւելի ճիշդ, կ’ուզէր, որ գովէին։

-Քանիի՞ առիր, Ղուկաս,- հարցուց Ուստա Զաքար՝ միեւնոյն ատեն եզան ակռաներուն նայելով։

-Չորս ոսկի ու կէս նաղդ փարա, ան ալ ի՜նչ հալով։

-Լաւ է, Ղուկաս, տահա շատ ճահիլ է։ Թէ՛ սայլ կը քաշէ, թէ՛ վար կ’ընէ, Աստուած խելլին ընէ։

Կօշկակարը պոչին երկարութեանը ու կճղակներուն նայեցաւ։ 

-Որ տուն տանես, Ղուկաս,- խօսեցաւ ծերուկը,- ճակատին թաժա հաւկիթ կոտրել չմոռնաս։ Նայէ՛, որ էշիկէն ներս սաղ ոտքը դնէ,- ու ծռեցաւ, աչքերուն նայեցաւ։ Կարմիր ու բաց գոյնով աչքերը գէշ նշան են։ Չէ, նոր եզն ունի խոշոր ու ձիթապտուղի սեւութիւնով աչքեր։ Եզան աչքերուն սեւութիւնը առատութիւն է։

-Անո՞ւնը։

-Տիքքօ,- խօսեցաւ Ղուկաս։

Եզը կեցած էր անորոշ, բոլորովին անգիտակ իր անունի մկրտութեան։ Երբեմն միայն գլուխը կը չանչէր՝ մինչեւ Գարաճա լեռնէն իր հետ եկած մժեղները քշելու, որոնք թարթիչներէն վար կը կախուէին։

Թորիկ Ղուկաս իր նոր եզով գործի լծուեցաւ։ Վարեց, ցանեց, Մարխոնին ալ բամպակ ըրաւ։

Վարուցանէն յետոյ Ղուկասի գործն այլեւս չափով մը կը թեթեւնար։ Ամէն օր այլեւս բահը կ’առնէր ու դաշտ կ’ելլէր։ Թումբերը կը շինէր, մուկերը կը սպաննէր, ջրտուք կ’ընէր, բամպակը կը քախնէր, երբեմն ալ ծերացած Տիքքոյին կ’այցելէր։

Գարաճա լեռնէն դարձին իր առաջին գործը եղաւ Տիքքոն Հողդարէն Կալատեղին բերել։ Տիքքոն հոն` Կալատեղին էր գիշեր թէ ցորեկ իր հալին ձգուած։ Թորիկ Ղուկաս երբեմն չոր խոտ կը տանէր, երբեմն յարդ. ան ալ մօտակայ տուներու հաւերը կ’երթային ու փռտելով կը ցրուէին առջեւէն։ Անցնող ճամբորդներ շատ անգամ կը տեսնէին ծերացած եզը. կը տեսնէին, որ անոր կռնակին վրայ հաւեր են թառած, եւ կամ աքաղաղ մը, անոր ճիշդ ականջին քով կեցած, անցնող ճամբորդին միջօրէի ժամը կը պոռար ժիր ու հնչեղ ձայնով։


'''III'''

Մայիսի կէսն էր։ Օդերը անսովոր կերպով սկսան տաքնալ։ Շաբաթէն աւելի էր, որ անձրեւ եկած չէր։ Այդ այն ժամանակն է, երբ կը սկսին ցորենները քողքերուն մէջ հասկեր կապել։ Ոմանք քողքերնին պատռած արեւ ելած էին, ինչպէս նկատած էր Թորիկ Ղուկաս։ Անձրեւը կ’ուշանար։ Գիւղացիներու երեսներուն վրայ թեթեւ ծռութիւն մը կար. օրը օրին անձրեւի կը սպասէին։

Անձրեւը կ’ուշանար։

Այդ բոլորին մէջ էն շատ մտահոգուողը Թորիկ Ղուկասն էր։ Ինչպէ՞ս չմտահոգուէր։ Վար, ցան, նոր եզ, քրտինք, աշխատանք, պարտք, մուրհակ. այս բոլորէն յետոյ աչքը տնկած էր կալին՝ լաւ չէճ մը վերցնելու։ Թորիկ Ղուկաս այլեւս ամէն օր աչքը երկինքէն վար չէր առներ ու ամպի կտոր մը ի զուր կը փնտռէր։

Թորիկ Ղուկաս նկատեց, որ ծերացած Տիքքոյի շուրջ մժեղները անսովոր կերպով շատցեր էին։ Արագիլները անսովոր կերպով այդ օրերուն շատ բարձրը կը նետէին իրենց թեւերը։ Օդին տաքութենէն գոմէշները ճահիճներուն մէջ տապալ կուգային ու արեւն անմիջապէս անոնց կռնակներուն վրայ կը չորցնէր ցեխը ճահիճին։ Թորիկ Ղուկաս, սովորականին պէս այդ օրն ալ ձեռքը ճակատին վրայ հովանի բռնած, երկընքի վրայ ամպի կտոր փնտռեց ու գտաւ այլուխի չափ փոքրիկ կտոր մը՝ Մարգարենց ուռիներուն վրայ բացուած։ Դրացի Ակոբն ալ իր արտէն նոյնպէս կը դիտէր միեւնոյն ամպի կտորը, որ փռուած այծի փոստի կը նմանէր։ Թորիկ Ղուկաս, բահը ուսին, մօտեցաւ դրացի Ակոբին։

-Երկար ատեն է, էդ ամպը էդ տեղ է։

-Ես ըլ քիչ առաջ տեսայ։

-Հեղ մը սը արագիլները վար գային…

Երկու րէնճպերներ կը դիտէին բաց գոյն ամպի կտորը, որ հետզհետէ սկիւռի ձեւ կ’առնէր։ Տեսան, որ պոչը բաժնուեցաւ, յետոյ մէջքը կիսուեցաւ, գլուխը կտրուեցաւ ու չքացաւ, չքացաւ…

Երկու րէնճպերներ աչքերնին վար առին։

-Էսօր տեսայ, ջաղջիպան Նաւօն ջաղացքը գոցեր դուրս է ելեր։

-Հելպէդ, էդ ջաղջին ջրով նէ՛ ջաղացք կը դառնայ, նէ՛ արտ կը ջրուի. էնքան քիչքցեր է, որ մինչեւ արտին գլուխը տանես, ժամանակդ կը լրանայ։

-Էրէկ Մաթօն ու Խըմլ Մինասը բահերով քիչ մնաց իրարու գլուխ կոտրէին։

-Ինչո՞ւ։

-Մեր ներկայութիւնով, ջաղջին ջուրը երկուքի բաժնեցինք, շատ լաւ բաժնեցինք՝ նէ՛ էվէլ, նէ՛ պակաս։ Երկուքն ալ երկուական սըհաթ ջուր ունէին։ Մի՛ ըսեր, որ Մաթօն եկեր, ջուրի բաժինքին տեղը պզտիկ քարի կտոր մը դրեր է, որ ջուրը իր կողմը շատ վազէ։ Բահերն իրարու վրայ քաշեցին։ Որ հոն չըլլայինք…

-Էս էսպէս քաշուելիք բան չէ, Ակոբ. ցորեններուն երեսը չեմ կրնար նայիլ. սիրտս չի բռներ, որ արտը գամ։ Հեղ մը հաւաքուինք գիւղացիներով, տավուլով զուռնայով երթանք ջաղջին ջրին ակը գտնենք. փորե՛նք, փորփրենք, շատցնենք ջուրը։

-Ինծի կուգայ, թէ պէտք է մեծով պզտիկով հսկումի ելլենք, հսկումի…

Կը խօսէին երկու րէնճպերներ ու մտահոգ գիւղ կը շտկուէին։ Անոնց ոտքերուն տակ կը խլրտային մողեզները։ Իրիկուն էր. արագիլները կը ցածնային. երկու րէնճպերներու կռնակներուն ետեւ արեւը կը մարէր։

Թորիկ Ղուկաս այլեւս շատ չէր սիրեր Գանձակ Պարսամին հանդիպիլ. որովհետեւ նկատած էր, որ անոր երեսի հովը հետզհետէ կը շատնար. առանձնապէս ցորեններու վիճակով կը հետաքրքրուէր, ու անոր մէջ անհանգստութիւն մը կար։ Անցեալ օր լեզուին տակ բան մը ունէր ըսելիք ու չըսաւ։

-Ցորեններդ ի՞նչ հալի են, Ղուկաս,- խօսեցաւ Գանձակ Պարսամ՝ առանց իր դէմքին մկանային թթուածութիւնը փոխելու։

-Շաբաթ մըն է չարչապալ կ’ըլլիմ, որ ցորեններուն քիչ մը ջուր հասցնեմ։ Երէկ ջաղջին ջուրը մինչեւ որ արտը հասցուցի՝ տեսայ, որ վերէն կտրեցին. երեք սըհաթ ջուրով ի՞նչ կրնաս ըներ։

Փոքրիկ տղայ մը, քարիւղի ամանը ձեռքը, ներս կը մտնէր։ Պարսամ քարիւղ լեցնել գնաց, Ղուկասն ալ երեսն առաւ ու հեռացաւ։ Ինչպէ՞ս չի հեռանար. կը կռահէր Պարսամի լեզուին տակի խօսքերը ու օրը օրին կ’ակնկալէր, որ ըսէր այդ խօսքերը։ Մօտ շաբաթ մը առաջ էր. տեսաւ, որ Պարսամն այլեւս տամա խաղալու ո՛չ առաջարկ կ’ընէ եւ ո՛չ ալ կը պատրաստուի. այդ տեղէն նկատեց, որ Պարսամին դիրքը փոխուած էր։ Է՜է, ինչպէս ընէր, չէ՞ր որ բոլոր գիւղացիներն ալ միեւնոյն վիճակի մէջ էին։

Երեկոյ մը, երբ Թորիկ Ղուկաս մի քանի դգալ կերակուր ուտելէ յետոյ կը պատրաստուէր գիւղացիներուն հանդիպելու համար դուրսը` Ձէթ քարին քով երթալ ու հսկումի կանգնելու առաջարկ ընել, տեսաւ, որ դուռնէն ներս մտաւ Գանձակ Պարսամը։

-Օհ, բարեւ, Պարսամ. եկ նստէ, տնաշէն. հէյ կնիկ, Պարսամն է, մինտեր շտկէ, ճրագը քիչ մը չլուսցնե՞ս։

Կինը մինտերը շտկեց չարտախին մէջ, ու նստեցան։

-Հէ՜յ կնիկ, սոխի վրայ հաւկիթ կոտրէ, րախի մը բեր, սալաթ մըլ շինես գէշ չըլլար։ Պարսամ, որ տամայի քարեր ունենայի, լաւ տամա մը կը խաղայինք. երկար ատեն է, որ խաղցած չենք։

Ղուկաս ու Պարսամ շատ կարճ լռութիւն մը պահեցին։ Տանիքի սանդուխներէն դրացիին սեւ կատուն էր, որ վար կ’իջնէր։

-Ես ըլ դուրս` Ձէթ քարը պիտի երթայի` ըսելու, որ հսկումի կայնինք։ Մինչեւ որ հսկումի չկայնինք, պաշխա բան օգուտ չըներ. ցորեններուն կը նայիմ՝ լացս կուգայ։

Կինը խոնջան շտկեց, օղիին շիշը ու մի քանի բրդոն պանիր մէջտեղ դրաւ ու գնաց։ Կինը նեղուած էր։ Ինչո՞ւ հիւրին առջեւ կը պոռար, թէ` այս բեր, այն բեր։ Իր ձեռքով տուն բերած ունի՞ այդ բաները։ Մէկ չէ, երկու չէ. Մաքօ պաճուն գլխաւոր վիշտերէն մէկն էր այդ։

Թորիկ Ղուկաս նեղուեցաւ լուռ. ախ թէ տունը հիւր չըլլար, գիտէր իր ընելիքը։

-Ղուկաս,- խօսեցաւ վերջապէս Պարսամ,- կովին երեսը որ նայիս, կրնաս ըսել, թէ էդ կովը կաթ կուտա՞յ, թէ չէ։ Հավաները էսպէս որ երթան, էս տարի կալ կուտ չկայ։ Մենք քեզ դրամ տուինք, վկաներով սէնէդ գրեցինք։ Ցորենները վտանգի տակ են։ Աղէկ կ’ընես, եթէ հիմակուց էդ դրամը վճարելու ճարը նայիս։ Հա տես, որպէս բարեկամի կը խօսիմ։

-Պարսամ, ես հիմա ո՞ր տեղէն տամ էդ դրամը։ Որ էս տարի կալ կուտ չվերցնենք, Աստուած հէլպէդ ուրիշ դուռ մը կը բանայ։ Թորիկ Ղուկասին հոգին որ ելլէ, կինէ իր պարտքին տէրն է։

-Թէ որ դրամը վճարելու ճարը չնայիս, վերջը մի ըսեր, որ Գանձակ Պարսամ գէշ մարդ էր։ Գիր, սէնէդ, վկայ, կառավարութիւն կայ։ Կալի սպասելը պարապ բան է։ Հիմակուց սկսած են դեղնիլ ցորենները։ Ի՜նչ կալ, ի՜նչ բան։ Եզներդ ծախէ, Ղուկաս, արօր, մաճ ծախէ, Կարմուճին արտը քու անունովդ է, արտդ ծախէ, ինչ կ’ընես ըրէ, Գանձակ Պարսամին դրամը վճարէ։ Հա, տես, որպէս բարեկամի կը խօսիմ։

Գանձակ Պարսամ ո՛չ օղի խմեց, ո՛չ ալ մէկ բրդոն պանիր կերաւ։ Ըսաւ` ինչ որ մտադրած էր վաղուց խօսիլ։

Ամէն բանէ առաջ կ’ուզէր իր դրամը ապահովել։ Ով գիտէ, ի՜նչ կ’ըլլայ, ի՜նչ չըլլար։ Ամիս մըն է մէկ պուտ անձրեւ ինկած չէ։ Ջաղացքները գոցուեցան, ջուրերը քիչքցան, գիշեր ցորեկ ջուրի համար գիւղացիներուն մէջ եղած կռիւն անպակաս է։ Գանձակ Պարսամ ամէն բանէ առաջ կ’ուզէր իր դրամը ապահովել։ Խօսքը կարճ կապեց ու Ղուկասի դռնէն դուրս ելաւ։

Ղուկաս իր նեղութիւնը կնոջ վրայ պայթելու առիթը գտաւ վերջապէս։

-Ա՜յ շունշանորդի,- Թորիկ Ղուկաս բարկացաւ իր կնոջ,- ես քեզի ըսի, որ հաւկիթ կոտրէ, սալաթ շինէ, թէ որ տոմաթէս, հաւկիթ չկար, սալա՞թ ալ չկար։ Սոխին ու մաղտանոսին վրայ քիչ մը քացախ լեցնէիր՝ կ’ըլլար սալաթ։

-Ես ինտոր շինեմ՝ նէ՛ քացախ կայ, նէ՛ ըլ մաղտանոս։

-Չկայ, չկայ ըսելով՝ զիս էս վիճակին ձգեցիր, շան զաւակ. քառսուն անգամ ըսեր եմ` «չկայ» մի ըսեր, տան խէր պէրէքէթը կը փախի։ Գանձակ Պարսամ մեր տունը ոտք դրած չունէր։ Ես չեմ ուզեր, որ իմ բարեկամները ըսեն, թէ Թորիկ Ղուկաս անօթի է։

-Հողիմ գլուխը այդ տեսակ բարեկամի, որ եկեր երկու ոտքը մէկ մուճակի մէջ դրեր, դրամ կ’ուզէ, եզներդ ու արտերդ ծախու կը հանէ։

Կինն իրաւունք ունէր. եթէ կնոջ վրայ բարկանալը սովորութիւն չդարձնէր, այդ դիտողութիւնն ալ չպիտի ընէր։ Գանձակ Պարսամի խօսքերը զինք աւելի ընկճած էին։ Ահա թէ ինչո՞ւ կնոջ խօսքերը մտիկ ընելու չափ մեղմ էր իր բարկութիւնը։

Կիրակէ մը եկեղեցիին ճամբան Գանձակ Պարսամ նկատեց, որ Թորիկ Ղուկասին կինը գլխին նոր լաչակ ձգեր է։ Լաւ մը նայեցաւ, նայեցաւ ոտքերու կօշիկներուն ու մրթմրթաց. «Պարտքը չի նայիր, կնկան գլխին լաչակ է ձգեր։ Ո՞ր տեղէն է էս դրամը։ Ակնայ լաչակ է, էն քիչը չորս ղրուշ կ’արժէ». եւ ուղղակի Թորիկ Ղուկասին տունը գնաց։ Տեսաւ, որ սեղան շտկեր են ու սխտորով խաշ ուտելու պատրաստութիւն կը տեսնեն։

-Օհ, բարե՛ւ, Պարսամ, եկ նստէ, ես ալ միտքս դրած էի քեզ խաշ ուտելու կանչէի։ Հէ՜յ, կնիկ, սալաթ մը պատրաստէ…

-Չէ, չէ, պիտի երթամ, Ղուկաս. կ’երեւայ դրամս տալու ճար մը չես մտածեր։ Ղուկաս, ես քեզ հինգ հատ դեղին ոսկիներ համրեցի. վկաներ կան. գիր, սէնէդ, կառավարութիւն կայ։

-Էհ, Պարսամ, պարտքիս տէրն եմ. որ ըլլայ մինչեւ կալի չեմ սպասեր։ Հա, հա, որ կալ չունենաք, որ անձրեւ չեկաւ, տունս կը ծախեմ, քու դրամդ կուտամ։

-Կալ չկայ, Ղուկաս. որ անձրեւ չգայ, որ ջուր չըլլի, կալ ո՞ր տեղէն։

Այդ կիրակէ Թորիկ Ղուկաս մեծ ախորժակով պիտի ուտէր խաշը` սխտորով համեմուած, եթէ պարտատէրը չտնկուէր իր դէմ։ Ախորժակը գոցուեցաւ։ Պարտապահանջը կերպ մը համոզելու միջոցներ կը մտածէր, ինչպէ՜ս ծախէր եզները։ Գանձակ Պարսամ դիւրին համոզուողներէն չէր։

Միջօրէի մը դաշտերու մէջ հեղձուցիչ անդորրութիւն մը կար. հով չկար, ծառի ոչ մէկ տերեւ կը շարժէր, հեռուները անապատային տաքութիւն մը կ’ալիքուէր։ Արեւը հետզհետէ կը դեղնէր ու ծերացած եզան` Տիքքոյի մորթին գոյնը կ’առնէր։ Գիւղացիներն իրարու ձայն տուին։ Արեւը բռնուած էր։ Գէշ նշան էր, գէշ նշան։ Տիրացու Մակար տոմարը նայեցաւ։ Զարմանալի էր. տոմարը կը ցուցնէր. «Թագաւորաց հաշտութիւն, տեղայր անձրեւ առատ»։ Թորիկ Ղուկաս լսեց ու ուղիղ Գանձակ Պարսամին խանութը գնաց։

-Պարսամ, Պարսամ, էսօր կամ վաղը, տոմարը կ’ըսէ, էսօր կամ վաղը անձրեւ պիտ գայ…

Անցան էսօրն ու վաղը։ Անձրեւը կ’ուշանար։ Ղուկասն այլեւս նեղն էր մնացեր ու զանազան խորհրդանիշներէն անձրեւ կը գուշակէր։ Օր մը տեսաւ, որ իրենց տան կատուն կտուրին վրայ նստեր, թաթը կը լիզէր. անձրեւի նշան էր. Թորիկ Ղուկասին այնքան խորհրդաւոր երեւցաւ, որ ուզեց երթալ Պարսամին ըսելու, թէ անձրեւ պիտի գայ, որովհետեւ կատուն կտուրին վրայ նստեր, լուացք կ’ընէր։

Գանձակ Պարսամ մի քանի անգամ վկաներուն հետ տեսնուած էր. վկաներն ալ կ’ակնկալէին, որ պարտապահանջը խնդիրը կառավարութեան ձգէ։

Ինչպէ՜ս ըսէր, ինչպէ՜ս համոզէր…

Ամէն անգամ, որ Գանձակ Պարսամին դէմքը կը տեսնէր, կ’ըսես, առանց թեւերու Սադայէլն է իր դէմ կայներ։ Դէմքին ժպիտը իսպառ ցամքած էր` Ս. Սարգիսի քարի քով բացուող ու սարդի թելերով պատուած այն խոռոջի նման, որ, կ’ըսեն, թէ ատենօք աղբիւր է եղեր։ Քիթը սոթթուած, ճանճ մը իսկ չպիտի համարձակէր անոր քթին վրայ թառիլ։

Է՜հ, ի՜նչ լաւ օրեր էին, երբ դաշտի աշխատանքի պահուն կը յիշէր Գանձակ Պարսամին խանութին թաց զովութիւնն ու տաման։ Խանութին քարիւղի ու օճառի հոտերն աւելի գեղեցիկ կուգային կարծես, քան խունկի հոտը եկեղեցիին։ Տամայի մէկ քար շարժելուն մէջ կարծես աւելի իմաստութիւն կար, քան գիւղի քահանային «Օրհնած ժողովուրդ»ով սկսած քարոզին մէջ։ Ահա թէ ինչո՞ւ շատ անգամ կը թերանար ու եկեղեցի չէր ուզեր երթալ։

Ի՜նչ լաւ օրեր էին, երբ Գանձակ Պարսամի դէմքին վրայ ժպիտ կար։ Սակայն, հիմա անոր դէմքը լերկ էր, ինչպէս լեռան ապառաժը` միակտուր ու երկաթագոյն։ Անոր ոտքի քայլերը իր մէջ խուլ ու մռայլ արձագանգ մը կ’արթնցնէին։ Գիտէր անոր դուռը բաղխելուն ձեւը։ Այլեւս ինչ խօսէին. ամէն անգամ, որ ներս կը մտնար, ձեռքը անութին տակ կը տանէր, կը բանար կտաւէ ծրար մը ու հազար ու մէկ թուղթի կտորներու, կալուածագրերու, ընկալագրերու, զանազան մուրհակներու ու ստացագրերու մէջէն կը զատէր իր եւ Ղուկասի միջեւ կնքուած մուրհակը ու կը սպառնար, կը սպառնար…


'''IV''' 
 
Ջրաղացքին ջուրն աւելի քիչքցաւ։ Արեւի լոյսն աւելի կը տաքնար ու աւելի կը ճերմկնար։ Գիւղին մէջ մինակ Խաթունիկ պաճուն երեսին վրայ ժպիտ կար։ Անոր երեսն ինչո՞ւ ծուռ պիտի ըլլար. լուացքը կ’ընէր, տանիքին չորս կողմ կապած պարաններուն վրայ կը փռէր լաթերը, փաք իսկատ կը չորցնէր ու ճերմակ-ճերմակ կը ծալլէր։ Արտերուն հողերը սկսան ճեղքուիլ, գիւղացիները մեծով պզտիկով, քահանայով ու տիրացուով, աւետարանով ու գրակալով հսկումի ելան. քահանան, խաչով բուրվառով աշխարհի չորս կողմերուն՝ «անդաստանի» արարողութիւն կատարեց։

Թորիկ Ղուկասի հոգին ու հաւատքը հսկումին վրայ էր։ Վաղուց էր, որ կ’ըսէր գիւղացիներուն, սակայն վերջը` ջրաղացքին ջուրը աւելի քիչքնալէ յետոյ, նկատեցին հսկումին կարեւորութիւնը։

Հսկումի յաջորդ գիշերը Թորիկ Ղուկաս լաւատես հաւատքով մը քնացաւ։ Երազին մէջ տեսաւ, որ ճիշդ իրենց արտին վրայ կախուած էր ձեռքի չափ ամպի կտոր մը, կարծես Բարձրահայեաց վանքին մէջ բամպակներով փաթթուած Բարթող ճգնաւորի աջն ըլլար։ Յետոյ ամպի կտորը մեծցաւ` դրացի Մանանին գոգնոցին մեծութիւնով։ Ամպի կտորը հետզհետէ ճերմկցաւ ու քառակուսի դարձաւ։ Ճերմակներուն մէջ երեւցան գրերու նմանող կէտեր։ Երազին մէջ Թորիկ Ղուկասի սիրտը սկսաւ թփրտալ, երբ գրերուն տակ տեսաւ չորս կնիքներ։ Գանձակ Պարսամին եւ իր միջեւ կնքուած մուրհակն էր։

Գիւղացիք անճրկեր էին։ Դաշտ ելլելու սիրտ չէին ըներ։ Ինչպէ՞ս երթային, ո՞ր սիրտը պիտի դիմանար` ցորեաններու այդ որբ հասակը տեսնելով։ Եթէ անձրեւն աւելի ուշանայ, ցորենները պիտի սկսին դեղնիլ. օհ, այն ատեն Հաճի Խաթունը իր թէքէլթուին անկաւոր արծաթները պիտի ծախէ, Թորիկ Ղուկասն ալ` իր եզները։

Մայիսի վերջն էր ու միջօրէ։ Օդը աւելի ճնշիչ էր, սակայն ծերացած Տիքքոյին շուրջ մժեղներ շատ չկային։ Մեղուները փեթակի ծակերուն շուրջ հաւաքուած էին ու դաշտ չէին երթար։ Հաւերն իրենց թեւերը թոյլ ձգած էին։ Թորիկ Ղուկաս իր եզները դաշտ արածելու հանած էր։ Տեսաւ, որ եզները անսովոր կերպով իրենց կռնակները կը լիզեն։ Յետոյ՝ արագիլները հետզհետէ կը ցածնային։

Թորիկ Ղուկաս սովորականին պէս վեր նայեցաւ ու տեսաւ Հողդարի վրայ ամպի կտոր մը։ Այդ կտորը գորշ մթութիւն մը ունէր, որ արտին վրայ բացուած էր մագաղաթունակ աւետարանի մը նման։ Նկատեց, որ այդ ամպի կտորով հետաքրքրուած էին դաշտի բոլոր աշխատաւորները։ Շատ չանցաւ, կարծես հով մը աւետարանին հազար-հազար էջերը թափեց ու գոցեց կապոյտն ու արեւը։

Այս բոլորը շատ կարճ ժամանակի մէջ տեղի ունեցաւ։ Արեւն այս անգամ գիւղացիներու սրտերուն մէջն էր։ Կիները, խոտի ծրարներ շալկած, տուն կը շտապէին։ Թորիկ Ղուկաս, ինքնիրմէ ելած ու երկու եզներն իր առջեւ ձգած, կալերու ճամբայէն գիւղ կը շտապէր։ Կ’ուզէր երթալ Գանձակ Պարսամին խանութը, կ’ուզէր հեղ մը անոր դէմքը տեսնել ու ըսել, թէ լսեց որոտումը, երբ ճիշդ գերեզմանոցին քովէն կ’անցնէր։

Գիւղացիներուն բոլորին դէմքին վրայ ժպիտ կար. ոմանք սոթթուած, բահերն ուսերուն, դաշտ կ’երթային` ցորեաններուն հետ անձրեւն ըմբոշխնելու ու անձրեւին տակ թրջուելու համար։ Գիւղն ամբողջ հարսնիք էր դարձեր ու կը սպասէին, որ իրենց արտերուն, դռներուն ու տանիքներուն վրայ սկսէր համերգը անձրեւին։ Թորիկ Ղուկաս եզները տուն տարաւ. աճապարեց իր բարեկամը` Գանձակ Պարսամը, տեսնել ու նորէն գտնել անոր հին ժպիտն ու տաման։ Թորիկ Ղուկասի հրճուանքն աւելի շատցաւ, երբ իր վրայ երկու կաթիլ անձրեւ իյնալը զգաց. մէկը իր ձեռքին վրայ, իսկ միւսը քթին ճիշդ ծայրին զարկաւ։

Գանձակ Պարսամ խանութին տառապան կը ցածցնէր, որ հակառակ պարագային անձրեւը խանութէն ներս չմտնէր։

-Պարսամ, Պարսամ, ա՜յ, երեք պուտ, երեք պուտ անձրեւ ինկաւ վրաս, տես, տես, երկու խոշոր պուտեր ձեռքիս վրայ. որ կ’ըսէի, չէիր հաւատար. տե՛ս անձրեւը, ձեռքիս վրայ։ Ալ եզներս չպիտի ծախեմ։

Թորիկ Ղուկաս հազիւ իր ըսելիքը լմնցուցած էր, երբ խանութի տախտակէ տառապաներուն վրայ սկսան զարնուիլ խոշոր կաթիլները անձրեւին։ Յետոյ առուին մէջ ինկան ցորենի հատիկներէն աւելի խոշոր կաթիլներ։ Լսուեցաւ դիմացի տանիքին գաբանքին կռնակին վրայ կարկտնուած թիթեղի մը վրայ ինկած ձայնը անձրեւի կաթիլներուն։ Ընդհանուր համերգի մը համար իրենց լարերը կը կիտէին, ձայներնին կը ներդաշնակէին, ու ահա անձրեւի տարափը` միանուագ ու ներդաշնակ։

Գիւղացիներէն մի քանիներ Պարսամին խանութը շտապեցին` անձրեւէն չթրջուելու համար ու սկսան բաց աչքերով դուրսը անձրեւը դիտել։ Անոնց մէջ էր նաեւ Թաթօ Կարօի ծերունի ու դողդղան դէմքը։

-Ո՜ւյ, աչքդ չելլէ՝ լաթերս տանիք մնացին։

Խաթունիկ պաճին էր, անձրեւին տակէն կը վազէր արագ։

Թորիկ Ղուկաս կը դիտէր կուշտ-կուշտ ու կ’ուզէր դուրս ելլել, թրջուիլ անձրեւին տակ, լաթերն հանել ու մերկանալ անձրեւին տակ։ Անձրեւն աւելի սաստկացաւ. կաթիլները քարերուն վրայ թափուող մարգարիտէ հատիկներ ըլլային կարծես։ Տանիքին ճռթոնները սկսան վար՝ փողոցի քարերուն վրայ թափիլ յորդ ու ուրախ աղմուկով։

-Էս անձրեւին պուտը ոսկի է, ոսկի,- խօսեցաւ Գանձակ Պարսամ։

-Հէլպէթ ոսկի է,- վրայ տուաւ Թորիկ Ղուկաս ու, աչքը անձրեւի առէջներուն վրայէն վերցնելով, Գանձակ Պարսամին նայեցաւ։ Ճանչցաւ. իր հին բարեկամն էր, հին ժպիտով։

-Ղուկաս,- խօսեցաւ Պարսամ,- եկ տամա մը խաղանք. վաղուց է, որ խաղցած չենք…

Պարսամ տամային քարերը շարեց, ու դէմ դէմի նստեցան. անոնց քով նստեցաւ ծերուկը, ուրիշներ ալ կանգնած կը դիտէին։

-Առ էս քարը։

-Առի։

-Մէկ, երկու…

-Փախցուր քարը։

-Փախցուցի։

Դուրսը անձրեւը կ’իջնէր աւելի յորդ, երկար ու պարան-պարան, կ’իջնէր առատ ու խաղաղ, կ’իջնէր արտերուն, տանիքներուն, փողոցը սատկած կատուին ու ծերացած Տիքքոյին վրայ։

-Հիմա, մէկ, երկու, երեք, էսի տամա…</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12257</id>
      <timestamp>2012-12-10T22:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="54383">Ստորև ներկայացվում է [[Համաստեղ]]ի «Անձրեւը» պատմվածքը:

== Անձրեւը ==

'''I'''

Ամէն անգամ, որ ամպերը կ’անցնէին, հովը տանիքներէն չորցած խոտի տերեւներ վար կը ձգէր ու սուրբ Օհանի լիճը կը յուզէր, ես կը յիշէի Գանձակ Պարսամին դիմագիծը։ Անոր դէմքին վրայ ալ հով կար. ահա թէ ինչո՞ւ ճակատը միշտ փոթփոթ էր, քթին վերի մասը սոթթուած, միշտ փռնգտալու դիրքին մէջ էր, սակայն չէր փռնգտար։ Աչքերու կոպերը ծանրութենէն աւելի վար կախուած էին, կարծես ոսկերիչի մը անյաջող մէկ գործն ըլլային։ Կ’ըսէին, որ Գանձակ Պարսամ իշու ականջով լիք ոսկի ունի, որ Գանձակ Պարսամին մեծ հայրը Սեւ ծովն է անցեր ու գիւղի Ս. Բարթող եկեղեցիի շինութեան ատեն ցոյց տուած է ճարտարապետական արտակարգ կարողութիւն։

Գանձակ Պարսամ կը պատմէր, որ եկեղեցիի երգեցողութիւններու այդքան հնչուն արձագանգը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ իր մեծ հօր՝ այն հին մեռելին, ճարտարապետական տաղանդին մէկ նմուշը. պատերուն մէջ ինչ որ անիմանալի բաներ դրած է…

Թերեւս այդ էր պատճառը, որ Գանձակ Պարսամի տան մէջ քաղքենի թեթեւ շունչ մը կար։ Կրակտունէն ու չարտախէն զատ` ունէր իր հիւրանոցը, ուր հիւրերուն, փոխանակ գինիի կամ օղիի, կապոյտ գաւաթներով սուրճ կը հրամցնէր։

Գանձակ Պարսամ արախչին բարակ կը կապէր. կը սիրէր ձիթաիւղով պատրաստուած սալադ եւ ունէր տամա խաղալու առանձին հետաքրքրութիւն։

Կը պատմէին, որ Ուստա Զաքարէն շատ առաջ, առաջին անգամ գիւղի մէջ խանութ բացողը Գանձակ Պարսամն է եղած։ Բերած է մի քանի տուփ լուցկի, աղ, օճառ, կապ, բահ, քարիւղ, խոփ, գամ, ծխախոտ, դպրոցական առարկաներ, գրչակոթ, քարետախտակ, կաւիճ, ձուկի ձեւ ունեցող գրչածայրեր, եւայլն ու սկսած է առեւտուրի։ Խանութը իր տան մէջն էր եւ գիւղին այն մասն էր, ուրկէ կը սկսէր կալերու ճամբան։

Ամէն առաւօտ, երբ գիւղը շէն աղմուկի մէջ էր ու գիւղացիները եզներուն հետ դաշտի աշխատանքի կը լծուէին, Գանձակ Պարսամ խանութին տառապաները կը բանար, մօտի աղբիւրէն փոքրիկ փարչով ջուր կը բերէր, օճառները իրարու վրայ կը շարէր ու կը յիշէր, որ երէկ` Թորիկ Ղուկասի հետ տամա խաղցած պահուն, փոխանակ մէկ քարի՝ երկու քար տուած է։

Տեսնես, փոքրիկ աղջիկ մը ներս մտաւ` քարիւղի ամանը ձեռքին։

-Մայրիկս ըսաց, որ փարան վաղը կուտանք։

-Մայրիկդ ինտո՞ր է,- կը խօսէր՝ միեւնոյն ատեն քարիւղ լեցնելով։- Նամակ կ’առնէ՞ք։ Էսքան ատեն ի՞նչ կը վառէիք։ Թամամ 15 օր է՝ գազեաղի չէք առեր։ Եավաշ, խէվի բռնէ, որ չթափես։ Մայրիկիդ ըսէ, Ամերիկայէն գալած դրամները ի՞նչ կ’ընէ,- կը խօսէր, կը կատակէր` իր փոքրիկ յաճախորդը ճամբու դնելով։

Գիւղը հետզհետէ կը դատարկուէր։ Տեսնես, կօշկակարը դուրս կ’ելլէր իր խանութէն, երկաթէ իլիկով լար կը շինէր, ոլոր կուտար ու կը մօտենար Գանձակ Պարսամի խանութին։
-Երէկ քաղաք գացե՞ր էիր։ Ցորենը քանիի՞ կ’երթայ։

-Ցորենին չմօտեցուիր, Փարսեխ, Սուլթան Սէյլիմի օրէն մնացած ոսկիները հիմա մէյտան են. արինի գին է, արինի գին։

Կօշկակարը լարին վրայ մեղրամոմ կը քսէր, Գանձակ Պարսամ կապերուն վրայ թառած ճանճերը կը քշէր, մինչ հեռուէն կը լսուէր Ուստա Զաքարի սղոցի ձայնը` խըրզ, խը՜րզ, խը՜րզ…

Դիմացի արեւը գետին ինկաւ, շուն մը ձանձրոյթէն իր դունչը ներս երկարեց ու անցաւ։ Գանձակ Պարսամ վար կ’առնէր մայր տոմարը, ակնոցները կը դնէր, ապառիկներուն վրայ աչք կը պտտցնէր ու, գրիչը շատ կամաց շարժելով, միջատի ոտքի ձեւ բարակ հին ձեռագրով կ’արձանագրէր նոր ապառիկ մը. «Ակօենց Եղսիկին՝ մէկ լօֆ սապոն – 40 փարայ»։

Օրուայ այն ժամանակն էր, երբ մօտ 75 տարեկան Կարօ Թաթօն, դողդղան մարմնով ձեռնափայտին վրայ ծռելէն, Գանձակ Պարսամի խանութի պատին ներքեւ արեւը կ’ելլէր։

-Ղուկասը ուր է, ուր չէ կուգայ հիմա։ Էրէկ էդ քարը չպէտք էր վերցնէիր, չէ, էդ սխալ էր,- կը շարունակէր` դողդղան ձեռքով չպուխը լեցնելով։

Ամէն անգամ, որ Գանձակ Պարսամ եւ Թորիկ Ղուկաս տամայի խաղի սկսէին, անոնց մօտ կը նստէր ծերուկը ու բերանը բաց կը դիտէր լուռ։ Երբեմն միայն քըր-քըր կը խնդար, երբ տամա կտրելու վտանգ մը տեսնէր, երբ մէկը թակարդի մէջ իյնար եւ կամ սխալ քար մը վերցնէր։ Ոչինչ կը խօսէր. յաջորդ օր միայն կ’ընէր իր դիտողութիւնը։

-Չէ, չէ, էդ քարը չպէտք էր վերցնէիր։

Գանձակ Պարսամ եւ Թորիկ Ղուկաս իրարու շատ լաւ բարեկամներ էին։ Օր չէր անցներ, որ իրարու մօտ չգային ու տամա խաղալու հաճոյքը չապրէին։ Թորիկ Ղուկաս հպարտ էր Գանձակ Պարսամի պէս բարեկամ մը ունենալուն համար։ Թորիկ Ղուկաս միւս րէնճպէրներուն պէս շատ զբաղուած չէր։ Գիշերը ցորեկին խառնելու չափ գործ չունէր։ Ունէր երեք արտ, երկու եզ, մէկ կին եւ մէկ աչք. ահա բոլորը։ Ամէն անգամ, որ արտին մէջ թումբ մը շինէր կամ կաւառ մը շտկէր, միտքը կ’իյնար Գանձակ Պարսամը, խանութին զովութիւնն ու տաման։ Տամային քարերը աչք, քիթ, բերան կ’առնէին։ Թորիկ Ղուկաս կը սրբէր քրտինքը, բահը ուսին կը նետէր ու ուղիղ գիւղ կուգար։

Լուռ էր գիւղը։ Երբեմն միայն Ուստա Զաքարի սղոցին ու աքաղաղներու ձայները կը լսուէին։ Լուռ էին նաեւ տամա խաղցողները, ու միայն ծերուկի կակուղ խնդուքը կը խզէր լռութիւնը տամա խաղցողներուն։ Հեղ մըն ալ տեսնես, փոթորկի պէս, սպիտակ սրունքներն ու թեւերը սոթթած, երեսը քրտինքով կարմրած, ներս կը մտնէր Խաթունիկ պաճին։

-Մուրս գլուխնուդ, կալը կուտը, փստիկին հարսնիքը։ Նստեր՝ տամա կը խաղան։ Դէ՛հ, հայտէ, լօֆ մը սապոն տուր՝ տանիմ. ամպերը ելան, լուացքս չորցնեմ, քանի անձրեւ եկած չէ։

Գանձակ Պարսամ, տամայի հաշիւներով զբաղուած, կուտար մէկ լօֆ օճառը։ Խաթունիկ պաճին կը հեռանար` փոթորիկի պէս, այնպէս, ինչպէս եկած էր։ Ծերունի Կարօն շատ կարճ նայուածք մը կը ձգէր Խաթունիկ պաճուն լեցուն միսերով կռնակին ետեւ ու ուշադրութիւնը նորէն տամային կը դարձնէր։

-Ա՛ռ, էս քարը։

-Առի։

-Հիմա մէկ, երկու, երեք, էսի տամա։

'''II'''

Գարունի առաջին օրերն էին. գիւղը եռուզեռի մէջ էր։ Գոմէշներուն ու եզներուն երկար-երկար թարթիչներով աչքերուն մէջ գարունի կանաչ հորիզոն մը կը լայննար։ Դաշտի աշխատանքներու առաջին պահերն էին։ Արեւն անոնց աչքերուն մէջ կը ծագէր ու հոն կը մարէր։

Ահա թէ ինչպէս գործի կը սկսէին ու գործէն կուգային. եւ իրիկուն ու առտու կ’ըլլար։

Լայն-լայն բացուած դռներէն դուրս կուգային ընճուղները` պարարտ դնդերներով։ Այդ օրերուն Թորիկ Ղուկասն ալ դուրս կը հանէր իր երկու եզները` Տողանն ու Տիքքոն։
Տողանը մոխրագոյն ծանր եզ մըն էր` ականջին ծայրէն մաս մը կտրուած, կոտոշները կարճ։ Գարաճա լեռան եզներէն էր՝ երկու տարի առաջ հինգ ոսկիով գնուած։ Տողանը, թէեւ ծանր ու շատակեր էր, սակայն յարատեւ աշխատող մըն էր։ Թորիկ Ղուկաս յաճախ կը գանգատէր, թէ մարագին յարդը Տողանը հատցուց։ Երբ մարագէն դուրս կ’ելլէր` տոպրակով յարդ շալկած, Տողանը անմիջապէս ոտքերու վրայ կ’ելլէր, ետեւ կը նայէր։ Յարդն անոր առջեւ կը թափուէր թէ չէ, ցռուկը յարդին մէջ կը թաղէր ու ալ դուրս չէր հաներ։

«Էհ, ոչինչ,- Թորիկ Ղուկաս կը մտածէր յաճախ,- ինք կը վաստկէ, ինք կ’ուտէ»։

Թորիկը մտահոգ ընողը Տողանը չէր, այլ Տիքքոն։ Տիքքոն այդ ձմեռ աւելի ծանրացեր էր. ոտքերու վրայ շատ ծանր կ’ելլէր։ Երեք օրը մսուր մը յարդ հազիւ կ’ուտէր։ Ոսկորները ցցուեր էին, աչքերը՝ աղօտ այնպէս, ինչպէս արեւմարէն յետոյ դաշտերուն վրայ կապտորակ մութ մը կուգայ ու իրիկուն կ’ըլլայ։ Երբ ոտքերու վրայ կ’ելլէր, ամբողջ մարմնով, պահ-պահ ետ առաջ կ’օրօրուէր ու այլեւս ետեւ նայելու սիրտ չէր ըներ։

Թորիկ Ղուկաս գիտէր, որ Տիքքոն այլեւս ծերացեր է։ Այն նեղ օրերուն ինչպէ՜ս ընէր։ Այդ տարի բամբակները շատ աժան ծախուեցան։ Տան ճեղքուած պատը նորոգել տալու համար երեք ոսկի տուաւ։ Եթէ Թորիկ Ղուկասի ձեռքը նեղ չըլլար, այդ տարին մտադրած էր թէ՛ եզ մը առնել եւ թէ՛ խաչը ջուրը ձգելուն կնքահայր ըլլալ։

Թորիկ Ղուկաս սպասեց, մինչեւ որ գարունը բացուի։ Նոր կանանչներուն ու նոր արեւին հետ թերեւս Տիքքոն հաւաքէր ինքզինք, աչքերու մթութեան մէջ նորէն բռնկէր կանանչութիւնը դաշտերուն։ Եթէ այս տարին ալ Տիքքոյի օգնութիւնով իր գործը գլխէր, յառաջիկայ տարին, Աստուած ողորմած է։ Ցորեն, բամպակ կը ծախէր, նոր եզ մը կ’առնէր ու Տիքքոն այլեւս իր հալին կը ձգէր։

Գարնան առաջին օրերուն Թորիկ Ղուկասն ալ արօրը դուրս հանեց։ Տեսաւ, որ մաճը թուլցեր էր. մի քանի գամերով ժրեցուց։ Խոփն ամբողջ ձմեռ փաս էր կապեր ու ախոռ գնաց` եզները դուրս հանելու համար։ Թորիկ Ղուկասի ուշադրութիւնը Տիքքոյի վրայ էր. թէ ինչպէ՜ս կը շարժէր, գլուխը ինչպէ՜ս կը բռնէր, ոտքերն ինչպէ՜ս կը դնէր։ Տան դռնէն դուրս հանած պահուն ոտքը սեմին դպաւ, ու քիչ մնաց ամբողջ մարմնով գետին իյնար։ Տիքքոն փողոցին մէջտեղ կեցած էր. գոց-դեղնագոյն մորթով, կարծես տախտակներով շինուած` ուստա Զաքարի ձեռագործն ըլլար։

Չորս կողմէն րէնճպերներ լուծքի կ’երթային, իրարու ձայն կուտային. ուրախ էին, ուրախ։ Միայն Թորիկ Ղուկասի սիրտն էր մութ՝ ծերացած Տիքքոյի աչքերուն պէս։ Խէրով բարով այս տարի իր գործը գլխէր…

-Մաքօ, հէյ Մաքօ, գետինը մտնես,- սրտնեղած պոռաց իր կնոջ։- Հայտէ ալ ինչի՞ կը սպասես։ Արեւը պորտի վրա՞յ գայ։ Երեք սըհաթ է՝ հացին ծրարը կը կապես։

-Մէրս քորս, ինչ երեք սըհաթ, տահա եզներուդ սամիները չես կապեր,- տրտնջաց կինը` հացին ծրարը տալով։

-Էս նեղութեանս ատենը, լեզուդ կարճ կ’ընե՞ս, թէ չէ…

Պոռպռտուքի ու հայհոյութիւններու տեղի չտալու համար կինը լեզուն իրեն քաշեց։ Ամօթ չէ՞ դրացիներուն առջեւ։

Թորիկ Ղուկաս Հողդարին արտը վարելու համար եզներուն հետ ճամբայ ինկաւ։ Արեւը դեռ ծագած չէր, սակայն արեւելեան հորիզոնին վրայ, կ’ըսես, ցորենի չոր խուրձերով լեցուն կալ մը ամբողջ հրդեհ էր առեր։ Լեռներու կապտորակ փէշերուն վրայ գծագրուած կը տեսնուէին նկարները եզներուն ու մշակներուն։ Մշակները կը շտկէին արօրները, խոփերը կ’անցնէին, որ արեւին առաջ գործի սկսէին։

Արեւը կը ցաթէր ու հետզհետէ կը փոխէր պաստառի գոյնը նկարներուն։ Հողդարի ճամբայէն կ’անցնէր Թորիկ Ղուկաս իր Տողանով ու Տիքքոյով։ Արեւը Տիքքոյին ստուերը մինչեւ դիմացի հորիզոնին վրայ նետեց։ Ա՜խ, որքա՜ն այլանդակ կ’երեւէր անոր ստուերը։ Լեռան մը չափ հսկայ զանգուածով, կռնակին օղակ-օղակ ոսկորները երկնցուած ձողի մը պէս կ’երեւէին։

Ամէն տեղ գարուն էր, միայն Հողդարի ճամբայէն էր, որ, կարծես, աշունը կ’անցնէր։ Թորիկ Ղուկաս արտին վրայ էր։ «Եա Աստուած»,- ըսաւ ու սեղմեց մաճը։ Տողանը սկսաւ քաշել, Տիքքոն հետեւեցաւ, ու քաշեցին արօրը արտին երկայնքն ի վար։

Արեւը ակօսի մը բարձրութիւնով ելած էր։ Կապուտիկ ճանճեր, իրարու ետեւէ, եզներուն ականջներուն կը բզզային ու կը հեռանային։ Թորիկ Ղուկաս նկատեց, որ Տիքքոն հետզհետէ կը դանդաղէր. արօրի ամբողջ ծանրութիւնը Տողանի վրայ ինկած էր։ Մի քանի անգամ մխտեց մասայով, սակայն Տիքքոն աւելի ծանրացաւ։ Թորիկ Ղուկաս կեցուց լուծքը, որովհետեւ Տիքքոյի մարմինը երկրաշարժէն օրօրուող լեռան մը պէս ետ առաջ կ’երթար։ Չպուխը հանեց ու մտահոգ մի քիչ հեռու թումբի մը վրայ նստեցաւ։

Ուրիշներ ամբողջ արտ մը հերկեցին, սակայն ինք ութը ակօս հազիւ ձգած էր։ Էհ, ինչ ընէր, աղքատութիւն է։ Այս տարի, եթէ կարենար Տողանին հետ ճահիլ եզ մը լծել…
Թորիկ Ղուկաս փորձ մը եւս ուզեց ընել. մաճը շատ թեթեւ սեղմեց, հոգ չէ, թո՛ղ արտը վարուի՝ քիչ մըն ալ երես թող վարուի։ Մաճը շտկեց թէ չէ, հեղ մըն ալ տեսնես Տիքքոն ամբողջ մարմնով վարուած ակօսներուն վրայ ինկաւ։

Թորիկ Ղուկաս իրար անցաւ, սամիները անմիջապէս քակեց վզէն ու ի զուր փորձեց ոտքի հանել` ջուր խմցնելու ու ծառին շուքը հանգիստ տալու համար։ Միջօրէի բարկը հետզհետէ կը ծանրանար, եւ աւելի կը ծանրանար հեւուքը Տիքքոյին։

Թորիկ Ղուկաս ուսին վրայ առաւ արօրը, Տիքքոն ալ կէս վարուած արտին մէջ թողուց եւ ուղիղ գիւղ մտաւ իր մէկ եզով։ Ճամբան մտածեց իր բարեկամին` Գանձակ Պարսամին բանալ իր ցաւը։

-Բարեւ Ղուկաս, էսպէս շուտ…

-Չես հարցներ, թէ ի՞նչ հալի եմ,- պատասխանեց` արօրը ուսէն վար առնելով ու պատն ի վեր երկնցնելով։- Էսօր Տիքքոն` մեծ եզը, արօրին տակ ինկաւ։ Էհ, ինտոր ընես գարունի ատեն, գործի ատեն. մէկ եզով ինտո՛ր ընես։ Որ էշ մը ունենայի, Տողանին հետ կը լծէի. մինչեւ կալ որ ձգէի, ալ Աստուած ողորմած է…

-Հոգ մի ըներ, Ղուկաս, ջանդ սաղ թող կենայ, եկ սանկ տամա մը խաղանք։

Թորիկ Ղուկաս ո՛չ տուն երթալու սիրտ ունէր, ո՛չ ալ տամա խաղալու։ Գանձակ Պարսամ մէկ կողմէն կը շարէր տամային քարերը…

Թորիկ Ղուկաս կ’ուզէր առանձին խօսիլ Պարսամին, քանի ծերուկը չէր եկեր։

-Վերցուր քարդ, հիմա, մէկ երկու…

-Պարսամ,- խօսեցաւ վերջապէս Ղուկաս,- քեզի որ չըսեմ, ալ որո՞ւ ըսեմ. իշտէ կ’երեւայ հալս։ Էս տարի բամբակներէն բան դուրս չեկաւ։

Պարսամ տամայի վրայ կը նայէր, հաշիւներ կ’ընէր միեւնոյն ատեն՝ ականջին մէկը Թորիկ Ղուկասին ծռած։

-Պարսամ, որ կրնաս ձեռք մը երկնցուր ինծի, ճահիլ եզ մը առնեմ։ Հինգ ոսկի փոխ դրամ որ տաս, ես քեզի կալին էվէլն էվէլոք կը վճարեմ։

Թորիկ Ղուկաս լուրջ էր։ Ահա թէ ինչո՞ւ Գանձակ Պարսամի դէմքին խաղաղութիւնը ալիքուեցաւ յանկարծ, յօնքերուն հետ ծանր կոպերը վեր ելան, ճակատն աւելի փոթփոթեցաւ. տամայի վրայէն վերցուց գլուխն ու մտածեց պահ մը, թէ Թորիկ Ղուկաս պարտքի տակ մնացող մարդ չէ, թէ լաւ տոկոսով, կրնար հինգ ոսկի տալ։ Հակառակ պարագային` գիտէր, որ Կարմուճին արտը ուղղակի Թորիկ Ղուկասի անունին վրայ է. կամ Կարմուճին արտը եւ կամ եզները ծախել կուտար ու կը գանձէր իր դրամը։

-Լաւ կ’ըլլի, Ղուկաս. քեզ պէս բարեկամին չի տամ՝ ալ որո՞ւ տամ։ Հինգ ոսկի կուտամ այս նեղ սրային՝ գործդ տես։ Ես քեզի ըսեմ, դուն լաւ մարդ ես. ֆախաթ, մարդ ըսածդ՝ հում կաթ է կերեր. ո՜վ գիտէ, ի՜նչ կ’ըլլի, ինչ չըլլիր։ Դրամ ըսածդ օձին բերանն է դրուեր. վաստկելը հեշտ բան չէ։ Երկու վկայի ստորագրութիւնով սէնէդ կ’ընենք. ոսկիին՝ ամիսը հարիւր փարա տոկոսով, նէ՛ էվէլ, նէ՛ պակաս։ Կալին ցորենդ կը ծախես ու դրամս կուտաս տոկոսով միասին։

-Էդ լաւ ըսիր, Պարսամ. գիր, սէնէդ կ’ընենք, կ’ուզես, երեք վկայով։ Թորիկ Ղուկասին հոգին որ ելլէ, կինէ էդ դրամը էվէլն էվէլոք կը վճարէ։ Էդ թարաֆէն ճակատս բաց է, Պարսամ։ Էս տարի Կարմուճին ու Հողդարին արտերը ցորեն պիտի ցանեմ. Մարխոնին ալ բամպակ։ Ես քու պարտքդ բամպակին չեմ ձգեր։

Յաջորդ օրը, երեք վկայի ներկայութիւնով, մուրհակը գրուեցաւ ու երկուստեք ստորագրուեցաւ։ Գանձակ Պարսամ առարկեց, որ մուրհակին տակ, փոխանակ Ղուկաս Թորիկեան գրուելու, պէտք է գրուի` Թորիկ Ղազարի որդին` Ղուկաս Թորիկեան։ Պահանջեց, որ իրենց հօր անունին հետ միասին ստորագրեն նաեւ վկաները։ Այդ բոլորը ստորագրուելէ յետոյ Գանձակ Պարսամ Թորիկ Ղուկասի ափին մէջ համրեց ոսկիները մէկ, երկու, երեք, չորս, հինգ՝ հինգն ալ առանձին հնչեցնելով։

Իշու ականջով լեցուն ոսկիներուն հինգ հատը միայն՝ ակամայ յիշեցին վկաները։

Թորիկ Ղուկաս, երբ առաւ ոսկիները, յաջորդ օրն իսկ անմիջապէս Գարաճա լեռ գնաց` ճահիլ եզ մը բերելու համար։ Գարաճա լեռը երկու օրուայ ճամբայ էր։ Հինգերորդ օրն էր, երբ Գանձակ Պարսամ տեսաւ Թորիկ Ղուկասը իր նոր եզով գիւղ վերադառնալու ատեն։

-Բարեւ, Ղուկաս. էս նոր ե՞զդ է։ Աստուած ուղուրով ընէ,- խօսեցաւ Պարսամ ու խանութէն դուրս ելաւ։

Թորիկ Ղուկասի նոր եզը նայելու համար դուրս ելան կօշկակարն ու Ուստա Զաքարը։

Նոր եզը Տիքքոյի չափ հսկայ չէր. կոտոշները մահիկաձեւ էին. ճակատին վրայ ունէր շատ փոքր նախշ մը. պոչը սովորականէն աւելի երկար կ’երեւէր՝ հին աւերակ բերդերու քարերուն վրայ գծագրուած հսկայ կովի նկարներն յիշեցնող։ Թորիկ Ղուկաս կը սպասէր, որ իրենց կարծիքը ըսէին, աւելի ճիշդ, կ’ուզէր, որ գովէին։

-Քանիի՞ առիր, Ղուկաս,- հարցուց Ուստա Զաքար՝ միեւնոյն ատեն եզան ակռաներուն նայելով։

-Չորս ոսկի ու կէս նաղդ փարա, ան ալ ի՜նչ հալով։

-Լաւ է, Ղուկաս, տահա շատ ճահիլ է։ Թէ՛ սայլ կը քաշէ, թէ՛ վար կ’ընէ, Աստուած խելլին ընէ։

Կօշկակարը պոչին երկարութեանը ու կճղակներուն նայեցաւ։ 

-Որ տուն տանես, Ղուկաս,- խօսեցաւ ծերուկը,- ճակատին թաժա հաւկիթ կոտրել չմոռնաս։ Նայէ՛, որ էշիկէն ներս սաղ ոտքը դնէ,- ու ծռեցաւ, աչքերուն նայեցաւ։ Կարմիր ու բաց գոյնով աչքերը գէշ նշան են։ Չէ, նոր եզն ունի խոշոր ու ձիթապտուղի սեւութիւնով աչքեր։ Եզան աչքերուն սեւութիւնը առատութիւն է։

-Անո՞ւնը։

-Տիքքօ,- խօսեցաւ Ղուկաս։

Եզը կեցած էր անորոշ, բոլորովին անգիտակ իր անունի մկրտութեան։ Երբեմն միայն գլուխը կը չանչէր՝ մինչեւ Գարաճա լեռնէն իր հետ եկած մժեղները քշելու, որոնք թարթիչներէն վար կը կախուէին։

Թորիկ Ղուկաս իր նոր եզով գործի լծուեցաւ։ Վարեց, ցանեց, Մարխոնին ալ բամպակ ըրաւ։

Վարուցանէն յետոյ Ղուկասի գործն այլեւս չափով մը կը թեթեւնար։ Ամէն օր այլեւս բահը կ’առնէր ու դաշտ կ’ելլէր։ Թումբերը կը շինէր, մուկերը կը սպաննէր, ջրտուք կ’ընէր, բամպակը կը քախնէր, երբեմն ալ ծերացած Տիքքոյին կ’այցելէր։

Գարաճա լեռնէն դարձին իր առաջին գործը եղաւ Տիքքոն Հողդարէն Կալատեղին բերել։ Տիքքոն հոն` Կալատեղին էր գիշեր թէ ցորեկ իր հալին ձգուած։ Թորիկ Ղուկաս երբեմն չոր խոտ կը տանէր, երբեմն յարդ. ան ալ մօտակայ տուներու հաւերը կ’երթային ու փռտելով կը ցրուէին առջեւէն։ Անցնող ճամբորդներ շատ անգամ կը տեսնէին ծերացած եզը. կը տեսնէին, որ անոր կռնակին վրայ հաւեր են թառած, եւ կամ աքաղաղ մը, անոր ճիշդ ականջին քով կեցած, անցնող ճամբորդին միջօրէի ժամը կը պոռար ժիր ու հնչեղ ձայնով։


'''III'''

Մայիսի կէսն էր։ Օդերը անսովոր կերպով սկսան տաքնալ։ Շաբաթէն աւելի էր, որ անձրեւ եկած չէր։ Այդ այն ժամանակն է, երբ կը սկսին ցորենները քողքերուն մէջ հասկեր կապել։ Ոմանք քողքերնին պատռած արեւ ելած էին, ինչպէս նկատած էր Թորիկ Ղուկաս։ Անձրեւը կ’ուշանար։ Գիւղացիներու երեսներուն վրայ թեթեւ ծռութիւն մը կար. օրը օրին անձրեւի կը սպասէին։

Անձրեւը կ’ուշանար։

Այդ բոլորին մէջ էն շատ մտահոգուողը Թորիկ Ղուկասն էր։ Ինչպէ՞ս չմտահոգուէր։ Վար, ցան, նոր եզ, քրտինք, աշխատանք, պարտք, մուրհակ. այս բոլորէն յետոյ աչքը տնկած էր կալին՝ լաւ չէճ մը վերցնելու։ Թորիկ Ղուկաս այլեւս ամէն օր աչքը երկինքէն վար չէր առներ ու ամպի կտոր մը ի զուր կը փնտռէր։

Թորիկ Ղուկաս նկատեց, որ ծերացած Տիքքոյի շուրջ մժեղները անսովոր կերպով շատցեր էին։ Արագիլները անսովոր կերպով այդ օրերուն շատ բարձրը կը նետէին իրենց թեւերը։ Օդին տաքութենէն գոմէշները ճահիճներուն մէջ տապալ կուգային ու արեւն անմիջապէս անոնց կռնակներուն վրայ կը չորցնէր ցեխը ճահիճին։ Թորիկ Ղուկաս, սովորականին պէս այդ օրն ալ ձեռքը ճակատին վրայ հովանի բռնած, երկընքի վրայ ամպի կտոր փնտռեց ու գտաւ այլուխի չափ փոքրիկ կտոր մը՝ Մարգարենց ուռիներուն վրայ բացուած։ Դրացի Ակոբն ալ իր արտէն նոյնպէս կը դիտէր միեւնոյն ամպի կտորը, որ փռուած այծի փոստի կը նմանէր։ Թորիկ Ղուկաս, բահը ուսին, մօտեցաւ դրացի Ակոբին։

-Երկար ատեն է, էդ ամպը էդ տեղ է։

-Ես ըլ քիչ առաջ տեսայ։

-Հեղ մը սը արագիլները վար գային…

Երկու րէնճպերներ կը դիտէին բաց գոյն ամպի կտորը, որ հետզհետէ սկիւռի ձեւ կ’առնէր։ Տեսան, որ պոչը բաժնուեցաւ, յետոյ մէջքը կիսուեցաւ, գլուխը կտրուեցաւ ու չքացաւ, չքացաւ…

Երկու րէնճպերներ աչքերնին վար առին։

-Էսօր տեսայ, ջաղջիպան Նաւօն ջաղացքը գոցեր դուրս է ելեր։

-Հելպէդ, էդ ջաղջին ջրով նէ՛ ջաղացք կը դառնայ, նէ՛ արտ կը ջրուի. էնքան քիչքցեր է, որ մինչեւ արտին գլուխը տանես, ժամանակդ կը լրանայ։

-Էրէկ Մաթօն ու Խըմլ Մինասը բահերով քիչ մնաց իրարու գլուխ կոտրէին։

-Ինչո՞ւ։

-Մեր ներկայութիւնով, ջաղջին ջուրը երկուքի բաժնեցինք, շատ լաւ բաժնեցինք՝ նէ՛ էվէլ, նէ՛ պակաս։ Երկուքն ալ երկուական սըհաթ ջուր ունէին։ Մի՛ ըսեր, որ Մաթօն եկեր, ջուրի բաժինքին տեղը պզտիկ քարի կտոր մը դրեր է, որ ջուրը իր կողմը շատ վազէ։ Բահերն իրարու վրայ քաշեցին։ Որ հոն չըլլայինք…

-Էս էսպէս քաշուելիք բան չէ, Ակոբ. ցորեններուն երեսը չեմ կրնար նայիլ. սիրտս չի բռներ, որ արտը գամ։ Հեղ մը հաւաքուինք գիւղացիներով, տավուլով զուռնայով երթանք ջաղջին ջրին ակը գտնենք. փորե՛նք, փորփրենք, շատցնենք ջուրը։

-Ինծի կուգայ, թէ պէտք է մեծով պզտիկով հսկումի ելլենք, հսկումի…

Կը խօսէին երկու րէնճպերներ ու մտահոգ գիւղ կը շտկուէին։ Անոնց ոտքերուն տակ կը խլրտային մողեզները։ Իրիկուն էր. արագիլները կը ցածնային. երկու րէնճպերներու կռնակներուն ետեւ արեւը կը մարէր։

Թորիկ Ղուկաս այլեւս շատ չէր սիրեր Գանձակ Պարսամին հանդիպիլ. որովհետեւ նկատած էր, որ անոր երեսի հովը հետզհետէ կը շատնար. առանձնապէս ցորեններու վիճակով կը հետաքրքրուէր, ու անոր մէջ անհանգստութիւն մը կար։ Անցեալ օր լեզուին տակ բան մը ունէր ըսելիք ու չըսաւ։

-Ցորեններդ ի՞նչ հալի են, Ղուկաս,- խօսեցաւ Գանձակ Պարսամ՝ առանց իր դէմքին մկանային թթուածութիւնը փոխելու։

-Շաբաթ մըն է չարչապալ կ’ըլլիմ, որ ցորեններուն քիչ մը ջուր հասցնեմ։ Երէկ ջաղջին ջուրը մինչեւ որ արտը հասցուցի՝ տեսայ, որ վերէն կտրեցին. երեք սըհաթ ջուրով ի՞նչ կրնաս ըներ։

Փոքրիկ տղայ մը, քարիւղի ամանը ձեռքը, ներս կը մտնէր։ Պարսամ քարիւղ լեցնել գնաց, Ղուկասն ալ երեսն առաւ ու հեռացաւ։ Ինչպէ՞ս չի հեռանար. կը կռահէր Պարսամի լեզուին տակի խօսքերը ու օրը օրին կ’ակնկալէր, որ ըսէր այդ խօսքերը։ Մօտ շաբաթ մը առաջ էր. տեսաւ, որ Պարսամն այլեւս տամա խաղալու ո՛չ առաջարկ կ’ընէ եւ ո՛չ ալ կը պատրաստուի. այդ տեղէն նկատեց, որ Պարսամին դիրքը փոխուած էր։ Է՜է, ինչպէս ընէր, չէ՞ր որ բոլոր գիւղացիներն ալ միեւնոյն վիճակի մէջ էին։

Երեկոյ մը, երբ Թորիկ Ղուկաս մի քանի դգալ կերակուր ուտելէ յետոյ կը պատրաստուէր գիւղացիներուն հանդիպելու համար դուրսը` Ձէթ քարին քով երթալ ու հսկումի կանգնելու առաջարկ ընել, տեսաւ, որ դուռնէն ներս մտաւ Գանձակ Պարսամը։

-Օհ, բարեւ, Պարսամ. եկ նստէ, տնաշէն. հէյ կնիկ, Պարսամն է, մինտեր շտկէ, ճրագը քիչ մը չլուսցնե՞ս։

Կինը մինտերը շտկեց չարտախին մէջ, ու նստեցան։

-Հէ՜յ կնիկ, սոխի վրայ հաւկիթ կոտրէ, րախի մը բեր, սալաթ մըլ շինես գէշ չըլլար։ Պարսամ, որ տամայի քարեր ունենայի, լաւ տամա մը կը խաղայինք. երկար ատեն է, որ խաղցած չենք։

Ղուկաս ու Պարսամ շատ կարճ լռութիւն մը պահեցին։ Տանիքի սանդուխներէն դրացիին սեւ կատուն էր, որ վար կ’իջնէր։

-Ես ըլ դուրս` Ձէթ քարը պիտի երթայի` ըսելու, որ հսկումի կայնինք։ Մինչեւ որ հսկումի չկայնինք, պաշխա բան օգուտ չըներ. ցորեններուն կը նայիմ՝ լացս կուգայ։

Կինը խոնջան շտկեց, օղիին շիշը ու մի քանի բրդոն պանիր մէջտեղ դրաւ ու գնաց։ Կինը նեղուած էր։ Ինչո՞ւ հիւրին առջեւ կը պոռար, թէ` այս բեր, այն բեր։ Իր ձեռքով տուն բերած ունի՞ այդ բաները։ Մէկ չէ, երկու չէ. Մաքօ պաճուն գլխաւոր վիշտերէն մէկն էր այդ։

Թորիկ Ղուկաս նեղուեցաւ լուռ. ախ թէ տունը հիւր չըլլար, գիտէր իր ընելիքը։

-Ղուկաս,- խօսեցաւ վերջապէս Պարսամ,- կովին երեսը որ նայիս, կրնաս ըսել, թէ էդ կովը կաթ կուտա՞յ, թէ չէ։ Հավաները էսպէս որ երթան, էս տարի կալ կուտ չկայ։ Մենք քեզ դրամ տուինք, վկաներով սէնէդ գրեցինք։ Ցորենները վտանգի տակ են։ Աղէկ կ’ընես, եթէ հիմակուց էդ դրամը վճարելու ճարը նայիս։ Հա տես, որպէս բարեկամի կը խօսիմ։

-Պարսամ, ես հիմա ո՞ր տեղէն տամ էդ դրամը։ Որ էս տարի կալ կուտ չվերցնենք, Աստուած հէլպէդ ուրիշ դուռ մը կը բանայ։ Թորիկ Ղուկասին հոգին որ ելլէ, կինէ իր պարտքին տէրն է։

-Թէ որ դրամը վճարելու ճարը չնայիս, վերջը մի ըսեր, որ Գանձակ Պարսամ գէշ մարդ էր։ Գիր, սէնէդ, վկայ, կառավարութիւն կայ։ Կալի սպասելը պարապ բան է։ Հիմակուց սկսած են դեղնիլ ցորենները։ Ի՜նչ կալ, ի՜նչ բան։ Եզներդ ծախէ, Ղուկաս, արօր, մաճ ծախէ, Կարմուճին արտը քու անունովդ է, արտդ ծախէ, ինչ կ’ընես ըրէ, Գանձակ Պարսամին դրամը վճարէ։ Հա, տես, որպէս բարեկամի կը խօսիմ։

Գանձակ Պարսամ ո՛չ օղի խմեց, ո՛չ ալ մէկ բրդոն պանիր կերաւ։ Ըսաւ` ինչ որ մտադրած էր վաղուց խօսիլ։

Ամէն բանէ առաջ կ’ուզէր իր դրամը ապահովել։ Ով գիտէ, ի՜նչ կ’ըլլայ, ի՜նչ չըլլար։ Ամիս մըն է մէկ պուտ անձրեւ ինկած չէ։ Ջաղացքները գոցուեցան, ջուրերը քիչքցան, գիշեր ցորեկ ջուրի համար գիւղացիներուն մէջ եղած կռիւն անպակաս է։ Գանձակ Պարսամ ամէն բանէ առաջ կ’ուզէր իր դրամը ապահովել։ Խօսքը կարճ կապեց ու Ղուկասի դռնէն դուրս ելաւ։

Ղուկաս իր նեղութիւնը կնոջ վրայ պայթելու առիթը գտաւ վերջապէս։

-Ա՜յ շունշանորդի,- Թորիկ Ղուկաս բարկացաւ իր կնոջ,- ես քեզի ըսի, որ հաւկիթ կոտրէ, սալաթ շինէ, թէ որ տոմաթէս, հաւկիթ չկար, սալա՞թ ալ չկար։ Սոխին ու մաղտանոսին վրայ քիչ մը քացախ լեցնէիր՝ կ’ըլլար սալաթ։

-Ես ինտոր շինեմ՝ նէ՛ քացախ կայ, նէ՛ ըլ մաղտանոս։

-Չկայ, չկայ ըսելով՝ զիս էս վիճակին ձգեցիր, շան զաւակ. քառսուն անգամ ըսեր եմ` «չկայ» մի ըսեր, տան խէր պէրէքէթը կը փախի։ Գանձակ Պարսամ մեր տունը ոտք դրած չունէր։ Ես չեմ ուզեր, որ իմ բարեկամները ըսեն, թէ Թորիկ Ղուկաս անօթի է։

-Հողիմ գլուխը այդ տեսակ բարեկամի, որ եկեր երկու ոտքը մէկ մուճակի մէջ դրեր, դրամ կ’ուզէ, եզներդ ու արտերդ ծախու կը հանէ։

Կինն իրաւունք ունէր. եթէ կնոջ վրայ բարկանալը սովորութիւն չդարձնէր, այդ դիտողութիւնն ալ չպիտի ընէր։ Գանձակ Պարսամի խօսքերը զինք աւելի ընկճած էին։ Ահա թէ ինչո՞ւ կնոջ խօսքերը մտիկ ընելու չափ մեղմ էր իր բարկութիւնը։

Կիրակէ մը եկեղեցիին ճամբան Գանձակ Պարսամ նկատեց, որ Թորիկ Ղուկասին կինը գլխին նոր լաչակ ձգեր է։ Լաւ մը նայեցաւ, նայեցաւ ոտքերու կօշիկներուն ու մրթմրթաց. «Պարտքը չի նայիր, կնկան գլխին լաչակ է ձգեր։ Ո՞ր տեղէն է էս դրամը։ Ակնայ լաչակ է, էն քիչը չորս ղրուշ կ’արժէ». եւ ուղղակի Թորիկ Ղուկասին տունը գնաց։ Տեսաւ, որ սեղան շտկեր են ու սխտորով խաշ ուտելու պատրաստութիւն կը տեսնեն։

-Օհ, բարե՛ւ, Պարսամ, եկ նստէ, ես ալ միտքս դրած էի քեզ խաշ ուտելու կանչէի։ Հէ՜յ, կնիկ, սալաթ մը պատրաստէ…

-Չէ, չէ, պիտի երթամ, Ղուկաս. կ’երեւայ դրամս տալու ճար մը չես մտածեր։ Ղուկաս, ես քեզ հինգ հատ դեղին ոսկիներ համրեցի. վկաներ կան. գիր, սէնէդ, կառավարութիւն կայ։

-Էհ, Պարսամ, պարտքիս տէրն եմ. որ ըլլայ մինչեւ կալի չեմ սպասեր։ Հա, հա, որ կալ չունենաք, որ անձրեւ չեկաւ, տունս կը ծախեմ, քու դրամդ կուտամ։

-Կալ չկայ, Ղուկաս. որ անձրեւ չգայ, որ ջուր չըլլի, կալ ո՞ր տեղէն։

Այդ կիրակէ Թորիկ Ղուկաս մեծ ախորժակով պիտի ուտէր խաշը` սխտորով համեմուած, եթէ պարտատէրը չտնկուէր իր դէմ։ Ախորժակը գոցուեցաւ։ Պարտապահանջը կերպ մը համոզելու միջոցներ կը մտածէր, ինչպէ՜ս ծախէր եզները։ Գանձակ Պարսամ դիւրին համոզուողներէն չէր։

Միջօրէի մը դաշտերու մէջ հեղձուցիչ անդորրութիւն մը կար. հով չկար, ծառի ոչ մէկ տերեւ կը շարժէր, հեռուները անապատային տաքութիւն մը կ’ալիքուէր։ Արեւը հետզհետէ կը դեղնէր ու ծերացած եզան` Տիքքոյի մորթին գոյնը կ’առնէր։ Գիւղացիներն իրարու ձայն տուին։ Արեւը բռնուած էր։ Գէշ նշան էր, գէշ նշան։ Տիրացու Մակար տոմարը նայեցաւ։ Զարմանալի էր. տոմարը կը ցուցնէր. «Թագաւորաց հաշտութիւն, տեղայր անձրեւ առատ»։ Թորիկ Ղուկաս լսեց ու ուղիղ Գանձակ Պարսամին խանութը գնաց։

-Պարսամ, Պարսամ, էսօր կամ վաղը, տոմարը կ’ըսէ, էսօր կամ վաղը անձրեւ պիտ գայ…

Անցան էսօրն ու վաղը։ Անձրեւը կ’ուշանար։ Ղուկասն այլեւս նեղն էր մնացեր ու զանազան խորհրդանիշներէն անձրեւ կը գուշակէր։ Օր մը տեսաւ, որ իրենց տան կատուն կտուրին վրայ նստեր, թաթը կը լիզէր. անձրեւի նշան էր. Թորիկ Ղուկասին այնքան խորհրդաւոր երեւցաւ, որ ուզեց երթալ Պարսամին ըսելու, թէ անձրեւ պիտի գայ, որովհետեւ կատուն կտուրին վրայ նստեր, լուացք կ’ընէր։

Գանձակ Պարսամ մի քանի անգամ վկաներուն հետ տեսնուած էր. վկաներն ալ կ’ակնկալէին, որ պարտապահանջը խնդիրը կառավարութեան ձգէ։

Ինչպէ՜ս ըսէր, ինչպէ՜ս համոզէր…

Ամէն անգամ, որ Գանձակ Պարսամին դէմքը կը տեսնէր, կ’ըսես, առանց թեւերու Սադայէլն է իր դէմ կայներ։ Դէմքին ժպիտը իսպառ ցամքած էր` Ս. Սարգիսի քարի քով բացուող ու սարդի թելերով պատուած այն խոռոջի նման, որ, կ’ըսեն, թէ ատենօք աղբիւր է եղեր։ Քիթը սոթթուած, ճանճ մը իսկ չպիտի համարձակէր անոր քթին վրայ թառիլ։

Է՜հ, ի՜նչ լաւ օրեր էին, երբ դաշտի աշխատանքի պահուն կը յիշէր Գանձակ Պարսամին խանութին թաց զովութիւնն ու տաման։ Խանութին քարիւղի ու օճառի հոտերն աւելի գեղեցիկ կուգային կարծես, քան խունկի հոտը եկեղեցիին։ Տամայի մէկ քար շարժելուն մէջ կարծես աւելի իմաստութիւն կար, քան գիւղի քահանային «Օրհնած ժողովուրդ»ով սկսած քարոզին մէջ։ Ահա թէ ինչո՞ւ շատ անգամ կը թերանար ու եկեղեցի չէր ուզեր երթալ։

Ի՜նչ լաւ օրեր էին, երբ Գանձակ Պարսամի դէմքին վրայ ժպիտ կար։ Սակայն, հիմա անոր դէմքը լերկ էր, ինչպէս լեռան ապառաժը` միակտուր ու երկաթագոյն։ Անոր ոտքի քայլերը իր մէջ խուլ ու մռայլ արձագանգ մը կ’արթնցնէին։ Գիտէր անոր դուռը բաղխելուն ձեւը։ Այլեւս ինչ խօսէին. ամէն անգամ, որ ներս կը մտնար, ձեռքը անութին տակ կը տանէր, կը բանար կտաւէ ծրար մը ու հազար ու մէկ թուղթի կտորներու, կալուածագրերու, ընկալագրերու, զանազան մուրհակներու ու ստացագրերու մէջէն կը զատէր իր եւ Ղուկասի միջեւ կնքուած մուրհակը ու կը սպառնար, կը սպառնար…


'''IV''' 
 
Ջրաղացքին ջուրն աւելի քիչքցաւ։ Արեւի լոյսն աւելի կը տաքնար ու աւելի կը ճերմկնար։ Գիւղին մէջ մինակ Խաթունիկ պաճուն երեսին վրայ ժպիտ կար։ Անոր երեսն ինչո՞ւ ծուռ պիտի ըլլար. լուացքը կ’ընէր, տանիքին չորս կողմ կապած պարաններուն վրայ կը փռէր լաթերը, փաք իսկատ կը չորցնէր ու ճերմակ-ճերմակ կը ծալլէր։ Արտերուն հողերը սկսան ճեղքուիլ, գիւղացիները մեծով պզտիկով, քահանայով ու տիրացուով, աւետարանով ու գրակալով հսկումի ելան. քահանան, խաչով բուրվառով աշխարհի չորս կողմերուն՝ «անդաստանի» արարողութիւն կատարեց։

Թորիկ Ղուկասի հոգին ու հաւատքը հսկումին վրայ էր։ Վաղուց էր, որ կ’ըսէր գիւղացիներուն, սակայն վերջը` ջրաղացքին ջուրը աւելի քիչքնալէ յետոյ, նկատեցին հսկումին կարեւորութիւնը։

Հսկումի յաջորդ գիշերը Թորիկ Ղուկաս լաւատես հաւատքով մը քնացաւ։ Երազին մէջ տեսաւ, որ ճիշդ իրենց արտին վրայ կախուած էր ձեռքի չափ ամպի կտոր մը, կարծես Բարձրահայեաց վանքին մէջ բամպակներով փաթթուած Բարթող ճգնաւորի աջն ըլլար։ Յետոյ ամպի կտորը մեծցաւ` դրացի Մանանին գոգնոցին մեծութիւնով։ Ամպի կտորը հետզհետէ ճերմկցաւ ու քառակուսի դարձաւ։ Ճերմակներուն մէջ երեւցան գրերու նմանող կէտեր։ Երազին մէջ Թորիկ Ղուկասի սիրտը սկսաւ թփրտալ, երբ գրերուն տակ տեսաւ չորս կնիքներ։ Գանձակ Պարսամին եւ իր միջեւ կնքուած մուրհակն էր։

Գիւղացիք անճրկեր էին։ Դաշտ ելլելու սիրտ չէին ըներ։ Ինչպէ՞ս երթային, ո՞ր սիրտը պիտի դիմանար` ցորեաններու այդ որբ հասակը տեսնելով։ Եթէ անձրեւն աւելի ուշանայ, ցորենները պիտի սկսին դեղնիլ. օհ, այն ատեն Հաճի Խաթունը իր թէքէլթուին անկաւոր արծաթները պիտի ծախէ, Թորիկ Ղուկասն ալ` իր եզները։

Մայիսի վերջն էր ու միջօրէ։ Օդը աւելի ճնշիչ էր, սակայն ծերացած Տիքքոյին շուրջ մժեղներ շատ չկային։ Մեղուները փեթակի ծակերուն շուրջ հաւաքուած էին ու դաշտ չէին երթար։ Հաւերն իրենց թեւերը թոյլ ձգած էին։ Թորիկ Ղուկաս իր եզները դաշտ արածելու հանած էր։ Տեսաւ, որ եզները անսովոր կերպով իրենց կռնակները կը լիզեն։ Յետոյ՝ արագիլները հետզհետէ կը ցածնային։

Թորիկ Ղուկաս սովորականին պէս վեր նայեցաւ ու տեսաւ Հողդարի վրայ ամպի կտոր մը։ Այդ կտորը գորշ մթութիւն մը ունէր, որ արտին վրայ բացուած էր մագաղաթունակ աւետարանի մը նման։ Նկատեց, որ այդ ամպի կտորով հետաքրքրուած էին դաշտի բոլոր աշխատաւորները։ Շատ չանցաւ, կարծես հով մը աւետարանին հազար-հազար էջերը թափեց ու գոցեց կապոյտն ու արեւը։

Այս բոլորը շատ կարճ ժամանակի մէջ տեղի ունեցաւ։ Արեւն այս անգամ գիւղացիներու սրտերուն մէջն էր։ Կիները, խոտի ծրարներ շալկած, տուն կը շտապէին։ Թորիկ Ղուկաս, ինքնիրմէ ելած ու երկու եզներն իր առջեւ ձգած, կալերու ճամբայէն գիւղ կը շտապէր։ Կ’ուզէր երթալ Գանձակ Պարսամին խանութը, կ’ուզէր հեղ մը անոր դէմքը տեսնել ու ըսել, թէ լսեց որոտումը, երբ ճիշդ գերեզմանոցին քովէն կ’անցնէր։

Գիւղացիներուն բոլորին դէմքին վրայ ժպիտ կար. ոմանք սոթթուած, բահերն ուսերուն, դաշտ կ’երթային` ցորեաններուն հետ անձրեւն ըմբոշխնելու ու անձրեւին տակ թրջուելու համար։ Գիւղն ամբողջ հարսնիք էր դարձեր ու կը սպասէին, որ իրենց արտերուն, դռներուն ու տանիքներուն վրայ սկսէր համերգը անձրեւին։ Թորիկ Ղուկաս եզները տուն տարաւ. աճապարեց իր բարեկամը` Գանձակ Պարսամը, տեսնել ու նորէն գտնել անոր հին ժպիտն ու տաման։ Թորիկ Ղուկասի հրճուանքն աւելի շատցաւ, երբ իր վրայ երկու կաթիլ անձրեւ իյնալը զգաց. մէկը իր ձեռքին վրայ, իսկ միւսը քթին ճիշդ ծայրին զարկաւ։

Գանձակ Պարսամ խանութին տառապան կը ցածցնէր, որ հակառակ պարագային անձրեւը խանութէն ներս չմտնէր։

-Պարսամ, Պարսամ, ա՜յ, երեք պուտ, երեք պուտ անձրեւ ինկաւ վրաս, տես, տես, երկու խոշոր պուտեր ձեռքիս վրայ. որ կ’ըսէի, չէիր հաւատար. տե՛ս անձրեւը, ձեռքիս վրայ։ Ալ եզներս չպիտի ծախեմ։

Թորիկ Ղուկաս հազիւ իր ըսելիքը լմնցուցած էր, երբ խանութի տախտակէ տառապաներուն վրայ սկսան զարնուիլ խոշոր կաթիլները անձրեւին։ Յետոյ առուին մէջ ինկան ցորենի հատիկներէն աւելի խոշոր կաթիլներ։ Լսուեցաւ դիմացի տանիքին գաբանքին կռնակին վրայ կարկտնուած թիթեղի մը վրայ ինկած ձայնը անձրեւի կաթիլներուն։ Ընդհանուր համերգի մը համար իրենց լարերը կը կիտէին, ձայներնին կը ներդաշնակէին, ու ահա անձրեւի տարափը` միանուագ ու ներդաշնակ։

Գիւղացիներէն մի քանիներ Պարսամին խանութը շտապեցին` անձրեւէն չթրջուելու համար ու սկսան բաց աչքերով դուրսը անձրեւը դիտել։ Անոնց մէջ էր նաեւ Թաթօ Կարօի ծերունի ու դողդղան դէմքը։

-Ո՜ւյ, աչքդ չելլէ՝ լաթերս տանիք մնացին։

Խաթունիկ պաճին էր, անձրեւին տակէն կը վազէր արագ։

Թորիկ Ղուկաս կը դիտէր կուշտ-կուշտ ու կ’ուզէր դուրս ելլել, թրջուիլ անձրեւին տակ, լաթերն հանել ու մերկանալ անձրեւին տակ։ Անձրեւն աւելի սաստկացաւ. կաթիլները քարերուն վրայ թափուող մարգարիտէ հատիկներ ըլլային կարծես։ Տանիքին ճռթոնները սկսան վար՝ փողոցի քարերուն վրայ թափիլ յորդ ու ուրախ աղմուկով։

-Էս անձրեւին պուտը ոսկի է, ոսկի,- խօսեցաւ Գանձակ Պարսամ։

-Հէլպէթ ոսկի է,- վրայ տուաւ Թորիկ Ղուկաս ու, աչքը անձրեւի առէջներուն վրայէն վերցնելով, Գանձակ Պարսամին նայեցաւ։ Ճանչցաւ. իր հին բարեկամն էր, հին ժպիտով։

-Ղուկաս,- խօսեցաւ Պարսամ,- եկ տամա մը խաղանք. վաղուց է, որ խաղցած չենք…

Պարսամ տամային քարերը շարեց, ու դէմ դէմի նստեցան. անոնց քով նստեցաւ ծերուկը, ուրիշներ ալ կանգնած կը դիտէին։

-Առ էս քարը։

-Առի։

-Մէկ, երկու…

-Փախցուր քարը։

-Փախցուցի։

Դուրսը անձրեւը կ’իջնէր աւելի յորդ, երկար ու պարան-պարան, կ’իջնէր առատ ու խաղաղ, կ’իջնէր արտերուն, տանիքներուն, փողոցը սատկած կատուին ու ծերացած Տիքքոյին վրայ։

-Հիմա, մէկ, երկու, երեք, էսի տամա…

[[Կատեգորիա:Համաստեղի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անձրևի թագուհին (Նադին Գորդիմր)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5803</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12732</id>
      <timestamp>2013-01-09T17:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Nadine Gordimer 01.JPG|250px|thumb|left|]] Ստորև ներկայացվում է [[Նադին Գորդիմր]]ի '''«Անձրևի թագուհին»''' ստեղծագո...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="37282">[[Պատկեր:Nadine Gordimer 01.JPG|250px|thumb|left|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Նադին Գորդիմր]]ի '''«Անձրևի թագուհին»''' ստեղծագործությունը՝ [[Լիլիթ Գալստյան]]ի թարգմանությամբ:

== Անձրևի թագուհին ==

Այդ ժամանակ մենք Կոնգոյում էինք ապրում, ես տասնինը տարեկան էի։ Քսաներորդ տարեդարձս նշելու էինք Օ. Ռիլեյզում՝ Գաթիների, Մ. Նյուվենխայսների և հայրիկիս շինարարության կառավարչի հետ։ Հայրս մի մայրուղի էր կառուցում, որով կառավարական ավտոշարասյուներն ու պատվիրակությունները Էլիզաբեթվիլից հասնելու էին Ցոմբիի նստավայր։ Հիմա այնտեղ Լամամբաշին է ապրում, Ցոմբին աքսորում մահացավ։ Բայց այն ժամանակ փող շատ ունեին ու հորս Հարավային Աֆրիկայից հրավիրել էին ու լիազորել, որ իր ընտրությամբ մասնագետներ հավաքի։ Գաթիներն իտալացիներ էին, մի երիտասարդ էլ կար, որ շվեդ էր։ Ընկերոջս՝ Ալանի համար չէի ուզում թողնել Յոհաննեսբուրգը։ Բայց ինչ-որ տղայի պատճառով ինձ մենակ թողնելու գաղափարն այնքան էլ մորս սրտով չէր, և նա ինձ ասաց. «Ուզում եմ անկեղծ լինել։ Երիտասարդ աղջկա համար դա չափից ավելի գայթակղիչ իրավիճակ է։ Հետո որևէ մեկին ինձնից բացի չեմ կարող մեղադրել»։

Տարիքիս համեմատ չափից ավելի խակ էի ու տեղի տվեցի։ Էլիզաբեթվիլում անելու շատ բան չունեի։ Բելգիացի կանանց հետ ծանոթացա, որոնք ինձնից ընդամենը մի քանի տարի էին մեծ։ Առավոտները նրանց հետ սուրճ էի խմում։ Մայրս խնդրել էր, որ հետս [[ֆրանսերեն]] խոսեին, չէր ուզում, որ այդ վեց ամիսներն ամբողջությամբ անիմաստ անցնեին։ Նրանցից մեկն ինձ շոկոլադի մուս պատրաստել սովորեցրեց, մի ուրիշի օգնությամբ շրջազգեստ կարեցի և, ինչպես տարիներ առաջ համադասարանցի ընկերուհիներիս, նրանց հետ էլ ողջ օրը հռհռում էի։

Երեկոյան բոլորը հավաքվում էին Օ. Ռիլեյզում, իսկ ետմիջօրեին, երբ փոքբ-ինչ զովանում էր, սքվաշ էինք խաղում՝ անշուշտ միայն մեր շրջանակի երիտասարդների հետ։ Ես սովորաբար շվեդի և Մարկո Գաթիի հետ էի խաղում։ Նրանք հենց շինարարությունից էլ գալիս էին։ Էլեոնորա Գաթին միջերկրականի այն կանանցից էր, ովքեր ոչ մի ուրիշ սեռի չեն պատկանում, տարբեր են բոլոր մյուս կանանցից։ Նրան չես կարող պատկերացնել նույնիսկ վազելիս կամ էլ կռացած գետնից ինչ-որ բան բարձրացնելիս։ Նրանից միայն անդորր ու խաղաղություն է հորդում։ Իսկ շրջազգեստի քառակուսի բացվածքից առինքնող ճերմակ կուրծքը, մատանիներով ու ոսկեզօծ ժամացույցով զարդարված քնքուշ ձեռքը, մուգ և առատ մազերի տարօրինակ մեղրագույն փայլը ավելի էին ընդգծում նրա դալուկ մաշկը։ Շվեդն ամուսնացած չէր։

Խաղից հետո Մարկո Գաթին թենիսի աստղի պես սրբիչը գցում էր պարանոցին, իսկ թխացած դեմքին քրտինքի կաթիլներ էին պսպղում։ Շվեդը կարմրամաշկ էր ու պզուկոտ։ Հևալիս Մարկոյի ճերմակ ատամնաշարը բացվում էր, և երևում էր միակ ոսկե ատամը։ Ինձ թվում էր, որ բոլոր մեծերն ինչ-որ խնդիրներ ունեին իրար հետ և խուսափում էին միմյանցից։ Սովորաբար Մարկոն ինձ տուն էր ուղեկցում ու հաճախ ներս գալիս՝ հայրիկի հետ մի բան խմելու ու շինարարության մասին խոսելու։ Նա սովորություն ուներ, երբ մի խրթին հարցի էր անդրադառնում, ժպտում էր և ձեռքը վերնաշապիկի ճեղքից ներս տանելով՝ շոյում էր կուրծքը։ Վերնաշապիկի տակից երևում էր մկանուտ կրծքավանդակի սև մազերի մեջ թաղված ոսկե շղթան։ Հայրս ինքնագոհ ասում էր. «Նրանից օպերային լավ տենոր դուրս կգար, չնայած իր գործն էլ վատ չի անում»։

Ես երբեք չէի եղել օպերայում, դա իմ սերնդի բանը չէր։

Բայց, ամեն երեկո, երբ տուն մտնելուց և հորս հետ գարեջուր խմելուց առաջ Մարկոն սկսեց համբուրել ինձ, ես որոշեցի փաստի առաջ կանգնեցնել նրան. «Ինչ մազալու է, չէ՞, հիմա մտնելու ենք սենյակ և կանգնենք ուղիղ հորս առջե»։ «Փոքրիկս, դու այնքան լավիկն ես, որ դժվար է դիմադրել»։

Տարվա այդ եղանակին այնտեղ ամեն երեկո անձրև էր գալիս։ Հանկարծակի հայտնված քամին ցրում էր գաղջ օդն ու ցեխակոլոլ թղթերը խցկում ցանկապատների արանքները։ Ուղիղ տասնհինգ րոպեից, կարող էիր ժամացույցին նայել, այնպիսի տեղատարափ անձրև էր թափվում, որ պատուհանից գրեթե ոչինչ չէր երևում և, ինչպես արձագանքող դահլիճում, լսելի լինելու համար պիտի բղավեիր։ Սովորաբար անձրևը մեկ ժամ էր տևում։ Մի երեկո էլ տուն գնալու փոխարեն ճանապարհվեցինք շինարարության կողմը, այն տնակը, որ ինժեներներից մեկի համար էր նախատեսված, բայց այդպես էլ անբնակ էր մնացել։ Բոլորը գերադասում էին քաղաքում ապրել։ Մուտքի մոտ Մարկոն բղավեց. «Գիտե՞ս Կոնգոյում ինչ են ասում։ Երբ անձրև է գալիս, շուտ մի աղջիկ գտիր ու մինչև կտրվելը տար տուն»։

Տնակը կարծես փոքրիկ բնակարան լիներ՝ բոլոր հարմարություններն ուներ։ Նույնիսկ բաղնիք կար։ Մարկոն բարձրահասակ չէր (իսկ ընկերուհիներիս հետ որոշել էինք, որ վեց ֆութից պակաս տղայի վրա չէինք էլ նայելու), բայց մարզիկի հրաշալի ձիգ ոտքեր ուներ՝ ամբողջությամբ ծածկված սև, կոշտ մազերով, որ միշտ ծակծկում էին։ Մենք երկուսս էլ դարձել էինք մի անծանոթ թովչանքի գերին։ Այդպիսի բան մտքովս անգամ չէր կարող անցնել։

Հաջորդ օրը ետմիջօրեին, երբ ինձ թվաց, թե Մարկոն ինձ ուղիղ տուն է ճանապարհում, նախքան կհասցնեի մտածել, բերանիցս դուրս թռավ. «Ինչ է, տնակ չե՞նք գնալու»։
«Իմ խեղճ աղունիկ, քիչ էր մնում հուսահատվեի՞ր»։ Նա ծիծաղեց, կանգնեցրեց մեքենան, երկար ու քնքուշ համբուրելով ականջներս ու շրթունքներս՝ ասաց. «Լավ, ուրեմն տնակ ենք գնում»։

Ամեն աշխատանքային օր ետմիջօրեին տնակ էինք գնում։ Նա կիրակի օրերը չէր աշխատում, իսկ կանայք գնում էին սքվաշի ակումբ։ Տեղացի պահակն արդեն ձեռքով էր անում մեզ, երբ տեսնում էր տնակին մոտեցող մեր մեքենան։ Նա գիտեր, թե ես ում աղջիկն եմ։ Մարկոն մի քանի խոսք էր փոխանակում հետն ու օրը մեջ մի քիչ փող դնում գրպանը։ Սկզբում ես շվարած կանգնում էի՝ մտածելով, թե ինչ պիտի անեմ, բայց Մարկոն, ինչպես հետո հասկացա, կյանք տեսած մարդու ինքնավստահությամբ հանգստացնում էր ինձ. «Ծերուկը լավ մարդ է, ընկերս է»։

Այդ տնակում Մարկոն ինձ սովորեցրեց սիրել, և այն ամենը, ինչ ես գիտեի «կյանքի» մասին՝ տիկնիկներին հագուստ հագցնելը, «Մոնոպոլիա» խաղի դաշտն հավաքելն ու սպասավորին հանձնելը, մի կողմ դրեցի։ Ընկերուհիներիս այլևս նամակ չէի գրում։ Շաբաթներ էր տևում մինչև Ալանի կանոնավոր նամակներին մի պատասխան էի գրում և դեռ հետո էլ արհեստավարժի անասելի հավակնությամբ մտմտում էի՝ արդյոք դրանք սիրող մարդու նամակնե՞ր են, թե՝ ոչ։ Հետո մտածում էի, որ իր ուժերից, հատկապես փորձառությունից վեր է ճիշտ դատողություն անելը։

Ես ապշում էի, թե ինչ կատարյալ հանգստությամբ էր Մարկոն իրեն պահում ծնողներիս ու մեր ընկերների մոտ։ Ու քանի որ նա ցույց էր տալիս, թե բացարձակապես ոչինչ չի եղել, ես էլ էի ձևացնում, թե ոչինչ էլ չի եղել։ Նա հորս ու մորս մոտ ոչինչ չէր ձևացնում, պարզապես այնպեսին էր, ինչպիսին կար։ Ամեն ինչ նույնն էր նաև նրա կնոջ ներկայությամբ։ Ես ինքնամոռաց տագնապով էի սպասում մեր առաջին հանդիպմանը։ Գիտեի, որ իր սովորության համաձայն կշոյի ձեռքս կամ կանացի թովիչ քնքշանքով կհամբուրի այտս։ Բայց շաբաթ օրը, երբ մտա տուն և զգացի նրա օծանելիքի բույրը, տեսա բոլորին միասին, նրան՝ մորս դիմաց նստած, Ջենովայում գտնվող իրենց ընտանիքի մասին խոսելիս, Մարկոյին՝ հորս կողքին, մյուս զույգին, այնքան թեթև ու անհոգ առաջ անցա, որ նույնիսկ չհասցրի էլ այլայլվել։ Ինչ-որ մեկն ասաց. «Ահա, վերջապես մեր Ջիլին»։ Լսում էի, թե ինչպես էր մայրիկն ասում՝ «Շվեդի հետ ձիարշավարան էր գնացել, չեմ պատկերացնում, թե Փերն ինչպես է կարողանում դիմանալ. անցյալ գիշեր մինչև ժամը երեքը պարում էին»։ Իսկ Մարկոն, որ քսանինը տարեկան էր (Դեկտեմբերի 1, Աղեղնավոր, հովանավոր՝ Յուպիտեր), ասում էր. «Ահա թե ինչ է նշանակում երիտասարդ լինել»։ Հայրս դիմեց Մարկոյին՝ «Իսկ անցած գիշեր ժամը քանիսի՞ն ես քնել»։ Եվ Էլեոնորան, որ փափուկ ու թմբլիկ ոտքերը խաչած նստած էր, քնքշորեն բռնեց ձեռքս, ու մենք համբուրվեցինք։

Էլեոնորայի մաշկի բույրն անցավ ռունգերովս, զգացի նրա վարսերի հոտը, որ երբեք չպիտի մոռանայի։ Մենք սկսեցինք խոսել ինչ-որ կոշիկներից, որ իր զարմուհին էր ուղարկել Միլանից։ Շուրջս մի բան էր կատարվում, որ երբեք չէի կարող պատկերացնել։ Ես և Մարկոն, ինչպես որ կայինք, կարծես թե գոյություն չունեինք, ոչ մի շփոթվածություն, ոչ մի հուզմունք։

Գաթիներն ամեն շաբաթ, ուղիղ ժամը տասնմեկին և միշտ լուրջ հագուկապով, գնում էին կաթոլիկ եկեղեցի ժամերգության։

Աֆրիկյան շատ բնակավայրերի պես Կաթանգայում ևս սպիտակամորթ կանայք քիչ էին, և մայրս ավելի ուրախ էր, որ ժամանակս ամուսնացած երիտասարդների հետ էի անցկացնում և ոչ թե Է. Վիլ ելումուտ անող օտարականների։ «Նրանք փորձառու են», - ասում էր մայրս։ «Ի տարբերություն երիտասարդների ու ամուսնացած մարդկանց, նրանց հետոն քիչ է հետաքրքրում։ Կորցնելու ոչինչ չունեն, այսօր այստեղ են, վաղը՝ մի ուրիշ տեղ, իսկ հաջորդ շաբաթ կարող են առհասարակ հեռանալ երկրից։ Ես նրանց չեմ մեղադրում։ Այո, համամիտ եմ, որ աղջիկը պիտի ճանաչի աշխարհը, բայց այնքան հիմար չլինի, որ գլուխը կորցնի, պատասխան տալու մասին էլ պետք է մտածի»։ Կարծես թե մոռացել էր, որ հենց ինքը չուզեց ինձ Յոհաննեսբուրգում Ալանի հետ թողնել։ «Նա տանը շատ լավ ընկեր ունի, պարկեշտ երիտասարդ է, այնքան սիրալիր է հետը, բայց ավելի լավ է աչքս վրան լինի և ձեզ պես երիտասարդ զույգերի հետ անցկացնի ժամանակը»։ Եվ ինչպես միշտ Փերին՝ այդ շվեդին նկատի ուներ, թեև լավ գիտեր, որ «նա Ջիլի երազանքը չէ»։ Իմ կարծիքով Փերին դա ձեռ էր տալիս։ Եթե ես ոչ մեկինը չէի, ուրեմն սիրո ազատ առարկա էի բոլորի համար, և ամեն ոք կարող էր մտածել, որ պարզապես ուշադրություն դարձնելու համար կարող է սիրահետել ինձ։ Կարծես թե հատուցեին՝ եթե ոչ մեկի սիրելին չէի. ապա բոլորի ցանկալին էի։ «Անշուշտ, դու գերադասում ես Ջիլի հետ պարել»,– ասում էր երիտասարդ բելգուհին՝ ձևացնելով, թե վիրավորվում է։ Ես և նրա ամուսինը Օ. Ռիլեյզի ամենահայտնի չա-չա-չայի զույգն էինք։ Հետո իր մայրենի լեզվով ինչ-որ բան էր շշնջում կնոջ ականջին, ու սա հռհռում էր և խփում ամուսնու ձեռքին։

Եթե Միրելի ամուսինն ու ես պարահրապարակում էինք հայտնի, ապա ես ու Մարկոն հայտնի էինք սքվաշի դաշտում։ Սա միակ վայրն էր, ուր կարգին աչք ունեցողը գլխի կընկներ մեր սիրախաղը։ Շաբաթներն անցնում էին, և մեր սիրո խորանալուն համընթաց ավելի ու ավելի էր կայանում մեր խաղը։ Տնակի կտուրն հարվածող անձրևի ձայնին հետևելու Մարկոյի խորհուրդը նույնքան օգտակար էր խաղի ժամանակ։ Երբեմն նույնիսկ երկրպագուներն ու խաղացողների կանայք իրենց ծափերով ընդհատում էին մեր խաղը։ Ես հետևում էի Մարկոյի հուզված, քրտինքից փայլող դեմքին և, ինչպես անկողնում, հիանում նրա մկանների թրթիռով։ Եվ երբ նա իր վրա էր վերցնում հարվածը կամ պարտության էինք մատնում մյուս զույգին, Մարկոն գրկում էր ուսերս, ծիծաղում, [[իտալերեն]] գովում էր ուրիշների մոտ ու [[անգլերեն]]ով ասում՝ «Դու խելոք աղջիկ ես, չէ՞»։ Եվ միայն ես և նա գիտեինք, թե դա ինչ է նշանակում։ Ես սիրում էի նրա պայծառ ու զրնգուն ծիծաղը, նրան ու այն ամենը, ինչ գիտեի նրա մասին. սիրահարվել էր զարմուհուն, երբ նրանց ընտանիքի հետ Աբրուզի լեռներում հանգստանում էր, եթե շինարարության ղեկավարն ինքը լիներ, Ցոմբիի ճանապարհն այլ կերպ կնախագծեր («Բայց ես հարգում եմ հորդ, նրա հետ հաճելի է աշխատելը»), արևից պաշտպանվելու համար իտալական մանկական քսուք էր օգտագործում...

Մեծահասակների միամտությունն ինձ ապշեցնում էր։ Նրանք խաղի մեջ էին մտել, մինչդեռ ես արդեն դադարեցրել էի խաղը։ Նրանց կողքին սկսել էի ինքնավստահ լինել։ Ես ինքնավստահ էի, հանդուրժող ինքնավստահությամբ էի վերաբերվում նաև հեռվում գտնվող Ալանին։ «Տեսնես ի՞նչ կանի, եթե իմանա իմ, զոլավոր վարագույրներով տնակի, ուրախ պահակի, թեյադրամի, թաց հողից բարձրացող երկրի շնչառության մասին»,– հարցնում էի Մարկոյին։ Մարկոն լրջորեն պատասխանում էր՝ «Սարսափելի կտխրի»։

«Իսկ եթե Էլեոնորան իմանա՞»։

Մարկոն պատասխանեց լայն, համոզված ժպիտով, միաժամանակ հայրական քնքշությամբ շոյելով այտս. «Նրան դուր չի գա, բայց այ, տղամարդու դեպքում խնդիրն այլ է»։ Իրեն պատկերացրեց Էլեոնորայի դերում՝ բավական սառնասիրտ դիմախաղով, ինչպես միշտ նստած, ընդունեց լուրն ու գրեթե չտարակուսեց՝ ելնելով այն հաստատ համոզումից, որ տղամարդիկ առհասարակ այդպիսին են։ «Ինձ միշտ սարսավւելի հետաքրքրել են այն մարդիկ, որոնց մասին բամբասել են, կամ իմացել ենք, որ սիրեկաններ ունեն։ Սիրում եմ խոսել այդ մասին։ Երբ տղամարդն իմանում է, որ կինը սիրեկան ունի, առանց փող կամ որևէ բան վերցնելու հեռանում է տնից, շաբաթներով նրա տեղն անգամ չեն իմանում»։ Եվ Մարկոն ձևացրեց, թե լռելյայն հեռանում է։ «Դե, իսկ եթե պարզվի, որ Էլեոնորան ինչ որ մեկն ունի... ես կգժվեմ»։

Ես լսում էի այդ հնաբույր պատմությունն ու հրճվում ներկայացման երանգներով ու մանրամասնություններով, իսկ նա, ինչպես միշտ, սիրալիր ժպտալով տեղից վեր կացավ, մոտեցավ Չիանթիի շշին ու մի բաժակ լցրեց իրեն։ Տնակում միշտ մի շիշ գինի էր պահում։ Ես երբեք չէի խմում, բայց բերանիս մեջ զգում էի գինու մետաղե համը։

Այդ երեկո մեքենայի մեջ ասաց, որ ինձ հաճելի անակնկալ է սպասվում։ Միտքն այլևս հանգիստ չէր տալիս, և պառկած շարունակ հարցուփորձ էի անում։ «Չենք գնա, մինչև չասես»։ «Այ հիմա մի հատ կշրխկացնեմ, նոր կիմանաս»։ Իսկ անակնկալը ծրագիր էր։ Հավանական էր, որ շինարարական ինչ-որ ընկերության հետ հանդիպելու համար հորս հետ գնային Քասայ։ Դժվար չէր հայրիկին համոզել, որ ինձ էլ տաներ հետը, և եթե Մարկոն կարողանար Էլեոնորային մենակ թողնել, դա գրեթե նույնն էր, ինչ մենք երկուսով ճամփորդեինք։

- Դու առանձին սենյակ կվերցնես, չէ՞,– հարցրեց Մարկոն։

Ես ծիծաղեցի։

- Ինչ է, քեզ թվում է, թե հայրիկի հետ նույն սենյակու՞մ եմ քնելու։

- Թերևս Իտալիայում թույլ չտային, որ աղջիկն հյուրանոցում առանձին սենյակ ունենար։

Հետո Մարկոն սկսեց ուրիշ բաներից խոսել։ «Էլեոնորան վատ է տանում ճամփորդությունը։ Մանավանդ որ ճանապարհները լավը չեն, Աստված գիտե, թե ինչ կարող է լինել։ Չէ, ամեն ինչ կարգին է, ես նրան կասեմ, որ այդ ճամփորդությունը նրան հաճույք չի պատճառի»։ Այն գայթակղիչ հեռանկարից, որ մի քանի օր ու թերևս գիշեր մենք միասին էինք լինելու, շարունակ հաճույքից ծիծաղում էինք, շատախոսում և համբուրվում։ Լեզուս ծանրացել էր, կարծես գինի խմած լինեի։


Մարկոն բավական լավ էր խոսում անգլերեն։ Նրա օգտագործած դարձվածներն ինձ ծանոթ էին։ Նա երբեք ''գժվելը'' բարկանալ իմաստով չէր գործածում։ Երբ ասում էր «կգժվեմ», հենց դա էլ նկատի ուներ, թեև մենք անգլիախոսներս այլ իմաստ էինք դնում։ Այդ գիշեր, ուրիշ գիշերներ էլ, ես երկար մտածեցի այդ մասին։ Նա ուզում էր ասել, որ կխելագարվի։ Եթե Էլեոնորան ուրիշ մեկն ունենար, Մարկոն խանդից կխելագարվեր։ Նա ինձ այդպես պատասխանեց, որովհետև իրոք ազնիվ էր, մյուս մեծերի նման չէր։ Ինչպե՞ս էր ասում՝ «Հայրդ լավ մարդ է, ճիշտ է՝ շինարարությունից այնքան էլ լավ գլուխ չի հանում, բայց դե լավ մարդ է, գիտե՞ս»։

Մարկոն սիրում էր ինձ։ Ես նրա գանձն էի, ուրախությունը, և իտալերենով ասված ինչ-որ գեղեցիկ բաներ։ Դա այդպես էր, նա շատ–շատ երջանիկ էր ինձ հետ։ Ես տեսնում էի։ Ես չգիտեի, որ կարելի էր այդքան երջանիկ լինել, Ալանն էլ չգիտեր։ Համոզված էի, որ եթե Մարկոյին չհանդիպեի, այդպես էլ չէի իմանա։ Երբ տնակում էինք լինում, ամբողջ ժամանակ նրան էի նայում, նույնիսկ երբ ննջում էինք, կոպերիս կիսախուփ ճեղքից հետևում էի նրա շնչառությանը, նրբագեղ ռունգերին՝ արևախանձ ու սև աղվամազով ականջներին, որ լույսի շողից թափանցիկ էին դառնում։ Մարկոն՝ Էլեոնորայի ամուսինը քնած ժամանակ գեղեցիկ էր։ Բայց նա արթուն էր։ Ես սիրում էի հենվել նրա ոտնաթաթերին ու հետևել, թե ինչպես է բերանի անկյուններում ժպիտ հայտնվում և ինչպես են մարմնի ինչ-որ մասում պրկվում մկանները։ Երբեմն նաև խոսում էր՝ անունս էր տալիս, բայց ինձ չէր թվում, թե լսում է իր խոսքը։ Իսկ հետո երկար, բաց աչքերով պառկում էր, բայց չէր նայում, որովհետև կարիք չկար, ես այնտեղ էի։ Հետո վեր էր կենում, վառում ծխախոտն ու ասում. «Ես երազում էի...չգիտեմ... դա մի ուրիշ աշխարհ էր»։

Իսկ իմ հետ անհասկանալի մի բան էր կատարվում, մանկությունից հետո մտնում էի մի աշխարհ, որի հետ դժվար էր համակերպվել, ինչպես համակերպվել էին մյուս մեծերը, նա, իսկ ես ուրիշ ոչ մի տեղ, ուրիշ ոչ մի աշխարհում այդ անդորրն ու ուրախությունը գտնելու կարիք չունեի։ Իմ հետ նա փախչում էր այդ աշխարհից, իսկ ես նրա հետ մտնում էի այդ աշխարհը։ Այս ամենը ես հետո, կանաց–կամաց էի հասկանալու։ Ես դեռ այնքա՜ն բան չգիտեի։

Գրեթե ամեն օր տեսնում էի Էլեոնորային։ Նա սիրում էր ինձ։ Նա այն կանանցից էր, ովքեր սեփական երեխաների բացակայությունը լրացնում են՝ իրենց շրջապատելով կրտսեր քույրերով ու զարմուհիներով։ Ես երբեք ինձ մեղավոր չէի զգում նրա առջև։ Այնուամենայնիվ մտածում էի, թե որքան սարսափելի է տեր դառնալ այն մտերմությանն ու քնքշանքին, որ օրենքով ուրիշ կնոջ է պատկանում։ Էլեոնորայի մտքերից, նրա գլխի չընկնելու հիմարությունից ես նյարդայնանում էի։ Որքան հիմար պետք էր լինել ասելու համար, որ Մարկոն անցյալ օրն էլ մինչև ուշ գիշեր շինարարությունում է եղել, նա այնքան բարեխիղճ է, և նման բաներ։ Մի՞թե ես Մարկոյի հետ չէի, երբ ինքն ինչպես միշտ մակարոն էր դրել փուռն ու մի քիչ էլ այրել։ Իսկ ինքը միայն տհաճություն էր պատճառում մեզ. «Պիտի գնամ, Էլեոնորային կինո պիտի տանեմ, շաբաթներով տնից դուրս չի գալիս։ Իտալիա ուղարկվող ծանրոցների վերջին օրն է։ Ուզում է, որ Նոր տարվա ծանրոցները միասին պատրաստենք, դե գիտես, Էլեոնորայի համար դա շատ կարևոր է»։ Հետո Էլեոնորայի հորաքույրը եկավ Իտալիայից։ Շարունակ ընթրիքներ ու ճաշկերույթներ էին կազմակերպում, որոնց միայն իտալախոս հյուրերի էին հրավիրում, որովհետև սինյորան անգլերեն չէր խոսում։ Հիշում եմ՝ մի շաբաթ օր մայրիկիս դրդմամբ վերցրի նրա պատրաստած պաղպաղակն ու գնացի նրանց տուն։ Բոլորը նստած էին շոգ պատշգամբում, մի խմբում երեխաներով շրջապատված այդ կինն էր, իսկ Մարկոն տղամարդկանց հետ էր։ Արձակած փողկապը կախված էր վերնաշապիկի օձիքից (Էլեոնորան ստիպել էր, որ կոստյում հագնի)։ Շրթունքների արանքում տարուբերելով ատամփորիչը՝ խոսում էր ու ծխախոտի մոխիրը թափում Էլեոնորայի փայփայած կակտուսի վրա։

Այդ երեկո տնակում նա դարձյալ ասաց. «Աստված իմ, չեմ ուզում արթնանալ... կարծես թե երազ լինի»։ Մեր ժամադրավայրում նա անսպասելի հայտնվեց, հմայիչ ձկնորսի պես հայտնվեց մթության միջից. հագին կիպ ջինս էր, իսկ բոբիկ ոտքերին՝ սպորտային կոշիկներ։

«Ես երբեք չեմ եղել Եվրոպայում,– ասաց Մարկոն։ -Այնպես եմ ուզում, որ միասին Պիմոնտ գնանք, քեզ տանեմ այն գյուղը, ուր հայրս է ծնվել։ Մենք կբարձրանանք եկեղեցու պատերով և, երբ հասնենք գագաթին, կշրջվենք և հեռվում կտեսնես Մոնտե Բիանկոն։ Դու երբևէ սոխակների դայլայլ լսած կաս, հը՞, լսե՞լ ես։ Կգնանք տանձի այգի ու կլսենք սոխակների երգը։ Քեռուս այգին է»։

Մտքիս մեջ շարունակ հարցեր էին. «Դու դեռ կխելագարվե՞ս։ Իսկ հիմա՞։ Հիմա՝ երկու ամիս, մեկ շաբաթ, վեց ամիս անց է՞լ։ Դու հիմա է՞լ կխելագարվես»։ Բայց ընդամենը կարողացա հարցնել՝ «Դու դեռ կխելագարվե՞ս»։

– Երբ գնանք Իտալիա, Էլեոնորան միառժամանակ մոր և մորաքույրների հետ Պիզայում է մնալու,– ասաց նա։

Ես գիտեի, մայրս ասել էր, որ նա Պիզա է գնալու, որովհետև ի տարբերության Միլանի և Հռոմի բժիշկների, այնտեղ ընտանեկան մի ծեր բժիշկ կար, որը համոզված էր, որ Էլեոնորան մի օր երեխա ունենալու է։

- Եթե հանկարծ Ալանը հայտնվի, ի՞նչ կանես,– հարցրի ես։

Բայց Մարկոն այնպիսի ինքնագոհ զգացական հայացք գցեց վրաս, որ երկուսս էլ փռթկացինք։

Մենք սկսեցինք Էլեոնորայի համար մի սիրային արկած մոգոնել։ Որպես զոհ ընտրեցի Փերին, ոչ միայն նրա համար, որ նա մեր շրջապատի ամենաներկայանալի ամուրին էր, այլ նաև՝ համոզված էի, որ սա տարիքով փոքր միակ երիտասարդն էր, որին Էլեոնորան կարող էր նաև մայրություն անել։ Համ էլ Փերը, որը ոչ մեկը չուներ (տեղացի գեղեցկուհի պոռնիկներից բացի, որոնք հրաշալի էին մեկ ժամ տևող անձրևի համար), կարող էր երջանիկ զգալ Էլեոնորային նվաճելու համար։ Ես ուսումնասիրում էի Էլեանոբայի բարեմասնությունները՝ կիսագուլպաներից հետո երևացող ոտքերի ձիգ ու ողորկ մաշկը, կուրծքը, որ հոգոց հանելուց միշտ թրթռում էր (կանանց այդպիսի տեսակ կա)։ Բայց Էլեոնորան կարծես գլխի էլ չէր ընկնում, որ Փերն իր ճանապարհին էր (մեր տանը, Օ. Ռիլեյզում), և նույնքան էլ Փերն էր անտեղյակ իր առջև բացված հնարավորությունից։

Ես այդպես էլ չկարողացա հարցս տալ։ Ես և Մարկոն շարունակում էինք խաբել մյուսներին և միմյանց սիրել տնակում, որի տանիքը կեսօրվա կիզիչ արևից հետո, անձրևի ժամանակ տարօրինակ ճայթճայթոց էր հանում։

Ցոմբին աքսորից վերադարձավ, հեռագրատան առջևի հրապարակում զինվորներ էին հայտնվել, իսկ ճանապարհի շինարարությունն ամեն տեսակի դժվարությունների առջև էր կանգնել։

Օրվա վերջում մտահոգ ու ջղագրգիռ, ուժասպառ ու լարված Մարկոն գալիս էր տնակ ու վազքուղին նոր հատած մարզիկի պես փռվում էր մահճակալին։ Հայրս նյարդայնանում էր ու չգիտեր շինարարությունը շարունակի, թե՝ ոչ։ Էլեոնորան նյարդայնանում էր, ուզում էր վերադառնալ Իտալիա։ Ես և Մարկոն սիրում էինք իրար, և երբ Մարկոն բացում էր աչքերը, սթափվում էր ու հիշում ճանապարհի, հորս ու Էլեոնորայի մասին, ասում էր. «Վա՛յ, ի սեր Աստծո, ինչու՞ է այս ամենը երազ...»։

Ես էլ էի նյարդայնանում։ Գանգատվում էի մորս. «Այս Գաթիներն ի՜նչ տաղտկալի են, մանավանդ այդ կին Բուդդան»։

Ես սարսափում էի այն մտքից, որ մի օր Էլեոնորան իր հոգոցներով ու փափկասուն ձեռքով կմոտենա ու կասի. «Սա առաջին անգամը չէ, Մարկոն հաճախ է այդպիսի բաներ թույլ տալիս իրեն, այնպես որ, իմ փոքրիկ Ջիլի, մի հուզվիր։ Ես ամեն ինչ գիտեմ»։

Իսկ ես ու Մարկոն շարունակում էինք սիրել միմյանց, մենք հայտնվել էինք երանելի մի վիճակում, ուր մեր երկուսից բացի ուրիշ ոչինչ գոյություն չուներ։ Ո՛չ ճանապարհները, ո՛չ միջցեղային կռիվները, ո՛չ ամուսնությունը, ո՛չ էլ ուրիշների մեղադրանքներն ու ապրումները չէին խաթարում այն քաղցր ու թովիչ երազը, որին ամեն անգամ, թեև տխրությամբ, վերադառնում էր Մարկոն։

Էլեոնորան ինձ այդպես էլ չասաց այն խոսքերը, որոնցից շատ էի սարսափում։ Փոխարենը մի օր խորհրդավոր զգուշավորությամբ, ինչպես առհասարակ այդպիսի բաներն ասում են տարեց կանայք, մայրս ասաց. «Էլեոնորան, մեր սիրելի Էլեոնորան երեխա է ունենալու։ Ամուսնության վեցերորդ տարում, առանց Պիզա գնալու և ընտանեկան բժշկին դիմելու»։

Այո, Է. Վիլի անձրևների ժամանակ, մինչ ես ու Մարկոն ամեն երեկո տնակում սիրում էինք միմյանց, իսկ տեղացիներն իրենց համար անձրևի տևողությամբ մի աղջիկ էին գտնում, Էլեոնորան հղիացել էր։

Տարիներ են անցել։

Խեղճ Մարկո, հիմա ատամփորիչը ձեռքին Միլանում կամ Ջենովայում նստած է շաբաթօրյա ընթրիքի սեղանի առջև՝ շուրջը Էլեոնորայի երեխաներն են, նրա քույրերն ու եղբայրները, քեռիներն ու մորաքույրները։

Իսկ ես երբեք չեմ արթնացել այն երազից։ Յոթ տարի է ամուսնացած եմ և այդ ընթացքում քանի սիրեկան եմ ունեցել, միայն ես գիտեմ։ Շա՜տ, եթե հաշվելու լինեմ նաև կարճատև արձակուրդային արկածները։

Իմ երազը մի ուրիշ աշխարհում է, ուր քամին երբեք ավելի սառը չէ, քան շուրթ–շրթի համբուրվող երկուսի շնչառությունը։

[[Կատեգորիա:Նադին Գորդիմերի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12737</id>
      <timestamp>2013-01-09T18:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37282">[[Պատկեր:Nadine Gordimer 01.JPG|250px|thumb|left|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Նադին Գորդիմր]]ի '''«Անձրևի թագուհին»''' ստեղծագործությունը՝ [[Լիլիթ Գալստյան]]ի թարգմանությամբ:

== Անձրևի թագուհին ==

Այդ ժամանակ մենք Կոնգոյում էինք ապրում, ես տասնինը տարեկան էի։ Քսաներորդ տարեդարձս նշելու էինք Օ. Ռիլեյզում՝ Գաթիների, Մ. Նյուվենհայսների և հայրիկիս շինարարության կառավարչի հետ։ Հայրս մի մայրուղի էր կառուցում, որով կառավարական ավտոշարասյուներն ու պատվիրակությունները Էլիզաբեթվիլից հասնելու էին Ցոմբիի նստավայր։ Հիմա այնտեղ Լամամբաշին է ապրում, Ցոմբին աքսորում մահացավ։ Բայց այն ժամանակ փող շատ ունեին ու հորս Հարավային Աֆրիկայից հրավիրել էին ու լիազորել, որ իր ընտրությամբ մասնագետներ հավաքի։ Գաթիներն իտալացիներ էին, մի երիտասարդ էլ կար, որ շվեդ էր։ Ընկերոջս՝ Ալանի համար չէի ուզում թողնել Յոհաննեսբուրգը։ Բայց ինչ-որ տղայի պատճառով ինձ մենակ թողնելու գաղափարն այնքան էլ մորս սրտով չէր, և նա ինձ ասաց. «Ուզում եմ անկեղծ լինել։ Երիտասարդ աղջկա համար դա չափից ավելի գայթակղիչ իրավիճակ է։ Հետո որևէ մեկին ինձնից բացի չեմ կարող մեղադրել»։

Տարիքիս համեմատ չափից ավելի խակ էի ու տեղի տվեցի։ Էլիզաբեթվիլում անելու շատ բան չունեի։ Բելգիացի կանանց հետ ծանոթացա, որոնք ինձնից ընդամենը մի քանի տարի էին մեծ։ Առավոտները նրանց հետ սուրճ էի խմում։ Մայրս խնդրել էր, որ հետս [[ֆրանսերեն]] խոսեին, չէր ուզում, որ այդ վեց ամիսներն ամբողջությամբ անիմաստ անցնեին։ Նրանցից մեկն ինձ շոկոլադի մուս պատրաստել սովորեցրեց, մի ուրիշի օգնությամբ շրջազգեստ կարեցի և, ինչպես տարիներ առաջ համադասարանցի ընկերուհիներիս, նրանց հետ էլ ողջ օրը հռհռում էի։

Երեկոյան բոլորը հավաքվում էին Օ. Ռիլեյզում, իսկ ետմիջօրեին, երբ փոքբ-ինչ զովանում էր, սքվաշ էինք խաղում՝ անշուշտ միայն մեր շրջանակի երիտասարդների հետ։ Ես սովորաբար շվեդի և Մարկո Գաթիի հետ էի խաղում։ Նրանք հենց շինարարությունից էլ գալիս էին։ Էլեոնորա Գաթին միջերկրականի այն կանանցից էր, ովքեր ոչ մի ուրիշ սեռի չեն պատկանում, տարբեր են բոլոր մյուս կանանցից։ Նրան չես կարող պատկերացնել նույնիսկ վազելիս կամ էլ կռացած գետնից ինչ-որ բան բարձրացնելիս։ Նրանից միայն անդորր ու խաղաղություն է հորդում։ Իսկ շրջազգեստի քառակուսի բացվածքից առինքնող ճերմակ կուրծքը, մատանիներով ու ոսկեզօծ ժամացույցով զարդարված քնքուշ ձեռքը, մուգ և առատ մազերի տարօրինակ մեղրագույն փայլը ավելի էին ընդգծում նրա դալուկ մաշկը։ Շվեդն ամուսնացած չէր։

Խաղից հետո Մարկո Գաթին թենիսի աստղի պես սրբիչը գցում էր պարանոցին, իսկ թխացած դեմքին քրտինքի կաթիլներ էին պսպղում։ Շվեդը կարմրամաշկ էր ու պզուկոտ։ Հևալիս Մարկոյի ճերմակ ատամնաշարը բացվում էր, և երևում էր միակ ոսկե ատամը։ Ինձ թվում էր, որ բոլոր մեծերն ինչ-որ խնդիրներ ունեին իրար հետ և խուսափում էին միմյանցից։ Սովորաբար Մարկոն ինձ տուն էր ուղեկցում ու հաճախ ներս գալիս՝ հայրիկի հետ մի բան խմելու ու շինարարության մասին խոսելու։ Նա սովորություն ուներ, երբ մի խրթին հարցի էր անդրադառնում, ժպտում էր և ձեռքը վերնաշապիկի ճեղքից ներս տանելով՝ շոյում էր կուրծքը։ Վերնաշապիկի տակից երևում էր մկանուտ կրծքավանդակի սև մազերի մեջ թաղված ոսկե շղթան։ Հայրս ինքնագոհ ասում էր. «Նրանից օպերային լավ տենոր դուրս կգար, չնայած իր գործն էլ վատ չի անում»։

Ես երբեք չէի եղել օպերայում, դա իմ սերնդի բանը չէր։

Բայց, ամեն երեկո, երբ տուն մտնելուց և հորս հետ գարեջուր խմելուց առաջ Մարկոն սկսեց համբուրել ինձ, ես որոշեցի փաստի առաջ կանգնեցնել նրան. «Ինչ մազալու է, չէ՞, հիմա մտնելու ենք սենյակ և կանգնենք ուղիղ հորս առջե»։ «Փոքրիկս, դու այնքան լավիկն ես, որ դժվար է դիմադրել»։

Տարվա այդ եղանակին այնտեղ ամեն երեկո անձրև էր գալիս։ Հանկարծակի հայտնված քամին ցրում էր գաղջ օդն ու ցեխակոլոլ թղթերը խցկում ցանկապատների արանքները։ Ուղիղ տասնհինգ րոպեից, կարող էիր ժամացույցին նայել, այնպիսի տեղատարափ անձրև էր թափվում, որ պատուհանից գրեթե ոչինչ չէր երևում և, ինչպես արձագանքող դահլիճում, լսելի լինելու համար պիտի բղավեիր։ Սովորաբար անձրևը մեկ ժամ էր տևում։ Մի երեկո էլ տուն գնալու փոխարեն ճանապարհվեցինք շինարարության կողմը, այն տնակը, որ ինժեներներից մեկի համար էր նախատեսված, բայց այդպես էլ անբնակ էր մնացել։ Բոլորը գերադասում էին քաղաքում ապրել։ Մուտքի մոտ Մարկոն բղավեց. «Գիտե՞ս Կոնգոյում ինչ են ասում։ Երբ անձրև է գալիս, շուտ մի աղջիկ գտիր ու մինչև կտրվելը տար տուն»։

Տնակը կարծես փոքրիկ բնակարան լիներ՝ բոլոր հարմարություններն ուներ։ Նույնիսկ բաղնիք կար։ Մարկոն բարձրահասակ չէր (իսկ ընկերուհիներիս հետ որոշել էինք, որ վեց ֆութից պակաս տղայի վրա չէինք էլ նայելու), բայց մարզիկի հրաշալի ձիգ ոտքեր ուներ՝ ամբողջությամբ ծածկված սև, կոշտ մազերով, որ միշտ ծակծկում էին։ Մենք երկուսս էլ դարձել էինք մի անծանոթ թովչանքի գերին։ Այդպիսի բան մտքովս անգամ չէր կարող անցնել։

Հաջորդ օրը ետմիջօրեին, երբ ինձ թվաց, թե Մարկոն ինձ ուղիղ տուն է ճանապարհում, նախքան կհասցնեի մտածել, բերանիցս դուրս թռավ. «Ինչ է, տնակ չե՞նք գնալու»։
«Իմ խեղճ աղունիկ, քիչ էր մնում հուսահատվեի՞ր»։ Նա ծիծաղեց, կանգնեցրեց մեքենան, երկար ու քնքուշ համբուրելով ականջներս ու շրթունքներս՝ ասաց. «Լավ, ուրեմն տնակ ենք գնում»։

Ամեն աշխատանքային օր ետմիջօրեին տնակ էինք գնում։ Նա կիրակի օրերը չէր աշխատում, իսկ կանայք գնում էին սքվաշի ակումբ։ Տեղացի պահակն արդեն ձեռքով էր անում մեզ, երբ տեսնում էր տնակին մոտեցող մեր մեքենան։ Նա գիտեր, թե ես ում աղջիկն եմ։ Մարկոն մի քանի խոսք էր փոխանակում հետն ու օրը մեջ մի քիչ փող դնում գրպանը։ Սկզբում ես շվարած կանգնում էի՝ մտածելով, թե ինչ պիտի անեմ, բայց Մարկոն, ինչպես հետո հասկացա, կյանք տեսած մարդու ինքնավստահությամբ հանգստացնում էր ինձ. «Ծերուկը լավ մարդ է, ընկերս է»։

Այդ տնակում Մարկոն ինձ սովորեցրեց սիրել, և այն ամենը, ինչ ես գիտեի «կյանքի» մասին՝ տիկնիկներին հագուստ հագցնելը, «Մոնոպոլիա» խաղի դաշտն հավաքելն ու սպասավորին հանձնելը, մի կողմ դրեցի։ Ընկերուհիներիս այլևս նամակ չէի գրում։ Շաբաթներ էր տևում մինչև Ալանի կանոնավոր նամակներին մի պատասխան էի գրում և դեռ հետո էլ արհեստավարժի անասելի հավակնությամբ մտմտում էի՝ արդյոք դրանք սիրող մարդու նամակնե՞ր են, թե՝ ոչ։ Հետո մտածում էի, որ իր ուժերից, հատկապես փորձառությունից վեր է ճիշտ դատողություն անելը։

Ես ապշում էի, թե ինչ կատարյալ հանգստությամբ էր Մարկոն իրեն պահում ծնողներիս ու մեր ընկերների մոտ։ Ու քանի որ նա ցույց էր տալիս, թե բացարձակապես ոչինչ չի եղել, ես էլ էի ձևացնում, թե ոչինչ էլ չի եղել։ Նա հորս ու մորս մոտ ոչինչ չէր ձևացնում, պարզապես այնպեսին էր, ինչպիսին կար։ Ամեն ինչ նույնն էր նաև նրա կնոջ ներկայությամբ։ Ես ինքնամոռաց տագնապով էի սպասում մեր առաջին հանդիպմանը։ Գիտեի, որ իր սովորության համաձայն կշոյի ձեռքս կամ կանացի թովիչ քնքշանքով կհամբուրի այտս։ Բայց շաբաթ օրը, երբ մտա տուն և զգացի նրա օծանելիքի բույրը, տեսա բոլորին միասին, նրան՝ մորս դիմաց նստած, Ջենովայում գտնվող իրենց ընտանիքի մասին խոսելիս, Մարկոյին՝ հորս կողքին, մյուս զույգին, այնքան թեթև ու անհոգ առաջ անցա, որ նույնիսկ չհասցրի էլ այլայլվել։ Ինչ-որ մեկն ասաց. «Ահա, վերջապես մեր Ջիլին»։ Լսում էի, թե ինչպես էր մայրիկն ասում՝ «Շվեդի հետ ձիարշավարան էր գնացել, չեմ պատկերացնում, թե Փերն ինչպես է կարողանում դիմանալ. անցյալ գիշեր մինչև ժամը երեքը պարում էին»։ Իսկ Մարկոն, որ քսանինը տարեկան էր (Դեկտեմբերի 1, Աղեղնավոր, հովանավոր՝ Յուպիտեր), ասում էր. «Ահա թե ինչ է նշանակում երիտասարդ լինել»։ Հայրս դիմեց Մարկոյին՝ «Իսկ անցած գիշեր ժամը քանիսի՞ն ես քնել»։ Եվ Էլեոնորան, որ փափուկ ու թմբլիկ ոտքերը խաչած նստած էր, քնքշորեն բռնեց ձեռքս, ու մենք համբուրվեցինք։

Էլեոնորայի մաշկի բույրն անցավ ռունգերովս, զգացի նրա վարսերի հոտը, որ երբեք չպիտի մոռանայի։ Մենք սկսեցինք խոսել ինչ-որ կոշիկներից, որ իր զարմուհին էր ուղարկել Միլանից։ Շուրջս մի բան էր կատարվում, որ երբեք չէի կարող պատկերացնել։ Ես և Մարկոն, ինչպես որ կայինք, կարծես թե գոյություն չունեինք, ոչ մի շփոթվածություն, ոչ մի հուզմունք։

Գաթիներն ամեն շաբաթ, ուղիղ ժամը տասնմեկին և միշտ լուրջ հագուկապով, գնում էին կաթոլիկ եկեղեցի ժամերգության։

Աֆրիկյան շատ բնակավայրերի պես Կաթանգայում ևս սպիտակամորթ կանայք քիչ էին, և մայրս ավելի ուրախ էր, որ ժամանակս ամուսնացած երիտասարդների հետ էի անցկացնում և ոչ թե Է. Վիլ ելումուտ անող օտարականների։ «Նրանք փորձառու են», - ասում էր մայրս։ «Ի տարբերություն երիտասարդների ու ամուսնացած մարդկանց, նրանց հետոն քիչ է հետաքրքրում։ Կորցնելու ոչինչ չունեն, այսօր այստեղ են, վաղը՝ մի ուրիշ տեղ, իսկ հաջորդ շաբաթ կարող են առհասարակ հեռանալ երկրից։ Ես նրանց չեմ մեղադրում։ Այո, համամիտ եմ, որ աղջիկը պիտի ճանաչի աշխարհը, բայց այնքան հիմար չլինի, որ գլուխը կորցնի, պատասխան տալու մասին էլ պետք է մտածի»։ Կարծես թե մոռացել էր, որ հենց ինքը չուզեց ինձ Յոհաննեսբուրգում Ալանի հետ թողնել։ «Նա տանը շատ լավ ընկեր ունի, պարկեշտ երիտասարդ է, այնքան սիրալիր է հետը, բայց ավելի լավ է աչքս վրան լինի և ձեզ պես երիտասարդ զույգերի հետ անցկացնի ժամանակը»։ Եվ ինչպես միշտ Փերին՝ այդ շվեդին նկատի ուներ, թեև լավ գիտեր, որ «նա Ջիլի երազանքը չէ»։ Իմ կարծիքով Փերին դա ձեռ էր տալիս։ Եթե ես ոչ մեկինը չէի, ուրեմն սիրո ազատ առարկա էի բոլորի համար, և ամեն ոք կարող էր մտածել, որ պարզապես ուշադրություն դարձնելու համար կարող է սիրահետել ինձ։ Կարծես թե հատուցեին՝ եթե ոչ մեկի սիրելին չէի. ապա բոլորի ցանկալին էի։ «Անշուշտ, դու գերադասում ես Ջիլի հետ պարել»,– ասում էր երիտասարդ բելգուհին՝ ձևացնելով, թե վիրավորվում է։ Ես և նրա ամուսինը Օ. Ռիլեյզի ամենահայտնի չա-չա-չայի զույգն էինք։ Հետո իր մայրենի լեզվով ինչ-որ բան էր շշնջում կնոջ ականջին, ու սա հռհռում էր և խփում ամուսնու ձեռքին։

Եթե Միրելի ամուսինն ու ես պարահրապարակում էինք հայտնի, ապա ես ու Մարկոն հայտնի էինք սքվաշի դաշտում։ Սա միակ վայրն էր, ուր կարգին աչք ունեցողը գլխի կընկներ մեր սիրախաղը։ Շաբաթներն անցնում էին, և մեր սիրո խորանալուն համընթաց ավելի ու ավելի էր կայանում մեր խաղը։ Տնակի կտուրն հարվածող անձրևի ձայնին հետևելու Մարկոյի խորհուրդը նույնքան օգտակար էր խաղի ժամանակ։ Երբեմն նույնիսկ երկրպագուներն ու խաղացողների կանայք իրենց ծափերով ընդհատում էին մեր խաղը։ Ես հետևում էի Մարկոյի հուզված, քրտինքից փայլող դեմքին և, ինչպես անկողնում, հիանում նրա մկանների թրթիռով։ Եվ երբ նա իր վրա էր վերցնում հարվածը կամ պարտության էինք մատնում մյուս զույգին, Մարկոն գրկում էր ուսերս, ծիծաղում, [[իտալերեն]] գովում էր ուրիշների մոտ ու [[անգլերեն]]ով ասում՝ «Դու խելոք աղջիկ ես, չէ՞»։ Եվ միայն ես և նա գիտեինք, թե դա ինչ է նշանակում։ Ես սիրում էի նրա պայծառ ու զրնգուն ծիծաղը, նրան ու այն ամենը, ինչ գիտեի նրա մասին. սիրահարվել էր զարմուհուն, երբ նրանց ընտանիքի հետ Աբրուզի լեռներում հանգստանում էր, եթե շինարարության ղեկավարն ինքը լիներ, Ցոմբիի ճանապարհն այլ կերպ կնախագծեր («Բայց ես հարգում եմ հորդ, նրա հետ հաճելի է աշխատելը»), արևից պաշտպանվելու համար իտալական մանկական քսուք էր օգտագործում...

Մեծահասակների միամտությունն ինձ ապշեցնում էր։ Նրանք խաղի մեջ էին մտել, մինչդեռ ես արդեն դադարեցրել էի խաղը։ Նրանց կողքին սկսել էի ինքնավստահ լինել։ Ես ինքնավստահ էի, հանդուրժող ինքնավստահությամբ էի վերաբերվում նաև հեռվում գտնվող Ալանին։ «Տեսնես ի՞նչ կանի, եթե իմանա իմ, զոլավոր վարագույրներով տնակի, ուրախ պահակի, թեյադրամի, թաց հողից բարձրացող երկրի շնչառության մասին»,– հարցնում էի Մարկոյին։ Մարկոն լրջորեն պատասխանում էր՝ «Սարսափելի կտխրի»։

«Իսկ եթե Էլեոնորան իմանա՞»։

Մարկոն պատասխանեց լայն, համոզված ժպիտով, միաժամանակ հայրական քնքշությամբ շոյելով այտս. «Նրան դուր չի գա, բայց այ, տղամարդու դեպքում խնդիրն այլ է»։ Իրեն պատկերացրեց Էլեոնորայի դերում՝ բավական սառնասիրտ դիմախաղով, ինչպես միշտ նստած, ընդունեց լուրն ու գրեթե չտարակուսեց՝ ելնելով այն հաստատ համոզումից, որ տղամարդիկ առհասարակ այդպիսին են։ «Ինձ միշտ սարսավւելի հետաքրքրել են այն մարդիկ, որոնց մասին բամբասել են, կամ իմացել ենք, որ սիրեկաններ ունեն։ Սիրում եմ խոսել այդ մասին։ Երբ տղամարդն իմանում է, որ կինը սիրեկան ունի, առանց փող կամ որևէ բան վերցնելու հեռանում է տնից, շաբաթներով նրա տեղն անգամ չեն իմանում»։ Եվ Մարկոն ձևացրեց, թե լռելյայն հեռանում է։ «Դե, իսկ եթե պարզվի, որ Էլեոնորան ինչ որ մեկն ունի... ես կգժվեմ»։

Ես լսում էի այդ հնաբույր պատմությունն ու հրճվում ներկայացման երանգներով ու մանրամասնություններով, իսկ նա, ինչպես միշտ, սիրալիր ժպտալով տեղից վեր կացավ, մոտեցավ Չիանթիի շշին ու մի բաժակ լցրեց իրեն։ Տնակում միշտ մի շիշ գինի էր պահում։ Ես երբեք չէի խմում, բայց բերանիս մեջ զգում էի գինու մետաղե համը։

Այդ երեկո մեքենայի մեջ ասաց, որ ինձ հաճելի անակնկալ է սպասվում։ Միտքն այլևս հանգիստ չէր տալիս, և պառկած շարունակ հարցուփորձ էի անում։ «Չենք գնա, մինչև չասես»։ «Այ հիմա մի հատ կշրխկացնեմ, նոր կիմանաս»։ Իսկ անակնկալը ծրագիր էր։ Հավանական էր, որ շինարարական ինչ-որ ընկերության հետ հանդիպելու համար հորս հետ գնային Քասայ։ Դժվար չէր հայրիկին համոզել, որ ինձ էլ տաներ հետը, և եթե Մարկոն կարողանար Էլեոնորային մենակ թողնել, դա գրեթե նույնն էր, ինչ մենք երկուսով ճամփորդեինք։

- Դու առանձին սենյակ կվերցնես, չէ՞,– հարցրեց Մարկոն։

Ես ծիծաղեցի։

- Ինչ է, քեզ թվում է, թե հայրիկի հետ նույն սենյակու՞մ եմ քնելու։

- Թերևս Իտալիայում թույլ չտային, որ աղջիկն հյուրանոցում առանձին սենյակ ունենար։

Հետո Մարկոն սկսեց ուրիշ բաներից խոսել։ «Էլեոնորան վատ է տանում ճամփորդությունը։ Մանավանդ որ ճանապարհները լավը չեն, Աստված գիտե, թե ինչ կարող է լինել։ Չէ, ամեն ինչ կարգին է, ես նրան կասեմ, որ այդ ճամփորդությունը նրան հաճույք չի պատճառի»։ Այն գայթակղիչ հեռանկարից, որ մի քանի օր ու թերևս գիշեր մենք միասին էինք լինելու, շարունակ հաճույքից ծիծաղում էինք, շատախոսում և համբուրվում։ Լեզուս ծանրացել էր, կարծես գինի խմած լինեի։


Մարկոն բավական լավ էր խոսում անգլերեն։ Նրա օգտագործած դարձվածներն ինձ ծանոթ էին։ Նա երբեք ''գժվելը'' բարկանալ իմաստով չէր գործածում։ Երբ ասում էր «կգժվեմ», հենց դա էլ նկատի ուներ, թեև մենք անգլիախոսներս այլ իմաստ էինք դնում։ Այդ գիշեր, ուրիշ գիշերներ էլ, ես երկար մտածեցի այդ մասին։ Նա ուզում էր ասել, որ կխելագարվի։ Եթե Էլեոնորան ուրիշ մեկն ունենար, Մարկոն խանդից կխելագարվեր։ Նա ինձ այդպես պատասխանեց, որովհետև իրոք ազնիվ էր, մյուս մեծերի նման չէր։ Ինչպե՞ս էր ասում՝ «Հայրդ լավ մարդ է, ճիշտ է՝ շինարարությունից այնքան էլ լավ գլուխ չի հանում, բայց դե լավ մարդ է, գիտե՞ս»։

Մարկոն սիրում էր ինձ։ Ես նրա գանձն էի, ուրախությունը, և իտալերենով ասված ինչ-որ գեղեցիկ բաներ։ Դա այդպես էր, նա շատ–շատ երջանիկ էր ինձ հետ։ Ես տեսնում էի։ Ես չգիտեի, որ կարելի էր այդքան երջանիկ լինել, Ալանն էլ չգիտեր։ Համոզված էի, որ եթե Մարկոյին չհանդիպեի, այդպես էլ չէի իմանա։ Երբ տնակում էինք լինում, ամբողջ ժամանակ նրան էի նայում, նույնիսկ երբ ննջում էինք, կոպերիս կիսախուփ ճեղքից հետևում էի նրա շնչառությանը, նրբագեղ ռունգերին՝ արևախանձ ու սև աղվամազով ականջներին, որ լույսի շողից թափանցիկ էին դառնում։ Մարկոն՝ Էլեոնորայի ամուսինը քնած ժամանակ գեղեցիկ էր։ Բայց նա արթուն էր։ Ես սիրում էի հենվել նրա ոտնաթաթերին ու հետևել, թե ինչպես է բերանի անկյուններում ժպիտ հայտնվում և ինչպես են մարմնի ինչ-որ մասում պրկվում մկանները։ Երբեմն նաև խոսում էր՝ անունս էր տալիս, բայց ինձ չէր թվում, թե լսում է իր խոսքը։ Իսկ հետո երկար, բաց աչքերով պառկում էր, բայց չէր նայում, որովհետև կարիք չկար, ես այնտեղ էի։ Հետո վեր էր կենում, վառում ծխախոտն ու ասում. «Ես երազում էի...չգիտեմ... դա մի ուրիշ աշխարհ էր»։

Իսկ իմ հետ անհասկանալի մի բան էր կատարվում, մանկությունից հետո մտնում էի մի աշխարհ, որի հետ դժվար էր համակերպվել, ինչպես համակերպվել էին մյուս մեծերը, նա, իսկ ես ուրիշ ոչ մի տեղ, ուրիշ ոչ մի աշխարհում այդ անդորրն ու ուրախությունը գտնելու կարիք չունեի։ Իմ հետ նա փախչում էր այդ աշխարհից, իսկ ես նրա հետ մտնում էի այդ աշխարհը։ Այս ամենը ես հետո, կանաց–կամաց էի հասկանալու։ Ես դեռ այնքա՜ն բան չգիտեի։

Գրեթե ամեն օր տեսնում էի Էլեոնորային։ Նա սիրում էր ինձ։ Նա այն կանանցից էր, ովքեր սեփական երեխաների բացակայությունը լրացնում են՝ իրենց շրջապատելով կրտսեր քույրերով ու զարմուհիներով։ Ես երբեք ինձ մեղավոր չէի զգում նրա առջև։ Այնուամենայնիվ մտածում էի, թե որքան սարսափելի է տեր դառնալ այն մտերմությանն ու քնքշանքին, որ օրենքով ուրիշ կնոջ է պատկանում։ Էլեոնորայի մտքերից, նրա գլխի չընկնելու հիմարությունից ես նյարդայնանում էի։ Որքան հիմար պետք էր լինել ասելու համար, որ Մարկոն անցյալ օրն էլ մինչև ուշ գիշեր շինարարությունում է եղել, նա այնքան բարեխիղճ է, և նման բաներ։ Մի՞թե ես Մարկոյի հետ չէի, երբ ինքն ինչպես միշտ մակարոն էր դրել փուռն ու մի քիչ էլ այրել։ Իսկ ինքը միայն տհաճություն էր պատճառում մեզ. «Պիտի գնամ, Էլեոնորային կինո պիտի տանեմ, շաբաթներով տնից դուրս չի գալիս։ Իտալիա ուղարկվող ծանրոցների վերջին օրն է։ Ուզում է, որ Նոր տարվա ծանրոցները միասին պատրաստենք, դե գիտես, Էլեոնորայի համար դա շատ կարևոր է»։ Հետո Էլեոնորայի հորաքույրը եկավ Իտալիայից։ Շարունակ ընթրիքներ ու ճաշկերույթներ էին կազմակերպում, որոնց միայն իտալախոս հյուրերի էին հրավիրում, որովհետև սինյորան անգլերեն չէր խոսում։ Հիշում եմ՝ մի շաբաթ օր մայրիկիս դրդմամբ վերցրի նրա պատրաստած պաղպաղակն ու գնացի նրանց տուն։ Բոլորը նստած էին շոգ պատշգամբում, մի խմբում երեխաներով շրջապատված այդ կինն էր, իսկ Մարկոն տղամարդկանց հետ էր։ Արձակած փողկապը կախված էր վերնաշապիկի օձիքից (Էլեոնորան ստիպել էր, որ կոստյում հագնի)։ Շրթունքների արանքում տարուբերելով ատամփորիչը՝ խոսում էր ու ծխախոտի մոխիրը թափում Էլեոնորայի փայփայած կակտուսի վրա։

Այդ երեկո տնակում նա դարձյալ ասաց. «Աստված իմ, չեմ ուզում արթնանալ... կարծես թե երազ լինի»։ Մեր ժամադրավայրում նա անսպասելի հայտնվեց, հմայիչ ձկնորսի պես հայտնվեց մթության միջից. հագին կիպ ջինս էր, իսկ բոբիկ ոտքերին՝ սպորտային կոշիկներ։

«Ես երբեք չեմ եղել Եվրոպայում,– ասաց Մարկոն։ -Այնպես եմ ուզում, որ միասին Պիմոնտ գնանք, քեզ տանեմ այն գյուղը, ուր հայրս է ծնվել։ Մենք կբարձրանանք եկեղեցու պատերով և, երբ հասնենք գագաթին, կշրջվենք և հեռվում կտեսնես Մոնտե Բիանկոն։ Դու երբևէ սոխակների դայլայլ լսած կաս, հը՞, լսե՞լ ես։ Կգնանք տանձի այգի ու կլսենք սոխակների երգը։ Քեռուս այգին է»։

Մտքիս մեջ շարունակ հարցեր էին. «Դու դեռ կխելագարվե՞ս։ Իսկ հիմա՞։ Հիմա՝ երկու ամիս, մեկ շաբաթ, վեց ամիս անց է՞լ։ Դու հիմա է՞լ կխելագարվես»։ Բայց ընդամենը կարողացա հարցնել՝ «Դու դեռ կխելագարվե՞ս»։

– Երբ գնանք Իտալիա, Էլեոնորան միառժամանակ մոր և մորաքույրների հետ Պիզայում է մնալու,– ասաց նա։

Ես գիտեի, մայրս ասել էր, որ նա Պիզա է գնալու, որովհետև ի տարբերության Միլանի և Հռոմի բժիշկների, այնտեղ ընտանեկան մի ծեր բժիշկ կար, որը համոզված էր, որ Էլեոնորան մի օր երեխա ունենալու է։

- Եթե հանկարծ Ալանը հայտնվի, ի՞նչ կանես,– հարցրի ես։

Բայց Մարկոն այնպիսի ինքնագոհ զգացական հայացք գցեց վրաս, որ երկուսս էլ փռթկացինք։

Մենք սկսեցինք Էլեոնորայի համար մի սիրային արկած մոգոնել։ Որպես զոհ ընտրեցի Փերին, ոչ միայն նրա համար, որ նա մեր շրջապատի ամենաներկայանալի ամուրին էր, այլ նաև՝ համոզված էի, որ սա տարիքով փոքր միակ երիտասարդն էր, որին Էլեոնորան կարող էր նաև մայրություն անել։ Համ էլ Փերը, որը ոչ մեկը չուներ (տեղացի գեղեցկուհի պոռնիկներից բացի, որոնք հրաշալի էին մեկ ժամ տևող անձրևի համար), կարող էր երջանիկ զգալ Էլեոնորային նվաճելու համար։ Ես ուսումնասիրում էի Էլեանոբայի բարեմասնությունները՝ կիսագուլպաներից հետո երևացող ոտքերի ձիգ ու ողորկ մաշկը, կուրծքը, որ հոգոց հանելուց միշտ թրթռում էր (կանանց այդպիսի տեսակ կա)։ Բայց Էլեոնորան կարծես գլխի էլ չէր ընկնում, որ Փերն իր ճանապարհին էր (մեր տանը, Օ. Ռիլեյզում), և նույնքան էլ Փերն էր անտեղյակ իր առջև բացված հնարավորությունից։

Ես այդպես էլ չկարողացա հարցս տալ։ Ես և Մարկոն շարունակում էինք խաբել մյուսներին և միմյանց սիրել տնակում, որի տանիքը կեսօրվա կիզիչ արևից հետո, անձրևի ժամանակ տարօրինակ ճայթճայթոց էր հանում։

Ցոմբին աքսորից վերադարձավ, հեռագրատան առջևի հրապարակում զինվորներ էին հայտնվել, իսկ ճանապարհի շինարարությունն ամեն տեսակի դժվարությունների առջև էր կանգնել։

Օրվա վերջում մտահոգ ու ջղագրգիռ, ուժասպառ ու լարված Մարկոն գալիս էր տնակ ու վազքուղին նոր հատած մարզիկի պես փռվում էր մահճակալին։ Հայրս նյարդայնանում էր ու չգիտեր շինարարությունը շարունակի, թե՝ ոչ։ Էլեոնորան նյարդայնանում էր, ուզում էր վերադառնալ Իտալիա։ Ես և Մարկոն սիրում էինք իրար, և երբ Մարկոն բացում էր աչքերը, սթափվում էր ու հիշում ճանապարհի, հորս ու Էլեոնորայի մասին, ասում էր. «Վա՛յ, ի սեր Աստծո, ինչու՞ է այս ամենը երազ...»։

Ես էլ էի նյարդայնանում։ Գանգատվում էի մորս. «Այս Գաթիներն ի՜նչ տաղտկալի են, մանավանդ այդ կին Բուդդան»։

Ես սարսափում էի այն մտքից, որ մի օր Էլեոնորան իր հոգոցներով ու փափկասուն ձեռքով կմոտենա ու կասի. «Սա առաջին անգամը չէ, Մարկոն հաճախ է այդպիսի բաներ թույլ տալիս իրեն, այնպես որ, իմ փոքրիկ Ջիլի, մի հուզվիր։ Ես ամեն ինչ գիտեմ»։

Իսկ ես ու Մարկոն շարունակում էինք սիրել միմյանց, մենք հայտնվել էինք երանելի մի վիճակում, ուր մեր երկուսից բացի ուրիշ ոչինչ գոյություն չուներ։ Ո՛չ ճանապարհները, ո՛չ միջցեղային կռիվները, ո՛չ ամուսնությունը, ո՛չ էլ ուրիշների մեղադրանքներն ու ապրումները չէին խաթարում այն քաղցր ու թովիչ երազը, որին ամեն անգամ, թեև տխրությամբ, վերադառնում էր Մարկոն։

Էլեոնորան ինձ այդպես էլ չասաց այն խոսքերը, որոնցից շատ էի սարսափում։ Փոխարենը մի օր խորհրդավոր զգուշավորությամբ, ինչպես առհասարակ այդպիսի բաներն ասում են տարեց կանայք, մայրս ասաց. «Էլեոնորան, մեր սիրելի Էլեոնորան երեխա է ունենալու։ Ամուսնության վեցերորդ տարում, առանց Պիզա գնալու և ընտանեկան բժշկին դիմելու»։

Այո, Է. Վիլի անձրևների ժամանակ, մինչ ես ու Մարկոն ամեն երեկո տնակում սիրում էինք միմյանց, իսկ տեղացիներն իրենց համար անձրևի տևողությամբ մի աղջիկ էին գտնում, Էլեոնորան հղիացել էր։

Տարիներ են անցել։

Խեղճ Մարկո, հիմա ատամփորիչը ձեռքին Միլանում կամ Ջենովայում նստած է շաբաթօրյա ընթրիքի սեղանի առջև՝ շուրջը Էլեոնորայի երեխաներն են, նրա քույրերն ու եղբայրները, քեռիներն ու մորաքույրները։

Իսկ ես երբեք չեմ արթնացել այն երազից։ Յոթ տարի է ամուսնացած եմ և այդ ընթացքում քանի սիրեկան եմ ունեցել, միայն ես գիտեմ։ Շա՜տ, եթե հաշվելու լինեմ նաև կարճատև արձակուրդային արկածները։

Իմ երազը մի ուրիշ աշխարհում է, ուր քամին երբեք ավելի սառը չէ, քան շուրթ–շրթի համբուրվող երկուսի շնչառությունը։

[[Կատեգորիա:Նադին Գորդիմերի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12738</id>
      <timestamp>2013-01-09T18:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="37282">[[Պատկեր:Nadine Gordimer 01.JPG|250px|thumb|left|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Նադին Գորդիմր]]ի '''«Անձրևի թագուհին»''' ստեղծագործությունը՝ [[Լիլիթ Գալստյան]]ի թարգմանությամբ:

== Անձրևի թագուհին ==

Այդ ժամանակ մենք Կոնգոյում էինք ապրում, ես տասնինը տարեկան էի։ Քսաներորդ տարեդարձս նշելու էինք Օ. Ռիլեյզում՝ Գաթիների, Մ. Նյուվենհայսների և հայրիկիս շինարարության կառավարչի հետ։ Հայրս մի մայրուղի էր կառուցում, որով կառավարական ավտոշարասյուներն ու պատվիրակությունները Էլիզաբեթվիլից հասնելու էին Ցոմբիի նստավայր։ Հիմա այնտեղ Լամամբաշին է ապրում, Ցոմբին աքսորում մահացավ։ Բայց այն ժամանակ փող շատ ունեին ու հորս Հարավային Աֆրիկայից հրավիրել էին ու լիազորել, որ իր ընտրությամբ մասնագետներ հավաքի։ Գաթիներն իտալացիներ էին, մի երիտասարդ էլ կար, որ շվեդ էր։ Ընկերոջս՝ Ալանի համար չէի ուզում թողնել Յոհաննեսբուրգը։ Բայց ինչ-որ տղայի պատճառով ինձ մենակ թողնելու գաղափարն այնքան էլ մորս սրտով չէր, և նա ինձ ասաց. «Ուզում եմ անկեղծ լինել։ Երիտասարդ աղջկա համար դա չափից ավելի գայթակղիչ իրավիճակ է։ Հետո որևէ մեկին ինձնից բացի չեմ կարող մեղադրել»։

Տարիքիս համեմատ չափից ավելի խակ էի ու տեղի տվեցի։ Էլիզաբեթվիլում անելու շատ բան չունեի։ Բելգիացի կանանց հետ ծանոթացա, որոնք ինձնից ընդամենը մի քանի տարի էին մեծ։ Առավոտները նրանց հետ սուրճ էի խմում։ Մայրս խնդրել էր, որ հետս [[ֆրանսերեն]] խոսեին, չէր ուզում, որ այդ վեց ամիսներն ամբողջությամբ անիմաստ անցնեին։ Նրանցից մեկն ինձ շոկոլադի մուս պատրաստել սովորեցրեց, մի ուրիշի օգնությամբ շրջազգեստ կարեցի և, ինչպես տարիներ առաջ համադասարանցի ընկերուհիներիս, նրանց հետ էլ ողջ օրը հռհռում էի։

Երեկոյան բոլորը հավաքվում էին Օ. Ռիլեյզում, իսկ ետմիջօրեին, երբ փոքր-ինչ զովանում էր, սքվաշ էինք խաղում՝ անշուշտ միայն մեր շրջանակի երիտասարդների հետ։ Ես սովորաբար շվեդի և Մարկո Գաթիի հետ էի խաղում։ Նրանք հենց շինարարությունից էլ գալիս էին։ Էլեոնորա Գաթին միջերկրականի այն կանանցից էր, ովքեր ոչ մի ուրիշ սեռի չեն պատկանում, տարբեր են բոլոր մյուս կանանցից։ Նրան չես կարող պատկերացնել նույնիսկ վազելիս կամ էլ կռացած գետնից ինչ-որ բան բարձրացնելիս։ Նրանից միայն անդորր ու խաղաղություն է հորդում։ Իսկ շրջազգեստի քառակուսի բացվածքից առինքնող ճերմակ կուրծքը, մատանիներով ու ոսկեզօծ ժամացույցով զարդարված քնքուշ ձեռքը, մուգ և առատ մազերի տարօրինակ մեղրագույն փայլը ավելի էին ընդգծում նրա դալուկ մաշկը։ Շվեդն ամուսնացած չէր։

Խաղից հետո Մարկո Գաթին թենիսի աստղի պես սրբիչը գցում էր պարանոցին, իսկ թխացած դեմքին քրտինքի կաթիլներ էին պսպղում։ Շվեդը կարմրամաշկ էր ու պզուկոտ։ Հևալիս Մարկոյի ճերմակ ատամնաշարը բացվում էր, և երևում էր միակ ոսկե ատամը։ Ինձ թվում էր, որ բոլոր մեծերն ինչ-որ խնդիրներ ունեին իրար հետ և խուսափում էին միմյանցից։ Սովորաբար Մարկոն ինձ տուն էր ուղեկցում ու հաճախ ներս գալիս՝ հայրիկի հետ մի բան խմելու ու շինարարության մասին խոսելու։ Նա սովորություն ուներ, երբ մի խրթին հարցի էր անդրադառնում, ժպտում էր և ձեռքը վերնաշապիկի ճեղքից ներս տանելով՝ շոյում էր կուրծքը։ Վերնաշապիկի տակից երևում էր մկանուտ կրծքավանդակի սև մազերի մեջ թաղված ոսկե շղթան։ Հայրս ինքնագոհ ասում էր. «Նրանից օպերային լավ տենոր դուրս կգար, չնայած իր գործն էլ վատ չի անում»։

Ես երբեք չէի եղել օպերայում, դա իմ սերնդի բանը չէր։

Բայց, ամեն երեկո, երբ տուն մտնելուց և հորս հետ գարեջուր խմելուց առաջ Մարկոն սկսեց համբուրել ինձ, ես որոշեցի փաստի առաջ կանգնեցնել նրան. «Ինչ մազալու է, չէ՞, հիմա մտնելու ենք սենյակ և կանգնենք ուղիղ հորս առջե»։ «Փոքրիկս, դու այնքան լավիկն ես, որ դժվար է դիմադրել»։

Տարվա այդ եղանակին այնտեղ ամեն երեկո անձրև էր գալիս։ Հանկարծակի հայտնված քամին ցրում էր գաղջ օդն ու ցեխակոլոլ թղթերը խցկում ցանկապատների արանքները։ Ուղիղ տասնհինգ րոպեից, կարող էիր ժամացույցին նայել, այնպիսի տեղատարափ անձրև էր թափվում, որ պատուհանից գրեթե ոչինչ չէր երևում և, ինչպես արձագանքող դահլիճում, լսելի լինելու համար պիտի բղավեիր։ Սովորաբար անձրևը մեկ ժամ էր տևում։ Մի երեկո էլ տուն գնալու փոխարեն ճանապարհվեցինք շինարարության կողմը, այն տնակը, որ ինժեներներից մեկի համար էր նախատեսված, բայց այդպես էլ անբնակ էր մնացել։ Բոլորը գերադասում էին քաղաքում ապրել։ Մուտքի մոտ Մարկոն բղավեց. «Գիտե՞ս Կոնգոյում ինչ են ասում։ Երբ անձրև է գալիս, շուտ մի աղջիկ գտիր ու մինչև կտրվելը տար տուն»։

Տնակը կարծես փոքրիկ բնակարան լիներ՝ բոլոր հարմարություններն ուներ։ Նույնիսկ բաղնիք կար։ Մարկոն բարձրահասակ չէր (իսկ ընկերուհիներիս հետ որոշել էինք, որ վեց ֆութից պակաս տղայի վրա չէինք էլ նայելու), բայց մարզիկի հրաշալի ձիգ ոտքեր ուներ՝ ամբողջությամբ ծածկված սև, կոշտ մազերով, որ միշտ ծակծկում էին։ Մենք երկուսս էլ դարձել էինք մի անծանոթ թովչանքի գերին։ Այդպիսի բան մտքովս անգամ չէր կարող անցնել։

Հաջորդ օրը ետմիջօրեին, երբ ինձ թվաց, թե Մարկոն ինձ ուղիղ տուն է ճանապարհում, նախքան կհասցնեի մտածել, բերանիցս դուրս թռավ. «Ինչ է, տնակ չե՞նք գնալու»։
«Իմ խեղճ աղունիկ, քիչ էր մնում հուսահատվեի՞ր»։ Նա ծիծաղեց, կանգնեցրեց մեքենան, երկար ու քնքուշ համբուրելով ականջներս ու շրթունքներս՝ ասաց. «Լավ, ուրեմն տնակ ենք գնում»։

Ամեն աշխատանքային օր ետմիջօրեին տնակ էինք գնում։ Նա կիրակի օրերը չէր աշխատում, իսկ կանայք գնում էին սքվաշի ակումբ։ Տեղացի պահակն արդեն ձեռքով էր անում մեզ, երբ տեսնում էր տնակին մոտեցող մեր մեքենան։ Նա գիտեր, թե ես ում աղջիկն եմ։ Մարկոն մի քանի խոսք էր փոխանակում հետն ու օրը մեջ մի քիչ փող դնում գրպանը։ Սկզբում ես շվարած կանգնում էի՝ մտածելով, թե ինչ պիտի անեմ, բայց Մարկոն, ինչպես հետո հասկացա, կյանք տեսած մարդու ինքնավստահությամբ հանգստացնում էր ինձ. «Ծերուկը լավ մարդ է, ընկերս է»։

Այդ տնակում Մարկոն ինձ սովորեցրեց սիրել, և այն ամենը, ինչ ես գիտեի «կյանքի» մասին՝ տիկնիկներին հագուստ հագցնելը, «Մոնոպոլիա» խաղի դաշտն հավաքելն ու սպասավորին հանձնելը, մի կողմ դրեցի։ Ընկերուհիներիս այլևս նամակ չէի գրում։ Շաբաթներ էր տևում մինչև Ալանի կանոնավոր նամակներին մի պատասխան էի գրում և դեռ հետո էլ արհեստավարժի անասելի հավակնությամբ մտմտում էի՝ արդյոք դրանք սիրող մարդու նամակնե՞ր են, թե՝ ոչ։ Հետո մտածում էի, որ իր ուժերից, հատկապես փորձառությունից վեր է ճիշտ դատողություն անելը։

Ես ապշում էի, թե ինչ կատարյալ հանգստությամբ էր Մարկոն իրեն պահում ծնողներիս ու մեր ընկերների մոտ։ Ու քանի որ նա ցույց էր տալիս, թե բացարձակապես ոչինչ չի եղել, ես էլ էի ձևացնում, թե ոչինչ էլ չի եղել։ Նա հորս ու մորս մոտ ոչինչ չէր ձևացնում, պարզապես այնպեսին էր, ինչպիսին կար։ Ամեն ինչ նույնն էր նաև նրա կնոջ ներկայությամբ։ Ես ինքնամոռաց տագնապով էի սպասում մեր առաջին հանդիպմանը։ Գիտեի, որ իր սովորության համաձայն կշոյի ձեռքս կամ կանացի թովիչ քնքշանքով կհամբուրի այտս։ Բայց շաբաթ օրը, երբ մտա տուն և զգացի նրա օծանելիքի բույրը, տեսա բոլորին միասին, նրան՝ մորս դիմաց նստած, Ջենովայում գտնվող իրենց ընտանիքի մասին խոսելիս, Մարկոյին՝ հորս կողքին, մյուս զույգին, այնքան թեթև ու անհոգ առաջ անցա, որ նույնիսկ չհասցրի էլ այլայլվել։ Ինչ-որ մեկն ասաց. «Ահա, վերջապես մեր Ջիլին»։ Լսում էի, թե ինչպես էր մայրիկն ասում՝ «Շվեդի հետ ձիարշավարան էր գնացել, չեմ պատկերացնում, թե Փերն ինչպես է կարողանում դիմանալ. անցյալ գիշեր մինչև ժամը երեքը պարում էին»։ Իսկ Մարկոն, որ քսանինը տարեկան էր (Դեկտեմբերի 1, Աղեղնավոր, հովանավոր՝ Յուպիտեր), ասում էր. «Ահա թե ինչ է նշանակում երիտասարդ լինել»։ Հայրս դիմեց Մարկոյին՝ «Իսկ անցած գիշեր ժամը քանիսի՞ն ես քնել»։ Եվ Էլեոնորան, որ փափուկ ու թմբլիկ ոտքերը խաչած նստած էր, քնքշորեն բռնեց ձեռքս, ու մենք համբուրվեցինք։

Էլեոնորայի մաշկի բույրն անցավ ռունգերովս, զգացի նրա վարսերի հոտը, որ երբեք չպիտի մոռանայի։ Մենք սկսեցինք խոսել ինչ-որ կոշիկներից, որ իր զարմուհին էր ուղարկել Միլանից։ Շուրջս մի բան էր կատարվում, որ երբեք չէի կարող պատկերացնել։ Ես և Մարկոն, ինչպես որ կայինք, կարծես թե գոյություն չունեինք, ոչ մի շփոթվածություն, ոչ մի հուզմունք։

Գաթիներն ամեն շաբաթ, ուղիղ ժամը տասնմեկին և միշտ լուրջ հագուկապով, գնում էին կաթոլիկ եկեղեցի ժամերգության։

Աֆրիկյան շատ բնակավայրերի պես Կաթանգայում ևս սպիտակամորթ կանայք քիչ էին, և մայրս ավելի ուրախ էր, որ ժամանակս ամուսնացած երիտասարդների հետ էի անցկացնում և ոչ թե Է. Վիլ ելումուտ անող օտարականների։ «Նրանք փորձառու են», - ասում էր մայրս։ «Ի տարբերություն երիտասարդների ու ամուսնացած մարդկանց, նրանց հետոն քիչ է հետաքրքրում։ Կորցնելու ոչինչ չունեն, այսօր այստեղ են, վաղը՝ մի ուրիշ տեղ, իսկ հաջորդ շաբաթ կարող են առհասարակ հեռանալ երկրից։ Ես նրանց չեմ մեղադրում։ Այո, համամիտ եմ, որ աղջիկը պիտի ճանաչի աշխարհը, բայց այնքան հիմար չլինի, որ գլուխը կորցնի, պատասխան տալու մասին էլ պետք է մտածի»։ Կարծես թե մոռացել էր, որ հենց ինքը չուզեց ինձ Յոհաննեսբուրգում Ալանի հետ թողնել։ «Նա տանը շատ լավ ընկեր ունի, պարկեշտ երիտասարդ է, այնքան սիրալիր է հետը, բայց ավելի լավ է աչքս վրան լինի և ձեզ պես երիտասարդ զույգերի հետ անցկացնի ժամանակը»։ Եվ ինչպես միշտ Փերին՝ այդ շվեդին նկատի ուներ, թեև լավ գիտեր, որ «նա Ջիլի երազանքը չէ»։ Իմ կարծիքով Փերին դա ձեռ էր տալիս։ Եթե ես ոչ մեկինը չէի, ուրեմն սիրո ազատ առարկա էի բոլորի համար, և ամեն ոք կարող էր մտածել, որ պարզապես ուշադրություն դարձնելու համար կարող է սիրահետել ինձ։ Կարծես թե հատուցեին՝ եթե ոչ մեկի սիրելին չէի. ապա բոլորի ցանկալին էի։ «Անշուշտ, դու գերադասում ես Ջիլի հետ պարել»,– ասում էր երիտասարդ բելգուհին՝ ձևացնելով, թե վիրավորվում է։ Ես և նրա ամուսինը Օ. Ռիլեյզի ամենահայտնի չա-չա-չայի զույգն էինք։ Հետո իր մայրենի լեզվով ինչ-որ բան էր շշնջում կնոջ ականջին, ու սա հռհռում էր և խփում ամուսնու ձեռքին։

Եթե Միրելի ամուսինն ու ես պարահրապարակում էինք հայտնի, ապա ես ու Մարկոն հայտնի էինք սքվաշի դաշտում։ Սա միակ վայրն էր, ուր կարգին աչք ունեցողը գլխի կընկներ մեր սիրախաղը։ Շաբաթներն անցնում էին, և մեր սիրո խորանալուն համընթաց ավելի ու ավելի էր կայանում մեր խաղը։ Տնակի կտուրն հարվածող անձրևի ձայնին հետևելու Մարկոյի խորհուրդը նույնքան օգտակար էր խաղի ժամանակ։ Երբեմն նույնիսկ երկրպագուներն ու խաղացողների կանայք իրենց ծափերով ընդհատում էին մեր խաղը։ Ես հետևում էի Մարկոյի հուզված, քրտինքից փայլող դեմքին և, ինչպես անկողնում, հիանում նրա մկանների թրթիռով։ Եվ երբ նա իր վրա էր վերցնում հարվածը կամ պարտության էինք մատնում մյուս զույգին, Մարկոն գրկում էր ուսերս, ծիծաղում, [[իտալերեն]] գովում էր ուրիշների մոտ ու [[անգլերեն]]ով ասում՝ «Դու խելոք աղջիկ ես, չէ՞»։ Եվ միայն ես և նա գիտեինք, թե դա ինչ է նշանակում։ Ես սիրում էի նրա պայծառ ու զրնգուն ծիծաղը, նրան ու այն ամենը, ինչ գիտեի նրա մասին. սիրահարվել էր զարմուհուն, երբ նրանց ընտանիքի հետ Աբրուզի լեռներում հանգստանում էր, եթե շինարարության ղեկավարն ինքը լիներ, Ցոմբիի ճանապարհն այլ կերպ կնախագծեր («Բայց ես հարգում եմ հորդ, նրա հետ հաճելի է աշխատելը»), արևից պաշտպանվելու համար իտալական մանկական քսուք էր օգտագործում...

Մեծահասակների միամտությունն ինձ ապշեցնում էր։ Նրանք խաղի մեջ էին մտել, մինչդեռ ես արդեն դադարեցրել էի խաղը։ Նրանց կողքին սկսել էի ինքնավստահ լինել։ Ես ինքնավստահ էի, հանդուրժող ինքնավստահությամբ էի վերաբերվում նաև հեռվում գտնվող Ալանին։ «Տեսնես ի՞նչ կանի, եթե իմանա իմ, զոլավոր վարագույրներով տնակի, ուրախ պահակի, թեյադրամի, թաց հողից բարձրացող երկրի շնչառության մասին»,– հարցնում էի Մարկոյին։ Մարկոն լրջորեն պատասխանում էր՝ «Սարսափելի կտխրի»։

«Իսկ եթե Էլեոնորան իմանա՞»։

Մարկոն պատասխանեց լայն, համոզված ժպիտով, միաժամանակ հայրական քնքշությամբ շոյելով այտս. «Նրան դուր չի գա, բայց այ, տղամարդու դեպքում խնդիրն այլ է»։ Իրեն պատկերացրեց Էլեոնորայի դերում՝ բավական սառնասիրտ դիմախաղով, ինչպես միշտ նստած, ընդունեց լուրն ու գրեթե չտարակուսեց՝ ելնելով այն հաստատ համոզումից, որ տղամարդիկ առհասարակ այդպիսին են։ «Ինձ միշտ սարսավւելի հետաքրքրել են այն մարդիկ, որոնց մասին բամբասել են, կամ իմացել ենք, որ սիրեկաններ ունեն։ Սիրում եմ խոսել այդ մասին։ Երբ տղամարդն իմանում է, որ կինը սիրեկան ունի, առանց փող կամ որևէ բան վերցնելու հեռանում է տնից, շաբաթներով նրա տեղն անգամ չեն իմանում»։ Եվ Մարկոն ձևացրեց, թե լռելյայն հեռանում է։ «Դե, իսկ եթե պարզվի, որ Էլեոնորան ինչ որ մեկն ունի... ես կգժվեմ»։

Ես լսում էի այդ հնաբույր պատմությունն ու հրճվում ներկայացման երանգներով ու մանրամասնություններով, իսկ նա, ինչպես միշտ, սիրալիր ժպտալով տեղից վեր կացավ, մոտեցավ Չիանթիի շշին ու մի բաժակ լցրեց իրեն։ Տնակում միշտ մի շիշ գինի էր պահում։ Ես երբեք չէի խմում, բայց բերանիս մեջ զգում էի գինու մետաղե համը։

Այդ երեկո մեքենայի մեջ ասաց, որ ինձ հաճելի անակնկալ է սպասվում։ Միտքն այլևս հանգիստ չէր տալիս, և պառկած շարունակ հարցուփորձ էի անում։ «Չենք գնա, մինչև չասես»։ «Այ հիմա մի հատ կշրխկացնեմ, նոր կիմանաս»։ Իսկ անակնկալը ծրագիր էր։ Հավանական էր, որ շինարարական ինչ-որ ընկերության հետ հանդիպելու համար հորս հետ գնային Քասայ։ Դժվար չէր հայրիկին համոզել, որ ինձ էլ տաներ հետը, և եթե Մարկոն կարողանար Էլեոնորային մենակ թողնել, դա գրեթե նույնն էր, ինչ մենք երկուսով ճամփորդեինք։

- Դու առանձին սենյակ կվերցնես, չէ՞,– հարցրեց Մարկոն։

Ես ծիծաղեցի։

- Ինչ է, քեզ թվում է, թե հայրիկի հետ նույն սենյակու՞մ եմ քնելու։

- Թերևս Իտալիայում թույլ չտային, որ աղջիկն հյուրանոցում առանձին սենյակ ունենար։

Հետո Մարկոն սկսեց ուրիշ բաներից խոսել։ «Էլեոնորան վատ է տանում ճամփորդությունը։ Մանավանդ որ ճանապարհները լավը չեն, Աստված գիտե, թե ինչ կարող է լինել։ Չէ, ամեն ինչ կարգին է, ես նրան կասեմ, որ այդ ճամփորդությունը նրան հաճույք չի պատճառի»։ Այն գայթակղիչ հեռանկարից, որ մի քանի օր ու թերևս գիշեր մենք միասին էինք լինելու, շարունակ հաճույքից ծիծաղում էինք, շատախոսում և համբուրվում։ Լեզուս ծանրացել էր, կարծես գինի խմած լինեի։


Մարկոն բավական լավ էր խոսում անգլերեն։ Նրա օգտագործած դարձվածներն ինձ ծանոթ էին։ Նա երբեք ''գժվելը'' բարկանալ իմաստով չէր գործածում։ Երբ ասում էր «կգժվեմ», հենց դա էլ նկատի ուներ, թեև մենք անգլիախոսներս այլ իմաստ էինք դնում։ Այդ գիշեր, ուրիշ գիշերներ էլ, ես երկար մտածեցի այդ մասին։ Նա ուզում էր ասել, որ կխելագարվի։ Եթե Էլեոնորան ուրիշ մեկն ունենար, Մարկոն խանդից կխելագարվեր։ Նա ինձ այդպես պատասխանեց, որովհետև իրոք ազնիվ էր, մյուս մեծերի նման չէր։ Ինչպե՞ս էր ասում՝ «Հայրդ լավ մարդ է, ճիշտ է՝ շինարարությունից այնքան էլ լավ գլուխ չի հանում, բայց դե լավ մարդ է, գիտե՞ս»։

Մարկոն սիրում էր ինձ։ Ես նրա գանձն էի, ուրախությունը, և իտալերենով ասված ինչ-որ գեղեցիկ բաներ։ Դա այդպես էր, նա շատ–շատ երջանիկ էր ինձ հետ։ Ես տեսնում էի։ Ես չգիտեի, որ կարելի էր այդքան երջանիկ լինել, Ալանն էլ չգիտեր։ Համոզված էի, որ եթե Մարկոյին չհանդիպեի, այդպես էլ չէի իմանա։ Երբ տնակում էինք լինում, ամբողջ ժամանակ նրան էի նայում, նույնիսկ երբ ննջում էինք, կոպերիս կիսախուփ ճեղքից հետևում էի նրա շնչառությանը, նրբագեղ ռունգերին՝ արևախանձ ու սև աղվամազով ականջներին, որ լույսի շողից թափանցիկ էին դառնում։ Մարկոն՝ Էլեոնորայի ամուսինը քնած ժամանակ գեղեցիկ էր։ Բայց նա արթուն էր։ Ես սիրում էի հենվել նրա ոտնաթաթերին ու հետևել, թե ինչպես է բերանի անկյուններում ժպիտ հայտնվում և ինչպես են մարմնի ինչ-որ մասում պրկվում մկանները։ Երբեմն նաև խոսում էր՝ անունս էր տալիս, բայց ինձ չէր թվում, թե լսում է իր խոսքը։ Իսկ հետո երկար, բաց աչքերով պառկում էր, բայց չէր նայում, որովհետև կարիք չկար, ես այնտեղ էի։ Հետո վեր էր կենում, վառում ծխախոտն ու ասում. «Ես երազում էի...չգիտեմ... դա մի ուրիշ աշխարհ էր»։

Իսկ իմ հետ անհասկանալի մի բան էր կատարվում, մանկությունից հետո մտնում էի մի աշխարհ, որի հետ դժվար էր համակերպվել, ինչպես համակերպվել էին մյուս մեծերը, նա, իսկ ես ուրիշ ոչ մի տեղ, ուրիշ ոչ մի աշխարհում այդ անդորրն ու ուրախությունը գտնելու կարիք չունեի։ Իմ հետ նա փախչում էր այդ աշխարհից, իսկ ես նրա հետ մտնում էի այդ աշխարհը։ Այս ամենը ես հետո, կանաց–կամաց էի հասկանալու։ Ես դեռ այնքա՜ն բան չգիտեի։

Գրեթե ամեն օր տեսնում էի Էլեոնորային։ Նա սիրում էր ինձ։ Նա այն կանանցից էր, ովքեր սեփական երեխաների բացակայությունը լրացնում են՝ իրենց շրջապատելով կրտսեր քույրերով ու զարմուհիներով։ Ես երբեք ինձ մեղավոր չէի զգում նրա առջև։ Այնուամենայնիվ մտածում էի, թե որքան սարսափելի է տեր դառնալ այն մտերմությանն ու քնքշանքին, որ օրենքով ուրիշ կնոջ է պատկանում։ Էլեոնորայի մտքերից, նրա գլխի չընկնելու հիմարությունից ես նյարդայնանում էի։ Որքան հիմար պետք էր լինել ասելու համար, որ Մարկոն անցյալ օրն էլ մինչև ուշ գիշեր շինարարությունում է եղել, նա այնքան բարեխիղճ է, և նման բաներ։ Մի՞թե ես Մարկոյի հետ չէի, երբ ինքն ինչպես միշտ մակարոն էր դրել փուռն ու մի քիչ էլ այրել։ Իսկ ինքը միայն տհաճություն էր պատճառում մեզ. «Պիտի գնամ, Էլեոնորային կինո պիտի տանեմ, շաբաթներով տնից դուրս չի գալիս։ Իտալիա ուղարկվող ծանրոցների վերջին օրն է։ Ուզում է, որ Նոր տարվա ծանրոցները միասին պատրաստենք, դե գիտես, Էլեոնորայի համար դա շատ կարևոր է»։ Հետո Էլեոնորայի հորաքույրը եկավ Իտալիայից։ Շարունակ ընթրիքներ ու ճաշկերույթներ էին կազմակերպում, որոնց միայն իտալախոս հյուրերի էին հրավիրում, որովհետև սինյորան անգլերեն չէր խոսում։ Հիշում եմ՝ մի շաբաթ օր մայրիկիս դրդմամբ վերցրի նրա պատրաստած պաղպաղակն ու գնացի նրանց տուն։ Բոլորը նստած էին շոգ պատշգամբում, մի խմբում երեխաներով շրջապատված այդ կինն էր, իսկ Մարկոն տղամարդկանց հետ էր։ Արձակած փողկապը կախված էր վերնաշապիկի օձիքից (Էլեոնորան ստիպել էր, որ կոստյում հագնի)։ Շրթունքների արանքում տարուբերելով ատամփորիչը՝ խոսում էր ու ծխախոտի մոխիրը թափում Էլեոնորայի փայփայած կակտուսի վրա։

Այդ երեկո տնակում նա դարձյալ ասաց. «Աստված իմ, չեմ ուզում արթնանալ... կարծես թե երազ լինի»։ Մեր ժամադրավայրում նա անսպասելի հայտնվեց, հմայիչ ձկնորսի պես հայտնվեց մթության միջից. հագին կիպ ջինս էր, իսկ բոբիկ ոտքերին՝ սպորտային կոշիկներ։

«Ես երբեք չեմ եղել Եվրոպայում,– ասաց Մարկոն։ -Այնպես եմ ուզում, որ միասին Պիմոնտ գնանք, քեզ տանեմ այն գյուղը, ուր հայրս է ծնվել։ Մենք կբարձրանանք եկեղեցու պատերով և, երբ հասնենք գագաթին, կշրջվենք և հեռվում կտեսնես Մոնտե Բիանկոն։ Դու երբևէ սոխակների դայլայլ լսած կաս, հը՞, լսե՞լ ես։ Կգնանք տանձի այգի ու կլսենք սոխակների երգը։ Քեռուս այգին է»։

Մտքիս մեջ շարունակ հարցեր էին. «Դու դեռ կխելագարվե՞ս։ Իսկ հիմա՞։ Հիմա՝ երկու ամիս, մեկ շաբաթ, վեց ամիս անց է՞լ։ Դու հիմա է՞լ կխելագարվես»։ Բայց ընդամենը կարողացա հարցնել՝ «Դու դեռ կխելագարվե՞ս»։

– Երբ գնանք Իտալիա, Էլեոնորան միառժամանակ մոր և մորաքույրների հետ Պիզայում է մնալու,– ասաց նա։

Ես գիտեի, մայրս ասել էր, որ նա Պիզա է գնալու, որովհետև ի տարբերության Միլանի և Հռոմի բժիշկների, այնտեղ ընտանեկան մի ծեր բժիշկ կար, որը համոզված էր, որ Էլեոնորան մի օր երեխա ունենալու է։

- Եթե հանկարծ Ալանը հայտնվի, ի՞նչ կանես,– հարցրի ես։

Բայց Մարկոն այնպիսի ինքնագոհ զգացական հայացք գցեց վրաս, որ երկուսս էլ փռթկացինք։

Մենք սկսեցինք Էլեոնորայի համար մի սիրային արկած մոգոնել։ Որպես զոհ ընտրեցի Փերին, ոչ միայն նրա համար, որ նա մեր շրջապատի ամենաներկայանալի ամուրին էր, այլ նաև՝ համոզված էի, որ սա տարիքով փոքր միակ երիտասարդն էր, որին Էլեոնորան կարող էր նաև մայրություն անել։ Համ էլ Փերը, որը ոչ մեկը չուներ (տեղացի գեղեցկուհի պոռնիկներից բացի, որոնք հրաշալի էին մեկ ժամ տևող անձրևի համար), կարող էր երջանիկ զգալ Էլեոնորային նվաճելու համար։ Ես ուսումնասիրում էի Էլեանոբայի բարեմասնությունները՝ կիսագուլպաներից հետո երևացող ոտքերի ձիգ ու ողորկ մաշկը, կուրծքը, որ հոգոց հանելուց միշտ թրթռում էր (կանանց այդպիսի տեսակ կա)։ Բայց Էլեոնորան կարծես գլխի էլ չէր ընկնում, որ Փերն իր ճանապարհին էր (մեր տանը, Օ. Ռիլեյզում), և նույնքան էլ Փերն էր անտեղյակ իր առջև բացված հնարավորությունից։

Ես այդպես էլ չկարողացա հարցս տալ։ Ես և Մարկոն շարունակում էինք խաբել մյուսներին և միմյանց սիրել տնակում, որի տանիքը կեսօրվա կիզիչ արևից հետո, անձրևի ժամանակ տարօրինակ ճայթճայթոց էր հանում։

Ցոմբին աքսորից վերադարձավ, հեռագրատան առջևի հրապարակում զինվորներ էին հայտնվել, իսկ ճանապարհի շինարարությունն ամեն տեսակի դժվարությունների առջև էր կանգնել։

Օրվա վերջում մտահոգ ու ջղագրգիռ, ուժասպառ ու լարված Մարկոն գալիս էր տնակ ու վազքուղին նոր հատած մարզիկի պես փռվում էր մահճակալին։ Հայրս նյարդայնանում էր ու չգիտեր շինարարությունը շարունակի, թե՝ ոչ։ Էլեոնորան նյարդայնանում էր, ուզում էր վերադառնալ Իտալիա։ Ես և Մարկոն սիրում էինք իրար, և երբ Մարկոն բացում էր աչքերը, սթափվում էր ու հիշում ճանապարհի, հորս ու Էլեոնորայի մասին, ասում էր. «Վա՛յ, ի սեր Աստծո, ինչու՞ է այս ամենը երազ...»։

Ես էլ էի նյարդայնանում։ Գանգատվում էի մորս. «Այս Գաթիներն ի՜նչ տաղտկալի են, մանավանդ այդ կին Բուդդան»։

Ես սարսափում էի այն մտքից, որ մի օր Էլեոնորան իր հոգոցներով ու փափկասուն ձեռքով կմոտենա ու կասի. «Սա առաջին անգամը չէ, Մարկոն հաճախ է այդպիսի բաներ թույլ տալիս իրեն, այնպես որ, իմ փոքրիկ Ջիլի, մի հուզվիր։ Ես ամեն ինչ գիտեմ»։

Իսկ ես ու Մարկոն շարունակում էինք սիրել միմյանց, մենք հայտնվել էինք երանելի մի վիճակում, ուր մեր երկուսից բացի ուրիշ ոչինչ գոյություն չուներ։ Ո՛չ ճանապարհները, ո՛չ միջցեղային կռիվները, ո՛չ ամուսնությունը, ո՛չ էլ ուրիշների մեղադրանքներն ու ապրումները չէին խաթարում այն քաղցր ու թովիչ երազը, որին ամեն անգամ, թեև տխրությամբ, վերադառնում էր Մարկոն։

Էլեոնորան ինձ այդպես էլ չասաց այն խոսքերը, որոնցից շատ էի սարսափում։ Փոխարենը մի օր խորհրդավոր զգուշավորությամբ, ինչպես առհասարակ այդպիսի բաներն ասում են տարեց կանայք, մայրս ասաց. «Էլեոնորան, մեր սիրելի Էլեոնորան երեխա է ունենալու։ Ամուսնության վեցերորդ տարում, առանց Պիզա գնալու և ընտանեկան բժշկին դիմելու»։

Այո, Է. Վիլի անձրևների ժամանակ, մինչ ես ու Մարկոն ամեն երեկո տնակում սիրում էինք միմյանց, իսկ տեղացիներն իրենց համար անձրևի տևողությամբ մի աղջիկ էին գտնում, Էլեոնորան հղիացել էր։

Տարիներ են անցել։

Խեղճ Մարկո, հիմա ատամփորիչը ձեռքին Միլանում կամ Ջենովայում նստած է շաբաթօրյա ընթրիքի սեղանի առջև՝ շուրջը Էլեոնորայի երեխաներն են, նրա քույրերն ու եղբայրները, քեռիներն ու մորաքույրները։

Իսկ ես երբեք չեմ արթնացել այն երազից։ Յոթ տարի է ամուսնացած եմ և այդ ընթացքում քանի սիրեկան եմ ունեցել, միայն ես գիտեմ։ Շա՜տ, եթե հաշվելու լինեմ նաև կարճատև արձակուրդային արկածները։

Իմ երազը մի ուրիշ աշխարհում է, ուր քամին երբեք ավելի սառը չէ, քան շուրթ–շրթի համբուրվող երկուսի շնչառությունը։

[[Կատեգորիա:Նադին Գորդիմերի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անղեկավարելի (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5778</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12692</id>
      <timestamp>2013-01-06T11:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անղեկավարելի''', ''[[ածական]]'', Չղեկավարվող, ղեկավարման չենթարկվող։  Շտոպորը այն դեպքն է, երբ ինքնաթիռը...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="625">'''Անղեկավարելի''', ''[[ածական]]'', Չղեկավարվող, ղեկավարման չենթարկվող։

Շտոպորը այն դեպքն է, երբ ինքնաթիռը օդաչուի կամքին հակառակ ընկնում է անղեկավարելի վիճակի մեջ և, պտտվելով իր առանցքի շուրջը, մեծ արագությամբ գահավիժում է ցած («Գիտություն և տեխնիկա», 1974, 8, էջ 3)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անմարդ լճափին թողած գրառումներ (Գուրգեն Խանջյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2895</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5896</id>
      <timestamp>2011-10-03T15:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անմարդ լճափին թողած գրառումներ» ստեղծագործությունը:  == Անմա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="29625">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անմարդ լճափին թողած գրառումներ» ստեղծագործությունը:

== Անմարդ լճափին թողած գրառումներ ==

«Իսկ գիշերները, ախ, գիշերները... Գիշերներն այլ են, բոլորովին այլ, ասես նույն կյանքի մասը չլինեն, և խնդիրը մութը չէ... Սակայն ի՞նչ կապ ունեն գիշերները, մտքիս ընթացքն ուրիշ մեկնարկ ուներ, երբ վերցրի գրիչը: Ինչու՞ են գիշերները հանկարծահայտ սև բծով ընդմիջում ցերեկային խոհերս, ինչու՞ չեն բավարարվում իրենց պատկանելիք ժամանակով: Հեռու, հեռու... Վահեմե՛, Վահեմե՛, Վա...

Վարորդը, այո, վարորդը... Երեկ պատահաբար հանդիպեցի, խանութում, կարծեցի` չի ճանաչի, ահագին ժամանակ է անցել, բայց ինձ տեսնելուն պես` գունատվեց ու ընդգծված շրջվեց` թիկունքը դեմ անելով քթիս: Ասացի` իզուր եք այդպես թշնամացած, դեպք էր` եղավ-անցավ, կարևորն այն է, որ ձեզ համար ամեն բան բարեհաջող ավարտվեց: «Հեռու,- ֆշշացրեց նա,- հեռու ինձնից, դու տեղով փորձանք ես»: Տարօրինակ մարդ: Նա պնդում էր, թե ես ինձ պարզապես նետել եմ մեքենայի տակ: «Թույլատրելի արագությունից էլ դանդաղ էի գնում,- ասում էր,- տուժածը կանգնած էր մայթին, ծխում էր, եթե արագ գնայի` ո՞նց կնկատեի, որ ծխում է, ու հանկարծ, երբ ընդամենը մի երկու մետր էր մեզ բաժանում, նա պոկվեց ու իրեն կտրուկ առաջ գցեց, չվազեց, չէ, եթե վազեր` կհասցնեի փախցնել մեքենան, պարզապես թռավ մեքենայի առաջ ու մեխվեց: Արգելակեցի, մեքենան խփեց ու շպրտեց նրան, եթե արագ գնայի` չէր փրկվի, ինչքան էլ արգելակեի` չէր փրկվի»: Այսպես ասաց վարորդը: Չառարկեցի, չէի ուզում նրան վնասել, և հետո ի՞նչ իմանամ` գուցե իրավացի է մարդը, չէ՞ որ ոչինչ չեմ հիշում` ո՛չ մեքենան, ո՛չ ինձ, ո՛չ էլ հիշում եմ, թե ինչ էի անում այդ փողոցում, այդ ժամին: Չեմ հիշում: Ես առհասարակ ոչինչ չեմ հիշում, վթարի հետևանքով հիշողությունս կորցրել եմ: Բժիշկներն ասում են` բացառված չէ, որ տարիների ընթացքում այն վերականգնվի: Գուցե: Սակայն ես նույնիսկ չգիտեմ` դա լավ է, թե՞ վատ, որովհետև ինչպե՞ս գնահատեմ մի բան, ինչը հիմա բացարձակորեն գնահատել չեմ կարող: Տրամաբանական է, չէ՞: Թեև, իհարկե, ամեն բան չէ, որ կորսվել է, այլապես ո՞նց կգրեի, կքայլեի կամ... Չէ, որոշ, ես կասեի արմատական բաներ, այնուհանդերձ, պահպանվել են: Հոգեբույժներից մեկը կատակում էր. «Ինձ թվում է` ձեր հիշողությունից ջնջվել է այն, ինչ կուզեիք, որ ջնջվեր»: Ասաց ու ժպտուն, ծակող հայացքը մեխեց աչքերիս մեջ: Աչքերս, այո, աչքերս... Հիվանդանոցում ուշքի գալով և աչքերս բացելով` երկար ժամանակ դեռ աղոտ էի տեսնում շրջակայքը, մշուշի միջով: Ձայներ լսում էի, սակայն հեռացած, անտարբերելի, փչացած ընդունիչի ընդհատուն ճզճզոցի նման: Պառկած` հենց իմ դիմաց տեսնում էի մի մեծ, գորշասպիտակ առարկա, որ նման էր օդում սլացքն ընդհատած-անշարժացած հրթիռի, ինձ անդադար թվում էր, թե այն ուր որ է կպոկվի ու կզարկվի քիթբերանիս: Օրեր հետո, երբ գիտակցությունս քիչ թե շատ պարզվեց, հասկացա, որ ճոպանից կախված այդ հրթիռը ոչ այլ ինչ է, քան սեփական ոտքս, սակայն հասկանալուց հետո էլի քիչ ժամանակ պետք չեղավ վարժվելու համար այն մտքին, թե գիպսով ամփոփված այդ այլանդակությունն անմիջական կապ ունի ինձ հետ: Հետո եկան նրանք, գիշերով, չէ, գիշեր չէր, ցերեկ էր, եկան, նստեցին անկողնուս մոտ` նոսրամազ ծերունին, կինը և մոտ քսան տարեկան աղջիկը: Ծերունին հուզվեց, աչքերը լցվեցին, կինն ու աղջիկն էլ հուզված էին, շփոթված` ջանում էին վիրակապերից ազատ տեղ գտնել դեմքիս, որպեսզի համբուրեն: Բժիշկը հակվեց ու գոռաց. «Հարազատներդ են` հայրդ, կինդ, աղջիկդ»: Ահա, թե ինչ, մտածեցի, հարազատներ ունեմ ուրեմն: 

Աղջիկս, պարզվեց, վերջերս ամուսնացել է (դեռևս վթարից առաջ), մեր տանն են ապրում ամուսնու հետ, ասում են` հաջող ամուսնություն է: Պարզվեց նաև, որ մայր չունեմ, վաղ է մահացել: Երբ հարցրի` ինչից, հայրս շփոթված կմկմաց, կցկտուր ինչ-որ բան ասաց քաղցկեղի, թե թոքաբորբի մասին ու կիսատ թողած` լռեց: Ես նորից հարցրի, բայց նա չխոսեց, ախուվախ անելով սրբեց աչքերը և գրպանից հանեց լուսանկարը: Բարձրահասակ, չորուկ կին էր, աչքերի տենդային փայլով: «Ինչքան ես նման նրան»,- ասաց հայրս ու դարձյալ արտասվեց: Ես էլ հուզվեցի, սակայն ոչ ավելի, քան եթե կողքիս նստած լիներ արտասվող մի օտար ծերունի, այո, ոչ ավելի, մնացյալը ջնջված էր: Կինս ասաց, թե ես քանդակագործ եմ, նույնիսկ մասնակցել եմ ինչ-ինչ ցուցահանդեսների: Չհավատալու հիմքեր չունեի, հատկապես` երբ իջեցրին նկուղ և ցույց տվին արվեստանոցը, որն ըստ նրանց պնդումների` իմն էր: Գործիքները ձեռքս առնելով հասկացա, որ քանդակագործությունից այլևս հեռու եմ: Ի՞նչ քանդակագործություն, երբ դանակ-պատառաքաղ գործածելն եմ մոռացել: Կինս պարզաբանեց նաև, որ ես իմ փողը հիմնականում վաստակել եմ շիրմաքանդակների պատվերներով` կոմպրոմիս, որը, ըստ նրա, միշտ հոգեկան տառապանք է պատճառել ինձ: Եվ քիչ չեմ վաստակել, նույնիսկ ետ գցած փող ունենք ահագին: Աղջիկս սիրունիկ է, թեև ոչ ավելի, քան փողոցում պատահած որևէ սիրունիկ աղջիկ... Սակայն այս վերջին նկատառումը կարծես թե անտրամաբանական էր, այո, անտրամաբանական ու անտեղի, ինչու՞ հանկարծ անցավ մտքովս... Դեհ, ոչինչ, հիշողություն կորցրած մարդ եմ, ներելի է:

Եթե մտահղացումդ լիովին չիրագործվեց, ապա գոնե պետք է փորձել օգտվել այնքանից, որքանն իրագործվեց... Մի րոպե, իսկ սա՞ ինչու մեջ բերեցի, և արդյո՞ք`  ես, թե՞ դրսից հուշվեց... Չգիտեմ: Սակայն մտասևեռվել հարկավոր չէ, ինձ հետ  արտառոց բաներ հիմա շատ են պատահում, վերցնենք, թեկուզ, այն տարօրինակ բառը` Վահեմե:

Վահեմե, Վահեմե... Ի՞նչ է այս անիծյալ Վահեմեն, որ ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում-փայլատակում է ուղեղիս մեջ ու դուրս թռչում բերանիցս: Եվ ինչու՞ միշտ մեծատառ` Վահեմե, երբեմն նույնիսկ` ՎԱՀԵՄԵ: Վթարից եղավ, ըստ երևույթին` ուղեղիս մեջ, հիշողության կորստին զուգընթաց` միացան ինչ-ինչ փակ, գաղտնի կետեր, և ես հաճախ, կամքիցս անկախ, անհասկանալի ինչ-որ բառեր եմ արտասանում, որոնք սկզբում շատ էին, հիմա մնացել է միայն այս Վահեմեն: Կարծում եմ` հնչյունների պատահական միավորում չէ, գուցե մի ամբողջ համակարգ է խորհրդանշում, որովհետև նրա փայլատակումն ուղեղիս մեջ ուղեկցվում է տագնապի, հաճախ էլ խուճապի զգացումով, և ես ուզում եմ փախչել. չգիտեմ ումից, ինչից և ուր, բայց համոզված եմ` փախչել է պետք: Երբեմն էլ մտապատկերիս մեջ հանկարծ հայտնվում են ինչ-որ վիթխարի, թավամազ արարածներ, կատաղի աչքերով, հսկայական ժանիքներով, արյուն սառեցնող մռնչյուններով: Նաև ինձ անծանոթ երկխոսություններ եմ լսում` ցածրաձայն, վախեցած, ակնածալի, և այդ շշնջոցների միջից ականջս հաճախ որսում է նույն «Վահեմեն»:

Իսկ այն հոգեբույժն ասում էր` «Ձեր հիշողությունից ջնջվել է այն, ինչը...»... չէ, այս մասին ասել եմ ոնց որ, և ինչու՞ հանկարծ մեջ մտավ: Նաև` եթե լիովին չիրագործվեց, պետք է գոնե օգտվել... Չէ, ոչ էլ սա էի ուզում ասել: Բայց ի՞նչ էի ուզում... Դե լավ, թողնենք:

Տնից հեռացա,- սա չէի ուզում ասել, բայց հիմա արդեն ուզում եմ,- հազիվ երկու ամիս ապրեցինք, չընտելացանք, մեզ ոչինչ չէր կապում այլևս և չէր կապելու` սա հասկացել էինք: Կնոջս հետ ընդհանուր անկողին չունեցանք այդպես էլ, թեև թվում է հակառակը պիտի լիներ` հաշվի առնելով նորույթի հանգամանքը: Սակայն չստացվեց, ինչ-որ բան խախտված էր: Մի խոսքով` հեռացա. որքա՞ն կարելի էր ապրել օտար տանը, օտար մարդկանց հետ: Մենք իրար բացարձակապես չէինք հասկանում, մենք միայն նյարդայնացնում էինք իրար:

Իսկ գիշերները...

«Դու մոռանում ես այն...», չէ, այսպես չէր... «Քո հիշողությունից ջնջվել է այն...», թու՛, դարձյալ մեջ մտավ, բոլորովին այլ բան էի ասելու: Բայց ի՞նչ... Ախ, այո: Իսկ որքան դժվար է ապրել, երբ գիշերները... Չէ, չէ, գիշերները կապ չունեն, այսինքն ունեն, բայց ոչ այս առիթով: Ոստի, որքան դժվար է ապրել կատարելապես օտարացած քաղաքում, օտար ազգի մեջ, որին կապող միակ օղակը բարեբախտաբար չջնջված լեզուն է, այն էլ` խճողված ինչ-որ անհեթեթ բառերով ու խզումներով: Շինություններ, փողոցներ, պատմություն... Այս կարգի բաները մեջս հույզեր, զգացմունքներ, զուգորդումներ չեն ծնում, միայն հետաքրքրությունս են երբեմն շարժում. զբոսաշրջիկի հետաքրքրություն, ոչ ավելի: Նորի՞ց սկսել... Ոչ, չի ստացվի, իմ տարիքի համար չէ: Անկեղծ ասած` չեմ էլ ուզում, այսպես հանգիստ է, այսպես ազատ եմ, իսկ մենք սիրում ենք ազատությունը, որքա՜ն ենք սիրում գիշերները... Ինչու՞ գիշերները, չէ, ազատությունը, ազատության մասին էր խոսքը: Ի վերջո կարծում եմ, որ ելակետ եկածի գլխավոր առաքելությունը վերջնակետին հասնելն է, և ընթացքը, բնականաբար, այնքանով ավելի հեշտ է, որքանով քիչ ես բեռնված, ավելորդությունները նկատի ունեմ, հատկապես` եթե արդեն ավելի մոտ ես վերջնակետին, քան ելակետին: Իսկ ինքնակամ ընդհատել ընթացքն արգելվում է, ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ: Ինչու՞: Որպեսզի հասնես քեզ համար նախատեսված, ավելի խիստ` կանխորոշված վերջնակետին: Տրամաբանական է, չէ՞: Չգիտեմ, թե ինչու է այդպես, բայց որ տրամաբանական է` բացահայտ է, որովհետև ինչու՞ պիտի տրամաբանական լիներ, եթե այդպես չէր: Տրամաբանական է, չէ՞: Բայց տրամաբանակա՞ն է որ... Եվ արդյո՞ք տրամաբանականն է որոշիչն այս դեպքում: Վերջապես ո՞վ ասաց, թե արգելվում է, ո՞վ... Ու՞ր է Հեղինակը, ո՞վ է տեսել կամ լսել նրան... Վահեմե՛... Խառնաշփոթը դարձյալ ներխուժեց... Վահեմե՛... Սրտխառնոցը սեղմում է կոկորդս... Վահեմե՛...

Եթե ալֆա կետից պիտի հասնես օմեգա կետին... Մի րոպե, հեշտ ես խոսում, մի՞թե ժամանակի և տարածության մեջ հենց էնպես կետեր են լինում, մի՞թե յուրաքանչյուր կետ չունի նախապատմություն և շարունակություն, մի՞թե ելակետը, որն ըստ քեզ սկսվում է առաջին ճիչից, անվերջանալիորեն ետ չի գնում նախնիներիդ արյան միջով, և մի՞թե օմեգան իսկապես վերջակետ է` մութ փոսում թաղված: Եթե ալֆան ունի շարունակություն դեպի ետ, ինչու՞ օմեգան պիտի զրկված լինի դեպի առաջ շարունակվելու իրավունքից, տրամաբանական է, չէ՞... Թե՞ փրկում ես քեզ... Վերջապես քո ի՞նչ գործն է, թե որ գրողի ծոցն են շարունակվում կետերը, դու քոնի տերն ես, իսկ քոնը երկու այդ կետերի միջև ընկած հատվածն է, մնացյալին ձեռք մի տուր, տեր եղիր միայն քո հատվածին: Սակայն մի՞թե դա քոնն է, չէ՞ որ Արգելվում է: Իսկ, իսկ...

Իսկ գիշերները, գիշերները այլ են... Գիշերը ցերեկ չէ, որ խաբվես կամ երեկո, որ ավելի խաբվես, սակայն փոքր-ինչ այլ տարբերակով, անուշ` այսպես ասած, գիշերը խաբում է ճշմարտորեն ու դաժան: Գիշերն ուրիշ պատմություն է հյուսում, գիշերն իր թանձր պատմությունների մամլիչով ճմլում է հոգիս, մարմինս, միտքս, և քնած, թե արթուն` քանի որ փրկություն չկա, եթե գիշերն է խրել մագիլները, տեսնում եմ ցուրտ խավարի միջով դանդաղ առաջացող թափորը, թափորի մեջ նրանք` հայրս, կինս, դստրիկս, ուրիշներ, որոնք նույնքան օտար են, որքան հարազատ, ոչ, առավել հարազատ, հակառակ դեպքում այդքան օտար չէին լինի, ու բոլորը գլխահակ են, անկասելիության, անելանելիության կռահումից վհատ, կողք կողքի, իրար մեջ, բայց անջատ, ես էլ ահա մեջներն եմ, ու գնում ենք, գնում ենք դեպի մութ բիծը, որ չարագուշակ թարթում է առջևում, արդեն մոտ: Դոփյուններն անհամարձակ պոկվում են թաց հողից ու բարձրանում վեր, արագ խլանում-տարրալուծվում սառն օդում, չհասնելով նույնիսկ ծառերի կատարներին, և սարսափեցնողն այնքան մութ բիծը չէ, որքան կոկորդ սեղմող լուռ բողոքի անհասցե-անպատասխան լինելը, որքան ուրիշ, ուրիշ բան, ինչի անունն ու տեղն անհայտ է: Եվ մի՞թե վիհ տանող ճամփին իմաստ ունի հիշողությամբ բեռնվելը: Առջևում սարսափած ոռնում են գայլերը, խուճապահար կաղկանձում շները, օձերը չեն կծում, կատուները մլռտում են` վախեցած, հարազատի պես սեղմված առնետներին... Հաշտություն է, հաշտության ճամփա, վիհը հաշտեցնում է, և ճամփան էլ ավարտվում է արդեն: Բայց ես վեր եմ թռչում մածուցիկ վիհի պռնկին չհասած, երբ նոր-նոր աղեկտուր գոռում են առաջին գահավիժողները, վեր եմ թռչում, սարսափած աղաղակում` վայ մեզ, վայ մեզ... Վահեմե՛, Վահեմե՛... Ու անկողին չեմ մտնում այլևս: Սակայն պատուհանների հետևում դողդոջուն դոփյուններ են լսվում... Պատուհանների ետևում նույն գլխահակ թափորն է, նույն ոռնոց-աղաղակը: Թափորն է նաև փակ դռան ետևում և... մահճակալի տակ, այո, մահճակալի տակ: Իսկ պահարանի ետևում ի՞նչ է, իսկ ինչու՞ են երկարում-ցնցվում ալեհավաքի զույգ պոզերը... Ինչու՞ ճռռաց լոգարանի դուռը, ո՞վ է այնտեղ ծիծաղում թունոտ, ինչու՞ դժգույն ցոլք սահեց առաստաղով, ու՞մ եք հրավիրում, է՜, պատրաստ չեմ, հագնվեմ գոնե, և մի ծիծաղեք այդպես: Լուսաբաց, լուսաբաց, խաբեբա, հիմարիկ, փրկիչ լուսաբաց, իջիր, հայտնվիր վերջապես...

Իսկ գիշերները... Ոչ, լուսաբացները, այո, լուսաբացները...

Իսկ լուսաբացները ես կանխավ եմ զգում, ժամացույցին նայելու կարիք չունեմ, ոչ էլ արտաքին հայտանիշների բացակայությունը շփոթության մեջ կգցի. լուսաբացը ես զգում եմ բջիջներով: Եվ երբ թիկնապարկն ուսիցս կախ, կարթաձողը ձեռքիս` դուրս եմ գալիս տանից, փողոցում արդեն քստքստում է ցախավելը (ցախավելները սրբում են գիշերվա հետքերը, կեցցեն ցախավելները), անցնում է աղբատար մեքենան, պուրակում երևում են մարդ ու շուն... Առավոտ է: Ես քայլում եմ դեպի երկաթուղային կայարան, ես նստում եմ առավոտյան գնացքը. մեկ ժամ` և ես իմ սիրած լճափին կլինեմ: Ձկնորսության եմ գնում:

Մենակ եմ ապրում, տանից վաղուց հեռացել եմ. միմյանց չենք տեսնում այլևս, չենք փնտրում: Միայն հայրս է ժամանակ առ ժամանակ այցելում: Նստում ենք, լուռ նայում միմյանց... ասելիք չկա, ինչ էլ ասի` էնտեղից է, անցյալից, իսկ ես մասնակից չեմ, չկամ ես նրա անցյալում, չեմ հիշում, նա կարծես արդեն համակերպվել է այս իրողությանը, թեև երբեմն այնուամենայնիվ մոռանում է ու ինչ-որ բան հիշած սկսում. «Լուսահոգի մայրս էր քեզ բաղնիս տանում, չորս-հինգ տարեկան էիր, կնանիքանց բաղնիք էր տանում, դե հո տղամարդկանց չէ՞ր տանելու, գալիս էիր սիրուն, կարմրաթշիկ, ասում էիր պապ, էդ տոտաների ծիծիկները ինչի՞ է էդպես մեծ, քոնը փոքր: Շատ հարցասեր էիր: Մի անգամ էլ սայթաքել-ընկել էիր ու ճակատդ ճղել, լուսահոգին էնքան ախուվախ արեց, էնքան անիծեց իրեն...»: Երկար չեմ դիմանում, միշտ ընդհատում եմ գոռալով` ախր, այ հեր, էլի մոռացար, որ բան չեմ հիշում, բացարձակ չեմ հիշում ու չեմ էլ ուզում, ուրիշի մանկություն ինձ պետք չէ, ավելորդ տեղեկություններ ինձ պետք չեն: Նա վախեցած սսկվում էր ու նայում, թե ոնց եմ նյարդայնացած մի անկյունից մյուսը քայլում կրկնելով` Վահեմե՛, Վահեմե՛: Շատ է խեղճանում, շատ կծկվում, պատահում է` հանկարծ գրկում ենք իրար: Խեղճ մարդ: Բայց ես չեմ կարող հարթել կնճիռներդ, հա՛յր, ես չեմ կարող ուղղել կորացած մեջքդ, հա՛յր, ես չեմ կարող հանել ճպռոտ կարոտն աչքերիդ միջից, հա՛յր, ես չեմ կարող ջնջել հիշողությունդ, հա՛յր... Գնա, հա՛յր, ես քեզ քո պատյանից հանել չեմ կարող, ես հոգուդ թեթևություն բերող չեմ` եթե նույնիսկ անդադար լսեմ պատմություններդ, ինքդ պիտի գտնես ինքնախաբեության դեղը: Հեռուստացույց նայիր, նայիր առավոտից իրիկուն, նայիր գիշերով` եթե քունդ չի գալիս, նայիր զվարճալի ծրագրեր, հիմար, թեթև սերիալներ, դրանք կարող են մոռացնել, փրկել, փառք դրանք ստեղծողներին, նրանք են ամենամարդասերը. շատ գույն, քիչ միտք, պարզունակություն, հիմարություն, ծիծաղ... Գնա, հա՛յր, ինձ հետ դժվար է, ես ավելի տառապանք կբերեմ, փրկություն չորոնես իմ մեջ: Եվ մի բարկանա, ես մեղք չունեմ, Մեղքն Ուրիշինն է: Գնա, միացրու հեռուստացույցդ ու նայիր, նայիր ինչ պատահի, ամեն բան...

Չէ, ամեն բան չնայես, զգույշ եղիր: Կենդանիների մասին մի հաղորդում նայեցի վերջերս: Անտիլոպների հոտը կտրում-անցնում էր բաց տարածքով, շտապում` պահ առաջ հասնել ծառերի հովին: Իսկ հղի էգն ավելի ու ավելի հետ էր մնում, ծննդաբերությունը սկսվել էր` հենց այդտեղ, բաց տարածքում և զսպել այլևս անկարող էր: Հոտը հեռանում էր, իսկ անտիլոպը պառկել էր ու տագնապած մնչում էր` նայելով ցեղակիցների անտարբեր հետույքներին: Ահա, գնացին ջրերը, ահա, ցցվեց ձագուկի լորձածածկ մռութը... Իսկ անտիլոպը շտապում է, ջղաձգվում: Եթե ձագուկը ծնվի ու գոնե մի քանի րոպե կանգնի, հետո կվազի մոր կողքով, կփրկվի: Բայց երկնքում հայտնվեց առաջին ստվերը, ապա ևս մեկը, բորենին մոտակայքում լպստեց մռութը, շնագայլերը տագնապած հաչացին: Անտիլոպը չարագուշակ մայեց, թեև ճիշտ կաներ լռեր, ասենք` էլ ի՞նչ: Անգղներն առաջինն իջան ու արագացրին ծնունդը` քաշել-քաշքշելով մասամբ դեռևս արգանդում մնացած ձագուկին: Շնագայլերը մոտեցան, աշխատեցին քշել անգղներին, հեռվից գալիս էր բորենին... Ծննդի հոտը արբեցրել է բոլորին` խռնվել են, ծվծվում են, կաղկանձում, կծում, կտցում... Էգ անտիլոպը փորձում է ոտքի կանգնել, բայց ապարդյուն, վրա հասած բորենին փախցնում է շնագայլերին ու պողպատյա ծնոտները փակում նրա կոկորդին: Իսկ հեռվում անտարբեր արածում է անտիլոպների հոտը, բարձրից անտարբեր ջերմացնում է արևը, էլի ինչ-որ մեկն անտարբեր նայում է վերից կամ վարից: Անգղները վերջին պատառներն են կտցում, շնագայլերը լպստում են արնոտ մռութները, բորենին քարշ է տալիս խեղդամահ անտիլոպին, հայտնվում են նոր բորենիներ. արդեն շատ բան չէ` բայց մի բան իրենց էլ կհասնի: Վերջ: Այսպիսի հաղորդումներ չնայես, հա՛յր, անհապաղ փոխիր ճշմարտության ալիքը, նրանց էլ մի թողնիր ճշմարտությանը նայել, ճշմարտություն պետք չէ, զվարճալի ծրագրեր նայեք, ծիծաղեք, անդադար ծիծաղեք, պայթելու չափ ծիծաղեք, հռհռացեք... Իսկ ես զվարճացնել չեմ կարող, ծիծաղել չեմ կարող, մոռացել եմ, երևի չեմ էլ կարողացել, չեմ կարող...

Իսկ այն հոգեբույժն ասում է... Թքած հոգեբույժի վրա, ես այլևս չեմ հիշում, թե ինչ է ասում նա, ինչ էր ասում, ինչ կասի կամ ինչ կասեն, ինչ ուզում են` թող ասեն, որովհետև...

Որովհետև ես ձկնորս եմ, ոչ ավելի, սա է իմ միակ զբաղմունքը, այո, այդպես է: Ահա, նստած եմ լճափին, ծալովի աթոռիս, իմ մշտական տեղում, կարթաձողի կոթը խրել եմ քարերի արանքը, կարմիր լողակը վերուվար է անում դեղնավուն ջրերի մեղմ ալիքներին համառիթմ` վեր-վար-վեր-վար... Իսկ ես հանգիստ ծխում եմ, թերմոսի մեջ տաք սուրճ ունեմ, լճափն էլ կատարելապես անմարդ է: Այս լիճը ոչ ոքի հարկավոր չէ, ջուրը տղմոտ է, լպրծուն ջրիմուռներով ու կռկռան գորտերով լեցուն. լողորդներին  չի գրավում, ձկնորսներին` նույնպես, որովհետև ձուկ չկա կամ համարյա չկա` այս ամբողջ ընթացքում մեկ ձուկ է բռնածս, այն էլ  հյուծված, խեղված մի մուտանտ, որ դարձյալ ջրին դարձրի: Հիմա իսկի խայծ էլ չեմ դնում կեռիկին, ի՞նչ իմաստ, մի՞թե ձուկն է կարևոր... Կարևորն այստեղ նստելն է` նստել, լսել եղեգների խշշոցը, գորտերի կռռոցը, թռչունների կռնչոցը, նայել ալիքներին վերուվարվող լողակին... Եվ չմտածել, անջատել միտքը, դառնալ շրջակայքին համանման, համատեսակ, ներդաշնակ, նույնանալ` քարերին, փշերին, տղմոտ ջրին, եղեգին...</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13034</id>
      <timestamp>2013-01-24T19:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="29724">Ստորև ներկայացված է [[Գուրգեն Խանջյան]]ի «Անմարդ լճափին թողած գրառումներ» ստեղծագործությունը:

== Անմարդ լճափին թողած գրառումներ ==

«Իսկ գիշերները, ախ, գիշերները... Գիշերներն այլ են, բոլորովին այլ, ասես նույն կյանքի մասը չլինեն, և խնդիրը մութը չէ... Սակայն ի՞նչ կապ ունեն գիշերները, մտքիս ընթացքն ուրիշ մեկնարկ ուներ, երբ վերցրի գրիչը: Ինչու՞ են գիշերները հանկարծահայտ սև բծով ընդմիջում ցերեկային խոհերս, ինչու՞ չեն բավարարվում իրենց պատկանելիք ժամանակով: Հեռու, հեռու... Վահեմե՛, Վահեմե՛, Վա...

Վարորդը, այո, վարորդը... Երեկ պատահաբար հանդիպեցի, խանութում, կարծեցի` չի ճանաչի, ահագին ժամանակ է անցել, բայց ինձ տեսնելուն պես` գունատվեց ու ընդգծված շրջվեց` թիկունքը դեմ անելով քթիս: Ասացի` իզուր եք այդպես թշնամացած, դեպք էր` եղավ-անցավ, կարևորն այն է, որ ձեզ համար ամեն բան բարեհաջող ավարտվեց: «Հեռու,- ֆշշացրեց նա,- հեռու ինձնից, դու տեղով փորձանք ես»: Տարօրինակ մարդ: Նա պնդում էր, թե ես ինձ պարզապես նետել եմ մեքենայի տակ: «Թույլատրելի արագությունից էլ դանդաղ էի գնում,- ասում էր,- տուժածը կանգնած էր մայթին, ծխում էր, եթե արագ գնայի` ո՞նց կնկատեի, որ ծխում է, ու հանկարծ, երբ ընդամենը մի երկու մետր էր մեզ բաժանում, նա պոկվեց ու իրեն կտրուկ առաջ գցեց, չվազեց, չէ, եթե վազեր` կհասցնեի փախցնել մեքենան, պարզապես թռավ մեքենայի առաջ ու մեխվեց: Արգելակեցի, մեքենան խփեց ու շպրտեց նրան, եթե արագ գնայի` չէր փրկվի, ինչքան էլ արգելակեի` չէր փրկվի»: Այսպես ասաց վարորդը: Չառարկեցի, չէի ուզում նրան վնասել, և հետո ի՞նչ իմանամ` գուցե իրավացի է մարդը, չէ՞ որ ոչինչ չեմ հիշում` ո՛չ մեքենան, ո՛չ ինձ, ո՛չ էլ հիշում եմ, թե ինչ էի անում այդ փողոցում, այդ ժամին: Չեմ հիշում: Ես առհասարակ ոչինչ չեմ հիշում, վթարի հետևանքով հիշողությունս կորցրել եմ: Բժիշկներն ասում են` բացառված չէ, որ տարիների ընթացքում այն վերականգնվի: Գուցե: Սակայն ես նույնիսկ չգիտեմ` դա լավ է, թե՞ վատ, որովհետև ինչպե՞ս գնահատեմ մի բան, ինչը հիմա բացարձակորեն գնահատել չեմ կարող: Տրամաբանական է, չէ՞: Թեև, իհարկե, ամեն բան չէ, որ կորսվել է, այլապես ո՞նց կգրեի, կքայլեի կամ... Չէ, որոշ, ես կասեի արմատական բաներ, այնուհանդերձ, պահպանվել են: Հոգեբույժներից մեկը կատակում էր. «Ինձ թվում է` ձեր հիշողությունից ջնջվել է այն, ինչ կուզեիք, որ ջնջվեր»: Ասաց ու ժպտուն, ծակող հայացքը մեխեց աչքերիս մեջ: Աչքերս, այո, աչքերս... Հիվանդանոցում ուշքի գալով և աչքերս բացելով` երկար ժամանակ դեռ աղոտ էի տեսնում շրջակայքը, մշուշի միջով: Ձայներ լսում էի, սակայն հեռացած, անտարբերելի, փչացած ընդունիչի ընդհատուն ճզճզոցի նման: Պառկած` հենց իմ դիմաց տեսնում էի մի մեծ, գորշասպիտակ առարկա, որ նման էր օդում սլացքն ընդհատած-անշարժացած հրթիռի, ինձ անդադար թվում էր, թե այն ուր որ է կպոկվի ու կզարկվի քիթբերանիս: Օրեր հետո, երբ գիտակցությունս քիչ թե շատ պարզվեց, հասկացա, որ ճոպանից կախված այդ հրթիռը ոչ այլ ինչ է, քան սեփական ոտքս, սակայն հասկանալուց հետո էլի քիչ ժամանակ պետք չեղավ վարժվելու համար այն մտքին, թե գիպսով ամփոփված այդ այլանդակությունն անմիջական կապ ունի ինձ հետ: Հետո եկան նրանք, գիշերով, չէ, գիշեր չէր, ցերեկ էր, եկան, նստեցին անկողնուս մոտ` նոսրամազ ծերունին, կինը և մոտ քսան տարեկան աղջիկը: Ծերունին հուզվեց, աչքերը լցվեցին, կինն ու աղջիկն էլ հուզված էին, շփոթված` ջանում էին վիրակապերից ազատ տեղ գտնել դեմքիս, որպեսզի համբուրեն: Բժիշկը հակվեց ու գոռաց. «Հարազատներդ են` հայրդ, կինդ, աղջիկդ»: Ահա, թե ինչ, մտածեցի, հարազատներ ունեմ ուրեմն: 

Աղջիկս, պարզվեց, վերջերս ամուսնացել է (դեռևս վթարից առաջ), մեր տանն են ապրում ամուսնու հետ, ասում են` հաջող ամուսնություն է: Պարզվեց նաև, որ մայր չունեմ, վաղ է մահացել: Երբ հարցրի` ինչից, հայրս շփոթված կմկմաց, կցկտուր ինչ-որ բան ասաց քաղցկեղի, թե թոքաբորբի մասին ու կիսատ թողած` լռեց: Ես նորից հարցրի, բայց նա չխոսեց, ախուվախ անելով սրբեց աչքերը և գրպանից հանեց լուսանկարը: Բարձրահասակ, չորուկ կին էր, աչքերի տենդային փայլով: «Ինչքան ես նման նրան»,- ասաց հայրս ու դարձյալ արտասվեց: Ես էլ հուզվեցի, սակայն ոչ ավելի, քան եթե կողքիս նստած լիներ արտասվող մի օտար ծերունի, այո, ոչ ավելի, մնացյալը ջնջված էր: Կինս ասաց, թե ես քանդակագործ եմ, նույնիսկ մասնակցել եմ ինչ-ինչ ցուցահանդեսների: Չհավատալու հիմքեր չունեի, հատկապես` երբ իջեցրին նկուղ և ցույց տվին արվեստանոցը, որն ըստ նրանց պնդումների` իմն էր: Գործիքները ձեռքս առնելով հասկացա, որ քանդակագործությունից այլևս հեռու եմ: Ի՞նչ քանդակագործություն, երբ դանակ-պատառաքաղ գործածելն եմ մոռացել: Կինս պարզաբանեց նաև, որ ես իմ փողը հիմնականում վաստակել եմ շիրմաքանդակների պատվերներով` կոմպրոմիս, որը, ըստ նրա, միշտ հոգեկան տառապանք է պատճառել ինձ: Եվ քիչ չեմ վաստակել, նույնիսկ ետ գցած փող ունենք ահագին: Աղջիկս սիրունիկ է, թեև ոչ ավելի, քան փողոցում պատահած որևէ սիրունիկ աղջիկ... Սակայն այս վերջին նկատառումը կարծես թե անտրամաբանական էր, այո, անտրամաբանական ու անտեղի, ինչու՞ հանկարծ անցավ մտքովս... Դեհ, ոչինչ, հիշողություն կորցրած մարդ եմ, ներելի է:

Եթե մտահղացումդ լիովին չիրագործվեց, ապա գոնե պետք է փորձել օգտվել այնքանից, որքանն իրագործվեց... Մի րոպե, իսկ սա՞ ինչու մեջ բերեցի, և արդյո՞ք`  ես, թե՞ դրսից հուշվեց... Չգիտեմ: Սակայն մտասևեռվել հարկավոր չէ, ինձ հետ  արտառոց բաներ հիմա շատ են պատահում, վերցնենք, թեկուզ, այն տարօրինակ բառը` Վահեմե:

Վահեմե, Վահեմե... Ի՞նչ է այս անիծյալ Վահեմեն, որ ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում-փայլատակում է ուղեղիս մեջ ու դուրս թռչում բերանիցս: Եվ ինչու՞ միշտ մեծատառ` Վահեմե, երբեմն նույնիսկ` ՎԱՀԵՄԵ: Վթարից եղավ, ըստ երևույթին` ուղեղիս մեջ, հիշողության կորստին զուգընթաց` միացան ինչ-ինչ փակ, գաղտնի կետեր, և ես հաճախ, կամքիցս անկախ, անհասկանալի ինչ-որ բառեր եմ արտասանում, որոնք սկզբում շատ էին, հիմա մնացել է միայն այս Վահեմեն: Կարծում եմ` հնչյունների պատահական միավորում չէ, գուցե մի ամբողջ համակարգ է խորհրդանշում, որովհետև նրա փայլատակումն ուղեղիս մեջ ուղեկցվում է տագնապի, հաճախ էլ խուճապի զգացումով, և ես ուզում եմ փախչել. չգիտեմ ումից, ինչից և ուր, բայց համոզված եմ` փախչել է պետք: Երբեմն էլ մտապատկերիս մեջ հանկարծ հայտնվում են ինչ-որ վիթխարի, թավամազ արարածներ, կատաղի աչքերով, հսկայական ժանիքներով, արյուն սառեցնող մռնչյուններով: Նաև ինձ անծանոթ երկխոսություններ եմ լսում` ցածրաձայն, վախեցած, ակնածալի, և այդ շշնջոցների միջից ականջս հաճախ որսում է նույն «Վահեմեն»:

Իսկ այն հոգեբույժն ասում էր` «Ձեր հիշողությունից ջնջվել է այն, ինչը...»... չէ, այս մասին ասել եմ ոնց որ, և ինչու՞ հանկարծ մեջ մտավ: Նաև` եթե լիովին չիրագործվեց, պետք է գոնե օգտվել... Չէ, ոչ էլ սա էի ուզում ասել: Բայց ի՞նչ էի ուզում... Դե լավ, թողնենք:

Տնից հեռացա,- սա չէի ուզում ասել, բայց հիմա արդեն ուզում եմ,- հազիվ երկու ամիս ապրեցինք, չընտելացանք, մեզ ոչինչ չէր կապում այլևս և չէր կապելու` սա հասկացել էինք: Կնոջս հետ ընդհանուր անկողին չունեցանք այդպես էլ, թեև թվում է հակառակը պիտի լիներ` հաշվի առնելով նորույթի հանգամանքը: Սակայն չստացվեց, ինչ-որ բան խախտված էր: Մի խոսքով` հեռացա. որքա՞ն կարելի էր ապրել օտար տանը, օտար մարդկանց հետ: Մենք իրար բացարձակապես չէինք հասկանում, մենք միայն նյարդայնացնում էինք իրար:

Իսկ գիշերները...

«Դու մոռանում ես այն...», չէ, այսպես չէր... «Քո հիշողությունից ջնջվել է այն...», թու՛, դարձյալ մեջ մտավ, բոլորովին այլ բան էի ասելու: Բայց ի՞նչ... Ախ, այո: Իսկ որքան դժվար է ապրել, երբ գիշերները... Չէ, չէ, գիշերները կապ չունեն, այսինքն ունեն, բայց ոչ այս առիթով: Ոստի, որքան դժվար է ապրել կատարելապես օտարացած քաղաքում, օտար ազգի մեջ, որին կապող միակ օղակը բարեբախտաբար չջնջված լեզուն է, այն էլ` խճողված ինչ-որ անհեթեթ բառերով ու խզումներով: Շինություններ, փողոցներ, պատմություն... Այս կարգի բաները մեջս հույզեր, զգացմունքներ, զուգորդումներ չեն ծնում, միայն հետաքրքրությունս են երբեմն շարժում. զբոսաշրջիկի հետաքրքրություն, ոչ ավելի: Նորի՞ց սկսել... Ոչ, չի ստացվի, իմ տարիքի համար չէ: Անկեղծ ասած` չեմ էլ ուզում, այսպես հանգիստ է, այսպես ազատ եմ, իսկ մենք սիրում ենք ազատությունը, որքա՜ն ենք սիրում գիշերները... Ինչու՞ գիշերները, չէ, ազատությունը, ազատության մասին էր խոսքը: Ի վերջո կարծում եմ, որ ելակետ եկածի գլխավոր առաքելությունը վերջնակետին հասնելն է, և ընթացքը, բնականաբար, այնքանով ավելի հեշտ է, որքանով քիչ ես բեռնված, ավելորդությունները նկատի ունեմ, հատկապես` եթե արդեն ավելի մոտ ես վերջնակետին, քան ելակետին: Իսկ ինքնակամ ընդհատել ընթացքն արգելվում է, ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ: Ինչու՞: Որպեսզի հասնես քեզ համար նախատեսված, ավելի խիստ` կանխորոշված վերջնակետին: Տրամաբանական է, չէ՞: Չգիտեմ, թե ինչու է այդպես, բայց որ տրամաբանական է` բացահայտ է, որովհետև ինչու՞ պիտի տրամաբանական լիներ, եթե այդպես չէր: Տրամաբանական է, չէ՞: Բայց տրամաբանակա՞ն է որ... Եվ արդյո՞ք տրամաբանականն է որոշիչն այս դեպքում: Վերջապես ո՞վ ասաց, թե արգելվում է, ո՞վ... Ու՞ր է Հեղինակը, ո՞վ է տեսել կամ լսել նրան... Վահեմե՛... Խառնաշփոթը դարձյալ ներխուժեց... Վահեմե՛... Սրտխառնոցը սեղմում է կոկորդս... Վահեմե՛...

Եթե ալֆա կետից պիտի հասնես օմեգա կետին... Մի րոպե, հեշտ ես խոսում, մի՞թե ժամանակի և տարածության մեջ հենց էնպես կետեր են լինում, մի՞թե յուրաքանչյուր կետ չունի նախապատմություն և շարունակություն, մի՞թե ելակետը, որն ըստ քեզ սկսվում է առաջին ճիչից, անվերջանալիորեն ետ չի գնում նախնիներիդ արյան միջով, և մի՞թե օմեգան իսկապես վերջակետ է` մութ փոսում թաղված: Եթե ալֆան ունի շարունակություն դեպի ետ, ինչու՞ օմեգան պիտի զրկված լինի դեպի առաջ շարունակվելու իրավունքից, տրամաբանական է, չէ՞... Թե՞ փրկում ես քեզ... Վերջապես քո ի՞նչ գործն է, թե որ գրողի ծոցն են շարունակվում կետերը, դու քոնի տերն ես, իսկ քոնը երկու այդ կետերի միջև ընկած հատվածն է, մնացյալին ձեռք մի տուր, տեր եղիր միայն քո հատվածին: Սակայն մի՞թե դա քոնն է, չէ՞ որ Արգելվում է: Իսկ, իսկ...

Իսկ գիշերները, գիշերները այլ են... Գիշերը ցերեկ չէ, որ խաբվես կամ երեկո, որ ավելի խաբվես, սակայն փոքր-ինչ այլ տարբերակով, անուշ` այսպես ասած, գիշերը խաբում է ճշմարտորեն ու դաժան: Գիշերն ուրիշ պատմություն է հյուսում, գիշերն իր թանձր պատմությունների մամլիչով ճմլում է հոգիս, մարմինս, միտքս, և քնած, թե արթուն` քանի որ փրկություն չկա, եթե գիշերն է խրել մագիլները, տեսնում եմ ցուրտ խավարի միջով դանդաղ առաջացող թափորը, թափորի մեջ նրանք` հայրս, կինս, դստրիկս, ուրիշներ, որոնք նույնքան օտար են, որքան հարազատ, ոչ, առավել հարազատ, հակառակ դեպքում այդքան օտար չէին լինի, ու բոլորը գլխահակ են, անկասելիության, անելանելիության կռահումից վհատ, կողք կողքի, իրար մեջ, բայց անջատ, ես էլ ահա մեջներն եմ, ու գնում ենք, գնում ենք դեպի մութ բիծը, որ չարագուշակ թարթում է առջևում, արդեն մոտ: Դոփյուններն անհամարձակ պոկվում են թաց հողից ու բարձրանում վեր, արագ խլանում-տարրալուծվում սառն օդում, չհասնելով նույնիսկ ծառերի կատարներին, և սարսափեցնողն այնքան մութ բիծը չէ, որքան կոկորդ սեղմող լուռ բողոքի անհասցե-անպատասխան լինելը, որքան ուրիշ, ուրիշ բան, ինչի անունն ու տեղն անհայտ է: Եվ մի՞թե վիհ տանող ճամփին իմաստ ունի հիշողությամբ բեռնվելը: Առջևում սարսափած ոռնում են գայլերը, խուճապահար կաղկանձում շները, օձերը չեն կծում, կատուները մլռտում են` վախեցած, հարազատի պես սեղմված առնետներին... Հաշտություն է, հաշտության ճամփա, վիհը հաշտեցնում է, և ճամփան էլ ավարտվում է արդեն: Բայց ես վեր եմ թռչում մածուցիկ վիհի պռնկին չհասած, երբ նոր-նոր աղեկտուր գոռում են առաջին գահավիժողները, վեր եմ թռչում, սարսափած աղաղակում` վայ մեզ, վայ մեզ... Վահեմե՛, Վահեմե՛... Ու անկողին չեմ մտնում այլևս: Սակայն պատուհանների հետևում դողդոջուն դոփյուններ են լսվում... Պատուհանների ետևում նույն գլխահակ թափորն է, նույն ոռնոց-աղաղակը: Թափորն է նաև փակ դռան ետևում և... մահճակալի տակ, այո, մահճակալի տակ: Իսկ պահարանի ետևում ի՞նչ է, իսկ ինչու՞ են երկարում-ցնցվում ալեհավաքի զույգ պոզերը... Ինչու՞ ճռռաց լոգարանի դուռը, ո՞վ է այնտեղ ծիծաղում թունոտ, ինչու՞ դժգույն ցոլք սահեց առաստաղով, ու՞մ եք հրավիրում, է՜, պատրաստ չեմ, հագնվեմ գոնե, և մի ծիծաղեք այդպես: Լուսաբաց, լուսաբաց, խաբեբա, հիմարիկ, փրկիչ լուսաբաց, իջիր, հայտնվիր վերջապես...

Իսկ գիշերները... Ոչ, լուսաբացները, այո, լուսաբացները...

Իսկ լուսաբացները ես կանխավ եմ զգում, ժամացույցին նայելու կարիք չունեմ, ոչ էլ արտաքին հայտանիշների բացակայությունը շփոթության մեջ կգցի. լուսաբացը ես զգում եմ բջիջներով: Եվ երբ թիկնապարկն ուսիցս կախ, կարթաձողը ձեռքիս` դուրս եմ գալիս տանից, փողոցում արդեն քստքստում է ցախավելը (ցախավելները սրբում են գիշերվա հետքերը, կեցցեն ցախավելները), անցնում է աղբատար մեքենան, պուրակում երևում են մարդ ու շուն... Առավոտ է: Ես քայլում եմ դեպի երկաթուղային կայարան, ես նստում եմ առավոտյան գնացքը. մեկ ժամ` և ես իմ սիրած լճափին կլինեմ: Ձկնորսության եմ գնում:

Մենակ եմ ապրում, տանից վաղուց հեռացել եմ. միմյանց չենք տեսնում այլևս, չենք փնտրում: Միայն հայրս է ժամանակ առ ժամանակ այցելում: Նստում ենք, լուռ նայում միմյանց... ասելիք չկա, ինչ էլ ասի` էնտեղից է, անցյալից, իսկ ես մասնակից չեմ, չկամ ես նրա անցյալում, չեմ հիշում, նա կարծես արդեն համակերպվել է այս իրողությանը, թեև երբեմն այնուամենայնիվ մոռանում է ու ինչ-որ բան հիշած սկսում. «Լուսահոգի մայրս էր քեզ բաղնիս տանում, չորս-հինգ տարեկան էիր, կնանիքանց բաղնիք էր տանում, դե հո տղամարդկանց չէ՞ր տանելու, գալիս էիր սիրուն, կարմրաթշիկ, ասում էիր պապ, էդ տոտաների ծիծիկները ինչի՞ է էդպես մեծ, քոնը փոքր: Շատ հարցասեր էիր: Մի անգամ էլ սայթաքել-ընկել էիր ու ճակատդ ճղել, լուսահոգին էնքան ախուվախ արեց, էնքան անիծեց իրեն...»: Երկար չեմ դիմանում, միշտ ընդհատում եմ գոռալով` ախր, այ հեր, էլի մոռացար, որ բան չեմ հիշում, բացարձակ չեմ հիշում ու չեմ էլ ուզում, ուրիշի մանկություն ինձ պետք չէ, ավելորդ տեղեկություններ ինձ պետք չեն: Նա վախեցած սսկվում էր ու նայում, թե ոնց եմ նյարդայնացած մի անկյունից մյուսը քայլում կրկնելով` Վահեմե՛, Վահեմե՛: Շատ է խեղճանում, շատ կծկվում, պատահում է` հանկարծ գրկում ենք իրար: Խեղճ մարդ: Բայց ես չեմ կարող հարթել կնճիռներդ, հա՛յր, ես չեմ կարող ուղղել կորացած մեջքդ, հա՛յր, ես չեմ կարող հանել ճպռոտ կարոտն աչքերիդ միջից, հա՛յր, ես չեմ կարող ջնջել հիշողությունդ, հա՛յր... Գնա, հա՛յր, ես քեզ քո պատյանից հանել չեմ կարող, ես հոգուդ թեթևություն բերող չեմ` եթե նույնիսկ անդադար լսեմ պատմություններդ, ինքդ պիտի գտնես ինքնախաբեության դեղը: Հեռուստացույց նայիր, նայիր առավոտից իրիկուն, նայիր գիշերով` եթե քունդ չի գալիս, նայիր զվարճալի ծրագրեր, հիմար, թեթև սերիալներ, դրանք կարող են մոռացնել, փրկել, փառք դրանք ստեղծողներին, նրանք են ամենամարդասերը. շատ գույն, քիչ միտք, պարզունակություն, հիմարություն, ծիծաղ... Գնա, հա՛յր, ինձ հետ դժվար է, ես ավելի տառապանք կբերեմ, փրկություն չորոնես իմ մեջ: Եվ մի բարկանա, ես մեղք չունեմ, Մեղքն Ուրիշինն է: Գնա, միացրու հեռուստացույցդ ու նայիր, նայիր ինչ պատահի, ամեն բան...

Չէ, ամեն բան չնայես, զգույշ եղիր: Կենդանիների մասին մի հաղորդում նայեցի վերջերս: Անտիլոպների հոտը կտրում-անցնում էր բաց տարածքով, շտապում` պահ առաջ հասնել ծառերի հովին: Իսկ հղի էգն ավելի ու ավելի հետ էր մնում, ծննդաբերությունը սկսվել էր` հենց այդտեղ, բաց տարածքում և զսպել այլևս անկարող էր: Հոտը հեռանում էր, իսկ անտիլոպը պառկել էր ու տագնապած մնչում էր` նայելով ցեղակիցների անտարբեր հետույքներին: Ահա, գնացին ջրերը, ահա, ցցվեց ձագուկի լորձածածկ մռութը... Իսկ անտիլոպը շտապում է, ջղաձգվում: Եթե ձագուկը ծնվի ու գոնե մի քանի րոպե կանգնի, հետո կվազի մոր կողքով, կփրկվի: Բայց երկնքում հայտնվեց առաջին ստվերը, ապա ևս մեկը, բորենին մոտակայքում լպստեց մռութը, շնագայլերը տագնապած հաչացին: Անտիլոպը չարագուշակ մայեց, թեև ճիշտ կաներ լռեր, ասենք` էլ ի՞նչ: Անգղներն առաջինն իջան ու արագացրին ծնունդը` քաշել-քաշքշելով մասամբ դեռևս արգանդում մնացած ձագուկին: Շնագայլերը մոտեցան, աշխատեցին քշել անգղներին, հեռվից գալիս էր բորենին... Ծննդի հոտը արբեցրել է բոլորին` խռնվել են, ծվծվում են, կաղկանձում, կծում, կտցում... Էգ անտիլոպը փորձում է ոտքի կանգնել, բայց ապարդյուն, վրա հասած բորենին փախցնում է շնագայլերին ու պողպատյա ծնոտները փակում նրա կոկորդին: Իսկ հեռվում անտարբեր արածում է անտիլոպների հոտը, բարձրից անտարբեր ջերմացնում է արևը, էլի ինչ-որ մեկն անտարբեր նայում է վերից կամ վարից: Անգղները վերջին պատառներն են կտցում, շնագայլերը լպստում են արնոտ մռութները, բորենին քարշ է տալիս խեղդամահ անտիլոպին, հայտնվում են նոր բորենիներ. արդեն շատ բան չէ` բայց մի բան իրենց էլ կհասնի: Վերջ: Այսպիսի հաղորդումներ չնայես, հա՛յր, անհապաղ փոխիր ճշմարտության ալիքը, նրանց էլ մի թողնիր ճշմարտությանը նայել, ճշմարտություն պետք չէ, զվարճալի ծրագրեր նայեք, ծիծաղեք, անդադար ծիծաղեք, պայթելու չափ ծիծաղեք, հռհռացեք... Իսկ ես զվարճացնել չեմ կարող, ծիծաղել չեմ կարող, մոռացել եմ, երևի չեմ էլ կարողացել, չեմ կարող...

Իսկ այն հոգեբույժն ասում է... Թքած հոգեբույժի վրա, ես այլևս չեմ հիշում, թե ինչ է ասում նա, ինչ էր ասում, ինչ կասի կամ ինչ կասեն, ինչ ուզում են` թող ասեն, որովհետև...

Որովհետև ես ձկնորս եմ, ոչ ավելի, սա է իմ միակ զբաղմունքը, այո, այդպես է: Ահա, նստած եմ լճափին, ծալովի աթոռիս, իմ մշտական տեղում, կարթաձողի կոթը խրել եմ քարերի արանքը, կարմիր լողակը վերուվար է անում դեղնավուն ջրերի մեղմ ալիքներին համառիթմ` վեր-վար-վեր-վար... Իսկ ես հանգիստ ծխում եմ, թերմոսի մեջ տաք սուրճ ունեմ, լճափն էլ կատարելապես անմարդ է: Այս լիճը ոչ ոքի հարկավոր չէ, ջուրը տղմոտ է, լպրծուն ջրիմուռներով ու կռկռան գորտերով լեցուն. լողորդներին  չի գրավում, ձկնորսներին` նույնպես, որովհետև ձուկ չկա կամ համարյա չկա` այս ամբողջ ընթացքում մեկ ձուկ է բռնածս, այն էլ  հյուծված, խեղված մի մուտանտ, որ դարձյալ ջրին դարձրի: Հիմա իսկի խայծ էլ չեմ դնում կեռիկին, ի՞նչ իմաստ, մի՞թե ձուկն է կարևոր... Կարևորն այստեղ նստելն է` նստել, լսել եղեգների խշշոցը, գորտերի կռռոցը, թռչունների կռնչոցը, նայել ալիքներին վերուվարվող լողակին... Եվ չմտածել, անջատել միտքը, դառնալ շրջակայքին համանման, համատեսակ, ներդաշնակ, նույնանալ` քարերին, փշերին, տղմոտ ջրին, եղեգին...

[[Կատեգորիա:Գուրգեն Խանջյանի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անմիասեռություն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5782</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12699</id>
      <timestamp>2013-01-07T08:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անմիասեռություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա,'' Անհամաեռ, ոչ միատեսակ։                                                        ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="626">'''Անմիասեռություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա,'' Անհամաեռ, ոչ միատեսակ։ 
                                                                                                          
Լեռնային ջրաերկրաբանական բարդ պայմանները, ռելիեֆի անմիասեռությունը հսկայական դժվարություններ են ստեղծում («Ավանգարդ», 1980, 110)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Աբամելիք-Լազարևա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>959</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>2009</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի: ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1938">'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], Տյուտչևի, [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2010</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1970">'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2020</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2013">[[Պատկեր:Abrullov.jpg|thumb|250px|]]
'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2021</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2092">[[Պատկեր:Abrullov.jpg|thumb|250px|Ջրանկարի հեղինակ` Ալեքսանդր Բրյուլով. 1865-1838]]
'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2022</id>
      <timestamp>2011-04-13T14:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2092">[[Պատկեր:Abrullov.jpg|thumb|250px|Ջրանկարի հեղինակ` Ալեքսանդր Բրյուլով. 1835-1838]]
'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2076</id>
      <timestamp>2011-04-14T07:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2293">[[Պատկեր:Abrullov.jpg|thumb|250px|Ջրանկարի հեղինակ` Ալեքսանդր Բրյուլով. 1835-1838]]
'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 8:

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնունդներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8890</id>
      <timestamp>2012-06-27T10:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2301">[[Պատկեր:Abrullov.jpg|thumb|250px|Ջրանկարի հեղինակ` Ալեքսանդր Բրյուլով. 1835-1838]]
'''Աննա Աբամելիք-Լազարևա''' ([[1814]], [[ապրիլի 15]] - [[1889]], [[նոյեմբերի 25]]), ծագումով հայ ռուսական թարգմանչուհի:

Ծնվել է Պետերբուրգում, Դավիթ Աբամելիքի և Մարֆա Լազարևայի իշխանական ընտանիքում: [[Հայերեն]]ից և [[ռուսերեն]]ից բացի կատարելապես տիրապետել է [[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]], [[գերմաներեն]] [[լեզու]]ներին: Եղել է Պետերբուրգի առաջին գեղեցկուհին, նշանակվել է կայսրուհու նաժիշտ: Ամուսնանալով Կազանի նահանգապես Իրակլի Բարատինսկու (բանաստեղծ [[Եվգենի Բարատինսկի|Եվգենի Բարատինսկու]] եղբոր) հետ` տեղափոխվել է Կազան:

Ռուսերեն է թարգմանել Հայնեի, Մուրի, Շիլլերի երկերից, եվրոպական լեզուներով թարգմանել [[Ալեքսանդր Պուշկին|Պուշկինի]], [[Միխայիլ Լերմոնտով|Լերմոնտովի]], [[Ֆեոդոր Տյուտչև|Տյուտչևի]], [[Իվան Նեկրասով]]ի [[բանաստեղծություն]]ներից:

Նրան նկարել են գեղանկարիչներ Բրյուլովը, Օսոկինը, բանաստեղծություններ են ձոնել Պուշկինը, Լերմոնտովը, Մյատլևը, Վյազեմսկին, նրա մասին հիացական տողեր է գրել ճանապարհորդ Ֆրիդրիխ Գագերնը: Մահացել է Պետերբուրգում:

== Աղբյուրներ ==
* [[Արծվի Բախչինյան]], Ծագումով հայ են, Ե., «Ապոլոն», 1993, էջ 13: 
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Ե., Հայկական խորհրդային հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, 1990, էջ 8:

{{DEFAULTSORT:Աբամելիք-Լազարևա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1814 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1889 մահացածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Ախմատովա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1804</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>3543</id>
      <timestamp>2011-06-13T04:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2757">'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` Го́ренко, [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է [[Օդեսա]]յի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է [[Կիև]]ի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, 1910-12 թթ. ճանապարհորդել է [[Գերմանիա]]յում, [[Ֆրանսիա]]յում, [[Իտալիա]]յում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։

Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։

Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։

Նրա լեզուն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության թեմաները։ Այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անինսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3544</id>
      <timestamp>2011-06-13T04:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4470">'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` ''Го́ренко'', [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է [[Օդեսա]]յի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է [[Կիև]]ի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, [[1910]]-[[1912]]-ին ճանապարհորդել է [[Գերմանիա]]յում, [[Ֆրանսիա]]յում, [[Իտալիա]]յում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։ Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։ Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։ Նրա դիտումները խորն են ու դիպուկ, պոեզիան` ներանձնական ու մտերմիկ:

Նրա [[լեզու]]ն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության [[թեմա]]ները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մեծանում է նրա հետաքրքրությունը ժողովրդի, նրա պատմության նկատմամբ, ավելի է սրվում ազգային ու քաղաքական գիտակցությունը, սերը հայրենիքի նկատմամբ, որ ծնունդ է տալիս նորանոր [[ստեղծագործություն]]ների և տևական ոգեշնչման աղբյուր է դառնում նրա ստեղծագործական կյանքի ամբողջ ընթացքի համար: Նոր շրջանի այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անինսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան, որից նա շատ բան է ուսանել ու փոխառել։ Իր բանաստեղծությունների դասական խստության ու պարզության, հոգեբանական խորքի ու նրբության, ներդաշնակության իր հազվագյուտ զգացողության և մյուս արժանիքների շնորհիվ Ախմատովան իրավամբ դասվում է 20-րդ դարի ռուսական պոեզիայի ականավոր վարպետների շարքը:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Աննա Ախմատովա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 513-514:

{{DEFAULTSORT:Ախմատովա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1889 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3545</id>
      <timestamp>2011-06-13T04:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4470">'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` ''Го́ренко'', [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է [[Օդեսա]]յի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է [[Կիև]]ի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, [[1910]]-[[1912]]-ին ճանապարհորդել է [[Գերմանիա]]յում, [[Ֆրանսիա]]յում, [[Իտալիա]]յում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։ Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։ Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։ Նրա դիտումները խորն են ու դիպուկ, պոեզիան` ներանձնական ու մտերմիկ:

Նրա [[լեզու]]ն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության [[թեմա]]ները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մեծանում է նրա հետաքրքրությունը ժողովրդի, նրա պատմության նկատմամբ, ավելի է սրվում ազգային ու քաղաքական գիտակցությունը, սերը հայրենիքի նկատմամբ, որ ծնունդ է տալիս նորանոր [[ստեղծագործություն]]ների և տևական ոգեշնչման աղբյուր է դառնում նրա ստեղծագործական կյանքի ամբողջ ընթացքի համար: Նոր շրջանի այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անենսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան, որից նա շատ բան է ուսանել ու փոխառել։ Իր բանաստեղծությունների դասական խստության ու պարզության, հոգեբանական խորքի ու նրբության, ներդաշնակության իր հազվագյուտ զգացողության և մյուս արժանիքների շնորհիվ Ախմատովան իրավամբ դասվում է 20-րդ դարի ռուսական պոեզիայի ականավոր վարպետների շարքը:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Աննա Ախմատովա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 513-514:

{{DEFAULTSORT:Ախմատովա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1889 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3547</id>
      <timestamp>2011-06-13T04:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4450">'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` ''Го́ренко'', [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է Օդեսայի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է Կիևի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, [[1910]]-[[1912]]-ին ճանապարհորդել է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։ Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։ Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։ Նրա դիտումները խորն են ու դիպուկ, պոեզիան` ներանձնական ու մտերմիկ:

Նրա [[լեզու]]ն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության [[թեմա]]ները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մեծանում է նրա հետաքրքրությունը ժողովրդի, նրա պատմության նկատմամբ, ավելի է սրվում ազգային ու քաղաքական գիտակցությունը, սերը հայրենիքի նկատմամբ, որ ծնունդ է տալիս նորանոր [[ստեղծագործություն]]ների և տևական ոգեշնչման աղբյուր է դառնում նրա ստեղծագործական կյանքի ամբողջ ընթացքի համար: Նոր շրջանի այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անենսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան, որից նա շատ բան է ուսանել ու փոխառել։ Իր բանաստեղծությունների դասական խստության ու պարզության, հոգեբանական խորքի ու նրբության, ներդաշնակության իր հազվագյուտ զգացողության և մյուս արժանիքների շնորհիվ Ախմատովան իրավամբ դասվում է 20-րդ դարի ռուսական պոեզիայի ականավոր վարպետների շարքը:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Աննա Ախմատովա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 513-514:

{{DEFAULTSORT:Ախմատովա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1889 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3556</id>
      <timestamp>2011-06-13T05:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4542">[[Պատկեր:Anna Achmatowa 1950.jpg|thumb|250px|Աննա Ախմատովա, [[1950]]թ.]]
'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` ''Го́ренко'', [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է Օդեսայի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է Կիևի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, [[1910]]-[[1912]]-ին ճանապարհորդել է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։ Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։ Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։ Նրա դիտումները խորն են ու դիպուկ, պոեզիան` ներանձնական ու մտերմիկ:

Նրա [[լեզու]]ն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության [[թեմա]]ները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մեծանում է նրա հետաքրքրությունը ժողովրդի, նրա պատմության նկատմամբ, ավելի է սրվում ազգային ու քաղաքական գիտակցությունը, սերը հայրենիքի նկատմամբ, որ ծնունդ է տալիս նորանոր [[ստեղծագործություն]]ների և տևական ոգեշնչման աղբյուր է դառնում նրա ստեղծագործական կյանքի ամբողջ ընթացքի համար: Նոր շրջանի այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անենսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան, որից նա շատ բան է ուսանել ու փոխառել։ Իր բանաստեղծությունների դասական խստության ու պարզության, հոգեբանական խորքի ու նրբության, ներդաշնակության իր հազվագյուտ զգացողության և մյուս արժանիքների շնորհիվ Ախմատովան իրավամբ դասվում է 20-րդ դարի ռուսական պոեզիայի ականավոր վարպետների շարքը:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Աննա Ախմատովա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 513-514:

{{DEFAULTSORT:Ախմատովա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1889 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10176</id>
      <timestamp>2012-08-14T20:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4656">[[Պատկեր:Anna Achmatowa 1950.jpg|thumb|250px|Աննա Ախմատովա, [[1950]]թ.]]
'''Աննա Անդրեևնա Ախմատովա''' ([[ռուսերեն]]` ''А́нна Андре́евна Ахма́това'', ծննդյան ազգանունը` ''Գորենկո'', ռուսերեն` ''Го́ренко'', [[1889]], [[հուլիսի 23]] - [[1966]], [[մարտի 5]]), ռուս բանաստեղծուհի, արձակագիր, գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանիչ։

Ծնվել է Օդեսայի մոտ` ինժեներ-մեխանիկի ընտանիքում։ 1907-ին ավարտել է Կիևի գիմնազիան։ Նույն թվականինին տպագրվել է նրա առաջին [[բանաստեղծություն]]ը։ Պետերբուրգում սովորել է Ռաևի Բարձրագույն պատմական-գրական դասընթացներում, [[1910]]-[[1912]]-ին ճանապարհորդել է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում։

Արդեն առաջին բանաստեղծությունները Ախմատովային բերեցին համառուսական ճանաչում։ Նրա ստեղծագործությունները առավելապես սիրային բնույթ ունեն` հագեցած դրամատիզմով, տագնապի, մոտալուտ աղետի սպասումով։ Մահվան, կորստյան, տխրության մոտիվները նրա պոեզիայի մշտական ուղեկիցներն են։ Ախմատովան հոգու նրբին ելևէջների, անցումների, հուզումների ու խռովքների պատկերման մեծ վարպետ է։ Նրա դիտումները խորն են ու դիպուկ, պոեզիան` ներանձնական ու մտերմիկ:

Նրա [[լեզու]]ն ձգտում է պարզության, մոտ է խոսակցականին, միաժամանակ հագեցած իմաստային խտացումներով ու [[աֆորիզմ]]ներով։

Ախմատովայի պոեզիայում կարևոր տեղ են գրավում հայրենիքի, հայրենասիրության [[թեմա]]ները։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին մեծանում է նրա հետաքրքրությունը ժողովրդի, նրա պատմության նկատմամբ, ավելի է սրվում ազգային ու քաղաքական գիտակցությունը, սերը հայրենիքի նկատմամբ, որ ծնունդ է տալիս նորանոր [[ստեղծագործություն]]ների և տևական ոգեշնչման աղբյուր է դառնում նրա ստեղծագործական կյանքի ամբողջ ընթացքի համար: Նոր շրջանի այս գործերում խոսակցական լեզվաոճին փոխարինելու է գալիս պաթետիկ-հռետորական ոճը, զտված բանաստեղծական [[բառապաշար]]ը։

Ախմատովան իր ռուս բանաստեղծություններում հենվում է դասական բանաստեղծների` [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի, Բարատինսկու, [[Ֆեոդոր Տյուտչև]]ի, [[Նիկոլայ Նեկրասով]]ի, [[Ալեքսանդր Բլոկ]]ի ստեղծագործական փորձի ու ավանդների վրա։ Ամենամեծ ազդեցությունը, սակայն, նրա վրա թողել է [[Ինոկենտի Անենսկի|Ինոկենտի Անենսկու]] պոեզիան, որից նա շատ բան է ուսանել ու փոխառել։ Իր բանաստեղծությունների դասական խստության ու պարզության, հոգեբանական խորքի ու նրբության, ներդաշնակության իր հազվագյուտ զգացողության և մյուս արժանիքների շնորհիվ Ախմատովան իրավամբ դասվում է 20-րդ դարի ռուսական պոեզիայի ականավոր վարպետների շարքը:

== Աղբյուրներ ==
*[[Հրաչյա Թամրազյան]], Աննա Ախմատովա (Ծանոթագրություններ): XX դարասկզբի ռուսական բանաստեղծություն, Ե., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1982, էջ 513-514:

{{DEFAULTSORT:Ախմատովա, Աննա}}
[[Կատեգորիա:1889 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1966 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուս արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Դավթյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>612</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1283</id>
      <timestamp>2011-03-03T13:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">'''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2895</id>
      <timestamp>2011-05-14T15:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>74.119.98.5</ip>
      </contributor>
      <comment>ZFFgAmFfDiJiNrKd</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="52">Real brain power on display. Thkans for that answer!</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>2898</id>
      <timestamp>2011-05-14T16:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/74.119.98.5|74.119.98.5]] ([[User talk:74.119.98.5|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">'''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3003</id>
      <timestamp>2011-05-15T03:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>201.254.110.129</ip>
      </contributor>
      <comment>gWodTgBqDnOh</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="59">vsPi6t  &lt;a href=&quot;http://hmbvxzmmejjr.com/&quot;&gt;hmbvxzmmejjr&lt;/a&gt;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3046</id>
      <timestamp>2011-05-15T07:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/201.254.110.129|201.254.110.129]] ([[User talk:201.254.110.129|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">'''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3145</id>
      <timestamp>2011-05-16T12:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>210.48.147.2</ip>
      </contributor>
      <comment>IzPReAEqoecOzGwtF</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="135">VTnFAE , [url=http://dvsjoqowwiry.com/]dvsjoqowwiry[/url], [link=http://gyfjtunktnho.com/]gyfjtunktnho[/link], http://zbnjigoumiuv.com/</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3161</id>
      <timestamp>2011-05-16T13:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/210.48.147.2|210.48.147.2]] ([[User talk:210.48.147.2|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">'''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>3162</id>
      <timestamp>2011-05-16T13:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Աննա Դավթյան]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="71">'''Աննա Դավթյան''' - հայ ժամանակակից գրող:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14333</id>
      <timestamp>2013-03-27T07:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1520">[[Պատկեր:Anna Davtyan by Movses Khecho.jpg|250px|thumb|'''Աննա Դավթյան'''. լուսանկարը` Մովսես Խեչոյի]]
'''Աննա Դավթյան''' ([[1983]], [[փետրվարի 14]]), հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:

Ավարտել է ԵՊՀ ռոմանագերմանական ֆակուլտետի [[անգլերեն]] լեզու և գրականություն բաժինը: Կովկասյան լրատվական ինստիտում սովորել է ֆոտոլրագրություն: Այժմ լուսանկարչություն է դասավանդում ԱՅԲ ավագ դպրոցում: Զբաղվում է ժամանակակից գրականության թարգմանությամբ:

2012-ին լույս է տեսել նրա «Գիրք Շնորհակալության» բանաստեղծությունների երկլեզու` [[հայերեն]], անգլերեն (հեղինակի թարգմանությամբ) ժողովածուն: 

== Աղբյուրներ ==
* Անթոլոգիա. 18-33. Արդի հայ պոեզիա, Ե., Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, 2013, էջ 149:

{{DEFAULTSORT:Դավթյան, Աննա}}
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից անգլերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:1983 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>14358</id>
      <timestamp>2013-03-27T15:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1689">[[Պատկեր:Anna Davtyan by Movses Khecho.jpg|250px|thumb|'''Աննա Դավթյան'''. լուսանկարը` Մովսես Խեչոյի]]
'''Աննա Դավթյան''' ([[1983]], [[փետրվարի 14]]), հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր:

Ավարտել է ԵՊՀ ռոմանագերմանական ֆակուլտետի [[անգլերեն]] լեզու և գրականություն բաժինը: Կովկասյան լրատվամիջոցների ինստիտում սովորել է ֆոտոլրագրություն: Այժմ լուսանկարչություն է դասավանդում ԱՅԲ ավագ դպրոցում: Զբաղվում է ժամանակակից գրականության թարգմանությամբ:

2012-ին լույս է տեսել նրա «Գիրք Շնորհակալության» բանաստեղծությունների երկլեզու` [[հայերեն]], անգլերեն (հեղինակի թարգմանությամբ) ժողովածուն: 

== Աղբյուրներ ==
* Անթոլոգիա. 18-33. Արդի հայ պոեզիա, Ե., Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, 2013, էջ 149:
* Անթոլոգիա. 18-33. Արդի հայ արձակ, Ե., Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, 2009:

{{DEFAULTSORT:Դավթյան, Աննա}}
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:21-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]
[[Կատեգորիա:Հայերենից անգլերեն թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:1983 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Կարենինա (Լև Տոլստոյ, վեպ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8604</id>
      <sha1>6ko4cxv0306c4w9yyepvnfq7upffcuy</sha1>
    <revision>
      <id>19211</id>
      <timestamp>2014-03-03T19:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «[[Պատկեր:annakare.jpg|250px|right]]  =ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ=  ::::::Իմ է վրեժխնդրություն,&lt;br/&gt; ::::::Եվ ես հատուցից։&lt;br/&gt;  ==I==  Բոլոր ե...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="53847">[[Պատկեր:annakare.jpg|250px|right]]

=ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍ=

::::::Իմ է վրեժխնդրություն,&lt;br/&gt;
::::::Եվ ես հատուցից։&lt;br/&gt;

==I==

Բոլոր երջանիկ ընտանիքները նման են իրար, յուրաքանչյուր դժբախտ ընտանիք դժբախտ է յուրովի։

Ամեն ինչ խառնվեց Օբլոնսկիների տանը։ Կինն իմացավ, որ ամուսինը կապված է եղել իրենց տան ֆրանսուհի նախկին դաստիարակչուհու հետ, և հայտարարեց, թե չի կարող ապրել նրա հետ միևնույն տան մեջ։ Այդ վիճակը շարունակվում էր արդեն երրորդ օրը, և տանջալից զգում էին այն թե ամուսինները, թե ընտանիքի բոլոր անդամները, և սպասավորները։ Նրանք բոլորը զգում էին, որ միտք չունի իրենց միասին ապրելը և որ յուրաքանչյուր պանդոկում պատահմամբ իրար հանդիպած մարդիկ ավելի են կապված իրար հետ, քան իրենք, Օբլոնսկիների ընտանիքի անդամներն ու սպասավորները։ Կինը դուրս չէր գալիս իր սենյակներից, ամուսինը երրորդ օրն էր, ինչ տանը չէր։ Երեխաները վազվզում էին տնով մեկ՝ իրենք իրենց թողնված, անգլուհին գժտվեց տնտեսուհու հետ և տոմս գրեց իր ծանոթ բարեկամուհուն, խնդրելով իր համար նոր տեղ գտնել, խոհարարը հեռացավ տանից դեռ երեկ, ճաշի ժամանակ, խոհանոցի աշխատող կինն ու կառապանը խնդրում էին վերջնահաշիվ։

Գժտությունից հետո, երրորդ օրը իշխան Ստեպան Արկադևիչ Օբլոնսկին՝ Ստիվան, ինչպես կանչում էին նրան բարձր հասարակության մեջ, սովորական ժամին, այսինքն՝ առավոտյան ժամը 8֊ին, զարթնեց ոչ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, սեկե բազմոցի վրա։ Նա իր գեր, գիրգ մարմնով շուռ եկավ բազմոցի զսպանակների վրա, կարծես կամենալով նորից քնել երկար ժամանակ, մյուս կողմից ամուր գրկեց բարձը և այտը սեղմեց բարձին, բայց հանկարծ թռավ, նստեց տեղում ու բացեց աչքերը։

«Այո՛, այո՛, ինչպե՜ս էր դա,— մտածում էր նա, մտաբերելով երազը։— Այո՛, ինչպե՜ս էր դա։ Այո՛։ Ալաբինը ճաշ էր տալիս Դարմշտադտում. ոչ, Դարմշտադտում չէր, այլ ինչ֊որ ամերիկյան էր։ Այո՛, բայց այնտեղ Դարմշտադտը Ամերիկայում էր։ Այո՛, Ալաբինը ճաշ էր տալիս ապակե սեղանների վրա, այո՛,— և սեղանները երգում էին՝ Il mio tesoro, ո՛չ թե Il mio tesoro, այլ ավելի լավ բան, և ինչ֊որ փոքրիկ գրաֆիններ, որոնք նաև կանայք էին», մտաբերում էր նա։

Ստեպան Արկադևիչի աչքերն ուրախ փայլեցին, և նա միտք արավ Ժպտալով։ «Այո՛, լավ էր, շատ լավ։ Այնտեղ էլի կար հիանալի շատ բան, բայց չես կարող ասել բառերով ու մտքերով, նույնիսկ արթուն ժամանակ չես արտահայտի»։ Եվ նկատելով լույսի շերտը, որ ներս էր թափանցել մահուդե վարագույրներից մեկի կողքից, նա ոտքերն ուրախ իջեցրեց բազմոցից, նրանցով փնտրեց, գտավ կնոջ կարած (անցյալ տարվա ծննդյան օրվա նվերը), ասեղնազարդած ոսկեգույն սեկե տուֆլիները և հին, իննամյա սովորությամբ, առանց տեղից վեր կենալու, ձեռքը մեկնեց դեպի այն կետը, որտեղ ննջարանում կախված էր նրա խալաթը։ Ու այստեղ հիշեց հանկարծ, թե ինչպե՛ս և ինչո՛ւ ինքը քնած է ո՛չ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, ժպիտը չքացավ նրա պեմքից, նա կնճռեց ճակատը։

«Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ։ Ա֊ա՜...»— մռնչաց նա, հիշելով այն բոլորը, ինչ եղել էր։ Եվ նրա երևակայության մեջ նորից ներկայացան կնոջ հետ եղած գժտության բոլոր մանրամասները, իր դրության ամբողջ անելանելիությունը, և ամենից ավելի տանջալից՝ իր սեփական հանցանքը։

«Այո՛, նա չի ների և չի կարող ներել։ Ամենից սարսափելին այն է, որ բոլորի պատճառը ես եմ, պատճառը ես եմ, բայց մեղավոր չեմ։ Հենց այդտեղ է ամբողջ դրաման,— մտածում էր նա։— Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ», կրկնում էր նա հուսահատությամբ, մտաբերելով իր համար ամենածանր տպավորություններն այդ գժտությունից։

Ամենից ավելի անհաճոն այն առաջին րոպեն էր, երբ նա, վերադառնալով թատրոնից, ուրախ ու գոհ, ձեռքին մի խոշոր տանձ կնոջ համար, կնոջը չգտավ ընդունարանում, ի զարմանս՝ չգտավ նրան նաև առանձնասենյակում և, վերջապես, տեսավ նրան ննջարանում, ձեռքին՝ ամեն ինչ մերկացնող, չարաբաստիկ տոմսը։

Դոլլին, այդ միշտ մտահոգ ու հոգնատանջ և կարճամիտ էակը, ինչպես նա համարում էր կնոջը, նստած էր անշարժ, տոմսը ձեռքին, և սարսափի, հուսահատության ու ցասումի արտահայտությամբ նայում էր նրան։

― Ի՞նչ է, սա՛, — հարցնում էր կինը, նշելով տոմսը։

Եվ այդ բանը մտաբերելիս, ինչպես պատահում է հաճախ, Ստեպան Արկադևիչին տանջում էր ոչ այնքան ինքը՝ դեպքը, որքան այն, թե ինչպե՛ս պատասխանեց նա կնոջ խոսքերին։

Նրա հետ այդ րոպեին պատահեց այն, ինչ պատահում է մարդկանց հետ, երբ նրանք անսպասելի բռնվում են ինչ֊որ չափազանց ամոթալի բանի մեջ։ Նա չկարողացավ իր դեմքը պատրաստել այն դրության համար, որի մեջ նա կանգնած էր կնոջ դիմաց՝ հանցանքը բացվելուց հետո։ Փոխանակ վիրավորվելու, ուրանալու, արդարանալու, ներողություն խնդրելու, նույնիսկ անտարբեր մնալու,— ամեն բան ավելի լավ կլիներ, քան այն, ինչ արեց նա,— նրա դեմքը բոլորովին ակամա («գլխի ուղեղի ռեֆլեքս», մտածեց Ատեպան Արկադևիչը, որը սիրում էր բնախոսությունը), բոլորովին ակամա ժպտաց հանկարծ՝ սովորական, բարի, այդ իսկ պատճառով՝ տխմար ժպիտով։

Նա չէր կարող ներել իրեն այդ տխմար ժպիտը։ Տեսնելով այդ ժպիտը, Դոլլին ցնցվեց, կարծես՝ ֆիզիկական ցավից, իրեն հատուկ դյուրաբորբոքությամբ տեղաց կանացի խոսքերի մի ամբողջ տարափ ու դուրս վազեց սենյակից։ Այն օրից նա չէր ուզում տեսնել ամուսնուն։

«Բոլորի պատճառը այդ տխմար ժպիտն է», մտածում էր Ստեպան Արկադևիչը։

«Բայց ի՛նչ պիտի անել, ի՞նչ անել», հուսահատությամբ ասում էր նա ինքն իրեն և պատասխան չէր գտնում։


==II==

Ստեպան Արկադևիչն արդարամիտ էր իր նկատմամբ։ Նա չէր կարող խաբել իրեն ու հավատացնել, որ ինքը զղջում է իր արարքը։ Նա չէր կարող այժմ զղջալ այն, որ ինքը, երեսունչորս տարեկան, գեղեցիկ, սիրահարկոտ մի մարդ, սիրահարված չէր իր կնոջը, որ հինգ ողջ և երկու մեռած երեխաների մայր էր և մի տարով միայն փոքր էր նրանից։ Նա զղջում էր լոկ այն, որ չկարողացավ ավելի լավ թաքցնել կնոջից։ Բայց նա զգում էր իր դրության ամբողջ ծանրությունը և խղճում էր կնոջը, երեխաներին ու իրեն։ Գուցե նա կարողանար ավելի լավ թաքցնել իր մեղքերը կնոջից, եթե մտածեր, որ այդ լուրը կարող է այդպես ազդել նրա վրա։ Նա երբեք պարզ չէր կշռադատել այդ հարցը, սակայն աղոտ պատկերանում էր իրեն, թե կինը կռահում է, որ ամուսինը հավատարիմ չէ իրեն, և մատների արանքով է նայում դրա վրա։ Նրան նույնիսկ թվում էր, որ Դոլլին, հյուծված, ծերացած, գեղեցկությունն արդեն կորցրած ու ոչ մի բանով աչքի չընկնող մի կին, պարզ, ընտանիքի բարի մայր միայն, ըստ արդարության զգացումի, պետք է ներողամիտ լինի։

Դուրս եկավ բոլորովին հակառակը։

«Ա՜խ, սարսափելի է. ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ, սարսափելի է,— պնդում էր Ստեպան Արկադևիչը և չէր կարողանում ելք գտնել։— Ու որքան լավ էր ամեն ինչ դրանից առաջ, ինչպես լավ էինք ապրում մենք։ Դոլլին գոհ էր, բախտավոր էր երեխաներով, ես ոչ մի բանում չէի խանգարում նրան, ազատություն էի տալիս նրան՝ զբաղվելու երեխաներով, տնտեսությամբ, ինչպես կամենում էր նա։ Ճիշտ է, վատ է, որ *նա* դաստիարակչուհի էր մեր տանը։ Վա՛տ է։ Ինչ-որ գռեհիկ, ցոփ բան կա իր զավակների դաստիարակչուհուն սիրագուրելու մեջ։ Բայց ինչպիսի՜ դաստիարակչուհի։ (Նա վառ կերպով հիշեց m-lle Roland-ի չարաճճի սև աչքերն ու ջերմ ժպիտը)։ Բայց չէ՞ որ ես ոչինչ թույլ չէի տալիս ինձ, քանի նա մեր տանն էր։ Եվ ամենից վատն այն է, որ նա արդեն․․․ Այս բոլորը կարծես եղավ դիտմամբ։ Ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ։ Սակայն, ի՜նչ պիտի անել, ի՜նչ պիտի անել»։

Պատասխան չկար, բացի ընդհանուր այն պատասխանից, որ կյանքը տալիս է բոլոր ամենաբարդ և անլուծելի հարցերին։ Այդ պատասխանն է. պետք է ապրել օրվա պահանջներով, այսինքն՝ մոռացության տրվել։ Քնով մոռացության տրվել այլևս չի կարելի, համենայն դեպս՝ մինչև գիշեր այլևս չի կարելի վերադառնալ այն երաժշտությանը, որ երգում էին փոքրիկ գրաֆին-կանայք, հետևապես, պետք է մոռացության տրվել կյանքի քնով։

«Կտեսնենք, թե ի՛նչ կլինի», ասաց ինքն իրեն Ստեպան Արկադևիչն ու կանգնելով՝ հագավ կապտավուն մետաքսե աստառով գորշ խալաթը, հանգուցեց ծոպավոր գոտին և կուշտ օդ ներշնչելով լայն կրծքի մեջ, իր գեր մարմինն այնպիսի հեշտությամբ կրող ծուռտիկ ոտքերի սովորական աշխույժ քայլով մոտեցավ լուսամուտին, բարձրացրեց վարագույրր և ուժգին զանգահարեց։ Անմիջապես ներս մտավ հին բարեկամ՝ կամերդիներ Մատվեյը, բերելով նրա զգեստը, կոշիկները և մի հեռագիր։ Մատվեյի ետևից մտավ նաև սափրիչը՝ սափրելու պարագաներով։

— Ատյանից գրություններ կա՞ն,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, վերցնելով հեռագիրը և նստելով հայելու առաջ։

— Սեղանի վրա են,— պատասխանեց Մատվեյը, նայեց իր պարոնին հարցական, կարեկից հայացքով և մի փոքր սպասելուց հետո ավելացրեց խորամանկ ժպիտով,— տեր-կառապանի կողմից մարդ էր եկել։

Ստեպան Արկադևիչը ոչինչ չպատասխանեց և միայն հայելու մեջ նայեց Մատվեյին. այդ հայացքի մեջ, որով նրանք հանդիպեցին իրար հայելում, երևում էր, թե ինչպես նրանք հասկանում են միմյանց։ Ստեպան Արկադևիչի հայացքը կարծես հարցնում էր. ինչո՞ւ ես այդ բանն ասում, մի՞թե դու չգիտես։

Մատվեյը ձեռքերը դրեց ժակետի գրպանները, ոտքը ոտքից հեռացրեց և լուռ, բարեսրտությամբ, հազիվ նշմարելի ժպիտով նայեց իր պարոնին։

— Ես հրամայեցի գալ մյուս կիրակի, իսկ մինչ այդ՝ չանհանգստացնեն ո՛չ ձեզ, ո՛չ էլ իրենց,— ասաց նա նախապես պատրաստած ֆրազը։

Ստեպան Արկադևիչը հասկացավ, որ Մատվեյն ուզում էր կատակել և ուշադրություն հրավիրել իր վրա։ Բացելով հեռագիրը, նա կարդաց այն, կռահմամբ ուղղելով աղավաղված խոսքերը, ինչպես լինում է միշտ, և նրա դեմքը պայծառացավ։

— Մատվեյ, վաղը գալիս է քույրս՝ Աննա Արկադևնան,— ասաց նա, կանգնեցնելով մի րոպե սափրիչի պլպլան, փամփլիկ ձեռքը, որ մաքրում էր վարդագույն կզակը գանգուր երկար բակենբարդների մեջ։

— Փառք աստծո,— ասաց Մատվեյը, այդ պատասխանով ցույց տալով, որ ինքը հասկանում է, ինչպես և իր պարոնը, այդ գալստյան նշանակությունը, այսինքն՝ որ Աննա Արկադևնան, Ստեպան Արկադևիչի սիրելի քույրը, կարող է աջակցել ամուսինների հաշտությանը։

— Մենա՞կ, թե՞ ամուսնու հետ,— հարցրեց Մատվեյը։

Ատեպան Արկադևիչը չէր կարող խոսել, որովհետև սափրիչն զբաղված էր նրա վերի շրթունքով, և բարձրացրեց մի մատը։ Մատվեյը գլխով արավ հայելու մեջ։

— Մենակ։ Վերևո՞ւմ պատրաստել։

— Զեկուցիր Դարյա Ալեքսանդրովնային, որտեղ կհրամայե։

— Դարյա Ալեքսանդրովնայի՞ն,— կարծես, տարակուսանքով կրկնեց Մատվեյը։

— Այո՛, զեկուցիր։ Եվ ահա վերցրու հեռագիրը, հանձնիր, տես՝ ի՛նչ կասի։

«Ուզում եք փորձել», հասկացավ Մատվեյը, բայց նա ասաց միայն՝ լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչն արդեն լվացվել էր ու սափրվել և պատրաստվում էր հագնվելու, երբ Մատվեյը, դանդաղ քայլերով իր ճռճռացող կոշիկներով, հեռագիրը ձեռքին վերադարձավ սենյակ։ Սափրիչն այլևս չկար։

— Դարյա Ալեքսանդրովնան հրամայեց զեկուցել, որ ինքը մեկնում է։ Թող անի այնպես, ինչպես հաճելի է իրեն, այսինքն՝ ձեզ,— ասաց նա, ծիծաղելով միայն աչքերով և ձեռքերը դնելով գրպանները ու գլուխը ծռելով մի կողմի վրա՝ հայացքը հառեց իր պարոնին։

Ստեպան Արկադևիչը լռեց։ Ապա նրա գեղեցիկ դեմքի վրա երևաց բարի և փոքր-ինչ խղճուկ մի ժպիտ։

— Հը՞, Մատվե՞յ,— ասաց նա, օրորելով գլուխը։

— Ոչինչ, տեր իմ, կարգի կգա,— ասաց Մատվեյը։

— Կարգի՞ կգա։

— Ճիշտ այդպես։

— Դու կարծո՞ւմ ես։ Ո՞վ է այնտեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, լսելով դռան ետևում կանացի զգեստի շրշյուն։

— Ես եմ,— պատասխանեց հաստատուն ու հաճելի կանացի մի ձայն, և դռան ետևից դուրս ցցվեց Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի՝ դայակի չեչոտ խիստ դեմքը։

— Ի՞նչ կա, Մատրյոշա,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, ընդառաջելով նրան դեպի դուռը։

Չնայած որ Ստեպան Արկադևիչը գլխովին մեղավոր էր կնոջ առաջ և ինքն զգում էր այդ, բայց համարյա ամենքը տանը, մինչև անգամ դայակը, Դարյա Ալեքսանդրովնայի գլխավոր բարեկամը, նրա կողմն էին։

— Դե, ի՞նչ կա,— ասաց նա տխուր։

— Գնացե՜ք, պարոն, մեկ էլ մեղա ասեք։ Գուցե աստված օգնի ձեզ։ Շատ է տանջվում, մարդ մեղքանում է, նայել չի կարողանում։ Իսկ տան մեջ ամեն բան շուռ եկավ, տակնուվրա եղավ։ Պարոն, պիտի խղճալ երեխաներին։ Մեղա ասեք, պարոն։ Ի՜նչ արած։ Ցոգոլ ուտողի ատամը կառնվի...

— Բայց չէ՞ որ կարող է չընդունել...

— Դուք ձեր պարտքը կատարեք։ Աստված ողորմած է, աղոթեցեք աստծուն, պարոն, աղոթեցեք աստծուն։

— Դե, լավ, գնա՛,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը, հանկարծ կարմրելով։— Հապա՛, տուր հագնվեմ,— դիմեց նա Մատվեյին ու վճռականապես հանեց խալաթը։

Մատվեյն արդեն բռնել էր անուրի ձևով պատրաստ շապիկը, փչելով նրա վրայից աննկատելի ինչ-որ բան, և բացահայտ բավականությամբ հագցրեց այն իր պարոնի գիրգ մարմնին։


==III==

Ստեպան Արկադևիչը հագնվելուց հետո ցողեց իր վրա անուշաբույր օծանելիք, ուղղեց շապկի թևերը, սովոր շարժումով դրեց զանազան գրպանների մեջ գլանակները, դրամապանակը, լուցկու տուփը, կրկնակի շղթայով ու բրելոկներով ժամացույցը և թաշկինակը թափ տալով ու զգալով իրեն մաքուր, անուշաբույր, առողջ և ֆիզիկապես ուրախ, չնայած իր դժբախտությանը, դուրս եկավ, թեթև ցատկելով յուրաքանչյուր ոտի վրա, սեղանատուն, որտեղ նրան արդեն սպասում էր սուրճը և սրճի հետ նամակներ ու գրություններ ատյանից։

Նա կարդաց նամակները։ Մեկը շատ անհաճո նամակ էր, ստացված այն վաճառականից, որը գնում էր կնոջ կալվածքում եղած անտառը։ Անհրաժեշտ էր վաճառել այդ անտառը, բայց այժմ, նախքան կնոջ հետ հաշտվելը, խոսք չէր կարող լինել դրա մասին։ Այդտեղ ամենից ավելի անհաճոն այն էր, որ դրամական շահ էր խառնվում կնոջ հետ հաշտվելու գործի մեջ։ Եվ նրան վիրավորում էր այն միտքը, որ ինքը կարող է ղեկավարվել այդ շահով, որ ինքը պիտի աշխատի հաշտվել կնոջ հետ՝ այդ անտառը վաճառելու համար։

Նամակները վերջացնելուց հետո Ստեպան Արկադևիչը մոտ քաշեց ատյանից ուղարկված գրությունները, արագ թերթեց երկու գործ, մեծ մատիտով մի քանի նշումներ արեց և գործերը հրելով մի կողմ, անցավ սուրճին, սուրճը խմելիս նա բացեց առավոտվա տակավին թարմ թերթը և սկսեց կարդալ։

Ստեպան Արկադևիչն ստանում ու կարդում էր լիբերալ թերթ, ո՛չ ծայրահեղ, այլ այն ուղղության թերթ, որին կողմնակից էր մեծամասնությունը։ Եվ չնայած որ ո՛չ գիտությունը, ո՛չ արվեստը, ո՛չ քաղաքականությունն իսկապես չէին հետաքրքրում նրան, նա հաստատապես հետևում էր այս բոլոր առարկաների վերաբերյալ այն հայացքներին, որոնց հետևում էր մեծամասնությունը և նրա թերթը, ու փոխում էր իր հայացքներն այն ժամանակ միայն, երբ մեծամասնությունը փոխում էր դրանք, կամ ավելի ճիշտ՝ ինքը չէր փոխում, այլ դրանք էին փոխվում նրա մեջ աննկատելի կերպով։

Ստեպան Արկադևիչը չէր ընտրում ո՛չ ուղղություն, ո՛չ հայացքներ, այլ այդ ուղղություններն ու հայացքներն իրենք էին գալիս նրա մոտ, ճիշտ այնպես, ինչպես նա չէր ընտրում այս կամ այն տարազի գլխարկ, սյուրտուկ, այլ վերցնում էր այն, ինչ հագնում են ուրիշները։ Իսկ ունենալ հայացքներ, ապրելով որոշ հասարակության մեջ, որտեղ պահանջվում էր մտքի որոշ գործունեություն, որ սովորաբար զարգանում էր հասունության տարիներին, նույնքան անհրաժեշտ էր նրա համար, ինչպես անհրաժեշտ էր ունենալ գլխարկ։ Եթե կար պատճառ, թե ինչո՛ւ նա լիբերալ ուղղությունը գերադասում էր պահպանողական ուղղությունից, որին հետևում էին նրա շրջանից նույնպես շատերը, ապա դա առաջանում էր ո՛չ այն բանից, որ նա լիբերալ ուղղությունը համարում էր ավելի խոհական, այլ այն պատճառով, որ այդ ուղղությունն ավելի մոտ էր նրա կյանքի եղանակին։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ Ռուսաստանում ամեն ինչ վատ էր, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչն ուներ շատ պարտքեր, իսկ դրամը երբեք չէր բավականացնում։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ ամուսնությունը հնացած հիմնարկ է և որ անհրաժեշտ է վերակառուցել այն, և, իրոք, ընտանեկան կյանքը քիչ բավականություն էր պատճառում Ստեպան Արկադևիչին ու ստիպում էր նրան ստել և ձևանալ, ինչն այնպես զզվելի էր նրա բնությանը։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, կամ ավելի ճիշտ՝ ենթադրում էր, որ կրոնը սանձ է միայն ազգաբնակչության բարբարոս մասի համար, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչը չէր կարողանում դիմանալ, առանց ցավ զգալու ոտքերի մեջ, նույնիսկ ամենակարճ մաղթանքի ժամանակ և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչի՛ համար են հանդերձյալ աշխարհի մասին եղած այս բոլոր սարսափելի ու փքուն խոսքերը, երբ կարելի էր այս աշխարհում էլ ապրել շատ ուրախ։ Դրա հետ միասին, ուրախ կատակներ սիրող Ստեպան Արկադևիչի համար հաճելի էր երբեմն ապշեցնել հեզ մարդուն նրանով, որ եթե պետք է պարծենալ ցեղով, ապա չարժե կանգ առնել Ռյուրիկի վրա և հրաժարվել առաջին նախահորից՝ կապիկից։ Այսպես, լիբերալ ուղղությունը դարձավ Ստեպան Արկադևիչի համար սովորույթ, և նա սիրում էր իր թերթը, ինչպես ճաշից հետո սիգարը, այն թեթև մշուշի պատճառով, որ սիգարն առաջացնում էր նրա գլխում։ Նա կարդաց ղեկավար այն հոդվածը, որի մեջ բացատրվում էր, թե մեր ժամանակներում բոլորովին զուր են վայնասուն բարձրացնում այն բանի շուրջը, իբր ռադիկալիզմն Ապառնում է կլանել բոլոր պահպանողական տարրերը, և իբր կառավարությունը պարտավոր է միջոցներ ձեռք առնել՝ ճնշելու հեղափոխական հիդրան, որ, ընդհակառակը, «մեր կարծիքով, վտանգը գտնվում է ոչ թե կարծեցյալ հեղափոխական հիդրայի մեջ, այլ առաջադիմությունն արգելակող ավանդականության համառության մեջ», և այլն։ Նա կարդաց նաև մյուս հոդվածը՝ ֆինանսականը, որտեղ հիշատակություն կար Բենտամի ու ՄԻլլի մասին և կծու ակնարկներ էին արվում մինիստրության հասցեին։ Իրեն հատուկ ըմբռնման արագությամբ նա հասկացավ ամեն մի կծու ակնարկի նշանակությունը, ո՛ւմ կողմից, ո՛ւմ դեմ ու ինչ առիթով էր արված ակնարկը, և ինչպես միշտ, դա նրան պատճառում էր որոշ բավականություն։ Բայց այսօր այդ բավականությունը թունավորվում էր Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի տված խորհուրղների հիշողությամբ և նրանով, որ տանն այդպես ձախողություն է տիրում։ Նա կարդաց նաև այն բանի մասին, որ կոմս Բեյստը, ինչպես ասում են, անցել է Վիսբադեն, և այն մասին, թե այլևս չկան սպիտակ մազեր, կարդաց մի թեթև կառետ ծախելու և մի շահել կնոջ առաջարկի մասին, բայց այս տեղեկությունները նրան չէին պատճառում, ինչպես առաջ, խաղաղ, հեգնական բավականություն։

Վերջացնելով թերթը, սուրճի երկրորդ գավաթը և կալաչն ու կարագը, նա կանգնեց, թափ տվեց կալաչի փշրանքները ժիլետի վրայից և ձգվեց, ուղղեց լայն կուրծքը, ուրախ ժպտաց ոչ նրա համար, որ սրտի մեջ կար առանձնապես հաճելի մի բան,— ուրախ ժպիտն առաջացավ լավ մարսողությունից։

Բայց այդ ուրախ ժպիտն իսկույն հիշեցրեց նրան ամեն բան, և նա մտասուզվեց։

Մանկական երկու ձայն (Ստեպան Արկադևիչը ճանաչեց Գրիշայի՝ կրտսեր տղայի և Տանյայի՝ ավագ աղջկա ձայները) լսվեցին դռան ետևից։ Նրանք տանում էին ինչ֊որ բան ու վայր գցեցին։

— Ես հո ասո՞ւմ էի, որ չի կարելի կտուրի վրա նստեցնել ուղևորներ,— բղավում էր աղջիկն անգլերեն,— դե՜, հավաքի՛ր։

«Ամեն ինչ խառնվել է,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը,— ահա երեխաները վազվզում են մենակ»։ Եվ մոտենալով դռանը, նա կանչեց նրանց։ Նրանք թողին արկղիկը, որ ներկայացնում էր գնացք, ու մտան հոր մոտ։

Աղջիկը, հոր սիրելին, ներս վազեց համարձակ, գրկեց նրան և ծիծաղելով կախվեց նրա վզից, ինչպես միշտ, ուրախանալով անուշահոտ օծանելիքների ծանոթ բույրի համար, որ տարածվում էր նրա բակենբարդներից։ Վերջապես համբուրելով հոր կռացած դրությունից կարմրած ու քնքշությամբ փայլող դեմքը, աղջիկը բացեց, ազատեց թևերը և ուզում էր ետ փախչել, բայց հայրը պահեց նրան։

— Ի՞նչ է անում մայրիկդ,— հարցրեց նա, ձեռքով շոյելով աղջկա ողորկ, քնքուշ պարանոցը։— Բա՛րև,— ասաց նա, ժպտալով իրեն ողջունող տղային։

Ստեպան Արկադևիչը գիտակցում էր, որ ավելի քիչ էր սիրում տղային և միշտ աշխատում էր մեղմ լինել, բայց երեխան զգում էր այդ և ժպիտով չպատասխանեց հոր սառը ժպտին։

— Մայրի՞կս։ Վեր է կացել,— պատասխանեց աղջիկը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց։ «Ուրեմն էլի ամբողջ գիշերը չի քնել», մտածեց նա։

— Ինչպե՞ս է, ուրա՞խ է մայրիկդ։

Աղջիկը գիտեր, որ հոր ու մոր միջև գժտություն է ծագել, որ մայրը չէր կարող ուրախ լինել, որ հայրը պետք է իմանար այդ և որ նա ձևանում է, հարցնելով դրա մասին այդպիսի թեթևությամբ։ Եվ նա կարմրեց հոր փոխարեն։ Հայրն իսկույն հասկացավ այդ և նույնպես կարմրեց։

— Չգիտեմ,— ասաց աղջիկը։— Մայրիկը պատվիրեց չսովորել, նա պատվիրեց միսս Գուլի հետ զբոսանքի գնալ տատիկի մոտ։

— Դե, գնա՛, իմ Տանյուրոչկա։ Ա՜խ հա, կա՛ց,— ասաց նա, այսուամենայնիվ պահելով նրան ու շոյելով նրա քնքուշ թաթիկը։

Նա վերցրեց բուխարու վրայից, ուր երեկ դրեց, կոնֆետների տուփը, տվեց աղջկան երկու հատ, ընտրելով նրա սիրածները՝ շոկոլադից և պոմադից։

— Գրիշայի՞ն,— ասաց աղջիկը, ցույց տալով շոկոլադե կոնֆետը։

— Այո՛, այո՛։— Եվ էլի շոյելով աղջկա ուսերը, հայրը համբուրեց նրա մազերի արմատներն ու վիզը և արձակեց նրան։

— Կառեթը պատրաստ է,— ասաց Մատվեյը։— Հա՛, մի խնդրատու կին կա,— ավելացրեց նա։

— Վաղո՞ւց է այստեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը։

— Մոտ կես ժամ։

— Քանի անգամ հրամայված է քեզ՝ զեկուցել անմիջապես։

— Հապա չպիտի՜ թողնեն, որ դուք հանգիստ սուրճ խմեք,— ասաց Մատվեյը բարեկամական-կոպիտ այնպիսի տոնով, որի համար չէր կարելի բարկանալ։

— Դե, շուտ ներս խնդրիր,— ասաց Օբլոնսկին, կնճռոտվելով սրտնեղությունից։

Խնդրարկուն, շտաբս-կապիտանի կին Կալինինան, խնդրում էր մի անկարելի և անմիտ բանի մասին, բայց Ստեպան Արկադևիչն, ըստ իր սովորության, նստեցրեց նրան, ուշադիր, առանց ընդհատելու լսեց նրա պատմածը և մանրամասնորեն խորհուրդ տվեց, թե ո՛ւմ դիմել ու ի՛նչպես, և նույնիսկ իր խոշոր, երկարաձիգ, գեղեցիկ ու պարզ ձեռագրով, աշխույժ ու ներդաշնակ ոճով տոմս գրեց այն անձնավորությանը, որը կարող էր օգնել խնդրարկու կնոջը։ Արձակելով Կալինինային, Ստեպան Արկադևիչը վերցրեց գլխարկը և կանգ առավ, միտք անելով, հո ոչինչ չմոռացա՞վ։ Պարզվեց, որ ոչինչ չէր մոռացել, բացի մի բանից, ինչն ուզում էր մոռանալ,— իր կնոջը։

«Ա՜խ, հա՛»։ Նա գլուխը կախ գցեց, և նրա գեղեցիկ դեմքն ստացավ թախծոտ արտահայտություն։ «Գնա՞լ, թե՞ չգնալ», ասում էր նա ինքն իրեն։ Եվ ներքին մի ձայն ասում էր նրան, որ գնալու կարիք չկա, որ այնտեղ բացի կեղծիքից ոչինչ չի կարող լինել, որ անհնարին է ուղղել, կարկատել իրենց հարաբերությունները, որովհետև անկարելի է կնոջը նորից դարձնել հրապուրիչ ու սիրաբորբոք կամ իրեն դարձնել ծերունի, սիրելու անընդունակ։ Բացի կեղծիքից ու ստից, ոչինչ չէր կարող դուրս գալ այժմ, իսկ կեղծիքն ու սուտը զզվելի էին նրա բնությանը։

«Սակայն երբևիցե պետք է. չէ՞ որ դա չի կարող մնալ այդպես», ասաց նա, աշխատելով համարձակություն ներշնչել իրեն։ Նա ուղղեց կուրծքը, հանեց մի գլանակ, վառեց, քաշեց երկու անգամ, նետեց այն սադափե խեցի-մոխրամանի մեջ, արագ քայլերով անցավ ընդունարանից ու բացեց մյուս դուռը, որ տանում էր դեպի կնոջ ննջարանը։


==IV==

Դարյա Ալեքսանդրովնան, հագին բաճկոնակ և ծոծրակին շաշպրած արդեն նոսրացած, մի ժամանակ խիտ ու հիանալի մազերի հյուսերը, ներս ընկած, նիհար դեմքով և դեմքին նիհարությունից դուրս ցցված վախլուկ աչքերով, կա նգնել էր սենյակում շաղ տված իրերի միջին՝ բաց հանդերձապահարանի առաջ, որի միջից նա ընտրում էր ինչ֊որ բան։ Լսելով ամուսնու քայլերը, նա դադարեցրեց իր անելիքը, նայելով դռանը և զուր ջանալով՝ տալ իր դեմքին խիստ ու արհամարհական արտահայտություն։ Նա զգում էր, որ վախենում է ամուսնուց և վախենում է առաջիկա տեսակցությունից։ Նա հենց այս րոպեիս փորձում էր անել այն, ինչն արդեն տասներորդ անդամ փորձել էր անել այդ երեք օրում, զատել-ջոկել իր և երեխաների իրերը, որ պիտի տաներ մոր մոտ, ու դարձյալ սիրտ չէր անում կանգ առնել այդ վճռի վրա, բայց այժմ էլ, ինչպես և առաջներում, նա ասում էր ինքն իրեն, որ դա չի կարող մնալ այդպես, որ ինքը պետք է մի բան ընձեռի, պատժի, խայտառակի ամուսնուն, վրեժ առնի այն ցավի գեթ փոքր մասի համար, որ նա պատճառել է իրեն։ Դարյա Ալեքսանդրովնան դեռ շարունակում էր ասել, որ կհեռանա ամուսնուց, բայց զգում էր, որ դա անհնարին է․ դա անհնարին էր այն պատճառով, որ նա չէր կարողանում նրան չհամարել իր ամուսինը և չսիրել։ Բացի դրանից, նա զգում էր, որ եթե այստեղ, իր տանը ինքը հազիվ էր կարողանում խնամել իր հինգ երեխաներին, ապա նրանց բանն ավելի վատ կլինի այնտեղ, ուր կգնա ինքը նրանց բոլորի հետ։ Առանց այդ էլ, այս երեք օրվա մեջ փոքրը հիվանդացավ, որովհետև նրան կերակրել էին վատ մսաջրով, իսկ մյուսները երեկ մնացել էին համարյա առանց ճաշի։ Դարյա Ալեքսանդրովնան զգում էր, որ անհնարին է տանից գնալ, հեռանալ, բայց խաբելով իրեն, նա, այնուամենայնիվ, ջոկում-զատում էր իրերը և ձևանում էր, իբր հեռանում է։

Տեսնելով ամուսնուն, նա ձեռքերը մտցրեց պահարանի արկղի մեջ, իբր թե բան է փնտրում, և նայեց ամուսնուն այն Ժամանակ միայն, երբ նա ընդհուպ մոտեցավ իրեն։ Բայց իր դեմքը, որին Դարյա Ալեքսանդրովնան ուզում էր տալ խիստ ու վճռական արտահայտություն, արտահայտում էր շվարածություն ու տառապանք։

— Դո՛լլի,― ասաց Ստեպան Արկադևիչը ցածր ու երկչոտ ձայնով։ Նա գլուխը ներս քաշեց ուսերի մեջ և ուզում էր ունենալ խեղճ ու հլու տեսք, բայց և այնպես փայլում էր առողջությամբ ու թարմությամբ։ Կինն արագ հայացքով դիտեց նրա ոտքից-գւուխ թարմությամբ և առողջությամբ փայլող տեսքը։ «Այո՛, նա երջանիկ է ու գոհ,— մտածեց Դարյա Ալեքսանդրովնան,— իսկ ե՞ս... Եվ այգ զզվելի բարությունը, որի համար ամենքն այնպես գովում ու սիրում են նրան, ես ատում եմ նրա այդ բարությունը», մտածեց նա։ Դարյա Ալեքսանդրովնայի բերանը կուչ եկավ, այտի մկանը ցնցվեց գունատ, ջղային դեմքի աջ կողմի վրա։

— Ի՞նչ եք կամենում,— ասաց կինն արագ, ո՛չ իր, կրծքային ձայնով։

— Դո՛լլի,― կրկնեց ամուսինը դողդոջուն ձայնով,— Աննան գալիս է այսօր։

— Ի՜նձ ինչ։ Ես չեմ կարող ընդունել նրան,― ճչաց նա։

— Բայց և այնպես պետք է, Դո՛լլի...

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք, հեռացե՛ք,— առանց նրան նայելու ճչաց կինը, կարծես այդ ճիչն առաջացավ ֆիզիկական ցավից։

Ստեպան Արկադևիչը կարող էր հանգիստ լինել, երբ մտածում էր կնոջ մասին, կարող էր հուսալ, որ ամեն բան *կարգի կգա*, ըստ Մատվեյի արտահայտության, և կարող էր հանգիստ թերթ կարդալ ու սուրճ խմել, բայց երբ տեսավ կնոջ տանջալից, տառապալից դեմքը, լսեց ձայնի այդ հնչյունը, բախտին հնազանդ ու հուսահատական, նրա շունչը կտրվեց, ինչ֊որ բան դեմ ընկավ կոկորդին, և աչքերը փայլեցին արցունքից։

— Աստված իմ, ի՜նչ արի ես։ Դո՛լլի, ի սե՛ր աստծո, չէ՞ որ... — նա չկարողացավ շարունակել, հեկեկանքը կանգնեց նրա կոկորդում։

Կինն աղմուկով փակեց պահարանը և նայեց ամուսնուն։

— Դո՛լլի, ի՞նչ կարող եմ ասել ես․․․ մի բան միայն՝ ների՛ր․․․ հիշիր, մի՞թե ինը տարվա մեր կյանքը չի կարող քավել այդ րոպեները, րոպեներ...

Դարյա Ալեքսանդրովնան աչքերը ցած գցեց, սպասելով, թե ի՛նչ կասի նա, կարծես աղերսելով, որ նա մի կերպ խախտի իր համոզմունքը։

― Հրապուրանքի րոպեներ... — ասաց նա և ուզում էր շարունակել, բայց այդ խոսքը լսելիս՝ կարծես ֆիզիկական ցավից նորից սեղմվեցին կնոջ շրթունքները և նորից ցնցվեց այտի մկանը նրա դեմքի աջ կողմի վրա։

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք այստեղից,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան ավելի սուր,— և ոչինչ մի՛ ասեք ինձ ձեր հրապուրանքների ու ձեր գարշությունների մասին։

Նա ուզում էր հեռանալ, բայց երերաց ու բռնեց աթոռի թիկնատեղից, որ հենվի նրա վրա։ Ստեպան Արկադևիչի դեմքը լայնացավ, շրթունքներն ուռեցին, աչքերը լցվեցին արցունքներով։

— Դո՛լլի,― ասաց նա, արդեն հեկեկալով։— Ի սեր աստծո, մտածի՛ր երեխաների մասին, նրանբ մեղավոր չեն: Մեղավորը ե՛ս եմ և պատժիր ինձ, հրամայիր ինձ քավել իմ հանցանքը։ Ինչով կարող եմ, պատրաստ եմ։ Ես մեղավոր եմ, խոսքեր չկան որոշելու, թե որքա՜ն մեղավոր եմ։ Բայց, Դո՛լլի, ներիր։

Դարյա Ալեքսանդրովնան նստեց։ Ամուսինը լսում էր կնոջ ծանր, բարձրաձայն շնչառությունը և անասելի խղճում էր նրան։ Կինը մի քանի անգամ ուզեց խոսել, բայց չկարողացավ։ Ամուսինը սպասում էր։

— Դու հիշում ես երեխաներին, որպեսզի խաղաս նրանց հետ, իսկ ես հիշում եմ ու գիտեմ, որ նրանք կորած են այժմ,— ասաց Դարյա Ալեքսանդրովնան մեկն այն ֆրազներից, որ այս երեք օրվա ընթացքում հաճախ ասում էր ինքն իրեն։

Նա ամուսնուն ասաց «դու», և վերջինս շնորհակալության զգացումով նայեց կնոջն ու շարժվեց, որ վերցնի նրա ձեռքը, բայց նա զզվանքով ետ քաշվեց։

— Ես հիշում եմ երեխաների մասին, այդ պատճառով ամեն բան կանեմ այս աշխարհում, որպեսզի փրկեմ նրանց, բայց ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչո՛վ կարող եմ փրկել, արդյոք նրանո՞վ, որ տանեմ, հեռացնեմ նրանց իրենց հորից, թե՞ նրանով, որ թողնեմ նրանց իրենց անառակ հոր մոտ, այո՛, անառակ հոր մոտ․․․ Դե՛ ասեք, այն բանից հետո... ինչ եղել է, մի՞թե հնարավոր է մեր միասին ապրելը։ Դե՛ ասեք, մի՞թե հնարավոր է դա,— կրկնում էր նա, բարձրացնելով ձայնը։— Այն բանից հետո, երբ իմ ամուսինը, իմ երեխաների հայրը սիրային կապ է հաստատում իր զավակների դաստիարակչուհու հետ...

— Ի՜նչ արած։ Ի՜նչ արած,— ասում էր Ստեպան Արկադևիչը խղճուկ ձայնով, ինքն էլ չիմանալով, թե ի՛նչ է ասում և ավելի ու ավելի խոնարհելով գլուխը։

— Դուք ինձ համար գարշելի եք, զզվելի,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան, ավելի ու ավելի տաքանալով։— Ձեր արցունքները ջուր են։ Դուք երբեք չեք սիրել ինձ, ձեր մեջ չկա ո՛չ սիրտ, ո՛չ ազնվություն։ Դուք ինձ համար զազրելի եք, գարշելի, օտար, այո՛, բոլորովին օտար եք,— ցավով ու դառնությամբ արտասանեց նա իր համար սարսափելի այդ *օտար* բառը։

Ամուսինը նայեց կնոջը, և կնոջ դեմքի վրա արտահայտված զայրույթը վախեցրեց ու զարմացրեց նրան։ Նա չէր հասկանում, որ կնոջ հանդեպ իր խղճալու զգացումը գրգռում էր նրան։ Կինն ամուսնու մեջ տեսնում էր իր նկատմամբ խղճահարություն, բայց ոչ սեր։ «Ո՛չ, նա ատում է ինձ։ Նա չի՛ ների», մտածեց ամուսինը։

— Դա սարսափելի է, սարսափելի,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը։

Այդ ժամանակ մյուս սենյակում, հավանորեն ընկնելով, բղավեց երեխան. Դարյա Ալեքսանդրովնան ականջ դրեց, և նրա դեմքը հանկարծ մեղմացավ։

Ըստ երևույթին, նա ուշքի եկավ, մի քանի րոպե կարծես չիմանալով, թե որտե՛ղ է ինքը և ի՛նչ պիտի անի, ապա արագ վեր կենալով, շարժվեց դեպի դուռը։

«Չէ՞ որ նա սիրում է իմ երեխային,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը, նկատելով փոփոխություը կնոջ դեմքին, երբ լսվեց երեխայի ճիչը,— *իմ երեխային*, ուրեմն, ինչպե՞ս կարող է ատել ինձ»։

― Դո՛լլի, էլի մի խոսք, — ասաց նա՝ գնալով կնոջ ետևից։

― Եթե դուք գաք իմ ետևից, ես կկանչեմ մարդկանց, երեխաներին, թող ամենքն իմանան, որ դուք սրիկա եք։ Ես գնում, հեռանում եմ այսօր, իսկ դուք ապրեք այստեղ ձեր սիրուհու հետ։

Եվ նա գնաց, շրխկացնելով դուռը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց, դեմքը սրբեց ու համր քայլերով դուրս գնաց սենյակից։ «Մատվեյն ասում է՝ կարգի կգա, բայց ինչպե՞ս։ Ես չեմ տեսնում նույնիսկ դրա հնարավորությունը։ Ա՜խ, ա՜խ, ինչ սարսափելի բան։ Եվ ինչպե՜ս գռեհկաբար էր բղավում նա,— ասում էր ինքն իրեն Ստիվան, մտաբերելով կնոջ բղավոցն ու խոսքերը՝ սրիկա և սիրուհի։— Կարող է պատահել, աղջիկները լսեցին։ Սոսկալի գռեհիկ, սոսկալի՜»։ Ստեպան Արկադևիչը մի քանի վայրկյան կանգնեց մենակ, տրորեց աչքերը, հառաչեց և կուրծքն ուղղելով, դուրս գնաց սենյակից։

Օրն ուրբաթ էր, և սեղանատանը ժամագործ գերմանացին լարում էր ժամացույցը։ Ստեպան Արկադևիչը հիշեց իր կատակն այդ ճշտապահ ճաղատ գերմանացու մասին, թե գերմանացին «ինքը լարված էր իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, որ լարի ժամացույցը», և ժպտաց։ Ստեպան Արկադևիչը սիրում էր լավ կատակներ։ «Գուցե և կարգի կգա։ Լավ արտահայտություն է՝ *կարգի կգա*,— մտածեց նա։— Դա պետք է պատմել»։

— Մատվե՜յ,— կանչեց նա,— ուրեմն Մարիայի հետ ամեն բան սարքիր բազմոցարանում, Աննա Արկադևնայի համար,— ասաց նա ներս եկած Մատվեյին։

— Լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչը հագավ մուշտակը և դուրս եկավ նախագավիթ։

— Տա՞նը պիտի հաց ուտեք,— հարցրեց նրան ճանապարհ դնող Մատվեյը։

— Ինչպես կպատահի։ Ահա, վերցրո՛ւ ծախսերի համար,— ասաց նա, տալով դրամապանակից տասը ռուբլի։— Հերիք կանի՞։

— Հերիք է, թե հերիք չէ, յոլա պիտի գնալ,— ասաց Մատվեյը՝ շրխկոցով փակելով դռնակը և ետ քաշվելով դեպի նախագավիթը։

Մինչ այդ, Դարյա Ալեքսանդրովնան հանգստացնելով երեխային և կառեթի ձայնից հասկանալով, որ ամուսինը գնաց, նորից վերադարձավ ննջարան։ Դա նրա միակ ապաստարանն էր տնային հոգսերից, որոնք շրջապատում էին նրան, հենց ոք դուրս էր գալիս ննջարանից։ Հենց այժմ էլ, այն կարճ ժամանակամիջոցին, երբ գնում էր մանկասենյակ, անգլուհին և Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան մի քանի հարցեր տվին նրան, որոնք չէին կարող հետաձգվել և որոնք նա՛ միայն կարող էր պատասխանել, ի՞նչ տալ երեխաներին զբոսանքի գնալիս։ Արդյոք կաթ տա՞լ։ Չուղարկե՞լ արդյոք ուրիշ խոհարարի ետևից։

— Ա՜խ, թողե՜ք, թողե՜ք ինձ,— ասաց նա և վերադառնալով ննջարան, նստեց նույն տեղը, որտեղ նստած խոսում էր ամուսնու հետ, սեղմած իր լղար ձեռքերը, վրան մատանիներ, որոնք ցած էին սահել ոսկրոտ մատներին, և սկսեց հիշողության մեջ մտմտալ տեղի ունեցած ամբողջ խոսակցությունը։ «Գնա՜ց։ Բայց ինչո՞վ վերջացրեց *նրա* հետ,— մտածում էր նա։— Մի՞թե տեսակցում է *նրան*։ Ինչո՞ւ չհարցրի ես։ Ո՛չ, ո՛չ, չի կարելի հաշտվել։ Եթե նույնիսկ մենք մնանք մի տան մեջ, մենք օտարներ ենք։ Ընդմիշտ օտար,— կրկնեց նա նորից առանձին նշանակությամբ՝ իր համար սարսափելի այդ խոսքը։—Իսկ ինչպե՜ս սիրում էի ես, աստված իմ, ինչպես սիրում էի ես նրան... ինչպե՜ս սիրում էի։ Մի՞թե ես այժմ էլ չեմ սիրում նրան։ Մի՞թե ավելի, քան առաջ, չեմ սիրում նրան։ Ամենասոսկալին այն է...» սկսեց նա, բայց չվերջացրեց իր միտքը, որովհետև Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան երևաց դռան մեջ։

— Հրամայեցեք ուղարկել եղբորս ետևից,— ասաց դայակը,— նա ճաշ կպատրաստի, թե չէ, երեկվա պես, երեխաները կմնան մինչև ժամի վեցը առանց ուտելու։

— Լավ, ես հիմա կգամ ու կկարգադրեմ։ Ուղարկեցի՞ք, որ թարմ կաթ բերեն։

Եվ Դարյա Ալեքսանդրովնան թաղվեց օրվա հոգսերի մեջ ու միառժամանակ թաղեց նրանց մեջ նաև իր վիշտը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19213</id>
      <timestamp>2014-03-03T19:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="53847">[[Պատկեր:annakare.jpg|250px|right]]

=Առաջին Մաս=

::::::Իմ է վրեժխնդրություն,&lt;br/&gt;
::::::Եվ ես հատուցից։&lt;br/&gt;

==I==

Բոլոր երջանիկ ընտանիքները նման են իրար, յուրաքանչյուր դժբախտ ընտանիք դժբախտ է յուրովի։

Ամեն ինչ խառնվեց Օբլոնսկիների տանը։ Կինն իմացավ, որ ամուսինը կապված է եղել իրենց տան ֆրանսուհի նախկին դաստիարակչուհու հետ, և հայտարարեց, թե չի կարող ապրել նրա հետ միևնույն տան մեջ։ Այդ վիճակը շարունակվում էր արդեն երրորդ օրը, և տանջալից զգում էին այն թե ամուսինները, թե ընտանիքի բոլոր անդամները, և սպասավորները։ Նրանք բոլորը զգում էին, որ միտք չունի իրենց միասին ապրելը և որ յուրաքանչյուր պանդոկում պատահմամբ իրար հանդիպած մարդիկ ավելի են կապված իրար հետ, քան իրենք, Օբլոնսկիների ընտանիքի անդամներն ու սպասավորները։ Կինը դուրս չէր գալիս իր սենյակներից, ամուսինը երրորդ օրն էր, ինչ տանը չէր։ Երեխաները վազվզում էին տնով մեկ՝ իրենք իրենց թողնված, անգլուհին գժտվեց տնտեսուհու հետ և տոմս գրեց իր ծանոթ բարեկամուհուն, խնդրելով իր համար նոր տեղ գտնել, խոհարարը հեռացավ տանից դեռ երեկ, ճաշի ժամանակ, խոհանոցի աշխատող կինն ու կառապանը խնդրում էին վերջնահաշիվ։

Գժտությունից հետո, երրորդ օրը իշխան Ստեպան Արկադևիչ Օբլոնսկին՝ Ստիվան, ինչպես կանչում էին նրան բարձր հասարակության մեջ, սովորական ժամին, այսինքն՝ առավոտյան ժամը 8֊ին, զարթնեց ոչ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, սեկե բազմոցի վրա։ Նա իր գեր, գիրգ մարմնով շուռ եկավ բազմոցի զսպանակների վրա, կարծես կամենալով նորից քնել երկար ժամանակ, մյուս կողմից ամուր գրկեց բարձը և այտը սեղմեց բարձին, բայց հանկարծ թռավ, նստեց տեղում ու բացեց աչքերը։

«Այո՛, այո՛, ինչպե՜ս էր դա,— մտածում էր նա, մտաբերելով երազը։— Այո՛, ինչպե՜ս էր դա։ Այո՛։ Ալաբինը ճաշ էր տալիս Դարմշտադտում. ոչ, Դարմշտադտում չէր, այլ ինչ֊որ ամերիկյան էր։ Այո՛, բայց այնտեղ Դարմշտադտը Ամերիկայում էր։ Այո՛, Ալաբինը ճաշ էր տալիս ապակե սեղանների վրա, այո՛,— և սեղանները երգում էին՝ Il mio tesoro, ո՛չ թե Il mio tesoro, այլ ավելի լավ բան, և ինչ֊որ փոքրիկ գրաֆիններ, որոնք նաև կանայք էին», մտաբերում էր նա։

Ստեպան Արկադևիչի աչքերն ուրախ փայլեցին, և նա միտք արավ Ժպտալով։ «Այո՛, լավ էր, շատ լավ։ Այնտեղ էլի կար հիանալի շատ բան, բայց չես կարող ասել բառերով ու մտքերով, նույնիսկ արթուն ժամանակ չես արտահայտի»։ Եվ նկատելով լույսի շերտը, որ ներս էր թափանցել մահուդե վարագույրներից մեկի կողքից, նա ոտքերն ուրախ իջեցրեց բազմոցից, նրանցով փնտրեց, գտավ կնոջ կարած (անցյալ տարվա ծննդյան օրվա նվերը), ասեղնազարդած ոսկեգույն սեկե տուֆլիները և հին, իննամյա սովորությամբ, առանց տեղից վեր կենալու, ձեռքը մեկնեց դեպի այն կետը, որտեղ ննջարանում կախված էր նրա խալաթը։ Ու այստեղ հիշեց հանկարծ, թե ինչպե՛ս և ինչո՛ւ ինքը քնած է ո՛չ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, ժպիտը չքացավ նրա պեմքից, նա կնճռեց ճակատը։

«Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ։ Ա֊ա՜...»— մռնչաց նա, հիշելով այն բոլորը, ինչ եղել էր։ Եվ նրա երևակայության մեջ նորից ներկայացան կնոջ հետ եղած գժտության բոլոր մանրամասները, իր դրության ամբողջ անելանելիությունը, և ամենից ավելի տանջալից՝ իր սեփական հանցանքը։

«Այո՛, նա չի ների և չի կարող ներել։ Ամենից սարսափելին այն է, որ բոլորի պատճառը ես եմ, պատճառը ես եմ, բայց մեղավոր չեմ։ Հենց այդտեղ է ամբողջ դրաման,— մտածում էր նա։— Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ», կրկնում էր նա հուսահատությամբ, մտաբերելով իր համար ամենածանր տպավորություններն այդ գժտությունից։

Ամենից ավելի անհաճոն այն առաջին րոպեն էր, երբ նա, վերադառնալով թատրոնից, ուրախ ու գոհ, ձեռքին մի խոշոր տանձ կնոջ համար, կնոջը չգտավ ընդունարանում, ի զարմանս՝ չգտավ նրան նաև առանձնասենյակում և, վերջապես, տեսավ նրան ննջարանում, ձեռքին՝ ամեն ինչ մերկացնող, չարաբաստիկ տոմսը։

Դոլլին, այդ միշտ մտահոգ ու հոգնատանջ և կարճամիտ էակը, ինչպես նա համարում էր կնոջը, նստած էր անշարժ, տոմսը ձեռքին, և սարսափի, հուսահատության ու ցասումի արտահայտությամբ նայում էր նրան։

― Ի՞նչ է, սա՛, — հարցնում էր կինը, նշելով տոմսը։

Եվ այդ բանը մտաբերելիս, ինչպես պատահում է հաճախ, Ստեպան Արկադևիչին տանջում էր ոչ այնքան ինքը՝ դեպքը, որքան այն, թե ինչպե՛ս պատասխանեց նա կնոջ խոսքերին։

Նրա հետ այդ րոպեին պատահեց այն, ինչ պատահում է մարդկանց հետ, երբ նրանք անսպասելի բռնվում են ինչ֊որ չափազանց ամոթալի բանի մեջ։ Նա չկարողացավ իր դեմքը պատրաստել այն դրության համար, որի մեջ նա կանգնած էր կնոջ դիմաց՝ հանցանքը բացվելուց հետո։ Փոխանակ վիրավորվելու, ուրանալու, արդարանալու, ներողություն խնդրելու, նույնիսկ անտարբեր մնալու,— ամեն բան ավելի լավ կլիներ, քան այն, ինչ արեց նա,— նրա դեմքը բոլորովին ակամա («գլխի ուղեղի ռեֆլեքս», մտածեց Ատեպան Արկադևիչը, որը սիրում էր բնախոսությունը), բոլորովին ակամա ժպտաց հանկարծ՝ սովորական, բարի, այդ իսկ պատճառով՝ տխմար ժպիտով։

Նա չէր կարող ներել իրեն այդ տխմար ժպիտը։ Տեսնելով այդ ժպիտը, Դոլլին ցնցվեց, կարծես՝ ֆիզիկական ցավից, իրեն հատուկ դյուրաբորբոքությամբ տեղաց կանացի խոսքերի մի ամբողջ տարափ ու դուրս վազեց սենյակից։ Այն օրից նա չէր ուզում տեսնել ամուսնուն։

«Բոլորի պատճառը այդ տխմար ժպիտն է», մտածում էր Ստեպան Արկադևիչը։

«Բայց ի՛նչ պիտի անել, ի՞նչ անել», հուսահատությամբ ասում էր նա ինքն իրեն և պատասխան չէր գտնում։


==II==

Ստեպան Արկադևիչն արդարամիտ էր իր նկատմամբ։ Նա չէր կարող խաբել իրեն ու հավատացնել, որ ինքը զղջում է իր արարքը։ Նա չէր կարող այժմ զղջալ այն, որ ինքը, երեսունչորս տարեկան, գեղեցիկ, սիրահարկոտ մի մարդ, սիրահարված չէր իր կնոջը, որ հինգ ողջ և երկու մեռած երեխաների մայր էր և մի տարով միայն փոքր էր նրանից։ Նա զղջում էր լոկ այն, որ չկարողացավ ավելի լավ թաքցնել կնոջից։ Բայց նա զգում էր իր դրության ամբողջ ծանրությունը և խղճում էր կնոջը, երեխաներին ու իրեն։ Գուցե նա կարողանար ավելի լավ թաքցնել իր մեղքերը կնոջից, եթե մտածեր, որ այդ լուրը կարող է այդպես ազդել նրա վրա։ Նա երբեք պարզ չէր կշռադատել այդ հարցը, սակայն աղոտ պատկերանում էր իրեն, թե կինը կռահում է, որ ամուսինը հավատարիմ չէ իրեն, և մատների արանքով է նայում դրա վրա։ Նրան նույնիսկ թվում էր, որ Դոլլին, հյուծված, ծերացած, գեղեցկությունն արդեն կորցրած ու ոչ մի բանով աչքի չընկնող մի կին, պարզ, ընտանիքի բարի մայր միայն, ըստ արդարության զգացումի, պետք է ներողամիտ լինի։

Դուրս եկավ բոլորովին հակառակը։

«Ա՜խ, սարսափելի է. ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ, սարսափելի է,— պնդում էր Ստեպան Արկադևիչը և չէր կարողանում ելք գտնել։— Ու որքան լավ էր ամեն ինչ դրանից առաջ, ինչպես լավ էինք ապրում մենք։ Դոլլին գոհ էր, բախտավոր էր երեխաներով, ես ոչ մի բանում չէի խանգարում նրան, ազատություն էի տալիս նրան՝ զբաղվելու երեխաներով, տնտեսությամբ, ինչպես կամենում էր նա։ Ճիշտ է, վատ է, որ *նա* դաստիարակչուհի էր մեր տանը։ Վա՛տ է։ Ինչ-որ գռեհիկ, ցոփ բան կա իր զավակների դաստիարակչուհուն սիրագուրելու մեջ։ Բայց ինչպիսի՜ դաստիարակչուհի։ (Նա վառ կերպով հիշեց m-lle Roland-ի չարաճճի սև աչքերն ու ջերմ ժպիտը)։ Բայց չէ՞ որ ես ոչինչ թույլ չէի տալիս ինձ, քանի նա մեր տանն էր։ Եվ ամենից վատն այն է, որ նա արդեն․․․ Այս բոլորը կարծես եղավ դիտմամբ։ Ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ։ Սակայն, ի՜նչ պիտի անել, ի՜նչ պիտի անել»։

Պատասխան չկար, բացի ընդհանուր այն պատասխանից, որ կյանքը տալիս է բոլոր ամենաբարդ և անլուծելի հարցերին։ Այդ պատասխանն է. պետք է ապրել օրվա պահանջներով, այսինքն՝ մոռացության տրվել։ Քնով մոռացության տրվել այլևս չի կարելի, համենայն դեպս՝ մինչև գիշեր այլևս չի կարելի վերադառնալ այն երաժշտությանը, որ երգում էին փոքրիկ գրաֆին-կանայք, հետևապես, պետք է մոռացության տրվել կյանքի քնով։

«Կտեսնենք, թե ի՛նչ կլինի», ասաց ինքն իրեն Ստեպան Արկադևիչն ու կանգնելով՝ հագավ կապտավուն մետաքսե աստառով գորշ խալաթը, հանգուցեց ծոպավոր գոտին և կուշտ օդ ներշնչելով լայն կրծքի մեջ, իր գեր մարմինն այնպիսի հեշտությամբ կրող ծուռտիկ ոտքերի սովորական աշխույժ քայլով մոտեցավ լուսամուտին, բարձրացրեց վարագույրր և ուժգին զանգահարեց։ Անմիջապես ներս մտավ հին բարեկամ՝ կամերդիներ Մատվեյը, բերելով նրա զգեստը, կոշիկները և մի հեռագիր։ Մատվեյի ետևից մտավ նաև սափրիչը՝ սափրելու պարագաներով։

— Ատյանից գրություններ կա՞ն,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, վերցնելով հեռագիրը և նստելով հայելու առաջ։

— Սեղանի վրա են,— պատասխանեց Մատվեյը, նայեց իր պարոնին հարցական, կարեկից հայացքով և մի փոքր սպասելուց հետո ավելացրեց խորամանկ ժպիտով,— տեր-կառապանի կողմից մարդ էր եկել։

Ստեպան Արկադևիչը ոչինչ չպատասխանեց և միայն հայելու մեջ նայեց Մատվեյին. այդ հայացքի մեջ, որով նրանք հանդիպեցին իրար հայելում, երևում էր, թե ինչպես նրանք հասկանում են միմյանց։ Ստեպան Արկադևիչի հայացքը կարծես հարցնում էր. ինչո՞ւ ես այդ բանն ասում, մի՞թե դու չգիտես։

Մատվեյը ձեռքերը դրեց ժակետի գրպանները, ոտքը ոտքից հեռացրեց և լուռ, բարեսրտությամբ, հազիվ նշմարելի ժպիտով նայեց իր պարոնին։

— Ես հրամայեցի գալ մյուս կիրակի, իսկ մինչ այդ՝ չանհանգստացնեն ո՛չ ձեզ, ո՛չ էլ իրենց,— ասաց նա նախապես պատրաստած ֆրազը։

Ստեպան Արկադևիչը հասկացավ, որ Մատվեյն ուզում էր կատակել և ուշադրություն հրավիրել իր վրա։ Բացելով հեռագիրը, նա կարդաց այն, կռահմամբ ուղղելով աղավաղված խոսքերը, ինչպես լինում է միշտ, և նրա դեմքը պայծառացավ։

— Մատվեյ, վաղը գալիս է քույրս՝ Աննա Արկադևնան,— ասաց նա, կանգնեցնելով մի րոպե սափրիչի պլպլան, փամփլիկ ձեռքը, որ մաքրում էր վարդագույն կզակը գանգուր երկար բակենբարդների մեջ։

— Փառք աստծո,— ասաց Մատվեյը, այդ պատասխանով ցույց տալով, որ ինքը հասկանում է, ինչպես և իր պարոնը, այդ գալստյան նշանակությունը, այսինքն՝ որ Աննա Արկադևնան, Ստեպան Արկադևիչի սիրելի քույրը, կարող է աջակցել ամուսինների հաշտությանը։

— Մենա՞կ, թե՞ ամուսնու հետ,— հարցրեց Մատվեյը։

Ատեպան Արկադևիչը չէր կարող խոսել, որովհետև սափրիչն զբաղված էր նրա վերի շրթունքով, և բարձրացրեց մի մատը։ Մատվեյը գլխով արավ հայելու մեջ։

— Մենակ։ Վերևո՞ւմ պատրաստել։

— Զեկուցիր Դարյա Ալեքսանդրովնային, որտեղ կհրամայե։

— Դարյա Ալեքսանդրովնայի՞ն,— կարծես, տարակուսանքով կրկնեց Մատվեյը։

— Այո՛, զեկուցիր։ Եվ ահա վերցրու հեռագիրը, հանձնիր, տես՝ ի՛նչ կասի։

«Ուզում եք փորձել», հասկացավ Մատվեյը, բայց նա ասաց միայն՝ լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչն արդեն լվացվել էր ու սափրվել և պատրաստվում էր հագնվելու, երբ Մատվեյը, դանդաղ քայլերով իր ճռճռացող կոշիկներով, հեռագիրը ձեռքին վերադարձավ սենյակ։ Սափրիչն այլևս չկար։

— Դարյա Ալեքսանդրովնան հրամայեց զեկուցել, որ ինքը մեկնում է։ Թող անի այնպես, ինչպես հաճելի է իրեն, այսինքն՝ ձեզ,— ասաց նա, ծիծաղելով միայն աչքերով և ձեռքերը դնելով գրպանները ու գլուխը ծռելով մի կողմի վրա՝ հայացքը հառեց իր պարոնին։

Ստեպան Արկադևիչը լռեց։ Ապա նրա գեղեցիկ դեմքի վրա երևաց բարի և փոքր-ինչ խղճուկ մի ժպիտ։

— Հը՞, Մատվե՞յ,— ասաց նա, օրորելով գլուխը։

— Ոչինչ, տեր իմ, կարգի կգա,— ասաց Մատվեյը։

— Կարգի՞ կգա։

— Ճիշտ այդպես։

— Դու կարծո՞ւմ ես։ Ո՞վ է այնտեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, լսելով դռան ետևում կանացի զգեստի շրշյուն։

— Ես եմ,— պատասխանեց հաստատուն ու հաճելի կանացի մի ձայն, և դռան ետևից դուրս ցցվեց Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի՝ դայակի չեչոտ խիստ դեմքը։

— Ի՞նչ կա, Մատրյոշա,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, ընդառաջելով նրան դեպի դուռը։

Չնայած որ Ստեպան Արկադևիչը գլխովին մեղավոր էր կնոջ առաջ և ինքն զգում էր այդ, բայց համարյա ամենքը տանը, մինչև անգամ դայակը, Դարյա Ալեքսանդրովնայի գլխավոր բարեկամը, նրա կողմն էին։

— Դե, ի՞նչ կա,— ասաց նա տխուր։

— Գնացե՜ք, պարոն, մեկ էլ մեղա ասեք։ Գուցե աստված օգնի ձեզ։ Շատ է տանջվում, մարդ մեղքանում է, նայել չի կարողանում։ Իսկ տան մեջ ամեն բան շուռ եկավ, տակնուվրա եղավ։ Պարոն, պիտի խղճալ երեխաներին։ Մեղա ասեք, պարոն։ Ի՜նչ արած։ Ցոգոլ ուտողի ատամը կառնվի...

— Բայց չէ՞ որ կարող է չընդունել...

— Դուք ձեր պարտքը կատարեք։ Աստված ողորմած է, աղոթեցեք աստծուն, պարոն, աղոթեցեք աստծուն։

— Դե, լավ, գնա՛,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը, հանկարծ կարմրելով։— Հապա՛, տուր հագնվեմ,— դիմեց նա Մատվեյին ու վճռականապես հանեց խալաթը։

Մատվեյն արդեն բռնել էր անուրի ձևով պատրաստ շապիկը, փչելով նրա վրայից աննկատելի ինչ-որ բան, և բացահայտ բավականությամբ հագցրեց այն իր պարոնի գիրգ մարմնին։


==III==

Ստեպան Արկադևիչը հագնվելուց հետո ցողեց իր վրա անուշաբույր օծանելիք, ուղղեց շապկի թևերը, սովոր շարժումով դրեց զանազան գրպանների մեջ գլանակները, դրամապանակը, լուցկու տուփը, կրկնակի շղթայով ու բրելոկներով ժամացույցը և թաշկինակը թափ տալով ու զգալով իրեն մաքուր, անուշաբույր, առողջ և ֆիզիկապես ուրախ, չնայած իր դժբախտությանը, դուրս եկավ, թեթև ցատկելով յուրաքանչյուր ոտի վրա, սեղանատուն, որտեղ նրան արդեն սպասում էր սուրճը և սրճի հետ նամակներ ու գրություններ ատյանից։

Նա կարդաց նամակները։ Մեկը շատ անհաճո նամակ էր, ստացված այն վաճառականից, որը գնում էր կնոջ կալվածքում եղած անտառը։ Անհրաժեշտ էր վաճառել այդ անտառը, բայց այժմ, նախքան կնոջ հետ հաշտվելը, խոսք չէր կարող լինել դրա մասին։ Այդտեղ ամենից ավելի անհաճոն այն էր, որ դրամական շահ էր խառնվում կնոջ հետ հաշտվելու գործի մեջ։ Եվ նրան վիրավորում էր այն միտքը, որ ինքը կարող է ղեկավարվել այդ շահով, որ ինքը պիտի աշխատի հաշտվել կնոջ հետ՝ այդ անտառը վաճառելու համար։

Նամակները վերջացնելուց հետո Ստեպան Արկադևիչը մոտ քաշեց ատյանից ուղարկված գրությունները, արագ թերթեց երկու գործ, մեծ մատիտով մի քանի նշումներ արեց և գործերը հրելով մի կողմ, անցավ սուրճին, սուրճը խմելիս նա բացեց առավոտվա տակավին թարմ թերթը և սկսեց կարդալ։

Ստեպան Արկադևիչն ստանում ու կարդում էր լիբերալ թերթ, ո՛չ ծայրահեղ, այլ այն ուղղության թերթ, որին կողմնակից էր մեծամասնությունը։ Եվ չնայած որ ո՛չ գիտությունը, ո՛չ արվեստը, ո՛չ քաղաքականությունն իսկապես չէին հետաքրքրում նրան, նա հաստատապես հետևում էր այս բոլոր առարկաների վերաբերյալ այն հայացքներին, որոնց հետևում էր մեծամասնությունը և նրա թերթը, ու փոխում էր իր հայացքներն այն ժամանակ միայն, երբ մեծամասնությունը փոխում էր դրանք, կամ ավելի ճիշտ՝ ինքը չէր փոխում, այլ դրանք էին փոխվում նրա մեջ աննկատելի կերպով։

Ստեպան Արկադևիչը չէր ընտրում ո՛չ ուղղություն, ո՛չ հայացքներ, այլ այդ ուղղություններն ու հայացքներն իրենք էին գալիս նրա մոտ, ճիշտ այնպես, ինչպես նա չէր ընտրում այս կամ այն տարազի գլխարկ, սյուրտուկ, այլ վերցնում էր այն, ինչ հագնում են ուրիշները։ Իսկ ունենալ հայացքներ, ապրելով որոշ հասարակության մեջ, որտեղ պահանջվում էր մտքի որոշ գործունեություն, որ սովորաբար զարգանում էր հասունության տարիներին, նույնքան անհրաժեշտ էր նրա համար, ինչպես անհրաժեշտ էր ունենալ գլխարկ։ Եթե կար պատճառ, թե ինչո՛ւ նա լիբերալ ուղղությունը գերադասում էր պահպանողական ուղղությունից, որին հետևում էին նրա շրջանից նույնպես շատերը, ապա դա առաջանում էր ո՛չ այն բանից, որ նա լիբերալ ուղղությունը համարում էր ավելի խոհական, այլ այն պատճառով, որ այդ ուղղությունն ավելի մոտ էր նրա կյանքի եղանակին։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ Ռուսաստանում ամեն ինչ վատ էր, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչն ուներ շատ պարտքեր, իսկ դրամը երբեք չէր բավականացնում։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ ամուսնությունը հնացած հիմնարկ է և որ անհրաժեշտ է վերակառուցել այն, և, իրոք, ընտանեկան կյանքը քիչ բավականություն էր պատճառում Ստեպան Արկադևիչին ու ստիպում էր նրան ստել և ձևանալ, ինչն այնպես զզվելի էր նրա բնությանը։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, կամ ավելի ճիշտ՝ ենթադրում էր, որ կրոնը սանձ է միայն ազգաբնակչության բարբարոս մասի համար, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչը չէր կարողանում դիմանալ, առանց ցավ զգալու ոտքերի մեջ, նույնիսկ ամենակարճ մաղթանքի ժամանակ և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչի՛ համար են հանդերձյալ աշխարհի մասին եղած այս բոլոր սարսափելի ու փքուն խոսքերը, երբ կարելի էր այս աշխարհում էլ ապրել շատ ուրախ։ Դրա հետ միասին, ուրախ կատակներ սիրող Ստեպան Արկադևիչի համար հաճելի էր երբեմն ապշեցնել հեզ մարդուն նրանով, որ եթե պետք է պարծենալ ցեղով, ապա չարժե կանգ առնել Ռյուրիկի վրա և հրաժարվել առաջին նախահորից՝ կապիկից։ Այսպես, լիբերալ ուղղությունը դարձավ Ստեպան Արկադևիչի համար սովորույթ, և նա սիրում էր իր թերթը, ինչպես ճաշից հետո սիգարը, այն թեթև մշուշի պատճառով, որ սիգարն առաջացնում էր նրա գլխում։ Նա կարդաց ղեկավար այն հոդվածը, որի մեջ բացատրվում էր, թե մեր ժամանակներում բոլորովին զուր են վայնասուն բարձրացնում այն բանի շուրջը, իբր ռադիկալիզմն Ապառնում է կլանել բոլոր պահպանողական տարրերը, և իբր կառավարությունը պարտավոր է միջոցներ ձեռք առնել՝ ճնշելու հեղափոխական հիդրան, որ, ընդհակառակը, «մեր կարծիքով, վտանգը գտնվում է ոչ թե կարծեցյալ հեղափոխական հիդրայի մեջ, այլ առաջադիմությունն արգելակող ավանդականության համառության մեջ», և այլն։ Նա կարդաց նաև մյուս հոդվածը՝ ֆինանսականը, որտեղ հիշատակություն կար Բենտամի ու ՄԻլլի մասին և կծու ակնարկներ էին արվում մինիստրության հասցեին։ Իրեն հատուկ ըմբռնման արագությամբ նա հասկացավ ամեն մի կծու ակնարկի նշանակությունը, ո՛ւմ կողմից, ո՛ւմ դեմ ու ինչ առիթով էր արված ակնարկը, և ինչպես միշտ, դա նրան պատճառում էր որոշ բավականություն։ Բայց այսօր այդ բավականությունը թունավորվում էր Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի տված խորհուրղների հիշողությամբ և նրանով, որ տանն այդպես ձախողություն է տիրում։ Նա կարդաց նաև այն բանի մասին, որ կոմս Բեյստը, ինչպես ասում են, անցել է Վիսբադեն, և այն մասին, թե այլևս չկան սպիտակ մազեր, կարդաց մի թեթև կառետ ծախելու և մի շահել կնոջ առաջարկի մասին, բայց այս տեղեկությունները նրան չէին պատճառում, ինչպես առաջ, խաղաղ, հեգնական բավականություն։

Վերջացնելով թերթը, սուրճի երկրորդ գավաթը և կալաչն ու կարագը, նա կանգնեց, թափ տվեց կալաչի փշրանքները ժիլետի վրայից և ձգվեց, ուղղեց լայն կուրծքը, ուրախ ժպտաց ոչ նրա համար, որ սրտի մեջ կար առանձնապես հաճելի մի բան,— ուրախ ժպիտն առաջացավ լավ մարսողությունից։

Բայց այդ ուրախ ժպիտն իսկույն հիշեցրեց նրան ամեն բան, և նա մտասուզվեց։

Մանկական երկու ձայն (Ստեպան Արկադևիչը ճանաչեց Գրիշայի՝ կրտսեր տղայի և Տանյայի՝ ավագ աղջկա ձայները) լսվեցին դռան ետևից։ Նրանք տանում էին ինչ֊որ բան ու վայր գցեցին։

— Ես հո ասո՞ւմ էի, որ չի կարելի կտուրի վրա նստեցնել ուղևորներ,— բղավում էր աղջիկն անգլերեն,— դե՜, հավաքի՛ր։

«Ամեն ինչ խառնվել է,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը,— ահա երեխաները վազվզում են մենակ»։ Եվ մոտենալով դռանը, նա կանչեց նրանց։ Նրանք թողին արկղիկը, որ ներկայացնում էր գնացք, ու մտան հոր մոտ։

Աղջիկը, հոր սիրելին, ներս վազեց համարձակ, գրկեց նրան և ծիծաղելով կախվեց նրա վզից, ինչպես միշտ, ուրախանալով անուշահոտ օծանելիքների ծանոթ բույրի համար, որ տարածվում էր նրա բակենբարդներից։ Վերջապես համբուրելով հոր կռացած դրությունից կարմրած ու քնքշությամբ փայլող դեմքը, աղջիկը բացեց, ազատեց թևերը և ուզում էր ետ փախչել, բայց հայրը պահեց նրան։

— Ի՞նչ է անում մայրիկդ,— հարցրեց նա, ձեռքով շոյելով աղջկա ողորկ, քնքուշ պարանոցը։— Բա՛րև,— ասաց նա, ժպտալով իրեն ողջունող տղային։

Ստեպան Արկադևիչը գիտակցում էր, որ ավելի քիչ էր սիրում տղային և միշտ աշխատում էր մեղմ լինել, բայց երեխան զգում էր այդ և ժպիտով չպատասխանեց հոր սառը ժպտին։

— Մայրի՞կս։ Վեր է կացել,— պատասխանեց աղջիկը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց։ «Ուրեմն էլի ամբողջ գիշերը չի քնել», մտածեց նա։

— Ինչպե՞ս է, ուրա՞խ է մայրիկդ։

Աղջիկը գիտեր, որ հոր ու մոր միջև գժտություն է ծագել, որ մայրը չէր կարող ուրախ լինել, որ հայրը պետք է իմանար այդ և որ նա ձևանում է, հարցնելով դրա մասին այդպիսի թեթևությամբ։ Եվ նա կարմրեց հոր փոխարեն։ Հայրն իսկույն հասկացավ այդ և նույնպես կարմրեց։

— Չգիտեմ,— ասաց աղջիկը։— Մայրիկը պատվիրեց չսովորել, նա պատվիրեց միսս Գուլի հետ զբոսանքի գնալ տատիկի մոտ։

— Դե, գնա՛, իմ Տանյուրոչկա։ Ա՜խ հա, կա՛ց,— ասաց նա, այսուամենայնիվ պահելով նրան ու շոյելով նրա քնքուշ թաթիկը։

Նա վերցրեց բուխարու վրայից, ուր երեկ դրեց, կոնֆետների տուփը, տվեց աղջկան երկու հատ, ընտրելով նրա սիրածները՝ շոկոլադից և պոմադից։

— Գրիշայի՞ն,— ասաց աղջիկը, ցույց տալով շոկոլադե կոնֆետը։

— Այո՛, այո՛։— Եվ էլի շոյելով աղջկա ուսերը, հայրը համբուրեց նրա մազերի արմատներն ու վիզը և արձակեց նրան։

— Կառեթը պատրաստ է,— ասաց Մատվեյը։— Հա՛, մի խնդրատու կին կա,— ավելացրեց նա։

— Վաղո՞ւց է այստեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը։

— Մոտ կես ժամ։

— Քանի անգամ հրամայված է քեզ՝ զեկուցել անմիջապես։

— Հապա չպիտի՜ թողնեն, որ դուք հանգիստ սուրճ խմեք,— ասաց Մատվեյը բարեկամական-կոպիտ այնպիսի տոնով, որի համար չէր կարելի բարկանալ։

— Դե, շուտ ներս խնդրիր,— ասաց Օբլոնսկին, կնճռոտվելով սրտնեղությունից։

Խնդրարկուն, շտաբս-կապիտանի կին Կալինինան, խնդրում էր մի անկարելի և անմիտ բանի մասին, բայց Ստեպան Արկադևիչն, ըստ իր սովորության, նստեցրեց նրան, ուշադիր, առանց ընդհատելու լսեց նրա պատմածը և մանրամասնորեն խորհուրդ տվեց, թե ո՛ւմ դիմել ու ի՛նչպես, և նույնիսկ իր խոշոր, երկարաձիգ, գեղեցիկ ու պարզ ձեռագրով, աշխույժ ու ներդաշնակ ոճով տոմս գրեց այն անձնավորությանը, որը կարող էր օգնել խնդրարկու կնոջը։ Արձակելով Կալինինային, Ստեպան Արկադևիչը վերցրեց գլխարկը և կանգ առավ, միտք անելով, հո ոչինչ չմոռացա՞վ։ Պարզվեց, որ ոչինչ չէր մոռացել, բացի մի բանից, ինչն ուզում էր մոռանալ,— իր կնոջը։

«Ա՜խ, հա՛»։ Նա գլուխը կախ գցեց, և նրա գեղեցիկ դեմքն ստացավ թախծոտ արտահայտություն։ «Գնա՞լ, թե՞ չգնալ», ասում էր նա ինքն իրեն։ Եվ ներքին մի ձայն ասում էր նրան, որ գնալու կարիք չկա, որ այնտեղ բացի կեղծիքից ոչինչ չի կարող լինել, որ անհնարին է ուղղել, կարկատել իրենց հարաբերությունները, որովհետև անկարելի է կնոջը նորից դարձնել հրապուրիչ ու սիրաբորբոք կամ իրեն դարձնել ծերունի, սիրելու անընդունակ։ Բացի կեղծիքից ու ստից, ոչինչ չէր կարող դուրս գալ այժմ, իսկ կեղծիքն ու սուտը զզվելի էին նրա բնությանը։

«Սակայն երբևիցե պետք է. չէ՞ որ դա չի կարող մնալ այդպես», ասաց նա, աշխատելով համարձակություն ներշնչել իրեն։ Նա ուղղեց կուրծքը, հանեց մի գլանակ, վառեց, քաշեց երկու անգամ, նետեց այն սադափե խեցի-մոխրամանի մեջ, արագ քայլերով անցավ ընդունարանից ու բացեց մյուս դուռը, որ տանում էր դեպի կնոջ ննջարանը։


==IV==

Դարյա Ալեքսանդրովնան, հագին բաճկոնակ և ծոծրակին շաշպրած արդեն նոսրացած, մի ժամանակ խիտ ու հիանալի մազերի հյուսերը, ներս ընկած, նիհար դեմքով և դեմքին նիհարությունից դուրս ցցված վախլուկ աչքերով, կա նգնել էր սենյակում շաղ տված իրերի միջին՝ բաց հանդերձապահարանի առաջ, որի միջից նա ընտրում էր ինչ֊որ բան։ Լսելով ամուսնու քայլերը, նա դադարեցրեց իր անելիքը, նայելով դռանը և զուր ջանալով՝ տալ իր դեմքին խիստ ու արհամարհական արտահայտություն։ Նա զգում էր, որ վախենում է ամուսնուց և վախենում է առաջիկա տեսակցությունից։ Նա հենց այս րոպեիս փորձում էր անել այն, ինչն արդեն տասներորդ անդամ փորձել էր անել այդ երեք օրում, զատել-ջոկել իր և երեխաների իրերը, որ պիտի տաներ մոր մոտ, ու դարձյալ սիրտ չէր անում կանգ առնել այդ վճռի վրա, բայց այժմ էլ, ինչպես և առաջներում, նա ասում էր ինքն իրեն, որ դա չի կարող մնալ այդպես, որ ինքը պետք է մի բան ընձեռի, պատժի, խայտառակի ամուսնուն, վրեժ առնի այն ցավի գեթ փոքր մասի համար, որ նա պատճառել է իրեն։ Դարյա Ալեքսանդրովնան դեռ շարունակում էր ասել, որ կհեռանա ամուսնուց, բայց զգում էր, որ դա անհնարին է․ դա անհնարին էր այն պատճառով, որ նա չէր կարողանում նրան չհամարել իր ամուսինը և չսիրել։ Բացի դրանից, նա զգում էր, որ եթե այստեղ, իր տանը ինքը հազիվ էր կարողանում խնամել իր հինգ երեխաներին, ապա նրանց բանն ավելի վատ կլինի այնտեղ, ուր կգնա ինքը նրանց բոլորի հետ։ Առանց այդ էլ, այս երեք օրվա մեջ փոքրը հիվանդացավ, որովհետև նրան կերակրել էին վատ մսաջրով, իսկ մյուսները երեկ մնացել էին համարյա առանց ճաշի։ Դարյա Ալեքսանդրովնան զգում էր, որ անհնարին է տանից գնալ, հեռանալ, բայց խաբելով իրեն, նա, այնուամենայնիվ, ջոկում-զատում էր իրերը և ձևանում էր, իբր հեռանում է։

Տեսնելով ամուսնուն, նա ձեռքերը մտցրեց պահարանի արկղի մեջ, իբր թե բան է փնտրում, և նայեց ամուսնուն այն Ժամանակ միայն, երբ նա ընդհուպ մոտեցավ իրեն։ Բայց իր դեմքը, որին Դարյա Ալեքսանդրովնան ուզում էր տալ խիստ ու վճռական արտահայտություն, արտահայտում էր շվարածություն ու տառապանք։

— Դո՛լլի,― ասաց Ստեպան Արկադևիչը ցածր ու երկչոտ ձայնով։ Նա գլուխը ներս քաշեց ուսերի մեջ և ուզում էր ունենալ խեղճ ու հլու տեսք, բայց և այնպես փայլում էր առողջությամբ ու թարմությամբ։ Կինն արագ հայացքով դիտեց նրա ոտքից-գւուխ թարմությամբ և առողջությամբ փայլող տեսքը։ «Այո՛, նա երջանիկ է ու գոհ,— մտածեց Դարյա Ալեքսանդրովնան,— իսկ ե՞ս... Եվ այգ զզվելի բարությունը, որի համար ամենքն այնպես գովում ու սիրում են նրան, ես ատում եմ նրա այդ բարությունը», մտածեց նա։ Դարյա Ալեքսանդրովնայի բերանը կուչ եկավ, այտի մկանը ցնցվեց գունատ, ջղային դեմքի աջ կողմի վրա։

— Ի՞նչ եք կամենում,— ասաց կինն արագ, ո՛չ իր, կրծքային ձայնով։

— Դո՛լլի,― կրկնեց ամուսինը դողդոջուն ձայնով,— Աննան գալիս է այսօր։

— Ի՜նձ ինչ։ Ես չեմ կարող ընդունել նրան,― ճչաց նա։

— Բայց և այնպես պետք է, Դո՛լլի...

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք, հեռացե՛ք,— առանց նրան նայելու ճչաց կինը, կարծես այդ ճիչն առաջացավ ֆիզիկական ցավից։

Ստեպան Արկադևիչը կարող էր հանգիստ լինել, երբ մտածում էր կնոջ մասին, կարող էր հուսալ, որ ամեն բան *կարգի կգա*, ըստ Մատվեյի արտահայտության, և կարող էր հանգիստ թերթ կարդալ ու սուրճ խմել, բայց երբ տեսավ կնոջ տանջալից, տառապալից դեմքը, լսեց ձայնի այդ հնչյունը, բախտին հնազանդ ու հուսահատական, նրա շունչը կտրվեց, ինչ֊որ բան դեմ ընկավ կոկորդին, և աչքերը փայլեցին արցունքից։

— Աստված իմ, ի՜նչ արի ես։ Դո՛լլի, ի սե՛ր աստծո, չէ՞ որ... — նա չկարողացավ շարունակել, հեկեկանքը կանգնեց նրա կոկորդում։

Կինն աղմուկով փակեց պահարանը և նայեց ամուսնուն։

— Դո՛լլի, ի՞նչ կարող եմ ասել ես․․․ մի բան միայն՝ ների՛ր․․․ հիշիր, մի՞թե ինը տարվա մեր կյանքը չի կարող քավել այդ րոպեները, րոպեներ...

Դարյա Ալեքսանդրովնան աչքերը ցած գցեց, սպասելով, թե ի՛նչ կասի նա, կարծես աղերսելով, որ նա մի կերպ խախտի իր համոզմունքը։

― Հրապուրանքի րոպեներ... — ասաց նա և ուզում էր շարունակել, բայց այդ խոսքը լսելիս՝ կարծես ֆիզիկական ցավից նորից սեղմվեցին կնոջ շրթունքները և նորից ցնցվեց այտի մկանը նրա դեմքի աջ կողմի վրա։

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք այստեղից,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան ավելի սուր,— և ոչինչ մի՛ ասեք ինձ ձեր հրապուրանքների ու ձեր գարշությունների մասին։

Նա ուզում էր հեռանալ, բայց երերաց ու բռնեց աթոռի թիկնատեղից, որ հենվի նրա վրա։ Ստեպան Արկադևիչի դեմքը լայնացավ, շրթունքներն ուռեցին, աչքերը լցվեցին արցունքներով։

— Դո՛լլի,― ասաց նա, արդեն հեկեկալով։— Ի սեր աստծո, մտածի՛ր երեխաների մասին, նրանբ մեղավոր չեն: Մեղավորը ե՛ս եմ և պատժիր ինձ, հրամայիր ինձ քավել իմ հանցանքը։ Ինչով կարող եմ, պատրաստ եմ։ Ես մեղավոր եմ, խոսքեր չկան որոշելու, թե որքա՜ն մեղավոր եմ։ Բայց, Դո՛լլի, ներիր։

Դարյա Ալեքսանդրովնան նստեց։ Ամուսինը լսում էր կնոջ ծանր, բարձրաձայն շնչառությունը և անասելի խղճում էր նրան։ Կինը մի քանի անգամ ուզեց խոսել, բայց չկարողացավ։ Ամուսինը սպասում էր։

— Դու հիշում ես երեխաներին, որպեսզի խաղաս նրանց հետ, իսկ ես հիշում եմ ու գիտեմ, որ նրանք կորած են այժմ,— ասաց Դարյա Ալեքսանդրովնան մեկն այն ֆրազներից, որ այս երեք օրվա ընթացքում հաճախ ասում էր ինքն իրեն։

Նա ամուսնուն ասաց «դու», և վերջինս շնորհակալության զգացումով նայեց կնոջն ու շարժվեց, որ վերցնի նրա ձեռքը, բայց նա զզվանքով ետ քաշվեց։

— Ես հիշում եմ երեխաների մասին, այդ պատճառով ամեն բան կանեմ այս աշխարհում, որպեսզի փրկեմ նրանց, բայց ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչո՛վ կարող եմ փրկել, արդյոք նրանո՞վ, որ տանեմ, հեռացնեմ նրանց իրենց հորից, թե՞ նրանով, որ թողնեմ նրանց իրենց անառակ հոր մոտ, այո՛, անառակ հոր մոտ․․․ Դե՛ ասեք, այն բանից հետո... ինչ եղել է, մի՞թե հնարավոր է մեր միասին ապրելը։ Դե՛ ասեք, մի՞թե հնարավոր է դա,— կրկնում էր նա, բարձրացնելով ձայնը։— Այն բանից հետո, երբ իմ ամուսինը, իմ երեխաների հայրը սիրային կապ է հաստատում իր զավակների դաստիարակչուհու հետ...

— Ի՜նչ արած։ Ի՜նչ արած,— ասում էր Ստեպան Արկադևիչը խղճուկ ձայնով, ինքն էլ չիմանալով, թե ի՛նչ է ասում և ավելի ու ավելի խոնարհելով գլուխը։

— Դուք ինձ համար գարշելի եք, զզվելի,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան, ավելի ու ավելի տաքանալով։— Ձեր արցունքները ջուր են։ Դուք երբեք չեք սիրել ինձ, ձեր մեջ չկա ո՛չ սիրտ, ո՛չ ազնվություն։ Դուք ինձ համար զազրելի եք, գարշելի, օտար, այո՛, բոլորովին օտար եք,— ցավով ու դառնությամբ արտասանեց նա իր համար սարսափելի այդ *օտար* բառը։

Ամուսինը նայեց կնոջը, և կնոջ դեմքի վրա արտահայտված զայրույթը վախեցրեց ու զարմացրեց նրան։ Նա չէր հասկանում, որ կնոջ հանդեպ իր խղճալու զգացումը գրգռում էր նրան։ Կինն ամուսնու մեջ տեսնում էր իր նկատմամբ խղճահարություն, բայց ոչ սեր։ «Ո՛չ, նա ատում է ինձ։ Նա չի՛ ների», մտածեց ամուսինը։

— Դա սարսափելի է, սարսափելի,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը։

Այդ ժամանակ մյուս սենյակում, հավանորեն ընկնելով, բղավեց երեխան. Դարյա Ալեքսանդրովնան ականջ դրեց, և նրա դեմքը հանկարծ մեղմացավ։

Ըստ երևույթին, նա ուշքի եկավ, մի քանի րոպե կարծես չիմանալով, թե որտե՛ղ է ինքը և ի՛նչ պիտի անի, ապա արագ վեր կենալով, շարժվեց դեպի դուռը։

«Չէ՞ որ նա սիրում է իմ երեխային,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը, նկատելով փոփոխություը կնոջ դեմքին, երբ լսվեց երեխայի ճիչը,— *իմ երեխային*, ուրեմն, ինչպե՞ս կարող է ատել ինձ»։

― Դո՛լլի, էլի մի խոսք, — ասաց նա՝ գնալով կնոջ ետևից։

― Եթե դուք գաք իմ ետևից, ես կկանչեմ մարդկանց, երեխաներին, թող ամենքն իմանան, որ դուք սրիկա եք։ Ես գնում, հեռանում եմ այսօր, իսկ դուք ապրեք այստեղ ձեր սիրուհու հետ։

Եվ նա գնաց, շրխկացնելով դուռը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց, դեմքը սրբեց ու համր քայլերով դուրս գնաց սենյակից։ «Մատվեյն ասում է՝ կարգի կգա, բայց ինչպե՞ս։ Ես չեմ տեսնում նույնիսկ դրա հնարավորությունը։ Ա՜խ, ա՜խ, ինչ սարսափելի բան։ Եվ ինչպե՜ս գռեհկաբար էր բղավում նա,— ասում էր ինքն իրեն Ստիվան, մտաբերելով կնոջ բղավոցն ու խոսքերը՝ սրիկա և սիրուհի։— Կարող է պատահել, աղջիկները լսեցին։ Սոսկալի գռեհիկ, սոսկալի՜»։ Ստեպան Արկադևիչը մի քանի վայրկյան կանգնեց մենակ, տրորեց աչքերը, հառաչեց և կուրծքն ուղղելով, դուրս գնաց սենյակից։

Օրն ուրբաթ էր, և սեղանատանը ժամագործ գերմանացին լարում էր ժամացույցը։ Ստեպան Արկադևիչը հիշեց իր կատակն այդ ճշտապահ ճաղատ գերմանացու մասին, թե գերմանացին «ինքը լարված էր իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, որ լարի ժամացույցը», և ժպտաց։ Ստեպան Արկադևիչը սիրում էր լավ կատակներ։ «Գուցե և կարգի կգա։ Լավ արտահայտություն է՝ *կարգի կգա*,— մտածեց նա։— Դա պետք է պատմել»։

— Մատվե՜յ,— կանչեց նա,— ուրեմն Մարիայի հետ ամեն բան սարքիր բազմոցարանում, Աննա Արկադևնայի համար,— ասաց նա ներս եկած Մատվեյին։

— Լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչը հագավ մուշտակը և դուրս եկավ նախագավիթ։

— Տա՞նը պիտի հաց ուտեք,— հարցրեց նրան ճանապարհ դնող Մատվեյը։

— Ինչպես կպատահի։ Ահա, վերցրո՛ւ ծախսերի համար,— ասաց նա, տալով դրամապանակից տասը ռուբլի։— Հերիք կանի՞։

— Հերիք է, թե հերիք չէ, յոլա պիտի գնալ,— ասաց Մատվեյը՝ շրխկոցով փակելով դռնակը և ետ քաշվելով դեպի նախագավիթը։

Մինչ այդ, Դարյա Ալեքսանդրովնան հանգստացնելով երեխային և կառեթի ձայնից հասկանալով, որ ամուսինը գնաց, նորից վերադարձավ ննջարան։ Դա նրա միակ ապաստարանն էր տնային հոգսերից, որոնք շրջապատում էին նրան, հենց ոք դուրս էր գալիս ննջարանից։ Հենց այժմ էլ, այն կարճ ժամանակամիջոցին, երբ գնում էր մանկասենյակ, անգլուհին և Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան մի քանի հարցեր տվին նրան, որոնք չէին կարող հետաձգվել և որոնք նա՛ միայն կարող էր պատասխանել, ի՞նչ տալ երեխաներին զբոսանքի գնալիս։ Արդյոք կաթ տա՞լ։ Չուղարկե՞լ արդյոք ուրիշ խոհարարի ետևից։

— Ա՜խ, թողե՜ք, թողե՜ք ինձ,— ասաց նա և վերադառնալով ննջարան, նստեց նույն տեղը, որտեղ նստած խոսում էր ամուսնու հետ, սեղմած իր լղար ձեռքերը, վրան մատանիներ, որոնք ցած էին սահել ոսկրոտ մատներին, և սկսեց հիշողության մեջ մտմտալ տեղի ունեցած ամբողջ խոսակցությունը։ «Գնա՜ց։ Բայց ինչո՞վ վերջացրեց *նրա* հետ,— մտածում էր նա։— Մի՞թե տեսակցում է *նրան*։ Ինչո՞ւ չհարցրի ես։ Ո՛չ, ո՛չ, չի կարելի հաշտվել։ Եթե նույնիսկ մենք մնանք մի տան մեջ, մենք օտարներ ենք։ Ընդմիշտ օտար,— կրկնեց նա նորից առանձին նշանակությամբ՝ իր համար սարսափելի այդ խոսքը։—Իսկ ինչպե՜ս սիրում էի ես, աստված իմ, ինչպես սիրում էի ես նրան... ինչպե՜ս սիրում էի։ Մի՞թե ես այժմ էլ չեմ սիրում նրան։ Մի՞թե ավելի, քան առաջ, չեմ սիրում նրան։ Ամենասոսկալին այն է...» սկսեց նա, բայց չվերջացրեց իր միտքը, որովհետև Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան երևաց դռան մեջ։

— Հրամայեցեք ուղարկել եղբորս ետևից,— ասաց դայակը,— նա ճաշ կպատրաստի, թե չէ, երեկվա պես, երեխաները կմնան մինչև ժամի վեցը առանց ուտելու։

— Լավ, ես հիմա կգամ ու կկարգադրեմ։ Ուղարկեցի՞ք, որ թարմ կաթ բերեն։

Եվ Դարյա Ալեքսանդրովնան թաղվեց օրվա հոգսերի մեջ ու միառժամանակ թաղեց նրանց մեջ նաև իր վիշտը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19214</id>
      <timestamp>2014-03-03T19:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="53861">[[Պատկեր:annakare.jpg|250px|right]]

=Առաջին Մաս=

::::::Իմ է վրեժխնդրություն,&lt;br/&gt;
::::::Եվ ես հատուցից։&lt;br/&gt;

==I==

Բոլոր երջանիկ ընտանիքները նման են իրար, յուրաքանչյուր դժբախտ ընտանիք դժբախտ է յուրովի։

Ամեն ինչ խառնվեց Օբլոնսկիների տանը։ Կինն իմացավ, որ ամուսինը կապված է եղել իրենց տան ֆրանսուհի նախկին դաստիարակչուհու հետ, և հայտարարեց, թե չի կարող ապրել նրա հետ միևնույն տան մեջ։ Այդ վիճակը շարունակվում էր արդեն երրորդ օրը, և տանջալից զգում էին այն թե ամուսինները, թե ընտանիքի բոլոր անդամները, և սպասավորները։ Նրանք բոլորը զգում էին, որ միտք չունի իրենց միասին ապրելը և որ յուրաքանչյուր պանդոկում պատահմամբ իրար հանդիպած մարդիկ ավելի են կապված իրար հետ, քան իրենք, Օբլոնսկիների ընտանիքի անդամներն ու սպասավորները։ Կինը դուրս չէր գալիս իր սենյակներից, ամուսինը երրորդ օրն էր, ինչ տանը չէր։ Երեխաները վազվզում էին տնով մեկ՝ իրենք իրենց թողնված, անգլուհին գժտվեց տնտեսուհու հետ և տոմս գրեց իր ծանոթ բարեկամուհուն, խնդրելով իր համար նոր տեղ գտնել, խոհարարը հեռացավ տանից դեռ երեկ, ճաշի ժամանակ, խոհանոցի աշխատող կինն ու կառապանը խնդրում էին վերջնահաշիվ։

Գժտությունից հետո, երրորդ օրը իշխան Ստեպան Արկադևիչ Օբլոնսկին՝ Ստիվան, ինչպես կանչում էին նրան բարձր հասարակության մեջ, սովորական ժամին, այսինքն՝ առավոտյան ժամը 8֊ին, զարթնեց ոչ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, սեկե բազմոցի վրա։ Նա իր գեր, գիրգ մարմնով շուռ եկավ բազմոցի զսպանակների վրա, կարծես կամենալով նորից քնել երկար ժամանակ, մյուս կողմից ամուր գրկեց բարձը և այտը սեղմեց բարձին, բայց հանկարծ թռավ, նստեց տեղում ու բացեց աչքերը։

«Այո՛, այո՛, ինչպե՜ս էր դա,— մտածում էր նա, մտաբերելով երազը։— Այո՛, ինչպե՜ս էր դա։ Այո՛։ Ալաբինը ճաշ էր տալիս Դարմշտադտում. ոչ, Դարմշտադտում չէր, այլ ինչ֊որ ամերիկյան էր։ Այո՛, բայց այնտեղ Դարմշտադտը Ամերիկայում էր։ Այո՛, Ալաբինը ճաշ էր տալիս ապակե սեղանների վրա, այո՛,— և սեղանները երգում էին՝ Il mio tesoro, ո՛չ թե Il mio tesoro, այլ ավելի լավ բան, և ինչ֊որ փոքրիկ գրաֆիններ, որոնք նաև կանայք էին», մտաբերում էր նա։

Ստեպան Արկադևիչի աչքերն ուրախ փայլեցին, և նա միտք արավ Ժպտալով։ «Այո՛, լավ էր, շատ լավ։ Այնտեղ էլի կար հիանալի շատ բան, բայց չես կարող ասել բառերով ու մտքերով, նույնիսկ արթուն ժամանակ չես արտահայտի»։ Եվ նկատելով լույսի շերտը, որ ներս էր թափանցել մահուդե վարագույրներից մեկի կողքից, նա ոտքերն ուրախ իջեցրեց բազմոցից, նրանցով փնտրեց, գտավ կնոջ կարած (անցյալ տարվա ծննդյան օրվա նվերը), ասեղնազարդած ոսկեգույն սեկե տուֆլիները և հին, իննամյա սովորությամբ, առանց տեղից վեր կենալու, ձեռքը մեկնեց դեպի այն կետը, որտեղ ննջարանում կախված էր նրա խալաթը։ Ու այստեղ հիշեց հանկարծ, թե ինչպե՛ս և ինչո՛ւ ինքը քնած է ո՛չ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, ժպիտը չքացավ նրա պեմքից, նա կնճռեց ճակատը։

«Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ։ Ա֊ա՜...»— մռնչաց նա, հիշելով այն բոլորը, ինչ եղել էր։ Եվ նրա երևակայության մեջ նորից ներկայացան կնոջ հետ եղած գժտության բոլոր մանրամասները, իր դրության ամբողջ անելանելիությունը, և ամենից ավելի տանջալից՝ իր սեփական հանցանքը։

«Այո՛, նա չի ների և չի կարող ներել։ Ամենից սարսափելին այն է, որ բոլորի պատճառը ես եմ, պատճառը ես եմ, բայց մեղավոր չեմ։ Հենց այդտեղ է ամբողջ դրաման,— մտածում էր նա։— Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ», կրկնում էր նա հուսահատությամբ, մտաբերելով իր համար ամենածանր տպավորություններն այդ գժտությունից։

Ամենից ավելի անհաճոն այն առաջին րոպեն էր, երբ նա, վերադառնալով թատրոնից, ուրախ ու գոհ, ձեռքին մի խոշոր տանձ կնոջ համար, կնոջը չգտավ ընդունարանում, ի զարմանս՝ չգտավ նրան նաև առանձնասենյակում և, վերջապես, տեսավ նրան ննջարանում, ձեռքին՝ ամեն ինչ մերկացնող, չարաբաստիկ տոմսը։

Դոլլին, այդ միշտ մտահոգ ու հոգնատանջ և կարճամիտ էակը, ինչպես նա համարում էր կնոջը, նստած էր անշարժ, տոմսը ձեռքին, և սարսափի, հուսահատության ու ցասումի արտահայտությամբ նայում էր նրան։

― Ի՞նչ է, սա՛, — հարցնում էր կինը, նշելով տոմսը։

Եվ այդ բանը մտաբերելիս, ինչպես պատահում է հաճախ, Ստեպան Արկադևիչին տանջում էր ոչ այնքան ինքը՝ դեպքը, որքան այն, թե ինչպե՛ս պատասխանեց նա կնոջ խոսքերին։

Նրա հետ այդ րոպեին պատահեց այն, ինչ պատահում է մարդկանց հետ, երբ նրանք անսպասելի բռնվում են ինչ֊որ չափազանց ամոթալի բանի մեջ։ Նա չկարողացավ իր դեմքը պատրաստել այն դրության համար, որի մեջ նա կանգնած էր կնոջ դիմաց՝ հանցանքը բացվելուց հետո։ Փոխանակ վիրավորվելու, ուրանալու, արդարանալու, ներողություն խնդրելու, նույնիսկ անտարբեր մնալու,— ամեն բան ավելի լավ կլիներ, քան այն, ինչ արեց նա,— նրա դեմքը բոլորովին ակամա («գլխի ուղեղի ռեֆլեքս», մտածեց Ատեպան Արկադևիչը, որը սիրում էր բնախոսությունը), բոլորովին ակամա ժպտաց հանկարծ՝ սովորական, բարի, այդ իսկ պատճառով՝ տխմար ժպիտով։

Նա չէր կարող ներել իրեն այդ տխմար ժպիտը։ Տեսնելով այդ ժպիտը, Դոլլին ցնցվեց, կարծես՝ ֆիզիկական ցավից, իրեն հատուկ դյուրաբորբոքությամբ տեղաց կանացի խոսքերի մի ամբողջ տարափ ու դուրս վազեց սենյակից։ Այն օրից նա չէր ուզում տեսնել ամուսնուն։

«Բոլորի պատճառը այդ տխմար ժպիտն է», մտածում էր Ստեպան Արկադևիչը։

«Բայց ի՛նչ պիտի անել, ի՞նչ անել», հուսահատությամբ ասում էր նա ինքն իրեն և պատասխան չէր գտնում։


==II==

Ստեպան Արկադևիչն արդարամիտ էր իր նկատմամբ։ Նա չէր կարող խաբել իրեն ու հավատացնել, որ ինքը զղջում է իր արարքը։ Նա չէր կարող այժմ զղջալ այն, որ ինքը, երեսունչորս տարեկան, գեղեցիկ, սիրահարկոտ մի մարդ, սիրահարված չէր իր կնոջը, որ հինգ ողջ և երկու մեռած երեխաների մայր էր և մի տարով միայն փոքր էր նրանից։ Նա զղջում էր լոկ այն, որ չկարողացավ ավելի լավ թաքցնել կնոջից։ Բայց նա զգում էր իր դրության ամբողջ ծանրությունը և խղճում էր կնոջը, երեխաներին ու իրեն։ Գուցե նա կարողանար ավելի լավ թաքցնել իր մեղքերը կնոջից, եթե մտածեր, որ այդ լուրը կարող է այդպես ազդել նրա վրա։ Նա երբեք պարզ չէր կշռադատել այդ հարցը, սակայն աղոտ պատկերանում էր իրեն, թե կինը կռահում է, որ ամուսինը հավատարիմ չէ իրեն, և մատների արանքով է նայում դրա վրա։ Նրան նույնիսկ թվում էր, որ Դոլլին, հյուծված, ծերացած, գեղեցկությունն արդեն կորցրած ու ոչ մի բանով աչքի չընկնող մի կին, պարզ, ընտանիքի բարի մայր միայն, ըստ արդարության զգացումի, պետք է ներողամիտ լինի։

Դուրս եկավ բոլորովին հակառակը։

«Ա՜խ, սարսափելի է. ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ, սարսափելի է,— պնդում էր Ստեպան Արկադևիչը և չէր կարողանում ելք գտնել։— Ու որքան լավ էր ամեն ինչ դրանից առաջ, ինչպես լավ էինք ապրում մենք։ Դոլլին գոհ էր, բախտավոր էր երեխաներով, ես ոչ մի բանում չէի խանգարում նրան, ազատություն էի տալիս նրան՝ զբաղվելու երեխաներով, տնտեսությամբ, ինչպես կամենում էր նա։ Ճիշտ է, վատ է, որ ''նա'' դաստիարակչուհի էր մեր տանը։ Վա՛տ է։ Ինչ-որ գռեհիկ, ցոփ բան կա իր զավակների դաստիարակչուհուն սիրագուրելու մեջ։ Բայց ինչպիսի՜ դաստիարակչուհի։ (Նա վառ կերպով հիշեց m-lle Roland-ի չարաճճի սև աչքերն ու ջերմ ժպիտը)։ Բայց չէ՞ որ ես ոչինչ թույլ չէի տալիս ինձ, քանի նա մեր տանն էր։ Եվ ամենից վատն այն է, որ նա արդեն․․․ Այս բոլորը կարծես եղավ դիտմամբ։ Ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ։ Սակայն, ի՜նչ պիտի անել, ի՜նչ պիտի անել»։

Պատասխան չկար, բացի ընդհանուր այն պատասխանից, որ կյանքը տալիս է բոլոր ամենաբարդ և անլուծելի հարցերին։ Այդ պատասխանն է. պետք է ապրել օրվա պահանջներով, այսինքն՝ մոռացության տրվել։ Քնով մոռացության տրվել այլևս չի կարելի, համենայն դեպս՝ մինչև գիշեր այլևս չի կարելի վերադառնալ այն երաժշտությանը, որ երգում էին փոքրիկ գրաֆին-կանայք, հետևապես, պետք է մոռացության տրվել կյանքի քնով։

«Կտեսնենք, թե ի՛նչ կլինի», ասաց ինքն իրեն Ստեպան Արկադևիչն ու կանգնելով՝ հագավ կապտավուն մետաքսե աստառով գորշ խալաթը, հանգուցեց ծոպավոր գոտին և կուշտ օդ ներշնչելով լայն կրծքի մեջ, իր գեր մարմինն այնպիսի հեշտությամբ կրող ծուռտիկ ոտքերի սովորական աշխույժ քայլով մոտեցավ լուսամուտին, բարձրացրեց վարագույրր և ուժգին զանգահարեց։ Անմիջապես ներս մտավ հին բարեկամ՝ կամերդիներ Մատվեյը, բերելով նրա զգեստը, կոշիկները և մի հեռագիր։ Մատվեյի ետևից մտավ նաև սափրիչը՝ սափրելու պարագաներով։

— Ատյանից գրություններ կա՞ն,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, վերցնելով հեռագիրը և նստելով հայելու առաջ։

— Սեղանի վրա են,— պատասխանեց Մատվեյը, նայեց իր պարոնին հարցական, կարեկից հայացքով և մի փոքր սպասելուց հետո ավելացրեց խորամանկ ժպիտով,— տեր-կառապանի կողմից մարդ էր եկել։

Ստեպան Արկադևիչը ոչինչ չպատասխանեց և միայն հայելու մեջ նայեց Մատվեյին. այդ հայացքի մեջ, որով նրանք հանդիպեցին իրար հայելում, երևում էր, թե ինչպես նրանք հասկանում են միմյանց։ Ստեպան Արկադևիչի հայացքը կարծես հարցնում էր. ինչո՞ւ ես այդ բանն ասում, մի՞թե դու չգիտես։

Մատվեյը ձեռքերը դրեց ժակետի գրպանները, ոտքը ոտքից հեռացրեց և լուռ, բարեսրտությամբ, հազիվ նշմարելի ժպիտով նայեց իր պարոնին։

— Ես հրամայեցի գալ մյուս կիրակի, իսկ մինչ այդ՝ չանհանգստացնեն ո՛չ ձեզ, ո՛չ էլ իրենց,— ասաց նա նախապես պատրաստած ֆրազը։

Ստեպան Արկադևիչը հասկացավ, որ Մատվեյն ուզում էր կատակել և ուշադրություն հրավիրել իր վրա։ Բացելով հեռագիրը, նա կարդաց այն, կռահմամբ ուղղելով աղավաղված խոսքերը, ինչպես լինում է միշտ, և նրա դեմքը պայծառացավ։

— Մատվեյ, վաղը գալիս է քույրս՝ Աննա Արկադևնան,— ասաց նա, կանգնեցնելով մի րոպե սափրիչի պլպլան, փամփլիկ ձեռքը, որ մաքրում էր վարդագույն կզակը գանգուր երկար բակենբարդների մեջ։

— Փառք աստծո,— ասաց Մատվեյը, այդ պատասխանով ցույց տալով, որ ինքը հասկանում է, ինչպես և իր պարոնը, այդ գալստյան նշանակությունը, այսինքն՝ որ Աննա Արկադևնան, Ստեպան Արկադևիչի սիրելի քույրը, կարող է աջակցել ամուսինների հաշտությանը։

— Մենա՞կ, թե՞ ամուսնու հետ,— հարցրեց Մատվեյը։

Ատեպան Արկադևիչը չէր կարող խոսել, որովհետև սափրիչն զբաղված էր նրա վերի շրթունքով, և բարձրացրեց մի մատը։ Մատվեյը գլխով արավ հայելու մեջ։

— Մենակ։ Վերևո՞ւմ պատրաստել։

— Զեկուցիր Դարյա Ալեքսանդրովնային, որտեղ կհրամայե։

— Դարյա Ալեքսանդրովնայի՞ն,— կարծես, տարակուսանքով կրկնեց Մատվեյը։

— Այո՛, զեկուցիր։ Եվ ահա վերցրու հեռագիրը, հանձնիր, տես՝ ի՛նչ կասի։

«Ուզում եք փորձել», հասկացավ Մատվեյը, բայց նա ասաց միայն՝ լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչն արդեն լվացվել էր ու սափրվել և պատրաստվում էր հագնվելու, երբ Մատվեյը, դանդաղ քայլերով իր ճռճռացող կոշիկներով, հեռագիրը ձեռքին վերադարձավ սենյակ։ Սափրիչն այլևս չկար։

— Դարյա Ալեքսանդրովնան հրամայեց զեկուցել, որ ինքը մեկնում է։ Թող անի այնպես, ինչպես հաճելի է իրեն, այսինքն՝ ձեզ,— ասաց նա, ծիծաղելով միայն աչքերով և ձեռքերը դնելով գրպանները ու գլուխը ծռելով մի կողմի վրա՝ հայացքը հառեց իր պարոնին։

Ստեպան Արկադևիչը լռեց։ Ապա նրա գեղեցիկ դեմքի վրա երևաց բարի և փոքր-ինչ խղճուկ մի ժպիտ։

— Հը՞, Մատվե՞յ,— ասաց նա, օրորելով գլուխը։

— Ոչինչ, տեր իմ, կարգի կգա,— ասաց Մատվեյը։

— Կարգի՞ կգա։

— Ճիշտ այդպես։

— Դու կարծո՞ւմ ես։ Ո՞վ է այնտեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, լսելով դռան ետևում կանացի զգեստի շրշյուն։

— Ես եմ,— պատասխանեց հաստատուն ու հաճելի կանացի մի ձայն, և դռան ետևից դուրս ցցվեց Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի՝ դայակի չեչոտ խիստ դեմքը։

— Ի՞նչ կա, Մատրյոշա,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, ընդառաջելով նրան դեպի դուռը։

Չնայած որ Ստեպան Արկադևիչը գլխովին մեղավոր էր կնոջ առաջ և ինքն զգում էր այդ, բայց համարյա ամենքը տանը, մինչև անգամ դայակը, Դարյա Ալեքսանդրովնայի գլխավոր բարեկամը, նրա կողմն էին։

— Դե, ի՞նչ կա,— ասաց նա տխուր։

— Գնացե՜ք, պարոն, մեկ էլ մեղա ասեք։ Գուցե աստված օգնի ձեզ։ Շատ է տանջվում, մարդ մեղքանում է, նայել չի կարողանում։ Իսկ տան մեջ ամեն բան շուռ եկավ, տակնուվրա եղավ։ Պարոն, պիտի խղճալ երեխաներին։ Մեղա ասեք, պարոն։ Ի՜նչ արած։ Ցոգոլ ուտողի ատամը կառնվի...

— Բայց չէ՞ որ կարող է չընդունել...

— Դուք ձեր պարտքը կատարեք։ Աստված ողորմած է, աղոթեցեք աստծուն, պարոն, աղոթեցեք աստծուն։

— Դե, լավ, գնա՛,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը, հանկարծ կարմրելով։— Հապա՛, տուր հագնվեմ,— դիմեց նա Մատվեյին ու վճռականապես հանեց խալաթը։

Մատվեյն արդեն բռնել էր անուրի ձևով պատրաստ շապիկը, փչելով նրա վրայից աննկատելի ինչ-որ բան, և բացահայտ բավականությամբ հագցրեց այն իր պարոնի գիրգ մարմնին։


==III==

Ստեպան Արկադևիչը հագնվելուց հետո ցողեց իր վրա անուշաբույր օծանելիք, ուղղեց շապկի թևերը, սովոր շարժումով դրեց զանազան գրպանների մեջ գլանակները, դրամապանակը, լուցկու տուփը, կրկնակի շղթայով ու բրելոկներով ժամացույցը և թաշկինակը թափ տալով ու զգալով իրեն մաքուր, անուշաբույր, առողջ և ֆիզիկապես ուրախ, չնայած իր դժբախտությանը, դուրս եկավ, թեթև ցատկելով յուրաքանչյուր ոտի վրա, սեղանատուն, որտեղ նրան արդեն սպասում էր սուրճը և սրճի հետ նամակներ ու գրություններ ատյանից։

Նա կարդաց նամակները։ Մեկը շատ անհաճո նամակ էր, ստացված այն վաճառականից, որը գնում էր կնոջ կալվածքում եղած անտառը։ Անհրաժեշտ էր վաճառել այդ անտառը, բայց այժմ, նախքան կնոջ հետ հաշտվելը, խոսք չէր կարող լինել դրա մասին։ Այդտեղ ամենից ավելի անհաճոն այն էր, որ դրամական շահ էր խառնվում կնոջ հետ հաշտվելու գործի մեջ։ Եվ նրան վիրավորում էր այն միտքը, որ ինքը կարող է ղեկավարվել այդ շահով, որ ինքը պիտի աշխատի հաշտվել կնոջ հետ՝ այդ անտառը վաճառելու համար։

Նամակները վերջացնելուց հետո Ստեպան Արկադևիչը մոտ քաշեց ատյանից ուղարկված գրությունները, արագ թերթեց երկու գործ, մեծ մատիտով մի քանի նշումներ արեց և գործերը հրելով մի կողմ, անցավ սուրճին, սուրճը խմելիս նա բացեց առավոտվա տակավին թարմ թերթը և սկսեց կարդալ։

Ստեպան Արկադևիչն ստանում ու կարդում էր լիբերալ թերթ, ո՛չ ծայրահեղ, այլ այն ուղղության թերթ, որին կողմնակից էր մեծամասնությունը։ Եվ չնայած որ ո՛չ գիտությունը, ո՛չ արվեստը, ո՛չ քաղաքականությունն իսկապես չէին հետաքրքրում նրան, նա հաստատապես հետևում էր այս բոլոր առարկաների վերաբերյալ այն հայացքներին, որոնց հետևում էր մեծամասնությունը և նրա թերթը, ու փոխում էր իր հայացքներն այն ժամանակ միայն, երբ մեծամասնությունը փոխում էր դրանք, կամ ավելի ճիշտ՝ ինքը չէր փոխում, այլ դրանք էին փոխվում նրա մեջ աննկատելի կերպով։

Ստեպան Արկադևիչը չէր ընտրում ո՛չ ուղղություն, ո՛չ հայացքներ, այլ այդ ուղղություններն ու հայացքներն իրենք էին գալիս նրա մոտ, ճիշտ այնպես, ինչպես նա չէր ընտրում այս կամ այն տարազի գլխարկ, սյուրտուկ, այլ վերցնում էր այն, ինչ հագնում են ուրիշները։ Իսկ ունենալ հայացքներ, ապրելով որոշ հասարակության մեջ, որտեղ պահանջվում էր մտքի որոշ գործունեություն, որ սովորաբար զարգանում էր հասունության տարիներին, նույնքան անհրաժեշտ էր նրա համար, ինչպես անհրաժեշտ էր ունենալ գլխարկ։ Եթե կար պատճառ, թե ինչո՛ւ նա լիբերալ ուղղությունը գերադասում էր պահպանողական ուղղությունից, որին հետևում էին նրա շրջանից նույնպես շատերը, ապա դա առաջանում էր ո՛չ այն բանից, որ նա լիբերալ ուղղությունը համարում էր ավելի խոհական, այլ այն պատճառով, որ այդ ուղղությունն ավելի մոտ էր նրա կյանքի եղանակին։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ Ռուսաստանում ամեն ինչ վատ էր, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչն ուներ շատ պարտքեր, իսկ դրամը երբեք չէր բավականացնում։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ ամուսնությունը հնացած հիմնարկ է և որ անհրաժեշտ է վերակառուցել այն, և, իրոք, ընտանեկան կյանքը քիչ բավականություն էր պատճառում Ստեպան Արկադևիչին ու ստիպում էր նրան ստել և ձևանալ, ինչն այնպես զզվելի էր նրա բնությանը։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, կամ ավելի ճիշտ՝ ենթադրում էր, որ կրոնը սանձ է միայն ազգաբնակչության բարբարոս մասի համար, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչը չէր կարողանում դիմանալ, առանց ցավ զգալու ոտքերի մեջ, նույնիսկ ամենակարճ մաղթանքի ժամանակ և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչի՛ համար են հանդերձյալ աշխարհի մասին եղած այս բոլոր սարսափելի ու փքուն խոսքերը, երբ կարելի էր այս աշխարհում էլ ապրել շատ ուրախ։ Դրա հետ միասին, ուրախ կատակներ սիրող Ստեպան Արկադևիչի համար հաճելի էր երբեմն ապշեցնել հեզ մարդուն նրանով, որ եթե պետք է պարծենալ ցեղով, ապա չարժե կանգ առնել Ռյուրիկի վրա և հրաժարվել առաջին նախահորից՝ կապիկից։ Այսպես, լիբերալ ուղղությունը դարձավ Ստեպան Արկադևիչի համար սովորույթ, և նա սիրում էր իր թերթը, ինչպես ճաշից հետո սիգարը, այն թեթև մշուշի պատճառով, որ սիգարն առաջացնում էր նրա գլխում։ Նա կարդաց ղեկավար այն հոդվածը, որի մեջ բացատրվում էր, թե մեր ժամանակներում բոլորովին զուր են վայնասուն բարձրացնում այն բանի շուրջը, իբր ռադիկալիզմն Ապառնում է կլանել բոլոր պահպանողական տարրերը, և իբր կառավարությունը պարտավոր է միջոցներ ձեռք առնել՝ ճնշելու հեղափոխական հիդրան, որ, ընդհակառակը, «մեր կարծիքով, վտանգը գտնվում է ոչ թե կարծեցյալ հեղափոխական հիդրայի մեջ, այլ առաջադիմությունն արգելակող ավանդականության համառության մեջ», և այլն։ Նա կարդաց նաև մյուս հոդվածը՝ ֆինանսականը, որտեղ հիշատակություն կար Բենտամի ու ՄԻլլի մասին և կծու ակնարկներ էին արվում մինիստրության հասցեին։ Իրեն հատուկ ըմբռնման արագությամբ նա հասկացավ ամեն մի կծու ակնարկի նշանակությունը, ո՛ւմ կողմից, ո՛ւմ դեմ ու ինչ առիթով էր արված ակնարկը, և ինչպես միշտ, դա նրան պատճառում էր որոշ բավականություն։ Բայց այսօր այդ բավականությունը թունավորվում էր Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի տված խորհուրղների հիշողությամբ և նրանով, որ տանն այդպես ձախողություն է տիրում։ Նա կարդաց նաև այն բանի մասին, որ կոմս Բեյստը, ինչպես ասում են, անցել է Վիսբադեն, և այն մասին, թե այլևս չկան սպիտակ մազեր, կարդաց մի թեթև կառետ ծախելու և մի շահել կնոջ առաջարկի մասին, բայց այս տեղեկությունները նրան չէին պատճառում, ինչպես առաջ, խաղաղ, հեգնական բավականություն։

Վերջացնելով թերթը, սուրճի երկրորդ գավաթը և կալաչն ու կարագը, նա կանգնեց, թափ տվեց կալաչի փշրանքները ժիլետի վրայից և ձգվեց, ուղղեց լայն կուրծքը, ուրախ ժպտաց ոչ նրա համար, որ սրտի մեջ կար առանձնապես հաճելի մի բան,— ուրախ ժպիտն առաջացավ լավ մարսողությունից։

Բայց այդ ուրախ ժպիտն իսկույն հիշեցրեց նրան ամեն բան, և նա մտասուզվեց։

Մանկական երկու ձայն (Ստեպան Արկադևիչը ճանաչեց Գրիշայի՝ կրտսեր տղայի և Տանյայի՝ ավագ աղջկա ձայները) լսվեցին դռան ետևից։ Նրանք տանում էին ինչ֊որ բան ու վայր գցեցին։

— Ես հո ասո՞ւմ էի, որ չի կարելի կտուրի վրա նստեցնել ուղևորներ,— բղավում էր աղջիկն անգլերեն,— դե՜, հավաքի՛ր։

«Ամեն ինչ խառնվել է,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը,— ահա երեխաները վազվզում են մենակ»։ Եվ մոտենալով դռանը, նա կանչեց նրանց։ Նրանք թողին արկղիկը, որ ներկայացնում էր գնացք, ու մտան հոր մոտ։

Աղջիկը, հոր սիրելին, ներս վազեց համարձակ, գրկեց նրան և ծիծաղելով կախվեց նրա վզից, ինչպես միշտ, ուրախանալով անուշահոտ օծանելիքների ծանոթ բույրի համար, որ տարածվում էր նրա բակենբարդներից։ Վերջապես համբուրելով հոր կռացած դրությունից կարմրած ու քնքշությամբ փայլող դեմքը, աղջիկը բացեց, ազատեց թևերը և ուզում էր ետ փախչել, բայց հայրը պահեց նրան։

— Ի՞նչ է անում մայրիկդ,— հարցրեց նա, ձեռքով շոյելով աղջկա ողորկ, քնքուշ պարանոցը։— Բա՛րև,— ասաց նա, ժպտալով իրեն ողջունող տղային։

Ստեպան Արկադևիչը գիտակցում էր, որ ավելի քիչ էր սիրում տղային և միշտ աշխատում էր մեղմ լինել, բայց երեխան զգում էր այդ և ժպիտով չպատասխանեց հոր սառը ժպտին։

— Մայրի՞կս։ Վեր է կացել,— պատասխանեց աղջիկը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց։ «Ուրեմն էլի ամբողջ գիշերը չի քնել», մտածեց նա։

— Ինչպե՞ս է, ուրա՞խ է մայրիկդ։

Աղջիկը գիտեր, որ հոր ու մոր միջև գժտություն է ծագել, որ մայրը չէր կարող ուրախ լինել, որ հայրը պետք է իմանար այդ և որ նա ձևանում է, հարցնելով դրա մասին այդպիսի թեթևությամբ։ Եվ նա կարմրեց հոր փոխարեն։ Հայրն իսկույն հասկացավ այդ և նույնպես կարմրեց։

— Չգիտեմ,— ասաց աղջիկը։— Մայրիկը պատվիրեց չսովորել, նա պատվիրեց միսս Գուլի հետ զբոսանքի գնալ տատիկի մոտ։

— Դե, գնա՛, իմ Տանյուրոչկա։ Ա՜խ հա, կա՛ց,— ասաց նա, այսուամենայնիվ պահելով նրան ու շոյելով նրա քնքուշ թաթիկը։

Նա վերցրեց բուխարու վրայից, ուր երեկ դրեց, կոնֆետների տուփը, տվեց աղջկան երկու հատ, ընտրելով նրա սիրածները՝ շոկոլադից և պոմադից։

— Գրիշայի՞ն,— ասաց աղջիկը, ցույց տալով շոկոլադե կոնֆետը։

— Այո՛, այո՛։— Եվ էլի շոյելով աղջկա ուսերը, հայրը համբուրեց նրա մազերի արմատներն ու վիզը և արձակեց նրան։

— Կառեթը պատրաստ է,— ասաց Մատվեյը։— Հա՛, մի խնդրատու կին կա,— ավելացրեց նա։

— Վաղո՞ւց է այստեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը։

— Մոտ կես ժամ։

— Քանի անգամ հրամայված է քեզ՝ զեկուցել անմիջապես։

— Հապա չպիտի՜ թողնեն, որ դուք հանգիստ սուրճ խմեք,— ասաց Մատվեյը բարեկամական-կոպիտ այնպիսի տոնով, որի համար չէր կարելի բարկանալ։

— Դե, շուտ ներս խնդրիր,— ասաց Օբլոնսկին, կնճռոտվելով սրտնեղությունից։

Խնդրարկուն, շտաբս-կապիտանի կին Կալինինան, խնդրում էր մի անկարելի և անմիտ բանի մասին, բայց Ստեպան Արկադևիչն, ըստ իր սովորության, նստեցրեց նրան, ուշադիր, առանց ընդհատելու լսեց նրա պատմածը և մանրամասնորեն խորհուրդ տվեց, թե ո՛ւմ դիմել ու ի՛նչպես, և նույնիսկ իր խոշոր, երկարաձիգ, գեղեցիկ ու պարզ ձեռագրով, աշխույժ ու ներդաշնակ ոճով տոմս գրեց այն անձնավորությանը, որը կարող էր օգնել խնդրարկու կնոջը։ Արձակելով Կալինինային, Ստեպան Արկադևիչը վերցրեց գլխարկը և կանգ առավ, միտք անելով, հո ոչինչ չմոռացա՞վ։ Պարզվեց, որ ոչինչ չէր մոռացել, բացի մի բանից, ինչն ուզում էր մոռանալ,— իր կնոջը։

«Ա՜խ, հա՛»։ Նա գլուխը կախ գցեց, և նրա գեղեցիկ դեմքն ստացավ թախծոտ արտահայտություն։ «Գնա՞լ, թե՞ չգնալ», ասում էր նա ինքն իրեն։ Եվ ներքին մի ձայն ասում էր նրան, որ գնալու կարիք չկա, որ այնտեղ բացի կեղծիքից ոչինչ չի կարող լինել, որ անհնարին է ուղղել, կարկատել իրենց հարաբերությունները, որովհետև անկարելի է կնոջը նորից դարձնել հրապուրիչ ու սիրաբորբոք կամ իրեն դարձնել ծերունի, սիրելու անընդունակ։ Բացի կեղծիքից ու ստից, ոչինչ չէր կարող դուրս գալ այժմ, իսկ կեղծիքն ու սուտը զզվելի էին նրա բնությանը։

«Սակայն երբևիցե պետք է. չէ՞ որ դա չի կարող մնալ այդպես», ասաց նա, աշխատելով համարձակություն ներշնչել իրեն։ Նա ուղղեց կուրծքը, հանեց մի գլանակ, վառեց, քաշեց երկու անգամ, նետեց այն սադափե խեցի-մոխրամանի մեջ, արագ քայլերով անցավ ընդունարանից ու բացեց մյուս դուռը, որ տանում էր դեպի կնոջ ննջարանը։


==IV==

Դարյա Ալեքսանդրովնան, հագին բաճկոնակ և ծոծրակին շաշպրած արդեն նոսրացած, մի ժամանակ խիտ ու հիանալի մազերի հյուսերը, ներս ընկած, նիհար դեմքով և դեմքին նիհարությունից դուրս ցցված վախլուկ աչքերով, կա նգնել էր սենյակում շաղ տված իրերի միջին՝ բաց հանդերձապահարանի առաջ, որի միջից նա ընտրում էր ինչ֊որ բան։ Լսելով ամուսնու քայլերը, նա դադարեցրեց իր անելիքը, նայելով դռանը և զուր ջանալով՝ տալ իր դեմքին խիստ ու արհամարհական արտահայտություն։ Նա զգում էր, որ վախենում է ամուսնուց և վախենում է առաջիկա տեսակցությունից։ Նա հենց այս րոպեիս փորձում էր անել այն, ինչն արդեն տասներորդ անդամ փորձել էր անել այդ երեք օրում, զատել-ջոկել իր և երեխաների իրերը, որ պիտի տաներ մոր մոտ, ու դարձյալ սիրտ չէր անում կանգ առնել այդ վճռի վրա, բայց այժմ էլ, ինչպես և առաջներում, նա ասում էր ինքն իրեն, որ դա չի կարող մնալ այդպես, որ ինքը պետք է մի բան ընձեռի, պատժի, խայտառակի ամուսնուն, վրեժ առնի այն ցավի գեթ փոքր մասի համար, որ նա պատճառել է իրեն։ Դարյա Ալեքսանդրովնան դեռ շարունակում էր ասել, որ կհեռանա ամուսնուց, բայց զգում էր, որ դա անհնարին է․ դա անհնարին էր այն պատճառով, որ նա չէր կարողանում նրան չհամարել իր ամուսինը և չսիրել։ Բացի դրանից, նա զգում էր, որ եթե այստեղ, իր տանը ինքը հազիվ էր կարողանում խնամել իր հինգ երեխաներին, ապա նրանց բանն ավելի վատ կլինի այնտեղ, ուր կգնա ինքը նրանց բոլորի հետ։ Առանց այդ էլ, այս երեք օրվա մեջ փոքրը հիվանդացավ, որովհետև նրան կերակրել էին վատ մսաջրով, իսկ մյուսները երեկ մնացել էին համարյա առանց ճաշի։ Դարյա Ալեքսանդրովնան զգում էր, որ անհնարին է տանից գնալ, հեռանալ, բայց խաբելով իրեն, նա, այնուամենայնիվ, ջոկում-զատում էր իրերը և ձևանում էր, իբր հեռանում է։

Տեսնելով ամուսնուն, նա ձեռքերը մտցրեց պահարանի արկղի մեջ, իբր թե բան է փնտրում, և նայեց ամուսնուն այն Ժամանակ միայն, երբ նա ընդհուպ մոտեցավ իրեն։ Բայց իր դեմքը, որին Դարյա Ալեքսանդրովնան ուզում էր տալ խիստ ու վճռական արտահայտություն, արտահայտում էր շվարածություն ու տառապանք։

— Դո՛լլի,― ասաց Ստեպան Արկադևիչը ցածր ու երկչոտ ձայնով։ Նա գլուխը ներս քաշեց ուսերի մեջ և ուզում էր ունենալ խեղճ ու հլու տեսք, բայց և այնպես փայլում էր առողջությամբ ու թարմությամբ։ Կինն արագ հայացքով դիտեց նրա ոտքից-գւուխ թարմությամբ և առողջությամբ փայլող տեսքը։ «Այո՛, նա երջանիկ է ու գոհ,— մտածեց Դարյա Ալեքսանդրովնան,— իսկ ե՞ս... Եվ այգ զզվելի բարությունը, որի համար ամենքն այնպես գովում ու սիրում են նրան, ես ատում եմ նրա այդ բարությունը», մտածեց նա։ Դարյա Ալեքսանդրովնայի բերանը կուչ եկավ, այտի մկանը ցնցվեց գունատ, ջղային դեմքի աջ կողմի վրա։

— Ի՞նչ եք կամենում,— ասաց կինն արագ, ո՛չ իր, կրծքային ձայնով։

— Դո՛լլի,― կրկնեց ամուսինը դողդոջուն ձայնով,— Աննան գալիս է այսօր։

— Ի՜նձ ինչ։ Ես չեմ կարող ընդունել նրան,― ճչաց նա։

— Բայց և այնպես պետք է, Դո՛լլի...

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք, հեռացե՛ք,— առանց նրան նայելու ճչաց կինը, կարծես այդ ճիչն առաջացավ ֆիզիկական ցավից։

Ստեպան Արկադևիչը կարող էր հանգիստ լինել, երբ մտածում էր կնոջ մասին, կարող էր հուսալ, որ ամեն բան ''կարգի կգա'', ըստ Մատվեյի արտահայտության, և կարող էր հանգիստ թերթ կարդալ ու սուրճ խմել, բայց երբ տեսավ կնոջ տանջալից, տառապալից դեմքը, լսեց ձայնի այդ հնչյունը, բախտին հնազանդ ու հուսահատական, նրա շունչը կտրվեց, ինչ֊որ բան դեմ ընկավ կոկորդին, և աչքերը փայլեցին արցունքից։

— Աստված իմ, ի՜նչ արի ես։ Դո՛լլի, ի սե՛ր աստծո, չէ՞ որ... — նա չկարողացավ շարունակել, հեկեկանքը կանգնեց նրա կոկորդում։

Կինն աղմուկով փակեց պահարանը և նայեց ամուսնուն։

— Դո՛լլի, ի՞նչ կարող եմ ասել ես․․․ մի բան միայն՝ ների՛ր․․․ հիշիր, մի՞թե ինը տարվա մեր կյանքը չի կարող քավել այդ րոպեները, րոպեներ...

Դարյա Ալեքսանդրովնան աչքերը ցած գցեց, սպասելով, թե ի՛նչ կասի նա, կարծես աղերսելով, որ նա մի կերպ խախտի իր համոզմունքը։

― Հրապուրանքի րոպեներ... — ասաց նա և ուզում էր շարունակել, բայց այդ խոսքը լսելիս՝ կարծես ֆիզիկական ցավից նորից սեղմվեցին կնոջ շրթունքները և նորից ցնցվեց այտի մկանը նրա դեմքի աջ կողմի վրա։

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք այստեղից,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան ավելի սուր,— և ոչինչ մի՛ ասեք ինձ ձեր հրապուրանքների ու ձեր գարշությունների մասին։

Նա ուզում էր հեռանալ, բայց երերաց ու բռնեց աթոռի թիկնատեղից, որ հենվի նրա վրա։ Ստեպան Արկադևիչի դեմքը լայնացավ, շրթունքներն ուռեցին, աչքերը լցվեցին արցունքներով։

— Դո՛լլի,― ասաց նա, արդեն հեկեկալով։— Ի սեր աստծո, մտածի՛ր երեխաների մասին, նրանբ մեղավոր չեն: Մեղավորը ե՛ս եմ և պատժիր ինձ, հրամայիր ինձ քավել իմ հանցանքը։ Ինչով կարող եմ, պատրաստ եմ։ Ես մեղավոր եմ, խոսքեր չկան որոշելու, թե որքա՜ն մեղավոր եմ։ Բայց, Դո՛լլի, ներիր։

Դարյա Ալեքսանդրովնան նստեց։ Ամուսինը լսում էր կնոջ ծանր, բարձրաձայն շնչառությունը և անասելի խղճում էր նրան։ Կինը մի քանի անգամ ուզեց խոսել, բայց չկարողացավ։ Ամուսինը սպասում էր։

— Դու հիշում ես երեխաներին, որպեսզի խաղաս նրանց հետ, իսկ ես հիշում եմ ու գիտեմ, որ նրանք կորած են այժմ,— ասաց Դարյա Ալեքսանդրովնան մեկն այն ֆրազներից, որ այս երեք օրվա ընթացքում հաճախ ասում էր ինքն իրեն։

Նա ամուսնուն ասաց «դու», և վերջինս շնորհակալության զգացումով նայեց կնոջն ու շարժվեց, որ վերցնի նրա ձեռքը, բայց նա զզվանքով ետ քաշվեց։

— Ես հիշում եմ երեխաների մասին, այդ պատճառով ամեն բան կանեմ այս աշխարհում, որպեսզի փրկեմ նրանց, բայց ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչո՛վ կարող եմ փրկել, արդյոք նրանո՞վ, որ տանեմ, հեռացնեմ նրանց իրենց հորից, թե՞ նրանով, որ թողնեմ նրանց իրենց անառակ հոր մոտ, այո՛, անառակ հոր մոտ․․․ Դե՛ ասեք, այն բանից հետո... ինչ եղել է, մի՞թե հնարավոր է մեր միասին ապրելը։ Դե՛ ասեք, մի՞թե հնարավոր է դա,— կրկնում էր նա, բարձրացնելով ձայնը։— Այն բանից հետո, երբ իմ ամուսինը, իմ երեխաների հայրը սիրային կապ է հաստատում իր զավակների դաստիարակչուհու հետ...

— Ի՜նչ արած։ Ի՜նչ արած,— ասում էր Ստեպան Արկադևիչը խղճուկ ձայնով, ինքն էլ չիմանալով, թե ի՛նչ է ասում և ավելի ու ավելի խոնարհելով գլուխը։

— Դուք ինձ համար գարշելի եք, զզվելի,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան, ավելի ու ավելի տաքանալով։— Ձեր արցունքները ջուր են։ Դուք երբեք չեք սիրել ինձ, ձեր մեջ չկա ո՛չ սիրտ, ո՛չ ազնվություն։ Դուք ինձ համար զազրելի եք, գարշելի, օտար, այո՛, բոլորովին օտար եք,— ցավով ու դառնությամբ արտասանեց նա իր համար սարսափելի այդ ''օտար'' բառը։

Ամուսինը նայեց կնոջը, և կնոջ դեմքի վրա արտահայտված զայրույթը վախեցրեց ու զարմացրեց նրան։ Նա չէր հասկանում, որ կնոջ հանդեպ իր խղճալու զգացումը գրգռում էր նրան։ Կինն ամուսնու մեջ տեսնում էր իր նկատմամբ խղճահարություն, բայց ոչ սեր։ «Ո՛չ, նա ատում է ինձ։ Նա չի՛ ների», մտածեց ամուսինը։

— Դա սարսափելի է, սարսափելի,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը։

Այդ ժամանակ մյուս սենյակում, հավանորեն ընկնելով, բղավեց երեխան. Դարյա Ալեքսանդրովնան ականջ դրեց, և նրա դեմքը հանկարծ մեղմացավ։

Ըստ երևույթին, նա ուշքի եկավ, մի քանի րոպե կարծես չիմանալով, թե որտե՛ղ է ինքը և ի՛նչ պիտի անի, ապա արագ վեր կենալով, շարժվեց դեպի դուռը։

«Չէ՞ որ նա սիրում է իմ երեխային,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը, նկատելով փոփոխություը կնոջ դեմքին, երբ լսվեց երեխայի ճիչը,— ''իմ երեխային'', ուրեմն, ինչպե՞ս կարող է ատել ինձ»։

― Դո՛լլի, էլի մի խոսք, — ասաց նա՝ գնալով կնոջ ետևից։

― Եթե դուք գաք իմ ետևից, ես կկանչեմ մարդկանց, երեխաներին, թող ամենքն իմանան, որ դուք սրիկա եք։ Ես գնում, հեռանում եմ այսօր, իսկ դուք ապրեք այստեղ ձեր սիրուհու հետ։

Եվ նա գնաց, շրխկացնելով դուռը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց, դեմքը սրբեց ու համր քայլերով դուրս գնաց սենյակից։ «Մատվեյն ասում է՝ կարգի կգա, բայց ինչպե՞ս։ Ես չեմ տեսնում նույնիսկ դրա հնարավորությունը։ Ա՜խ, ա՜խ, ինչ սարսափելի բան։ Եվ ինչպե՜ս գռեհկաբար էր բղավում նա,— ասում էր ինքն իրեն Ստիվան, մտաբերելով կնոջ բղավոցն ու խոսքերը՝ սրիկա և սիրուհի։— Կարող է պատահել, աղջիկները լսեցին։ Սոսկալի գռեհիկ, սոսկալի՜»։ Ստեպան Արկադևիչը մի քանի վայրկյան կանգնեց մենակ, տրորեց աչքերը, հառաչեց և կուրծքն ուղղելով, դուրս գնաց սենյակից։

Օրն ուրբաթ էր, և սեղանատանը ժամագործ գերմանացին լարում էր ժամացույցը։ Ստեպան Արկադևիչը հիշեց իր կատակն այդ ճշտապահ ճաղատ գերմանացու մասին, թե գերմանացին «ինքը լարված էր իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, որ լարի ժամացույցը», և ժպտաց։ Ստեպան Արկադևիչը սիրում էր լավ կատակներ։ «Գուցե և կարգի կգա։ Լավ արտահայտություն է՝ ''կարգի կգա'',— մտածեց նա։— Դա պետք է պատմել»։

— Մատվե՜յ,— կանչեց նա,— ուրեմն Մարիայի հետ ամեն բան սարքիր բազմոցարանում, Աննա Արկադևնայի համար,— ասաց նա ներս եկած Մատվեյին։

— Լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչը հագավ մուշտակը և դուրս եկավ նախագավիթ։

— Տա՞նը պիտի հաց ուտեք,— հարցրեց նրան ճանապարհ դնող Մատվեյը։

— Ինչպես կպատահի։ Ահա, վերցրո՛ւ ծախսերի համար,— ասաց նա, տալով դրամապանակից տասը ռուբլի։— Հերիք կանի՞։

— Հերիք է, թե հերիք չէ, յոլա պիտի գնալ,— ասաց Մատվեյը՝ շրխկոցով փակելով դռնակը և ետ քաշվելով դեպի նախագավիթը։

Մինչ այդ, Դարյա Ալեքսանդրովնան հանգստացնելով երեխային և կառեթի ձայնից հասկանալով, որ ամուսինը գնաց, նորից վերադարձավ ննջարան։ Դա նրա միակ ապաստարանն էր տնային հոգսերից, որոնք շրջապատում էին նրան, հենց ոք դուրս էր գալիս ննջարանից։ Հենց այժմ էլ, այն կարճ ժամանակամիջոցին, երբ գնում էր մանկասենյակ, անգլուհին և Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան մի քանի հարցեր տվին նրան, որոնք չէին կարող հետաձգվել և որոնք նա՛ միայն կարող էր պատասխանել, ի՞նչ տալ երեխաներին զբոսանքի գնալիս։ Արդյոք կաթ տա՞լ։ Չուղարկե՞լ արդյոք ուրիշ խոհարարի ետևից։

— Ա՜խ, թողե՜ք, թողե՜ք ինձ,— ասաց նա և վերադառնալով ննջարան, նստեց նույն տեղը, որտեղ նստած խոսում էր ամուսնու հետ, սեղմած իր լղար ձեռքերը, վրան մատանիներ, որոնք ցած էին սահել ոսկրոտ մատներին, և սկսեց հիշողության մեջ մտմտալ տեղի ունեցած ամբողջ խոսակցությունը։ «Գնա՜ց։ Բայց ինչո՞վ վերջացրեց ''նրա'' հետ,— մտածում էր նա։— Մի՞թե տեսակցում է ''նրան''։ Ինչո՞ւ չհարցրի ես։ Ո՛չ, ո՛չ, չի կարելի հաշտվել։ Եթե նույնիսկ մենք մնանք մի տան մեջ, մենք օտարներ ենք։ Ընդմիշտ օտար,— կրկնեց նա նորից առանձին նշանակությամբ՝ իր համար սարսափելի այդ խոսքը։—Իսկ ինչպե՜ս սիրում էի ես, աստված իմ, ինչպես սիրում էի ես նրան... ինչպե՜ս սիրում էի։ Մի՞թե ես այժմ էլ չեմ սիրում նրան։ Մի՞թե ավելի, քան առաջ, չեմ սիրում նրան։ Ամենասոսկալին այն է...» սկսեց նա, բայց չվերջացրեց իր միտքը, որովհետև Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան երևաց դռան մեջ։

— Հրամայեցեք ուղարկել եղբորս ետևից,— ասաց դայակը,— նա ճաշ կպատրաստի, թե չէ, երեկվա պես, երեխաները կմնան մինչև ժամի վեցը առանց ուտելու։

— Լավ, ես հիմա կգամ ու կկարգադրեմ։ Ուղարկեցի՞ք, որ թարմ կաթ բերեն։

Եվ Դարյա Ալեքսանդրովնան թաղվեց օրվա հոգսերի մեջ ու միառժամանակ թաղեց նրանց մեջ նաև իր վիշտը։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>19215</id>
      <timestamp>2014-03-03T19:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <text xml:space="preserve" bytes="53879">[[Պատկեր:annakare.jpg|250px|right]]
{{Անավարտ}}
=Առաջին Մաս=

::::::Իմ է վրեժխնդրություն,&lt;br/&gt;
::::::Եվ ես հատուցից։&lt;br/&gt;

==I==

Բոլոր երջանիկ ընտանիքները նման են իրար, յուրաքանչյուր դժբախտ ընտանիք դժբախտ է յուրովի։

Ամեն ինչ խառնվեց Օբլոնսկիների տանը։ Կինն իմացավ, որ ամուսինը կապված է եղել իրենց տան ֆրանսուհի նախկին դաստիարակչուհու հետ, և հայտարարեց, թե չի կարող ապրել նրա հետ միևնույն տան մեջ։ Այդ վիճակը շարունակվում էր արդեն երրորդ օրը, և տանջալից զգում էին այն թե ամուսինները, թե ընտանիքի բոլոր անդամները, և սպասավորները։ Նրանք բոլորը զգում էին, որ միտք չունի իրենց միասին ապրելը և որ յուրաքանչյուր պանդոկում պատահմամբ իրար հանդիպած մարդիկ ավելի են կապված իրար հետ, քան իրենք, Օբլոնսկիների ընտանիքի անդամներն ու սպասավորները։ Կինը դուրս չէր գալիս իր սենյակներից, ամուսինը երրորդ օրն էր, ինչ տանը չէր։ Երեխաները վազվզում էին տնով մեկ՝ իրենք իրենց թողնված, անգլուհին գժտվեց տնտեսուհու հետ և տոմս գրեց իր ծանոթ բարեկամուհուն, խնդրելով իր համար նոր տեղ գտնել, խոհարարը հեռացավ տանից դեռ երեկ, ճաշի ժամանակ, խոհանոցի աշխատող կինն ու կառապանը խնդրում էին վերջնահաշիվ։

Գժտությունից հետո, երրորդ օրը իշխան Ստեպան Արկադևիչ Օբլոնսկին՝ Ստիվան, ինչպես կանչում էին նրան բարձր հասարակության մեջ, սովորական ժամին, այսինքն՝ առավոտյան ժամը 8֊ին, զարթնեց ոչ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, սեկե բազմոցի վրա։ Նա իր գեր, գիրգ մարմնով շուռ եկավ բազմոցի զսպանակների վրա, կարծես կամենալով նորից քնել երկար ժամանակ, մյուս կողմից ամուր գրկեց բարձը և այտը սեղմեց բարձին, բայց հանկարծ թռավ, նստեց տեղում ու բացեց աչքերը։

«Այո՛, այո՛, ինչպե՜ս էր դա,— մտածում էր նա, մտաբերելով երազը։— Այո՛, ինչպե՜ս էր դա։ Այո՛։ Ալաբինը ճաշ էր տալիս Դարմշտադտում. ոչ, Դարմշտադտում չէր, այլ ինչ֊որ ամերիկյան էր։ Այո՛, բայց այնտեղ Դարմշտադտը Ամերիկայում էր։ Այո՛, Ալաբինը ճաշ էր տալիս ապակե սեղանների վրա, այո՛,— և սեղանները երգում էին՝ Il mio tesoro, ո՛չ թե Il mio tesoro, այլ ավելի լավ բան, և ինչ֊որ փոքրիկ գրաֆիններ, որոնք նաև կանայք էին», մտաբերում էր նա։

Ստեպան Արկադևիչի աչքերն ուրախ փայլեցին, և նա միտք արավ Ժպտալով։ «Այո՛, լավ էր, շատ լավ։ Այնտեղ էլի կար հիանալի շատ բան, բայց չես կարող ասել բառերով ու մտքերով, նույնիսկ արթուն ժամանակ չես արտահայտի»։ Եվ նկատելով լույսի շերտը, որ ներս էր թափանցել մահուդե վարագույրներից մեկի կողքից, նա ոտքերն ուրախ իջեցրեց բազմոցից, նրանցով փնտրեց, գտավ կնոջ կարած (անցյալ տարվա ծննդյան օրվա նվերը), ասեղնազարդած ոսկեգույն սեկե տուֆլիները և հին, իննամյա սովորությամբ, առանց տեղից վեր կենալու, ձեռքը մեկնեց դեպի այն կետը, որտեղ ննջարանում կախված էր նրա խալաթը։ Ու այստեղ հիշեց հանկարծ, թե ինչպե՛ս և ինչո՛ւ ինքը քնած է ո՛չ թե կնոջ ննջարանում, այլ իր առանձնասենյակում, ժպիտը չքացավ նրա պեմքից, նա կնճռեց ճակատը։

«Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ։ Ա֊ա՜...»— մռնչաց նա, հիշելով այն բոլորը, ինչ եղել էր։ Եվ նրա երևակայության մեջ նորից ներկայացան կնոջ հետ եղած գժտության բոլոր մանրամասները, իր դրության ամբողջ անելանելիությունը, և ամենից ավելի տանջալից՝ իր սեփական հանցանքը։

«Այո՛, նա չի ների և չի կարող ներել։ Ամենից սարսափելին այն է, որ բոլորի պատճառը ես եմ, պատճառը ես եմ, բայց մեղավոր չեմ։ Հենց այդտեղ է ամբողջ դրաման,— մտածում էր նա։— Ա՜խ, ա՜խ, ա՜խ», կրկնում էր նա հուսահատությամբ, մտաբերելով իր համար ամենածանր տպավորություններն այդ գժտությունից։

Ամենից ավելի անհաճոն այն առաջին րոպեն էր, երբ նա, վերադառնալով թատրոնից, ուրախ ու գոհ, ձեռքին մի խոշոր տանձ կնոջ համար, կնոջը չգտավ ընդունարանում, ի զարմանս՝ չգտավ նրան նաև առանձնասենյակում և, վերջապես, տեսավ նրան ննջարանում, ձեռքին՝ ամեն ինչ մերկացնող, չարաբաստիկ տոմսը։

Դոլլին, այդ միշտ մտահոգ ու հոգնատանջ և կարճամիտ էակը, ինչպես նա համարում էր կնոջը, նստած էր անշարժ, տոմսը ձեռքին, և սարսափի, հուսահատության ու ցասումի արտահայտությամբ նայում էր նրան։

― Ի՞նչ է, սա՛, — հարցնում էր կինը, նշելով տոմսը։

Եվ այդ բանը մտաբերելիս, ինչպես պատահում է հաճախ, Ստեպան Արկադևիչին տանջում էր ոչ այնքան ինքը՝ դեպքը, որքան այն, թե ինչպե՛ս պատասխանեց նա կնոջ խոսքերին։

Նրա հետ այդ րոպեին պատահեց այն, ինչ պատահում է մարդկանց հետ, երբ նրանք անսպասելի բռնվում են ինչ֊որ չափազանց ամոթալի բանի մեջ։ Նա չկարողացավ իր դեմքը պատրաստել այն դրության համար, որի մեջ նա կանգնած էր կնոջ դիմաց՝ հանցանքը բացվելուց հետո։ Փոխանակ վիրավորվելու, ուրանալու, արդարանալու, ներողություն խնդրելու, նույնիսկ անտարբեր մնալու,— ամեն բան ավելի լավ կլիներ, քան այն, ինչ արեց նա,— նրա դեմքը բոլորովին ակամա («գլխի ուղեղի ռեֆլեքս», մտածեց Ատեպան Արկադևիչը, որը սիրում էր բնախոսությունը), բոլորովին ակամա ժպտաց հանկարծ՝ սովորական, բարի, այդ իսկ պատճառով՝ տխմար ժպիտով։

Նա չէր կարող ներել իրեն այդ տխմար ժպիտը։ Տեսնելով այդ ժպիտը, Դոլլին ցնցվեց, կարծես՝ ֆիզիկական ցավից, իրեն հատուկ դյուրաբորբոքությամբ տեղաց կանացի խոսքերի մի ամբողջ տարափ ու դուրս վազեց սենյակից։ Այն օրից նա չէր ուզում տեսնել ամուսնուն։

«Բոլորի պատճառը այդ տխմար ժպիտն է», մտածում էր Ստեպան Արկադևիչը։

«Բայց ի՛նչ պիտի անել, ի՞նչ անել», հուսահատությամբ ասում էր նա ինքն իրեն և պատասխան չէր գտնում։


==II==

Ստեպան Արկադևիչն արդարամիտ էր իր նկատմամբ։ Նա չէր կարող խաբել իրեն ու հավատացնել, որ ինքը զղջում է իր արարքը։ Նա չէր կարող այժմ զղջալ այն, որ ինքը, երեսունչորս տարեկան, գեղեցիկ, սիրահարկոտ մի մարդ, սիրահարված չէր իր կնոջը, որ հինգ ողջ և երկու մեռած երեխաների մայր էր և մի տարով միայն փոքր էր նրանից։ Նա զղջում էր լոկ այն, որ չկարողացավ ավելի լավ թաքցնել կնոջից։ Բայց նա զգում էր իր դրության ամբողջ ծանրությունը և խղճում էր կնոջը, երեխաներին ու իրեն։ Գուցե նա կարողանար ավելի լավ թաքցնել իր մեղքերը կնոջից, եթե մտածեր, որ այդ լուրը կարող է այդպես ազդել նրա վրա։ Նա երբեք պարզ չէր կշռադատել այդ հարցը, սակայն աղոտ պատկերանում էր իրեն, թե կինը կռահում է, որ ամուսինը հավատարիմ չէ իրեն, և մատների արանքով է նայում դրա վրա։ Նրան նույնիսկ թվում էր, որ Դոլլին, հյուծված, ծերացած, գեղեցկությունն արդեն կորցրած ու ոչ մի բանով աչքի չընկնող մի կին, պարզ, ընտանիքի բարի մայր միայն, ըստ արդարության զգացումի, պետք է ներողամիտ լինի։

Դուրս եկավ բոլորովին հակառակը։

«Ա՜խ, սարսափելի է. ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ, սարսափելի է,— պնդում էր Ստեպան Արկադևիչը և չէր կարողանում ելք գտնել։— Ու որքան լավ էր ամեն ինչ դրանից առաջ, ինչպես լավ էինք ապրում մենք։ Դոլլին գոհ էր, բախտավոր էր երեխաներով, ես ոչ մի բանում չէի խանգարում նրան, ազատություն էի տալիս նրան՝ զբաղվելու երեխաներով, տնտեսությամբ, ինչպես կամենում էր նա։ Ճիշտ է, վատ է, որ ''նա'' դաստիարակչուհի էր մեր տանը։ Վա՛տ է։ Ինչ-որ գռեհիկ, ցոփ բան կա իր զավակների դաստիարակչուհուն սիրագուրելու մեջ։ Բայց ինչպիսի՜ դաստիարակչուհի։ (Նա վառ կերպով հիշեց m-lle Roland-ի չարաճճի սև աչքերն ու ջերմ ժպիտը)։ Բայց չէ՞ որ ես ոչինչ թույլ չէի տալիս ինձ, քանի նա մեր տանն էր։ Եվ ամենից վատն այն է, որ նա արդեն․․․ Այս բոլորը կարծես եղավ դիտմամբ։ Ա՜յ, ա՜յ, ա՜յ։ Սակայն, ի՜նչ պիտի անել, ի՜նչ պիտի անել»։

Պատասխան չկար, բացի ընդհանուր այն պատասխանից, որ կյանքը տալիս է բոլոր ամենաբարդ և անլուծելի հարցերին։ Այդ պատասխանն է. պետք է ապրել օրվա պահանջներով, այսինքն՝ մոռացության տրվել։ Քնով մոռացության տրվել այլևս չի կարելի, համենայն դեպս՝ մինչև գիշեր այլևս չի կարելի վերադառնալ այն երաժշտությանը, որ երգում էին փոքրիկ գրաֆին-կանայք, հետևապես, պետք է մոռացության տրվել կյանքի քնով։

«Կտեսնենք, թե ի՛նչ կլինի», ասաց ինքն իրեն Ստեպան Արկադևիչն ու կանգնելով՝ հագավ կապտավուն մետաքսե աստառով գորշ խալաթը, հանգուցեց ծոպավոր գոտին և կուշտ օդ ներշնչելով լայն կրծքի մեջ, իր գեր մարմինն այնպիսի հեշտությամբ կրող ծուռտիկ ոտքերի սովորական աշխույժ քայլով մոտեցավ լուսամուտին, բարձրացրեց վարագույրր և ուժգին զանգահարեց։ Անմիջապես ներս մտավ հին բարեկամ՝ կամերդիներ Մատվեյը, բերելով նրա զգեստը, կոշիկները և մի հեռագիր։ Մատվեյի ետևից մտավ նաև սափրիչը՝ սափրելու պարագաներով։

— Ատյանից գրություններ կա՞ն,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, վերցնելով հեռագիրը և նստելով հայելու առաջ։

— Սեղանի վրա են,— պատասխանեց Մատվեյը, նայեց իր պարոնին հարցական, կարեկից հայացքով և մի փոքր սպասելուց հետո ավելացրեց խորամանկ ժպիտով,— տեր-կառապանի կողմից մարդ էր եկել։

Ստեպան Արկադևիչը ոչինչ չպատասխանեց և միայն հայելու մեջ նայեց Մատվեյին. այդ հայացքի մեջ, որով նրանք հանդիպեցին իրար հայելում, երևում էր, թե ինչպես նրանք հասկանում են միմյանց։ Ստեպան Արկադևիչի հայացքը կարծես հարցնում էր. ինչո՞ւ ես այդ բանն ասում, մի՞թե դու չգիտես։

Մատվեյը ձեռքերը դրեց ժակետի գրպանները, ոտքը ոտքից հեռացրեց և լուռ, բարեսրտությամբ, հազիվ նշմարելի ժպիտով նայեց իր պարոնին։

— Ես հրամայեցի գալ մյուս կիրակի, իսկ մինչ այդ՝ չանհանգստացնեն ո՛չ ձեզ, ո՛չ էլ իրենց,— ասաց նա նախապես պատրաստած ֆրազը։

Ստեպան Արկադևիչը հասկացավ, որ Մատվեյն ուզում էր կատակել և ուշադրություն հրավիրել իր վրա։ Բացելով հեռագիրը, նա կարդաց այն, կռահմամբ ուղղելով աղավաղված խոսքերը, ինչպես լինում է միշտ, և նրա դեմքը պայծառացավ։

— Մատվեյ, վաղը գալիս է քույրս՝ Աննա Արկադևնան,— ասաց նա, կանգնեցնելով մի րոպե սափրիչի պլպլան, փամփլիկ ձեռքը, որ մաքրում էր վարդագույն կզակը գանգուր երկար բակենբարդների մեջ։

— Փառք աստծո,— ասաց Մատվեյը, այդ պատասխանով ցույց տալով, որ ինքը հասկանում է, ինչպես և իր պարոնը, այդ գալստյան նշանակությունը, այսինքն՝ որ Աննա Արկադևնան, Ստեպան Արկադևիչի սիրելի քույրը, կարող է աջակցել ամուսինների հաշտությանը։

— Մենա՞կ, թե՞ ամուսնու հետ,— հարցրեց Մատվեյը։

Ատեպան Արկադևիչը չէր կարող խոսել, որովհետև սափրիչն զբաղված էր նրա վերի շրթունքով, և բարձրացրեց մի մատը։ Մատվեյը գլխով արավ հայելու մեջ։

— Մենակ։ Վերևո՞ւմ պատրաստել։

— Զեկուցիր Դարյա Ալեքսանդրովնային, որտեղ կհրամայե։

— Դարյա Ալեքսանդրովնայի՞ն,— կարծես, տարակուսանքով կրկնեց Մատվեյը։

— Այո՛, զեկուցիր։ Եվ ահա վերցրու հեռագիրը, հանձնիր, տես՝ ի՛նչ կասի։

«Ուզում եք փորձել», հասկացավ Մատվեյը, բայց նա ասաց միայն՝ լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչն արդեն լվացվել էր ու սափրվել և պատրաստվում էր հագնվելու, երբ Մատվեյը, դանդաղ քայլերով իր ճռճռացող կոշիկներով, հեռագիրը ձեռքին վերադարձավ սենյակ։ Սափրիչն այլևս չկար։

— Դարյա Ալեքսանդրովնան հրամայեց զեկուցել, որ ինքը մեկնում է։ Թող անի այնպես, ինչպես հաճելի է իրեն, այսինքն՝ ձեզ,— ասաց նա, ծիծաղելով միայն աչքերով և ձեռքերը դնելով գրպանները ու գլուխը ծռելով մի կողմի վրա՝ հայացքը հառեց իր պարոնին։

Ստեպան Արկադևիչը լռեց։ Ապա նրա գեղեցիկ դեմքի վրա երևաց բարի և փոքր-ինչ խղճուկ մի ժպիտ։

— Հը՞, Մատվե՞յ,— ասաց նա, օրորելով գլուխը։

— Ոչինչ, տեր իմ, կարգի կգա,— ասաց Մատվեյը։

— Կարգի՞ կգա։

— Ճիշտ այդպես։

— Դու կարծո՞ւմ ես։ Ո՞վ է այնտեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, լսելով դռան ետևում կանացի զգեստի շրշյուն։

— Ես եմ,— պատասխանեց հաստատուն ու հաճելի կանացի մի ձայն, և դռան ետևից դուրս ցցվեց Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի՝ դայակի չեչոտ խիստ դեմքը։

— Ի՞նչ կա, Մատրյոշա,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը, ընդառաջելով նրան դեպի դուռը։

Չնայած որ Ստեպան Արկադևիչը գլխովին մեղավոր էր կնոջ առաջ և ինքն զգում էր այդ, բայց համարյա ամենքը տանը, մինչև անգամ դայակը, Դարյա Ալեքսանդրովնայի գլխավոր բարեկամը, նրա կողմն էին։

— Դե, ի՞նչ կա,— ասաց նա տխուր։

— Գնացե՜ք, պարոն, մեկ էլ մեղա ասեք։ Գուցե աստված օգնի ձեզ։ Շատ է տանջվում, մարդ մեղքանում է, նայել չի կարողանում։ Իսկ տան մեջ ամեն բան շուռ եկավ, տակնուվրա եղավ։ Պարոն, պիտի խղճալ երեխաներին։ Մեղա ասեք, պարոն։ Ի՜նչ արած։ Ցոգոլ ուտողի ատամը կառնվի...

— Բայց չէ՞ որ կարող է չընդունել...

— Դուք ձեր պարտքը կատարեք։ Աստված ողորմած է, աղոթեցեք աստծուն, պարոն, աղոթեցեք աստծուն։

— Դե, լավ, գնա՛,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը, հանկարծ կարմրելով։— Հապա՛, տուր հագնվեմ,— դիմեց նա Մատվեյին ու վճռականապես հանեց խալաթը։

Մատվեյն արդեն բռնել էր անուրի ձևով պատրաստ շապիկը, փչելով նրա վրայից աննկատելի ինչ-որ բան, և բացահայտ բավականությամբ հագցրեց այն իր պարոնի գիրգ մարմնին։


==III==

Ստեպան Արկադևիչը հագնվելուց հետո ցողեց իր վրա անուշաբույր օծանելիք, ուղղեց շապկի թևերը, սովոր շարժումով դրեց զանազան գրպանների մեջ գլանակները, դրամապանակը, լուցկու տուփը, կրկնակի շղթայով ու բրելոկներով ժամացույցը և թաշկինակը թափ տալով ու զգալով իրեն մաքուր, անուշաբույր, առողջ և ֆիզիկապես ուրախ, չնայած իր դժբախտությանը, դուրս եկավ, թեթև ցատկելով յուրաքանչյուր ոտի վրա, սեղանատուն, որտեղ նրան արդեն սպասում էր սուրճը և սրճի հետ նամակներ ու գրություններ ատյանից։

Նա կարդաց նամակները։ Մեկը շատ անհաճո նամակ էր, ստացված այն վաճառականից, որը գնում էր կնոջ կալվածքում եղած անտառը։ Անհրաժեշտ էր վաճառել այդ անտառը, բայց այժմ, նախքան կնոջ հետ հաշտվելը, խոսք չէր կարող լինել դրա մասին։ Այդտեղ ամենից ավելի անհաճոն այն էր, որ դրամական շահ էր խառնվում կնոջ հետ հաշտվելու գործի մեջ։ Եվ նրան վիրավորում էր այն միտքը, որ ինքը կարող է ղեկավարվել այդ շահով, որ ինքը պիտի աշխատի հաշտվել կնոջ հետ՝ այդ անտառը վաճառելու համար։

Նամակները վերջացնելուց հետո Ստեպան Արկադևիչը մոտ քաշեց ատյանից ուղարկված գրությունները, արագ թերթեց երկու գործ, մեծ մատիտով մի քանի նշումներ արեց և գործերը հրելով մի կողմ, անցավ սուրճին, սուրճը խմելիս նա բացեց առավոտվա տակավին թարմ թերթը և սկսեց կարդալ։

Ստեպան Արկադևիչն ստանում ու կարդում էր լիբերալ թերթ, ո՛չ ծայրահեղ, այլ այն ուղղության թերթ, որին կողմնակից էր մեծամասնությունը։ Եվ չնայած որ ո՛չ գիտությունը, ո՛չ արվեստը, ո՛չ քաղաքականությունն իսկապես չէին հետաքրքրում նրան, նա հաստատապես հետևում էր այս բոլոր առարկաների վերաբերյալ այն հայացքներին, որոնց հետևում էր մեծամասնությունը և նրա թերթը, ու փոխում էր իր հայացքներն այն ժամանակ միայն, երբ մեծամասնությունը փոխում էր դրանք, կամ ավելի ճիշտ՝ ինքը չէր փոխում, այլ դրանք էին փոխվում նրա մեջ աննկատելի կերպով։

Ստեպան Արկադևիչը չէր ընտրում ո՛չ ուղղություն, ո՛չ հայացքներ, այլ այդ ուղղություններն ու հայացքներն իրենք էին գալիս նրա մոտ, ճիշտ այնպես, ինչպես նա չէր ընտրում այս կամ այն տարազի գլխարկ, սյուրտուկ, այլ վերցնում էր այն, ինչ հագնում են ուրիշները։ Իսկ ունենալ հայացքներ, ապրելով որոշ հասարակության մեջ, որտեղ պահանջվում էր մտքի որոշ գործունեություն, որ սովորաբար զարգանում էր հասունության տարիներին, նույնքան անհրաժեշտ էր նրա համար, ինչպես անհրաժեշտ էր ունենալ գլխարկ։ Եթե կար պատճառ, թե ինչո՛ւ նա լիբերալ ուղղությունը գերադասում էր պահպանողական ուղղությունից, որին հետևում էին նրա շրջանից նույնպես շատերը, ապա դա առաջանում էր ո՛չ այն բանից, որ նա լիբերալ ուղղությունը համարում էր ավելի խոհական, այլ այն պատճառով, որ այդ ուղղությունն ավելի մոտ էր նրա կյանքի եղանակին։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ Ռուսաստանում ամեն ինչ վատ էր, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչն ուներ շատ պարտքեր, իսկ դրամը երբեք չէր բավականացնում։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, որ ամուսնությունը հնացած հիմնարկ է և որ անհրաժեշտ է վերակառուցել այն, և, իրոք, ընտանեկան կյանքը քիչ բավականություն էր պատճառում Ստեպան Արկադևիչին ու ստիպում էր նրան ստել և ձևանալ, ինչն այնպես զզվելի էր նրա բնությանը։ Լիբերալ կուսակցությունն ասում էր, կամ ավելի ճիշտ՝ ենթադրում էր, որ կրոնը սանձ է միայն ազգաբնակչության բարբարոս մասի համար, և, իրոք, Ստեպան Արկադևիչը չէր կարողանում դիմանալ, առանց ցավ զգալու ոտքերի մեջ, նույնիսկ ամենակարճ մաղթանքի ժամանակ և չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչի՛ համար են հանդերձյալ աշխարհի մասին եղած այս բոլոր սարսափելի ու փքուն խոսքերը, երբ կարելի էր այս աշխարհում էլ ապրել շատ ուրախ։ Դրա հետ միասին, ուրախ կատակներ սիրող Ստեպան Արկադևիչի համար հաճելի էր երբեմն ապշեցնել հեզ մարդուն նրանով, որ եթե պետք է պարծենալ ցեղով, ապա չարժե կանգ առնել Ռյուրիկի վրա և հրաժարվել առաջին նախահորից՝ կապիկից։ Այսպես, լիբերալ ուղղությունը դարձավ Ստեպան Արկադևիչի համար սովորույթ, և նա սիրում էր իր թերթը, ինչպես ճաշից հետո սիգարը, այն թեթև մշուշի պատճառով, որ սիգարն առաջացնում էր նրա գլխում։ Նա կարդաց ղեկավար այն հոդվածը, որի մեջ բացատրվում էր, թե մեր ժամանակներում բոլորովին զուր են վայնասուն բարձրացնում այն բանի շուրջը, իբր ռադիկալիզմն Ապառնում է կլանել բոլոր պահպանողական տարրերը, և իբր կառավարությունը պարտավոր է միջոցներ ձեռք առնել՝ ճնշելու հեղափոխական հիդրան, որ, ընդհակառակը, «մեր կարծիքով, վտանգը գտնվում է ոչ թե կարծեցյալ հեղափոխական հիդրայի մեջ, այլ առաջադիմությունն արգելակող ավանդականության համառության մեջ», և այլն։ Նա կարդաց նաև մյուս հոդվածը՝ ֆինանսականը, որտեղ հիշատակություն կար Բենտամի ու ՄԻլլի մասին և կծու ակնարկներ էին արվում մինիստրության հասցեին։ Իրեն հատուկ ըմբռնման արագությամբ նա հասկացավ ամեն մի կծու ակնարկի նշանակությունը, ո՛ւմ կողմից, ո՛ւմ դեմ ու ինչ առիթով էր արված ակնարկը, և ինչպես միշտ, դա նրան պատճառում էր որոշ բավականություն։ Բայց այսօր այդ բավականությունը թունավորվում էր Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնայի տված խորհուրղների հիշողությամբ և նրանով, որ տանն այդպես ձախողություն է տիրում։ Նա կարդաց նաև այն բանի մասին, որ կոմս Բեյստը, ինչպես ասում են, անցել է Վիսբադեն, և այն մասին, թե այլևս չկան սպիտակ մազեր, կարդաց մի թեթև կառետ ծախելու և մի շահել կնոջ առաջարկի մասին, բայց այս տեղեկությունները նրան չէին պատճառում, ինչպես առաջ, խաղաղ, հեգնական բավականություն։

Վերջացնելով թերթը, սուրճի երկրորդ գավաթը և կալաչն ու կարագը, նա կանգնեց, թափ տվեց կալաչի փշրանքները ժիլետի վրայից և ձգվեց, ուղղեց լայն կուրծքը, ուրախ ժպտաց ոչ նրա համար, որ սրտի մեջ կար առանձնապես հաճելի մի բան,— ուրախ ժպիտն առաջացավ լավ մարսողությունից։

Բայց այդ ուրախ ժպիտն իսկույն հիշեցրեց նրան ամեն բան, և նա մտասուզվեց։

Մանկական երկու ձայն (Ստեպան Արկադևիչը ճանաչեց Գրիշայի՝ կրտսեր տղայի և Տանյայի՝ ավագ աղջկա ձայները) լսվեցին դռան ետևից։ Նրանք տանում էին ինչ֊որ բան ու վայր գցեցին։

— Ես հո ասո՞ւմ էի, որ չի կարելի կտուրի վրա նստեցնել ուղևորներ,— բղավում էր աղջիկն անգլերեն,— դե՜, հավաքի՛ր։

«Ամեն ինչ խառնվել է,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը,— ահա երեխաները վազվզում են մենակ»։ Եվ մոտենալով դռանը, նա կանչեց նրանց։ Նրանք թողին արկղիկը, որ ներկայացնում էր գնացք, ու մտան հոր մոտ։

Աղջիկը, հոր սիրելին, ներս վազեց համարձակ, գրկեց նրան և ծիծաղելով կախվեց նրա վզից, ինչպես միշտ, ուրախանալով անուշահոտ օծանելիքների ծանոթ բույրի համար, որ տարածվում էր նրա բակենբարդներից։ Վերջապես համբուրելով հոր կռացած դրությունից կարմրած ու քնքշությամբ փայլող դեմքը, աղջիկը բացեց, ազատեց թևերը և ուզում էր ետ փախչել, բայց հայրը պահեց նրան։

— Ի՞նչ է անում մայրիկդ,— հարցրեց նա, ձեռքով շոյելով աղջկա ողորկ, քնքուշ պարանոցը։— Բա՛րև,— ասաց նա, ժպտալով իրեն ողջունող տղային։

Ստեպան Արկադևիչը գիտակցում էր, որ ավելի քիչ էր սիրում տղային և միշտ աշխատում էր մեղմ լինել, բայց երեխան զգում էր այդ և ժպիտով չպատասխանեց հոր սառը ժպտին։

— Մայրի՞կս։ Վեր է կացել,— պատասխանեց աղջիկը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց։ «Ուրեմն էլի ամբողջ գիշերը չի քնել», մտածեց նա։

— Ինչպե՞ս է, ուրա՞խ է մայրիկդ։

Աղջիկը գիտեր, որ հոր ու մոր միջև գժտություն է ծագել, որ մայրը չէր կարող ուրախ լինել, որ հայրը պետք է իմանար այդ և որ նա ձևանում է, հարցնելով դրա մասին այդպիսի թեթևությամբ։ Եվ նա կարմրեց հոր փոխարեն։ Հայրն իսկույն հասկացավ այդ և նույնպես կարմրեց։

— Չգիտեմ,— ասաց աղջիկը։— Մայրիկը պատվիրեց չսովորել, նա պատվիրեց միսս Գուլի հետ զբոսանքի գնալ տատիկի մոտ։

— Դե, գնա՛, իմ Տանյուրոչկա։ Ա՜խ հա, կա՛ց,— ասաց նա, այսուամենայնիվ պահելով նրան ու շոյելով նրա քնքուշ թաթիկը։

Նա վերցրեց բուխարու վրայից, ուր երեկ դրեց, կոնֆետների տուփը, տվեց աղջկան երկու հատ, ընտրելով նրա սիրածները՝ շոկոլադից և պոմադից։

— Գրիշայի՞ն,— ասաց աղջիկը, ցույց տալով շոկոլադե կոնֆետը։

— Այո՛, այո՛։— Եվ էլի շոյելով աղջկա ուսերը, հայրը համբուրեց նրա մազերի արմատներն ու վիզը և արձակեց նրան։

— Կառեթը պատրաստ է,— ասաց Մատվեյը։— Հա՛, մի խնդրատու կին կա,— ավելացրեց նա։

— Վաղո՞ւց է այստեղ,— հարցրեց Ստեպան Արկադևիչը։

— Մոտ կես ժամ։

— Քանի անգամ հրամայված է քեզ՝ զեկուցել անմիջապես։

— Հապա չպիտի՜ թողնեն, որ դուք հանգիստ սուրճ խմեք,— ասաց Մատվեյը բարեկամական-կոպիտ այնպիսի տոնով, որի համար չէր կարելի բարկանալ։

— Դե, շուտ ներս խնդրիր,— ասաց Օբլոնսկին, կնճռոտվելով սրտնեղությունից։

Խնդրարկուն, շտաբս-կապիտանի կին Կալինինան, խնդրում էր մի անկարելի և անմիտ բանի մասին, բայց Ստեպան Արկադևիչն, ըստ իր սովորության, նստեցրեց նրան, ուշադիր, առանց ընդհատելու լսեց նրա պատմածը և մանրամասնորեն խորհուրդ տվեց, թե ո՛ւմ դիմել ու ի՛նչպես, և նույնիսկ իր խոշոր, երկարաձիգ, գեղեցիկ ու պարզ ձեռագրով, աշխույժ ու ներդաշնակ ոճով տոմս գրեց այն անձնավորությանը, որը կարող էր օգնել խնդրարկու կնոջը։ Արձակելով Կալինինային, Ստեպան Արկադևիչը վերցրեց գլխարկը և կանգ առավ, միտք անելով, հո ոչինչ չմոռացա՞վ։ Պարզվեց, որ ոչինչ չէր մոռացել, բացի մի բանից, ինչն ուզում էր մոռանալ,— իր կնոջը։

«Ա՜խ, հա՛»։ Նա գլուխը կախ գցեց, և նրա գեղեցիկ դեմքն ստացավ թախծոտ արտահայտություն։ «Գնա՞լ, թե՞ չգնալ», ասում էր նա ինքն իրեն։ Եվ ներքին մի ձայն ասում էր նրան, որ գնալու կարիք չկա, որ այնտեղ բացի կեղծիքից ոչինչ չի կարող լինել, որ անհնարին է ուղղել, կարկատել իրենց հարաբերությունները, որովհետև անկարելի է կնոջը նորից դարձնել հրապուրիչ ու սիրաբորբոք կամ իրեն դարձնել ծերունի, սիրելու անընդունակ։ Բացի կեղծիքից ու ստից, ոչինչ չէր կարող դուրս գալ այժմ, իսկ կեղծիքն ու սուտը զզվելի էին նրա բնությանը։

«Սակայն երբևիցե պետք է. չէ՞ որ դա չի կարող մնալ այդպես», ասաց նա, աշխատելով համարձակություն ներշնչել իրեն։ Նա ուղղեց կուրծքը, հանեց մի գլանակ, վառեց, քաշեց երկու անգամ, նետեց այն սադափե խեցի-մոխրամանի մեջ, արագ քայլերով անցավ ընդունարանից ու բացեց մյուս դուռը, որ տանում էր դեպի կնոջ ննջարանը։


==IV==

Դարյա Ալեքսանդրովնան, հագին բաճկոնակ և ծոծրակին շաշպրած արդեն նոսրացած, մի ժամանակ խիտ ու հիանալի մազերի հյուսերը, ներս ընկած, նիհար դեմքով և դեմքին նիհարությունից դուրս ցցված վախլուկ աչքերով, կա նգնել էր սենյակում շաղ տված իրերի միջին՝ բաց հանդերձապահարանի առաջ, որի միջից նա ընտրում էր ինչ֊որ բան։ Լսելով ամուսնու քայլերը, նա դադարեցրեց իր անելիքը, նայելով դռանը և զուր ջանալով՝ տալ իր դեմքին խիստ ու արհամարհական արտահայտություն։ Նա զգում էր, որ վախենում է ամուսնուց և վախենում է առաջիկա տեսակցությունից։ Նա հենց այս րոպեիս փորձում էր անել այն, ինչն արդեն տասներորդ անդամ փորձել էր անել այդ երեք օրում, զատել-ջոկել իր և երեխաների իրերը, որ պիտի տաներ մոր մոտ, ու դարձյալ սիրտ չէր անում կանգ առնել այդ վճռի վրա, բայց այժմ էլ, ինչպես և առաջներում, նա ասում էր ինքն իրեն, որ դա չի կարող մնալ այդպես, որ ինքը պետք է մի բան ընձեռի, պատժի, խայտառակի ամուսնուն, վրեժ առնի այն ցավի գեթ փոքր մասի համար, որ նա պատճառել է իրեն։ Դարյա Ալեքսանդրովնան դեռ շարունակում էր ասել, որ կհեռանա ամուսնուց, բայց զգում էր, որ դա անհնարին է․ դա անհնարին էր այն պատճառով, որ նա չէր կարողանում նրան չհամարել իր ամուսինը և չսիրել։ Բացի դրանից, նա զգում էր, որ եթե այստեղ, իր տանը ինքը հազիվ էր կարողանում խնամել իր հինգ երեխաներին, ապա նրանց բանն ավելի վատ կլինի այնտեղ, ուր կգնա ինքը նրանց բոլորի հետ։ Առանց այդ էլ, այս երեք օրվա մեջ փոքրը հիվանդացավ, որովհետև նրան կերակրել էին վատ մսաջրով, իսկ մյուսները երեկ մնացել էին համարյա առանց ճաշի։ Դարյա Ալեքսանդրովնան զգում էր, որ անհնարին է տանից գնալ, հեռանալ, բայց խաբելով իրեն, նա, այնուամենայնիվ, ջոկում-զատում էր իրերը և ձևանում էր, իբր հեռանում է։

Տեսնելով ամուսնուն, նա ձեռքերը մտցրեց պահարանի արկղի մեջ, իբր թե բան է փնտրում, և նայեց ամուսնուն այն Ժամանակ միայն, երբ նա ընդհուպ մոտեցավ իրեն։ Բայց իր դեմքը, որին Դարյա Ալեքսանդրովնան ուզում էր տալ խիստ ու վճռական արտահայտություն, արտահայտում էր շվարածություն ու տառապանք։

— Դո՛լլի,― ասաց Ստեպան Արկադևիչը ցածր ու երկչոտ ձայնով։ Նա գլուխը ներս քաշեց ուսերի մեջ և ուզում էր ունենալ խեղճ ու հլու տեսք, բայց և այնպես փայլում էր առողջությամբ ու թարմությամբ։ Կինն արագ հայացքով դիտեց նրա ոտքից-գւուխ թարմությամբ և առողջությամբ փայլող տեսքը։ «Այո՛, նա երջանիկ է ու գոհ,— մտածեց Դարյա Ալեքսանդրովնան,— իսկ ե՞ս... Եվ այգ զզվելի բարությունը, որի համար ամենքն այնպես գովում ու սիրում են նրան, ես ատում եմ նրա այդ բարությունը», մտածեց նա։ Դարյա Ալեքսանդրովնայի բերանը կուչ եկավ, այտի մկանը ցնցվեց գունատ, ջղային դեմքի աջ կողմի վրա։

— Ի՞նչ եք կամենում,— ասաց կինն արագ, ո՛չ իր, կրծքային ձայնով։

— Դո՛լլի,― կրկնեց ամուսինը դողդոջուն ձայնով,— Աննան գալիս է այսօր։

— Ի՜նձ ինչ։ Ես չեմ կարող ընդունել նրան,― ճչաց նա։

— Բայց և այնպես պետք է, Դո՛լլի...

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք, հեռացե՛ք,— առանց նրան նայելու ճչաց կինը, կարծես այդ ճիչն առաջացավ ֆիզիկական ցավից։

Ստեպան Արկադևիչը կարող էր հանգիստ լինել, երբ մտածում էր կնոջ մասին, կարող էր հուսալ, որ ամեն բան ''կարգի կգա'', ըստ Մատվեյի արտահայտության, և կարող էր հանգիստ թերթ կարդալ ու սուրճ խմել, բայց երբ տեսավ կնոջ տանջալից, տառապալից դեմքը, լսեց ձայնի այդ հնչյունը, բախտին հնազանդ ու հուսահատական, նրա շունչը կտրվեց, ինչ֊որ բան դեմ ընկավ կոկորդին, և աչքերը փայլեցին արցունքից։

— Աստված իմ, ի՜նչ արի ես։ Դո՛լլի, ի սե՛ր աստծո, չէ՞ որ... — նա չկարողացավ շարունակել, հեկեկանքը կանգնեց նրա կոկորդում։

Կինն աղմուկով փակեց պահարանը և նայեց ամուսնուն։

— Դո՛լլի, ի՞նչ կարող եմ ասել ես․․․ մի բան միայն՝ ների՛ր․․․ հիշիր, մի՞թե ինը տարվա մեր կյանքը չի կարող քավել այդ րոպեները, րոպեներ...

Դարյա Ալեքսանդրովնան աչքերը ցած գցեց, սպասելով, թե ի՛նչ կասի նա, կարծես աղերսելով, որ նա մի կերպ խախտի իր համոզմունքը։

― Հրապուրանքի րոպեներ... — ասաց նա և ուզում էր շարունակել, բայց այդ խոսքը լսելիս՝ կարծես ֆիզիկական ցավից նորից սեղմվեցին կնոջ շրթունքները և նորից ցնցվեց այտի մկանը նրա դեմքի աջ կողմի վրա։

— Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք այստեղից,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան ավելի սուր,— և ոչինչ մի՛ ասեք ինձ ձեր հրապուրանքների ու ձեր գարշությունների մասին։

Նա ուզում էր հեռանալ, բայց երերաց ու բռնեց աթոռի թիկնատեղից, որ հենվի նրա վրա։ Ստեպան Արկադևիչի դեմքը լայնացավ, շրթունքներն ուռեցին, աչքերը լցվեցին արցունքներով։

— Դո՛լլի,― ասաց նա, արդեն հեկեկալով։— Ի սեր աստծո, մտածի՛ր երեխաների մասին, նրանբ մեղավոր չեն: Մեղավորը ե՛ս եմ և պատժիր ինձ, հրամայիր ինձ քավել իմ հանցանքը։ Ինչով կարող եմ, պատրաստ եմ։ Ես մեղավոր եմ, խոսքեր չկան որոշելու, թե որքա՜ն մեղավոր եմ։ Բայց, Դո՛լլի, ներիր։

Դարյա Ալեքսանդրովնան նստեց։ Ամուսինը լսում էր կնոջ ծանր, բարձրաձայն շնչառությունը և անասելի խղճում էր նրան։ Կինը մի քանի անգամ ուզեց խոսել, բայց չկարողացավ։ Ամուսինը սպասում էր։

— Դու հիշում ես երեխաներին, որպեսզի խաղաս նրանց հետ, իսկ ես հիշում եմ ու գիտեմ, որ նրանք կորած են այժմ,— ասաց Դարյա Ալեքսանդրովնան մեկն այն ֆրազներից, որ այս երեք օրվա ընթացքում հաճախ ասում էր ինքն իրեն։

Նա ամուսնուն ասաց «դու», և վերջինս շնորհակալության զգացումով նայեց կնոջն ու շարժվեց, որ վերցնի նրա ձեռքը, բայց նա զզվանքով ետ քաշվեց։

— Ես հիշում եմ երեխաների մասին, այդ պատճառով ամեն բան կանեմ այս աշխարհում, որպեսզի փրկեմ նրանց, բայց ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչո՛վ կարող եմ փրկել, արդյոք նրանո՞վ, որ տանեմ, հեռացնեմ նրանց իրենց հորից, թե՞ նրանով, որ թողնեմ նրանց իրենց անառակ հոր մոտ, այո՛, անառակ հոր մոտ․․․ Դե՛ ասեք, այն բանից հետո... ինչ եղել է, մի՞թե հնարավոր է մեր միասին ապրելը։ Դե՛ ասեք, մի՞թե հնարավոր է դա,— կրկնում էր նա, բարձրացնելով ձայնը։— Այն բանից հետո, երբ իմ ամուսինը, իմ երեխաների հայրը սիրային կապ է հաստատում իր զավակների դաստիարակչուհու հետ...

— Ի՜նչ արած։ Ի՜նչ արած,— ասում էր Ստեպան Արկադևիչը խղճուկ ձայնով, ինքն էլ չիմանալով, թե ի՛նչ է ասում և ավելի ու ավելի խոնարհելով գլուխը։

— Դուք ինձ համար գարշելի եք, զզվելի,— բղավեց Դարյա Ալեքսանդրովնան, ավելի ու ավելի տաքանալով։— Ձեր արցունքները ջուր են։ Դուք երբեք չեք սիրել ինձ, ձեր մեջ չկա ո՛չ սիրտ, ո՛չ ազնվություն։ Դուք ինձ համար զազրելի եք, գարշելի, օտար, այո՛, բոլորովին օտար եք,— ցավով ու դառնությամբ արտասանեց նա իր համար սարսափելի այդ ''օտար'' բառը։

Ամուսինը նայեց կնոջը, և կնոջ դեմքի վրա արտահայտված զայրույթը վախեցրեց ու զարմացրեց նրան։ Նա չէր հասկանում, որ կնոջ հանդեպ իր խղճալու զգացումը գրգռում էր նրան։ Կինն ամուսնու մեջ տեսնում էր իր նկատմամբ խղճահարություն, բայց ոչ սեր։ «Ո՛չ, նա ատում է ինձ։ Նա չի՛ ների», մտածեց ամուսինը։

— Դա սարսափելի է, սարսափելի,— ասաց Ստեպան Արկադևիչը։

Այդ ժամանակ մյուս սենյակում, հավանորեն ընկնելով, բղավեց երեխան. Դարյա Ալեքսանդրովնան ականջ դրեց, և նրա դեմքը հանկարծ մեղմացավ։

Ըստ երևույթին, նա ուշքի եկավ, մի քանի րոպե կարծես չիմանալով, թե որտե՛ղ է ինքը և ի՛նչ պիտի անի, ապա արագ վեր կենալով, շարժվեց դեպի դուռը։

«Չէ՞ որ նա սիրում է իմ երեխային,— մտածեց Ստեպան Արկադևիչը, նկատելով փոփոխություը կնոջ դեմքին, երբ լսվեց երեխայի ճիչը,— ''իմ երեխային'', ուրեմն, ինչպե՞ս կարող է ատել ինձ»։

― Դո՛լլի, էլի մի խոսք, — ասաց նա՝ գնալով կնոջ ետևից։

― Եթե դուք գաք իմ ետևից, ես կկանչեմ մարդկանց, երեխաներին, թող ամենքն իմանան, որ դուք սրիկա եք։ Ես գնում, հեռանում եմ այսօր, իսկ դուք ապրեք այստեղ ձեր սիրուհու հետ։

Եվ նա գնաց, շրխկացնելով դուռը։

Ստեպան Արկադևիչը հառաչեց, դեմքը սրբեց ու համր քայլերով դուրս գնաց սենյակից։ «Մատվեյն ասում է՝ կարգի կգա, բայց ինչպե՞ս։ Ես չեմ տեսնում նույնիսկ դրա հնարավորությունը։ Ա՜խ, ա՜խ, ինչ սարսափելի բան։ Եվ ինչպե՜ս գռեհկաբար էր բղավում նա,— ասում էր ինքն իրեն Ստիվան, մտաբերելով կնոջ բղավոցն ու խոսքերը՝ սրիկա և սիրուհի։— Կարող է պատահել, աղջիկները լսեցին։ Սոսկալի գռեհիկ, սոսկալի՜»։ Ստեպան Արկադևիչը մի քանի վայրկյան կանգնեց մենակ, տրորեց աչքերը, հառաչեց և կուրծքն ուղղելով, դուրս գնաց սենյակից։

Օրն ուրբաթ էր, և սեղանատանը ժամագործ գերմանացին լարում էր ժամացույցը։ Ստեպան Արկադևիչը հիշեց իր կատակն այդ ճշտապահ ճաղատ գերմանացու մասին, թե գերմանացին «ինքը լարված էր իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, որ լարի ժամացույցը», և ժպտաց։ Ստեպան Արկադևիչը սիրում էր լավ կատակներ։ «Գուցե և կարգի կգա։ Լավ արտահայտություն է՝ ''կարգի կգա'',— մտածեց նա։— Դա պետք է պատմել»։

— Մատվե՜յ,— կանչեց նա,— ուրեմն Մարիայի հետ ամեն բան սարքիր բազմոցարանում, Աննա Արկադևնայի համար,— ասաց նա ներս եկած Մատվեյին։

— Լսում եմ։

Ստեպան Արկադևիչը հագավ մուշտակը և դուրս եկավ նախագավիթ։

— Տա՞նը պիտի հաց ուտեք,— հարցրեց նրան ճանապարհ դնող Մատվեյը։

— Ինչպես կպատահի։ Ահա, վերցրո՛ւ ծախսերի համար,— ասաց նա, տալով դրամապանակից տասը ռուբլի։— Հերիք կանի՞։

— Հերիք է, թե հերիք չէ, յոլա պիտի գնալ,— ասաց Մատվեյը՝ շրխկոցով փակելով դռնակը և ետ քաշվելով դեպի նախագավիթը։

Մինչ այդ, Դարյա Ալեքսանդրովնան հանգստացնելով երեխային և կառեթի ձայնից հասկանալով, որ ամուսինը գնաց, նորից վերադարձավ ննջարան։ Դա նրա միակ ապաստարանն էր տնային հոգսերից, որոնք շրջապատում էին նրան, հենց ոք դուրս էր գալիս ննջարանից։ Հենց այժմ էլ, այն կարճ ժամանակամիջոցին, երբ գնում էր մանկասենյակ, անգլուհին և Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան մի քանի հարցեր տվին նրան, որոնք չէին կարող հետաձգվել և որոնք նա՛ միայն կարող էր պատասխանել, ի՞նչ տալ երեխաներին զբոսանքի գնալիս։ Արդյոք կաթ տա՞լ։ Չուղարկե՞լ արդյոք ուրիշ խոհարարի ետևից։

— Ա՜խ, թողե՜ք, թողե՜ք ինձ,— ասաց նա և վերադառնալով ննջարան, նստեց նույն տեղը, որտեղ նստած խոսում էր ամուսնու հետ, սեղմած իր լղար ձեռքերը, վրան մատանիներ, որոնք ցած էին սահել ոսկրոտ մատներին, և սկսեց հիշողության մեջ մտմտալ տեղի ունեցած ամբողջ խոսակցությունը։ «Գնա՜ց։ Բայց ինչո՞վ վերջացրեց ''նրա'' հետ,— մտածում էր նա։— Մի՞թե տեսակցում է ''նրան''։ Ինչո՞ւ չհարցրի ես։ Ո՛չ, ո՛չ, չի կարելի հաշտվել։ Եթե նույնիսկ մենք մնանք մի տան մեջ, մենք օտարներ ենք։ Ընդմիշտ օտար,— կրկնեց նա նորից առանձին նշանակությամբ՝ իր համար սարսափելի այդ խոսքը։—Իսկ ինչպե՜ս սիրում էի ես, աստված իմ, ինչպես սիրում էի ես նրան... ինչպե՜ս սիրում էի։ Մի՞թե ես այժմ էլ չեմ սիրում նրան։ Մի՞թե ավելի, քան առաջ, չեմ սիրում նրան։ Ամենասոսկալին այն է...» սկսեց նա, բայց չվերջացրեց իր միտքը, որովհետև Մատրյոնա Ֆիլիմոնովնան երևաց դռան մեջ։

— Հրամայեցեք ուղարկել եղբորս ետևից,— ասաց դայակը,— նա ճաշ կպատրաստի, թե չէ, երեկվա պես, երեխաները կմնան մինչև ժամի վեցը առանց ուտելու։

— Լավ, ես հիմա կգամ ու կկարգադրեմ։ Ուղարկեցի՞ք, որ թարմ կաթ բերեն։

Եվ Դարյա Ալեքսանդրովնան թաղվեց օրվա հոգսերի մեջ ու միառժամանակ թաղեց նրանց մեջ նաև իր վիշտը։</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Սնեգինա (Սերգեյ Եսենին)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7207</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15883</id>
      <timestamp>2013-07-20T18:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Sergey Yesenin.jpg|250px|thumb|]]  [[Սերգեյ Եսենին]]ի «Աննա Սնեգինա» պոեմը [[Վահագն Դավթյան]]ի թարգմանությամբ։...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44164">[[Պատկեր:Sergey Yesenin.jpg|250px|thumb|]]

[[Սերգեյ Եսենին]]ի «Աննա Սնեգինա» պոեմը [[Վահագն Դավթյան]]ի թարգմանությամբ։

= Աննա Սնեգինա =

'''1'''

«Մեր գյուղն, ուրեմն, Ռադովոն է դա,&lt;br/&gt;
Մոտ երկու հարյուր ծուխ կա նրանում,&lt;br/&gt;
Եվ ով գալիս է այստեղ, հավատա,&lt;br/&gt;
Մեր բնությունը շատ է հավանում։&lt;br/&gt;
Հարուստ ենք ջրով և ունենք հանդեր,&lt;br/&gt;
Անտառներ ունենք, խոտհարք ու արոտ...&lt;br/&gt;
Եվ ուր նայում ես՝ այստեղ ու այնտեղ&lt;br/&gt;
Բարդենիներ են շարված իրար մոտ։&lt;br/&gt;

Լուրջ բաների մեջ չենք մտնում մենք շատ,&lt;br/&gt;
Գոհ ենք մեր բախտից և շնորհակալ,&lt;br/&gt;
Տնակներ ունենք մենք թիթեղապատ,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի բակ, այգի ու կալ։&lt;br/&gt;
Փեղկերն են ներկված քաղաքավարի,&lt;br/&gt;
Տոներին ունենք թե կվաս, թե միս.&lt;br/&gt;
Զուր չէ, որ առաջ մեծը գավառի&lt;br/&gt;
Շատ հաճախակի մեզ հյուր էր գալիս։&lt;br/&gt;

Հարկը ավել ենք միշտ ժամանակին,&lt;br/&gt;
Բայց տանուտերը չար ու անօրեն&lt;br/&gt;
Ավելացնում էր միշտ էլ մեր հարկին&lt;br/&gt;
Մի չափ ալյուր ու մի չափ էլ ցորեն։&lt;br/&gt;
Ու մենք էլ, որ չար փորձանքի չգանք,&lt;br/&gt;
Նրա ուզածը տվել ենք արագ,&lt;br/&gt;
Իշխանություն են քանի որ նրանք,&lt;br/&gt;
Դե, ժողովուրդ ենք մենք էլ հասարակ։&lt;br/&gt;

Բայց չար են մարդիկ, առանց երկյուղի,&lt;br/&gt;
Շատերի աչքը ժանիք է ասես...&lt;br/&gt;
Ու մուժիկները հարևան գյուղի&lt;br/&gt;
Խեթ էին նայում մեր գյուղին ու մեզ։&lt;br/&gt;
Սրանց ապրուստը աղքատ էր ու չոր,&lt;br/&gt;
Համարյա ամբողջ այդ գյուղը ուներ&lt;br/&gt;
Միայն մի մաշված, մի փայտե արոր,&lt;br/&gt;
Մի երկու հատ էլ սատկած յաբուներ։&lt;br/&gt;

Դե, էլ ինչ ապրուստ ու առատություն,&lt;br/&gt;
Միայն թե հոգիդ չգնա ձեռից։&lt;br/&gt;
Նրանք էլ հաճախ մեզանից թաքուն&lt;br/&gt;
Փայտ էին կտրում մեր անտառներից։&lt;br/&gt;
Մի անգամ նրանց բռնեցինք տեղում,&lt;br/&gt;
Նրանք մեզ կացնով, դե մենք էլ նրանց.&lt;br/&gt;
Պողպատն այնպես էր զնգում ու շողում,&lt;br/&gt;
Որ դողդողում էր մարդ տեղում կանգնած։&lt;br/&gt;

Արյունի հոտ էր այդ կռվից գալիս,&lt;br/&gt;
Ու հանկարծ մեղքով թե մեր, թե նրանց,&lt;br/&gt;
Մեկն իր կացինով այնպես է տալիս,&lt;br/&gt;
Որ տանուտերը ընկնում է մեռած։&lt;br/&gt;
Ու մենք ժողովում մեր այս գյուղական&lt;br/&gt;
Ընթացք տվեցինք մի օր այդ գործին։&lt;br/&gt;
Դատեցին։ Հետո շղթայի զարկած&lt;br/&gt;
Մի տասը հոգու Սիբիր ղրկեցին,&lt;br/&gt;
Մեր գործն էլ լավ չի դրանից հետո,&lt;br/&gt;
Բախտը իր բարին էլ չի ուղարկում,&lt;br/&gt;
Երեք տարի է այսպես, որ հերթով&lt;br/&gt;
Չոռն ու հրդեհն են մեր գյուղին զարկում»։&lt;br/&gt;

Կառապանն անվերջ պատմում էր այսպես,&lt;br/&gt;
Կարճելով ընթացքն իմ ճանապարհի...&lt;br/&gt;
Մեր հայրենական վայրերն էի ես&lt;br/&gt;
Հանգստանալու գնում այդ տարի։&lt;br/&gt;
Պատերազմը չար կերել էր հոգիս...&lt;br/&gt;
Շահերի համար ինչ-որ օտարի,&lt;br/&gt;
Պետք է խփեի եղբորս կրծքին,&lt;br/&gt;
Գնդակը նրա սրտի մեջ տայի։&lt;br/&gt;
Հասկացա, որ ես խաղալիք եմ լոկ,&lt;br/&gt;
Մինչ թիկունքում են հարուստ ու ջոջեր։&lt;br/&gt;
Ու թնդաանոթին հրաժեշտ տալով,&lt;br/&gt;
Վճռեցի երգի սուրը լոկ ճոճել։&lt;br/&gt;
Ես հրացանս նետեցի մի կողմ։&lt;br/&gt;
Փողով ինձ մի կեղծ փաստաթուղթ տվին։&lt;br/&gt;
Ահա այդպիսի ճարպիկ գործարքով&lt;br/&gt;
Ընդառլաջ ելա 17 թվին։&lt;br/&gt;

Ազատությունը պոռթկաց մոլեգին։&lt;br/&gt;
Վարդագույն ու գարշ հրի մեջ սակայն,&lt;br/&gt;
Կերենսկին, հեծած սպիտակ իր ձին,&lt;br/&gt;
Դարձել էր երկրում տեր ու տիրական։&lt;br/&gt;
Կռիվը «մինչ վերջ», «մինչև հաղթանակ»:—&lt;br/&gt;
Ու շինել հագած գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Այդ իշխողների ոհմակն հացկատակ&lt;br/&gt;
Մատնում էր հրին ու մատնում սրին։&lt;br/&gt;
Բայց ես չմտա հրացանի տակ։&lt;br/&gt;
Ունկնդիր կռվի ահեղ շառաչին,&lt;br/&gt;
Ի հայտ բերեցի մի ուրիշ սխրանք՝&lt;br/&gt;
Ես դասալիքը դարձա աոաջին։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Իրիկվա քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսնյակն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
«Ահա Ռադովոն, հենց մեր գյուղն է սա»,—&lt;br/&gt;
Ասաց ու իջավ&lt;br/&gt;
Կառապանր վար,—&lt;br/&gt;
«Տեսար, թե ինչքան արագ տեղ հասա,&lt;br/&gt;
Կոտորելով ձիուս խասյաթը հիմար։&lt;br/&gt;
Դե, խնդրեմ հիմա ինձ տվեք «նաչայ»&lt;br/&gt;
Ջաղա՞ցն եք ուզում...&lt;br/&gt;
Հենց էն է, որ կա,&lt;br/&gt;
Այսպիսի երկար մի ճամփի համար&lt;br/&gt;
Շատ, չեմ պահանջում, աստված է վկա»։&lt;br/&gt;
. . . . . .&lt;br/&gt;
Սի քառասուննոց եմ տալիս ես նրան։&lt;br/&gt;
«Քի՜չ է»...&lt;br/&gt;
Տալիս եմ։&lt;br/&gt;
«Էլի եք տալու»...&lt;br/&gt;
Ինչ գարշելին է այս ջահել տղան,&lt;br/&gt;
Այս ջահել տղան երեսուն տարու։&lt;br/&gt;
«Ի՞նչ է,&lt;br/&gt;
Ծախե՞լ ես խիղճդ սատանին,&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ես ինձնից պլոկում այդքան»։&lt;br/&gt;
Ու պատասխան է ցմփորն ինձ տալիս.&lt;br/&gt;
«Վարսակն այս տարի թանկ է բավական։—&lt;br/&gt;
Տվեք ինձ էլի, դե էդպես, մի տաս&lt;br/&gt;
Կամ, լավ, վեցով էլ ես գոհ կմնամ,&lt;br/&gt;
Ու գինետանը կխմեմ մի թաս&lt;br/&gt;
Հանուն ձեր պատվի ու առողջության»...&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել...&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, այ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր»։...&lt;br/&gt;

Ապրիլին մրսել դժվար է մի քիչ,&lt;br/&gt;
Այն էլ ամսվա վերջին օրերին...&lt;br/&gt;
Երեկոն այնպես խոհուն էր ու ջինջ&lt;br/&gt;
Ինչպես ընկերոջ ժպիտը լռին։&lt;br/&gt;
Ջրաղացպանը այնպես է գրկում,&lt;br/&gt;
Որ արջն էլ ցավից կարող է ոռնալ։&lt;br/&gt;
Բայց վատ պահերին միշտ լավ է կյանքում&lt;br/&gt;
Բարեկամներ ու ընկեր ունենալ...&lt;br/&gt;
«Երկա՞ր կմնաս»...&lt;br/&gt;
«Այդպես, մի տարի»։&lt;br/&gt;
«Դե, բարեկամս, քեֆ արա կարգին,&lt;br/&gt;
Ամառը պտուղն ու սունկն անտառի&lt;br/&gt;
Ծով է, թե կուզես Մոսկվա ուղարկիր։&lt;br/&gt;
Որսն էլ, եղբայրս, առատ է այնպես,&lt;br/&gt;
Որ ինքն իրեն է գնդակիդ գալիս...&lt;br/&gt;
Մտածիր միայն,&lt;br/&gt;
Չորս տարի է քեզ&lt;br/&gt;
Մենք չէինք տեսել։ Սերգեյ, սիրելիս...»։&lt;br/&gt;

. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;
. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;

Զրույցն ավարտվեց...&lt;br/&gt;
Մենք պատշաճորեն&lt;br/&gt;
Ողջ ինքնաեռը պարպեցինք արագ,&lt;br/&gt;
Առաջվա նման ահա ես նորեն&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած գնում եմ մարագ։&lt;br/&gt;
Անցնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց. «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրե՜ր հեռավոր և օրե՜ր քնքուշ...&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել,&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրել մենք սյդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Ու սակայն, ավա՜ղ, մեզ քիչ են սիրել։&lt;br/&gt;


'''2'''

«Էլ ինչ, Սերգուշա, վեր կաց ու արի,&lt;br/&gt;
Չի էլ բարձրացել արեգակը դեռ,&lt;br/&gt;
Բայց պառավն արդեն քաղցր ու հյութալի&lt;br/&gt;
Բլիթ է թխել քո ազիզ խաթեր։&lt;br/&gt;
Ես էլ, անգինս, դնում եմ հիմա&lt;br/&gt;
Կալվածատիրոջ՝ Սնեգինայի մոտ։&lt;br/&gt;
Ի՜նչ կտցարներ եմ ես նրանց համար&lt;br/&gt;
Խփել անտառում երեկ առավոտ»։&lt;br/&gt;

Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն, կյանքի այգաբաց...&lt;br/&gt;
Ես վեր եմ կենում, հագնվում, գնում,&lt;br/&gt;
Խնձորիներից ճերմակ ու ծաղկած&lt;br/&gt;
Կարծես մի թեթև ծուխ է բարձրանում։&lt;br/&gt;
Եվ մտածում եմ՝&lt;br/&gt;
Ինչ լավ են, ազնիվ&lt;br/&gt;
Այս հողն ու մարդը&lt;br/&gt;
Այս երկնքի տակ.&lt;br/&gt;
Բայց քանիսները չար պատերազմից&lt;br/&gt;
Դարձել են հիմա հաշմ ու այլանդակ։&lt;br/&gt;
Եվ քանիսներն են հողի տակ լռում,&lt;br/&gt;
Եվ քանիսները դեռ պիտի լռեն...&lt;br/&gt;
Եվ իմ այտերին ու ծնոտներում&lt;br/&gt;
Մի դող եմ զգում ես համառորեն։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, ո՛չ,&lt;br/&gt;
Ես երբեք չեմ գնա այնտեղ,&lt;br/&gt;
Որ ինչ-որ մարդիկ զազրելի ու գորշ,&lt;br/&gt;
Խեղանդամ դարձած զինվորին նետեն&lt;br/&gt;
Մի քանի մաշված պղնձե գռոշ։&lt;br/&gt;

«Դե,, իմ պառավս, բարի լուսաբաց.&lt;br/&gt;
Ինչպես տեսնում եմ ծերացել ես քիչ»։&lt;br/&gt;
Պատասխանում է նա հազը զսպած.&lt;br/&gt;
«Աշխատանքից է դա, աշխատանքից։&lt;br/&gt;
Հիմա մենք չունենք հանգիստ ու դադար,&lt;br/&gt;
Մեր քրտինքով է ամեն ինչ բուրում,&lt;br/&gt;
Կռիվ է, որդիս, կռիվ անդադար,&lt;br/&gt;
Գյուղը գյուղի դեմ ատամ է սրում։&lt;br/&gt;
Ամեն օր այստեղ լուրեր են գալիս,&lt;br/&gt;
Անցորդ մարդիկ են լուրերն այդ բերում,&lt;br/&gt;
Մեկ կրիուշանցիք մերոնց են տալիս,&lt;br/&gt;
Մեկ էլ մերոնք են նրանց կոտորում։&lt;br/&gt;
Իսկ դա ասել է անիշխանություն,&lt;br/&gt;
Ցարին գցեցին, ու տեսար, որդի,&lt;br/&gt;
Ամեն տեսակ ցավ ու դժբախտություն&lt;br/&gt;
Թափվեց խեղճ գլխին մեր ժողովրդի։&lt;br/&gt;
Չգիտես ինչու բանտը բաց արին,&lt;br/&gt;
Չարագործներին բաց թողին բանտից,&lt;br/&gt;
Ու հիմա այնտեղ՝ մեծ ճանապարհին&lt;br/&gt;
Չկա դրանցից դադար ու հանգիստ։&lt;br/&gt;
Այ, վերցրու թեկուզ դու կրիուշանցոց,&lt;br/&gt;
Պետք է, որ դրանք փտեին բանտում,&lt;br/&gt;
Սակայն այդ մարդիկ գող ու չարագործ&lt;br/&gt;
Հիմա ազատվել ու եկել են տուն։&lt;br/&gt;
Մի Պրոն Օգլոբլին ունեն այդ գյուղում,&lt;br/&gt;
Սրիկա մի մարդ, կոպիտ, կռվարար,&lt;br/&gt;
Նա բոլորի դեմ ատամ է սրում&lt;br/&gt;
Ու շաբաթներով հարբում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի երեք տարի սրանից առաջ,&lt;br/&gt;
Դրանք ու մերոնք երբ կռիվ արին,&lt;br/&gt;
Այդ Օգլոբլինը կացինը առած,&lt;br/&gt;
Խփեց, սպանեց մեր տանուտերին։&lt;br/&gt;
Հիմա այդպիսիք բյուր են ու հազար&lt;br/&gt;
Իրենց գարշելի վարքով ու գործով...&lt;br/&gt;
Ռուսիա, մեր Ռուսիա, մինչև ո՜ւր հասար,&lt;br/&gt;
Կորար դու, կորար, մայր մեր սնուցող»:&lt;br/&gt;
Կառապանին եմ հիշում ես նորեն&lt;br/&gt;
Եվ, գավազանս ու գլխարկս առած,&lt;br/&gt;
Գյուղ եմ շտապում, որ մտերմորեն&lt;br/&gt;
Բարևի թեքվեմ գյուղացոց առաջ։&lt;br/&gt;


Ձգվում է ահա ճամփա մի բարակ...&lt;br/&gt;
Ու տեսնում եմ ես, որ թաց խոպանով&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանն է արշավում արագ&lt;br/&gt;
Ու ինձ է կանչում խնդագին ձայնով։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր&lt;br/&gt;
Բան եմ ասելու, սպասիր մի քիչ․․․&lt;br/&gt;
Մի այս սանձերը ուղղեմ հալա դեռ,&lt;br/&gt;
Որ հետո կարգով պատմեմ ամեն ինչ։&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ինձ ոչինչ չասիր առավոտ...&lt;br/&gt;
Ես Սնեգինային՝ թե այսպես ահա,&lt;br/&gt;
Քաղաքից եկել ու հյուր է ինձ մոտ&lt;br/&gt;
Մի զվարճալի, մի ջահել տղա։&lt;br/&gt;
(Օ՜, նա իմ հանդեպ շատ լավ է հակված,&lt;br/&gt;
Տասը տարի է ծանոթ եմ հետը),&lt;br/&gt;
Իսկ նրա դուստրը՝ Աննան պսակված&lt;br/&gt;
Հարցրեց.&lt;br/&gt;
— Այդ նա՞ է արդյոք, պոետը՞․․․&lt;br/&gt;
— Նա է,— ասացի,– հենց նա է, էլ ո՞վ․․․&lt;br/&gt;
— Շե՞կ է...&lt;br/&gt;
— Իհարկե շեկ է,— ասացի։&lt;br/&gt;
— Կապուտաչյա՞ է, գանգուր մազերո՞վ...&lt;br/&gt;
— Ուրախ պարոն է դրանից բացի...&lt;br/&gt;
— Ե՞րբ է նա եկել...&lt;br/&gt;
— Վաղուց չէ, երեկ․․․&lt;br/&gt;
— Ախ, մայրիկ, գիտե՞ս։&lt;br/&gt;
Այդ նա է, այդ նա,&lt;br/&gt;
Որ այնպես քնքուշ ու զվարճորեն&lt;br/&gt;
Սիրահարված էր ինձ մի ժամանակ։&lt;br/&gt;
Համեստ տղա էր,&lt;br/&gt;
Հեզ ու լռակյաց...&lt;br/&gt;
Իսկ հիմա...&lt;br/&gt;
Գնա ու նայիր նրան...&lt;br/&gt;
Գրող է դարձել․․․&lt;br/&gt; 
Հայտնի, հռչակված...&lt;br/&gt;
Առանց խնդրանքի չի գա տեսության»։

Ու ջաղացպանը հպարտ ժպտալով,&lt;br/&gt;
Աչքն է կկոցում խորամանկաբար,&lt;br/&gt;
«Դե, մինչև ճաշը քեզ մնաս բարով,&lt;br/&gt;
Մի քիչ էլ հետո կպատմեմ, եղբայր»։

Ես քայլում էի դեպի Կրիուշի&lt;br/&gt;
Ու գավազանով կանաչը հնձում,&lt;br/&gt;
Զարթնեց իմ հոգին այդ հեռու հուշից,&lt;br/&gt;
Ու ոչինչ, ոչինչ սիրտս չէր ցնցում։&lt;br/&gt;
Հոսում էր շուրջս հովը բուրավետ,&lt;br/&gt;
Ու մտքերիս մեջ մշուշ էր խաղաղ․․․&lt;br/&gt;
Հիմա զինվորի սիրուն կնկա հետ&lt;br/&gt;
Պետք է սկսել մի լավ սիրախաղ։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ահա և գյուղը։&lt;br/&gt;
Չորս տարի է, ինչ&lt;br/&gt;
Ես չէի տեսել տանիքներն այս հին...&lt;br/&gt;
Գարնան առավոտն արևոտ ու ջինջ&lt;br/&gt;
Սիրենի գույն է փռել դաշտերին։&lt;br/&gt;

Շան հաչոց չկա։ Երևի գյուղը&lt;br/&gt;
Այլևս չունի պահպանելու բան,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի իր փտած հյուղը&lt;br/&gt;
Ու այդ հյուղի մեջ մի հին վառարան:&lt;br/&gt;
Նայում եմ ահա։&lt;br/&gt;
Պրոնենց բակում&lt;br/&gt;
Խոսք ու աղմուկ է գյուղացիների,&lt;br/&gt;
Նոր օրենքներն են նրանք քննարկում&lt;br/&gt;
Ու նոր գներր հացի, տավարի։&lt;br/&gt;
«Բարև ձեզ, բարև»։&lt;br/&gt;
«Ա, որսո՞րդն է դա,&lt;br/&gt;
Բարև քեզ, բարև,&lt;br/&gt;
Նստիր, բարեկամ,&lt;br/&gt;
Մեկ է, անգործ ես, եկ ականջ արա,&lt;br/&gt;
Թե ինչ է խոսում խալխը գեղական։&lt;br/&gt;
Պատմի մի տեսնենք ի՞նչ կա Պիտերում։&lt;br/&gt;
Ծանոթ կլինես մինիստրներին,&lt;br/&gt;
Անիծած հոգի, մանուկ օրերում&lt;br/&gt;
Քեզ զուր չի կրթել քո կուլակ քեռին։&lt;br/&gt;
Բայց դե քեզ էլի չենք հանդիմանում,&lt;br/&gt;
Դու մերն ես, մուժիկ, ծնունդ ես գյուղի,&lt;br/&gt;
Քո փառքով շատ էլ չես հպարտանում,&lt;br/&gt;
Ու գիտենք, սիրտդ նրանց չես ձախի։&lt;br/&gt;
Դու մեր նկատմամբ ուշադիր էիր,&lt;br/&gt;
Ու հոգիդ մեր դեմ միշտ բաց էր այնքան․․․&lt;br/&gt;
Ասա մի.&lt;br/&gt;
Կտա՞ն գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի հողն աղայական։&lt;br/&gt;
Գորգոռում են, թե՝&lt;br/&gt;
Հոգին ձեռ չտաք,&lt;br/&gt;
Իբր թե դրա ժամը չի հասել․․․&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ենք հապա գնդակների տակ&lt;br/&gt;
Կործանում մենք մեզ, կարո՞ղ են ասել»։&lt;br/&gt;
Եվ ամեն մեկը ժպիտով տխուր&lt;br/&gt;
Նայում է դեմքիս ու հարցում անում,&lt;br/&gt;
Իսկ ես կքել եմ մտքերի տակ լուռ&lt;br/&gt;
Ու պքատասխանել չեմ կարողանում։&lt;br/&gt;
Աստիճանները ճռնչում էին,&lt;br/&gt;
Բայց խլացնելով հանկարծ աղմուկը,&lt;br/&gt;
Հարցրին․&lt;br/&gt;
«Ասա մեզ—&lt;br/&gt;
Ո՞վ է Լենինը»։&lt;br/&gt;
Եվ ես ասացի՝ «Լենինը— դուք եք»։


'''3'''

Եվ սողում էին լուրերը համառ,&lt;br/&gt;
Որոշում էին մարդիկ ու դատում...&lt;br/&gt;
Եվ այդ լուրերից պառավս ինձ համար&lt;br/&gt;
Դեսից ու դենից շատ էր հայթայթում։&lt;br/&gt;

Մի անգամ որսից վերադառնալով&lt;br/&gt;
Ուզեցի մի քիչ պառկել ու ննջել․․․&lt;br/&gt;
Եվ սակայն հանկարծ ճահճի շունչը գոլ&lt;br/&gt;
Սկսեց ամբողջ մարմինս ցնցել։&lt;br/&gt;
Ես դողում էի, ասես տենդահար,&lt;br/&gt;
Ջերմն ինձ բռնում էր ու բաց չէր թողնում,&lt;br/&gt;
Եվ այդպես ահա չորս օր անդադար&lt;br/&gt;
Տառապում էի ես իմ անկողնում։&lt;br/&gt;
Դարձել էր ծերուկն իմ խելացնոր,&lt;br/&gt;
Գնաց&lt;br/&gt;
Ու բերեց նա ինչ-որ մեկին...&lt;br/&gt;
Ես տեսնում էի լոկ ճերմակ մի շոր&lt;br/&gt;
Ու մեկ էլ ինչ-որ վեր ցցված մի քիթ...&lt;br/&gt;
Հետո ես մի քիչ լավ էի արդեն,&lt;br/&gt;
Ջերմը դադարեց, դողը մեղմացավ,&lt;br/&gt;
Հինոերորդ օրը երեկոյան դեմ&lt;br/&gt;
Մրսածությունս լիովին անցավ։&lt;br/&gt;
Ելա։&lt;br/&gt;
Նոր էի գրել հատակին&lt;br/&gt;
Եմ ոտքերը դեռ թույլ ու դողդոջուն,&lt;br/&gt;
Լսեցի մեկի ձայնը խնդագին.&lt;br/&gt;
«Ա... իմ սիրելիս,&lt;br/&gt;
Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն։&lt;br/&gt;
Վաղուց է ես ձեզ չեմ տեսել, անգին,&lt;br/&gt;
Մանկության օրերն անցել են հավետ,&lt;br/&gt;
Հիմա դարձել եմ ես լուրջ մի տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ դուք հռչակված ու հայտնի պոետ։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դե, նստենք։&lt;br/&gt;
Անցա՞վ ձեր տենդը իսպառ...&lt;br/&gt;
Որքա՜ն փոխված եք, նման չեք հնին,&lt;br/&gt;
Ես հառաչեցի նույնիսկ գաղտնաբար,&lt;br/&gt;
Երբ ձեռք տվի ձեզ՝ ձեր հիվանդ պահին։&lt;br/&gt;
Կյանքը տարածն իր էլ ետ չի բերում,&lt;br/&gt;
Օրերը հոսում, անցնում են անհետ...&lt;br/&gt;
Ես մի ժամանակ շատ էի սիրում&lt;br/&gt;
Այգու դռան մոտ լուռ նստել ձեզ հետ։&lt;br/&gt;
Երազում էինք մենք անուն ու փառք․․․&lt;br/&gt;
Եվ դուք խփեցիք ուղիղ նշանին,&lt;br/&gt;
Իսկ ինձ ստիպեց մի ջահել սպա,&lt;br/&gt;
Որ ես մոռանամ հավետ այդ մասին»։

'''* * *'''

Ես լսում էի նրան, ակամա,&lt;br/&gt;
Եվ դիտում էի դեմքը երազուն&lt;br/&gt;
Եվ ուզում ասել Դե բավ է, հիմա&lt;br/&gt;
եկեք որոնենք մի ուրիշ լեզու։&lt;br/&gt;

Եվ սակայն ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, չգիտեմ,&lt;br/&gt;
Ասացի նրան հուզված ու անկապ.&lt;br/&gt;
«Այո, ա՛խ, այո․․․&lt;br/&gt;
Հիշեցի արդեն, նստեցեք, խնդրեմ,&lt;br/&gt;
Ուրախ եմ անչափ...&lt;br/&gt;
Ես ձեզ մի քանի&lt;br/&gt;
Երգեր կկարդամ&lt;br/&gt;
Ռուսիայի մասին գինետնային,&lt;br/&gt;
Պարզ են այդ երգերն, ամուր են սարքած&lt;br/&gt;
Եվ գնչուական թախիծով են լի»։&lt;br/&gt;
«Սերգեյ,&lt;br/&gt;
Ա՛խ, վատն եք, վատն եք դուք որքան,&lt;br/&gt;
Ցավում եմ այնպես&lt;br/&gt;
Ու ձեզ ափսոսում,&lt;br/&gt;
Որ կռիվների մասին ձեր հարբած&lt;br/&gt;
Ամբողջ երկիրն է ծայրեծայր խոսում։&lt;br/&gt;
Ասացեք ի՞նչ է ձեզ հետ պատահել»․․․&lt;br/&gt;
«Չգիտեմ»։&lt;br/&gt;
«Իսկ ո՞վ պետք է իմանա»։&lt;br/&gt;
«Երևի մայրս ինձ աշխարհ է բերել&lt;br/&gt;
Մի աշնանային խոնավ Ժամանակ...»։&lt;br/&gt;
«Կատակասերն եք»։&lt;br/&gt;
«Դուք նույնպես, Աննա»։&lt;br/&gt;
«Սիրո՞ւմ եք արդյոք որևէ մեկին»...&lt;br/&gt;
«Ոչ»։&lt;br/&gt;
«Դե, առավել ափսոո ու ծանր է&lt;br/&gt;
Կործանել կյանքը այդպես դառնագին։&lt;br/&gt;
Ձեր դիմաց ճամփան պայծառ է այնպես...»&lt;br/&gt;

Մուժն էր խտանում դաշտերի վրա...&lt;br/&gt;
Չգիտեմ ինչու շոյում էի ես&lt;br/&gt;
Նրա ձեռնոցներն ու շալը նրա։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Լուսինն էր ժպտում միմոսի նման։&lt;br/&gt;
Եվ թեկուզ արդեն առաջվանը չեմ,&lt;br/&gt;
Բայց սիրտս, սիրտս լի էր անսահման&lt;br/&gt;
Իմ պատանության խայտանքով այն ջերմ։&lt;br/&gt;
Մենք բաժանվեցինք վաղ առավոտյան&lt;br/&gt;
Աչքերի խաղով անհասկանալի․․․&lt;br/&gt;

Ամառվա մեջ կա հիասքանչ մի բան,&lt;br/&gt;
Որով մեր հոգին ու սիրտն էլ է լի․․․&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Իմ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Ա՛խ, ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Ինձ խելքահան է անում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի քաշքշուկ է սարքել անբանը&lt;br/&gt;
Ու վազվզում է որպես փոստատար։&lt;br/&gt;
Մի երկտող բերեց նա այսօր նորից,&lt;br/&gt;
Ասես սեր հայտնի մեկը այդ գրով.&lt;br/&gt;
«Եկեք։&lt;br/&gt;
Ամենից մոտիկն եք դուք ինձ։&lt;br/&gt;
Չեղ անկեղծ սիրող՝&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոն»։&lt;br/&gt;
Գնամ եմ։&lt;br/&gt;
Հասա ահա Կրիուշի։&lt;br/&gt;
Պրոնն է կանգնած դարբասի մոտ հին,&lt;br/&gt;
Հարբած գոռում է...&lt;br/&gt;
Դուրս զալով ուժից&lt;br/&gt;
Հայհոյում աղքատ գյուղացիներին.&lt;br/&gt;
«Է՛յ, ողորմելի&lt;br/&gt;
Ու չնչին դու լու․․․&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ...&lt;br/&gt;
Ու մեկից այսպես՝&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին մեզնից ուզելու&lt;br/&gt;
Քո կալվածքները դու տաս պիտի մեզ»։&lt;br/&gt;
Եվ հանկարծակի ինձ տեսած իր քով&lt;br/&gt;
Ու ցածրացնելով տոնը կռվասեր,&lt;br/&gt;
Ասաց նա անկեղծ վիրավորանքով․&lt;br/&gt; 
«Գյուղացիներին եփել է պետք դեռ»։&lt;br/&gt;
Հարցրի․&lt;br/&gt;
«Պրոշա, ինշո՞ւ ես կանչել»։&lt;br/&gt;
«Անշուշտ, ոչ վարի, ոչ էլ հնձելու։&lt;br/&gt;
Հիմա ձի գտնեմ, կգնանք այնտեղ...&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ․․․ Հող պահանջելու․․․»&lt;br/&gt;

Ահա մեզ համար բերին մի յաբու,&lt;br/&gt;
Լծափայտի մեջ կմախք է ասես,&lt;br/&gt;
Այդ ձին ուրիշին ձրի կտաս դու,&lt;br/&gt;
Միայն թե իզուր քեզ մոտ չպահես։&lt;br/&gt;
Ընթանում էինք մանր քայլերով,&lt;br/&gt;
Ծիծաղում էինք ու ջղայնանում,&lt;br/&gt;
Երբ անցնում էինք մենք դիք վայրերով,&lt;br/&gt;
Ինքներս էինք մեր սայլակը տանում։&lt;br/&gt;

Տեղ հասանք։&lt;br/&gt;
Տունր իր կիսահարկով&lt;br/&gt;
Ճակատի կողմից նստել է մի քիչ․&lt;br/&gt;
Այնպես քնքշորեն բուրում էր ծաղկով&lt;br/&gt;
Նրա հյուսածո ցանկապատը ցից։&lt;br/&gt;
Իջանք։&lt;br/&gt;
Մոտեցանք ահա տերրասին,&lt;br/&gt;
Փոշոտ շորերս ենք փոթով թափ տալիս,&lt;br/&gt;
Ու ինչ-որ մեկի վախճանի մասին&lt;br/&gt;
Խոսակցություն է սենյակից գալիս։&lt;br/&gt;
«Էլ օգուտ չունի, ի՞նչ ես հեծեծում,&lt;br/&gt;
Նա արդեն սառած դիակ է դարձել...&lt;br/&gt;
Ինչ-որ մեկն այնտեղ մեր դուռն է ծեծում.&lt;br/&gt;
Դու պուդրա քսիր․․․&lt;br/&gt;
Ես գնամ բացեմ․․․»։&lt;br/&gt;
Բացում է ահա մեր դեմ դուռը տան&lt;br/&gt;
Մի գիրամարմին ու տխուր տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ Պրոնն, առանց այլևայլության,&lt;br/&gt;
Հողն է պահանջում&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին։&lt;br/&gt;
«Դե տուր,—&lt;br/&gt;
Կրկնում է նա ձայնով իր խուլ,—&lt;br/&gt;
Ինչ է՝ պիտի գալ, ոտքդ համբուրե՞լ»․․․

Եվ ընդունում էր տիկինն այն տխուր&lt;br/&gt;
Այդ խոսքերն այնպես սառն ու անտարբեր։&lt;br/&gt;
Հետո կես խոսքից դեպի ինձ թեքվեց&lt;br/&gt;
Ու հարցում արավ&lt;br/&gt;
Դեմքով ահաբեկ․&lt;br/&gt;
«Դստերս մոտ եք երևի եկել,&lt;br/&gt;
Կհայտնեմ հիմա,&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ, նստեք»։&lt;br/&gt;

Ես պարզ հիշում եմ ճակատագրական,&lt;br/&gt;
Ծանր օրերի այն շղթան անվերջ։&lt;br/&gt;
Սակայն ինձ համար դժվար էր այնքան&lt;br/&gt;
Նայել Աննայի լուրթ աչքերի մեջ։&lt;br/&gt;
Ու ես հասկացա նրա վիշտն անել.&lt;br/&gt;
Ես ուզում էի լինել կարեկից․&lt;br/&gt;
«Ախ, սպանել են․․․&lt;br/&gt;
Բորյային սպանել,&lt;br/&gt;
Հեռու գնացեք,&lt;br/&gt;
Մենակ թողեք ինձ։&lt;br/&gt;
Օ՜, վախկոտ եք դուք ու ողորմելի,&lt;br/&gt;
Նա մեռավ...&lt;br/&gt;
Մինչ դուք մնացիք այստեղ․․․»։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, դա շատ շուտ է, չափից ավելի,&lt;br/&gt;
Ամեն մարդ չէ, որ կարող է մարսել,&lt;br/&gt;
Եվ ամաչելով այդ խիստ ապտակից,&lt;br/&gt;
Պրոնին թեքված, ասացի տրտում.&lt;br/&gt;
«Է՛հ, այսօր նրանք քեֆ չունեն մի քիչ,&lt;br/&gt;
Մի վեր կաց, Պրոն, գնանք գինետուն»։&lt;br/&gt;

'''4'''

Ես ողջ ամառը որս արի անվերջ,&lt;br/&gt;
Մոռացա նրա դեմքը դյութական։&lt;br/&gt;
Վիրավորանքն իմ&lt;br/&gt;
Ճահիճների մեջ&lt;br/&gt;
Սգալով թաղեց կացարը լալկան։&lt;br/&gt;

Աղքատ է այնքան հայրենիքն իմ հեզ&lt;br/&gt;
Իր անտառների ծաղկով ու հյութով․&lt;br/&gt;
Եվ կարճ է նրա ամառը այնպես,&lt;br/&gt;
Ինչպես մայիսյան գիշերը դյութող։&lt;br/&gt;
Ալ է առավոտն ու ավելի ցուրտ,&lt;br/&gt;
Ներքև է իջնում մշուշը ծավի։&lt;br/&gt;
Եվ տերևաթափ անտառում թավուտ&lt;br/&gt;
Զիլ երգն է հնչում երաշտահավի։&lt;br/&gt;
Ժպտում է անվերջ իմ ջաղացպանը,&lt;br/&gt;
Հոգին լեցուն է ինչ-որ խնդությամբ.&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, հիմա լավ է մեր բանը,&lt;br/&gt;
Նապաստակների հախիցը կգանք»։&lt;br/&gt;
Ես որսի համար ուրախ եմ հարկավ,&lt;br/&gt;
Ձանձրույթ ու թախիծ էլ ինչո՞վ ցրես...&lt;br/&gt;
Այսօր երեկո Պրոնը եկավ&lt;br/&gt;
Ու ներս գլորվեց լուսնկայի պես։&lt;br/&gt;
«Եղբայրս, ցնծա՛,&lt;br/&gt;
Երջանկություն է,&lt;br/&gt;
Հասանք վերջապես սպասված օրին,&lt;br/&gt;
Եկավ մեր արդար իշխանությունը,&lt;br/&gt;
Մենք քամուն կտանք հիմա բոլորին։&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի մենք հենց էս ամառ&lt;br/&gt;
Մեր ձեոքն ենք առնում դաշտ, անտառ ու մարգ,&lt;br/&gt;
Սովետական է մեր Ռուսիան հիմա.&lt;br/&gt;
Լենինն է հիմա կոմիսարն ավագ։&lt;br/&gt;
Եղբայրս, տեսա՞ր,&lt;br/&gt;
Գործը ոնց եռաց,&lt;br/&gt;
Սա ուրիշ բան է, ուրիշ գործ է, չէ․․․&lt;br/&gt;
Ես խնդությունից հազիվ չմեռա,&lt;br/&gt;
Իսկ իմ եղբայրը վարտիքր թրջեց»։&lt;br/&gt;

Մի եղբայր ուներ Պրոնը՝ Լաբուտյան,&lt;br/&gt;
Ոնց որ ֆուրգոնի անիվն հինգերորդ,&lt;br/&gt;
Վտանգի ժամին, ժամին փորձության&lt;br/&gt;
Թե պարծենկոտ էր ու թե շատ վախկոտ։&lt;br/&gt;
Շաղակրատում էր։ երբեք չէր լռում,&lt;br/&gt;
Այդպիսիներին դուք էլ տեսած կաք,&lt;br/&gt;
Երկու մեդալ էր նա կրծքին կրում,&lt;br/&gt;
Ստացած կռվում այն ճապոնական։&lt;br/&gt;
Ու երբ մտնում էր նա միշտ գինետուն,&lt;br/&gt;
Ձգում էր ձայնով իր հարբեցողի․&lt;br/&gt;
«Լյաոյանի տակ հռչակված մարդուն&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ բաշխեք կես լիտր օղի»։&lt;br/&gt;
Հետո հարբում էր, ընկնում էր հալից,&lt;br/&gt;
Հուզվում էր, խոսում տաք ու բորբոքուն․․․&lt;br/&gt;
Նա Պորտ-Արտուրի համար էր լալիս&lt;br/&gt;
Եվ հարևանի ուսն արցունքոտում։&lt;br/&gt;
Գոռում էր.&lt;br/&gt;
«Պետյա՜,&lt;br/&gt;
Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Չասես հարբած եմ, իմ սիրտն է ցավում&lt;br/&gt;
Իմ խիզախությունն ու իմ սխրանքը&lt;br/&gt;
Լոկ Լյաոյանը գիտի աշխարհում»։&lt;br/&gt;
&lt;br/&gt;
Աչքի առաջ են մարդիկ այդպիսի,&lt;br/&gt;
Չեն էլ աշխատում ու ապրում են հեշտ․․․&lt;br/&gt;
Սովետի օրով, ինչ ասել կուզի,&lt;br/&gt;
Նա մեդալներն իր սնդուկում պահեց,&lt;br/&gt;
Սակայն չփոխվեց գոռ տեսքը նրա,&lt;br/&gt;
Նույն հպարտությամբ ծեր վետերանի&lt;br/&gt;
Խռպոտ խոսում էր բաժակի վրա&lt;br/&gt;
Նարչինսկի մասին ու Տուրուխանի։&lt;br/&gt;
«Այո, եղբայրս,&lt;br/&gt;
Եղանք վշտի մեջ,&lt;br/&gt;
Սակայն ոչ մի բան մեզ ահ չէր բերում...»&lt;br/&gt;

Ու մեդալները, մեդալներն անվերջ&lt;br/&gt;
Զրնգում էին նրա խոսքերում։&lt;br/&gt;
Խաղում էր եղբոր ներվերի հետ նա,&lt;br/&gt;
Եվ հայհոյում էր Պրոնը նրան,&lt;br/&gt;
Բայց առաջինը նա էր, որ գնաց&lt;br/&gt;
Վերգիր անելու տունն սնեգինյան։&lt;br/&gt;
Բռնագրավումը արվում է արագ․&lt;br/&gt;
«Նախ տուր, կպարզենք ողջը այնուհետ»։&lt;br/&gt;
Եվ կալվածքն ամբողջ քշեցին գավառ&lt;br/&gt;
Տիրուհիների ու տավարի հետ։&lt;br/&gt;

Իսկ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Տիրուհիներին բերեց իրենց տուն&lt;br/&gt;
Ու ստիպեց ինձ այդ ծեր անբանը,&lt;br/&gt;
Որ մտնեմ նրանց բախտի մեջ տրտում:&lt;br/&gt;
Նորից ինչ-որ բան հոգուս մեջ ծփաց,&lt;br/&gt;
Ու գիշերն ամբողջ, այն գիշերը ձիգ&lt;br/&gt;
Ես դիտում էի հոգսերից կորված&lt;br/&gt;
Նրա շուրթերը՝ նուրբ ու գեղեցիկ։&lt;br/&gt;

Հիշում եմ,&lt;br/&gt;
Նա ինձ ասում էր այսպես.&lt;br/&gt;
«Անիրավ եղա ձեր հանդեպ․․․ ներեք...&lt;br/&gt;
Ամուսնուս անչափ սիրում էի ես,&lt;br/&gt;
Հուշից ցավում է գլուխը իմ հեգ...&lt;br/&gt;
Բայց ձեզ կոպտեցի պատահմամբ ու զուր,&lt;br/&gt;
Դաժանությունն իմ եղավ, օ՜, ինձ դատ...&lt;br/&gt;
Կար այդ բանի մեջ գաղտնիք մի տխուր,&lt;br/&gt;
Որի անունը կիրք է հանցապարտ:&lt;br/&gt;
Ես կարող էի&lt;br/&gt;
Այս ամառ ձեզ հետ&lt;br/&gt;
Վայելել հրճվանք ու բախտ մի ուրիշ,&lt;br/&gt;
Դեն կնետեիք դուք ինձ այնուհետ&lt;br/&gt;
Որպես դատարկված ու անպետք մի շիշ․․․&lt;br/&gt;
Հենց դրա համար, ես այդ զգացի,&lt;br/&gt;
Պետք չէր հանդիպել ու շարունակել...&lt;br/&gt;
Կարող էի ես, դրանից բացի,&lt;br/&gt;
Վրդովել մորն իմ՝ հին հայացի տեր»։

Բայց ես զրույցը շուռ տվի իսկույն,&lt;br/&gt;
Նայելով նրա աչքերի մեջ ջինջ,&lt;br/&gt;
Նրա մարմինը բարակ ու ճկուն&lt;br/&gt;
Մեղմ օրորվելով, ետ գնաց մի քիչ։&lt;br/&gt;
«Ասացեք, Աննա,&lt;br/&gt;
Դուք շա՞տ եք ցավում&lt;br/&gt;
Ձեր կալվածքների կորստի համար»․․․&lt;br/&gt;
Ոչ մի բան չասաց ու իր տխրավուն&lt;br/&gt;
Հայացքը ղանդաղ խոնարհեց նա վար։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

«Նայեք,&lt;br/&gt;
Բացվում է արդեն օրը ջինջ,&lt;br/&gt;
Այգը ձյան վրա հրդեհ է մի ալ․․․&lt;br/&gt;
Դա ինչ-որ բան է հիշեցնում...&lt;br/&gt;
Բայց ի՞նչ․․․&lt;br/&gt;
Չեմ կարողանում հիմա հասկանալ։&lt;br/&gt;
Ա՛խ․․․ Հա՜...&lt;br/&gt;
Մանկության օրերին էր դա․․․&lt;br/&gt;
Ո՛չ աշնան․․ Ուրիշ մի այգ էր վառվում։&lt;br/&gt;
Միասին էինք մենք այգում նստած,&lt;br/&gt;
Ու ամեն մեկս՝ տասնվեց տարու»...&lt;br/&gt;

Հետո քնքշաբար նայելով նորեն,&lt;br/&gt;
Ձեռքը կարապի վզի պես թեքած,&lt;br/&gt;
Ասաց նա, կարծես թե անփութորեն.&lt;br/&gt;
«Քնելու ժամն է արդեն,&lt;br/&gt;
Բարեկամ»։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

Երեկոյան դեմ մեկնեցին նրանք։&lt;br/&gt;
Մեկնեցին,&lt;br/&gt;
Բայց ո՞ւր․․․&lt;br/&gt;
Չգիտեմ այդ ես․․․&lt;br/&gt;
Թե ուղենիշ կա դաշտի մեջ արձակ,&lt;br/&gt;
Դու չւսա հեշտությամբ ճամփան կգտնես:&lt;br/&gt;

Այդ դեպքերն արդեն ես լավ չեմ հիշում,&lt;br/&gt;
Չգիտեմ, Պրոնն ի՞նչ արեց արդյոք։&lt;br/&gt;
Պիտեր սլացա ես հենց այդ աշուն,&lt;br/&gt;
Ցրելու այնտեղ թախիձ ու մորմոք։&lt;br/&gt;


'''5'''

Օրեր խստաշունչ և ահեղ այնքան։&lt;br/&gt;
Մի՞թե բոլորն այդ կպատմես գանգիստ․․․&lt;br/&gt;
Պալատներն էին այն արքունական&lt;br/&gt;
Լսում զինվորի հայհոյանքը խիստ։&lt;br/&gt;

Է՜խ, կտրիճություն․․․&lt;br/&gt;
Դաշտեր ճաղկավառ․․․&lt;br/&gt;
Եվ իզուր չէ որ գյուղացիք կեղտոտ&lt;br/&gt;
Ռոյալի վրա՝ կովերի համար&lt;br/&gt;
Նվագում էին տամբովյան ֆոկստրոտ։&lt;br/&gt;
Կարտոֆիլի դեմ, վարսակի, հացի&lt;br/&gt;
Գրամոֆոններ էր մուժիկը ուզում&lt;br/&gt;
Ու կուշտ ծխելով «տոտիկը այծի»,&lt;br/&gt;
Իր համար նստած տանգո էր լսում։&lt;br/&gt;
Շահույթից ձեոքը շփում էր հանգիստ,&lt;br/&gt;
Ոչ մի տեսակ հարկ էլ սրտովը չէր&lt;br/&gt;
Գժված խորհում էր այն բանի մասին,&lt;br/&gt;
Որը ճոճվում էր ոտքերի միջև:&lt;br/&gt;

Եվ անցնում էին&lt;br/&gt;
Տարիներն այն տաք․․․&lt;br/&gt;
Գյուղացու բանը դժվար էր նորից։&lt;br/&gt;
Որքան ու որքան փտեց հողի տակ&lt;br/&gt;
Շշերում պահված Կերենսկու փողից։&lt;br/&gt;
Դու իմ աղավնյակ, դու մեր սնուցիչ...&lt;br/&gt;
Հողի, տավարի տեր է նա դառել,&lt;br/&gt;
Բայց հանուն մի զույգ հին հարյուրնոցի&lt;br/&gt;
Թույլ կտա իրեն մտրակով դաղել։&lt;br/&gt;

Դե, լավ,&lt;br/&gt;
Էլ բավ է հառաչել այսպես,&lt;br/&gt;
Պետք չեն էլ խոսքեր ու ծաղրուծանակ․․․&lt;br/&gt;
Այսօր Պրոնի բախտի մասին ես&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանից ստացա նամակ։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Ողջույն քեզ, ողջույն ու հազար բարի,&lt;br/&gt;
Եղբայրս, էդ քեզ ի՞նչ է պատահել&lt;br/&gt;
Չես եղել մեզ մոտ դու մի վեց տարի։&lt;br/&gt;
Դեհ, պատիվ արա,&lt;br/&gt;
Պատրաստվիր, եղբայր,&lt;br/&gt;
Գարնանամուտին այցի արի մեզ։&lt;br/&gt;
Այստեղ այնպիսի անցուդարձ եղավ,&lt;br/&gt;
Որ նամակի մեջ դժվար կպատմես։&lt;br/&gt;
Լռեցին հողմերն ու դադար տվին,&lt;br/&gt;
Եվ ժողովրդի կյանքը խաղաղվեց,&lt;br/&gt;
Իմացիր, սակայն, որ քսան թվին&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոնը գնդակահարվեց։&lt;br/&gt;
Ռուսիա․․․&lt;br/&gt;
Նա ասես խենթ հնչյուն լինի...&lt;br/&gt;
Կուզես հավատա դու ինձ, կուզես՝ ոչ...&lt;br/&gt;
Մի նդամ ջոկատը Դենիկինի&lt;br/&gt;
Եկավ, գրավեց Կրիուշին ամբողջ։&lt;br/&gt;
Ու բանն սկսվեց զվարճալի գործով,&lt;br/&gt;
Զվարճանք, որից հեշտ է սատակել...&lt;br/&gt;
Եվ կրճտոցով ու հռհռոցով&lt;br/&gt;
Կազակի զամշին սկսեց կատակել,&lt;br/&gt;
Այդ ժամանակ էլ Պրոնին չրթեցին...&lt;br/&gt;
Մի դեզի մեջ էր Լաբուտյան մտել...&lt;br/&gt;
Ու դուրս եկավ, երբ նժույգը վերջին&lt;br/&gt;
Կորավ մոտակա անտառի հետև։&lt;br/&gt;
Շրջում է հիմա առաջվա նման,&lt;br/&gt;
Հարբած սֆաթով գոռում անդադար․&lt;br/&gt; 
«Իմ կրծքին կարմիր մի շքանշան&lt;br/&gt;
Պետք է կպցնել քաջության համար»։&lt;br/&gt;
Ցրվել են հիմա ամպերը չարի...&lt;br/&gt;
Թեկուզ մեր կյանքը դրախտ չի դարձել,&lt;br/&gt;
Բայց դու, սիրելիս, մեզ այցի արի,&lt;br/&gt;
Մխիթարելու իմ օրերը ծեր»։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհին եմ նորից ես ահա,&lt;br/&gt;
Հուլիսյան գիշերն իր մեգն է փռել,&lt;br/&gt;
Սլանում է կառքն իմ աղմկարար&lt;br/&gt;
Ու գիշերվա մեջ չի ուզում լռել։&lt;br/&gt;
Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Դաշտային քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսինն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
Ջրհորներ ահա ու զանգակատուն,&lt;br/&gt;
Եվ ահա, ահա ցանկապատը հին...&lt;br/&gt;
Իմ սիրտը այնպես արագ է զարկում,&lt;br/&gt;
Ինչպես այն հեռո՜ւ, հեռո՜ւ օրերին։&lt;br/&gt;

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել․&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս,&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել,&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, ա՛յ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր։&lt;br/&gt;
Սերգեյ, հոգյակս, ականջ արա դեռ...&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դու էլ տարիքով արդեն ծերուկ ես,&lt;br/&gt;
Սպասիր հիմա, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Մի փոքրիկ նվեր պիտի տամ ես քեզ»։&lt;br/&gt;
«Նվե՞ր»․․․&lt;br/&gt;
«Չէ, չէ,&lt;br/&gt;
Մի հասարակ նամակ...&lt;br/&gt;
Բայց, աղավնյակս, մի շտապիր դու...&lt;br/&gt;
Վաղուց է արդեն, երկար ժամանակ,&lt;br/&gt;
Ինչ փոստից բերել ու գցել եմ տուն»։&lt;br/&gt;
Բացում եմ, կարդում․․․ Դե նա է, էլ ո՞վ,&lt;br/&gt;
Ուրիշ որտեղի՞ց էլ պիտի լինի...&lt;br/&gt;
Գրված է անփույթ մի ձեռագրով,&lt;br/&gt;
Ծրարի վրա լոնդոնյան կնիք։&lt;br/&gt;

«Կենդանի՞ եք դուք... Ես ուրախ եմ շատ,&lt;br/&gt;
Ես էլ ձեզ նման ապրում եմ ու կամ...&lt;br/&gt;
Ու երազներում մի հին ցանկապատ&lt;br/&gt;
Ու ձեզ եմ տեսնում ես ամեն անգամ:&lt;br/&gt;
Ես ձեզնից հիմա հեռու եմ այնպես,&lt;br/&gt;
Ռուսիայում գարուն ու ապրիլ է տաք,&lt;br/&gt;
Եղևնուտին ու կեչուտին այն հեզ&lt;br/&gt;
Մշուշի քողն է իջել կապուտակ․․․&lt;br/&gt;
Ու հիմա, երբ ես թղթին եմ հանձնում&lt;br/&gt;
Խոսքերն այս, լեցուն տխրությամբ խորին,&lt;br/&gt;
Ջաղացպանի հետ անտառի խորքում&lt;br/&gt;
Ականջ եք դնում դուք ցախաքլորին։&lt;br/&gt;
Նավահանգիստ եմ գնում ես հաճախ&lt;br/&gt;
Եվ նավերի մեջ այնքան ու այնքան,&lt;br/&gt;
Ոչ այն է վախով, ոչ այն է ուրախ,&lt;br/&gt;
Նայում դրոշին ձեր սովետական։&lt;br/&gt;
Իմ ճանապարհը որոշ է ու պարզ...&lt;br/&gt;
Նորոգ ուժեր են ձեր երկրում եռում,&lt;br/&gt;
Բայց դուք ինձ համար սիրելի եք հար,&lt;br/&gt;
Որպես հայրենիք ու որպես գարուն»...&lt;br/&gt;

Նամակն իսկական նամակ է։&lt;br/&gt;
Բնավ&lt;br/&gt;
Ես չէի գրի այդպիսի նամակ...&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած առաջվա նման&lt;br/&gt;
Գիշերելու եմ գնում ես մարագ:&lt;br/&gt;
Գնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց․ «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրեր հեռավոր և օրեր քնքուշ,&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել...&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրեք մենք այդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Նշանակում է&lt;br/&gt;
Մեզ էլ են սիրել...&lt;br/&gt;

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Եսենինի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15887</id>
      <timestamp>2013-07-20T19:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="44254">[[Պատկեր:Sergey Yesenin.jpg|250px|thumb|]]

[[Սերգեյ Եսենին]]ի «Աննա Սնեգինա» պոեմը [[Վահագն Դավթյան]]ի թարգմանությամբ։ Նյութը թվայնացրել և տրամադրել է Արմեն Բադալյանը:

= Աննա Սնեգինա =

'''1'''

«Մեր գյուղն, ուրեմն, Ռադովոն է դա,&lt;br/&gt;
Մոտ երկու հարյուր ծուխ կա նրանում,&lt;br/&gt;
Եվ ով գալիս է այստեղ, հավատա,&lt;br/&gt;
Մեր բնությունը շատ է հավանում։&lt;br/&gt;
Հարուստ ենք ջրով և ունենք հանդեր,&lt;br/&gt;
Անտառներ ունենք, խոտհարք ու արոտ...&lt;br/&gt;
Եվ ուր նայում ես՝ այստեղ ու այնտեղ&lt;br/&gt;
Բարդենիներ են շարված իրար մոտ։&lt;br/&gt;

Լուրջ բաների մեջ չենք մտնում մենք շատ,&lt;br/&gt;
Գոհ ենք մեր բախտից և շնորհակալ,&lt;br/&gt;
Տնակներ ունենք մենք թիթեղապատ,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի բակ, այգի ու կալ։&lt;br/&gt;
Փեղկերն են ներկված քաղաքավարի,&lt;br/&gt;
Տոներին ունենք թե կվաս, թե միս.&lt;br/&gt;
Զուր չէ, որ առաջ մեծը գավառի&lt;br/&gt;
Շատ հաճախակի մեզ հյուր էր գալիս։&lt;br/&gt;

Հարկը ավել ենք միշտ ժամանակին,&lt;br/&gt;
Բայց տանուտերը չար ու անօրեն&lt;br/&gt;
Ավելացնում էր միշտ էլ մեր հարկին&lt;br/&gt;
Մի չափ ալյուր ու մի չափ էլ ցորեն։&lt;br/&gt;
Ու մենք էլ, որ չար փորձանքի չգանք,&lt;br/&gt;
Նրա ուզածը տվել ենք արագ,&lt;br/&gt;
Իշխանություն են քանի որ նրանք,&lt;br/&gt;
Դե, ժողովուրդ ենք մենք էլ հասարակ։&lt;br/&gt;

Բայց չար են մարդիկ, առանց երկյուղի,&lt;br/&gt;
Շատերի աչքը ժանիք է ասես...&lt;br/&gt;
Ու մուժիկները հարևան գյուղի&lt;br/&gt;
Խեթ էին նայում մեր գյուղին ու մեզ։&lt;br/&gt;
Սրանց ապրուստը աղքատ էր ու չոր,&lt;br/&gt;
Համարյա ամբողջ այդ գյուղը ուներ&lt;br/&gt;
Միայն մի մաշված, մի փայտե արոր,&lt;br/&gt;
Մի երկու հատ էլ սատկած յաբուներ։&lt;br/&gt;

Դե, էլ ինչ ապրուստ ու առատություն,&lt;br/&gt;
Միայն թե հոգիդ չգնա ձեռից։&lt;br/&gt;
Նրանք էլ հաճախ մեզանից թաքուն&lt;br/&gt;
Փայտ էին կտրում մեր անտառներից։&lt;br/&gt;
Մի անգամ նրանց բռնեցինք տեղում,&lt;br/&gt;
Նրանք մեզ կացնով, դե մենք էլ նրանց.&lt;br/&gt;
Պողպատն այնպես էր զնգում ու շողում,&lt;br/&gt;
Որ դողդողում էր մարդ տեղում կանգնած։&lt;br/&gt;

Արյունի հոտ էր այդ կռվից գալիս,&lt;br/&gt;
Ու հանկարծ մեղքով թե մեր, թե նրանց,&lt;br/&gt;
Մեկն իր կացինով այնպես է տալիս,&lt;br/&gt;
Որ տանուտերը ընկնում է մեռած։&lt;br/&gt;
Ու մենք ժողովում մեր այս գյուղական&lt;br/&gt;
Ընթացք տվեցինք մի օր այդ գործին։&lt;br/&gt;
Դատեցին։ Հետո շղթայի զարկած&lt;br/&gt;
Մի տասը հոգու Սիբիր ղրկեցին,&lt;br/&gt;
Մեր գործն էլ լավ չի դրանից հետո,&lt;br/&gt;
Բախտը իր բարին էլ չի ուղարկում,&lt;br/&gt;
Երեք տարի է այսպես, որ հերթով&lt;br/&gt;
Չոռն ու հրդեհն են մեր գյուղին զարկում»։&lt;br/&gt;

Կառապանն անվերջ պատմում էր այսպես,&lt;br/&gt;
Կարճելով ընթացքն իմ ճանապարհի...&lt;br/&gt;
Մեր հայրենական վայրերն էի ես&lt;br/&gt;
Հանգստանալու գնում այդ տարի։&lt;br/&gt;
Պատերազմը չար կերել էր հոգիս...&lt;br/&gt;
Շահերի համար ինչ-որ օտարի,&lt;br/&gt;
Պետք է խփեի եղբորս կրծքին,&lt;br/&gt;
Գնդակը նրա սրտի մեջ տայի։&lt;br/&gt;
Հասկացա, որ ես խաղալիք եմ լոկ,&lt;br/&gt;
Մինչ թիկունքում են հարուստ ու ջոջեր։&lt;br/&gt;
Ու թնդաանոթին հրաժեշտ տալով,&lt;br/&gt;
Վճռեցի երգի սուրը լոկ ճոճել։&lt;br/&gt;
Ես հրացանս նետեցի մի կողմ։&lt;br/&gt;
Փողով ինձ մի կեղծ փաստաթուղթ տվին։&lt;br/&gt;
Ահա այդպիսի ճարպիկ գործարքով&lt;br/&gt;
Ընդառլաջ ելա 17 թվին։&lt;br/&gt;

Ազատությունը պոռթկաց մոլեգին։&lt;br/&gt;
Վարդագույն ու գարշ հրի մեջ սակայն,&lt;br/&gt;
Կերենսկին, հեծած սպիտակ իր ձին,&lt;br/&gt;
Դարձել էր երկրում տեր ու տիրական։&lt;br/&gt;
Կռիվը «մինչ վերջ», «մինչև հաղթանակ»:—&lt;br/&gt;
Ու շինել հագած գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Այդ իշխողների ոհմակն հացկատակ&lt;br/&gt;
Մատնում էր հրին ու մատնում սրին։&lt;br/&gt;
Բայց ես չմտա հրացանի տակ։&lt;br/&gt;
Ունկնդիր կռվի ահեղ շառաչին,&lt;br/&gt;
Ի հայտ բերեցի մի ուրիշ սխրանք՝&lt;br/&gt;
Ես դասալիքը դարձա աոաջին։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Իրիկվա քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսնյակն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
«Ահա Ռադովոն, հենց մեր գյուղն է սա»,—&lt;br/&gt;
Ասաց ու իջավ&lt;br/&gt;
Կառապանր վար,—&lt;br/&gt;
«Տեսար, թե ինչքան արագ տեղ հասա,&lt;br/&gt;
Կոտորելով ձիուս խասյաթը հիմար։&lt;br/&gt;
Դե, խնդրեմ հիմա ինձ տվեք «նաչայ»&lt;br/&gt;
Ջաղա՞ցն եք ուզում...&lt;br/&gt;
Հենց էն է, որ կա,&lt;br/&gt;
Այսպիսի երկար մի ճամփի համար&lt;br/&gt;
Շատ, չեմ պահանջում, աստված է վկա»։&lt;br/&gt;
. . . . . .&lt;br/&gt;
Սի քառասուննոց եմ տալիս ես նրան։&lt;br/&gt;
«Քի՜չ է»...&lt;br/&gt;
Տալիս եմ։&lt;br/&gt;
«Էլի եք տալու»...&lt;br/&gt;
Ինչ գարշելին է այս ջահել տղան,&lt;br/&gt;
Այս ջահել տղան երեսուն տարու։&lt;br/&gt;
«Ի՞նչ է,&lt;br/&gt;
Ծախե՞լ ես խիղճդ սատանին,&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ես ինձնից պլոկում այդքան»։&lt;br/&gt;
Ու պատասխան է ցմփորն ինձ տալիս.&lt;br/&gt;
«Վարսակն այս տարի թանկ է բավական։—&lt;br/&gt;
Տվեք ինձ էլի, դե էդպես, մի տաս&lt;br/&gt;
Կամ, լավ, վեցով էլ ես գոհ կմնամ,&lt;br/&gt;
Ու գինետանը կխմեմ մի թաս&lt;br/&gt;
Հանուն ձեր պատվի ու առողջության»...&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել...&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, այ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր»։...&lt;br/&gt;

Ապրիլին մրսել դժվար է մի քիչ,&lt;br/&gt;
Այն էլ ամսվա վերջին օրերին...&lt;br/&gt;
Երեկոն այնպես խոհուն էր ու ջինջ&lt;br/&gt;
Ինչպես ընկերոջ ժպիտը լռին։&lt;br/&gt;
Ջրաղացպանը այնպես է գրկում,&lt;br/&gt;
Որ արջն էլ ցավից կարող է ոռնալ։&lt;br/&gt;
Բայց վատ պահերին միշտ լավ է կյանքում&lt;br/&gt;
Բարեկամներ ու ընկեր ունենալ...&lt;br/&gt;
«Երկա՞ր կմնաս»...&lt;br/&gt;
«Այդպես, մի տարի»։&lt;br/&gt;
«Դե, բարեկամս, քեֆ արա կարգին,&lt;br/&gt;
Ամառը պտուղն ու սունկն անտառի&lt;br/&gt;
Ծով է, թե կուզես Մոսկվա ուղարկիր։&lt;br/&gt;
Որսն էլ, եղբայրս, առատ է այնպես,&lt;br/&gt;
Որ ինքն իրեն է գնդակիդ գալիս...&lt;br/&gt;
Մտածիր միայն,&lt;br/&gt;
Չորս տարի է քեզ&lt;br/&gt;
Մենք չէինք տեսել։ Սերգեյ, սիրելիս...»։&lt;br/&gt;

. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;
. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;

Զրույցն ավարտվեց...&lt;br/&gt;
Մենք պատշաճորեն&lt;br/&gt;
Ողջ ինքնաեռը պարպեցինք արագ,&lt;br/&gt;
Առաջվա նման ահա ես նորեն&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած գնում եմ մարագ։&lt;br/&gt;
Անցնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց. «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրե՜ր հեռավոր և օրե՜ր քնքուշ...&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել,&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրել մենք սյդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Ու սակայն, ավա՜ղ, մեզ քիչ են սիրել։&lt;br/&gt;


'''2'''

«Էլ ինչ, Սերգուշա, վեր կաց ու արի,&lt;br/&gt;
Չի էլ բարձրացել արեգակը դեռ,&lt;br/&gt;
Բայց պառավն արդեն քաղցր ու հյութալի&lt;br/&gt;
Բլիթ է թխել քո ազիզ խաթեր։&lt;br/&gt;
Ես էլ, անգինս, դնում եմ հիմա&lt;br/&gt;
Կալվածատիրոջ՝ Սնեգինայի մոտ։&lt;br/&gt;
Ի՜նչ կտցարներ եմ ես նրանց համար&lt;br/&gt;
Խփել անտառում երեկ առավոտ»։&lt;br/&gt;

Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն, կյանքի այգաբաց...&lt;br/&gt;
Ես վեր եմ կենում, հագնվում, գնում,&lt;br/&gt;
Խնձորիներից ճերմակ ու ծաղկած&lt;br/&gt;
Կարծես մի թեթև ծուխ է բարձրանում։&lt;br/&gt;
Եվ մտածում եմ՝&lt;br/&gt;
Ինչ լավ են, ազնիվ&lt;br/&gt;
Այս հողն ու մարդը&lt;br/&gt;
Այս երկնքի տակ.&lt;br/&gt;
Բայց քանիսները չար պատերազմից&lt;br/&gt;
Դարձել են հիմա հաշմ ու այլանդակ։&lt;br/&gt;
Եվ քանիսներն են հողի տակ լռում,&lt;br/&gt;
Եվ քանիսները դեռ պիտի լռեն...&lt;br/&gt;
Եվ իմ այտերին ու ծնոտներում&lt;br/&gt;
Մի դող եմ զգում ես համառորեն։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, ո՛չ,&lt;br/&gt;
Ես երբեք չեմ գնա այնտեղ,&lt;br/&gt;
Որ ինչ-որ մարդիկ զազրելի ու գորշ,&lt;br/&gt;
Խեղանդամ դարձած զինվորին նետեն&lt;br/&gt;
Մի քանի մաշված պղնձե գռոշ։&lt;br/&gt;

«Դե,, իմ պառավս, բարի լուսաբաց.&lt;br/&gt;
Ինչպես տեսնում եմ ծերացել ես քիչ»։&lt;br/&gt;
Պատասխանում է նա հազը զսպած.&lt;br/&gt;
«Աշխատանքից է դա, աշխատանքից։&lt;br/&gt;
Հիմա մենք չունենք հանգիստ ու դադար,&lt;br/&gt;
Մեր քրտինքով է ամեն ինչ բուրում,&lt;br/&gt;
Կռիվ է, որդիս, կռիվ անդադար,&lt;br/&gt;
Գյուղը գյուղի դեմ ատամ է սրում։&lt;br/&gt;
Ամեն օր այստեղ լուրեր են գալիս,&lt;br/&gt;
Անցորդ մարդիկ են լուրերն այդ բերում,&lt;br/&gt;
Մեկ կրիուշանցիք մերոնց են տալիս,&lt;br/&gt;
Մեկ էլ մերոնք են նրանց կոտորում։&lt;br/&gt;
Իսկ դա ասել է անիշխանություն,&lt;br/&gt;
Ցարին գցեցին, ու տեսար, որդի,&lt;br/&gt;
Ամեն տեսակ ցավ ու դժբախտություն&lt;br/&gt;
Թափվեց խեղճ գլխին մեր ժողովրդի։&lt;br/&gt;
Չգիտես ինչու բանտը բաց արին,&lt;br/&gt;
Չարագործներին բաց թողին բանտից,&lt;br/&gt;
Ու հիմա այնտեղ՝ մեծ ճանապարհին&lt;br/&gt;
Չկա դրանցից դադար ու հանգիստ։&lt;br/&gt;
Այ, վերցրու թեկուզ դու կրիուշանցոց,&lt;br/&gt;
Պետք է, որ դրանք փտեին բանտում,&lt;br/&gt;
Սակայն այդ մարդիկ գող ու չարագործ&lt;br/&gt;
Հիմա ազատվել ու եկել են տուն։&lt;br/&gt;
Մի Պրոն Օգլոբլին ունեն այդ գյուղում,&lt;br/&gt;
Սրիկա մի մարդ, կոպիտ, կռվարար,&lt;br/&gt;
Նա բոլորի դեմ ատամ է սրում&lt;br/&gt;
Ու շաբաթներով հարբում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի երեք տարի սրանից առաջ,&lt;br/&gt;
Դրանք ու մերոնք երբ կռիվ արին,&lt;br/&gt;
Այդ Օգլոբլինը կացինը առած,&lt;br/&gt;
Խփեց, սպանեց մեր տանուտերին։&lt;br/&gt;
Հիմա այդպիսիք բյուր են ու հազար&lt;br/&gt;
Իրենց գարշելի վարքով ու գործով...&lt;br/&gt;
Ռուսիա, մեր Ռուսիա, մինչև ո՜ւր հասար,&lt;br/&gt;
Կորար դու, կորար, մայր մեր սնուցող»:&lt;br/&gt;
Կառապանին եմ հիշում ես նորեն&lt;br/&gt;
Եվ, գավազանս ու գլխարկս առած,&lt;br/&gt;
Գյուղ եմ շտապում, որ մտերմորեն&lt;br/&gt;
Բարևի թեքվեմ գյուղացոց առաջ։&lt;br/&gt;


Ձգվում է ահա ճամփա մի բարակ...&lt;br/&gt;
Ու տեսնում եմ ես, որ թաց խոպանով&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանն է արշավում արագ&lt;br/&gt;
Ու ինձ է կանչում խնդագին ձայնով։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր&lt;br/&gt;
Բան եմ ասելու, սպասիր մի քիչ․․․&lt;br/&gt;
Մի այս սանձերը ուղղեմ հալա դեռ,&lt;br/&gt;
Որ հետո կարգով պատմեմ ամեն ինչ։&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ինձ ոչինչ չասիր առավոտ...&lt;br/&gt;
Ես Սնեգինային՝ թե այսպես ահա,&lt;br/&gt;
Քաղաքից եկել ու հյուր է ինձ մոտ&lt;br/&gt;
Մի զվարճալի, մի ջահել տղա։&lt;br/&gt;
(Օ՜, նա իմ հանդեպ շատ լավ է հակված,&lt;br/&gt;
Տասը տարի է ծանոթ եմ հետը),&lt;br/&gt;
Իսկ նրա դուստրը՝ Աննան պսակված&lt;br/&gt;
Հարցրեց.&lt;br/&gt;
— Այդ նա՞ է արդյոք, պոետը՞․․․&lt;br/&gt;
— Նա է,— ասացի,– հենց նա է, էլ ո՞վ․․․&lt;br/&gt;
— Շե՞կ է...&lt;br/&gt;
— Իհարկե շեկ է,— ասացի։&lt;br/&gt;
— Կապուտաչյա՞ է, գանգուր մազերո՞վ...&lt;br/&gt;
— Ուրախ պարոն է դրանից բացի...&lt;br/&gt;
— Ե՞րբ է նա եկել...&lt;br/&gt;
— Վաղուց չէ, երեկ․․․&lt;br/&gt;
— Ախ, մայրիկ, գիտե՞ս։&lt;br/&gt;
Այդ նա է, այդ նա,&lt;br/&gt;
Որ այնպես քնքուշ ու զվարճորեն&lt;br/&gt;
Սիրահարված էր ինձ մի ժամանակ։&lt;br/&gt;
Համեստ տղա էր,&lt;br/&gt;
Հեզ ու լռակյաց...&lt;br/&gt;
Իսկ հիմա...&lt;br/&gt;
Գնա ու նայիր նրան...&lt;br/&gt;
Գրող է դարձել․․․&lt;br/&gt; 
Հայտնի, հռչակված...&lt;br/&gt;
Առանց խնդրանքի չի գա տեսության»։

Ու ջաղացպանը հպարտ ժպտալով,&lt;br/&gt;
Աչքն է կկոցում խորամանկաբար,&lt;br/&gt;
«Դե, մինչև ճաշը քեզ մնաս բարով,&lt;br/&gt;
Մի քիչ էլ հետո կպատմեմ, եղբայր»։

Ես քայլում էի դեպի Կրիուշի&lt;br/&gt;
Ու գավազանով կանաչը հնձում,&lt;br/&gt;
Զարթնեց իմ հոգին այդ հեռու հուշից,&lt;br/&gt;
Ու ոչինչ, ոչինչ սիրտս չէր ցնցում։&lt;br/&gt;
Հոսում էր շուրջս հովը բուրավետ,&lt;br/&gt;
Ու մտքերիս մեջ մշուշ էր խաղաղ․․․&lt;br/&gt;
Հիմա զինվորի սիրուն կնկա հետ&lt;br/&gt;
Պետք է սկսել մի լավ սիրախաղ։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ահա և գյուղը։&lt;br/&gt;
Չորս տարի է, ինչ&lt;br/&gt;
Ես չէի տեսել տանիքներն այս հին...&lt;br/&gt;
Գարնան առավոտն արևոտ ու ջինջ&lt;br/&gt;
Սիրենի գույն է փռել դաշտերին։&lt;br/&gt;

Շան հաչոց չկա։ Երևի գյուղը&lt;br/&gt;
Այլևս չունի պահպանելու բան,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի իր փտած հյուղը&lt;br/&gt;
Ու այդ հյուղի մեջ մի հին վառարան:&lt;br/&gt;
Նայում եմ ահա։&lt;br/&gt;
Պրոնենց բակում&lt;br/&gt;
Խոսք ու աղմուկ է գյուղացիների,&lt;br/&gt;
Նոր օրենքներն են նրանք քննարկում&lt;br/&gt;
Ու նոր գներր հացի, տավարի։&lt;br/&gt;
«Բարև ձեզ, բարև»։&lt;br/&gt;
«Ա, որսո՞րդն է դա,&lt;br/&gt;
Բարև քեզ, բարև,&lt;br/&gt;
Նստիր, բարեկամ,&lt;br/&gt;
Մեկ է, անգործ ես, եկ ականջ արա,&lt;br/&gt;
Թե ինչ է խոսում խալխը գեղական։&lt;br/&gt;
Պատմի մի տեսնենք ի՞նչ կա Պիտերում։&lt;br/&gt;
Ծանոթ կլինես մինիստրներին,&lt;br/&gt;
Անիծած հոգի, մանուկ օրերում&lt;br/&gt;
Քեզ զուր չի կրթել քո կուլակ քեռին։&lt;br/&gt;
Բայց դե քեզ էլի չենք հանդիմանում,&lt;br/&gt;
Դու մերն ես, մուժիկ, ծնունդ ես գյուղի,&lt;br/&gt;
Քո փառքով շատ էլ չես հպարտանում,&lt;br/&gt;
Ու գիտենք, սիրտդ նրանց չես ձախի։&lt;br/&gt;
Դու մեր նկատմամբ ուշադիր էիր,&lt;br/&gt;
Ու հոգիդ մեր դեմ միշտ բաց էր այնքան․․․&lt;br/&gt;
Ասա մի.&lt;br/&gt;
Կտա՞ն գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի հողն աղայական։&lt;br/&gt;
Գորգոռում են, թե՝&lt;br/&gt;
Հոգին ձեռ չտաք,&lt;br/&gt;
Իբր թե դրա ժամը չի հասել․․․&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ենք հապա գնդակների տակ&lt;br/&gt;
Կործանում մենք մեզ, կարո՞ղ են ասել»։&lt;br/&gt;
Եվ ամեն մեկը ժպիտով տխուր&lt;br/&gt;
Նայում է դեմքիս ու հարցում անում,&lt;br/&gt;
Իսկ ես կքել եմ մտքերի տակ լուռ&lt;br/&gt;
Ու պքատասխանել չեմ կարողանում։&lt;br/&gt;
Աստիճանները ճռնչում էին,&lt;br/&gt;
Բայց խլացնելով հանկարծ աղմուկը,&lt;br/&gt;
Հարցրին․&lt;br/&gt;
«Ասա մեզ—&lt;br/&gt;
Ո՞վ է Լենինը»։&lt;br/&gt;
Եվ ես ասացի՝ «Լենինը— դուք եք»։


'''3'''

Եվ սողում էին լուրերը համառ,&lt;br/&gt;
Որոշում էին մարդիկ ու դատում...&lt;br/&gt;
Եվ այդ լուրերից պառավս ինձ համար&lt;br/&gt;
Դեսից ու դենից շատ էր հայթայթում։&lt;br/&gt;

Մի անգամ որսից վերադառնալով&lt;br/&gt;
Ուզեցի մի քիչ պառկել ու ննջել․․․&lt;br/&gt;
Եվ սակայն հանկարծ ճահճի շունչը գոլ&lt;br/&gt;
Սկսեց ամբողջ մարմինս ցնցել։&lt;br/&gt;
Ես դողում էի, ասես տենդահար,&lt;br/&gt;
Ջերմն ինձ բռնում էր ու բաց չէր թողնում,&lt;br/&gt;
Եվ այդպես ահա չորս օր անդադար&lt;br/&gt;
Տառապում էի ես իմ անկողնում։&lt;br/&gt;
Դարձել էր ծերուկն իմ խելացնոր,&lt;br/&gt;
Գնաց&lt;br/&gt;
Ու բերեց նա ինչ-որ մեկին...&lt;br/&gt;
Ես տեսնում էի լոկ ճերմակ մի շոր&lt;br/&gt;
Ու մեկ էլ ինչ-որ վեր ցցված մի քիթ...&lt;br/&gt;
Հետո ես մի քիչ լավ էի արդեն,&lt;br/&gt;
Ջերմը դադարեց, դողը մեղմացավ,&lt;br/&gt;
Հինոերորդ օրը երեկոյան դեմ&lt;br/&gt;
Մրսածությունս լիովին անցավ։&lt;br/&gt;
Ելա։&lt;br/&gt;
Նոր էի գրել հատակին&lt;br/&gt;
Եմ ոտքերը դեռ թույլ ու դողդոջուն,&lt;br/&gt;
Լսեցի մեկի ձայնը խնդագին.&lt;br/&gt;
«Ա... իմ սիրելիս,&lt;br/&gt;
Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն։&lt;br/&gt;
Վաղուց է ես ձեզ չեմ տեսել, անգին,&lt;br/&gt;
Մանկության օրերն անցել են հավետ,&lt;br/&gt;
Հիմա դարձել եմ ես լուրջ մի տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ դուք հռչակված ու հայտնի պոետ։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դե, նստենք։&lt;br/&gt;
Անցա՞վ ձեր տենդը իսպառ...&lt;br/&gt;
Որքա՜ն փոխված եք, նման չեք հնին,&lt;br/&gt;
Ես հառաչեցի նույնիսկ գաղտնաբար,&lt;br/&gt;
Երբ ձեռք տվի ձեզ՝ ձեր հիվանդ պահին։&lt;br/&gt;
Կյանքը տարածն իր էլ ետ չի բերում,&lt;br/&gt;
Օրերը հոսում, անցնում են անհետ...&lt;br/&gt;
Ես մի ժամանակ շատ էի սիրում&lt;br/&gt;
Այգու դռան մոտ լուռ նստել ձեզ հետ։&lt;br/&gt;
Երազում էինք մենք անուն ու փառք․․․&lt;br/&gt;
Եվ դուք խփեցիք ուղիղ նշանին,&lt;br/&gt;
Իսկ ինձ ստիպեց մի ջահել սպա,&lt;br/&gt;
Որ ես մոռանամ հավետ այդ մասին»։

'''* * *'''

Ես լսում էի նրան, ակամա,&lt;br/&gt;
Եվ դիտում էի դեմքը երազուն&lt;br/&gt;
Եվ ուզում ասել Դե բավ է, հիմա&lt;br/&gt;
եկեք որոնենք մի ուրիշ լեզու։&lt;br/&gt;

Եվ սակայն ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, չգիտեմ,&lt;br/&gt;
Ասացի նրան հուզված ու անկապ.&lt;br/&gt;
«Այո, ա՛խ, այո․․․&lt;br/&gt;
Հիշեցի արդեն, նստեցեք, խնդրեմ,&lt;br/&gt;
Ուրախ եմ անչափ...&lt;br/&gt;
Ես ձեզ մի քանի&lt;br/&gt;
Երգեր կկարդամ&lt;br/&gt;
Ռուսիայի մասին գինետնային,&lt;br/&gt;
Պարզ են այդ երգերն, ամուր են սարքած&lt;br/&gt;
Եվ գնչուական թախիծով են լի»։&lt;br/&gt;
«Սերգեյ,&lt;br/&gt;
Ա՛խ, վատն եք, վատն եք դուք որքան,&lt;br/&gt;
Ցավում եմ այնպես&lt;br/&gt;
Ու ձեզ ափսոսում,&lt;br/&gt;
Որ կռիվների մասին ձեր հարբած&lt;br/&gt;
Ամբողջ երկիրն է ծայրեծայր խոսում։&lt;br/&gt;
Ասացեք ի՞նչ է ձեզ հետ պատահել»․․․&lt;br/&gt;
«Չգիտեմ»։&lt;br/&gt;
«Իսկ ո՞վ պետք է իմանա»։&lt;br/&gt;
«Երևի մայրս ինձ աշխարհ է բերել&lt;br/&gt;
Մի աշնանային խոնավ Ժամանակ...»։&lt;br/&gt;
«Կատակասերն եք»։&lt;br/&gt;
«Դուք նույնպես, Աննա»։&lt;br/&gt;
«Սիրո՞ւմ եք արդյոք որևէ մեկին»...&lt;br/&gt;
«Ոչ»։&lt;br/&gt;
«Դե, առավել ափսոո ու ծանր է&lt;br/&gt;
Կործանել կյանքը այդպես դառնագին։&lt;br/&gt;
Ձեր դիմաց ճամփան պայծառ է այնպես...»&lt;br/&gt;

Մուժն էր խտանում դաշտերի վրա...&lt;br/&gt;
Չգիտեմ ինչու շոյում էի ես&lt;br/&gt;
Նրա ձեռնոցներն ու շալը նրա։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Լուսինն էր ժպտում միմոսի նման։&lt;br/&gt;
Եվ թեկուզ արդեն առաջվանը չեմ,&lt;br/&gt;
Բայց սիրտս, սիրտս լի էր անսահման&lt;br/&gt;
Իմ պատանության խայտանքով այն ջերմ։&lt;br/&gt;
Մենք բաժանվեցինք վաղ առավոտյան&lt;br/&gt;
Աչքերի խաղով անհասկանալի․․․&lt;br/&gt;

Ամառվա մեջ կա հիասքանչ մի բան,&lt;br/&gt;
Որով մեր հոգին ու սիրտն էլ է լի․․․&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Իմ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Ա՛խ, ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Ինձ խելքահան է անում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի քաշքշուկ է սարքել անբանը&lt;br/&gt;
Ու վազվզում է որպես փոստատար։&lt;br/&gt;
Մի երկտող բերեց նա այսօր նորից,&lt;br/&gt;
Ասես սեր հայտնի մեկը այդ գրով.&lt;br/&gt;
«Եկեք։&lt;br/&gt;
Ամենից մոտիկն եք դուք ինձ։&lt;br/&gt;
Չեղ անկեղծ սիրող՝&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոն»։&lt;br/&gt;
Գնամ եմ։&lt;br/&gt;
Հասա ահա Կրիուշի։&lt;br/&gt;
Պրոնն է կանգնած դարբասի մոտ հին,&lt;br/&gt;
Հարբած գոռում է...&lt;br/&gt;
Դուրս զալով ուժից&lt;br/&gt;
Հայհոյում աղքատ գյուղացիներին.&lt;br/&gt;
«Է՛յ, ողորմելի&lt;br/&gt;
Ու չնչին դու լու․․․&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ...&lt;br/&gt;
Ու մեկից այսպես՝&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին մեզնից ուզելու&lt;br/&gt;
Քո կալվածքները դու տաս պիտի մեզ»։&lt;br/&gt;
Եվ հանկարծակի ինձ տեսած իր քով&lt;br/&gt;
Ու ցածրացնելով տոնը կռվասեր,&lt;br/&gt;
Ասաց նա անկեղծ վիրավորանքով․&lt;br/&gt; 
«Գյուղացիներին եփել է պետք դեռ»։&lt;br/&gt;
Հարցրի․&lt;br/&gt;
«Պրոշա, ինշո՞ւ ես կանչել»։&lt;br/&gt;
«Անշուշտ, ոչ վարի, ոչ էլ հնձելու։&lt;br/&gt;
Հիմա ձի գտնեմ, կգնանք այնտեղ...&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ․․․ Հող պահանջելու․․․»&lt;br/&gt;

Ահա մեզ համար բերին մի յաբու,&lt;br/&gt;
Լծափայտի մեջ կմախք է ասես,&lt;br/&gt;
Այդ ձին ուրիշին ձրի կտաս դու,&lt;br/&gt;
Միայն թե իզուր քեզ մոտ չպահես։&lt;br/&gt;
Ընթանում էինք մանր քայլերով,&lt;br/&gt;
Ծիծաղում էինք ու ջղայնանում,&lt;br/&gt;
Երբ անցնում էինք մենք դիք վայրերով,&lt;br/&gt;
Ինքներս էինք մեր սայլակը տանում։&lt;br/&gt;

Տեղ հասանք։&lt;br/&gt;
Տունր իր կիսահարկով&lt;br/&gt;
Ճակատի կողմից նստել է մի քիչ․&lt;br/&gt;
Այնպես քնքշորեն բուրում էր ծաղկով&lt;br/&gt;
Նրա հյուսածո ցանկապատը ցից։&lt;br/&gt;
Իջանք։&lt;br/&gt;
Մոտեցանք ահա տերրասին,&lt;br/&gt;
Փոշոտ շորերս ենք փոթով թափ տալիս,&lt;br/&gt;
Ու ինչ-որ մեկի վախճանի մասին&lt;br/&gt;
Խոսակցություն է սենյակից գալիս։&lt;br/&gt;
«Էլ օգուտ չունի, ի՞նչ ես հեծեծում,&lt;br/&gt;
Նա արդեն սառած դիակ է դարձել...&lt;br/&gt;
Ինչ-որ մեկն այնտեղ մեր դուռն է ծեծում.&lt;br/&gt;
Դու պուդրա քսիր․․․&lt;br/&gt;
Ես գնամ բացեմ․․․»։&lt;br/&gt;
Բացում է ահա մեր դեմ դուռը տան&lt;br/&gt;
Մի գիրամարմին ու տխուր տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ Պրոնն, առանց այլևայլության,&lt;br/&gt;
Հողն է պահանջում&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին։&lt;br/&gt;
«Դե տուր,—&lt;br/&gt;
Կրկնում է նա ձայնով իր խուլ,—&lt;br/&gt;
Ինչ է՝ պիտի գալ, ոտքդ համբուրե՞լ»․․․

Եվ ընդունում էր տիկինն այն տխուր&lt;br/&gt;
Այդ խոսքերն այնպես սառն ու անտարբեր։&lt;br/&gt;
Հետո կես խոսքից դեպի ինձ թեքվեց&lt;br/&gt;
Ու հարցում արավ&lt;br/&gt;
Դեմքով ահաբեկ․&lt;br/&gt;
«Դստերս մոտ եք երևի եկել,&lt;br/&gt;
Կհայտնեմ հիմա,&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ, նստեք»։&lt;br/&gt;

Ես պարզ հիշում եմ ճակատագրական,&lt;br/&gt;
Ծանր օրերի այն շղթան անվերջ։&lt;br/&gt;
Սակայն ինձ համար դժվար էր այնքան&lt;br/&gt;
Նայել Աննայի լուրթ աչքերի մեջ։&lt;br/&gt;
Ու ես հասկացա նրա վիշտն անել.&lt;br/&gt;
Ես ուզում էի լինել կարեկից․&lt;br/&gt;
«Ախ, սպանել են․․․&lt;br/&gt;
Բորյային սպանել,&lt;br/&gt;
Հեռու գնացեք,&lt;br/&gt;
Մենակ թողեք ինձ։&lt;br/&gt;
Օ՜, վախկոտ եք դուք ու ողորմելի,&lt;br/&gt;
Նա մեռավ...&lt;br/&gt;
Մինչ դուք մնացիք այստեղ․․․»։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, դա շատ շուտ է, չափից ավելի,&lt;br/&gt;
Ամեն մարդ չէ, որ կարող է մարսել,&lt;br/&gt;
Եվ ամաչելով այդ խիստ ապտակից,&lt;br/&gt;
Պրոնին թեքված, ասացի տրտում.&lt;br/&gt;
«Է՛հ, այսօր նրանք քեֆ չունեն մի քիչ,&lt;br/&gt;
Մի վեր կաց, Պրոն, գնանք գինետուն»։&lt;br/&gt;

'''4'''

Ես ողջ ամառը որս արի անվերջ,&lt;br/&gt;
Մոռացա նրա դեմքը դյութական։&lt;br/&gt;
Վիրավորանքն իմ&lt;br/&gt;
Ճահիճների մեջ&lt;br/&gt;
Սգալով թաղեց կացարը լալկան։&lt;br/&gt;

Աղքատ է այնքան հայրենիքն իմ հեզ&lt;br/&gt;
Իր անտառների ծաղկով ու հյութով․&lt;br/&gt;
Եվ կարճ է նրա ամառը այնպես,&lt;br/&gt;
Ինչպես մայիսյան գիշերը դյութող։&lt;br/&gt;
Ալ է առավոտն ու ավելի ցուրտ,&lt;br/&gt;
Ներքև է իջնում մշուշը ծավի։&lt;br/&gt;
Եվ տերևաթափ անտառում թավուտ&lt;br/&gt;
Զիլ երգն է հնչում երաշտահավի։&lt;br/&gt;
Ժպտում է անվերջ իմ ջաղացպանը,&lt;br/&gt;
Հոգին լեցուն է ինչ-որ խնդությամբ.&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, հիմա լավ է մեր բանը,&lt;br/&gt;
Նապաստակների հախիցը կգանք»։&lt;br/&gt;
Ես որսի համար ուրախ եմ հարկավ,&lt;br/&gt;
Ձանձրույթ ու թախիծ էլ ինչո՞վ ցրես...&lt;br/&gt;
Այսօր երեկո Պրոնը եկավ&lt;br/&gt;
Ու ներս գլորվեց լուսնկայի պես։&lt;br/&gt;
«Եղբայրս, ցնծա՛,&lt;br/&gt;
Երջանկություն է,&lt;br/&gt;
Հասանք վերջապես սպասված օրին,&lt;br/&gt;
Եկավ մեր արդար իշխանությունը,&lt;br/&gt;
Մենք քամուն կտանք հիմա բոլորին։&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի մենք հենց էս ամառ&lt;br/&gt;
Մեր ձեոքն ենք առնում դաշտ, անտառ ու մարգ,&lt;br/&gt;
Սովետական է մեր Ռուսիան հիմա.&lt;br/&gt;
Լենինն է հիմա կոմիսարն ավագ։&lt;br/&gt;
Եղբայրս, տեսա՞ր,&lt;br/&gt;
Գործը ոնց եռաց,&lt;br/&gt;
Սա ուրիշ բան է, ուրիշ գործ է, չէ․․․&lt;br/&gt;
Ես խնդությունից հազիվ չմեռա,&lt;br/&gt;
Իսկ իմ եղբայրը վարտիքր թրջեց»։&lt;br/&gt;

Մի եղբայր ուներ Պրոնը՝ Լաբուտյան,&lt;br/&gt;
Ոնց որ ֆուրգոնի անիվն հինգերորդ,&lt;br/&gt;
Վտանգի ժամին, ժամին փորձության&lt;br/&gt;
Թե պարծենկոտ էր ու թե շատ վախկոտ։&lt;br/&gt;
Շաղակրատում էր։ երբեք չէր լռում,&lt;br/&gt;
Այդպիսիներին դուք էլ տեսած կաք,&lt;br/&gt;
Երկու մեդալ էր նա կրծքին կրում,&lt;br/&gt;
Ստացած կռվում այն ճապոնական։&lt;br/&gt;
Ու երբ մտնում էր նա միշտ գինետուն,&lt;br/&gt;
Ձգում էր ձայնով իր հարբեցողի․&lt;br/&gt;
«Լյաոյանի տակ հռչակված մարդուն&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ բաշխեք կես լիտր օղի»։&lt;br/&gt;
Հետո հարբում էր, ընկնում էր հալից,&lt;br/&gt;
Հուզվում էր, խոսում տաք ու բորբոքուն․․․&lt;br/&gt;
Նա Պորտ-Արտուրի համար էր լալիս&lt;br/&gt;
Եվ հարևանի ուսն արցունքոտում։&lt;br/&gt;
Գոռում էր.&lt;br/&gt;
«Պետյա՜,&lt;br/&gt;
Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Չասես հարբած եմ, իմ սիրտն է ցավում&lt;br/&gt;
Իմ խիզախությունն ու իմ սխրանքը&lt;br/&gt;
Լոկ Լյաոյանը գիտի աշխարհում»։&lt;br/&gt;
&lt;br/&gt;
Աչքի առաջ են մարդիկ այդպիսի,&lt;br/&gt;
Չեն էլ աշխատում ու ապրում են հեշտ․․․&lt;br/&gt;
Սովետի օրով, ինչ ասել կուզի,&lt;br/&gt;
Նա մեդալներն իր սնդուկում պահեց,&lt;br/&gt;
Սակայն չփոխվեց գոռ տեսքը նրա,&lt;br/&gt;
Նույն հպարտությամբ ծեր վետերանի&lt;br/&gt;
Խռպոտ խոսում էր բաժակի վրա&lt;br/&gt;
Նարչինսկի մասին ու Տուրուխանի։&lt;br/&gt;
«Այո, եղբայրս,&lt;br/&gt;
Եղանք վշտի մեջ,&lt;br/&gt;
Սակայն ոչ մի բան մեզ ահ չէր բերում...»&lt;br/&gt;

Ու մեդալները, մեդալներն անվերջ&lt;br/&gt;
Զրնգում էին նրա խոսքերում։&lt;br/&gt;
Խաղում էր եղբոր ներվերի հետ նա,&lt;br/&gt;
Եվ հայհոյում էր Պրոնը նրան,&lt;br/&gt;
Բայց առաջինը նա էր, որ գնաց&lt;br/&gt;
Վերգիր անելու տունն սնեգինյան։&lt;br/&gt;
Բռնագրավումը արվում է արագ․&lt;br/&gt;
«Նախ տուր, կպարզենք ողջը այնուհետ»։&lt;br/&gt;
Եվ կալվածքն ամբողջ քշեցին գավառ&lt;br/&gt;
Տիրուհիների ու տավարի հետ։&lt;br/&gt;

Իսկ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Տիրուհիներին բերեց իրենց տուն&lt;br/&gt;
Ու ստիպեց ինձ այդ ծեր անբանը,&lt;br/&gt;
Որ մտնեմ նրանց բախտի մեջ տրտում:&lt;br/&gt;
Նորից ինչ-որ բան հոգուս մեջ ծփաց,&lt;br/&gt;
Ու գիշերն ամբողջ, այն գիշերը ձիգ&lt;br/&gt;
Ես դիտում էի հոգսերից կորված&lt;br/&gt;
Նրա շուրթերը՝ նուրբ ու գեղեցիկ։&lt;br/&gt;

Հիշում եմ,&lt;br/&gt;
Նա ինձ ասում էր այսպես.&lt;br/&gt;
«Անիրավ եղա ձեր հանդեպ․․․ ներեք...&lt;br/&gt;
Ամուսնուս անչափ սիրում էի ես,&lt;br/&gt;
Հուշից ցավում է գլուխը իմ հեգ...&lt;br/&gt;
Բայց ձեզ կոպտեցի պատահմամբ ու զուր,&lt;br/&gt;
Դաժանությունն իմ եղավ, օ՜, ինձ դատ...&lt;br/&gt;
Կար այդ բանի մեջ գաղտնիք մի տխուր,&lt;br/&gt;
Որի անունը կիրք է հանցապարտ:&lt;br/&gt;
Ես կարող էի&lt;br/&gt;
Այս ամառ ձեզ հետ&lt;br/&gt;
Վայելել հրճվանք ու բախտ մի ուրիշ,&lt;br/&gt;
Դեն կնետեիք դուք ինձ այնուհետ&lt;br/&gt;
Որպես դատարկված ու անպետք մի շիշ․․․&lt;br/&gt;
Հենց դրա համար, ես այդ զգացի,&lt;br/&gt;
Պետք չէր հանդիպել ու շարունակել...&lt;br/&gt;
Կարող էի ես, դրանից բացի,&lt;br/&gt;
Վրդովել մորն իմ՝ հին հայացի տեր»։

Բայց ես զրույցը շուռ տվի իսկույն,&lt;br/&gt;
Նայելով նրա աչքերի մեջ ջինջ,&lt;br/&gt;
Նրա մարմինը բարակ ու ճկուն&lt;br/&gt;
Մեղմ օրորվելով, ետ գնաց մի քիչ։&lt;br/&gt;
«Ասացեք, Աննա,&lt;br/&gt;
Դուք շա՞տ եք ցավում&lt;br/&gt;
Ձեր կալվածքների կորստի համար»․․․&lt;br/&gt;
Ոչ մի բան չասաց ու իր տխրավուն&lt;br/&gt;
Հայացքը ղանդաղ խոնարհեց նա վար։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

«Նայեք,&lt;br/&gt;
Բացվում է արդեն օրը ջինջ,&lt;br/&gt;
Այգը ձյան վրա հրդեհ է մի ալ․․․&lt;br/&gt;
Դա ինչ-որ բան է հիշեցնում...&lt;br/&gt;
Բայց ի՞նչ․․․&lt;br/&gt;
Չեմ կարողանում հիմա հասկանալ։&lt;br/&gt;
Ա՛խ․․․ Հա՜...&lt;br/&gt;
Մանկության օրերին էր դա․․․&lt;br/&gt;
Ո՛չ աշնան․․ Ուրիշ մի այգ էր վառվում։&lt;br/&gt;
Միասին էինք մենք այգում նստած,&lt;br/&gt;
Ու ամեն մեկս՝ տասնվեց տարու»...&lt;br/&gt;

Հետո քնքշաբար նայելով նորեն,&lt;br/&gt;
Ձեռքը կարապի վզի պես թեքած,&lt;br/&gt;
Ասաց նա, կարծես թե անփութորեն.&lt;br/&gt;
«Քնելու ժամն է արդեն,&lt;br/&gt;
Բարեկամ»։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

Երեկոյան դեմ մեկնեցին նրանք։&lt;br/&gt;
Մեկնեցին,&lt;br/&gt;
Բայց ո՞ւր․․․&lt;br/&gt;
Չգիտեմ այդ ես․․․&lt;br/&gt;
Թե ուղենիշ կա դաշտի մեջ արձակ,&lt;br/&gt;
Դու չւսա հեշտությամբ ճամփան կգտնես:&lt;br/&gt;

Այդ դեպքերն արդեն ես լավ չեմ հիշում,&lt;br/&gt;
Չգիտեմ, Պրոնն ի՞նչ արեց արդյոք։&lt;br/&gt;
Պիտեր սլացա ես հենց այդ աշուն,&lt;br/&gt;
Ցրելու այնտեղ թախիձ ու մորմոք։&lt;br/&gt;


'''5'''

Օրեր խստաշունչ և ահեղ այնքան։&lt;br/&gt;
Մի՞թե բոլորն այդ կպատմես գանգիստ․․․&lt;br/&gt;
Պալատներն էին այն արքունական&lt;br/&gt;
Լսում զինվորի հայհոյանքը խիստ։&lt;br/&gt;

Է՜խ, կտրիճություն․․․&lt;br/&gt;
Դաշտեր ճաղկավառ․․․&lt;br/&gt;
Եվ իզուր չէ որ գյուղացիք կեղտոտ&lt;br/&gt;
Ռոյալի վրա՝ կովերի համար&lt;br/&gt;
Նվագում էին տամբովյան ֆոկստրոտ։&lt;br/&gt;
Կարտոֆիլի դեմ, վարսակի, հացի&lt;br/&gt;
Գրամոֆոններ էր մուժիկը ուզում&lt;br/&gt;
Ու կուշտ ծխելով «տոտիկը այծի»,&lt;br/&gt;
Իր համար նստած տանգո էր լսում։&lt;br/&gt;
Շահույթից ձեոքը շփում էր հանգիստ,&lt;br/&gt;
Ոչ մի տեսակ հարկ էլ սրտովը չէր&lt;br/&gt;
Գժված խորհում էր այն բանի մասին,&lt;br/&gt;
Որը ճոճվում էր ոտքերի միջև:&lt;br/&gt;

Եվ անցնում էին&lt;br/&gt;
Տարիներն այն տաք․․․&lt;br/&gt;
Գյուղացու բանը դժվար էր նորից։&lt;br/&gt;
Որքան ու որքան փտեց հողի տակ&lt;br/&gt;
Շշերում պահված Կերենսկու փողից։&lt;br/&gt;
Դու իմ աղավնյակ, դու մեր սնուցիչ...&lt;br/&gt;
Հողի, տավարի տեր է նա դառել,&lt;br/&gt;
Բայց հանուն մի զույգ հին հարյուրնոցի&lt;br/&gt;
Թույլ կտա իրեն մտրակով դաղել։&lt;br/&gt;

Դե, լավ,&lt;br/&gt;
Էլ բավ է հառաչել այսպես,&lt;br/&gt;
Պետք չեն էլ խոսքեր ու ծաղրուծանակ․․․&lt;br/&gt;
Այսօր Պրոնի բախտի մասին ես&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանից ստացա նամակ։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Ողջույն քեզ, ողջույն ու հազար բարի,&lt;br/&gt;
Եղբայրս, էդ քեզ ի՞նչ է պատահել&lt;br/&gt;
Չես եղել մեզ մոտ դու մի վեց տարի։&lt;br/&gt;
Դեհ, պատիվ արա,&lt;br/&gt;
Պատրաստվիր, եղբայր,&lt;br/&gt;
Գարնանամուտին այցի արի մեզ։&lt;br/&gt;
Այստեղ այնպիսի անցուդարձ եղավ,&lt;br/&gt;
Որ նամակի մեջ դժվար կպատմես։&lt;br/&gt;
Լռեցին հողմերն ու դադար տվին,&lt;br/&gt;
Եվ ժողովրդի կյանքը խաղաղվեց,&lt;br/&gt;
Իմացիր, սակայն, որ քսան թվին&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոնը գնդակահարվեց։&lt;br/&gt;
Ռուսիա․․․&lt;br/&gt;
Նա ասես խենթ հնչյուն լինի...&lt;br/&gt;
Կուզես հավատա դու ինձ, կուզես՝ ոչ...&lt;br/&gt;
Մի նդամ ջոկատը Դենիկինի&lt;br/&gt;
Եկավ, գրավեց Կրիուշին ամբողջ։&lt;br/&gt;
Ու բանն սկսվեց զվարճալի գործով,&lt;br/&gt;
Զվարճանք, որից հեշտ է սատակել...&lt;br/&gt;
Եվ կրճտոցով ու հռհռոցով&lt;br/&gt;
Կազակի զամշին սկսեց կատակել,&lt;br/&gt;
Այդ ժամանակ էլ Պրոնին չրթեցին...&lt;br/&gt;
Մի դեզի մեջ էր Լաբուտյան մտել...&lt;br/&gt;
Ու դուրս եկավ, երբ նժույգը վերջին&lt;br/&gt;
Կորավ մոտակա անտառի հետև։&lt;br/&gt;
Շրջում է հիմա առաջվա նման,&lt;br/&gt;
Հարբած սֆաթով գոռում անդադար․&lt;br/&gt; 
«Իմ կրծքին կարմիր մի շքանշան&lt;br/&gt;
Պետք է կպցնել քաջության համար»։&lt;br/&gt;
Ցրվել են հիմա ամպերը չարի...&lt;br/&gt;
Թեկուզ մեր կյանքը դրախտ չի դարձել,&lt;br/&gt;
Բայց դու, սիրելիս, մեզ այցի արի,&lt;br/&gt;
Մխիթարելու իմ օրերը ծեր»։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհին եմ նորից ես ահա,&lt;br/&gt;
Հուլիսյան գիշերն իր մեգն է փռել,&lt;br/&gt;
Սլանում է կառքն իմ աղմկարար&lt;br/&gt;
Ու գիշերվա մեջ չի ուզում լռել։&lt;br/&gt;
Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Դաշտային քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսինն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
Ջրհորներ ահա ու զանգակատուն,&lt;br/&gt;
Եվ ահա, ահա ցանկապատը հին...&lt;br/&gt;
Իմ սիրտը այնպես արագ է զարկում,&lt;br/&gt;
Ինչպես այն հեռո՜ւ, հեռո՜ւ օրերին։&lt;br/&gt;

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել․&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս,&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել,&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, ա՛յ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր։&lt;br/&gt;
Սերգեյ, հոգյակս, ականջ արա դեռ...&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դու էլ տարիքով արդեն ծերուկ ես,&lt;br/&gt;
Սպասիր հիմա, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Մի փոքրիկ նվեր պիտի տամ ես քեզ»։&lt;br/&gt;
«Նվե՞ր»․․․&lt;br/&gt;
«Չէ, չէ,&lt;br/&gt;
Մի հասարակ նամակ...&lt;br/&gt;
Բայց, աղավնյակս, մի շտապիր դու...&lt;br/&gt;
Վաղուց է արդեն, երկար ժամանակ,&lt;br/&gt;
Ինչ փոստից բերել ու գցել եմ տուն»։&lt;br/&gt;
Բացում եմ, կարդում․․․ Դե նա է, էլ ո՞վ,&lt;br/&gt;
Ուրիշ որտեղի՞ց էլ պիտի լինի...&lt;br/&gt;
Գրված է անփույթ մի ձեռագրով,&lt;br/&gt;
Ծրարի վրա լոնդոնյան կնիք։&lt;br/&gt;

«Կենդանի՞ եք դուք... Ես ուրախ եմ շատ,&lt;br/&gt;
Ես էլ ձեզ նման ապրում եմ ու կամ...&lt;br/&gt;
Ու երազներում մի հին ցանկապատ&lt;br/&gt;
Ու ձեզ եմ տեսնում ես ամեն անգամ:&lt;br/&gt;
Ես ձեզնից հիմա հեռու եմ այնպես,&lt;br/&gt;
Ռուսիայում գարուն ու ապրիլ է տաք,&lt;br/&gt;
Եղևնուտին ու կեչուտին այն հեզ&lt;br/&gt;
Մշուշի քողն է իջել կապուտակ․․․&lt;br/&gt;
Ու հիմա, երբ ես թղթին եմ հանձնում&lt;br/&gt;
Խոսքերն այս, լեցուն տխրությամբ խորին,&lt;br/&gt;
Ջաղացպանի հետ անտառի խորքում&lt;br/&gt;
Ականջ եք դնում դուք ցախաքլորին։&lt;br/&gt;
Նավահանգիստ եմ գնում ես հաճախ&lt;br/&gt;
Եվ նավերի մեջ այնքան ու այնքան,&lt;br/&gt;
Ոչ այն է վախով, ոչ այն է ուրախ,&lt;br/&gt;
Նայում դրոշին ձեր սովետական։&lt;br/&gt;
Իմ ճանապարհը որոշ է ու պարզ...&lt;br/&gt;
Նորոգ ուժեր են ձեր երկրում եռում,&lt;br/&gt;
Բայց դուք ինձ համար սիրելի եք հար,&lt;br/&gt;
Որպես հայրենիք ու որպես գարուն»...&lt;br/&gt;

Նամակն իսկական նամակ է։&lt;br/&gt;
Բնավ&lt;br/&gt;
Ես չէի գրի այդպիսի նամակ...&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած առաջվա նման&lt;br/&gt;
Գիշերելու եմ գնում ես մարագ:&lt;br/&gt;
Գնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց․ «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրեր հեռավոր և օրեր քնքուշ,&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել...&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրեք մենք այդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Նշանակում է&lt;br/&gt;
Մեզ էլ են սիրել...&lt;br/&gt;

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Եսենինի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>15888</id>
      <timestamp>2013-07-21T05:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armenbadal</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <comment>Տառասխալների ուղղում</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="44250">[[Պատկեր:Sergey Yesenin.jpg|250px|thumb|]]

[[Սերգեյ Եսենին]]ի «Աննա Սնեգինա» պոեմը [[Վահագն Դավթյան]]ի թարգմանությամբ։ Նյութը թվայնացրել և տրամադրել է Արմեն Բադալյանը:

= Աննա Սնեգինա =

'''1'''

«Մեր գյուղն, ուրեմն, Ռադովոն է դա,&lt;br/&gt;
Մոտ երկու հարյուր ծուխ կա նրանում,&lt;br/&gt;
Եվ ով գալիս է այստեղ, հավատա,&lt;br/&gt;
Մեր բնությունը շատ է հավանում։&lt;br/&gt;
Հարուստ ենք ջրով և ունենք հանդեր,&lt;br/&gt;
Անտառներ ունենք, խոտհարք ու արոտ...&lt;br/&gt;
Եվ ուր նայում ես՝ այստեղ ու այնտեղ&lt;br/&gt;
Բարդենիներ են շարված իրար մոտ։&lt;br/&gt;

Լուրջ բաների մեջ չենք մտնում մենք շատ,&lt;br/&gt;
Գոհ ենք մեր բախտից և շնորհակալ,&lt;br/&gt;
Տնակներ ունենք մենք թիթեղապատ,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի բակ, այգի ու կալ։&lt;br/&gt;
Փեղկերն են ներկված քաղաքավարի,&lt;br/&gt;
Տոներին ունենք թե կվաս, թե միս.&lt;br/&gt;
Զուր չէ, որ առաջ մեծը գավառի&lt;br/&gt;
Շատ հաճախակի մեզ հյուր էր գալիս։&lt;br/&gt;

Հարկը ավել ենք միշտ ժամանակին,&lt;br/&gt;
Բայց տանուտերը չար ու անօրեն&lt;br/&gt;
Ավելացնում էր միշտ էլ մեր հարկին&lt;br/&gt;
Մի չափ ալյուր ու մի չափ էլ ցորեն։&lt;br/&gt;
Ու մենք էլ, որ չար փորձանքի չգանք,&lt;br/&gt;
Նրա ուզածը տվել ենք արագ,&lt;br/&gt;
Իշխանություն են քանի որ նրանք,&lt;br/&gt;
Դե, ժողովուրդ ենք մենք էլ հասարակ։&lt;br/&gt;

Բայց չար են մարդիկ, առանց երկյուղի,&lt;br/&gt;
Շատերի աչքը ժանիք է ասես...&lt;br/&gt;
Ու մուժիկները հարևան գյուղի&lt;br/&gt;
Խեթ էին նայում մեր գյուղին ու մեզ։&lt;br/&gt;
Սրանց ապրուստը աղքատ էր ու չոր,&lt;br/&gt;
Համարյա ամբողջ այդ գյուղը ուներ&lt;br/&gt;
Միայն մի մաշված, մի փայտե արոր,&lt;br/&gt;
Մի երկու հատ էլ սատկած յաբուներ։&lt;br/&gt;

Դե, էլ ինչ ապրուստ ու առատություն,&lt;br/&gt;
Միայն թե հոգիդ չգնա ձեռից։&lt;br/&gt;
Նրանք էլ հաճախ մեզանից թաքուն&lt;br/&gt;
Փայտ էին կտրում մեր անտառներից։&lt;br/&gt;
Մի անգամ նրանց բռնեցինք տեղում,&lt;br/&gt;
Նրանք մեզ կացնով, դե մենք էլ նրանց.&lt;br/&gt;
Պողպատն այնպես էր զնգում ու շողում,&lt;br/&gt;
Որ դողդողում էր մարդ տեղում կանգնած։&lt;br/&gt;

Արյունի հոտ էր այդ կռվից գալիս,&lt;br/&gt;
Ու հանկարծ մեղքով թե մեր, թե նրանց,&lt;br/&gt;
Մեկն իր կացինով այնպես է տալիս,&lt;br/&gt;
Որ տանուտերը ընկնում է մեռած։&lt;br/&gt;
Ու մենք ժողովում մեր այս գյուղական&lt;br/&gt;
Ընթացք տվեցինք մի օր այդ գործին։&lt;br/&gt;
Դատեցին։ Հետո շղթայի զարկած&lt;br/&gt;
Մի տասը հոգու Սիբիր ղրկեցին,&lt;br/&gt;
Մեր գործն էլ լավ չի դրանից հետո,&lt;br/&gt;
Բախտը իր բարին էլ չի ուղարկում,&lt;br/&gt;
Երեք տարի է այսպես, որ հերթով&lt;br/&gt;
Չոռն ու հրդեհն են մեր գյուղին զարկում»։&lt;br/&gt;

Կառապանն անվերջ պատմում էր այսպես,&lt;br/&gt;
Կարճելով ընթացքն իմ ճանապարհի...&lt;br/&gt;
Մեր հայրենական վայրերն էի ես&lt;br/&gt;
Հանգստանալու գնում այդ տարի։&lt;br/&gt;
Պատերազմը չար կերել էր հոգիս...&lt;br/&gt;
Շահերի համար ինչ-որ օտարի,&lt;br/&gt;
Պետք է խփեի եղբորս կրծքին,&lt;br/&gt;
Գնդակը նրա սրտի մեջ տայի։&lt;br/&gt;
Հասկացա, որ ես խաղալիք եմ լոկ,&lt;br/&gt;
Մինչ թիկունքում են հարուստ ու ջոջեր։&lt;br/&gt;
Ու թնդաանոթին հրաժեշտ տալով,&lt;br/&gt;
Վճռեցի երգի սուրը լոկ ճոճել։&lt;br/&gt;
Ես հրացանս նետեցի մի կողմ։&lt;br/&gt;
Փողով ինձ մի կեղծ փաստաթուղթ տվին։&lt;br/&gt;
Ահա այդպիսի ճարպիկ գործարքով&lt;br/&gt;
Ընդառլաջ ելա 17 թվին։&lt;br/&gt;

Ազատությունը պոռթկաց մոլեգին։&lt;br/&gt;
Վարդագույն ու գարշ հրի մեջ սակայն,&lt;br/&gt;
Կերենսկին, հեծած սպիտակ իր ձին,&lt;br/&gt;
Դարձել էր երկրում տեր ու տիրական։&lt;br/&gt;
Կռիվը «մինչ վերջ», «մինչև հաղթանակ»:—&lt;br/&gt;
Ու շինել հագած գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Այդ իշխողների ոհմակն հացկատակ&lt;br/&gt;
Մատնում էր հրին ու մատնում սրին։&lt;br/&gt;
Բայց ես չմտա հրացանի տակ։&lt;br/&gt;
Ունկնդիր կռվի ահեղ շառաչին,&lt;br/&gt;
Ի հայտ բերեցի մի ուրիշ սխրանք՝&lt;br/&gt;
Ես դասալիքը դարձա աոաջին։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Իրիկվա քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսնյակն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
«Ահա Ռադովոն, հենց մեր գյուղն է սա»,—&lt;br/&gt;
Ասաց ու իջավ&lt;br/&gt;
Կառապանը վար,—&lt;br/&gt;
«Տեսար, թե ինչքան արագ տեղ հասա,&lt;br/&gt;
Կոտորելով ձիուս խասյաթը հիմար։&lt;br/&gt;
Դե, խնդրեմ հիմա ինձ տվեք «նաչայ»&lt;br/&gt;
Ջաղա՞ցն եք ուզում...&lt;br/&gt;
Հենց էն է, որ կա,&lt;br/&gt;
Այսպիսի երկար մի ճամփի համար&lt;br/&gt;
Շատ, չեմ պահանջում, աստված է վկա»։&lt;br/&gt;
. . . . . .&lt;br/&gt;
Մի քառասուննոց եմ տալիս ես նրան։&lt;br/&gt;
«Քի՜չ է»...&lt;br/&gt;
Տալիս եմ։&lt;br/&gt;
«Էլի եք տալու»...&lt;br/&gt;
Ինչ գարշելին է այս ջահել տղան,&lt;br/&gt;
Այս ջահել տղան երեսուն տարու։&lt;br/&gt;
«Ի՞նչ է,&lt;br/&gt;
Ծախե՞լ ես խիղճդ սատանին,&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ես ինձնից պլոկում այդքան»։&lt;br/&gt;
Ու պատասխան է ցմփորն ինձ տալիս.&lt;br/&gt;
«Վարսակն այս տարի թանկ է բավական։—&lt;br/&gt;
Տվեք ինձ էլի, դե էդպես, մի տաս&lt;br/&gt;
Կամ, լավ, վեցով էլ ես գոհ կմնամ,&lt;br/&gt;
Ու գինետանը կխմեմ մի թաս&lt;br/&gt;
Հանուն ձեր պատվի ու առողջության»...&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել...&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, այ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր»։...&lt;br/&gt;

Ապրիլին մրսել դժվար է մի քիչ,&lt;br/&gt;
Այն էլ ամսվա վերջին օրերին...&lt;br/&gt;
Երեկոն այնպես խոհուն էր ու ջինջ&lt;br/&gt;
Ինչպես ընկերոջ ժպիտը լռին։&lt;br/&gt;
Ջրաղացպանը այնպես է գրկում,&lt;br/&gt;
Որ արջն էլ ցավից կարող է ոռնալ։&lt;br/&gt;
Բայց վատ պահերին միշտ լավ է կյանքում&lt;br/&gt;
Բարեկամներ ու ընկեր ունենալ...&lt;br/&gt;
«Երկա՞ր կմնաս»...&lt;br/&gt;
«Այդպես, մի տարի»։&lt;br/&gt;
«Դե, բարեկամս, քեֆ արա կարգին,&lt;br/&gt;
Ամառը պտուղն ու սունկն անտառի&lt;br/&gt;
Ծով է, թե կուզես Մոսկվա ուղարկիր։&lt;br/&gt;
Որսն էլ, եղբայրս, առատ է այնպես,&lt;br/&gt;
Որ ինքն իրեն է գնդակիդ գալիս...&lt;br/&gt;
Մտածիր միայն,&lt;br/&gt;
Չորս տարի է քեզ&lt;br/&gt;
Մենք չէինք տեսել։ Սերգեյ, սիրելիս...»։&lt;br/&gt;

. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;
. . . . . . . . . .&lt;br/&gt;

Զրույցն ավարտվեց...&lt;br/&gt;
Մենք պատշաճորեն&lt;br/&gt;
Ողջ ինքնաեռը պարպեցինք արագ,&lt;br/&gt;
Առաջվա նման ահա ես նորեն&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած գնում եմ մարագ։&lt;br/&gt;
Անցնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց. «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրե՜ր հեռավոր և օրե՜ր քնքուշ...&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել,&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրել մենք սյդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Ու սակայն, ավա՜ղ, մեզ քիչ են սիրել։&lt;br/&gt;


'''2'''

«Էլ ինչ, Սերգուշա, վեր կաց ու արի,&lt;br/&gt;
Չի էլ բարձրացել արեգակը դեռ,&lt;br/&gt;
Բայց պառավն արդեն քաղցր ու հյութալի&lt;br/&gt;
Բլիթ է թխել քո ազիզ խաթեր։&lt;br/&gt;
Ես էլ, անգինս, գնում եմ հիմա&lt;br/&gt;
Կալվածատիրոջ՝ Սնեգինայի մոտ։&lt;br/&gt;
Ի՜նչ կտցարներ եմ ես նրանց համար&lt;br/&gt;
Խփել անտառում երեկ առավոտ»։&lt;br/&gt;

Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն, կյանքի այգաբաց...&lt;br/&gt;
Ես վեր եմ կենում, հագնվում, գնում,&lt;br/&gt;
Խնձորիներից ճերմակ ու ծաղկած&lt;br/&gt;
Կարծես մի թեթև ծուխ է բարձրանում։&lt;br/&gt;
Եվ մտածում եմ՝&lt;br/&gt;
Ինչ լավ են, ազնիվ&lt;br/&gt;
Այս հողն ու մարդը&lt;br/&gt;
Այս երկնքի տակ.&lt;br/&gt;
Բայց քանիսները չար պատերազմից&lt;br/&gt;
Դարձել են հիմա հաշմ ու այլանդակ։&lt;br/&gt;
Եվ քանիսներն են հողի տակ լռում,&lt;br/&gt;
Եվ քանիսները դեռ պիտի լռեն...&lt;br/&gt;
Եվ իմ այտերին ու ծնոտներում&lt;br/&gt;
Մի դող եմ զգում ես համառորեն։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, ո՛չ,&lt;br/&gt;
Ես երբեք չեմ գնա այնտեղ,&lt;br/&gt;
Որ ինչ-որ մարդիկ զազրելի ու գորշ,&lt;br/&gt;
Խեղանդամ դարձած զինվորին նետեն&lt;br/&gt;
Մի քանի մաշված պղնձե գռոշ։&lt;br/&gt;

«Դե, իմ պառավս, բարի լուսաբաց.&lt;br/&gt;
Ինչպես տեսնում եմ ծերացել ես քիչ»։&lt;br/&gt;
Պատասխանում է նա հազը զսպած.&lt;br/&gt;
«Աշխատանքից է դա, աշխատանքից։&lt;br/&gt;
Հիմա մենք չունենք հանգիստ ու դադար,&lt;br/&gt;
Մեր քրտինքով է ամեն ինչ բուրում,&lt;br/&gt;
Կռիվ է, որդիս, կռիվ անդադար,&lt;br/&gt;
Գյուղը գյուղի դեմ ատամ է սրում։&lt;br/&gt;
Ամեն օր այստեղ լուրեր են գալիս,&lt;br/&gt;
Անցորդ մարդիկ են լուրերն այդ բերում,&lt;br/&gt;
Մեկ կրիուշանցիք մերոնց են տալիս,&lt;br/&gt;
Մեկ էլ մերոնք են նրանց կոտորում։&lt;br/&gt;
Իսկ դա ասել է անիշխանություն,&lt;br/&gt;
Ցարին գցեցին, ու տեսար, որդի,&lt;br/&gt;
Ամեն տեսակ ցավ ու դժբախտություն&lt;br/&gt;
Թափվեց խեղճ գլխին մեր ժողովրդի։&lt;br/&gt;
Չգիտես ինչու բանտը բաց արին,&lt;br/&gt;
Չարագործներին բաց թողին բանտից,&lt;br/&gt;
Ու հիմա այնտեղ՝ մեծ ճանապարհին&lt;br/&gt;
Չկա դրանցից դադար ու հանգիստ։&lt;br/&gt;
Այ, վերցրու թեկուզ դու կրիուշանցոց,&lt;br/&gt;
Պետք է, որ դրանք փտեին բանտում,&lt;br/&gt;
Սակայն այդ մարդիկ գող ու չարագործ&lt;br/&gt;
Հիմա ազատվել ու եկել են տուն։&lt;br/&gt;
Մի Պրոն Օգլոբլին ունեն այդ գյուղում,&lt;br/&gt;
Սրիկա մի մարդ, կոպիտ, կռվարար,&lt;br/&gt;
Նա բոլորի դեմ ատամ է սրում&lt;br/&gt;
Ու շաբաթներով հարբում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի երեք տարի սրանից առաջ,&lt;br/&gt;
Դրանք ու մերոնք երբ կռիվ արին,&lt;br/&gt;
Այդ Օգլոբլինը կացինը առած,&lt;br/&gt;
Խփեց, սպանեց մեր տանուտերին։&lt;br/&gt;
Հիմա այդպիսիք բյուր են ու հազար&lt;br/&gt;
Իրենց գարշելի վարքով ու գործով...&lt;br/&gt;
Ռուսիա, մեր Ռուսիա, մինչև ո՜ւր հասար,&lt;br/&gt;
Կորար դու, կորար, մայր մեր սնուցող»:&lt;br/&gt;
Կառապանին եմ հիշում ես նորեն&lt;br/&gt;
Եվ, գավազանս ու գլխարկս առած,&lt;br/&gt;
Գյուղ եմ շտապում, որ մտերմորեն&lt;br/&gt;
Բարևի թեքվեմ գյուղացոց առաջ։&lt;br/&gt;


Ձգվում է ահա ճամփա մի բարակ...&lt;br/&gt;
Ու տեսնում եմ ես, որ թաց խոպանով&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանն է արշավում արագ&lt;br/&gt;
Ու ինձ է կանչում խնդագին ձայնով։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր&lt;br/&gt;
Բան եմ ասելու, սպասիր մի քիչ․․․&lt;br/&gt;
Մի այս սանձերը ուղղեմ հալա դեռ,&lt;br/&gt;
Որ հետո կարգով պատմեմ ամեն ինչ։&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ինձ ոչինչ չասիր առավոտ...&lt;br/&gt;
Ես Սնեգինային՝ թե այսպես ահա,&lt;br/&gt;
Քաղաքից եկել ու հյուր է ինձ մոտ&lt;br/&gt;
Մի զվարճալի, մի ջահել տղա։&lt;br/&gt;
(Օ՜, նա իմ հանդեպ շատ լավ է հակված,&lt;br/&gt;
Տասը տարի է ծանոթ եմ հետը),&lt;br/&gt;
Իսկ նրա դուստրը՝ Աննան պսակված&lt;br/&gt;
Հարցրեց.&lt;br/&gt;
— Այդ նա՞ է արդյոք, պոետը՞․․․&lt;br/&gt;
— Նա է,— ասացի,– հենց նա է, էլ ո՞վ․․․&lt;br/&gt;
— Շե՞կ է...&lt;br/&gt;
— Իհարկե շեկ է,— ասացի։&lt;br/&gt;
— Կապուտաչյա՞ է, գանգուր մազերո՞վ...&lt;br/&gt;
— Ուրախ պարոն է դրանից բացի...&lt;br/&gt;
— Ե՞րբ է նա եկել...&lt;br/&gt;
— Վաղուց չէ, երեկ․․․&lt;br/&gt;
— Ախ, մայրիկ, գիտե՞ս։&lt;br/&gt;
Այդ նա է, այդ նա,&lt;br/&gt;
Որ այնպես քնքուշ ու զվարճորեն&lt;br/&gt;
Սիրահարված էր ինձ մի ժամանակ։&lt;br/&gt;
Համեստ տղա էր,&lt;br/&gt;
Հեզ ու լռակյաց...&lt;br/&gt;
Իսկ հիմա...&lt;br/&gt;
Գնա ու նայիր նրան...&lt;br/&gt;
Գրող է դարձել․․․&lt;br/&gt; 
Հայտնի, հռչակված...&lt;br/&gt;
Առանց խնդրանքի չի գա տեսության»։

Ու ջաղացպանը հպարտ ժպտալով,&lt;br/&gt;
Աչքն է կկոցում խորամանկաբար,&lt;br/&gt;
«Դե, մինչև ճաշը քեզ մնաս բարով,&lt;br/&gt;
Մի քիչ էլ հետո կպատմեմ, եղբայր»։

Ես քայլում էի դեպի Կրիուշի&lt;br/&gt;
Ու գավազանով կանաչը հնձում,&lt;br/&gt;
Զարթնեց իմ հոգին այդ հեռու հուշից,&lt;br/&gt;
Ու ոչինչ, ոչինչ սիրտս չէր ցնցում։&lt;br/&gt;
Հոսում էր շուրջս հովը բուրավետ,&lt;br/&gt;
Ու մտքերիս մեջ մշուշ էր խաղաղ․․․&lt;br/&gt;
Հիմա զինվորի սիրուն կնկա հետ&lt;br/&gt;
Պետք է սկսել մի լավ սիրախաղ։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ահա և գյուղը։&lt;br/&gt;
Չորս տարի է, ինչ&lt;br/&gt;
Ես չէի տեսել տանիքներն այս հին...&lt;br/&gt;
Գարնան առավոտն արևոտ ու ջինջ&lt;br/&gt;
Սիրենի գույն է փռել դաշտերին։&lt;br/&gt;

Շան հաչոց չկա։ Երևի գյուղը&lt;br/&gt;
Այլևս չունի պահպանելու բան,&lt;br/&gt;
Ամեն մեկն ունի իր փտած հյուղը&lt;br/&gt;
Ու այդ հյուղի մեջ մի հին վառարան:&lt;br/&gt;
Նայում եմ ահա։&lt;br/&gt;
Պրոնենց բակում&lt;br/&gt;
Խոսք ու աղմուկ է գյուղացիների,&lt;br/&gt;
Նոր օրենքներն են նրանք քննարկում&lt;br/&gt;
Ու նոր գները հացի, տավարի։&lt;br/&gt;
«Բարև ձեզ, բարև»։&lt;br/&gt;
«Ա՜, որսո՞րդն է դա,&lt;br/&gt;
Բարև քեզ, բարև,&lt;br/&gt;
Նստիր, բարեկամ,&lt;br/&gt;
Մեկ է, անգործ ես, եկ ականջ արա,&lt;br/&gt;
Թե ինչ է խոսում խալխը գեղական։&lt;br/&gt;
Պատմի մի տեսնենք ի՞նչ կա Պիտերում։&lt;br/&gt;
Ծանոթ կլինես մինիստրներին,&lt;br/&gt;
Անիծած հոգի, մանուկ օրերում&lt;br/&gt;
Քեզ զուր չի կրթել քո կուլակ քեռին։&lt;br/&gt;
Բայց դե քեզ էլի չենք հանդիմանում,&lt;br/&gt;
Դու մերն ես, մուժիկ, ծնունդ ես գյուղի,&lt;br/&gt;
Քո փառքով շատ էլ չես հպարտանում,&lt;br/&gt;
Ու գիտենք, սիրտդ նրանց չես ձախի։&lt;br/&gt;
Դու մեր նկատմամբ ուշադիր էիր,&lt;br/&gt;
Ու հոգիդ մեր դեմ միշտ բաց էր այնքան․․․&lt;br/&gt;
Ասա մի.&lt;br/&gt;
Կտա՞ն գյուղացիներին&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի հողն աղայական։&lt;br/&gt;
Գոռգոռում են, թե՝&lt;br/&gt;
Հոգին ձեռ չտաք,&lt;br/&gt;
Իբր թե դրա ժամը չի հասել․․․&lt;br/&gt;
Ինչո՞ւ ենք հապա գնդակների տակ&lt;br/&gt;
Կործանում մենք մեզ, կարո՞ղ են ասել»։&lt;br/&gt;
Եվ ամեն մեկը ժպիտով տխուր&lt;br/&gt;
Նայում է դեմքիս ու հարցում անում,&lt;br/&gt;
Իսկ ես կքել եմ մտքերի տակ լուռ&lt;br/&gt;
Ու պատասխանել չեմ կարողանում։&lt;br/&gt;
Աստիճանները ճռնչում էին,&lt;br/&gt;
Բայց խլացնելով հանկարծ աղմուկը,&lt;br/&gt;
Հարցրին․&lt;br/&gt;
«Ասա մեզ—&lt;br/&gt;
Ո՞վ է Լենինը»։&lt;br/&gt;
Եվ ես ասացի՝ «Լենինը— դուք եք»։


'''3'''

Եվ սողում էին լուրերը համառ,&lt;br/&gt;
Որոշում էին մարդիկ ու դատում...&lt;br/&gt;
Եվ այդ լուրերից պառավս ինձ համար&lt;br/&gt;
Դեսից ու դենից շատ էր հայթայթում։&lt;br/&gt;

Մի անգամ որսից վերադառնալով&lt;br/&gt;
Ուզեցի մի քիչ պառկել ու ննջել․․․&lt;br/&gt;
Եվ սակայն հանկարծ ճահճի շունչը գոլ&lt;br/&gt;
Սկսեց ամբողջ մարմինս ցնցել։&lt;br/&gt;
Ես դողում էի, ասես տենդահար,&lt;br/&gt;
Ջերմն ինձ բռնում էր ու բաց չէր թողնում,&lt;br/&gt;
Եվ այդպես ահա չորս օր անդադար&lt;br/&gt;
Տառապում էի ես իմ անկողնում։&lt;br/&gt;
Դարձել էր ծերուկն իմ խելացնոր,&lt;br/&gt;
Գնաց&lt;br/&gt;
Ու բերեց նա ինչ-որ մեկին...&lt;br/&gt;
Ես տեսնում էի լոկ ճերմակ մի շոր&lt;br/&gt;
Ու մեկ էլ ինչ-որ վեր ցցված մի քիթ...&lt;br/&gt;
Հետո ես մի քիչ լավ էի արդեն,&lt;br/&gt;
Ջերմը դադարեց, դողը մեղմացավ,&lt;br/&gt;
Հինոերորդ օրը երեկոյան դեմ&lt;br/&gt;
Մրսածությունս լիովին անցավ։&lt;br/&gt;
Ելա։&lt;br/&gt;
Նոր էի դրել հատակին&lt;br/&gt;
Իմ ոտքերը դեռ թույլ ու դողդոջուն,&lt;br/&gt;
Լսեցի մեկի ձայնը խնդագին.&lt;br/&gt;
«Ա... իմ սիրելիս,&lt;br/&gt;
Ողջո՜ւյն քեզ, ողջո՜ւյն։&lt;br/&gt;
Վաղուց է ես ձեզ չեմ տեսել, անգին,&lt;br/&gt;
Մանկության օրերն անցել են հավետ,&lt;br/&gt;
Հիմա դարձել եմ ես լուրջ մի տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ դուք հռչակված ու հայտնի պոետ։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դե, նստենք։&lt;br/&gt;
Անցա՞վ ձեր տենդը իսպառ...&lt;br/&gt;
Որքա՜ն փոխված եք, նման չեք հնին,&lt;br/&gt;
Ես հառաչեցի նույնիսկ գաղտնաբար,&lt;br/&gt;
Երբ ձեռք տվի ձեզ՝ ձեր հիվանդ պահին։&lt;br/&gt;
Կյանքը տարածն իր էլ ետ չի բերում,&lt;br/&gt;
Օրերը հոսում, անցնում են անհետ...&lt;br/&gt;
Ես մի ժամանակ շատ էի սիրում&lt;br/&gt;
Այգու դռան մոտ լուռ նստել ձեզ հետ։&lt;br/&gt;
Երազում էինք մենք անուն ու փառք․․․&lt;br/&gt;
Եվ դուք խփեցիք ուղիղ նշանին,&lt;br/&gt;
Իսկ ինձ ստիպեց մի ջահել սպա,&lt;br/&gt;
Որ ես մոռանամ հավետ այդ մասին»։

'''* * *'''

Ես լսում էի նրան, ակամա,&lt;br/&gt;
Եվ դիտում էի դեմքը երազուն&lt;br/&gt;
Եվ ուզում ասել Դե բավ է, հիմա&lt;br/&gt;
Եկեք որոնենք մի ուրիշ լեզու։&lt;br/&gt;

Եվ սակայն ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, չգիտեմ,&lt;br/&gt;
Ասացի նրան հուզված ու անկապ.&lt;br/&gt;
«Այո, ա՛խ, այո․․․&lt;br/&gt;
Հիշեցի արդեն, նստեցեք, խնդրեմ,&lt;br/&gt;
Ուրախ եմ անչափ...&lt;br/&gt;
Ես ձեզ մի քանի&lt;br/&gt;
Երգեր կկարդամ&lt;br/&gt;
Ռուսիայի մասին գինետնային,&lt;br/&gt;
Պարզ են այդ երգերն, ամուր են սարքած&lt;br/&gt;
Եվ գնչուական թախիծով են լի»։&lt;br/&gt;
«Սերգեյ,&lt;br/&gt;
Ա՛խ, վատն եք, վատն եք դուք որքան,&lt;br/&gt;
Ցավում եմ այնպես&lt;br/&gt;
Ու ձեզ ափսոսում,&lt;br/&gt;
Որ կռիվների մասին ձեր հարբած&lt;br/&gt;
Ամբողջ երկիրն է ծայրեծայր խոսում։&lt;br/&gt;
Ասացեք ի՞նչ է ձեզ հետ պատահել»․․․&lt;br/&gt;
«Չգիտեմ»։&lt;br/&gt;
«Իսկ ո՞վ պետք է իմանա»։&lt;br/&gt;
«Երևի մայրս ինձ աշխարհ է բերել&lt;br/&gt;
Մի աշնանային խոնավ Ժամանակ...»։&lt;br/&gt;
«Կատակասերն եք»։&lt;br/&gt;
«Դուք նույնպես, Աննա»։&lt;br/&gt;
«Սիրո՞ւմ եք արդյոք որևէ մեկին»...&lt;br/&gt;
«Ոչ»։&lt;br/&gt;
«Դե, առավել ափսոս ու ծանր է&lt;br/&gt;
Կործանել կյանքը այդպես դառնագին։&lt;br/&gt;
Ձեր դիմաց ճամփան պայծառ է այնպես...»&lt;br/&gt;

Մուժն էր խտանում դաշտերի վրա...&lt;br/&gt;
Չգիտեմ ինչու շոյում էի ես&lt;br/&gt;
Նրա ձեռնոցներն ու շալը նրա։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Լուսինն էր ժպտում միմոսի նման։&lt;br/&gt;
Եվ թեկուզ արդեն առաջվանը չեմ,&lt;br/&gt;
Բայց սիրտս, սիրտս լի էր անսահման&lt;br/&gt;
Իմ պատանության խայտանքով այն ջերմ։&lt;br/&gt;
Մենք բաժանվեցինք վաղ առավոտյան&lt;br/&gt;
Աչքերի խաղով անհասկանալի․․․&lt;br/&gt;

Ամառվա մեջ կա հիասքանչ մի բան,&lt;br/&gt;
Որով մեր հոգին ու սիրտն էլ է լի․․․&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Իմ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Ա՛խ, ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Ինձ խելքահան է անում անդադար։&lt;br/&gt;
Մի քաշքշուկ է սարքել անբանը&lt;br/&gt;
Ու վազվզում է որպես փոստատար։&lt;br/&gt;
Մի երկտող բերեց նա այսօր նորից,&lt;br/&gt;
Ասես սեր հայտնի մեկը այդ գրով.&lt;br/&gt;
«Եկեք։&lt;br/&gt;
Ամենից մոտիկն եք դուք ինձ։&lt;br/&gt;
Ձեզ անկեղծ սիրող՝&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոն»։&lt;br/&gt;
Գնում եմ։&lt;br/&gt;
Հասա ահա Կրիուշի։&lt;br/&gt;
Պրոնն է կանգնած դարբասի մոտ հին,&lt;br/&gt;
Հարբած գոռում է...&lt;br/&gt;
Դուրս զալով ուժից&lt;br/&gt;
Հայհոյում աղքատ գյուղացիներին.&lt;br/&gt;
«Է՛յ, ողորմելի&lt;br/&gt;
Ու չնչին դու լու․․․&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ...&lt;br/&gt;
Ու մեկից այսպես՝&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին մեզնից ուզելու&lt;br/&gt;
Քո կալվածքները դու տաս պիտի մեզ»։&lt;br/&gt;
Եվ հանկարծակի ինձ տեսած իր քով&lt;br/&gt;
Ու ցածրացնելով տոնը կռվասեր,&lt;br/&gt;
Ասաց նա անկեղծ վիրավորանքով․&lt;br/&gt; 
«Գյուղացիներին եփել է պետք դեռ»։&lt;br/&gt;
Հարցրի․&lt;br/&gt;
«Պրոշա, ինշո՞ւ ես կանչել»։&lt;br/&gt;
«Անշուշտ, ոչ վարի, ոչ էլ հնձելու։&lt;br/&gt;
Հիմա ձի գտնեմ, կգնանք այնտեղ...&lt;br/&gt;
Սնեգինայի մոտ․․․ հող պահանջելու․․․»&lt;br/&gt;

Ահա մեզ համար բերին մի յաբու,&lt;br/&gt;
Լծափայտի մեջ կմախք է ասես,&lt;br/&gt;
Այդ ձին ուրիշին ձրի կտաս դու,&lt;br/&gt;
Միայն թե իզուր քեզ մոտ չպահես։&lt;br/&gt;
Ընթանում էինք մանր քայլերով,&lt;br/&gt;
Ծիծաղում էինք ու ջղայնանում,&lt;br/&gt;
Երբ անցնում էինք մենք դիք վայրերով,&lt;br/&gt;
Ինքներս էինք մեր սայլակը տանում։&lt;br/&gt;

Տեղ հասանք։&lt;br/&gt;
Տունը իր կիսահարկով&lt;br/&gt;
Ճակատի կողմից նստել է մի քիչ․&lt;br/&gt;
Այնպես քնքշորեն բուրում էր ծաղկով&lt;br/&gt;
Նրա հյուսածո ցանկապատը ցից։&lt;br/&gt;
Իջանք։&lt;br/&gt;
Մոտեցանք ահա տերրասին,&lt;br/&gt;
Փոշոտ շորերս ենք փոթով թափ տալիս,&lt;br/&gt;
Ու ինչ-որ մեկի վախճանի մասին&lt;br/&gt;
Խոսակցություն է սենյակից գալիս։&lt;br/&gt;
«Էլ օգուտ չունի, ի՞նչ ես հեծեծում,&lt;br/&gt;
Նա արդեն սառած դիակ է դարձել...&lt;br/&gt;
Ինչ-որ մեկն այնտեղ մեր դուռն է ծեծում.&lt;br/&gt;
Դու պուդրա քսիր․․․&lt;br/&gt;
Ես գնամ բացեմ․․․»։&lt;br/&gt;
Բացում է ահա մեր դեմ դուռը տան&lt;br/&gt;
Մի գիրամարմին ու տխուր տիկին,&lt;br/&gt;
Իսկ Պրոնն, առանց այլևայլության,&lt;br/&gt;
Հողն է պահանջում&lt;br/&gt;
Առանց փրկագին։&lt;br/&gt;
«Դե տուր,—&lt;br/&gt;
Կրկնում է նա ձայնով իր խուլ,—&lt;br/&gt;
Ինչ է՝ պիտի գալ, ոտքդ համբուրե՞լ»․․․

Եվ ընդունում էր տիկինն այն տխուր&lt;br/&gt;
Այդ խոսքերն այնպես սառն ու անտարբեր։&lt;br/&gt;
Հետո կես խոսքից դեպի ինձ թեքվեց&lt;br/&gt;
Ու հարցում արավ&lt;br/&gt;
Դեմքով ահաբեկ․&lt;br/&gt;
«Դստերս մոտ եք երևի եկել,&lt;br/&gt;
Կհայտնեմ հիմա,&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ, նստեք»։&lt;br/&gt;

Ես պարզ հիշում եմ ճակատագրական,&lt;br/&gt;
Ծանր օրերի այն շղթան անվերջ։&lt;br/&gt;
Սակայն ինձ համար դժվար էր այնքան&lt;br/&gt;
Նայել Աննայի լուրթ աչքերի մեջ։&lt;br/&gt;
Ու ես հասկացա նրա վիշտն անել.&lt;br/&gt;
Ես ուզում էի լինել կարեկից․&lt;br/&gt;
«Ախ, սպանել են․․․&lt;br/&gt;
Բորյային սպանել,&lt;br/&gt;
Հեռու գնացեք,&lt;br/&gt;
Մենակ թողեք ինձ։&lt;br/&gt;
Օ՜, վախկոտ եք դուք ու ողորմելի,&lt;br/&gt;
Նա մեռավ...&lt;br/&gt;
Մինչ դուք մնացիք այստեղ․․․»։&lt;br/&gt;

Ո՛չ, դա շատ շուտ է, չափից ավելի,&lt;br/&gt;
Ամեն մարդ չէ, որ կարող է մարսել,&lt;br/&gt;
Եվ ամաչելով այդ խիստ ապտակից,&lt;br/&gt;
Պրոնին թեքված, ասացի տրտում.&lt;br/&gt;
«Է՛հ, այսօր նրանք քեֆ չունեն մի քիչ,&lt;br/&gt;
Մի վեր կաց, Պրոն, գնանք գինետուն»։&lt;br/&gt;

'''4'''

Ես ողջ ամառը որս արի անվերջ,&lt;br/&gt;
Մոռացա նրա դեմքը դյութական։&lt;br/&gt;
Վիրավորանքն իմ&lt;br/&gt;
Ճահիճների մեջ&lt;br/&gt;
Սգալով թաղեց կտցարը լալկան։&lt;br/&gt;

Աղքատ է այնքան հայրենիքն իմ հեզ&lt;br/&gt;
Իր անտառների ծաղկով ու հյութով․&lt;br/&gt;
Եվ կարճ է նրա ամառը այնպես,&lt;br/&gt;
Ինչպես մայիսյան գիշերը դյութող։&lt;br/&gt;
Ալ է առավոտն ու ավելի ցուրտ,&lt;br/&gt;
Ներքև է իջնում մշուշը ծավի։&lt;br/&gt;
Եվ տերևաթափ անտառում թավուտ&lt;br/&gt;
Զիլ երգն է հնչում երաշտահավի։&lt;br/&gt;
Ժպտում է անվերջ իմ ջաղացպանը,&lt;br/&gt;
Հոգին լեցուն է ինչ-որ խնդությամբ.&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, հիմա լավ է մեր բանը,&lt;br/&gt;
Նապաստակների հախիցը կգանք»։&lt;br/&gt;
Ես որսի համար ուրախ եմ հարկավ,&lt;br/&gt;
Ձանձրույթ ու թախիծ էլ ինչո՞վ ցրես...&lt;br/&gt;
Այսօր երեկո Պրոնը եկավ&lt;br/&gt;
Ու ներս գլորվեց լուսնկայի պես։&lt;br/&gt;
«Եղբայրս, ցնծա՛,&lt;br/&gt;
Երջանկություն է,&lt;br/&gt;
Հասանք վերջապես սպասված օրին,&lt;br/&gt;
Եկավ մեր արդար իշխանությունը,&lt;br/&gt;
Մենք քամուն կտանք հիմա բոլորին։&lt;br/&gt;
Առանց փրկագնի մենք հենց էս ամառ&lt;br/&gt;
Մեր ձեռքն ենք առնում դաշտ, անտառ ու մարգ,&lt;br/&gt;
Սովետական է մեր Ռուսիան հիմա.&lt;br/&gt;
Լենինն է հիմա կոմիսարն ավագ։&lt;br/&gt;
Եղբայրս, տեսա՞ր,&lt;br/&gt;
Գործը ոնց եռաց,&lt;br/&gt;
Սա ուրիշ բան է, ուրիշ գործ է, չէ․․․&lt;br/&gt;
Ես խնդությունից հազիվ չմեռա,&lt;br/&gt;
Իսկ իմ եղբայրը վարտիքը թրջեց»։&lt;br/&gt;

Մի եղբայր ուներ Պրոնը՝ Լաբուտյան,&lt;br/&gt;
Ոնց որ ֆուրգոնի անիվն հինգերորդ,&lt;br/&gt;
Վտանգի ժամին, ժամին փորձության&lt;br/&gt;
Թե պարծենկոտ էր ու թե շատ վախկոտ։&lt;br/&gt;
Շաղակրատում էր։ երբեք չէր լռում,&lt;br/&gt;
Այդպիսիներին դուք էլ տեսած կաք,&lt;br/&gt;
Երկու մեդալ էր նա կրծքին կրում,&lt;br/&gt;
Ստացած կռվում այն ճապոնական։&lt;br/&gt;
Ու երբ մտնում էր նա միշտ գինետուն,&lt;br/&gt;
Ձգում էր ձայնով իր հարբեցողի․&lt;br/&gt;
«Լյաոյանի տակ հռչակված մարդուն&lt;br/&gt;
Խնդրում եմ բաշխեք կես լիտր օղի»։&lt;br/&gt;
Հետո հարբում էր, ընկնում էր հալից,&lt;br/&gt;
Հուզվում էր, խոսում տաք ու բորբոքուն․․․&lt;br/&gt;
Նա Պորտ-Արտուրի համար էր լալիս&lt;br/&gt;
Եվ հարևանի ուսն արցունքոտում։&lt;br/&gt;
Գոռում էր.&lt;br/&gt;
«Պետյա՜,&lt;br/&gt;
Իմ աղավնյակս...&lt;br/&gt;
Չասես հարբած եմ, իմ սիրտն է ցավում&lt;br/&gt;
Իմ խիզախությունն ու իմ սխրանքը&lt;br/&gt;
Լոկ Լյաոյանը գիտի աշխարհում»։&lt;br/&gt;

Աչքի առաջ են մարդիկ այդպիսի,&lt;br/&gt;
Չեն էլ աշխատում ու ապրում են հեշտ․․․&lt;br/&gt;
Սովետի օրով, ինչ ասել կուզի,&lt;br/&gt;
Նա մեդալներն իր սնդուկում պահեց,&lt;br/&gt;
Սակայն չփոխվեց գոռ տեսքը նրա,&lt;br/&gt;
Նույն հպարտությամբ ծեր վետերանի&lt;br/&gt;
Խռպոտ խոսում էր բաժակի վրա&lt;br/&gt;
Նարչինսկի մասին ու Տուրուխանի։&lt;br/&gt;
«Այո, եղբայրս,&lt;br/&gt;
Եղանք վշտի մեջ,&lt;br/&gt;
Սակայն ոչ մի բան մեզ ահ չէր բերում...»&lt;br/&gt;

Ու մեդալները, մեդալներն անվերջ&lt;br/&gt;
Զրնգում էին նրա խոսքերում։&lt;br/&gt;
Խաղում էր եղբոր ներվերի հետ նա,&lt;br/&gt;
Եվ հայհոյում էր Պրոնը նրան,&lt;br/&gt;
Բայց առաջինը նա էր, որ գնաց&lt;br/&gt;
Վերգիր անելու տունն սնեգինյան։&lt;br/&gt;
Բռնագրավումը արվում է արագ․&lt;br/&gt;
«Նախ տուր, կպարզենք ողջը այնուհետ»։&lt;br/&gt;
Եվ կալվածքն ամբողջ քշեցին գավառ&lt;br/&gt;
Տիրուհիների ու տավարի հետ։&lt;br/&gt;

Իսկ ջաղացպանը․․․&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանը&lt;br/&gt;
Տիրուհիներին բերեց իրենց տուն&lt;br/&gt;
Ու ստիպեց ինձ այդ ծեր անբանը,&lt;br/&gt;
Որ մտնեմ նրանց բախտի մեջ տրտում:&lt;br/&gt;
Նորից ինչ-որ բան հոգուս մեջ ծփաց,&lt;br/&gt;
Ու գիշերն ամբողջ, այն գիշերը ձիգ&lt;br/&gt;
Ես դիտում էի հոգսերից կորված&lt;br/&gt;
Նրա շուրթերը՝ նուրբ ու գեղեցիկ։&lt;br/&gt;

Հիշում եմ,&lt;br/&gt;
Նա ինձ ասում էր այսպես.&lt;br/&gt;
«Անիրավ եղա ձեր հանդեպ․․․ ներեք...&lt;br/&gt;
Ամուսնուս անչափ սիրում էի ես,&lt;br/&gt;
Հուշից ցավում է գլուխը իմ հեգ...&lt;br/&gt;
Բայց ձեզ կոպտեցի պատահմամբ ու զուր,&lt;br/&gt;
Դաժանությունն իմ եղավ, օ՜, ինձ դատ...&lt;br/&gt;
Կար այդ բանի մեջ գաղտնիք մի տխուր,&lt;br/&gt;
Որի անունը կիրք է հանցապարտ:&lt;br/&gt;
Ես կարող էի&lt;br/&gt;
Այս ամառ ձեզ հետ&lt;br/&gt;
Վայելել հրճվանք ու բախտ մի ուրիշ,&lt;br/&gt;
Դեն կնետեիք դուք ինձ այնուհետ&lt;br/&gt;
Որպես դատարկված ու անպետք մի շիշ․․․&lt;br/&gt;
Հենց դրա համար, ես այդ զգացի,&lt;br/&gt;
Պետք չէր հանդիպել ու շարունակել...&lt;br/&gt;
Կարող էի ես, դրանից բացի,&lt;br/&gt;
Վրդովել մորն իմ՝ հին հայացի տեր»։

Բայց ես զրույցը շուռ տվի իսկույն,&lt;br/&gt;
Նայելով նրա աչքերի մեջ ջինջ,&lt;br/&gt;
Նրա մարմինը բարակ ու ճկուն&lt;br/&gt;
Մեղմ օրորվելով, ետ գնաց մի քիչ։&lt;br/&gt;
«Ասացեք, Աննա,&lt;br/&gt;
Դուք շա՞տ եք ցավում&lt;br/&gt;
Ձեր կալվածքների կորստի համար»․․․&lt;br/&gt;
Ոչ մի բան չասաց ու իր տխրավուն&lt;br/&gt;
Հայացքը ղանդաղ խոնարհեց նա վար։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

«Նայեք,&lt;br/&gt;
Բացվում է արդեն օրը ջինջ,&lt;br/&gt;
Այգը ձյան վրա հրդեհ է մի ալ․․․&lt;br/&gt;
Դա ինչ-որ բան է հիշեցնում...&lt;br/&gt;
Բայց ի՞նչ․․․&lt;br/&gt;
Չեմ կարողանում հիմա հասկանալ։&lt;br/&gt;
Ա՛խ․․․ Հա՜...&lt;br/&gt;
Մանկության օրերին էր դա․․․&lt;br/&gt;
Ո՛չ աշնան․․ Ուրիշ մի այգ էր վառվում։&lt;br/&gt;
Միասին էինք մենք այգում նստած,&lt;br/&gt;
Ու ամեն մեկս՝ տասնվեց տարու»...&lt;br/&gt;

Հետո քնքշաբար նայելով նորեն,&lt;br/&gt;
Ձեռքը կարապի վզի պես թեքած,&lt;br/&gt;
Ասաց նա, կարծես թե անփութորեն.&lt;br/&gt;
«Քնելու ժամն է արդեն,&lt;br/&gt;
Բարեկամ»։&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;

Երեկոյան դեմ մեկնեցին նրանք։&lt;br/&gt;
Մեկնեցին,&lt;br/&gt;
Բայց ո՞ւր․․․&lt;br/&gt;
Չգիտեմ այդ ես․․․&lt;br/&gt;
Թե ուղենիշ կա դաշտի մեջ արձակ,&lt;br/&gt;
Դու շատ հեշտությամբ ճամփան կգտնես:&lt;br/&gt;

Այդ դեպքերն արդեն ես լավ չեմ հիշում,&lt;br/&gt;
Չգիտեմ, Պրոնն ի՞նչ արեց արդյոք։&lt;br/&gt;
Պիտեր սլացա ես հենց այդ աշուն,&lt;br/&gt;
Ցրելու այնտեղ թախիձ ու մորմոք։&lt;br/&gt;


'''5'''

Օրեր խստաշունչ և ահեղ այնքան։&lt;br/&gt;
Մի՞թե բոլորն այդ կպատմես գանգիստ․․․&lt;br/&gt;
Պալատներն էին այն արքունական&lt;br/&gt;
Լսում զինվորի հայհոյանքը խիստ։&lt;br/&gt;

Է՜խ, կտրիճություն․․․&lt;br/&gt;
Դաշտեր ճաղկավառ․․․&lt;br/&gt;
Եվ իզուր չէ որ գյուղացիք կեղտոտ&lt;br/&gt;
Ռոյալի վրա՝ կովերի համար&lt;br/&gt;
Նվագում էին տամբովյան ֆոկստրոտ։&lt;br/&gt;
Կարտոֆիլի դեմ, վարսակի, հացի&lt;br/&gt;
Գրամոֆոններ էր մուժիկը ուզում&lt;br/&gt;
Ու կուշտ ծխելով «տոտիկը այծի»,&lt;br/&gt;
Իր համար նստած տանգո էր լսում։&lt;br/&gt;
Շահույթից ձեռքը շփում էր հանգիստ,&lt;br/&gt;
Ոչ մի տեսակ հարկ էլ սրտովը չէր&lt;br/&gt;
Գժված խորհում էր այն բանի մասին,&lt;br/&gt;
Որը ճոճվում էր ոտքերի միջև:&lt;br/&gt;

Եվ անցնում էին&lt;br/&gt;
Տարիներն այն տաք․․․&lt;br/&gt;
Գյուղացու բանը դժվար էր նորից։&lt;br/&gt;
Որքան ու որքան փտեց հողի տակ&lt;br/&gt;
Շշերում պահված Կերենսկու փողից։&lt;br/&gt;
Դու իմ աղավնյակ, դու մեր սնուցիչ...&lt;br/&gt;
Հողի, տավարի տեր է նա դառել,&lt;br/&gt;
Բայց հանուն մի զույգ հին հարյուրնոցի&lt;br/&gt;
Թույլ կտա իրեն մտրակով դաղել։&lt;br/&gt;

Դե, լավ,&lt;br/&gt;
Էլ բավ է հառաչել այսպես,&lt;br/&gt;
Պետք չեն էլ խոսքեր ու ծաղրուծանակ․․․&lt;br/&gt;
Այսօր Պրոնի բախտի մասին ես&lt;br/&gt;
Իմ ջաղացպանից ստացա նամակ։&lt;br/&gt;
«Սերգուխա, անգին, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Ողջույն քեզ, ողջույն ու հազար բարի,&lt;br/&gt;
Եղբայրս, էդ քեզ ի՞նչ է պատահել&lt;br/&gt;
Չես եղել մեզ մոտ դու մի վեց տարի։&lt;br/&gt;
Դեհ, պատիվ արա,&lt;br/&gt;
Պատրաստվիր, եղբայր,&lt;br/&gt;
Գարնանամուտին այցի արի մեզ։&lt;br/&gt;
Այստեղ այնպիսի անցուդարձ եղավ,&lt;br/&gt;
Որ նամակի մեջ դժվար կպատմես։&lt;br/&gt;
Լռեցին հողմերն ու դադար տվին,&lt;br/&gt;
Եվ ժողովրդի կյանքը խաղաղվեց,&lt;br/&gt;
Իմացիր, սակայն, որ քսան թվին&lt;br/&gt;
Օգլոբլին Պրոնը գնդակահարվեց։&lt;br/&gt;
Ռուսիա․․․&lt;br/&gt;
Նա ասես խենթ հնչյուն լինի...&lt;br/&gt;
Կուզես հավատա դու ինձ, կուզես՝ ոչ...&lt;br/&gt;
Մի անգամ ջոկատը Դենիկինի&lt;br/&gt;
Եկավ, գրավեց Կրիուշին ամբողջ։&lt;br/&gt;
Ու բանն սկսվեց զվարճալի գործով,&lt;br/&gt;
Զվարճանք, որից հեշտ է սատակել...&lt;br/&gt;
Եվ կրճտոցով ու հռհռոցով&lt;br/&gt;
Կազակի ղամշին սկսեց կատակել,&lt;br/&gt;
Այդ ժամանակ էլ Պրոնին չրթեցին...&lt;br/&gt;
Մի դեզի մեջ էր Լաբուտյան մտել...&lt;br/&gt;
Ու դուրս եկավ, երբ նժույգը վերջին&lt;br/&gt;
Կորավ մոտակա անտառի հետև։&lt;br/&gt;
Շրջում է հիմա առաջվա նման,&lt;br/&gt;
Հարբած սֆաթով գոռում անդադար․&lt;br/&gt; 
«Իմ կրծքին կարմիր մի շքանշան&lt;br/&gt;
Պետք է կպցնել քաջության համար»։&lt;br/&gt;
Ցրվել են հիմա ամպերը չարի...&lt;br/&gt;
Թեկուզ մեր կյանքը դրախտ չի դարձել,&lt;br/&gt;
Բայց դու, սիրելիս, մեզ այցի արի,&lt;br/&gt;
Մխիթարելու իմ օրերը ծեր»։&lt;br/&gt;

'''* * *'''

Ճանապարհին եմ նորից ես ահա,&lt;br/&gt;
Հուլիսյան գիշերն իր մեգն է փռել,&lt;br/&gt;
Սլանում է կառքն իմ աղմկարար&lt;br/&gt;
Ու գիշերվա մեջ չի ուզում լռել։&lt;br/&gt;
Ճանապարհն այնպես հաճելի է, լավ,&lt;br/&gt;
Դաշտային քամին իր զովն է բերում,&lt;br/&gt;
Լուսինն էլ ահա մեղմորեն ելավ&lt;br/&gt;
Ու ոսկով օծեց գյուղերի հեռուն։&lt;br/&gt;
Ջրհորներ ահա ու զանգակատուն,&lt;br/&gt;
Եվ ահա, ահա ցանկապատը հին...&lt;br/&gt;
Իմ սիրտը այնպես արագ է զարկում,&lt;br/&gt;
Ինչպես այն հեռո՜ւ, հեռո՜ւ օրերին։&lt;br/&gt;

Ջրաղացում եմ...&lt;br/&gt;
Մութ եղևնուտին&lt;br/&gt;
Կայծոռիկներ է գիշերը թափել,&lt;br/&gt;
Ծեր ջաղացպանը ուրախությունից&lt;br/&gt;
Չի կարողանում երկու խոսք կապել․&lt;br/&gt;
«Իմ աղավնյակս,&lt;br/&gt;
Այդ դո՞ւ ես, որդի,&lt;br/&gt;
Մրսել ես ասա ու կարգին սառել,&lt;br/&gt;
Դե, շուտ, ա՛յ պառավ, ինքնաեռը դիր,&lt;br/&gt;
Սեղանը գցիր, կարկանդակը բեր։&lt;br/&gt;
Սերգեյ, հոգյակս, ականջ արա դեռ...&lt;br/&gt;
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․&lt;br/&gt;
Դու էլ տարիքով արդեն ծերուկ ես,&lt;br/&gt;
Սպասիր հիմա, քո ազիզ խաթեր,&lt;br/&gt;
Մի փոքրիկ նվեր պիտի տամ ես քեզ»։&lt;br/&gt;
«Նվե՞ր»․․․&lt;br/&gt;
«Չէ, չէ,&lt;br/&gt;
Մի հասարակ նամակ...&lt;br/&gt;
Բայց, աղավնյակս, մի շտապիր դու...&lt;br/&gt;
Վաղուց է արդեն, երկար ժամանակ,&lt;br/&gt;
Ինչ փոստից բերել ու գցել եմ տուն»։&lt;br/&gt;
Բացում եմ, կարդում․․․ Դե նա է, էլ ո՞վ,&lt;br/&gt;
Ուրիշ որտեղի՞ց էլ պիտի լինի...&lt;br/&gt;
Գրված է անփույթ մի ձեռագրով,&lt;br/&gt;
Ծրարի վրա լոնդոնյան կնիք։&lt;br/&gt;

«Կենդանի՞ եք դուք... Ես ուրախ եմ շատ,&lt;br/&gt;
Ես էլ ձեզ նման ապրում եմ ու կամ...&lt;br/&gt;
Ու երազներում մի հին ցանկապատ&lt;br/&gt;
Ու ձեզ եմ տեսնում ես ամեն անգամ:&lt;br/&gt;
Ես ձեզնից հիմա հեռու եմ այնպես,&lt;br/&gt;
Ռուսիայում գարուն ու ապրիլ է տաք,&lt;br/&gt;
Եղևնուտին ու կեչուտին այն հեզ&lt;br/&gt;
Մշուշի քողն է իջել կապուտակ․․․&lt;br/&gt;
Ու հիմա, երբ ես թղթին եմ հանձնում&lt;br/&gt;
Խոսքերն այս, լեցուն տխրությամբ խորին,&lt;br/&gt;
Ջաղացպանի հետ անտառի խորքում&lt;br/&gt;
Ականջ եք դնում դուք ցախաքլորին։&lt;br/&gt;
Նավահանգիստ եմ գնում ես հաճախ&lt;br/&gt;
Եվ նավերի մեջ այնքան ու այնքան,&lt;br/&gt;
Ոչ այն է վախով, ոչ այն է ուրախ,&lt;br/&gt;
Նայում դրոշին ձեր սովետական։&lt;br/&gt;
Իմ ճանապարհը որոշ է ու պարզ...&lt;br/&gt;
Նորոգ ուժեր են ձեր երկրում եռում,&lt;br/&gt;
Բայց դուք ինձ համար սիրելի եք հար,&lt;br/&gt;
Որպես հայրենիք ու որպես գարուն»...&lt;br/&gt;

Նամակն իսկական նամակ է։&lt;br/&gt;
Բնավ&lt;br/&gt;
Ես չէի գրի այդպիսի նամակ...&lt;br/&gt;
Մուշտակս առած առաջվա նման&lt;br/&gt;
Գիշերելու եմ գնում ես մարագ:&lt;br/&gt;
Գնում եմ ահա մեծացած այգով,&lt;br/&gt;
Սիրենն է քնքուշ դիպչում իմ դեմքին,&lt;br/&gt;
Ու դիտում եմ ես կարոտ հայացքով&lt;br/&gt;
Այս ցանկապատը կորացած ու հին։&lt;br/&gt;
Այն դռնակի մոտ ես մի ժամանակ&lt;br/&gt;
Պատանի էի տասնվեց տարու,&lt;br/&gt;
Ու մի լավ աղջիկ թիկնոցով ճերմակ&lt;br/&gt;
Քնքշորեն ասաց․ «Ո՛չ, քեզ չեմ սիրում»։&lt;br/&gt;
Օրեր հեռավոր և օրեր քնքուշ,&lt;br/&gt;
Դեռ այն պատկերը իմ մեջ չի մարել...&lt;br/&gt;
Բոլորս ենք սիրեք մենք այդ տարիքում,&lt;br/&gt;
Նշանակում է&lt;br/&gt;
Մեզ էլ են սիրել...&lt;br/&gt;

[[Կատեգորիա:Սերգեյ Եսենինի ստեղծագործությունները]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անշրջահայացորեն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5783</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12700</id>
      <timestamp>2013-01-07T08:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անշրջահայացորեն''', ''[[մակբայ]],'' Ոչ շրջահայաց կերպով։  Տեղն է եկել պարսավանքի ենթարկելու նաև այն անձա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="589">'''Անշրջահայացորեն''', ''[[մակբայ]],'' Ոչ շրջահայաց կերպով։

Տեղն է եկել պարսավանքի ենթարկելու նաև այն անձանց, ովքեր անշրջահայացորեն իրենց անձնական օգտագործման ավտոմեքենաները տալիս են վստահություն չներշնչող մարդկանց («Երեկոյան Երևան», 1978, 15)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անոտացիա (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7256</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15966</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անոտացիա''': [[Գիրք|Գրքի]] համառոտ բնութագրում, որի նպատակն Է հասկացություն տալ գրքի բովանդակության, գ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="575">'''Անոտացիա''': [[Գիրք|Գրքի]] համառոտ բնութագրում, որի նպատակն Է հասկացություն տալ գրքի բովանդակության, գաղափարական-քաղաքական ուղղության և նշանակության մասին։ Նայած գրքի նշանակմանը (բնույթին)՝ անոտացիան կարող է լինել ծավալուն կամ համառոտ ու ամփոփ։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անուն (ԴԲԲ, ՊԲ, 1971)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7246</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15956</id>
      <timestamp>2013-08-05T05:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անուն'''  '''Անունը կոտրել''' — Հեղինակազրկել, պատվազուրկ անել՝ պատվազրկել. վարկաբեկել» «Բարկացավ, կատ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1700">'''Անուն'''

'''Անունը կոտրել''' — Հեղինակազրկել, պատվազուրկ անել՝ պատվազրկել. վարկաբեկել» «Բարկացավ, կատաղեց, ուզեց սպանել հանդուգն հովվին, բայց խոհեմ էր, չուզեց իր տան ''անունը կոտրել'' հավիտյան...» ([[Վրթանես Փափազյան]]):
 
'''Անունը տալ''' — Մեկի (մի բանի) մասին խոսել, հիշատակել։ «...''Անունը տա'' սըրած կացնի, Սրան-նրան սուտ վախեցնի...» ([[Հովհաննես Թումանյան]])։
 
'''Անուն հանել''' — Հայտնի լինել կամ դառնալ. հռչակվել։ «Բացականչեց. «Վա՛հ, իմ որդի, դու իմ ձեռքով սպանված, Ազգերի և աշխարհի մեջ ''անուն հանած'' փառապանծ» ([[Ֆիրդուսի]])։ 

'''Անունով երդվել''' — 1. Շատ հարգել. պաշտելու աստիճան սիրել, պատկառել։ «Եվ անմահների ''անվամբ են երդվում'' ու հպարտանում, Որ դուք, հիրավի, պատվո՛վ, վեհությա՛մբ Ձեր գործը տարաք, Մեռա՛ք, չկորա՛ք» (Հակոբ Հակոբյան)։ 2. Մի տեղում շատ հայտնի լինել, լայն ժողովրդականոլթյուն վայելել։ Ամբողջ շրջանում նրա ''անունով են երդվում''։ Տես նաև '''Արևով երդվել'''։ 

[[Կատեգորիա:Պ. Բեդիրյանի «Դարձվածաբանական բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անուն ըստ արժանվույն (ճապոնական հեքիաթ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4911</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10770</id>
      <timestamp>2012-09-06T19:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. Ստորև ներկայացվում է '''«Անուն ըստ արժանվույն»''' ճապոնական [[հեքիաթ]]ը, որը թարգմանել է Ռ. Վ. Ռուբինյանը:...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2264">Ստորև ներկայացվում է '''«Անուն ըստ արժանվույն»''' ճապոնական [[հեքիաթ]]ը, որը թարգմանել է Ռ. Վ. Ռուբինյանը:

== Անուն ըստ արժանվույն ==

Ուրիշի բերանին փակ դնել չես կարող,— ասում է ժողովրդական առածը։ Եվ իսկապես, դա ճիշտ է, եթե մարդիկ մտադիր են որևէ մեկին ծաղրել, ապա նրանց արգելել չես կարող։ Ուզածդ մականունը կկպցնեն ու դրանից պրծում չկա։

Օրինակ՝ Կիոտո քաղաքում ապրում էր մի ոոգևորական՝ Ռյոհակու եպիսկոպոս անունով։ Պատահեց այնպես, որ նրա տաճարի առաջ աճեց մի էնոկի ծառ։ Մարդիկ էլ սուրբ հոր համար մականուն կնքեցին՝ «Էնոկի եպիսկոպոս»։ Այլևս քաղաքում նրան ուրիշ կերպ չէին անվանում։

Եպիսկոպոսը տաքարյուն մարդ էր։

— Ինչպե՞ս են համարձակվում ինձ Էնոկի եպիսկոպոս անվանել, երբ ես իսկական անուն ունեմ։ Կտրեցեք այդ հիմար ծառը։

Էնոկի ծառը կտրեցին։

«Այժմ ամեն ինչ այլ կերպ կլինի»,— մտածեց Ռյոհակու եպիսկոպոսը։

Բայց նրա ուզածի պես չեղավ։ Կտրված ծառից մնաց քոթուկը, և բոլորը սուրբ հորը սկսեցին անվանել «Քոթուկ եպիսկոպոս»։

Այդ բանը նրան ավելի զայրացրեց։

— Փորել ու հանել քոթուկը,— ճղճղաց նա։ Քոթուկը հանեցին, իսկ տեղում մի մեծ փոս մնաց։

Այժմ Ռյոհակու եպիսկոպոսին սկսեցին անվանել «Փոսորակ եպիսկոպոս»։

Այդ մականունը այդպես էլ մնաց նրա վրա իր ամբողջ կյանքի ընթացքում։

Նրա համար, որ անունը մարդուն տալիս են ըստ արժանիքների։

[[Կատեգորիա:Ճապոնական հեքիաթներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2036</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>4010</id>
      <timestamp>2011-08-12T04:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]] [[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="9816">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4011</id>
      <timestamp>2011-08-12T04:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9835">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4063</id>
      <timestamp>2011-08-14T15:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="9929">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4166</id>
      <timestamp>2011-08-18T16:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10109">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4323</id>
      <timestamp>2011-08-19T07:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <ip>133.25.3.45</ip>
      </contributor>
      <comment>fSvhXSKglIEiL</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46">Ah, i see. Well that's not too tirkcy at all!&quot;</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4329</id>
      <timestamp>2011-08-19T08:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>[[Special:Contributions/133.25.3.45|133.25.3.45]] ([[User talk:133.25.3.45|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Admin|Admin]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10109">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4330</id>
      <timestamp>2011-08-19T08:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor/>
      <comment>Պաշտպանվեց «[[Անունը նույնպես ճակատագիր ունի (գրախոսություն, 2003)]]» էջը ([edit=sysop] (indefinite) [move=sysop] (indefinite))</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="10109">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]


[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>4820</id>
      <timestamp>2011-08-28T06:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10212">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]



[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13143</id>
      <timestamp>2013-01-25T20:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="10312">[[Պատկեր:Gushakutyun.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի առաջին էջը]]
[[Պատկեր:Gushakutyun2.jpg|250px|thumb|«Գուշակություններ հայելիներով» գրքի շապիկի չորրորդ էջը]]
[[Հասմիկ Հակոբյան]]ի գրախոսականը` նվիրված [[2003]]-ին տպագրված [[Հրաչյա Սարիբեկյան]]ի [[Գուշակություններ հայելիներով (Հրաչյա Սարիբեկյան)|«Գուշակություններ հայելիներով»]] [[գիրք|գրքին]]: Տպագրվել է «[[Գրական թերթ]]ի» 2003 թվականի 36-րդ համարում:

== Անունը նույնպես ճակատագիր ունի ==
 
Արդյո՞ք իրականության, ժամանակի ու տարածության սահմանները բացարձակ են։ Անտարակույս՝ ոչ. ժամանակն ու տարածությանը անսահման են, պարզապես իրականության մեջ քաոս չառաջացնելու համար մենք որոշակի չափումներ ենք մտցնում և սկսում հաշվել ժամանակը ժամերով, տարածությունը կիլոմետրերով։ Հրաչյա Սարիբեկյանի «Գուշակություններ հայելիներով» գրքի երեք ստեղծագործությունների միջոցով («Գուշակություններ հայելիներով», «Կայենի արդարացում» [[վիպակ]]ներ, «Կեցություն և Տոնո Տալյան» [[պատմվածաշար]]) ապացուցում է, որ մարդկային կյանքը հիմնականում անցնում է թվային չափումների հարթակում, բայց ժամանակ առ ժամանակ այն դուրս է գալիս մեր գիտակցության գծած նեղ շրջանակներից ու սավառնում դեպի անսահմանություն։ «''Այն, ինչ կոչվում է մարդկային կյանք, բաղկացած է երեք հարթություններից, որոնցից երկուսը՝ ժամանակից և տարածությունից դուրս չգիտակցված հնարավորը և հնարավորի չիրագործվածը, իսկ մեկը՝ ժամանակի և տարածության մեջ հնարավոր իրագործածը հաճախ նույն ինքը՝ վատնած ժամանակը''» (Կ. և Տ. Տ., էջ 64)։ Իրականությունից դեպի մյուս երկու հարթություններ թռիչք կատարելու համար [[հեղինակ]]ն օգտագործում է հայելին, եթե նույնիսկ տվյալ պահին հայելին՝ որպես գործող միջոց, բացակայում է։ Անչափ կարևորվում է հայելային արտացոլանքի դերը։ Հայելին արտացոլում է աշխարհը, առարկաներն ու մարդկանց, բայց արդեն մեկ այլ տարածական ու ժամանակային հարթության մեջ։ Այդ հարթության մեջ ժամանակը ներկայից-անցյալ է վերադառնում (եթե տարածական հարթության մեջ հայելին ամեն ինչ հակառակ է ցույց տալիս, ինչու՞ ապա  նույնը չի կարող անել ժամանակի հետ)։ «''Մարդու մահից առաջ կա մի ակնթարթ, երբ հայելին նրան թիկունքից է ցույց տալիս, ոչ թե դիմացից, ինչպես սովորաբար ցույց են տափս հայելիները''» (Գ.Հ., էջ 9)։ Ֆիզիկական բացակայության, մահվան այդ ակնթարթից հետո ժամանակը հայելու մեջ սկսում է ետ պտտվել, և մեր կողմից ընկալվող իրականության մեջ բացակա մարդիկ սկսում են իրենց գոյությունը շարունակել հայելային իրականության մեջ։ Հայելային գոյությամբ են ապրում «Գուշակություն հայելիներով» վիպակի [[գլխավոր հերոս]]ի մահացած հայրը, իսկ հետո ինչ-որ տեղ անհետացած խորթ մայրը՝ Թինան, ինչպես նաև՝ մյուս [[պատմվածք]]ի մետաֆիզիկական հերոս Տոնո Տալյանը։

Հրաչյա Սարիբեկյանը կարծես անվերջ «պայքարում» է երևույթների մեր սուբյեկտիվ ընկալման դեմ, բայց այդ «պայքարի» մեջ ոչ մի պարտադրող երանգ չկա։ Ընթերցողն ինքնակամ գնում է գրողի մատնանշած ճանապարհով։

Ֆիզիկական մահը դեռ ավարտ չէ։ Ծանոթ-մտերիմների անտեղյակությունը կյանքի, լինելության շարունակման ընթացք կարող են հանդիսանալ։ «''Մտածում էի՝ երբ հորս ճանաչող վերջին մարդն իմանա նրա մահվան մասին, հայրս կդադարի ապրել''» (Գ. Հ.)։ Երբ անտեղյակությունից առաջացած լինելությունը դադարի գոյություն ունենալուց, մարդը կշարունակի ապրել կեցության մեկ այլ տարբերակով, մեկ այլ տարածության մեջ, որը մարդկային հիշողություն է կոչվում։ «''Հորս կյանքն այլևս ուրիշներին մնացած անցյալի փակ տարածություն էր, և նա անկարող էր դուրս գալ այդ տարածքից''» (Գ. Հ., էջ 14)։

[[Սյուժե]]տային, ձևային ու գաղափարական [[հանգուցալուծում]]ներով «Գուշակության հայելիներով» գրքում աչքի է ընկնում «Կայենի արդարացումը» վիպակը։ [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] [[լեգենդ]]ը Կայենի ու Աբելի մասին, կրկնվելով իրականության մեջ, անմիջապես զուգահեռ համեմատության եզրեր է պարտադրամ, իսկ երբ այդ ամենին միանամ է նաև երևակայության խաղը, ապա ստացվամ է մի վիպակ՝ աստվածաշնչյան լեգենդի սարիբեկյանական մեկնությամբ։ Նորովի մեկնության մեջ խախտված են Կայեն-Աբել (սպանող-սպանվող) դերերը։ Արդյոք մարդու անունն ինչ-որ բան է նախազգուշացնում կամ պարտադրում։

Վիպակի հերոսները չորսն են՝ հարևան գյուղերի երկու Աբելները, Աբելներից մեկի հարսնացուն՝ Եվան և պատմող հերոսը, որը միտումնավոր կերպով հիշատակվում է առանց անվան։ Գործողությունը զարգանում է երկու Աբելների սպանության շուրջ։ Աբելներից մեկը մյուսի սպանության պատճառ է դառնում, մյուս Աբելի սպանության առիթ է հանդիսանում վիպակի անանուն հերոսը։ Ո՛չ Աբելը, ո՛չ անանուն հերոսը սպանություն չէին նախապատրաստել, նրանց մասնակցությունը սպանություններին սահմանափակվում է միայն նրանց ներկայությամբ։ Սպանաթյունները պատահական զուգադիպությունների արդյունք են, որոնք ավելի շուտ ինքնասպանություն են հիշեցնում։ «''Զգացի, որ ոճիր է գործվել, որը չհասցրեց իմ մտադրաթյունը դառնալ, որի մասին մահապարտն անգամ չկռահեց, որին բնավ չէի հրել''» (Կ. Ա., էջ 62)։

Կարծես թե անունը ոչ մի դեր չի կատարում, յուրաքանչյուր մարդ, այս կամ այն հանգամանքի բերումով, կարող է հայտնվել և՛ Աբելի, և՛ Կայենի դերում։ Երկու Աբելներն էլ իրականում ինքնասպան են եղել, բայց չգիտես թե ինչու, յուրաքանչյուր սպանությունից հետո անմիջապես հիշում ես Կայենին։ Փաստորեն, ակամայից ինչ-որ մեկի սպանության առիթ հանդիսանալով՝ մարդու մեջ արթնանում է նախնական կայենական մեղքի զգացողությունը, որն ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակելու է նրա հետ լինել, ինչպես սեփական անունը։ Մարդկային անունն ավելի դաժան ճակատագիր ունի, եթե հանգամանքների ձեռքին խաղալիք դարձած մարդ-անհատին (տվյալ դեպքում՝ Կայենին) հնարավոր է արդարացնել, ապա անհնար է փրկել նրա անունը, որը շարունակ պիտի գիտակցվի որպես մարդասպան-եղբայրասպան։

== Տե'ս նաև ==
* [[Անվերջության հնարավորությունը (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[Գոյության հետապնդող տագնապը (գրախոսություն, 2004)]]
* [[«Գուշակություններ հայելիներով» կամ` ճանապարհորդություն «խաղալիք գնացքով» (գրախոսություն, 2003)]]
* [[«Իմ ներսում անտես ժամացույց կար» (գրախոսություն, 2006)]]



[[Կատեգորիա:2003-ի գրախոսություններ]]
[[Կատեգորիա:Հասմիկ Հակոբյանի ստեղծագործություններից]]

__NOEDITSECTION__</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անուշ Նագգաշյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8177</id>
      <sha1>6azgjea9tdksmgr2ni2j1ye2vx84hi6</sha1>
    <revision>
      <id>17974</id>
      <timestamp>2013-11-19T05:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Անձ |անուն = Անուշ Նագգաշյան |պատկեր = Anoush Nakashian.jpg |զբաղմունք = Հայ բանաստեղծուհի |ծնված = [[1961]], [[նոյ...»:</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1561">{{Անձ
|անուն = Անուշ Նագգաշյան
|պատկեր = Anoush Nakashian.jpg
|զբաղմունք = Հայ բանաստեղծուհի
|ծնված = [[1961]], [[նոյեմբերի 22]]
|վախճանված = 
}}
'''Անուշ Նագգաշյան Հրանդի''' (ծնվ. [[1961]], [[նոյեմբերի 22]], Գազա, Պաղեստին), հայ բանաստեղծուհի, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (1995):  

Ավարտել է Երուսաղեմի Սրբոց թարգմանչաց երկրորդական վարժարանը (1979), ԵՊՀ-ն (1984): 1985-ին մեկնել է Անգլիա. հետևել «Բիթմընզ քոլեջի» [[անգլերեն]]ի և թատերարվեստի դասընթացներին: Նագգաշյանի քնարական հերոսը աղետներով ու պատերազմներով ընթացող անհանգիստ ժամանակների մարդն է: Լույս է ընծայել «Սիրոյս տաք շունչէն» (1993), «Գիշերային պատարագ» (1994), «Անձրեւոտ սէր» (1998), «Եթե յանկարծ տեսնես իրեն…» (2003), «Հատընտիր» (2004), «Փոքրիկ աղջիկը… Մեծ երազով» (2009), «Ես հայ եմ» (2013) ժողովածուները: Եղել է Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի խորհրդական (1991-98): Արժանացել է ՀԳՄ ոսկե մեդալի (2004):

{{DEFAULTSORT:Նագգաշյան, Անուշ}}
[[Կատեգորիա:1961 ծնվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անուշավան Աբովյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2757</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5555</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրութ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2337">'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է [[Հովհաննես Թումանյան]]ի մտերիմ ընկերը: [[Հովհաննես Թումանյան]]ը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Աբովյան Ա., Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Աբովյան Ա., Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5557</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2389">[[Պատկեր:Anushavan abovyan.jpg|thumb|300px|]]
'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է [[Հովհաննես Թումանյան]]ի մտերիմ ընկերը: [[Հովհաննես Թումանյան]]ը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Աբովյան Ա., Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Աբովյան Ա., Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5558</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2381">[[Պատկեր:Anushavan abovyan.jpg|thumb|300px|]]
'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերը: Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Աբովյան Ա., Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Աբովյան Ա., Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5559</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2341">[[Պատկեր:Anushavan abovyan.jpg|thumb|300px|]]
'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերը: Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* Հայկ Խաչատրյան, Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5560</id>
      <timestamp>2011-09-20T04:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Աղբյուրներ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2345">[[Պատկեր:Anushavan abovyan.jpg|thumb|300px|]]
'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերը: Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10291</id>
      <timestamp>2012-08-16T06:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2429">[[Պատկեր:Anushavan abovyan.jpg|thumb|300px|]]
'''Անուշավան Աբովյան Մովսեսի''' ([[1862]], Ուզունլար (այժմ` Օձուն, Լոռու մարզ) - [[1938]], Օձուն), հայ [[գյուղագրություն|գյուղագիր]], [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1938]]-ից:

== Կենսագրությունը ==

Պատանի հասակում զրկվել է ծնողներից: Նախնական կրթությունը ստացել է Ջալալօղլիի (այժմ` Ստեփանավանի) հայկական դպրոցում: Այնուհետև փոխադրվել է Թիֆլիս: Առաջին պատմվածքը` «Ձայնիկը», տպագրվել է «Նոր-դար»-ում: Նրա «Լևոնի հեքիաթը» ունի ինքնակենսագրական բնույթ: Այստեղ նկարագրում է իր և [[Հովհաննես Թումանյան]]ի դպրոցական կյանքը Ջալալօղլիում: Եղել է Հովհաննես Թումանյանի մտերիմ ընկերը: Հովհաննես Թումանյանը «Անուշ» պոեմի առաջին տարբերակի [[նախաբան]]ը նվիրել է Անուշավան Աբովյանին: Մահացել է հայրենի [[Օձուն]] գյուղում:

== Ա. Աբովյանի երկերի մատենագրությունը ==

* Պատկերներ (գյուղական կյանքից), գիրք Ա, Թիֆլիս, տպարան Մովսես Վարդանյանի, 1906, 128 էջ:
* Լևոնի հեքիաթը, Թիֆլիս, տպարան` Ն. Աղայանի, 1917, 221 էջ:
* Հայ գյուղագիրներ (գրքում տպագրված են Անուշավան Աբովյանի լուսանկարը, համառոտ կենսագրականը և «Դիվանբեգին», «Գյուղի այրին», «Գրագիր Լևոնը և գյուղական դատարանը» պատմվածքները), Եր., Հայպետհրատ, 1950, 578 էջ, տպ. 5000:

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 18-19 էջ։

{{DEFAULTSORT:Աբովյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1862 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1938 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անուշավան Մակարյան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2773</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>5614</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անուշավան Մակարյան Մակարի''' ([[1910]], [[մայիսի 20]], գ. Սարուխան (այժմ` Գեղարքունիքի մարզում) - [[1973]], [[դեկտե...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="4082">'''Անուշավան Մակարյան Մակարի''' ([[1910]], [[մայիսի 20]], գ. Սարուխան (այժմ` Գեղարքունիքի մարզում) - [[1973]], [[դեկտեմբերի 1]], Կիրովական, թաղված է Երևանում), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1939]]-ից։

Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է [[1930]]-ին։ 1930-[[1933]]-ին աշխատել է որպես ուսուցիչ։ 1938-ին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ Ապա սովորել է ասպիրանտուրայում։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ [[1944]]-ին «[[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] պոեզիան» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ [[1968]]-ին «[[Երվանդ Օտյան]]» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ [[1944]]-[[1947]]-ին աշխատել է Մ.Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում, [[1971]]-[[1973]]-ին` արվեստի ինստիտուտում։ Միաժամանակ [[1969]]-1973-ին աշխատել է Կիրովականի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։ 1972-1973-ին եղել է նույն ինստիտուտի հայ գրականության  ամբիոնի վարիչը։ 

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Երգիծանքի մասին» (Մոսկվա, 1967) [[գիրք]]ը։ 

== Ա. Մակարյանի երկերի մատենագրություն ==

* [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանը]] և արևմտահայ դեմոկրատիան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1946, 170 էջ, տպ. 3.000։
* [[Երվանդ Օտյան]], Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 164 էջ։
* Միքայել Նալբանդյանը իբրև բանաստեղծ, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 43 էջ, տպ. 1.000։
* Երգիծական հրատարակություն, Ե., Հայպետհրատ, 1957, 274 էջ, տպ. 3.000։
* Մ. Նալբանդյանի պոեզիան, Ե., 1957, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1958, 90 էջ, տպ. 1.000։
* [[Հովհաննես Շիրազ|Հովհ. Շիրազի]] լիրիկայի հիմնական գծերը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1958, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., «Հայաստան», 1965, 524 էջ, տպ. 5.000։
* Մ. Նալբանդյանը գրող, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1968, 104 էջ, տպ. 500։
* [[Միսաք Մեծարենց|Մ. Մեծարենցի]] ստեղծագործությունը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական հրատարակչություն, 1968, 61 էջ, տպ. 500։
* Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը, Ե., «Սովետական գրող», 1977, 355 էջ, տպ. 3.000։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 354 էջ։
* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1910 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1973 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>5618</id>
      <timestamp>2011-09-21T17:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4135">[[Պատկեր:Anushavan Makaryan.jpg|thumb|250px|]]
'''Անուշավան Մակարյան Մակարի''' ([[1910]], [[մայիսի 20]], գ. Սարուխան (այժմ` Գեղարքունիքի մարզում) - [[1973]], [[դեկտեմբերի 1]], Կիրովական, թաղված է Երևանում), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1939]]-ից։

Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է [[1930]]-ին։ 1930-[[1933]]-ին աշխատել է որպես ուսուցիչ։ 1938-ին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ Ապա սովորել է ասպիրանտուրայում։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ [[1944]]-ին «[[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] պոեզիան» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ [[1968]]-ին «[[Երվանդ Օտյան]]» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ [[1944]]-[[1947]]-ին աշխատել է Մ.Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում, [[1971]]-[[1973]]-ին` արվեստի ինստիտուտում։ Միաժամանակ [[1969]]-1973-ին աշխատել է Կիրովականի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։ 1972-1973-ին եղել է նույն ինստիտուտի հայ գրականության  ամբիոնի վարիչը։ 

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Երգիծանքի մասին» (Մոսկվա, 1967) [[գիրք]]ը։ 

== Ա. Մակարյանի երկերի մատենագրություն ==

* [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանը]] և արևմտահայ դեմոկրատիան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1946, 170 էջ, տպ. 3.000։
* [[Երվանդ Օտյան]], Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 164 էջ։
* Միքայել Նալբանդյանը իբրև բանաստեղծ, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 43 էջ, տպ. 1.000։
* Երգիծական հրատարակություն, Ե., Հայպետհրատ, 1957, 274 էջ, տպ. 3.000։
* Մ. Նալբանդյանի պոեզիան, Ե., 1957, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1958, 90 էջ, տպ. 1.000։
* [[Հովհաննես Շիրազ|Հովհ. Շիրազի]] լիրիկայի հիմնական գծերը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1958, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., «Հայաստան», 1965, 524 էջ, տպ. 5.000։
* Մ. Նալբանդյանը գրող, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1968, 104 էջ, տպ. 500։
* [[Միսաք Մեծարենց|Մ. Մեծարենցի]] ստեղծագործությունը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական հրատարակչություն, 1968, 61 էջ, տպ. 500։
* Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը, Ե., «Սովետական գրող», 1977, 355 էջ, տպ. 3.000։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 354 էջ։
* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1910 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1973 մահացածներ]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10311</id>
      <timestamp>2012-08-17T07:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="4192">[[Պատկեր:Anushavan Makaryan.jpg|thumb|250px|]]
'''Անուշավան Մակարյան Մակարի''' ([[1910]], [[մայիսի 20]], գ. Սարուխան (այժմ` Գեղարքունիքի մարզում) - [[1973]], [[դեկտեմբերի 1]], Կիրովական, թաղված է Երևանում), հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, [[ԽՍՀՄ գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ [[1939]]-ից։

Միջնակարգ դպրոցն ավարտել է [[1930]]-ին։ 1930-[[1933]]-ին աշխատել է որպես ուսուցիչ։ 1938-ին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ Ապա սովորել է ասպիրանտուրայում։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ [[1944]]-ին «[[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանի]] պոեզիան» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ [[1968]]-ին «[[Երվանդ Օտյան]]» թեմայով ատենախոսություն է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ [[1944]]-[[1947]]-ին աշխատել է Մ.Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում, [[1971]]-[[1973]]-ին` արվեստի ինստիտուտում։ Միաժամանակ [[1969]]-1973-ին աշխատել է Կիրովականի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտում։ 1972-1973-ին եղել է նույն ինստիտուտի հայ գրականության  ամբիոնի վարիչը։ 

[[Ռուսերեն]] լույս է տեսել նրա «Երգիծանքի մասին» (Մոսկվա, 1967) [[գիրք]]ը։ 

== Ա. Մակարյանի երկերի մատենագրություն ==

* [[Միքայել Նալբանդյան|Մ. Նալբանդյանը]] և արևմտահայ դեմոկրատիան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1946, 170 էջ, տպ. 3.000։
* [[Երվանդ Օտյան]], Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 164 էջ։
* Միքայել Նալբանդյանը իբրև բանաստեղծ, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1957, 43 էջ, տպ. 1.000։
* Երգիծական հրատարակություն, Ե., Հայպետհրատ, 1957, 274 էջ, տպ. 3.000։
* Մ. Նալբանդյանի պոեզիան, Ե., 1957, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., ՀՍՍՀ ԳԱ, 1958, 90 էջ, տպ. 1.000։
* [[Հովհաննես Շիրազ|Հովհ. Շիրազի]] լիրիկայի հիմնական գծերը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1958, 50 էջ, տպ. 1.000։
* Երվանդ Օտյան, Ե., «Հայաստան», 1965, 524 էջ, տպ. 5.000։
* Մ. Նալբանդյանը գրող, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակություն, 1968, 104 էջ, տպ. 500։
* [[Միսաք Մեծարենց|Մ. Մեծարենցի]] ստեղծագործությունը, Ե., Երևանի հեռակա մանկավարժական հրատարակչություն, 1968, 61 էջ, տպ. 500։
* Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը, Ե., «Սովետական գրող», 1977, 355 էջ, տպ. 3.000։

== Աղբյուրներ ==
* [[Հայկ Խաչատրյան]], Գրական տեղեկատու, Եր., 1986, «Սովետական գրող», 354 էջ։
* Ով ով է. Կենսագրական հանրագիտարան. Հայեր, հատոր 2, Ե., ՀՀՀ, 2007, էջ 21:

{{DEFAULTSORT:Մակարյան, Անուշավան}}
[[Կատեգորիա:1910 ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:1973 մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հայ գրականագետներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անջատ մեկնարկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6466</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14464</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անջատ մեկնարկ''' – հեծանվային սպորտի, իսկ երբեմն՝ դահուկավազքերի և թեթևատլետիկական վազքերի մրցումն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="680">'''Անջատ մեկնարկ''' – հեծանվային սպորտի, իսկ երբեմն՝ դահուկավազքերի և թեթևատլետիկական վազքերի մրցումներում կիրառվող մեկնարկի ձև, որի ժամանակ յուրաքանչյուր մարզիկ մեկնարկում է իր նախորդից 1 րոպե հետո։ Ողջ վազքատարածությունում հեծանվորդ-մարզիկները իրավունք չունեն փոխադարձաբար օգնել միմյանց։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անսածիլ (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5784</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12701</id>
      <timestamp>2013-01-07T08:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անսածիլ''', ''[[ածական]], գյուղատնտեսական,'' Առանց սածիլի։  Որոշմամբ միջոցներ են նախատեսված անսածիլ եղա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="523">'''Անսածիլ''', ''[[ածական]], գյուղատնտեսական,'' Առանց սածիլի։

Որոշմամբ միջոցներ են նախատեսված անսածիլ եղանակով շաքարի ճակնդեղի սերմացուի արտադրությունը խիստ ավելացնելու համար («Սովետական Հայաստան», 1978, 32)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անսամբլայնություն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5785</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12702</id>
      <timestamp>2013-01-07T08:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անսամբլայնություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա'', Անսամբլի հատկություն, միասնություն, համահնչությու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="495">'''Անսամբլայնություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա'', Անսամբլի հատկություն, միասնություն, համահնչություն։

Խմբի ելույթն աչքի ընկավ միասնական անսամբլայնությամբ («Սովետական Հայաստան», 1976, 3)։

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անսանձ գրաքանդակներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>1520</id>
      <timestamp>2011-03-18T18:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]] '''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողով...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="241">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողովածու]]ներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին:</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1521</id>
      <timestamp>2011-03-18T18:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="284">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողովածու]]ներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին:

[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1524</id>
      <timestamp>2011-03-18T19:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="983">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողովածու]]ներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին, [[Լուսակն հրատարակչություն|«Լուսակն» հրատարակչությունում]], 138 էջ:  Խմբագիր` Դավիթ Սարգսյան: [[Գիրք|Գրքում]] զետեղված են տարաբնույթ բանաստեղծություններ, «Հորենական կենսագրություն», «Խրատներ» [[բանաստեղծական շարքեր]]ը և «Երբ արևը ծիծաղում է» պիեսը:

== Գրքի բնաբանը ==

«Հըզար օղորմի ըմ բաբուն` Դանիել Շառոյանին, ում սրտի ցավով ու ծնկների ուժով է գրվել այս գիրքը»:

== Կարծիքներ գրքի մասին ==


[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1525</id>
      <timestamp>2011-03-18T19:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Կարծիքներ գրքի մասին */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="2436">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողովածու]]ներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին, [[Լուսակն հրատարակչություն|«Լուսակն» հրատարակչությունում]], 138 էջ:  Խմբագիր` Դավիթ Սարգսյան: [[Գիրք|Գրքում]] զետեղված են տարաբնույթ բանաստեղծություններ, «Հորենական կենսագրություն», «Խրատներ» [[բանաստեղծական շարքեր]]ը և «Երբ արևը ծիծաղում է» պիեսը:

== Գրքի բնաբանը ==

«Հըզար օղորմի ըմ բաբուն` Դանիել Շառոյանին, ում սրտի ցավով ու ծնկների ուժով է գրվել այս գիրքը»:

== Կարծիքներ գրքի մասին ==

Հոգեվիճակներ, որ արտահայտելի են թվում եւ արտահայտվում են, իհարկե, դարձյալ գրով, բայց դուրս են ձգտում  «պաշտոնապես» գրական կոչվող   «ություն»-ից, որոնք պարզապես սրտակից ընթերցող են փնտրում, ոչ թե' գրականագետ: «Կարիքը չկա»… Արձակագիր Ռոլանդ Շառոյանի նոր գիրքը «Անսանձ գրաքանդակներ» է ամփոփում: Լիրիկական օրագրեր են, կայծակնային դիտումներ (Ամպրոպ ու կայծակ, Ես լռում եմ, դուք խոսե'ք, Ես իմ ձայնը ձեզ եմ տալիս...), ակնթարթային բռնկումներ, որոնք իրենք են որոշում, թե մարդկային հոգու ինչ մի ծալք են լուսավորելու ահա հենց այս ճառագայթով:
 
Ո՞րն է այսպիսի գրության հույսը… 

Հենց այդ բռնկվող ակնթարթները, որոնց միջոցին միայն հնարավոր է ահա այսպիսի պատկերի անչարչարանք ծնունդն ու անվրդով-խաղաղ ընկալումը. 

Աստված ստեղծել է անձրև,
Սատանան` կարկուտ ու մրրիկ,
Կոմիտասն`   «Ամպել ա»  ու «Կաքավիկ»…

[[Ավագ Եփրեմյան]]


[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1546</id>
      <timestamp>2011-03-21T16:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2444">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի [[բանաստեղծական ժողովածու]]ներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին, [[Լուսակն հրատարակչություն|«Լուսակն» հրատարակչությունում]], 138 էջ:  Խմբագիր` Դավիթ Սարգսյան: [[Գիրք|Գրքում]] զետեղված են տարաբնույթ բանաստեղծություններ, «Հորենական կենսագրություն», «Խրատներ» [[բանաստեղծական շարքեր]]ը և «Երբ արևը ծիծաղում է» պիեսը:

== Գրքի բնաբանը ==

«Հըզար օղորմի ըմ բաբուն` Դանիել Շառոյանին, ում սրտի ցավով ու ծնկների ուժով է գրվել այս գիրքը»:

== Կարծիքներ գրքի մասին ==

Հոգեվիճակներ, որ արտահայտելի են թվում եւ արտահայտվում են, իհարկե, դարձյալ գրով, բայց դուրս են ձգտում  «պաշտոնապես» գրական կոչվող   «ություն»-ից, որոնք պարզապես սրտակից ընթերցող են փնտրում, ոչ թե' գրականագետ: «Կարիքը չկա»… Արձակագիր Ռոլանդ Շառոյանի նոր գիրքը «Անսանձ գրաքանդակներ» է ամփոփում: Լիրիկական օրագրեր են, կայծակնային դիտումներ (Ամպրոպ ու կայծակ, Ես լռում եմ, դուք խոսե'ք, Ես իմ ձայնը ձեզ եմ տալիս...), ակնթարթային բռնկումներ, որոնք իրենք են որոշում, թե մարդկային հոգու ինչ մի ծալք են լուսավորելու ահա հենց այս ճառագայթով:
 
Ո՞րն է այսպիսի գրության հույսը… 

Հենց այդ բռնկվող ակնթարթները, որոնց միջոցին միայն հնարավոր է ահա այսպիսի պատկերի անչարչարանք ծնունդն ու անվրդով-խաղաղ ընկալումը. 

Աստված ստեղծել է անձրև,&lt;br&gt;
Սատանան` կարկուտ ու մրրիկ,&lt;br&gt;
Կոմիտասն`   «Ամպել ա»  ու «Կաքավիկ»…

[[Ավագ Եփրեմյան]]


[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>1625</id>
      <timestamp>2011-03-30T05:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2413">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի ժողովածուներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին, [[Լուսակն հրատարակչություն|«Լուսակն» հրատարակչությունում]], 138 էջ:  Խմբագիր` Դավիթ Սարգսյան: [[Գիրք|Գրքում]] զետեղված են տարաբնույթ բանաստեղծություններ, «Հորենական կենսագրություն», «Խրատներ» [[բանաստեղծական շարքեր]]ը և «Երբ արևը ծիծաղում է» պիեսը:

== Գրքի բնաբանը ==

«Հըզար օղորմի ըմ բաբուն` Դանիել Շառոյանին, ում սրտի ցավով ու ծնկների ուժով է գրվել այս գիրքը»:

== Կարծիքներ գրքի մասին ==

Հոգեվիճակներ, որ արտահայտելի են թվում եւ արտահայտվում են, իհարկե, դարձյալ գրով, բայց դուրս են ձգտում  «պաշտոնապես» գրական կոչվող   «ություն»-ից, որոնք պարզապես սրտակից ընթերցող են փնտրում, ոչ թե' գրականագետ: «Կարիքը չկա»… Արձակագիր Ռոլանդ Շառոյանի նոր գիրքը «Անսանձ գրաքանդակներ» է ամփոփում: Լիրիկական օրագրեր են, կայծակնային դիտումներ (Ամպրոպ ու կայծակ, Ես լռում եմ, դուք խոսե'ք, Ես իմ ձայնը ձեզ եմ տալիս...), ակնթարթային բռնկումներ, որոնք իրենք են որոշում, թե մարդկային հոգու ինչ մի ծալք են լուսավորելու ահա հենց այս ճառագայթով:
 
Ո՞րն է այսպիսի գրության հույսը… 

Հենց այդ բռնկվող ակնթարթները, որոնց միջոցին միայն հնարավոր է ահա այսպիսի պատկերի անչարչարանք ծնունդն ու անվրդով-խաղաղ ընկալումը. 

Աստված ստեղծել է անձրև,&lt;br&gt;
Սատանան` կարկուտ ու մրրիկ,&lt;br&gt;
Կոմիտասն`   «Ամպել ա»  ու «Կաքավիկ»…

[[Ավագ Եփրեմյան]]


[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9947</id>
      <timestamp>2012-08-14T05:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="2497">[[Պատկեր:Roland2.jpg|thumb|250px|Գրքի շապիկը]]
'''«Անսանձ գրաքանդակներ»''', [[Ռոլանդ Շառոյան]]ի ժողովածուներից: Տպագրվել է [[2010]]-ին, [[Լուսակն հրատարակչություն|«Լուսակն» հրատարակչությունում]], 138 էջ:  Խմբագիր` Դավիթ Սարգսյան: [[Գիրք|Գրքում]] զետեղված են տարաբնույթ բանաստեղծություններ, «Հորենական կենսագրություն», «Խրատներ» [[բանաստեղծական շարքեր]]ը և «Երբ արևը ծիծաղում է» պիեսը:

== Գրքի բնաբանը ==

«Հըզար օղորմի ըմ բաբուն` Դանիել Շառոյանին, ում սրտի ցավով ու ծնկների ուժով է գրվել այս գիրքը»:

== Կարծիքներ գրքի մասին ==

Հոգեվիճակներ, որ արտահայտելի են թվում եւ արտահայտվում են, իհարկե, դարձյալ գրով, բայց դուրս են ձգտում  «պաշտոնապես» գրական կոչվող   «ություն»-ից, որոնք պարզապես սրտակից ընթերցող են փնտրում, ոչ թե' գրականագետ: «Կարիքը չկա»… Արձակագիր Ռոլանդ Շառոյանի նոր գիրքը «Անսանձ գրաքանդակներ» է ամփոփում: Լիրիկական օրագրեր են, կայծակնային դիտումներ (Ամպրոպ ու կայծակ, Ես լռում եմ, դուք խոսե'ք, Ես իմ ձայնը ձեզ եմ տալիս...), ակնթարթային բռնկումներ, որոնք իրենք են որոշում, թե մարդկային հոգու ինչ մի ծալք են լուսավորելու ահա հենց այս ճառագայթով:
 
Ո՞րն է այսպիսի գրության հույսը… 

Հենց այդ բռնկվող ակնթարթները, որոնց միջոցին միայն հնարավոր է ահա այսպիսի պատկերի անչարչարանք ծնունդն ու անվրդով-խաղաղ ընկալումը. 

Աստված ստեղծել է անձրև,&lt;br&gt;
Սատանան` կարկուտ ու մրրիկ,&lt;br&gt;
Կոմիտասն`   «Ամպել ա»  ու «Կաքավիկ»…

[[Ավագ Եփրեմյան]]


[[Կատեգորիա:2010-ի գրքեր]]
[[Կատեգորիա:«Լուսակն» հրատարակչության գրքեր]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվադահուկ (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6468</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14466</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անվադահուկ''' – անիվներ ունեցող դահուկ, որը ձյան բացակայության դեպքում կամ ամռան ամիսներին անցկացվ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="439">'''Անվադահուկ''' – անիվներ ունեցող դահուկ, որը ձյան բացակայության դեպքում կամ ամռան ամիսներին անցկացվող մարզումների ժամանակ օգտագործվում է դահուկորդների կողմից:

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվադահուկային ուղի (ՄԲԲ, 1984, Մ. Իսպիրյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6469</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>14467</id>
      <timestamp>2013-03-28T20:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անվադահուկային ուղի''' – անվադահուկներով մարզումների անցկացման համար նախատեսված ասֆալտապատ ուղի։ ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="328">'''Անվադահուկային ուղի''' – անվադահուկներով մարզումների անցկացման համար նախատեսված ասֆալտապատ ուղի։

[[Կատեգորիա:Մ. Իսպիրյանի «Մարզանունների բացատրական բառարան»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվահեռավորություն (Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ, Ֆ. Հ. Խլղաթյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5786</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>12703</id>
      <timestamp>2013-01-07T08:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անվահեռավորություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա, տեխնիկական,'' Անիվների միջև եղած հեռավորություն։  Հ...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="474">'''Անվահեռավորություն''', ''[[գոյական]], անհոգնական, ա, տեխնիկական,'' Անիվների միջև եղած հեռավորություն։

Հեծանիվի անվահեռավորությունը 1000±11 մմ է («Գիտություն և տեխնիկա», 1976, 7, էջ  51):

[[Կատեգորիա:Ֆ. Խլղաթյանի «Բառարան-տեղեկատու. նոր բառեր և իմաստներ»-ի բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվանաթերթ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5117</id>
    <redirect title="Տիտղոսաթերթ" />
      <sha1/>
    <revision>
      <id>11286</id>
      <timestamp>2012-10-11T21:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Վերահղվում է դեպի [[Տիտղոսաթերթ]]</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="46">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Տիտղոսաթերթ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվանաթերթ (ՊԲՏ, 1973)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7257</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>15967</id>
      <timestamp>2013-08-05T14:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. '''Անվանաթերթ''' կամ տիտղոսաթերթ։ [[Գիրք|Գրքի]], բրոշյուրի առաջին թերթը, որի վրա տեղավորվում է գրքի անուն...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="429">'''Անվանաթերթ''' կամ տիտղոսաթերթ։ [[Գիրք|Գրքի]], բրոշյուրի առաջին թերթը, որի վրա տեղավորվում է գրքի անունը, հեղինակի ազգանունը, հրատարակչության անունը, վայրը և տարեթիվը։

[[Կատեգորիա:«Պոլիգրաֆիական տեղեկատու բառարան»-ի (1973) բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվանակոչություն (Ծիսական բառարան, Մաղաքիա Օրմանյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4962</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>10878</id>
      <timestamp>2012-09-15T11:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]] Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմա...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="1686">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անվանակոչություն'''» [[բառահոդված]]ով:

== Անվանակոչություն ==
'''Անվանակոչություն''' - Քրիստոսի անվան, այսինքն՝ Հիսուս անունը դնելու հիշատակությունն է։ Հիսուս նշանակում է Փրկիչ, ինչպես հրամայված էր կոչել հրեշտակին Մարիամի Ավետման պահից (Ղուկ. Ա. 31) և ինչպես էլ իրոք գրվեց ծնվելու Ը. օրը թլպատության արարողության առթիվ (Ղուկ. Բ. 21) հրեական օրենքի համաձայն։ Անվանակոչությունը Տոնացույցի մեջ իբրև առանձին տոն նշանակված չէ, այլ նոր օրացույցները սովորույթ դարձրին այդպես նշանակել ծննդյան Ը. օրը, հունվարի 13-ը, փոփոխելով տոնացույցի մեջ նշանակված թլպատության տոնը։ Հիսուս անունը սովորաբար գործածված է Ավետարանի մեջ, բայց այժմ ավելի գործածական է Քրիստոս անունը՝ որը նշանակում է Մեսիա-Օծեալ։ Ավետարանի մեջ հետևելով Եսայու մարգարեությանը (Եսայ. Է. 14) Քրիստոսին տրված է նաև Էմանուել անունը (Մատթ. Ա. 23)։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10894</id>
      <timestamp>2012-09-15T12:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1684">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անվանակոչություն'''» [[բառահոդված]]ը:

== Անվանակոչություն ==
'''Անվանակոչություն''' - Քրիստոսի անվան, այսինքն՝ Հիսուս անունը դնելու հիշատակությունն է։ Հիսուս նշանակում է Փրկիչ, ինչպես հրամայված էր կոչել հրեշտակին Մարիամի Ավետման պահից (Ղուկ. Ա. 31) և ինչպես էլ իրոք գրվեց ծնվելու Ը. օրը թլպատության արարողության առթիվ (Ղուկ. Բ. 21) հրեական օրենքի համաձայն։ Անվանակոչությունը Տոնացույցի մեջ իբրև առանձին տոն նշանակված չէ, այլ նոր օրացույցները սովորույթ դարձրին այդպես նշանակել ծննդյան Ը. օրը, հունվարի 13-ը, փոփոխելով տոնացույցի մեջ նշանակված թլպատության տոնը։ Հիսուս անունը սովորաբար գործածված է Ավետարանի մեջ, բայց այժմ ավելի գործածական է Քրիստոս անունը՝ որը նշանակում է Մեսիա-Օծեալ։ Ավետարանի մեջ հետևելով Եսայու մարգարեությանը (Եսայ. Է. 14) Քրիստոսին տրված է նաև Էմանուել անունը (Մատթ. Ա. 23)։</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11550</id>
      <timestamp>2012-10-23T17:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="1805">[[Պատկեր:Tsisakan bararan.jpg|250px|thumb|]]
Ստորև ներկայացվում է [[Մաղաքիա Օրմանյան]]ի [[Ծիսական բառարան (Մաղաքիա Օրմանյան, գիրք, 1992)|«Ծիսական բառարանի»]] «'''Անվանակոչություն'''» [[բառահոդված]]ը:

== Անվանակոչություն ==
'''Անվանակոչություն''' - Քրիստոսի անվան, այսինքն՝ Հիսուս անունը դնելու հիշատակությունն է։ Հիսուս նշանակում է Փրկիչ, ինչպես հրամայված էր կոչել հրեշտակին Մարիամի Ավետման պահից (Ղուկ. Ա. 31) և ինչպես էլ իրոք գրվեց ծնվելու Ը. օրը թլպատության արարողության առթիվ (Ղուկ. Բ. 21) հրեական օրենքի համաձայն։ Անվանակոչությունը Տոնացույցի մեջ իբրև առանձին տոն նշանակված չէ, այլ նոր օրացույցները սովորույթ դարձրին այդպես նշանակել ծննդյան Ը. օրը, հունվարի 13-ը, փոփոխելով տոնացույցի մեջ նշանակված թլպատության տոնը։ Հիսուս անունը սովորաբար գործածված է Ավետարանի մեջ, բայց այժմ ավելի գործածական է Քրիստոս անունը՝ որը նշանակում է Մեսիա-Օծեալ։ Ավետարանի մեջ հետևելով Եսայու մարգարեությանը (Եսայ. Է. 14) Քրիստոսին տրված է նաև Էմանուել անունը (Մատթ. Ա. 23)։

[[Կատեգորիա:Մաղաքիա Օրմանյանի «Ծիսական բառարանի» բառահոդվածներ]]</text>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անվանացանկ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4120</id>
      <sha1/>
    <revision>
      <id>8885</id>
      <timestamp>2012-06-26T06:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ. [[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]] Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտու...</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="215011">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
ԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԵԳ  2000, N3, 45
ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ  1992, N6, 80
ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ  1979, N9, 55
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻ ԱՅԻԼ  1981, N2, 8
ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
ԱԼԻ ԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
??-?????   ????? 1976, N8, 61
ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
ԱԼՅՈ ԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
ԱԼՊԱԳՈ- ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
Ա ՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ  1982, N10, 88
ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
ԱՂԱ ԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1968, NN4-5, 159
ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ  1998, N3, 28
ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
ԱՂԱՎՆԻ  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1980, N3, 15
ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ  1999, N2, 76
ԱՄԻՐ ԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1994, N6, 71
ԱՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
ԱՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
ԱՅՎԱԶ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 89
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
ԱՆԱԿՐԵՈՆ  1987, N12, 83
ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ 1992, N4, 93
ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱ ԹԱՆԳ  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N8, 4
ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ  1989, N11, 87
ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ  1992, N8, 52
ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
ԱՆԹԱՁԵ ՄԻ ԵԻԼ  1999, N2, 27
ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N5, 70
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ  2000, N10, 40
ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
ԱՇՈՒՂ   ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N3, 13
ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒ ԹԱՐ  1978, N8, 40
ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ  1974, N1, 74
ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ  1989, N6, 86
ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ  1969, N3, 86
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ  1985, N6, 66
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
ԱՎԱԳՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N9, 50
ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
ԱՐԱՄՈՒՆԻ  ՈՐԵՆ  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ  1997, N8, 55
ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ  2000, N11, 32
ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41




ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ  1972, N11, 23
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1999, N12, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1988, N2, 88
ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ  2000, N9, 91
ԲԱ  ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
ԲԱ ՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ  1988, N11, 9
ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ  1988, N9, 13
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ  1979, N12, 73
ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
ԲԱՍՅՈ  1985, N12, 84
ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1978, N10, 67
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ  1977, N10, 17
ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ  1983, N3, 76
ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
ԲՈՐ ԵՍ  ՈՐ Ե ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
ԲՈՐ ԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
ԲՐԵ Թ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94



ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  2000, N12, 28
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
ԳԱԳՈՒԱ  ՈՒԹԱ  1983, N3, 40
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
ԳԱՅ  1978, N5, 14
ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ  ԱՉԵՐ  1992, N9, 40
ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
ԳՐԻԳՈՐ   ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
ԳՐԻԳՈՐ   ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
ԳՐԻԳՈՐ   ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
ԳՈՒՍ ՄԻ ԱՅԻԼ  1971, N11, 70
ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25





ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
ԴԱԴԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
ԴԱՆՏԵ   ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
ԴԱՇՏԵՆՑ  ԱՉԻԿ  1975, N9, 82
ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
??????   ?????? 1986, N1, 74
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
Շ ԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60



ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1997, N6, 76



ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
ՉԱՐ ՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ  ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
ՉՈ ԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1972, N9, 81
ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57



ՊԱԼԱՍԻՈՍ  ԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
ՊԱԼՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1969, N11, 28
ՊԱ ԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
ՊԱՐ ՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30



ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
ՋԱՎԱ ՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1980, N5, 76 
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88



ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
ՌՈԶԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1990, N2, 68
ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
ՌՈՒԼՖՈ  ՈՒԱՆ  1993, N1, 58
ՌՈՒ ԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66



ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
ՍԱԼՏԻԿՈՎ -ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
ՍԱՀԱԿ   ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
ՍԱՀԱԿՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1978, N4, 25
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  2000, N2, 39
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
ՍԱՐ ԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
ՍԱՐՈՒ ԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
ՍԵԴԻ  ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ  ՈՍԵ  2000, N8, 60
ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
ՍԵՆ- ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N4, 29
ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
ՍԻԱՄԱՆԹՈ  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇ ԱՆ  1975, N3, 38
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
Ս ԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
ՍՈՄՈՆ ԱՆԻ  1999, N9, 67
ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
ՍՏԱ ՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
ՍՈՒ ՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84


 
ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
ՎԱԼԵ Ո ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
ՎԱՀԱՆՅԱՆ   ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
ՎԻԴԱԼ  ՈՐ Ե ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈ  1999, N11, 63
ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
ՎԻՎԵԳ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 87
ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
ՎՅԱԼԻ  ԵՅՆՈ  1977, N3, 40
ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
ՎՈՐՈ ՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
ՎՈՐՈՆՈՎ  ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40



ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
ՏԱ ՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
ՏԻ ՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
ՏՈՊՈԼ ՅԱ ԻՄ  1999, N8, 69
ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76



ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  .  1999, N3, 73
ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79



ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇ ԵՆ  1977, N8, 4
ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89



ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ  1999, N2, 34
ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59



ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
ՔԻՆԳ  ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54



ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ 1973, N11, 28
ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42





ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ1999, N10, 73
ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
ՖԱՐԳ  ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ  ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
ՖՐԱՆՑԻՍԿ   ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>8886</id>
      <timestamp>2012-06-26T06:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="216517">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱ ԹԱՆԳ  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N8, 4
ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ  1989, N11, 87
ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ  1992, N8, 52
ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
ԱՆԹԱՁԵ ՄԻ ԵԻԼ  1999, N2, 27
ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N5, 70
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ  2000, N10, 40
ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
ԱՇՈՒՂ   ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N3, 13
ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒ ԹԱՐ  1978, N8, 40
ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ  1974, N1, 74
ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ  1989, N6, 86
ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ  1969, N3, 86
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ  1985, N6, 66
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
ԱՎԱԳՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N9, 50
ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
ԱՐԱՄՈՒՆԻ  ՈՐԵՆ  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ  1997, N8, 55
ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ  2000, N11, 32
ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41




ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ  1972, N11, 23
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1999, N12, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1988, N2, 88
ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ  2000, N9, 91
ԲԱ  ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
ԲԱ ՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ  1988, N11, 9
ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ  1988, N9, 13
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ  1979, N12, 73
ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
ԲԱՍՅՈ  1985, N12, 84
ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1978, N10, 67
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ  1977, N10, 17
ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ  1983, N3, 76
ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
ԲՈՐ ԵՍ  ՈՐ Ե ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
ԲՈՐ ԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
ԲՐԵ Թ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94



ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  2000, N12, 28
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
ԳԱԳՈՒԱ  ՈՒԹԱ  1983, N3, 40
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
ԳԱՅ  1978, N5, 14
ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ  ԱՉԵՐ  1992, N9, 40
ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
ԳՐԻԳՈՐ   ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
ԳՐԻԳՈՐ   ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
ԳՐԻԳՈՐ   ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
ԳՈՒՍ ՄԻ ԱՅԻԼ  1971, N11, 70
ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25





ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
ԴԱԴԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
ԴԱՆՏԵ   ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
ԴԱՇՏԵՆՑ  ԱՉԻԿ  1975, N9, 82
ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
??????   ?????? 1986, N1, 74
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
Շ ԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60



ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1997, N6, 76



ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
ՉԱՐ ՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ  ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
ՉՈ ԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1972, N9, 81
ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57



ՊԱԼԱՍԻՈՍ  ԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
ՊԱԼՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1969, N11, 28
ՊԱ ԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
ՊԱՐ ՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30



ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
ՋԱՎԱ ՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1980, N5, 76 
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88



ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
ՌՈԶԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1990, N2, 68
ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
ՌՈՒԼՖՈ  ՈՒԱՆ  1993, N1, 58
ՌՈՒ ԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66



ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
ՍԱԼՏԻԿՈՎ -ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
ՍԱՀԱԿ   ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
ՍԱՀԱԿՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1978, N4, 25
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  2000, N2, 39
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
ՍԱՐ ԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
ՍԱՐՈՒ ԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
ՍԵԴԻ  ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ  ՈՍԵ  2000, N8, 60
ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
ՍԵՆ- ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N4, 29
ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
ՍԻԱՄԱՆԹՈ  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇ ԱՆ  1975, N3, 38
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
Ս ԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
ՍՈՄՈՆ ԱՆԻ  1999, N9, 67
ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
ՍՏԱ ՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
ՍՈՒ ՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84


 
ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
ՎԱԼԵ Ո ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
ՎԱՀԱՆՅԱՆ   ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
ՎԻԴԱԼ  ՈՐ Ե ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈ  1999, N11, 63
ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
ՎԻՎԵԳ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 87
ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
ՎՅԱԼԻ  ԵՅՆՈ  1977, N3, 40
ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
ՎՈՐՈ ՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
ՎՈՐՈՆՈՎ  ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40



ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
ՏԱ ՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
ՏԻ ՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
ՏՈՊՈԼ ՅԱ ԻՄ  1999, N8, 69
ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76



ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  .  1999, N3, 73
ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79



ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇ ԵՆ  1977, N8, 4
ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89



ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ  1999, N2, 34
ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59



ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
ՔԻՆԳ  ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54



ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ 1973, N11, 28
ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42





ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ1999, N10, 73
ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
ՖԱՐԳ  ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ  ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
ՖՐԱՆՑԻՍԿ   ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9076</id>
      <timestamp>2012-07-13T07:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="218233">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
ԲԱԲԱ ԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1999, N12, 34
ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1988, N2, 88
ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ  2000, N9, 91
ԲԱ  ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
ԲԱ ՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
ԲԱ ՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ  1988, N11, 9
ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ  1988, N9, 13
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ  1979, N12, 73
ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
ԲԱՍՅՈ  1985, N12, 84
ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1978, N10, 67
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ  1977, N10, 17
ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ  1983, N3, 76
ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
ԲՈՐ ԵՍ  ՈՐ Ե ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
ԲՈՐ ԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
ԲՐԵ Թ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94



ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  2000, N12, 28
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
ԳԱԳՈՒԱ  ՈՒԹԱ  1983, N3, 40
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
ԳԱՅ  1978, N5, 14
ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ  ԱՉԵՐ  1992, N9, 40
ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
ԳՐԻԳՈՐ   ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
ԳՐԻԳՈՐ   ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
ԳՐԻԳՈՐ   ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
ԳՈՒՍ ՄԻ ԱՅԻԼ  1971, N11, 70
ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25





ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
ԴԱԴԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
ԴԱՆՏԵ   ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
ԴԱՇՏԵՆՑ  ԱՉԻԿ  1975, N9, 82
ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
??????   ?????? 1986, N1, 74
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
Շ ԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60



ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1997, N6, 76



ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
ՉԱՐ ՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ  ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
ՉՈ ԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1972, N9, 81
ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57



ՊԱԼԱՍԻՈՍ  ԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
ՊԱԼՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1969, N11, 28
ՊԱ ԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
ՊԱՐ ՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30



ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
ՋԱՎԱ ՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1980, N5, 76 
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88



ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
ՌՈԶԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1990, N2, 68
ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
ՌՈՒԼՖՈ  ՈՒԱՆ  1993, N1, 58
ՌՈՒ ԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66



ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
ՍԱԼՏԻԿՈՎ -ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
ՍԱՀԱԿ   ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
ՍԱՀԱԿՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1978, N4, 25
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  2000, N2, 39
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
ՍԱՐ ԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
ՍԱՐՈՒ ԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
ՍԵԴԻ  ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ  ՈՍԵ  2000, N8, 60
ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
ՍԵՆ- ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N4, 29
ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
ՍԻԱՄԱՆԹՈ  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇ ԱՆ  1975, N3, 38
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
Ս ԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
ՍՈՄՈՆ ԱՆԻ  1999, N9, 67
ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
ՍՏԱ ՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
ՍՈՒ ՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84


 
ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
ՎԱԼԵ Ո ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
ՎԱՀԱՆՅԱՆ   ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
ՎԻԴԱԼ  ՈՐ Ե ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈ  1999, N11, 63
ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
ՎԻՎԵԳ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 87
ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
ՎՅԱԼԻ  ԵՅՆՈ  1977, N3, 40
ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
ՎՈՐՈ ՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
ՎՈՐՈՆՈՎ  ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40



ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
ՏԱ ՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
ՏԻ ՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
ՏՈՊՈԼ ՅԱ ԻՄ  1999, N8, 69
ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76



ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  .  1999, N3, 73
ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79



ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇ ԵՆ  1977, N8, 4
ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89



ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ  1999, N2, 34
ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59



ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
ՔԻՆԳ  ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54



ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ 1973, N11, 28
ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42





ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ1999, N10, 73
ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
ՖԱՐԳ  ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ  ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
ՖՐԱՆՑԻՍԿ   ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9077</id>
      <timestamp>2012-07-13T08:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Բ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="219114">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
ԲՈՐ ԵՍ  ՈՐ Ե ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
ԲՈՐ ԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
ԲՐԵ Թ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94



ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  2000, N12, 28
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
ԳԱԳՈՒԱ  ՈՒԹԱ  1983, N3, 40
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
ԳԱՅ  1978, N5, 14
ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ  ԱՉԵՐ  1992, N9, 40
ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
ԳՐԻԳՈՐ   ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
ԳՐԻԳՈՐ   ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
ԳՐԻԳՈՐ   ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
ԳՈՒՍ ՄԻ ԱՅԻԼ  1971, N11, 70
ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25





ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
ԴԱԴԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
ԴԱՆՏԵ   ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
ԴԱՇՏԵՆՑ  ԱՉԻԿ  1975, N9, 82
ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
??????   ?????? 1986, N1, 74
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
Շ ԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60



ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1997, N6, 76



ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
ՉԱՐ ՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ  ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
ՉՈ ԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1972, N9, 81
ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57



ՊԱԼԱՍԻՈՍ  ԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
ՊԱԼՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1969, N11, 28
ՊԱ ԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
ՊԱՐ ՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30



ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
ՋԱՎԱ ՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1980, N5, 76 
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88



ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
ՌՈԶԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1990, N2, 68
ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
ՌՈՒԼՖՈ  ՈՒԱՆ  1993, N1, 58
ՌՈՒ ԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66



ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
ՍԱԼՏԻԿՈՎ -ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
ՍԱՀԱԿ   ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
ՍԱՀԱԿՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1978, N4, 25
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  2000, N2, 39
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
ՍԱՐ ԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
ՍԱՐՈՒ ԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
ՍԵԴԻ  ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ  ՈՍԵ  2000, N8, 60
ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
ՍԵՆ- ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N4, 29
ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
ՍԻԱՄԱՆԹՈ  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇ ԱՆ  1975, N3, 38
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
Ս ԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
ՍՈՄՈՆ ԱՆԻ  1999, N9, 67
ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
ՍՏԱ ՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
ՍՈՒ ՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84


 
ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
ՎԱԼԵ Ո ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
ՎԱՀԱՆՅԱՆ   ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
ՎԻԴԱԼ  ՈՐ Ե ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈ  1999, N11, 63
ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
ՎԻՎԵԳ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 87
ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
ՎՅԱԼԻ  ԵՅՆՈ  1977, N3, 40
ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
ՎՈՐՈ ՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
ՎՈՐՈՆՈՎ  ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40



ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
ՏԱ ՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
ՏԻ ՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
ՏՈՊՈԼ ՅԱ ԻՄ  1999, N8, 69
ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76



ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  .  1999, N3, 73
ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79



ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇ ԵՆ  1977, N8, 4
ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89



ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ  1999, N2, 34
ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59



ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
ՔԻՆԳ  ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54



ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ 1973, N11, 28
ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42





ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ1999, N10, 73
ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
ՖԱՐԳ  ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ  ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
ՖՐԱՆՑԻՍԿ   ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9424</id>
      <timestamp>2012-07-27T08:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Բ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158814">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
ԳՐԻԳՈՐ   ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
ԳՐԻԳՈՐ   ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
ԳՐԻԳՈՐ   ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
ԳՈՒՍ ՄԻ ԱՅԻԼ  1971, N11, 70
ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25





ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
ԴԱԴԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
ԴԱՆՏԵ   ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
ԴԱՇՏԵՆՑ  ԱՉԻԿ  1975, N9, 82
ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
??????   ?????? 1986, N1, 74
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆ</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9425</id>
      <timestamp>2012-07-27T13:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="158949">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

=== Ա ===

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆ</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9426</id>
      <timestamp>2012-07-27T13:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ա */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="158947">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
ԴԵՄԻՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ   ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
ԴՇ ՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
ԴՈԼԳԻ  ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
ԴՈԼՈՒ ԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
ԴՈԼՈՒ ԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ  1991, N9, 60
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱ ԻՄ  1999, N8, 53
ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ  1997, N5, 83
ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
ԴՈՒԴԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N11, 82
ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2



ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
ԵԶՆԻԿ   ԿՈՂԲԱՑԻ 2000, N11, 29
ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆ</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>9740</id>
      <timestamp>2012-08-09T17:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Դ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="159459">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
ԵՍԱՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70




ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
ԶԱՐՄԱՆԴՈՒ Տ  1970, N3, 49
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72



ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50




ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1987, N8, 18
ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75



ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
ԹԱ ՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
ԹԱ ՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
ԹԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
ԹՈՎՄԱՍ   ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
ԹՈՒ ԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1998, N5, 82
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1992, N4, 10
ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4



ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41



ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29



ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
ՀԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
ՀԱ ՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
ՀԱ ՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻ   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 92
ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
ՀԵՐՄԵՍ  ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻ   1984, N10, 86
ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1969, N12, 70
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
ՀՈՎՀԱՆ   ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
ՀՐԱՉՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64



ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
ՂԱԶԱՐՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1989, N7, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
ՂԱԶԱՐՅԱՆ Մ ԻԹԱՐ  1977, N12, 35
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐ ՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
ՂԱԼԹԱ ՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61




ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇ ԱՆ  1998, N2, 85



ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
ՄԱԼ ԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
ՄԱ ՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
ՄԱ ՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
ՄԱ ՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1986, N1, 10
ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
ՄԱՐՈՒ ՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
ՄԵ ԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
ՄԵՅԼԱ  ՄԻ ԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
ՄԵՍՐՈՊ  ՄԱՇՏՈՑ 1991, N3, 48
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
ՄԻԼՅԱՆ  ՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
ՄԻ ԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ   ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
Մ ԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1981, N3, 86
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
Մ ԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻ Ո  1999, N2, 84
ՄՈՎՍԵՍ   ՈՐԵՆԱՑԻ 1990, N4, 13
ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40



ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
ՅԱ ՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19



ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ  1991, N6, 63
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34




ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆ</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10991</id>
      <timestamp>2012-09-20T21:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ե */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="103471">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
ԻՇ ԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
ԻՇ ԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94




ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
ԼԱ ՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
ԼԻ ԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N12, 31; 1987, N7, 12
ԼԻ ՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

 

ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54





ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86



ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
ԿՈՐ ՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
ԿՈՐՏԱՍԱՐ  ՈՒԼԻՈ  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
ԿՐԵՍՊՈ  ՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ  1989, N7, 56
ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1995, N8, 50
ԿՈՒՐՂԻՆՅԱ*</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10992</id>
      <timestamp>2012-09-20T21:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ի */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="104232">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10993</id>
      <timestamp>2012-09-20T22:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Կ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="222770">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
ՇԱՄԱ ՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
ՇԱՐԱՊ ԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
Շ ԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
ՇՏԱ ԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60



ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1997, N6, 76



ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
ՉԱՐ ՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ  ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
ՉՈ ԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1972, N9, 81
ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57



ՊԱԼԱՍԻՈՍ  ԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
ՊԱԼՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1969, N11, 28
ՊԱ ԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
ՊԱՐ ՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30



ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
ՋԱՎԱ ՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
ՋԻԳԱՐ ԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇ ԵՆ  1980, N5, 76 
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88



ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
ՌՈԶԻՆ ՄԻ ԱՅԻԼ  1990, N2, 68
ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
ՌՈՒԼՖՈ  ՈՒԱՆ  1993, N1, 58
ՌՈՒ ԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66



ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
ՍԱԼՏԻԿՈՎ -ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
ՍԱՀԱԿ   ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
ՍԱՀԱԿՅԱՆ  ՈՐԵՆ  1978, N4, 25
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  2000, N2, 39
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
ՍԱՐ ԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
ՍԱՐՈՒ ԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
ՍԱՐՈՒ ԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
ՍԵԴԻ  ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ  ՈՍԵ  2000, N8, 60
ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
ՍԵՆ- ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N4, 29
ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
ՍԻԱՄԱՆԹՈ  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇ ԱՆ  1975, N3, 38
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
Ս ԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
ՍՈԼՈՈՒ ԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
ՍՈՄՈՆ ԱՆԻ  1999, N9, 67
ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
ՍՏԱ ՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
ՍՈՒ ՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84


 
ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
ՎԱԼԵ Ո ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
ՎԱՀԱՆՅԱՆ   ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
ՎԻԴԱԼ  ՈՐ Ե ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈ  1999, N11, 63
ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
ՎԻՎԵԳ ՄԻ ԱԼ  1999, N8, 87
ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
ՎՅԱԼԻ  ԵՅՆՈ  1977, N3, 40
ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
ՎՈՐՈ ՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
ՎՈՐՈՆՈՎ  ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40



ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
ՏԱ ՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
ՏԻ ՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
ՏՈՊՈԼ ՅԱ ԻՄ  1999, N8, 69
ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76



ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  .  1999, N3, 73
ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79



ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇ ԵՆ  1977, N8, 4
ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89



ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ  1999, N2, 34
ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59



ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
ՔԻՆԳ  ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54



ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ 1973, N11, 28
ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42





ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ1999, N10, 73
ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
ՖԱՐԳ  ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ  ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
ՖՐԱՆՑԻՍԿ   ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10994</id>
      <timestamp>2012-09-20T23:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Շ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224827">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, 
N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8,
 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, 
N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10995</id>
      <timestamp>2012-09-20T23:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ֆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224824">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''2000''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>10996</id>
      <timestamp>2012-09-20T23:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <text xml:space="preserve" bytes="224840">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11193</id>
      <timestamp>2012-10-03T11:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224864">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11244</id>
      <timestamp>2012-10-10T15:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ջ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224902">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11416</id>
      <timestamp>2012-10-17T10:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224936">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ  1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ  1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ  2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ  1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ  1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ  1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ  1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ  1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ  1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ  1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11699</id>
      <timestamp>2012-10-30T16:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224969">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ  1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11945</id>
      <timestamp>2012-11-13T16:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ե */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="224996">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*ԶԱՀՐԱՏ  1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ  1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ  1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ  1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ  1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ  1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>11999</id>
      <timestamp>2012-11-20T08:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Զ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225126">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12025</id>
      <timestamp>2012-11-26T10:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Շ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225161">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ  1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ  1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12117</id>
      <timestamp>2012-12-04T18:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225193">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]] 1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ 1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ 1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ 1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՑԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12118</id>
      <timestamp>2012-12-04T18:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ն */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225193">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]] 1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ 1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ 1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ 1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12505</id>
      <timestamp>2012-12-25T19:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ռ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225227">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]] 1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ 1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ 1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ 1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*[[Մորդիքեյ Ռիչլեր|ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ]]  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>12506</id>
      <timestamp>2012-12-25T19:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ռ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225227">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*ԱՅԼԱՄԱԶՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1980, N5, 31
*ԱՅՆԹԱՊԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N1, 23
*ԱՅՎԱԶ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 89
*[[Աղասի Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ]]  1972, N3, 72; 1977, N6, 33; 1982, N6, 26; 1986, N4, 18; 1986, N9, 58; 1991, N1, 10; 1999, N5, 4; 2000, N3, 5
*[[Ավետիս Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1980, N3, 57; 1983, N3, 67; 1983, N5, 70; 1987, N5, 25
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1987, N2, 16
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ  1978, N8, 81; 1981, N8, 81; 1989, N10, 89; 1989, N11, 62
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԶՈՒՄԱՆ  1975, N1, 59; 1978, N1, 59; 1987, N9, 51; 1990, N4, 78; 1996, N7, 62; 1998, NN11-12, 44
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1977, N5, 55
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎԻԿ 1979, N10, 54; 1986, N12, 39
*[[Հովհաննես Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1986, N3, 70; 1986, N8, 8; 1988, N6, 54 
*ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N7, 80
*[[Սուրեն Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1969, N1, 24; 1977, N2, 64; 1979, N8, 26; 1981, N6, 80; 1985, N10, 66
*[[Վարուժան Այվազյան|ԱՅՎԱԶՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ]]  1983, N2, 60; 1986, N6, 16; 1987, N4, 44; 1987, N5, 77; 1987, N6, 53; 1988, N6, 78; 1988, N7, 90; 1988, N12, 58; 1990, N6, 16; 1990, N9, 44; 1991, N6, 57; 1992, N4, 14; 1992, N7, 88; 1993, NN11-12, 33; 1995, N5, 31; 1996, N7, 43; 1996, N10, 9; 1997, N5, 43; 1998, N6, 14; 1999, N1, 52; 2000, N8, 31
*[[Անակրեոն|ԱՆԱԿՐԵՈՆ]]  1987, N12, 83
*ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 27
*[[Անանիա Շիրակացի|ԱՆԱՆԻԱ  ՇԻՐԱԿԱՑԻ]] 1992, N4, 93
*ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1994, N4, 30
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  2000, N12, 29
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N7, 54; 1986, N8, 50; 1987, N1, 57; 1987, N4, 4; 1993, N7, 31; 1993, N8, 72; 1998, N6, 34;
*[[Գառնիկ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1973, N8, 38; 1978, N2, 81; 1997, N8, 74; 1998, N5, 59
*[[Ժիրայր Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1982, N7, 91; 1984, N12, 85; 1990, N5, 62; 1990, NN11-12, 94
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԺՈՐԵՍ  1984, N1, 59
*[[Լևոն Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1971, N12, 66; 1972, N5, 75; 1974, N9, 69; 1975, N6, 46; 1976, N1, 6; 1976, N5, 74; 1977, N9, 61; 1977, N10, 90; 1978, N9, 71; 1979, N5, 33; 1979, N10, 58; 1979, N12, 70; 1980, N2, 19; 1980, N11, 6; 1981, N4, 64; 1981, N8, 14; 1982, N9, 94; 1983, N12, 56; 1985, N1, 10; 1985, N4, 6; 1986, N2, 12; 1987, N8, 51; 1987, N9, 88; 1992, N4, 2; 1992, N5, 11; 1994, N5, 53; 1994, N9, 4; 1995, N6, 54; 1997, N3, 2; 1999, N1, 63; 1999, N10, 17
*ԱՆԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1998, N5, 39; 1999, N3, 44
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1986, N9, 50
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1995, N7, 62
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1988, N11, 60
*ԱՆԱՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  2000, N9, 12
*[[Վախթանգ Անանյան|ԱՆԱՆՅԱՆ ՎԱԽԹԱՆԳ]]  1971, N4, 22; 1971, N11, 48; 1973, N9, 54; 1995, N7, 62; 1996, N6, 93
*[[Հենրիկ Անասյան|ԱՆԱՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1969, N8, 4
*[[Ռուբեն Անգալադյան|ԱՆԳԱԼԱԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]]  1993, N10, 96; 1994, N7, 93; 1994, N10, 90; 1995, N2, 89; 1995, N4, 72; 1995, N8, 17; 1996, N2, 51; 1996, N3, 42; 1996, N5, 44; 1996, N7, 28; 1996, N10, 35; 1996, NN11-12, 62; 1997, N3, 46; 1997, N6, 37; 1997, N10, 45;  1998, N4, 30; 1998, N7, 45; 1998, N10, 35;  2000, N3, 83; 2000, N11, 21
*ԱՆԴԵՐՍՈՆ ԼԵՆԱ  2000, N5, 55
*[[Շերվուդ Անդերսոն|ԱՆԴԵՐՍՈՆ ՇԵՐՎՈՒԴ]]  1989, N11, 87
*[[Արթուր Անդրանիկյան|ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ]]  1983, N6, 34; 1985, N3, 47; 1986, N9, 48; 1990, N9, 37; 1998, N3, 95
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՀԱԶԱՐԱՎԱՐԴ  1989, N7, 70
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N5, 48; 1983, N7, 65; 1985, N9, 67; 1986, N9, 52; 1988, N2, 28; 1990, N4, 51; 1992, N2, 31; 1994, N3, 26; 1995, N7, 25; 1996, N8, 30; 1998, N1, 44; 1999, N3, 7
*ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ ՎԵՆԵՐԱ  1980, N3, 16
*[[Լեոնիդ Անդրեև|ԱՆԴՐԵԵՎ ԼԵՈՆԻԴ]]  1992, N8, 52
*ԱՆԴՐԻՉ ԻՎՈ  1999, N1, 83
*ԱՆԴՐՈՆՈՎ ԻՈՆԱ  1984, N10, 59
*ԱՆԹԱՁԵ ՄԻԽԵԻԼ  1999, N2, 27
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՆԴՐԵԱՍ  1978, N12, 81; 1979, N6, 93; 1979, N12, 88; 1981, N7, 95; 1982, N1, 96; 1984, N4, 96; 1986, N1, 96; 1986, N10, 96
*ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1976, N3, 20;  1977, N5, 68
*ԱՆԻԿԻՆ ԻՎԱՆ  1972, N5, 5
*ԱՆՆԵՆՍԿԻ ԼԵՎ  1973, N10, 47
*ԱՆՍԻՄՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N6, 18
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N9, 75
*[[Գուրգեն Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1974, N5, 70
*ԱՆՏՈՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1997, N9, 93
*[[Սերո Անտոնյան|ԱՆՏՈՆՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1973, N12, 14; 1978, N8, 39; 1980, N10, 51; 1983, N11, 59; 1985, N11, 60; 1989, N3, 38; 1990, NN11-12, 9; 1997, N5, 62
*[[Մեսրոպ Աշճյան|ԱՇՃՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ]]  2000, N10, 40
*ԱՇՈ ՎԱԶԻՐԵ  1987, N12, 60
*ԱՇՈՒՂ ԱԼԱՍԿՅԱՐԻ 1972, N7, 50 
*[[Կարինե Աշուղյան|ԱՇՈՒՂՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N3, 13
*ԱՈՒԵԶՈՎ ՄՈՒԽԹԱՐ  1978, N8, 40
*ԱՈՒԶԻՆ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 89; 1975, N1, 74
*[[Գիյոմ Ապոլիներ|ԱՊՈԼԻՆԵՐ ԳԻՅՈՄ]]  1969, N8, 50; 1972, N8, 64
*ԱՊՈՒՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  1973, N2, 90; 2000, N9, 83
*ԱՌԱԿՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1989, N5, 93
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԱ  1974, N11, 2; 1980, N5, 13; 1996, N9, 14; 1997, NN11-12, 38; 1998, NN11-12, 83
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1989, N9, 89
*[[Գուրգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1968, N10, 78; 1969, N12, 59; 1973, N6, 2; 1975, N8, 16; 1976, N4, 38; 1977, N6, 24; 1980, N12, 84
*[[Երջանիկ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ]]  1975, N5, 26; 1977, N4, 84; 1978, N8, 47; 1981, N4, 86
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1976, N2, 41; 1979, N4, 71; 1982, N2, 62; 1983, N2, 20; 1983, N4, 49; 1983, N8, 34; 1983, N11, 69; 1986, N11, 5; 1986, N12, 4; 1991, N6, 45 
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N12, 55
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N6, 50
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1969, N10, 66; 1972, N2, 39; 1976, N5, 42; 1983, N10, 74
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1981, N2, 7; 1989, N3, 13
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N11, 51
*[[Վազգեն Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]]  1973, N9, 8; 1976, N6, 28; 1979, N2, 54; 1983, N4, 18
*ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1994, NN11-12, 60
*[[Վարագ Առաքելյան|ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ]]  1974, N1, 74
*[[Մայքլ Առլեն|ԱՌԼԵՆ ՄԱՅՔԼ]]  1989, N6, 86
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 14
*ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1971, N4, 8
*[[Էդուարդ Ասադով|ԱՍԱԴՈՎ ԷԴՎԱՐԴ]]  1969, N3, 86
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԵՏ  1978, N10, 19
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1989, N7, 46; 1992, N4, 4
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԺՈՐԱ  1967, N10, 2
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԼԻԴԱ  1983, N1, 28
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1992, N8, 70
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1972, N4, 71
*ԱՍԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1981, N7, 55; 1984, N12, 72; 1989, N10, 47
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՍԼԱՆ  1988, N7, 56
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԱ  1967, N7, 29
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1995, N8, 50
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՋԱՆԻԿ  1983, N5, 64
*ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1970, N1, 36
*ԱՍԼԻԿՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N3, 19; 1988, N3, 20; 1990, N10, 18
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N6, 79; 1976, N9, 80; 1978, N5, 80
*ԱՍՄԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1985, N1, 85; 1990, N6, 22
*ԱՍՈՂԻԿ  1990, N6, 56
*ԱՍՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1980, N9, 40
*ԱՍՏԱՖԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1986, N6, 63
*ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1978, N7, 20
*ԱՍՏՐԻԴ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N5, 74; 2000, N11, 38
*ԱՍՐԻՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N2, 4
*[[Աբիգ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱԲԻԳ]]  1985, N6, 66
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1977, N9, 80
*[[Արևշատ Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԵՎՇԱՏ]]  1967, N4, 14; 1967, N6, 2; 1968, N8, 68; 1969, N12, 78; 1970, N9, 58; 1973, N3, 18; 1973, N12, 76; 1975, N1, 6; 1975, N2, 20; 1975, N4, 24; 1976, N6, 59; 1976, N8, 89; 1976, N10, 84; 1976, N12, 33; 1977, N10, 31; 1978, N10, 64; 1979, N6, 49; 1979, N10, 38; 1980, N9, 10; 1980, N10, 12; 1980, N12, 38; 1981, N6, 2; 1982, N1, 40; 1982, N4, 52; 1983, N6, 20; 1985, N3, 20; 1986, N7, 46; 1992, N9, 56; 1992, N10, 6; 1994, N3, 2; 1994, N5, 34; N6, 2; 1996, N6, 2;  1997, N5, 38; 1998, N8, 14; 1999, N3, 9; 2000, N8, 42 
*[[Արծրուն Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ]]  1997, N4, 48; 2000, N4, 22
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1992, N7, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1983, N3, 29; 1989, N1, 6
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1968, N10, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1979, N7, 76; 1983, N8, 22; 1986, N1, 42; 1989, N5, 80
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1975, N9, 54; 1981, N5, 91; 1984, N6, 82; 1996, N9, 32
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1995, N3, 77
*[[Խաչատուր Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ]]  1978, N8, 94; 1979, N12, 48; 2000, N5, 34
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1968, N6, 57
*ԱՎԱԳՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1979, N6, 94; 1986, N3, 83; 1987, N7, 77; 1995, N8, 72; 2000, N8, 56
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1978, N4, 38
*[[Մայա Ավագյան|ԱՎԱԳՅԱՆ ՄԱՅԱ]]  1976, N10, 76; 1978, N11, 70; 1980, N5, 24; 1981, N1, 58; 1981, N4, 90; 1982, N5, 74
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՆՈՆԱ  1978, N8, 54
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՋՈՒԼԵՏԱ  1978, N8, 77
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N10, 27; 1981, N3, 61; 1993, NN5-6, 119; 1999, N6, 68
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1968, N12, 93; 1972, N10, 80; 1982, N1, 92
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1990, N4, 15
*ԱՎԱԳՅԱՆ ՎԱՉԵ  1983, N6, 76
*ԱՎԳԵՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 11
*ԱՎԴԱԼԲԵԿՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1990, N5, 36
*[[Աշոտ Ավդալյան|ԱՎԴԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ]]  1975, N1, 55; 1978, N1, 77; 1980, N5, 20; 1982, N5, 62; 1983, N4, 16; 1984, N9, 59; 1986, N8, 24; 1988, N5, 51; 1991, N5, 19
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N10, 62; 1979, N7, 17; 1979, N11, 55; 1983, N4, 68
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  2000, N11, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱ  1998, NN11-12, 34
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N7, 96; 1988, N4, 36
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1986, N12, 22
*[[Զավեն Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1973, N4, 64; 1974, N11, 91; 1977, N5, 34; 1979, N5, 72; 1979, N10, 50; 1982, N11, 54; 1987, N5, 78
*[[Ժիրայր Ավետիսյան|ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ]]  1972, N11, 28; 1996, N6, 14; 1996, N7, 4; 1996, N8, 25; 1996, N9, 16; 1996, N10, 52; 1996, NN11-12, 36; 1997, N1, 8; 1997, N2, 17; 1997, N3, 94; 1997, N4, 38; 1997, N5, 20; 1997, N6, 20; 1999, N3, 28; 1999, N11, 70; 2000, N6, 2; 2000, N10, 33; 2000, N11, 4 
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1997, N6, 79
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N9, 44; 1988, N10, 62; 1991, N10, 20
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N11, 88
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1968, NN4-5, 98
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1989, N5, 2; 1996, N9, 61
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N7, 37; 1979, N1, 92; 1985, N7, 64; 1988, N3, 44; 1989, N7, 34; 1992, N2, 62; 1995, N2, 84; 1997, NN11-12, 7; 2000, N4, 4
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ Ս.  1988, N6, 72
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1986, N7, 58
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N3, 72; 1973, N11, 75; 1974, N11, 32; 1976, N2, 44; 1977, N6, 70; 1981, N4, 82
*ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N7, 59; 1973, N11, 16; 1978, N5, 55
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԷԴՄՈՆ  1973, N10, 39; 1991, N6, 39; 1991, N10, 35; 1991, NN11-12, 17; 1992, N3, 28; 1992, N7, 36; 1992, N10, 86; 1993, N1, 51; 1993, N3, 57; 1993, NN5-6, 68; 1993, N10, 10; 1994, N5, 36; 1995, N1, 74; 1995, N9, 34; 1996, N1, 30; 1997, N4, 55; 1997, N6, 30; 1998, N8, 44; 1999, N11, 31
*ԱՎԵՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 50; 1977, N7, 25
*ԱՎԵՏՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1997, N8, 24; 1999, N6, 24
*[[Սուրեն Ավչյան|ԱՎՉՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1983, N9, 50
*[[Գևորգ Ատրյան|ԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1980, N4, 54; 1982, N7, 40; 1982, N11, 83; 1983, N7, 32; 1997, N4, 24; 2000, N11, 46
*[[Հուսիկ Արա|ԱՐԱ ՀՈՒՍԻԿ]]  1992, N9, 22; 1993, N8, 36; 1994, N9, 2; 1996, N2, 64; 1997, N10, 2; 1999, N6, 6
*[[Լուի Արագոն|ԱՐԱԳՈՆ ԼՈՒԻ]]  1967, N4, 65; 1978, N3, 57; 1996, N5, 78
*ԱՐԱԶՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1981, N9, 84
*ԱՐԱՄՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  2000, N8, 77
*[[Ռաֆայել Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1969, N7, 89; 1975, N6, 12; 1978, N5, 34; 1979, N10, 20
*[[Վալտեր Արամյան|ԱՐԱՄՅԱՆ ՎԱԼՏԵՐ]]  1982, N1, 48; 1984, N1, 52; 1987, N6, 42; 1991, N8, 18
*ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԱՆԱՀԻՏ  1996, N8, 79; 1998, N10, 74; 1999, N7, 45
*[[Խորեն Արամունի|ԱՐԱՄՈՒՆԻ ԽՈՐԵՆ]]  1994, N7, 52; 1995, N7, 13; 1995, N8, 39; 1996, N3, 12; 1997, N4, 77; 1998, NN11-12, 70
*[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան|ԱՐԱՔՍՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1973, N10, 79; 1975, N2, 35; 1979, N2, 71; 1982, N8, 41
*ԱՐԱՔՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1984, N5, 25
*ԱՐԳԵԶԻ ԹՈՒԴՈՐ  2000, N12, 84
*[[Սագո Արյան|ԱՐԵԱՆ ՍԱԳՈ]]  1997, N8, 55
*ԱՐԵՎԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1978, N10, 22
*ԱՐԵՎԻԿՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1979, N3, 6
*[[Սեն Արևշատյան|ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ]]  1979, N11, 67; 1983, N5, 55; 1984, N10, 78
*ԱՐԶԱԿԱՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1977, N11, 93
*ԱՐԶԱՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1993, N2, 28
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  2000, N10, 95
*[[Լիլիթ Արզումանյան|ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ]]  1984, N7, 57; 1985, N6, 66; 1988, N9, 94
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՄԱԿԻՉ  1977, N3, 54; 1978, N9, 57
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1984, N12, 73
*ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1970, N9, 93; 2000, N9, 37
*ԱՐԹԵՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N7, 18; 1973, N5, 11; 1978, N4, 47
*ԱՐԹՄԱՆ ՀԱՆՍ  1999, N5, 95
*[[Արա Արթյան|ԱՐԹՅԱՆ ԱՐԱ]]  1970, N8, 48; 1975, N6, 27
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1976, N3, 94
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1986, N10, 29
*[[Ռուզան Արիստակեսյան|ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ]]  1995, N8, 70; 1996, N4, 35; 1997, N6, 73; 1999, N7, 23; 1999, N9, 37
*ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1968, N8, 27
*ԱՐԾՐՈՒՆԻ  1990, N4, 74
*ԱՐԿԱՆՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1979, N7, 68
*ԱՐՄԵՆ ՎԱՀԵ  1998, N6, 31; 2000, N6, 16
*ԱՐՄԵՆԱԿՅԱՆ ՖԼՈՐԱ  1980, N3, 15
*ԱՐՄԷՆԵԱՆ ԱՐԻՆ  1996, N10, 6
*ԱՐՄԻՆ ԱՐԹՈՒՐ  1997, N9, 36
*ԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1990, N10, 43
*[[ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ (Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ., գիրք, 2011)|ԱՐՅԱՆ ՎԱՆ]]  1982, N4, 15; 1983, N11, 80; 1987, N5, 87
*ԱՐՇԱԼՈՒՅՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1969, N1, 15; 1974, N7, 21; 1976, N9, 8; 1978, N4, 30; 1980, N4, 65; 1982, N2, 55; 1984, N3, 60; 1987, N4, 92; 1990, N5, 64
*[[Գևորգ Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1974, N4, 85; 1974, N9, 2; 1978, N5, 76
*[[Մհեր Արշակյան|ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1996, N6, 9; 2000, N2, 13
*ԱՐՇԱՐՈՒՆԻ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1977, N11, 6
*ԱՐՈՅԱՆ ՍՐԲՈՒՀԻ  1978, N8, 38
*ԱՐՉԵՐ ՋԵՖՐԻ  2000, N1, 90
*[[Վահե Արսեն|ԱՐՍԵՆՅԱՆ ՎԱՀԵ]]  2000, N11, 32
*ԱՐՏԱԿՅԱՆ Ա.  1967, N2, 75
*ԱՐՏԵՄՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N12, 45; 1976, N8, 7; 1990, N4, 46
*ԱՐՓԻԱՐ ՄԱՔՐՈՒՀԻ  1997, N9, 23
*[[Ջոն Ափդայք|ԱՓԴԱՅՔ ՋՈՆ]]  1993, N3, 86; 1996, N7, 74; 1999, N7, 81
*[[Աբգար Ափինյան|ԱՓԻՆՅԱՆ ԱԲԳԱՐ]]  1994, N8, 70; 1995, N6, 81; 1995, NN11-12, 62; 1996, N1, 67
*ԱՓՈՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ  1992, N8, 60
*ԱՔՉԱՄ ԹԱՆԵՐ  1995, N1, 51
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  2000, N8, 52
*ԱՖՐԻԿՅԱՆ ՖՐԵԴ  1978, N12, 41

== Բ ==

*[[Յաշա Բաբալյան|ԲԱԲԱԼՅԱՆ ՅԱՇԱ]]  1972, N11, 23
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1977, N8, 77; 1979, N3, 26; 1980, N7, 41; 1981, N6, 55; 1982, N9, 43
*ԲԱԲԱԽԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 14; 1973, N3, 26; 1974, N8, 11; 1975, N9, 71; 1977, N2, 24; 1979, N4, 75; 1980, N9, 64; 1982, N8, 48; 1986, N9, 86; 1989, N8, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱԻԴԱ  1968, N7, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1997, N5, 64
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՍՊՈՒՐ  1978, N5, 71
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1967, N12, 67
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N10, 12
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1973, N8, 16; 1980, N3, 94; 1986, N9, 91
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԲԵՐԴ  1987, N3, 74; 1988, N8, 20; 1990, N5, 27
*[[Գայանե Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ]]  1999, N12, 34
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N6, 58; 1986, N10, 58; 1988, N10, 64
*[[Զինաիդա Բաբայան|ԲԱԲԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ]]  1988, N2, 88
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1990, N9, 32; 1996, N6, 19
*ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1976, N1, 87
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1968, N6, 14
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N2, 45
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N10, 84
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1982, N5, 60
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1988, N7, 38
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1976, N6, 26; 1979, N7, 24; 1980, N7, 72; 1982, N9, 15; 1985, N12, 42
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1975, N6, 70; 1976, N8, 5; 1978, N6, 73; 1992, N4, 28; 1992, N9, 8
*ԲԱԲԱՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1969, N10, 66;1972, N1, 74
*ԲԱԲԱՇԵՆԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N7, 82
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՌՆՈ  1978, N8, 51
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N6, 16
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1987, N9, 53
*ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N1, 34; 1992, N4, 78
*ԲԱԲԵԼ ԻՍԱՀԱԿ  1974, N10, 22
*[[Հրանտ Բագրազյան|ԲԱԳՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1971, N11, 90; 1982, N12, 87
*ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N3, 10
*ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ ՎԱՀԱԳՆ  1986, N3, 78
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1970, N8, 2
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, N8, 33
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՄԵԼԱՆԻԱ  1999, N11, 9
*ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1973, N9, 19
*ԲԱԴԱՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1976, N11, 65; 1979, N7, 62; 1982, N1, 60; 1983, N11, 63; 1988, N3, 41
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N6, 10
*ԲԱԴՈՒՆՑ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N10, 73
*ԲԱԶԻԼ ՎԱԶՐԻԿ  1983, N5, 75
*ԲԱԶՅԱՆ-ՉԱՐԵՆՑ ՀԱՍՄԻԿ 1974, N4, 46
*ԲԱԼԱԳՅԱՆ ԼԻԱ  1990, NN11-12, 42; 1993, N3, 54
*ԲԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ՎԻՎԻԱՆԱ  1968, N1, 11
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1978, N3, 55
*ԲԱԼԱՅԱՆ ԶԻՆԱԻԴԱ  1994, N9, 48
*[[Զորի Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ]]  1971, N12, 2; 1973, N11, 20; 1974, N2, 18; 1975, N1, 32; 1976, N3, 33; 1976, N9, 35; 1978, N1, 21; 1980, N3, 29; 1981, N3, 44; 1982, N8, 50; 1984, N12, 4; 1985, N5, 21; 1985, N8, 28; 1985, N9, 12; 1987, N3, 48; 1988, N5, 2; 1988, N6, 6; 1989, N5, 20; 1989, N6, 14; 1995, N8, 13; 1998, N3, 15
*ԲԱԼԱՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1987, N7, 62
*[[Վիկտոր Բալայան|ԲԱԼԱՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ]]  1967, N5, 79; 1968, N11, 86; 1970, N12, 39; 1972, N10, 46; 1973, N6, 65; 1981, N8, 37; 1983, N10, 22; 1984, N8, 24
*ԲԱԼԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1976, N1, 63
*ԲԱԼԱՇՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ  1983, N3, 42
*[[Գրիգոր Բալասանյան|ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1979, N1, 91; 1980, N1, 74
*ԲԱԼԱՍԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1990, N10, 22
*[[Փիթեր Բալաքյան|ԲԱԼԱՔՅԱՆ ՓԻԹԵՐ]]  1994, N2, 84; 1999, N1, 47
*ԲԱԼԼ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N6, 84
*ԲԱԼՄՈՆՏ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1998, N4, 88
*ԲԱԼՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 11
*ԲԱԼՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1986, N5, 54
*ԲԱԼՅԱՆ ՍՈՂՈՄՈՆ  1968, N12, 8
*ԲԱԼՈՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1993, N8, 10
*[[Յուրգիս Բալտրուշայտիս|ԲԱԼՏՐՈՒՇԱՅՏԻՍ ՅՈՒՐԳԻՍ]]  2000, N9, 91
*ԲԱԽ ՌԻՉԱՐԴ  1981, N5, 72
*ԲԱԽՄԱՆ ԻՆԳԵԲՈՐԳ  1999, N5, 79
*[[Արծվի Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ]]  1990, N5, 14; 1991, N8, 49; 1992, N6, 76; 1993, N9, 21; 1994, N2, 76; 1996, N2, 75; 1996, N4, 60; 1997, N4, 92; 1998, NN11-12, 78; 2000, N1, 79; 2000, N2, 83; 2000, N5, 71; 2000, N5, 77; 2000, N5, 95
*[[Հենրիկ Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ]]  1972, N2, 47; 1972, N5, 69; 1977, N2, 87; 1985, N5, 94; 1987, N10, 59; 1990, N8, 32; 1991, NN11-12, 127; 1995, N7, 67; 1996, N1, 81; 1997, N4, 59
*[[Ֆելիքս Բախչինյան|ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ]]  2000, N9, 89; 2000, N12, 4
*[[Կիմ Բակշի|ԲԱԿՇԻ ԿԻՄ]]  1988, N11, 9
*[[Ակսել Բակունց|ԲԱԿՈՒՆՑ ԱԿՍԵԼ]]  1988, N9, 13
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՀԱՆ  1969, N9, 62; 1973, N8, 44
*ԲԱԿՈՒՆՑ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1982, N10, 73
*ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1977, N5, 50
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1985, N1, 72
*ԲԱՂԴԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1971, N7, 6; 1972, N3, 68; 1979, N6, 38
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1968, N12, 10
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1968, N1, 78; 1977, N3, 61; 1978, N9, 85; 1979, N9, 49; 1982, N9, 87
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ  1988, N8, 37
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N2, 45
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N12, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԳՐԱՑԻԱ  1971, N4, 90; 1976, N9, 64; 1978, N11, 81; 1980, N5, 73; 1981, N2, 54; 1985, N6, 69; 1994, NN11-12, 50; 1995, N3, 63
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1968, N12, 23
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1987, N10, 64
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԷՎԵԼԻՆԱ  1983, N5, 78
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ-ԹԱՓԱԼՑՅԱՆ ՍԻՐՈՒՇ   1997, NN11-12, 31
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N2, 19; 1989, N5, 16
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1980, N4, 3; 1981, N11, 14; 1987, N4, 90
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄԵԼՈՐԱ  1988, N3, 30
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1972, N3, 2; 1973, N10, 90; 1982, N12, 58; 1985, N5, 76
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1999, N8, 43
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1971, N11, 64; 1976, N8, 8; 1980, N6, 87; 1982, N7, 58; 1984, N6, 86; 1986, N5, 10; 1987, N6, 59; 1988, N2, 44; 1989, N2, 14; 1990, N9, 80; 1992, N1, 44
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1995, NN11-12, 46
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1988, N3, 77
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՍԱՅԱՄ  1968, N10, 70
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, NN11-12, 16 
*ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N2, 27; 1982, N8, 58
*ԲԱՂԴԻՇՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N12, 20
*ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 7; 1969, N5, 2; 1969, N6, 40; 1969, N9, 32; 1969, N10, 34; 1969, N11, 65; 1969, N12, 36; 1970, N1, 22; 1970, N2, 66; 1970, N3, 2; 1975, N1, 10; 1975, N2, 2; 1975, N3, 15; 1975, N4, 28; 1975, N5, 32; 1975, N6, 30; 1979, N2, 32
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1993, NN5-6, 101
*ԲԱՅԱԴՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1985, N1, 34; 1987, N9, 73; 1989, N4, 60
*ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՇՈՏ  1988, N10, 58
*ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, NN11-12, 58
*ԲԱՅԻՉ ՅՈՎՈ  1999, N1, 94
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1980, N11, 43; 1985, N5, 8; 1987, N11, 76
*ԲԱՅՐԱՄՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1997, N5, 86
*[[Ջորջ Բայրոն|ԲԱՅՐՈՆ ՋՈՐՋ ԳՈՐԴՈՆ]]  1979, N12, 73
*ԲԱՆԴՈՒՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1968, NN4-5, 30
*ԲԱՌԱԼ ՍԻՔՍՏՈ  2000, N8, 72
*ԲԱՍԵՆՑՅԱՆ ԱՐԱՄ  1989, N6, 38
*ԲԱՍՄԱՃՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N4, 7
*ԲԱՍՄԱՋՅԱՆ Շ.  1968, N3, 46
*[[Բասյո|ԲԱՍՅՈ]]  1985, N12, 84
*ԲԱՏԱՅ ԺՈՐԺ  1997, N4, 66; 1998, N8, 82; 1998, NN11-12, 61
*ԲԱՐԱՄԻՁԵ ԻԼՅԱ  2000, N12, 47
*ԲԱՐԱՆՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1972, N5, 2
*[[Ռոլան Բարթ|ԲԱՐԹ ՌՈԼԱՆ]]  1997, N1, 80; 1997, N5, 30; 1998, N4, 80
*ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ  1980, N7, 95; 1980, N8, 95; 1995, N10, 88
*ԲԱՐԻՆՈՎ ՄԱՐԿ  1969, N4, 2
*ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1989, N2, 94
*ԲԱՐՈՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1989, N9, 76; 1993, N2, 94; 1995, N9, 82; 1996, N7, 84
*ԲԱՐՈՆՅԱՆ ԺԱՆ-ԲԱՏԻՍՏ  1999, N10, 53
*ԲԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆՆԱ  1971, N12, 52
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1972, N5, 58
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԲԵԼԼԱ  2000, N11, 81
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N8, 38; 1992, N10, 78
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1980, N6, 54; 1997, N10, 91
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ  ԻԿԱՐ  1969, N2, 43; 1969, N12, 6; 1971, N10, 78; 1981, N8, 89
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1970, N1, 68
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1978, N10, 67
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N9, 42
*ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1980, N6, 87
*ԲԱՐՍԹՈՈՒ ՍԹԵՆ  1986, N7, 86
*ԲԱՐՈՒԶԴԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1985, N5, 91
*ԲԱՐՈՒՆԱԿ  1990, N5, 24
*ԲԱՔԱՆԻՁԵ ԻՐԻՆԵ  1999, N2, 73
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1975, N1, 58
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N6, 22
*[[Հրաչ Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉ]]  1973, N11, 17; 1993, N9, 17; 1995, N6, 12; 1999, N6, 30
*[[Սամվել Բեգլարյան|ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ]]  1975, N8, 13; 1979, N6, 60; 1981, N2, 89; 1981, N10, 74; 1982, N5, 18; 1983, N11, 64; 1988, N10, 79; 1989, N8, 27; 1992, N9, 68; 1993, NN5-6, 14
*ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1988, N11, 53
*ԲԵԳՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1976, N12, 49
*ԲԵԴԻԱՆԻՁԵ ԴԱԼԻԼԱ  1977, N4, 19
*ԲԵԶԻՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 26
*[[Մհեր Բեժանյան|ԲԵԺԱՆՅԱՆ ՄՀԵՐ]]  1967, N7, 72; 1973, N2, 16; 1982, N8, 48
*ԲԵԼ ԱԼԲԵՐՏ  1975, N8, 25
*ԲԵԼ ՀԱՐՐԻ  1999, N9, 96
*ԲԵԼՅԱԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N3, 8
*[[Վասիլի Բելով|ԲԵԼՈՎ ՎԱՍԻԼԻ]]  1977, N10, 17
*[[Սամուել Բեկետ|ԲԵԿԵՏ ՍԱՄՈՒԵԼ]]  1983, N3, 76
*ԲԵԿԵՐ ԳՈՒՍՏԱՎ ԱԴՈԼՖՈ  1994, N7, 80
*[[Զավեն Բեկյան|ԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ]]  1982, N7, 18; 1983, N12, 6; 1985, N6, 68; 1986, N4, 16; 1987, N4, 46; 1987, N7, 4; 1989, N5, 92; 1990, N7, 18; 1991, N4, 2; 1992, N4, 12; 1993, N3, 2; 1994, N2, 8; 1995, N5, 72; 1996, N6, 26; 1997, N8, 2; 1998, N5, 2; 1999, N5, 42; 2000, N7, 5
*ԲԵԿՋԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1986, N7, 34
*ԲԵՅԵՇՈՒ ԻՈՆ  2000, N12, 63
*ԲԵՅԵՐ ՊՐԻՅԴՈՒ  1977, N4, 18
*ԲԵՅԹՍ ՀԵՐԲԵՐՏ  1993, N9, 38
*[[Հրաչյա Բեյլերյան|ԲԵՅԼԵՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  1978, N12, 42; 1980, 1981, N2, 89;  N6, 36; 1982, N2, 36; 1984, N2, 72; 1985, N9, 10; 1999, N2, 17; 2000, N3, 39; 2000, N6, 29
*ԲԵՆ Ռ.  1994, N6, 64; 1997, N1, 72
*ԲԵՆԻՍ ՈՒՈՐԵՆ  1992, N6, 73
*ԲԵՆՔՍ ՌԱՍՍԵԼ  1993, NN5-6, 87, 
*[[Գարեգին Բես|ԲԵՍ ԳԱՐԵԳԻՆ]]  1971, N2, 12; 1974, N10, 50; 1976, N2, 28; 1977, N7, 59; 1981, N7, 61
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՊԱՐՈՒՀԻ  1995, N3, 39
*ԲԵՐԲԵՐՅԱՆ ՔԵԹԻ  1976, N8, 85
*ԲԵՐԳՄԱՆ ԻՆԳՄԱՐ  1978, N7, 92; 1987, N3, 78
*ԲԵՐԳՍՈՆ ՏՈՈՒՐԻՐ  1971, N10, 87
*ԲԵՐԴԻԿՈՒԼՈՎ ՍԵՅԴԱ ՄԵՏ  1976, N11, 8
*ԲԵՐԴՅԱԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1992, N5, 22; 1994, N9, 40; 1994, N10, 39
*ԲԵՐԻՄՈՆ ԼՅՈՒՔ  1978, N3, 59
*ԲԵՐՐԱՆ ՀԱՐՐԻ  1992, N9, 30
*ԲԵՐՈՒԼԱՎԱ  ՈՒՏԱ  1986, N3, 69
*ԲԵՔԱՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1983, N3, 20; 1986, N6, 84; 1988, N2, 34
*ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N12, 32
*ԲԵՔՍԹԵՐ ՉԱՐԼԶ  1993, N7, 54
*ԲԸՐՆՍ ՌՈԲԵՐՏ  2000, N1, 68
*ԲԻԲԸԼ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1979, N9, 21
*ԲԻԿՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1999, N6, 76
*ԲԻԿՈՎ ՎԱՍԻԼ  1975, N9, 58 
*ԲԻԿՈՎ ՎԻԼ  1977, N9, 89
*ԲԻՈՅ ԱԼԲԵՐՏՈ ԿԱՍԱՐԵՍ  1991, N3, 73; 2000, N10, 71
*ԲԻՏՅՈՒՑԿԱՅԱ ԹԱՄԱՐԱ  1978, N3, 74
*[[Անդրեյ Բիտով|ԲԻՏՈՎ ԱՆԴՐԵՅ]]  1973, N1, 63; 1985, N11, 40
*ԲԼԱՅ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N8, 78
*ԲԼԱՇԵՐ ԺԱՆ-ԿԼՈԴ  1999, N9, 59
*ԲԼԲՈՒԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N7, 22; 1976, N10, 57; 1979, N1, 73; 1979, N7, 19; 1980, N4, 33; 1980, N8, 86; 1981, N11, 12; 1982, N11, 30; 1984, N5, 52; 1987, N1, 44; 1988, N11, 66; 1990, N9, 24; 1992, N6, 40; 1995, N2, 46; 1999, N8, 41
*ԲԼԵ ՄԱՐԻ-ՔԼԵՐ  2000, N6, 87
*ԲԼԵՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N1, 34; 1990, N8, 26
*ԲԼԵՅԶ ՔԼԱՐԿ  2000, N6, 76
*ԲԼԵՅՔ ՈՒԻԼՅԱՄ  1988, N1, 66
*ԲԼԻԶՆԵՑ ՎԻԿՏՈՐ  1971, N3, 34
*ԲԼՈԿ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1967, N11, 87; 1968, NN4-5, 156; 1973, N5, 79; 1978, N10, 39; 1981, N3, 82
*ԲԼՈՒՄ ԷՄԻ  1999, N7, 53
*ԲՅՈԼ ՀԱՅՆՐԻ   1996, N5, 58
*ԲՅՈՐՔ ՇՈՆ  1993, N10, 65
*ԲՅՈՒՐԱԿԱՆՑԻ ԳԱԳԻԿ  1975, N3, 41
*ԲՈԲՈ ՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1993, NN5-6, 80; 1999, N8, 20
*ԲՈԳՈՄՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N4, 77
*ԲՈԴԼԵՐ ՇԱՌԼ  1973, N3, 83; 1987, N5, 60; 1989, N2, 22; 1995, N1, 65; 1999, N9, 51
*ԲՈԴՈՒԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N11, 8; 1992, N7, 6
*ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ  1991, N8, 83
*ԲՈԶՈՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N1, 94
*ԲՈԺԿՈ ՕԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N4, 23; 1982, N12, 84; 1986, N8, 54; 1999, N4, 55
*ԲՈԼԴՈՒԻՆ ՋԵՅՄՍ  1968, N2, 95
*ԲՈԼՈՐՉՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1967, N5, 12; 1968, N12, 20; 1970, N9, 64; 1972, N11, 72; 1974, N1, 35; 1976, N9, 10; 1978, N5, 56; 1980, N2, 52; 1981, N5, 88; 1982, N11, 12; 1984, N11, 53; 1986, N12, 16; 1988, N1, 51; 1990, N7, 50
*ԲՈՀՋԱԼՅԱՆ ՔՐԻՍ  2000, N5, 75
*ԲՈՅԱՋԻԵՎ ԳՐԻԳՈՐ  1970, N12, 55; 1973, N2, 57
*ԲՈՅԱՋՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N6, 35; 1969, N1, 16; 1973, N6, 16; 1979, N9, 37; 1985, N8, 68
*ԲՈՆԴԱՐԵՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 24; 1978, N10, 84
*ԲՈՆԵՎ ՊԵՏՐ  1967, N3, 59; 1971, N2, 50
*ԲՈՆԵՐ ԵԼԵՆԱ  1992, N1, 37
*ԲՈՆՉ-ԲՐՈՒԵՎԻՉ Վ.  1970, N4, 18
*ԲՈՆՖՈՒԱ ԻՎ  1999, N9, 91
*ԲՈՉԱՐՈՎ ԳԵՆԱԴԻ  1985, N8, 9
*ԲՈՍԼՈՈՒ ՋՈՆ  1992, N4, 48
*ԲՈՍՔԵ ԱԼԵՆ  1996, N9, 90
*ԲՈՏԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  2000, N4, 57
*ԲՈՏՆԱՐՈՒ ԼԵՈ  1977, N4, 18
*ԲՈՐԽԵՍ  ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ  1989, N3, 64; 1991, N7, 48; 1994, N3, 28; 1995, N2, 34; 2000, N10, 73; 2000, N10, 75
*ԲՈՐԽԵՐԹ ՎՈԼՖԳԱՆԳ  1967, N4, 74; 1999, N3, 64
*ԲՈՐՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1969, N12, 21; 1975, N12, 60
*ԲՈՑԵՆՑ ՌԱՖԱՅԵԼ  1997, NN11-12, 76
*ԲՐԱՆԴԻՍ ԵՎԳԵՆԻ  1978, N5, 89
*ԲՐԵԴԲԵՐԻ ՌԵՅ  1967, N1, 70; 1984, N1, 84; 1991, N10, 46; 1995, N2, 58
*ԲՐԵԺՆԵՎ Լ. Ի.  1978, N2, 2; 1978, N6, 2; 1979, N1, 2
*ԲՐԵԼ ԺԱԿ  1967, N2, 86; 1999, N10, 68
*ԲՐԵԽԹ ԲԵՐԹՈԼԴ  1973, N6, 35; 1999, N3, 62
*ԲՐԵՆՆԱՆ ԿԱՐԵՆ  1999, N7, 93
*ԲՐԵՏՈՆ ԱՆԴՐԵ  1996, N7, 46
*ԲՐԻԵՐ ԺԱՆ  1978, N4, 2
*ԲՐՅՈՒՍՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N12, 49; 1978, N10, 37
*ԲՐՈԴՍԿԻ ԻՈՍԻՖ  1989, N2, 69
*ԲՐՈՆ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1988, N1, 10
*ԲՐՈՈՒՆ ՄԱԼՔՈՒՄ  1991, N5, 28
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԱԶԱՏ  1983, N12, 50
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 6
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1979, N6, 66
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1990, N1, 88;1990, N2, 2
*ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ  1968, N6, 31; 1988, N2, 24; 1992, N10, 80
*ԲՈՒԲՆՈՎԱ ՎԱՐՎԱՌԱ  1977, N12, 88
*ԲՈՒԶԻՆՍԿԻ ԿՈՌՆԵԼԻՈՒ  2000, N12, 80
*ԲՈՒԼԱՏՈՎԻՉ ՄԻՈԴՐԱԳ  1995, N9, 67
*ԲՈՒՂԱՁԵ ԼԱՇԱ  1999, N2, 81
*ԲՈՒՅԴԱ ՅՈՒՐԻ  1999, N6, 82
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N8, 31
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԱՐՑԱ   1998, N8, 31; 1999, N8, 9
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ԴԱԼՏՈՆ  1975, N9, 89; 1978, N12, 70; 1980, N7, 73; 1989, N12, 66
*ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1987, N12, 32; 1989, N12, 38; 1991, N3, 14; 1992, NN11-12, 97
*ԲՈՒՆԻՆ ԻՎԱՆ  1993, NN11-12, 49
*ԲՈՒՉԻՍ ԱԼԳԻՄԱՆՏԱՍ  1968, N10, 10; 1973, N2, 82
*ԲՈՒՎԻԵ ՆԻԿՈԼԱ  1998, N9, 8
*ԲՈՒՐՍԱԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1972, N4, 54
*ԲՈՒՐՈՆ ՆԻԿՈԼ ԴԸ  1967, N10, 56
*ԲՈՒՑՑԱՏԻ ԴԻՆՈ  2000, N2, 94

== Գ ==

*ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1988, N3, 11; 1993, NN5-6, 97; 1995, N4, 70; 1998, NN11-12, 68
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1972, N4, 52
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1973, N12, 13; 1977, N7, 23; 1992, NN11-12, 18
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԷՄԻԼ  1972, N4, 70; 1985, N10, 42; 1985, N12, 44; 1986, N1, 82; 1986, N2, 38; 1986, N4, 36
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ԿԻՄ  1981, N11, 95
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1968, N7, 2; 1975, N6, 56; 1977, N6, 49; 1978, N3, 47; 1985, N7, 60; 1987, N8, 48; 1988, N6, 30; 1997, N4, 30
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  2000, N12, 28
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՆԻՆԱ  1988, N2, 2
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1989, N12, 54
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1973, N7, 45; 1974, N7, 28; 1976, N12, 82; 1986, N10, 63
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՀԵ  1987, N8, 82
*ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ ՎԱՉԵ  1987, N11, 78; 1989, N9, 52; 1990, N7, 20
*ԳԱԲՐՈՎՍԿԻ Ա.  1967, N1, 48; 1967, N6, 34
*ԳԱԳՈՒԱ ԽՈՒԹԱ  1983, N3, 40
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ԶՈՒԼԱԼ  1987, N3, 23; 1988, N7, 74
*ԳԱԶԱՆՃՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N11, 60
*ԳԱԼ ՌՈԲԵՐՏ  1999, N8, 79
*ԳԱԼ ՖԵՈԴՈՐ  1999, N8, 77
*ԳԱԼԱՀԱՆ ԲԱՐԻ  2000, N6, 51; 2000, N6, 79
*ԳԱԼԱՀԱՆ ՄՈՐԼԻ  2000, N6, 67
*ԳԱԼԵԱՆՈ ԷԴՈՒԱՐԴՈ  1992, N1, 34
*ԳԱԼՇՈՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1976, N5, 16; 1977, N3, 10; 1980, N5, 57; 1982, N1, 10; 1988, N8, 41; 1992, N3, 67
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ  1997, N5, 18
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N1, 2
*ԳԱԼՈՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1977, N8, 53; 1983, N10, 20; 1987, N7, 19; 2000, N2, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1990, N10, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1998, N7, 93; 1998, NN11-12, 81
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱԼՈՒՍՏ  1968, N12, 2
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N1, 87; 1974, N2, 91; 1974, N3, 84; 1976, N12, 37; 1978, N11, 16
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N10, 60; 1972, N4, 33; 1986, N6, 90
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԹԵՐԵԶԱ  1973, N2, 43
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N10, 20
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1989, N8, 25; 1993, N3, 96
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1990, N5, 72; 1990, N10, 32; 1990, NN11-12, 4; 1991, N6, 68; 1991, N7, 64; 1991, N8, 64; 1991, N9, 75
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N8, 12; 1972, N5, 61; 1973, N12, 88; 1974, N9, 80; 1979, N4, 86
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՄԻՇԱ  1976, N6, 72
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N10, 66; 1988, N12, 28
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1994, N4, 21; 1999, N8, 31; 2000, N7, 52
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎԼԱԴԻԿ  1979, N4, 88
*ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1989, N2, 6
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՀԻԼԴԱ  1973, N3, 64; 1983, N12, 68
*ԳԱԼՖԱՅԱՆ ՍՈՖԻԱ  1998, N10, 91
*ԳԱՄԱՂԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N11, 94
*ԳԱՄՈՎԱ ԼԻՆԴԱ  1996, N2, 31
*ԳԱՅ  1978, N5, 14
*ԳԱՅԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1976, N4, 76
*ԳԱՉԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1994, N1, 50
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ  1986, N11, 60; 1998, N5, 42
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N1, 77; 1975, N1, 87
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1982, N5, 58; 1984, N1, 74 
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1996, N7, 31
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1969, N3, 67; 1985, N6, 87; 2000, N12, 32
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1987, N12, 15
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1973, N2, 46; 1973, N9, 66; 1974, N6, 56; 1974, N9, 89; 1974, N10, 65; 1975, N8, 92; 1976, N2, 36; 1976, N12, 68; 1978, N11, 91; 1979, N3, 13; 1979, N6, 72; 1979, N7, 10; 1980, N2, 54; 1980, N5, 80; 1980, N6, 91; 1981, N1, 50; 1981, N9, 85; 1982, N1, 30; 1982, N5, 65; 1983, N9, 58; 1983, N12, 31; 1984, N3, 81; 1984, N7, 70; 1985, N6, 46; 1986, N4, 76; 1986, N10, 70; 1987, N12, 69; 1988, N12, 76; 1989, N9, 32; 1990, N5, 40; 1990, N8, 52; 1991, N3, 66; 1991, N4, 85; 1991, NN11-12, 98; 1993, N2, 60; 1993, N4, 84; 1993, NN5-6, 112; 1993, NN11-12, 56; 1994, N3, 80; 1994, N6, 78; 1994, N9, 78; 1995, N3, 56; 1995, N5, 85; 1995, N6, 72; 1995, N7, 3; 1996, N4, 47; 1996, N9, 82; 1997, N1, 85; 1997, N2, 56; 1997, N7, 88; 1998, N5, 42; 1999, N3, 31; 2000, N8, 25
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 67
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 54; 1972, N2, 16
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1997, N10, 20
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N6, 82; 1980, N3, 84; 1984, N8, 78
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1994, N1, 76; 1998, N5, 51
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 14
*ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1968, N2, 15
*ԳԱՎԼԱՔԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1989, N7, 72; 1990, N10, 17
*ԳԱՎՈՒՔՃԵԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1970, N7, 50; 1990, N4, 24
*ԳԱՐԱԻ ԳԱԲՈՐ  1975, N1, 2
*[[Վարդերես Գարակյոզյան|ԳԱՐԱԿՅՈԶՅԱՆ ՎԱՐԴԵՐԵՍ]] 1968, N11, 73; 1972, N7, 42; 1984, N4, 46
*ԳԱՐԱՄԱՐՏՅԱՆ ԽԱՉԵՐ 1992, N9, 40
*ԳԱՐԼԱՍԿԵԼԼԻ ԲԱՐԲԱՐԱ 2000, N2, 92
*ԳԱՈՒՍ ԿԱՐԼ-ՄԱՐԿՈՒՍ 1999, N5, 75
*ԳԴԼՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ 1991, N3, 83
*ԳԵԴԱ ՍԻԳԻՏԱՍ 1968, N10, 14
*ԳԵԼԴԵՐՈԴ ՄԻՇԵԼ ԴԸ 1999, N10, 57
*ԳԵՂԱՄՅԱՆ ՀԵՆԶԵԼ 1971, NN5-6, 27
*ԳԵՅՏՍ ՀԵՆՐԻ 1994, N9, 65
*ԳԵՆՈՎ ԳԵՆՈ 1973, N4, 68
*ԳԵՈՐԳԵ ՇՏԵՖԱՆ 1992, N2, 22
*ԳԵՈՐԳԻԵՎԱ ՎԱՆՅԱ  2000, N4, 55
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱԳՆԵՍԱ  1996, N10, 41
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1989, N6, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄ  1984, N2, 7
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1983, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N11, 6; 1991, N3, 44
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1995, N5, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1981, N2, 71; 1984, N12, 72; 1987, N7, 55; 1988, N7, 33; 1989, N7, 32; 1999, N3, 16
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1987, N4, 94
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N2, 63
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԹՈՐԳՈՄ  1974, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1993, N4, 12
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԼԻԴԱ  1967, N10, 9; 1970, N7, 48; 1975, N6, 77; 1980, N7, 88; 1981, N1, 73
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1989, N2, 43; 1989, N4, 25; 1989, N5, 52; 1989, N6, 48; 1989, N8, 33; 1989, N9, 12; 1989, N10, 57; 1989, N12, 46
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1969, N12, 90
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1975, N2, 43; 1978, N8, 8; 1981, N3, 2
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՊԱՅՔԱՐ  1979, N1, 74
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1977, N11, 78
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, N5, 38
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՌՈՒԴԻԿ  1994, N10, 53; 1995, N5, 22; 1999, N11, 20
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N2, 17; 1990, N2, 31
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1984, N7, 64
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Վ.  1970, N12, 28
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏԱ  1988, N8, 60
*ԳԵՎՈՐԳՅԱՆՑ ՌՈՒԲԵՆ  1979, N5, 51
*ԳԵՐԼԻՆԳ-ԳՐՈՒՁԻՆՍԿԻ ԳՈՒՍՏԱՎ  2000, N11, 90
*ԳԵՐՄԱՆՈՎ ԱՆԴՐԵՅ  1972, N10, 66
*ԳԻԼԱՎՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1967, N7, 73
*ԳԻՆԶԲԵՐԳ ԱԼԵՆ  1981, N8, 70; 1994, N7, 66; 1997, N3, 63; 1999, N7, 61
*ԳԻՐԵՆԿՈ ԱԴՈԼՖ  1971, N3, 11
*ԳԼԱԴՈՒՆԵՑ Վ.  1993, N9, 86
*ԳԼԱԿ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N7, 40
*ԳԼԱՍԵՐ ԲԵԴՐԵ   1999, N8, 67
*ԳԼԱՍԵՐՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N8, 94
*ԳԼՈՎԱՑԿԻ ԳԱՆՈՒՇ  2000, N11, 67
*ԳԼՋՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1979, N5, 84; 1980, N2, 91; 1983, N11, 83; 1984, N5, 91; 1985, N9, 72
*ԳՅԱՆՋՅԱՆ ԿԱՄՈ  1997, N2, 41
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1977, N8, 48; 1981, N3, 17
*ԳՅՈԴԱԿՅԱՆ ՍԱՐՈ  1973, N6, 15; 1977, N5, 66; 1980, N1, 57; 1983, N4, 66
*ԳՅՈԶԱԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1996, NN11-12, 85
*ԳՅՈԹԵ ՅՈՀԱՆ  ՎՈԼՖԳԱՆԳ   1980,
N7, 74; 1991, N10, 22; 1998, N3, 78; 1999, N3, 88
*ԳՅՈՒԼԱՍԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N10, 32; 1974, N10, 8; 1975, N12, 31; 1978, N1, 56; 1978, N4, 15; 1980, N4, 60; 1982, N5, 45; 1983, N12, 82
*ԳՅՈՒԼԲԱՆԳՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1989, N5, 28; 1990, N9, 72; 1991, N8, 9; 1992, N8, 7; 1993, N8, 7; 1995, N2, 24; 1996, N2, 17
*ԳՅՈՒԼԲԵԿՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1975, N3, 40
*ԳՅՈՒԼԲՈՒԴԱՂՅԱՆ ՍԻՐԱՔ  1980, N8, 20; 1988, N12, 89
*ԳՅՈՒԼԶԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1993, N3, 18
*ԳՅՈՒԼՆԱԶԱՐՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1967, N4, 47; 1968, NN4-5, 14; 1968, N7, 27; 1970, N10, 73; 1971, N4, 44; 1972, N1, 50; 1973, N12, 18; 1976, N4, 20; 1977, N8, 36; 1979, N3, 6; 1979, N11, 2; 1981, N11, 28; 1983, N12, 39; 1986, N12, 64; 1993, N4, 48
*ԳՅՈՒՄՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1974, N6, 18; 1979, N10, 65
*ԳՅՈՒՐԵՐ ՀԱՅԴԵՄԱՐԻԱ  1999, N5, 55
*ԳՅՈՒՐՋԻԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1993, NN11-12, 80
*ԳՆԹՈՒՆԻ ԾՈՎԱԿ  1989, N12, 22; 1991, N4, 42
*ԳՈԳՇՅԱՆ ՍԵՐԻԿ  1968, N3, 25
*ԳՈԴԵԼ ԱՐՄԵՆ  1996, N9, 37; 1998, N9, 66
*[[Վահե Գոդել|ԳՈԴԵԼ ՎԱՀԵ]]  1970, N10, 69; 1973, N12, 76; 1983, N11, 60; 1998, N9, 15
*ԳՈԼՅԱՎԿԻՆ ՎԻԿՏՈՐ  1990, N9, 27
*ԳՈԼՇԻՐԻ ՀՈՒՇԱՆԳ  1997, NN11-12, 66
*ԳՈԼՈՎԱՆՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1973, N10, 55
*ԳՈԼՍՈՒՈՐՍԻ ՋՈՆ  1996, N8, 40
*ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1975, N9, 91
*ԳՈՅՈՒՆԵԱՆ ԳԵՈՐԳ  1995, N10, 73
*ԳՈՆՉԱՐ ՕԼԵՍ  1971, N3, 4
*ԳՈՎԴԱ ՕԼԵԳ  1999, N4, 65
*ԳՈՐԲՈՎՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, NN4-5, 105; 1969, N2, 71; 1970, N5, 66
*ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1992, N6, 37
*ԳՈՐԵԼԻԿ ՅԱԿՈՎ  1975, N11, 8
*ԳՈՐԿԻ ԱՐՇԻԼ  1981, N5, 60; 1992, N3, 94
*ԳՊՐԱՆԵԱՆ ՍԵԴԱ  1992, NN11-12, 121
*ԳՎՈԶԴՈՎ-ԳՈԼԵՆԿՈ Ի.  1999, N4, 29
*ԳՐԱԲՍԿԻ ՍԼԱՎԱ  1975, N3, 39
*ԳՐԱՆԱՈՒՍԿԱՍ ՌԱՄՈՒԱԶԴԱՍ  2000, N9, 59
*ԳՐԱՆԻՆ ԴԱՆԻԻԼ  1999, N6, 74
*ԳՐԱՇԻ ԱՇՈՏ  1967, NN8-9, 146
*ԳՐԵԿՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N8, 54
*ԳՐԵՅՆ ՍՏԵՖԸՆ  1995, N3, 70
*ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ 1991, N1, 62
*ԳՐԻԳՈՐ ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ 1992, N8, 63; 1999, N5, 34
*ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ 1967, N12, 59; 1979, N5, 44; 1991, N5, 86; 1993, NN11-12, 38; 1994, N4, 63; 1999, N3, 23 
*ԳՐԻԳՈՐ ՏԱԹԵՎԱՑԻ 1991, N3, 86; 1991, N7, 54; 1993, N9, 80 
*ԳՐԻԳՈՐԵՎ ՄԱՐԿ  1978, N10, 6; 1983, N1, 13; 1987, N11, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1967, NN8-9, 119
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N7, 34; 1971, N8, 69; 1977, N4, 88; 1977, N10, 59 
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՆԵԼԿԱ  1970, N12, 32; 1976, N7, 66
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1977, N9, 40; 1982, N4, 50; 1982, N11, 3; 1983, N4, 6; 1983, N11, 38; 1983, N8, 20; 1986, N8, 44; 1987, N2, 2; 1987, N6, 60; 1987, N7, 46; 1987, N10, 25; 1999, N8, 45
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՍՅԱ  2000, N11, 43
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1974, N7, 59; 1981, N6, 43; 1985, N10, 28
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1988, N12, 23; 1994, N1, 63; 1994, N5, 95; 1994, N8, 96; 1994, N9, 95; 1994, N10, 62; 1997, N1, 93; 1997, N4, 95; 1997, NN11-12, 92; 1998, N6, 95
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N12, 37
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1990, NN11-12, 39
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1997, N8, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1969, N7, 2; 1977, N4, 71; 1981, N3, 68
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1981, N2, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1978, N4, 29
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1975, N3, 54
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԼԻԼՅԱ  1990, N7, 54; 1990, N8, 82; 1991, N8, 56; 1992, NN11-12, 2; 1993, N4, 2; 1993, N9, 5; 1994, N4, 4; 1994, N5, 12; 1994, N8, 4; 1995, N1, 4; 1995, N3, 28; 1995, N9, 4; 1995, N10, 6; 1996, N2, 36; 1996, N3, 30; 1996, N5, 36; 1996, N7, 16; 1996, N10, 30; 1996, NN11-12, 56; 1998, N1, 6; 1998, N5, 14; 2000, N10, 15
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿԱՄՍԱՐ  1985, N6, 52
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴ  1985, N1, 84; 1990, NN11-12, 40; 1994, N2, 37; 1995, NN11-12, 60; 1999, N4, 32
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N9, 83; 1985, N12, 79; 1990, N10, 71; 1999, N12, 36
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 43; 1969, N7, 80; 1970, N5, 2; 1972, N12, 30; 1974, N2, 36; 1974, N10, 2; 1975, N1, 51; 1975, N2, 70; 1976, N5, 2; 1979, N5, 30; 1979, N11, 85; 1980, N6, 62; 1980, N12, 42; 1981, N12, 22; 1984, N5, 4; 1985, N5, 40; 1985, N6, 26; 1986, N1, 78; 1986, N4, 5; 1991, N5, 2; 1993, NN11-12, 25; 1994, NN11-12, 6; 1998, N3, 5; 1999, N9, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1987, N2, 42
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1989, N5, 91
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 17; 1970, N12, 23; 1976, N6, 30; 1985, N6, 35; 1987, N3, 71; 1987, N6, 17
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1993, N7, 16
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N3, 66; 1984, N3, 40; 1986, N7, 58
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1971, N11, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՇԱՎԻՂ  1974, N12, 91; 1994, N6, 91; 1996, N3, 56
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՊԵՐՃ  1983, N4, 93
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1968, N2, 76; 1969, N10, 59; 1972, N7, 40; 1976, N7, 59
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1993, N4, 26
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 27
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՌՈՄԵՆ  1968, N11, 78; 1977, N4, 33; 1981, N5, 58; 1982, N10, 55; 1984, N2, 54; 1987, N4, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1990, N9, 65
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1969, N4, 79; 1971, N9, 78; 1972, N9, 93; 1975, N11, 60; 1977, N1, 63; 1979, N8, 32; 1981, N6, 47
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1981, N4, 81; 1982, N7, 68; 1994, N4, 48; 1995, N1, 89; 1995, N3, 14; 1997, N7, 78
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1983, N10, 21; 1996, N9, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1986, N1, 55
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N6, 66; 1972, N3, 16; 1975, N7, 9; 1975, N9, 33; 1975, N10, 65;  1979, N3, 36; 1982, N9, 52; 1983, N5, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ Հ. 1992, N6, 8
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N7, 2
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1988, N2, 64
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1967, N1, 39; 1971, N1, 29; 1971, N7, 88; 1977, N2, 6; 1979, N12, 86; 1981, N5, 3; 1983, N10, 66; 1985, N12, 19; 1986, N1, 22; 1986, N2, 92; 1987, N2, 21;  1987, N11, 84; 1989, N2, 84; 1999, N11, 73; 2000, N4, 41
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՅԱ  1974, N5, 74
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1973, N10, 61; 1977, N4, 78; 1978, N5, 82; 1980, N6, 75; 1982, N4, 88; 1984, N10, 94; 1995, N8, 83; 1996, N1, 72; 1996, N6, 66; 1997, N9, 65; 1998, N9, 82; 2000, N9, 48
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐՎԱՌԱ  1995, NN11-12, 84
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԻՈԼԵՏ  1980, N3, 13; 1986, N6, 61; 1990, N1, 7; 1993, N2, 46; 1995, N3, 13
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՔԱՋԻԿ  1976, N4, 51
*ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ԵՐՎԱՆԴ  1973, N4, 79
*ԳՐԻՆ ԳՐԵՀԵՄ  1993, NN5-6, 34
*ԳՐԻՆ ԷԼԴԱ  1977, N8, 48; 1978, N1, 44; 1980, N10, 69; 1981, N3, 17; 1985, N6, 78; 1989, N6, 74
*ԳՐԻՇԻՆԱ ԵԼԵՆԱ  1978, N3, 78; 1982, N9, 48
*ԳՐԻՎ ՄԱԴԵԼԵՅՆ  2000, N5, 63
*ԳՐՈՒԲԵՐ ՄԱՐԻԱՆԵ  1999, N5, 64
*ԳՐՈՒՅԱ ԿԸԼԻՆ  2000, N12, 87
*ԳՐՈՒՇԱՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 61
*ԳՈՒԲԵԼԵԱՆ ՊՈՂՈՍ  1989, N9, 18
*ԳՈՒԼ ԱՆԴԱՆԵԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1990, N3, 43
*ԳՈՒՇՉԵՎ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N2, 92
*ԳՈՒՋՐԱԼ ՇԻԼԱ  1979, N4, 2
*ԳՈՒՍ ՄԻԽԱՅԻԼ  1971, N11, 70
*ԳՈՒՏՈՒԶՈ ՌԵՆԱՏՈ  1975, N9, 86 
*ԳՈՒՐԱՄԻՇՎԻԼԻ ԴԱՎԻԹ  1980, N10, 55
*ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1980, N2, 34; 1981, N8, 33; 1984, N6, 64; 1984, N7, 38; 1984, N8, 42; 1985, N1, 48; 1985, N7, 52; 1985, N8, 4;  1986, N2, 58; 1986, N5, 66; 1986, N8, 28; 1988, N5, 15; 1989, N10, 36; 1990, N4, 8; 1990, N10, 2; 1992, N4, 22; 1992, N5, 60; 1992, N9, 55; 1994, N8, 60; 1996, N1, 20; 1996, N2, 82; 1996, N3, 72; 1996, N4, 73; 1996, N5, 73; 1996, N6, 33; 1996, N7, 58; 1996, N8, 32; 1996, N9, 45;  1996, N10, 18; 1996, NN11-12, 42; 1997, N1, 42; 1997, N2, 46; 1997, N4, 16; 1997, N6, 46; 1997, N7, 10; 1997, N8, 61; 1997, NN11-12, 1998, N3, 57; 1998, N8, 95; 1999, N1, 25; 1999, N5, 15; 1999, N9, 25; 1999, N10, 31; 1999, N11, 2; 2000, N1, 19; 2000, N2, 21; 2000, N4, 29; 2000, N7, 29
*ԳՈՒՐՆԻ ԳԺԵԳՈՐԺ  2000, N11, 85
*ԳՈՒՑԱԼՈ ԵՎԳԵՆ  1971, N3, 26; 1977, N9, 25

== Դ ==

*ԴԱԲԻԺԱ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1987, N6, 41
*ԴԱԴԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1979, N7, 41
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1970, N10, 64; 1972, N2, 40; 1972, N7, 44
*ԴԱԼԼԱՔՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1988, N7, 72
*ԴԱԼՐԻՄՓԼ ՎԻԼՅԱՄ  1993, N1, 90
*ԴԱՂԲԱՇՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N3, 47
*ԴԱՂԼՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1987, N9, 56
*ԴԱՅՍՈՆ ՖՐԻՄԸՆ  1972, N5, 86
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՇՈՏ  1984, N8, 56; 1987, N5, 5
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1995, N7, 42
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1982, N11, 96; 1989, N3, 96
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N6, 54
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1981, N4, 78
*[[Կարլեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ]]  1977, N12, 57; 1981, N3, 90; 1981, N11, 96; 1983, N3, 49; 1985, N6, 85; 1992, N8, 78
*[[Սուրեն Դանիելյան|ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1987, N1, 78; 1987, N12, 86; 1989, N2, 9; 1996, N2, 57
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1982, N9, 46
*ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1979, N6, 89
*ԴԱՆԻԼԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N4, 81
*ԴԱՆՀԱՄ ՋԵՅՄԻ  1999, N7, 68
*ԴԱՆՏԵ ԱԼԻԳԻԵՐԻ 1986, N4, 73; 1992, N3, 46 
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N4, 92
*ԴԱՇՏԵՆՑ ԽԱՉԻԿ  1975, N9, 82
*ԴԱՍԿԱԼՈՎԱ ԼԻԱՆԱ  1971, N2, 63
*ԴԱՎԹԱԿ ՔԵՐԹՈՂ 1986, N1, 74
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ  1992, N6, 18
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N9, 72
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N6, 41; 1987, N8, 5; 1988, N1, 85; 1988, N2, 17; 1988, N9, 10; 1989, N10, 6; 1990, N3, 4; 1991, N1, 41; 1995, N1, 37; 1995, N8, 61; 1995, N9, 43; 1996, N5, 47; 1999, N11, 39; 2000, N4, 48
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1968, N2, 13; 1970, N5, 58; 1972, N3, 14; 1980, N10, 52; 1982, N7, 60; 1984, N1, 21; 1985, N6, 2; 1986, N7, 4; 1988, N4, 11
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1989, N4, 90; 1989, N7, 54
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԴԵԿԱՐՏ  1990, N2, 8
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԶԱՌԱ  1999, N7, 31
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԻՆԱ  1967, N6, 56; 1971, NN5-6, 62; 1974, N7, 53
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N9, 31; 1971, N10, 73
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1987, N6, 80
*ԴԱՎԹՅԱՆ ԿԱՐՄԵՆ  1989, N3, 27; 1997, N8, 29
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀԱՅԿ  1971, NN5-6, 57
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N12, 75
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1976, N3, 46
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1988, N6, 95
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱԶԻԿ  1988, N9, 92
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՆԱՐԵ  1995, N3, 26; 1997, N8, 25
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՇՉՈՐՍ  1974, N12, 78
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1994, N6, 34; 1995, N1, 13; 1995, N2, 16; 1995, N4, 5; 1995, N5, 4; 1995, N7, 32; 1995, NN11-12, 33; 1996, N3, 21; 1996, N5, 10; 1998, N6, 47
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 79
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1967, N1, 84; 1968, NN4-5, 166; 1971, NN5-6, 126; 1976, N2, 3; 1978, N3, 13; 1978, N10, 67; 1981, N2, 73; 1982, N1, 2; 1983, N3, 4; 1983, N12, 54; 1984, N5, 20; 1984, N8, 8; 1986, N8, 64; 1986, N9, 7; 1987, N10, 22; 1988, N6, 38; 1993, N9, 2
*ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1985, N6, 54
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1992, N7, 86
*ԴԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1990, N2, 46
*[[Ռազմիկ Դավոյան|ԴԱՎՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1967, NN8-9, 94; 1968, N6, 87; 1969, N9, 22; 1970, N3, 37; 1971, N4, 26; 1972, N5, 46; 1974, N11, 28; 1975, N4, 38; 1975, N11, 65; 1977, N8, 15; 1980, N3, 50; 1981, N5, 14; 1982, N8, 57; 1983, N1, 4; 1983, N11, 12; 1985, N1, 34; 1986, N7, 26; 1987, N12, 46; 1988, N9, 74; 1988, N11, 2;  1989, N1, 65; 1997, N1, 36
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1980, N12, 70; 1984, N11, 67; 1986, N12, 24
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1990, N4, 77; 1997, N9, 90 
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 74
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  1969, N7, 69
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N3, 76; 1981, N7, 70
*ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1981, N9, 60
*[[Արշավիր Դարբնի|ԴԱՐԲՆԻ ԱՐՇԱՎԻՐ]]  1972, N8, 61; 1974, N10, 6
*ԴԱՐԲՆԻ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N6, 45
*ԴԱՐԻՈ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N7, 60
*[[Զարզանդ Դարյան|ԴԱՐՅԱՆ ԶԱՐԶԱՆԴ]]  1972, N7, 84; 1975, N12, 33; 1982, N10, 15
*ԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1985, N11, 61; 1988, N1, 31
*ԴԱՐՈՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1971, N11, 22; 1979, N10, 2
*ԴԱՐՎԱՇԻ ԼԱՍԼՈ  1999, N12, 85
*ԴԱՒԻԹԵԱՆ ՀՈՎՆԱՆ  1990, N9, 37
*ԴԱՔԵՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1975, N2, 55
*ԴԵԲՈՐԴ-ՎԱԼՄՈՐ  ՄԵՐՍԵԼԻՆ 1996, N10, 58
*ԴԵԼԱԼՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1987, N3, 15
*ԴԵԼՅԱՆ ԴՄԻՏՐ  1988, N1, 55
*ԴԵԼՅՈԶ ՌՈԲԵՐ  1999, N9, 85
*ԴԵՂՁՈՒՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1973, N6, 48
*ԴԵՄԵՆՏԵՎ ԱՆԴՐԵՅ  1978, N10, 44; 1987, N10, 15
*ԴԵՄԻ ԳՈՒՐՄՈՆ ԴԸ  1992, N7, 42
*ԴԵՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N4, 59
*[[Դերենիկ Դեմիրճյան|ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ]]  1969, N3, 47; 1974, N3, 73; 1977, N5, 14; 1984, N10, 3
*ԴԵՄԻՐՃՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1984, N11, 66; 1986, N4, 30; 1996, N6, 88
*ԴԵՄՍԿԱ ԼԵՍՅԱ  1999, N4, 63
*ԴԵՆԵՎԻ ՄԱՐԿՈ  2000, N10, 79
*ԴԵՍՅԱՏՆԻԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 75
*ԴԵՍՆՈՍ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N3, 61; 1996, N3, 80
*ԴԵՎԻՍ ՍԵՄԻ  1967, N7, 92
*ԴԵՎԿԱՆՑ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1968, N8, 38
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N5, 47; 1980, N4, 74; 1983, N3, 55; 1984, N5, 14; 1985, N4, 62; 1986, N3, 58; 1986, N4, 80; 1987, N6, 4; 1987, N12, 28; 1988, N1, 34
*ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1988, N11, 44; 1993, N9, 34
*ԴԻԼԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N7, 53; 1982, N1, 60
*ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N1, 39
*ԴԻԿԻՆՍՈՆ ԷՄԻԼԻ  1995, N3, 68
*ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ ԷԼՄԵՐ  1983, N11, 90
*ԴԻՄԻՏԵՐԿՈ ԼՅՈՒԲՈՄԻՐ  1977, N9, 8
*ԴԻՈՆԵՍԻՈՍ ԱՐԵՈՊԱԳԱՑԻ 1994, N4, 73
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՕԼԵԳ  1973, N5, 2
*ԴՄԻՏՐԻԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1993, N8, 87
*ԴՅԱԿՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1979, N5, 46
*ԴՅՈՒՐԵՆՄԱԹ ՖՐԻԴՐԻ   1991, N9, 48; 1996, N9, 42
*ԴՆԻՍՏՐՈՎԻՅ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N4, 73
*ԴՇԽՈՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1971, NN5-6, 65
*ԴՈԴԵ ԱԼՖՈՆՍ  1982, N5, 70
*ԴՈԴՈՌՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1973, N9, 16
*ԴՈԼԱԲՋՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1968, N1, 43; 1969, N4, 72; 1971, N7, 24; 1973, N1, 67; 1973, N9, 42; 1974, N3, 56; 1975, N4, 79; 1975, N11, 17; 1977, N6, 43; 1977, N12, 68; 1979, N4, 14; 1981, N4, 72
*ԴՈԼԳԻ ԴՄԻՏՐԻ  2000, N5, 87 
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ ԱԵԼԻՏԱ  1986, N2, 79; 1987, N8, 56; 1988, N9, 88; 1995, N10, 58; 1997, N4, 62; 1997, N9, 95; 1998, N7, 90; 1999, N4, 18; 1999, N6, 40; 2000, N1, 43; 2000, N1, 93
*ԴՈԼՈՒԽԱՆՈՎԱ ԶԱՐԱ  1971, N7, 49
*ԴՈՆ ՋՈՆ  1990, N1, 91
*ԴՈՉԱՆԱՇՎԻԼԻ ԳՈՒՐԱՄ  1983, N5, 51
*[[Ֆեոդոր Դոստոևսկի|ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ ՖՅՈԴՈՐ]]  1991, N9, 60
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1972, N3, 14
*ԴՈՎԼԱԹՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԵ  1970, N1, 70
*ԴՈՎԼԱԹՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1997, N7, 57
*ԴՈՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N2, 79
*ԴՎՈՐԺԱԿ ՅՈԱԽԻՄ  1999, N8, 53
*ԴՐԱՄԲՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1969, N4, 17
*[[Թեոդոր Դրայզեր|ԴՐԱՅԶԵՐ ԹԵՈԴՈՐ]]  1997, N5, 83
*ԴՐԱՉ ԻՎԱՆ  1971, N3, 17; 1973, N3, 80; 1988, N2, 62
*ԴՐՅՈՒԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1999, N6, 53
*ԴՐՈՒՑԵ ԻՈՆ  1976, N10, 8
*ԴՈՒԲՐՈՎԱ ԷԼԻՑԱ  2000, N4, 83
*ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N11, 82
*[[Նոդար Դումբաձե|ԴՈՒՄԲԱՁԵ ՆՈԴԱՐ]]  1976, N2, 65; 1976, N3, 49; 1999, N2, 93
*ԴՈՒՄ-ԹՐԱԳՈՒԹ ՅԱՍՄԻՆ 1999, N5, 85
*[[Լյուդվիգ Դուրյան|ԴՈՒՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ]] 1967, N6, 16; 1969, N3, 13; 1970, N5, 61; 1972, N6, 16; 1973, N2, 21; 1974, N2, 2; 1980, N12, 2; 1986, N11, 12; 1999, N5, 2

== Ե ==

*ԵԶԵԿՅԱՆ ՌԵՎԻԿ  1967, N5, 36; 1967, N6, 38; 1968, N2, 42; 1968, N10, 60; 1970, N1, 46; 1970, N8, 45; 1970, N11, 88; 1981, N7, 86
*[[Եզնիկ Կողբացի|ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ]] 2000, N11, 29
*ԵԼԱՆԳԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1988, N5, 72
*[[Ազատ Եղիազարյան|ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԱԶԱՏ]]  1971, NN5-6, 112; 1972, N5, 67; 1975, N6, 72; 1978, N5, 78; 1979, N6, 84; 1981, N7, 90; 1982, N11, 80; 1985, N12, 72; 1995, N9, 51; 1998, N5, 79; 1998, N10, 54; 1999, N1, 14; 1999, N8, 33; 2000, N2, 37; 2000, N5, 39; 2000, N8, 19
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1977, N10, 4 
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1978, N4, 26
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՀԵՐԲԵՐՏ  1969, N1, 18
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ  1997, N5, 55
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԶԱ  1999, N11, 71
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1983, N11, 12; 1989, N11, 83
*ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N10, 29
*ԵՂԻԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N5, 10; 1991, N6, 83
*ԵՂԻՇԵ ՎԱՐԴԱՊԵՏ  1999, N11, 35
*ԵՂՅԱՆ ՀԱՅԿ  1988, N1, 93
*ԵՂՅԱՆ ՎԱՆ  1985, N12, 79
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ԼԵՈՆԻԴ  1980, N4, 67; 1986, N2, 80
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 31; 1987, N6, 38
*ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1973, N7, 52
*ԵՆԳՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1971, N12, 36
*ԵՍԱՅԱՆ ԱՇՈՏ  1991, N6, 66
*ԵՍԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1983, N7, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԴՈՐԱ  1975, N2, 77; 1981, N9, 30
*[[Զապել Եսայան|ԵՍԱՅԱՆ ԶԱՊԵԼ]] 1986, N1, 52
*ԵՍԱՅԱՆ ԷՌՆԵՍՏ  1987, N6, 65; 1988, N10, 23; 1990, N7, 8; 1993, N4, 14
*ԵՍԱՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1973, N8, 89
*ԵՍԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1990, N10, 10; 1995, N7, 72
*ԵՍԵՆԻՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N10, 34; 1984, N1, 66
*ԵՍԻՆԵՆԿՈՒ ՆԻԿՈԼԱՅԵ  1976, N7, 22
*ԵՎԳԵՆԵՎ ԴՄԻՏՐԻ  1982, N10, 47
*ԵՎԴՈԿԻՄՈՎ ԻԼԱՐՅՈՆ  1972, N12, 82
*ԵՎՏԻՄՈՎԱ ԶԴՐԱՎԿԱ  2000, N4, 78
*ԵՎՐԻՊԻԴԵՍ  1971, N8, 72
*ԵՐԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1996, N1, 11; 1997, N2, 10; 1999, N10, 2
*ԵՐԵՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1986, N8, 64; 1987, N11, 94
*ԵՐԵՎԱՆԼԻ ԱՔՊԵՐ  1976, N12, 43
*ԵՐԶՆԿՅԱՆ ՄԵՐԻ  1970, N8, 33
*ԵՐԿԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1980, N7, 62
*ԵՐԿՆԱՓԵՇՅԱՆ ՄԱՐՈ  1998, N3, 35
*ԵՐՄՈՅԱՆ ԱՐԱՄ  1981, N11, 43; 1986, N10, 76
*ԵՐՆՋԱԿՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N6, 37
*ԵՐՈՖԵԵՎ ՎԵՆԵԴԻԿՏ  1991, N9, 88
*ԵՐՍԻԼԴ Փ. Ք.  2000, N5, 67
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ԱՎԱԳ  1987, N6, 69; 1988, N12, 16; 1991, N6, 74; 1996, N1, 2; 1998, N10, 2; 2000, N8, 2
*ԵՓՐԵՄՅԱՆ ՎԱՉԵ  1988, N4, 91; 1989, N10, 84; 1992, N5, 84
*ԵՖԻՄԻԱ  1999, N1, 70

== Զ ==

*ԶԱԴԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1978, N3, 9; 1978, N10, 32
*ԶԱԴԱՐՈԺՆԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N8, 65
*ԶԱԼԻԲԵԿՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1989, N5, 36
*ԶԱԼԻՏԵ ՄԱՐԱ  1977, N4, 20
*[[Զահրատ|ԶԱՀՐԱՏ]] 1968, N7, 76; 1971, N12, 95; 1976, N5, 39; 1981, N1, 56; 1984, N6, 80; 1986, N10, 56
*ԶԱՅԻՉ ՌԱԴՈՇԻՆ  1999, N1, 64
*[[Մատթեոս Զարիֆյան|ԶԱՐԻՖՅԱՆ ՄԱՏԹԵՈՍ]] 1974, N7, 32
*ԶԱՐՄԱՆԴՈՒԽՏ  1970, N3, 49
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1995, N7, 84
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N4, 75; 1971, N4, 68; 1976, N10, 30; 1989, N3, 74; 1989, N10, 74; 1990, N2, 70; 1990, NN11-12, 36; 1991, N1, 92; 1991, N2, 50; 1993, N1, 78; 1993, N4, 69
*ԶԱՐՅԱՆ ԱՐՓԻԿ  1968, N8, 68
*[[Կոստան Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆ]] 1967, N10, 82; 1969, N5, 64; 1973, N3, 16; 1975, N9, 67; 1980, N3, 35; 1993, N10, 52; 1997, N4, 49; 1998, N5, 53; 2000, N8, 80
*[[Նաիրի Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԻ]] 1968, N3, 33; 1969, N6, 26; 1973, N5, 14
*[[Ռուբեն Զարյան|ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ]] 1970, N10, 44; 1971, N8, 19; 1974, N7, 47; 1978, N8, 72
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱՐԾՎԻԿ  1975, N8, 6; 1978, N5, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԵՎԱ 1972, N1, 2
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԷԼԼԱ 1994, N4, 95
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԻԳՈՐ 1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ 1987, N8, 60
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՆԵԼՍՈՆ 1983, N11, 79; 1985, N8, 54; 1988, N7, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ 1986, N10, 12
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1980, N10, 60; 1981, N6, 13; 1982, N2, 38; 1983, N2, 92; 1991, N10, 92; 1992, N9, 25; 1995, N2, 66; 1995, N3, 53; 1995, NN11-12, 78; 1997, N2, 42; 1997, N5, 10; 1997, N9, 61; 1997, NN11-12, 58; 1998, N1, 46; 1998, N2, 50; 1998, N5, 66; 1998, N6, 11; 1998, N7, 5; 1998, N8, 2; 1998, N9, 50; 1998, NN11-12, 90; 1999, N3, 47; 1999, N5, 83; 1999, N6, 27; 1999, N12, 46; 2000, N2, 67; 2000, N3, 13; 2000, N5, 34; 2000, N11, 19
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1979, N10, 20; 1981, N9, 3; 1983, N6, 4; 1986, N11, 19; 1988, N12, 52; 1991, N9, 58
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1978, N6, 84
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1967, N2, 94
*ԶԱՔԱՐՅԱՆ ՎԻԼԻԿ  1976, N11, 20
*ԶԱՔՈՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1985, N2, 76; 1988, N6, 92
*ԶԵՅԹՈՒՆՑՅԱՆ ՊԵՐՃ  1968, N8, 11; 1974, N5, 2; 1976, N11, 5; 1977, N12, 37; 1980, N9, 18; 1982, N4, 15; 1983, N6, 34; 1984, N5, 66; 1994, NN11-12, 30; 1995, N6, 53; 1999, N12, 12
*ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1993, N9, 78
*ԶԵՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1999, N12, 70; 2000, N7, 81
*ԶԻԵԳԼԵՐ ԺԻԼԵՏ  1968, N7, 34
*ԶԻԵԴՈՆԻՍ ԻՄԱՆՏ  1968, N2, 90; 1982, N12, 20
*ԶԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1999, N6, 19
*ԶՈԳՐԱՖՈՍ ՊԱՆԱՅՈՏԻՍ  2000, N7, 55
*ԶՈԼՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1994, N3, 4
*ԶՈԼՈՏԱՅԿԻՆ ԼԵՎ  1977, N9, 33
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԱԻԴԱ  1993, N3, 49
*ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1973, N3, 58; 1974, N5, 39; 1977, N11, 39; 1981, N9, 22
*[[Գրիգոր Զոհրապ|ԶՈՀՐԱՊ ԳՐԻԳՈՐ]]  1991, N4, 90; 1991, N5, 63
*ԶՈՄԵՐ ԷՌՆԵՍՏ  2000, N4, 15
*ԶՈՇՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N12, 76
*ԶՈՐՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1984, N9, 90
*ԶՈՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1967, N6, 81; 1967, N10, 30; 1968, N3, 2; 1969, N7, 91
*ԶՈՐՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1968, NN4-5, 38; 1980, N10, 7
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N7, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1992, NN11-12, 56
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1971, NN5-6, 27
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 35
*ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1989, N3, 80
*ԶՈՒՐԱԲՈՎ ԲՈՐԻՍ  1981, N2, 86
*ԶՈՒՑՈՎԱ ԻՐԻՆԱ  1983, N10, 72

== Է ==

*ԷԲԱՆՈԻՁԵ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 54
*ԷԴԵԼՖԵԼԴԹ ԻՆԴԳԵՐ  2000, N5, 91
*ԷԴՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N2, 8; 1970, N7, 30; 1972, N1, 76; 1972, N11, 87; 1973, N4, 62; 1974, N6, 38; 1975, N6, 67; 1975, N8, 79; 1976, N11, 78; 1977, N2, 26; 1978, N2, 56; 1978, N8, 63; 1979, N2, 50; 1980, N2, 31; 1980, N6, 78; 1981, N8, 54; 1983, N5, 83; 1984, N2, 22; 1984, N12, 63; 1985, N6, 32; 1991, NN11-12, 94; 1992, N3, 8; 1994, N6, 2; 1995, N10, 2; 1996, N8, 8; 1997, N4, 14; 1997, NN11-12, 45; 1999, N9, 21; 2000, N3, 2
*ԷԴՎԱՐԴՍ ՖՐԵՆԿ  1992, N6, 48
*ԷԼԳՈՒԶՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N3, 62
*ԷԼԻԲԵԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1992, N5, 33
*[[Թոմաս Էլիոթ|ԷԼԻՈԹ ԹՈՄԱՍ]]  1990, N10, 81; 1991, N6, 58; 1995, N5, 68; 1997, N4, 33; 1997, N7, 42
*ԷԼՅՈՒԱՐ ՊՈԼ  1967, N1, 62; 1978, N3, 62
*ԷԼՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1967, N5, 92
*ԷԼՉԻՆ  1979, N8, 14
*ԷԼՎԵՍՏ ՅՈՒՐԻ  1999, N11, 51
*ԷԿՈ ՈՒՄԲԵՐՏՈ  2000, N2, 87
*ԷՄԱՆՈՒԵԼ ՊԻԵՌ  1993, N7, 87
*ԷՄԻՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, N3, 10; 1969, N8, 74; 1972, N11, 10; 1975, N5, 52; 1975, N10, 81; 1978, N1, 16; 1979, N5, 8; 1979, N12, 10; 1980, N4, 12; 1980, N6, 56; 1982, N2, 4; 1985, N3, 73; 1985, N5, 24; 1986, N10, 8; 1989, N7, 82; 1989, N8, 58; 1990, N3, 60; 1992, N8, 23; 1993, N3, 64; 1993, N8, 2; 1994, N3, 12; 1995, N5, 14; 1996, N1, 38; 1996, N5, 81; 1997, N7, 22; 2000, N7, 39
*ԷՄԻՆԵՍԿՈՒ ՄԻՀԱՅ  2000, N12, 55
*ԷՄՄԵ ՄԱՐՍԵԼ  1996, N2, 78
*ԷՄՄԵՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N4, 29
*ԷՅՔԲՈՐՆ ԱԼԵՆ  1989, N11, 50
*ԷՆԴԵ ՄԻՇԵԼ  1999, N3, 82
*ԷՆՑԵՆՍԲԵՐԳԵՐ ՀԱՆՍ ՄԱԳՆՈՒՍ  1969, N7, 80
*ԷՍԳՅՈՒՉ ԹԱՀՍԻՆ  1968, N8, 18
*ԷՍՊԵՐՅԱՆ ՋՈՆ  1997, N9, 59
*ԷՍՏԵՐՀԱԶԻ ՊԵՏԵՐ  1999, N12, 66
*ԷՐԵՆԲՈՒՐԳ   ԻԼՅԱ 1968, N1, 7
*ԷՔՆՈՍ  1989, N5, 35; 1990, N8, 10; 1993, N3, 81; 1997, NN11-12, 55; 1999, N6, 50

== Ը ==

*[[Զոհրաբ Ըռքոյան|ԸՌՔՈՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ]]  1987, N8, 18
*ԸՐՂԱԹԲԱՇՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1981, N3, 92
*ԸՈՒՆԱՊՈՒՈՒ ԷՐՎԻՆ  1999, N11, 75

== Թ ==

*ԹԱԲՈՒԿԱՇՎԻԼԻ ՌԵԶՈ  1999, N2, 64
*ԹԱԳՈՐ ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ  1981, N11, 86
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ Ա.  1970, N12, 28; 
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԱ  1979, N8, 77; 1983, N10, 91; 1986, N5, 79; 1987, N2, 73; 1987, N4, 70; 1987, N8, 67; 1987, N9, 4; 1987, N10, 25; 1988, N11, 80; 1989, N11, 12; 1991, N5, 72; 1991, N8, 96
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1980, N1, 64
*ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N2, 57; 1990, NN11-12, 30
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N5, 65; 1975, N5, 48
*ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1970, N2, 63; 1971, NN5-6, 20; 1976, N2, 61; 1978, N12, 15; 1979, N8, 59; 1995, N7, 5; 1996, N1, 52; 1999, N10, 66; 2000, N7, 48
*ԹԱԽՏԱՋՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1978, N12, 10
*ԹԱԽՈՒՆՑ ԷՐԻԿ  1992, N4, 46
*ԹԱՀԵՐ ԲԱԲԱ  1968, N2, 29
*ԹԱՀՄԵԶՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N11, 82
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1983, N2, 80 
*ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1967, N12, 33; 1969, N3, 68; 1969, N11, 31; 1970, N1, 78; 1971, N12, 56; 1973, N12, 69; 1978, N8, 49; 1979, N3, 78
*ԹԱՄԱԶՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1969, N12, 56
*[[Վահան Թամարյան|ԹԱՄԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1982, N4, 20; 1985, N1, 16; 1985, N10, 14; 1985, N12, 10; 1986, N8, 70; 1986, N11, 29; 1987, N2, 4; 1988, N11, 14; 1998, N10, 13
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1974, N12, 58; 1975, N10, 14; 1977, N11, 62; 1983, N4, 59
*ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1982, N10, 53; 1984, N1, 70; 1986, N12, 68; 1987, N10, 55; 1988, N8, 2; 1989, N6, 23; 1991, N2, 2; 1991, N5, 19; 1992, N5, 4; 1994, N1, 2; 1995, N1, 2; 1995, N5, 62; 1996, N8, 2; 1999, N5, 39; 1999, N7, 4
*ԹԱՆԳԱՄՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1987, N6, 85
*ԹԱՆԳԻՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N1, 35; 1987, N8, 17
*ԹԱՇՆԵԹ ԼԵՈՆԱՐԴ  1994, N7, 30
*ԹԱՌԱՅԱՆ ԶԵՓՅՈՒՌ  1970, N6, 46
*ԹԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1976, N9, 42
*ԹԱՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N3, 13
*ԹԱՐՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1968, N8, 16; 1979, N12, 82
*ԹԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, NN4-5, 15
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1988, N10, 14
*ԹԱՐՎԵՐԴՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N1, 57
*ԹԱՔՈՒԲՈՔՈՒ ԻՍԻԿԱՎԱ  1983, N4, 74
*ԹԵՄԻԶԵԱՆ ԳԷՈՐԳ  1994, N1, 48; 1995, N4, 71
*ԹԵՅԼՈՐ ՓԻԹԵՐ  1993, N9, 55
*ԹԵՈԴՈՐԻԴԻ-ԹԵՈԴՈՍԻԱԴԻ ՍՈՒԼԱ 1983, N2, 7
*ԹԵՈԴՈՐՈՍ ՔՌԻԹԵՆԱՎՈՐ 1999, N9, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1980, N10, 79
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1973, N10, 78
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1988, N6, 34
*ԹԵՎՈՍՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1983, N8, 77
*ԹԵՐԶԻՉ ՍԼԱՎԵՆԿՈ  1999, N1, 71
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1977, N12, 64
*ԹԵՐԶՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1968, N1, 72; 1995, NN11-12, 59: 1996, NN11-12, 81
*[[Հովհաննես Թեքգյոզյան|ԹԵՔԳՅՈԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1999, N6, 37; 2000, N8, 8
*ԹԵՔԵԱՆ ՎԵՀԱՆՈՅՇ  1971, NN5-6, 126; 1973, N2, 38; 1974, N5, 63; 1974, N10, 45; 1977, N4, 68; 1994, N2, 54; 1994, N4, 2; 1995, N4, 18; 1995, N10, 50; 1996, N3, 47; 1996, N4, 25; 1996, N10, 5; 1997, N4, 36; 1997, N10, 24; 1998, N7, 29
*ԹԻԵՐԻ ԺԱՆ-ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 64
*ԹԻՒՐՊԷՆՏԵԱՆ-ԳԱԲՈՅԵԱՆ ՆՈՐԱ  1988, N12, 26; 1989, N10, 25; 1995, N6, 54
*ԹՅՈՒՐԱԲ ՊԵՐՃ  1983, N3, 74
*ԹՈՄԱՍ ՕԴՐԻ  2000, N6, 65
*ԹՈՎՄԱՍ ԳԵՄԲԱՑԻ 1993, N7, 82
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1986, N12, 76; 1988, N9, 5
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԹՈՎՄԱՍ  1995, N6, 23
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N2, 52; 1989, N11, 7; 2000, N5, 20
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1970, N6, 62; 1973, N6, 53
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1970, N1, 68
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1980, N3, 15
*ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1983, N1, 9
*ԹՈՐԱՆԵԱՆ ԹՈՐՈՍ  1967, N2, 72; 1967, N3, 37; 1967, N4, 36; 1967, N7, 85; 1967, N10, 94; 1967, N12, 38; 1968, N3, 88; 1968, NN4-5, 142; 1968, N11, 58; 1969, N1, 91; 1969, N5, 49; 1970, N1, 53; 1970, N3, 52; 1970, N7, 38; 1987, N2, 54; 1989, N8, 32; 1989, N10, 45; 1992, N3, 25; 1992, N7, 79 ; 1992, N10, 74; 1993, N3, 46; 1993, N8, 33; 1995, N1, 68; 1995, N4, 66; 1995, N10, 38; 1996, N2, 88; 1997, N3, 16; 1998, N2, 57; 1998, N10, 48; 1999, N6, 33; 2000, N2, 2; 2000, N4, 27; 2000, N12, 17
*ԹՈՐԳՈՄՅԱՆ ՄԱՐԱՏ  1968, N8, 9 
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  2000, N4, 47
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԱՎԻԿ  1983, N10, 82
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N2, 29; 1977, N2, 30; 1977, N9, 92
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 18
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1987, N3, 91
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՄՀԵՐ  1981, N3, 67
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1968, N8, 48; 1970, N8, 56; 1974, N8, 15; 1975, N8, 85; 1976, N5, 34; 1978, N11, 87; 1980, N9, 45
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՋԻՄ  1978, N6, 75
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1978, N11, 80
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆԻԿ  1981, N11, 3; 1983, N4, 8
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1972, N1, 23
*ԹՈՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆՈՒՇ  1978, N2, 61; 1978, N3, 69; 1978, N12, 44; 1979, N11, 13; 1981, N9, 35; 1981, N10, 88;  1984, N4, 12
*ԹՈՓԱԼՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1987, N4, 85
*[[Ալեքսանդր Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1967, N2, 84; 1967, N7, 62; 1967, N10, 38; 1968, N7, 76; 1969, N2, 90; 1969, N8, 50; 1969, N8, 64; 1970, N2, 81; 1972, N2, 61; 1972, N4, 23; 1972, N8, 2; 1973, N2, 85; 1973, N5, 82; 1973, N10, 69; 1974, N10, 85; 1976, N3, 85; 1980, N8, 25; 1980, N10, 66; 1981, N3, 28; 1983, N4, 54; 1983, N5, 75; 1984, N1, 40; 1984, N2, 46; 1984, N6, 79; 1985, N11, 52; 1986, N4, 54; 1986, N6, 61; 1987, N8, 21; 1988, N2, 66; 1988, N7, 12; 1989, N3, 60; 1990, N4, 54; 1990, NN11-12, 50; 1994, N6, 7; 1995, N4, 18; 1995, N4, 40; 1995, N5, 40; 1995, N6, 36; 1996, N9, 37; 1998, N1, 60; 1999, N10, 51
*[[Անահիտ Թոփչյան|ԹՈՓՉՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1994, N9, 50; 1995, N3, 17; 1996, N1, 38; 1996, N6, 37; 1998, N1, 49; 1998, N8, 48; 1998, N9, 69
*ԹՈՓՉՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1971, N2, 21
*ԹՈՓՉՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N5, 72; 1968, N3, 79; 1968, N7, 87; 1971, N4, 86; 1980, N6, 82
*ԹՈՓՈՒԶՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 4; 1995, N2, 81
*ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1998, N4, 94
*ԹՈՖԼԵՐ ՕԼՎԻՆ  1994, N8, 86
*ԹՎԱՐԱՁԵ ԶԱԶԱ  1999, N2, 78
*ԹՐԱԿԼ ԳԵՈՐԳ  1980, N12, 67
*ԹՐԵՖԻԼ ՋԵՅՄՍ  1992, N8, 72
*ԹՐՎԱՆՑ ԱՆՈՒՇ  1997, N1, 7
*ԹՐՈՒԱՅԱ ԱՆՐԻ  1969, N5, 66; 1969, N6, 67; 1977, N7, 71; 1992, N10, 30; 1996, N4, 66
*ԹՈՒԹՈՒՆՋՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1977, N5, 27 
*ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N1, 18
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1998, N5, 82
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1982, N3, 96
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1967, N12, 86
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1999, N3, 29; 2000, N5, 31
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N12, 71; 1974, N3, 12; 1978, N4, 13
*[[Հովհաննես Թումանյան|ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1992, N4, 10
*ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N10, 76
*ԹՈՒՄԱՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N8, 2
*ԹՈՒՐՍՈՒՆ ՍԱՏՏՈՐ  1975, N6, 4

== Ժ ==

*ԺԱՄԿՈՉՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1968, N12, 63; 1969, N3, 89; 1975, N9, 92; 2000, N12, 77
*ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1989, N8, 66
*ԺԱՆՍԵՄ  1978, N4, 68
*ԺԵՐԲԵՐ ԱԼԵՆ  1999, N9, 56
*ԺԻԴ ԱՆԴՐԵ  1988, N1, 86
*ԺԻՈՆՈ ԺԱՆ  1992, N7, 17
*ԺԻՐԱՐ ՌԵՆԵ  1998, N3, 83; 1998, N6, 85
*ԺԻՐՈԴՈՒ ԺԱՆ  1997, NN11-12, 79; 1998, N2, 89
*ԺՈՐԺ ՎՈԼԴԵՄԱՐ  1999, N9, 41

== Ի ==

*ԻԲՐԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1989, N9, 84
*ԻԳԻԹ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N2, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ԱՐՄԻԿ  1987, N7, 6
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, N1, 56; 1967, N5, 56; 1967, N10, 22; 1969, N3, 64; 1972, N3, 78; 1974, N10, 38; 1976, N7, 50; 1978, N1, 66; 1980, N3, 47; 1984, N8, 88
*ԻԳԻԹՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1975, N5, 31
*ԻԳՆԱՏԱՎԻՉՅՈՒՍ ԷՈՒԳԵՆԻՅՈՒՍ  1968, N10, 17; 2000, N9, 72
*ԻԴՐԻՍ ՅՈՒՍՈՒՖ  1998, N4, 66
*ԻԼՉԵՆԿՈ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 11
*ԻՄԱՍՏՅԱՆ ԱՐԱ  1985, N3, 46
*ԻՆԱՆԻՇՎԻԼԻ ՌԵՎԱԶ  1999, N2, 38
*ԻՆՃԻԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1975, N10, 33; 1979, N5, 66
*ԻՆՏՐԱ  1973, N7, 45; 1976, N2, 57
*ԻՇԽԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1987, N7, 70
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1988, N5, 14
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1967, N7, 74; 1968, N7, 18; 1969, N6, 11; 1976, N4, 88; 1977, N3, 66; 1978, N11, 74; 1979, N10, 70; 1980, N9, 47; 1983, N1, 86; 1986, N2, 72; 1986, N8, 64; 1986, N12, 88; 1987, N8, 78; 1988, N9, 56; 1988, N12, 71; 1989, N5, 74; 1990, N1, 56; 1990, N5, 78; 1990, N9, 54; 1991, N6, 13; 1991, NN11-12, 31; 1992, N4, 60; 1992, N5, 58
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 26; 1993, NN11-12, 68
*ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N10, 38; 2000, N12, 42
*ԻՈՆԵՍԿՈ ԷԺԵՆ  1996, N2, 24; 1997, N9, 81
*ԻՍԱԲԵԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N8, 71
*ԻՍԱԵՎ ԵԳՈՐ  1985, N5, 4
*[[Ավետիք Իսահակյան|ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ]]  1970, N5, 83; 1975, N10, 2; 1975, N10, 10; 1991, N4, 78; 1994, N1, 82; 1997, NN11-12, 62
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՎԻԿ  1972, N2, 30; 1975, N10, 8; 1985, N8, 92
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԶՈՒԼՖԻ  1967, N10, 41
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N12, 18
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1971, N2, 44; 1973, N7, 26
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅԱՆ  1980, N11, 93
*ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՉԵ  1968, N9, 47
*ԻՍԱՋԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1971, N12, 26; 1975, N1, 20; 1978, N12, 22
*ԻՍԿԱՆԴԱՐՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  2000, N3, 31
*ԻՍԿԱՆԴԵՐ ՖԱԶԻԼ  1970, N8, 19
*ԻՍԿԵՆԴԵՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1974, N3, 42
*ԻՍՄԱՅԻԼԶԱԴԵ ԻՍԱ  1979, N8, 19
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1996, N3, 94; 1998, N3, 80
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1970, N9, 57
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՀՐԱՅՐ  1976, N5, 72
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1976, N10, 25; 1986, N11, 68; 1991, N2, 60;  1993, N4, 45 
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1976, N6, 62
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N10, 60; 1975, N9, 14; 1976, N8, 69; 1977, N1, 45; 1977, N12, 37; 1979, N12, 35; 1981, N4, 9; 1984, N7, 25; 1986, N3, 46; 1989, N7, 18  
*ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1995, N10, 22 
*ԻՎԱՆԱՈՒՍԿԱՅՏԵ ՅՈՒՐԳԱ  1985, N6, 62
*ԻՎԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1968, N10, 77; 1968, N12, 15
*ԻՎԱՆՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N4, 90; 1974, N5, 80; 1974, N6, 87; 1974, N7, 87; 1975, N3, 90
*ԻՎԱՆՉԵՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 53
*ԻՎԱՆՑՈՎ ԿԻՄ  1978, N10, 14
*ԻՎԱՐԴԱՎԱ ԴԻԼԱՐ  1968, N1, 27
*ԻՐՎԻՆ ՌՈԴՆԻ  2000, N6, 49
*ԻՈՒԼԱՆԵՆ ՀԵԼԵՆԱ  2000, N3, 94

== Լ ==

*ԼԱԳԶՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ  1990, N3, 36
*ԼԱԳՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1992, N2, 16
*ԼԱԼԱՅԱՆՑ ՀՐԱՆՏ  1985, N4, 70
*ԼԱԿԱՆ ԺԱԿ  1997, N7, 70
*ԼԱՄԲԵՐՍԻ ՎԵՌՆԵՐ  1999, N10, 79
*ԼԱՄԲՐՈԶՈ ՉԵԶԱՐԵ  1991, N9, 94
*ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  2000, N9, 93
*ԼԱՆԿԱՈՒՍԿԱՍ ՌՈՄՈՒԱԼԴԱՍ  1974, N8, 44
*ԼԱԽՊՈՐՏԱ ՖԻԼԻՊՊՈ 2000, N2, 54
*ԼԱՈՒՐԻՆՉՅՈՒԿԱՍ ԱԼԲԵՐՏԱՍ  2000, N9, 78
*ԼԱՓԱԼՈՒՍ ՄԱՐԻ  1992, N8, 96
*ԼԱՖՈՐԳ ԺՅՈՒԼ  1996, N2, 88
*ԼԱՖՈՐԵՏ ԿԱՐՄԵՆ  2000, N8, 67
*ԼԵԲԵԴ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1997, N3, 77
*ԼԵԲԵԴԵՎ ՎԱՍԻԼԻ  1973, N7, 67; 1974, N3, 83
*ԼԵԳԵ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1999, N3, 52
*ԼԵԳՐԱ ՄԻՇԵԼ  1999, N9, 45
*ԼԵՄՈՆ ՄԱՅՔԼ  1999, N7, 43
*ԼԵՈՆ ԿԱՐԼՈՍ ԱՈՒԳՈՒՍՏՈ  1967, N4, 4
*ԼԵՎԵՐՏՈՎ ԴԵՆԻՍ  1994, N1, 67; 1997, N9, 45
*ԼԵՎԻՆ ԱՆԴՐԵՅ  1979, N10, 85; 1979, N7, 63
*ԼԵՎԻ-ՍՏՐՈՍ ԿԼՈԴ  1992, N7, 47; 1998, N10, 79; 1999, N9, 73
*ԼԵՎԻՏԱՆՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1979, N5, 12
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1996, N4, 2
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՆՈՐԻԿ  1975, N3, 38; 1977, N3, 76; 1979, N3, 25; 1980, N4, 66; 1981, N4, 89; 1983, N2, 72; 1984, N11, 55; 1985, N12, 16; 1986, N12, 37; 1988, N2, 38; 1989, N9, 30
*ԼԵՎՈՆՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1988, N7, 86
*ԼԵՓԵՋՅԱՆ ԿԱՅԾԱԿ  1981, N7, 36
*ԼԵՓՍԻՈՒՍ ՅՈՀԱՆՆԵՍ  1987, N7, 56
*ԼԸԳՐԱՆ ՄԻՇԵԼ  1987, N2, 93
*ԼԸ ՔԼԵԶԻՈ 1999, N9, 53
*ԼԻԹԹՐԵ ԷՄԻԼ  1995, N6, 19
*ԼԻԼԻԹ  1988, N3, 85; 1997, N9, 64; 1998, N10, 53; 1999, N8, 18
*ԼԻԼՈՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N1, 2; 1969, N9, 77; 1980, N2, 75; 1980, N10, 56; 1982, N1, 66
*[[Դմիտրի Լիխաչով|ԼԻԽԱՉՈՎ ԴՄԻՏՐԻ]] 1982, N12, 31; 1987, N7, 12
*ԼԻԽՄՈՒՍ ԱՅՎՈ  1977, N4, 17
*ԼԻՆԴԼԱԴ ԿԵԼԼԻ  2000, N3, 66
*ԼԻՇԿՈՎՍԿԱ ՆԵԼԼԻ 2000, N4, 95
*ԼԻՈՏԱՐ ԺԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1997, N6, 88
*ԼԻՊՉՈՒԿ ԴՈՆՆԱ  2000, N6, 94
*ԼԻՔՈՔ ՍԹԻՎԸՆ  2000, N6, 63
*ԼՅՈՇԵԼ ՌՈԼԱՆԴ  1992, NN11-12, 80
*ԼՅՈՒԻՍ ՍԻՆՔԼԵՐ  1994, N5, 55
*ԼՈԲՈՎԻՑ ՆԻԿՈԼԱՅ  1993, N8, 54
*ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ ՀԵՆՐԻ  1969, N4, 32
*ԼՈՊԻՉԻՉ ՆԻԿՈԼԱ  1994, N9, 33
*ԼՈՏՐԵԱՄՈՆ  1991, N7, 40
*ԼՈՐԿԱ ՖԵԴԵՐԻԿՈ  ԳԱՐՍԻԱ 1970, N3, 40; 1977, N4, 35; 1978, N12, 84; 1978, N12, 87; 1986, N3, 88; 1987, N5, 80; 1995, N7, 45; 1997, N9, 88; 2000, N8, 86
*ԼՈՈՒԵԼ ՌՈԲԵՐՏ  1994, N3, 78; 1998, N2, 69
*ԼՈՈՒՐԵՆՍ ԴԵՅՎԻԴ  1987, N7, 80; 1994, NN11-12, 65; 1996, N1, 54; 1998, N7, 52
*ԼՎՈՎ ԱՐԿԱԴԻ  1991, N5, 13
*ԼՈՒԲԿԻՎՍԿԻ ՌՈՄԱՆ  1971, N3, 58

== Խ ==

*ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1980, N3, 49
*ԽԱԺԱԿՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1992, N6, 86
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N11, 18; 1975, N12, 79
*ԽԱԼԱԹՅԱՆ ՌԱԴԻԿ  1975, N6, 59; 1980, N9, 90
*[[Զորայր Խալափյան|ԽԱԼԱՓՅԱՆ ԶՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 10; 1978, N11, 36; 1981, N7, 20; 1984, N5, 28; 1986, N2, 22; 1994, N2, 43
*ԽԱԼԴ ԷԴՈՒԱՐԴ  1988, N1, 58
*ԽԱՆԱՄԻՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1988, N11, 71
*ԽԱՆԴԱՄՈՒՐ ՀՈՒՍԻԿ  1978, N8, 58
*ԽԱՆԵՆՑ ԳԱԼՈՒՍՏ  1980, N5, 46; 1993, N7, 65
*[[Սերո Խանզադյան|ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ]]  1969, N8, 78; 1971, N1, 12; 1971, N12, 71; 1975, N5, 37; 1975, N12, 2; 1978, N6, 43; 1978, N12, 47; 1979, N12, 41; 1980, N10, 81; 1982, N7, 47; 1983, N9, 7; 1985, N12, 52; 1987, N3, 2; 1990, N8, 25; 1992, N9, 82; 1993, N8, 12
*ԽԱՆՈՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1977, N2, 22; 1979, N7, 37; 1981, N11, 94
*ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1976, N11, 74
*[[Գուրգեն Խանջյան|ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1988, N6, 47; 1992, N3, 12;  1993, N2, 10; 1993, N10, 13; 1994, N8, 8; 1995, NN11-12, 18; 1996, NN11-12, 53;     1997, N3, 12; 1997, N7, 24; 1999, N6, 2; 2000, N4, 36 
*ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  2000, N5, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N10, 34; 1976, N5, 37; 1978, N7, 44; 1980, N6, 81; 1982, N4, 22; 1983, N12, 70; 1985, N12, 59; 1987, N10, 66; 1989, N7, 55; 1990, N8, 58; 1994, N6, 49
*ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԱՐԻՆԵ  1994, N9, 49
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 48; 1987, N9, 55; 1990, N10, 30
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1967, N1, 22; 1978, N8, 49; 1984, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1967, N2, 93; 1968, N1, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N10, 6
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1999, N12, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N4, 52; 1976, N6, 75; 1983, N6, 36; 1984, N1, 46; 1985, N4, 50
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1977, N6, 22; 1979, N1, 71; 1980, N7, 40
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԷՄՄԱ  1980, N7, 78
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1988, N8, 90; 1989, N3, 82; 1989, N9, 57; 1989, N11, 84; 1991, N4, 62; 1991, N7, 35; 1992, NN11-12, 46; 1993, N8, 76; 1993, NN11-12, 82; 2000, N8, 21
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1985, N11, 79; 1989, N3, 18
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1970, N1, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1990, NN11-12, 10; 1992, N10, 8; 1998, NN11-12, 27; 2000, N6, 35
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  2000, N5, 20 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1986, N6, 36
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1970, N2, 87; 1971, N8, 70; 1974, N11, 66; 1984, N2, 25; 1984, N4, 82; 1985, N7, 44; 1985, N9, 85; 1985, N11, 80; 1986, N6, 80
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1973, N6, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1982, N11, 74
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1968, N7, 43
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N2, 74; 1999, N6, 45
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ  1989, N10, 65
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆԻ  1969, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1976, N6, 81; 1978, N1, 81; 1978, N4, 86; 1990, N9, 27; 1999, N10, 83
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1974, N2, 30; 1978, N4, 68; 1980, N3, 46; 1982, N6, 90
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1996, N4, 88; 1997, NN11-12, 61; 1998, N3, 54
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՋԻՎԱՆ  1973, N12, 55
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1990, N6, 86; 1990, N7, 86; 1990, N9, 86; 1990, N10, 26;  1991, N1, 77; 1991, N5, 17; 1991, N6, 30; 1991, N9, 66; 1991, N10, 86; 1992, N1, 37; 1992, N6, 57; 1992, N7, 44 
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1969, N8, 67; 1976, N12, 56
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1973, N11, 48
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 74; 1974, N3, 23; 1979, N8, 68
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1993, N4, 75
*ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1978, N1, 71; 1989, N7, 66
*ԽԱՉԵՅԱՆ ՀԵԿՏՈՐ  1976, N11, 64
*ԽԱՉԵՐ  ԱՉԻԿ  1994, N6, 74; 1996, N10, 65; 1998, N3, 72
*ԽԱՉԵՐԵԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏ  1999, N4, 21
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1995, N3, 37
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1986, N1, 14; 1987, N2, 43; 1988, N11, 54; 1989, N10, 8; 1997, N5, 9
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N6, 8
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1976, N4, 56
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՅԱԿՈՎ  1984, N9, 88
*ԽԱՉԻԿՅԱՆ Ս.  1971, N4, 90
*ԽԱՉՈՒՆՑ ԱԼԵՔ  1967, N3, 28; 1968, N1, 15; 1969, N3, 16; 1970, N4, 52; 1971, N1, 83; 1972, N6, 3; 1973, N3, 21;  1973, N11, 13; 1974, N12, 39; 1976, N5, 36; 1977, N5, 56
*ԽԱՌԱՏՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1973, N3, 60
*ԽԱՍՏՈՒՐ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1985, N3, 73; 1988, N2, 20
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, N10, 23; 1973, N2, 24;  1973, N12, 8; 1975, N1, 42; 1976, N7, 34; 1978, N8, 34; 1980, N1, 47; 1982, N11, 29; 1984, N2, 69; 1985, N8, 60; 1987, N9, 50; 1989, N6, 41 
*ԽԱՐԱԶՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1991, N1, 68; 1997, NN11-12, 19
*ԽԱՐՄՍ ԴԱՆԻԻԼ  1991, N4, 88
*ԽԵՄՉՅԱՆ Վ.  1968, N11, 43
*[[Լևոն Խեչոյան|ԽԵՉՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1988, N2, 10; 1989, N10, 14; 1989, N11, 28; 1991, N2, 10; 1991, N10, 13; 1992, N9, 11; 1993, N8, 16; 1994, NN11-12, 2; 1996, N3, 2; 1999, N3, 2; 1999, N4, 5; 1999, N4, 27; 1999, N7, 7; 2000, N5, 12
*ԽԼԵԲՆԻԿՈՎ ՕԼԵԳ  1977, N4, 20
*ԽՄԲՈՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1974, N11, 56
*ԽՆԿՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1988, N7, 39
*[[Կարինե Խոդիկյան|ԽՈԴԻԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ]]  1989, N11, 4; 1989, N12, 57; 1991, N3, 62; 1991, N4, 16; 1991, N7, 60; 1991, NN11-12, 22; 1992, N2, 6; 1992, N4, 52; 1992, N5, 28; 1992, N6, 38; 1992, N10, 2; 1992, NN11-12, 58; 1993, N2, 8; 1993, N3, 22; 1993, N4, 72; 1993, NN5-6, 18;  1993, N10, 57; 1993, NN11-12, 28; 1994, N1, 28; 1994, N2, 16; 1994, N5, 46; 1994, N6, 36; 1994, NN11-12, 8; 1995, N1, 95; 1995, N7, 14; 1995, N8, 2; 1995, N9, 48; 1995, NN11-12, 45; 1996, N1, 4; 1996, N3, 26; 1996, N5, 41; 1996, N6, 5; 1996, N7, 33; 1996, N9, 2; 1996, NN11-12, 67; 1997, N1, 4; 1997, N2, 14; 1997, N3, 33; 1997, N4, 4; 1997, N6, 2; 1997, N7, 2; 1997, N8, 6; 1998, N1, 2; 1998, N1, 24; 1998, N10, 28; 1999, N1, 7; 1999, N5, 20; 1999, N7, 38; 1999, N9, 4; 1999, N10, 28; 2000, N1, 10; 2000, N7, 2; 2000, N8, 37; 2000, N9, 2; 2000, N10, 2   
*ԽՈԼՈՊՈՎ ԲՐՈՆԻՍԼԱՎ  1987, N12, 92
*ԽՈՅԵՑՅԱՆ ԳՅՈՒԼՆԱՐԱ  1971, NN5-6, 19; 1977, N3, 8; 1980, N3, 14; 1990, N6, 78
*ԽՈՋԱՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1986, N12, 44
*ԽՈՋԱՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N2, 4
*ԽՈՋՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 22
*ԽՈՐԱՍԱՆՋՅԱՆ ԲԵԴՐՈՍ  2000, N12, 79
*ԽՈՐԵՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  2000, N6, 47
*ԽՈՐՇԻԴՅԱՆ ՏՐԴԱՏ  1976, N7, 87; 1981, N3, 75; 1985, N12, 38
*ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ  1969, N11, 24; 1970, N2, 83; 1978, N6, 79; 1982, N4, 70
*ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N11, 45; 1976, N9, 44; 1977, N9, 85; 1979, N10, 89; 1981, N8, 5; 1982, N6, 77; 1983, N1, 80; 1988, N3, 93; 1988, N7, 68; 1997, N9, 38
*ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿՈՒՀԻ  1971, NN5-6, 11
*ԽՈՒԴՈՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1969, N1, 16
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1990, N2, 28
*ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1993, NN5-6, 76
*ԽՈՒՑԻՇՎԻԼԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N11, 54

== Ծ ==

*ԾԱՌՈՒԿՅԱՆ ԻՐԻՆԱ  1990, N6, 86

== Կ ==

*ԿԱԲԱ ԼՈՒՍԱՅՆԻ  1980, N4, 2
*ԿԱԴՐԻԱ  1975, N11, 53
*ԿԱԶԱՆՈՎԱ ՋԻՈՎԱՆՆԻ ՋԻԱԿՈՄՈ  1993, N1, 71 
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ԶԱՈՒՐ  1990, N3, 62; 1999, N2, 22; 1999, N2, 54
*ԿԱԼԱՆԴԻԱ ՌԵՆԵ  1987, N5, 58; 1999, N2, 77
*ԿԱԼԻԴԱՍԱ  1979, N4, 32
*ԿԱԼՎԻՆՈ ԻՏԱԼՈ  1982, N7, 70
*ԿԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1967, N12, 14; 1969, N4, 86; 1971, N10, 91; 1975, N6, 62
*ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N8, 41; 1975, N11, 86
*ԿԱՄԻԼԱ  2000, N1, 28
*ԿԱՄՅՈՒ ԱԼԲԵՐ  1971, N1, 46; 1971, N11, 79; 1978, N1, 94; 1983, N1, 59; 1991, N4, 80; 1992, N3, 88; 1996, N8, 18; 1997, N3, 58
*ԿԱՄՅՈՒ ՄԱՐԻ-ԷԼԵՆ  1967, N3, 67
*[[Լեռ Կամսար|ԿԱՄՍԱՐ ԼԵՌ]]  1988, N1, 36; 1998, N10, 65
*ԿԱՆՏՈՐՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1969, N7, 29
*ԿԱՆՑՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N3, 42; 2000, N8, 44
*ԿԱՊԼԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ  1977, N6, 16
*[[Սիլվա Կապուտիկյան|ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ ՍԻԼՎԱ]]  1969, N6, 2; 1969, N10, 59; 1974, N9, 52; 1981, N5, 40; 1984, N7, 62; 1985, N9, 60; 1987, N11, 9; 1989, N6, 7; 1992, N3, 40; 1992, N10, 34; 1994, N10, 18; 1995, N8, 23; 1996, N9, 65; 1997, N7, 18; 1997, N10, 69; 1998, N3, 36; 1999, N1, 78; 1999, N12, 10  
*ԿԱՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 17; 1975, N6, 71
*ԿԱՍՊԵՐ ԿԱԼԼԵ  1999, N11, 65
*ԿԱՍՈՒՄՈՎ ԻՄՐԱՆ  1979, N8, 10
*ԿԱՎԱԲԱՏԱ ՅԱՍՈՒՆԱՐԻ  1988, N4, 64
*ԿԱՎԱԴԱՍ ՖԱՆԻՍ  2000, N7, 86
*ԿԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N2, 92
*ԿԱՐԱԿՈՎԱ-ԲԱԲԱՅԱՆ ԻԴԱ  1973, N9, 36; 1975, N1, 90; 1975, N11, 55
*ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐ  1988, N1, 35
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1981, N7, 94
*ԿԱՐԱՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1968, N12, 21; 1978, N1, 54
*ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ  1990, N1, 52; 1991, N6, 10
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1984, N12, 82; 1990, N6, 14; 1993, NN5-6, 43
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N6, 72; 1990, N8, 68; 1990, N10, 44; 1991, N2, 6; 1991, N3, 46
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1973, N2, 18; 1974, N4, 44; 1975, N9, 69; 1985, N7, 80
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲԱԿՈՒՐ  1983, N10, 9; 1985, N11, 4; 1985, N12, 33; 1986, N12, 30; 1997, NN11-12, 16; 2000, N1, 29
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1973, N11, 40; 1975, N7, 69; 1977, N1, 74; 1979, N12, 61
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1990, N10, 88; 1997, N10, 83
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1967, NN8-9, 13; 1973, N6, 64; 1978, N1, 83; 1978, N12, 9; 1980, N10, 66; 1984, N4, 68; 1987, N5, 32; 1996, NN11-12, 35
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1970, N4, 56; 1979, N8, 22; 1979, N12, 55; 1981, N6, 16
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1994, N7, 38; 1995, N6, 57; 1995, NN11-12, 70; 1998, N2, 44
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N5, 72
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1967, N3, 25; 1969, N1, 92; 1970, N10, 80; 1978, N10, 68; 1981, N10, 47; 1981, N11, 50; 1991, N10, 82
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1973, N5, 6; 1976, N10, 54
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1967, N7, 30
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N4, 69; 1989, N11, 39
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՇՈԹԱ  1991, N8, 32
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1971, N4, 18; 1972, N4, 4; 1978, N3, 64
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1974, N2, 62
*ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՍԵՐԺԻԿ  1978, N4, 24
*ԿԱՐԱՋԻԱԼԵ ԻՈՆ ԼՈՒԿԱ  2000, N12, 89
*ԿԱՐԴԻՆԱԼ ՄԱՐԻ  1999, N9, 94
*ԿԱՐԵՄ ՄՈՐԻՍ  1999, N10, 63
*ԿԱՐԵՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1994, N8, 58; 1997, N6, 94
*ԿԱՐԵՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1982, N2, 4
*ԿԱՐԵՆՑ ՎԱՀԱԳՆ  1968, N9, 80; 1971, N11, 14; 1972, N10, 66; 1973, N5, 8; 1974, N5, 61; 1975, N11, 15; 1976, N10, 58; 1978, N5, 26; 1979, N5, 49; 1980, N7, 60
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1968, N9, 90
*ԿԱՐՃԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1973, N8, 90; 1975, N7, 32; 1979, N2, 63; 1980, N12, 57; 1983, N7, 50; 1989, N8, 54; 1997, N2, 22; 2000, N12, 2
*ԿԱՐՆԵԳԻ ԴԵՅԼ  1989, N1, 28
*ԿԱՐՆԸՐ ՀԻՈՒ  2000, N6, 58
*ԿԱՐՈՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1995, N2, 94;   1995, N3, 88; 1995, N4, 89; 1995, N5, 90; 1995, N6, 90; 1995, N7, 86; 1995, N8, 88; 1995, N9, 88; 1995, N10, 90; 1995, NN11-12, 87; 1996, N1, 90; 1996, N2, 90; 1996, N4, 90; 1996, N5, 90; 1999, N4, 52
*ԿԱՐՊԵԼԱՆ ԲՈՒ  2000, N3, 69
*ԿԱՐՍԼՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1977, N3, 9; 1987, N7, 19
*ԿԱՐՍՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1990, N5, 39
*[[Ֆրանց Կաֆկա|ԿԱՖԿԱ ՖՐԱՆՑ]]  1981, N6, 75; 1987, N5, 71; 1991, N3, 90; 1996, N6, 22; 1999, N5, 71
*ԿԲԵՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1998, N10, 22; 1999, N8, 5; 2000, N7, 23
*ԿԵՇԿԵՆ ԷՌՆՅՈ  1999, N12, 51
*ԿԵՐՏՈՂ ՍՏԵՓԱՆ  2000, N3, 51
*ԿԵՐՔԵԳՈՐ ՍՅՈՐԵՆ  1993, NN5-6, 101
*ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  2000, N6, 29
*ԿԻՇ ԴԱՆԻԼՈ  1986, N7, 76; 1999, N1, 90
*ԿԻՊԼԻՆԳ ՌԱԴԻԱՐԴ  1970, N3, 70; 1987, N2, 77 
*ԿԻՎԻՐՅԱՀԿ ԱՆԴՐՈՒՍ  1999, N11, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N7, 26; 1993, N10, 2; 1997, N9, 10
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ  1973, N5, 7
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N2, 64; 1997, N7, 75
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1990, N6, 83
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1987, N9, 72; 1990, NN11-12, 56
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1973, N9, 51
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ԿԻՄԱ  1998, N4, 78
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐԵԹ  1988, N7, 70
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՊՈԼ  1987, N5, 55
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՋՈՆ  1972, N3, 88; 1984, N3, 62
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N8, 94; 1986, N4, 64
*ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1976, N8, 2; 1979, N3, 27; 1980, N8, 87; 1998, N5, 32; 2000, N1, 39
*ԿԻՐՍԱՆՈՎ ՍԵՄՅՈՆ  1982, N10, 4
*ԿԼԻՄԱ ԻՎԱՆ  1999, N8, 62
*ԿԼՈԴԵԼ ՊՈԼ  1990, NN11-12, 33; 1993, N8, 74 
*ԿԾՈՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1967, N4, 85
*ԿՅՈՒՐԵՂՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  2000, N5, 20; 
*ԿՈԶՄՈՅԱՆ ԱՐՄԱՆՈՒՇ  1996, N3, 88
*ԿՈԹՈՂՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1971, N2, 38
*ԿՈԼՈՄԻԵՑ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N3, 52; 1980, N4, 36; 1983, N1, 22
*ԿՈԼՈՆՏԱՅ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1970, N4, 4
*ԿՈԾԻՆՅԱՆ ԱԼԻՔ  1976, N7, 25; 1980, N3, 54; 1981, N9, 82; 1983, N10, 19
*ԿՈԿՏՈ ԺԱՆ  1978, N1, 85
*ԿՈՄԻՍԱՐԺԵՎՍԿԻ ՎԻԿՏՈՐ  1973, N2, 57
*ԿՈՆԻ ՊԱՈԼԱ  2000, N2, 77
*ԿՈՆՍՏԱՆ ՊՈԼ  2000, N10, 10
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԴԵՅՎԻԴ  2000, N1, 63
*ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆՈՎ ԳԵՈՐԳԻ  2000, N4, 74
*ԿՈՆՎԻՑԿԻ ԹԱԴԵՈՒՇ 2000, N11, 95
*ԿՈՆՏԱ ՄԻՇԵԼ  1996, N1, 16
*ԿՈՍՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1968, N10, 74; 1969, N8, 13; 1971, N7, 2; 1972, N4, 83; 1973, N11, 8; 1976, N10, 51; 1978, N7, 24; 1979, N12, 21; 1982, N4, 12; 1985, N7, 36; 1987, N11, 39
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1969, N8, 64; 1970, N1, 90
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1972, N1, 68
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԱ  1974, N9, 37
*ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1972, N6, 20
*ԿՈՎԱԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1991, N3, 8
*ԿՈՎԱՐԺԻԿ ՊԵՏՐ  1979, N9, 22
*ԿՈՐԴՈՆ ԲԵՌՆԱՐԴՈ  2000, N10, 65
*ԿՈՐԴՈՒՆ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N4, 57
*ԿՈՐԽՄԱԶՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1967, N4, 7
*ԿՈՐՅՈՒՆ ՄԿՐՏԻՉ  1971, N8, 94; 1982, N12, 79; 1983, N12, 93
*ԿՈՐՈՏԻՉ ՎԻՏԱԼԻ  1971, N3, 44; 1974, N9, 21
*[[Խուլիո Կորտասար|ԿՈՐՏԱՍԱՐ ԽՈՒԼԻՈ]]  1988, N10, 88; 1992, N1, 29; 1995, NN11-12, 51; 1997, N8, 21; 2000, N10, 88
*ԿՈՖՄԱՆ ՍԱՌԱ  1997, N10, 40
*ԿՎՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1976, N8, 11
*ԿՐԵՍՊՈ ԽՈՍԵ ԼՈՒԻՍ  2000, N8, 57
*ԿՐԻՎԻՆ ՖԵԼԻՔՍ  1968, N7, 54
*ԿՐԻՎՈՆՈՍ Ն.  1977, N2, 70
*ԿՐՈՅԱՆ ԼՈՐԻՍ  1967, N4, 32; 1976, N5, 49; 1980, N2, 28
*ԿՐՈՍՍ ՅԱԱՆ 1999, N11, 85
*ԿՈՒԶՆԵՑՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1993, N7, 91
*ԿՈՒԼԻԵՎ ԿԱՅՍԻՆ  1975, N11, 53
*ԿՈՒՅԿ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1999, N11, 91
*ԿՈՒՅՈՒՄՋՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N11, 50
*[[Միլան Կունդերա|ԿՈՒՆԴԵՐԱ ՄԻԼԱՆ]]  1989, N7, 56
*ԿՈՒՇՆԱՐԵՆԿՈՒ ՋՈՐՋԵ  2000, N12, 81
*ԿՈՒՊՐԻԱՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1982, N11, 4
*ԿՈՒՌՆՈՍԵՆԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1999, N6, 92
*ԿՈՒՍԿՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1999, N6, 94
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵԹ  1986, N5, 24; 1988, N5, 24; 2000, N10, 7
*ԿՈՒՐԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, NN11-12, 76
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1970, N9, 48
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1979, N5, 48
*[[Շուշանիկ Կուրղինյան|ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆԻԿ]]  1995, N8, 50
*ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1973, N1, 37; 1977, N10, 64
*ԿՈՒՐՏԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1975, N2, 30; 1975, N7, 76; 1979, N6, 41; 1980, N10, 15; 1985, N3, 29

== Հ ==

*ՀԱԴՍԸՆ ՀԵԼԵՆ  1992, N8, 41
*ՀԱԼԱԲՅԱՆ ԿԱՐՈ  1985, N5, 64
*ՀԱԼԱՈՒԵՅ ՌՈՆ  1999, N5, 10
*ՀԱԼԱՍ ՖՐԱՆՏԻՇԵԿ  1979, N9, 20
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՆՆԱ  1988, N4, 62
*ՀԱԽՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1997, N3, 89
*ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, N3, 44; 1976, N12, 46
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1979, N10, 58
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1994, N8, 36; 1995, N8, 8; 1996, N5, 8; 2000, N6, 14
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N6, 45; 1969, N4, 50; 1970, N5, 63; 1973, N3, 79; 1975, N8, 67; 1981, N4, 19; 1984, N4, 88; 1985, N7, 83; 1997, N2, 78
*ՀԱԽՎԵՐԴՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1991, N4, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N4, 7
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆԺԻԿ  1967, N3, 45; 1967, N12, 81;  1968, N8, 76; 1970, N7, 40; 1972, N4, 29; 1972, N6, 63; 1980, N8, 39; 1980, N11, 2; 1981, N2, 2; 1983, N12, 73; 1984, N1, 4; 1984, N4, 55; 1985, N4, 32; 1985, N5, 42; 1986, N5, 26; 1993, NN11-12, 52; 1995, N3, 40; 1997, N3, 6; 1997, N9, 23; 2000, N5, 2
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՆՆԱ  1985, N12, 81; 1992, N7, 24; 1992, N9, 79; 1993, N2, 18
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N2, 62; 1979, N6, 95; 1981, N7, 37
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1978, N9, 94; 1979, N12, 83; 1983, N1, 75; 1994, NN11-12, 94
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N12, 77; 1985, N4, 54; 1987, N7, 43; 1990, N3, 40
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 102; 1969, N8, 62; 1970, N3, 10; 1973, N12, 62; 1975, N3, 26; 1977, N11, 91; 1989, N3, 51; 1990, NN11-12, 68; 1991, N1, 54; 1995, N10, 73; 1998, N2, 81; 1998, N4, 40; 1998, NN11-12, 51
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1985, N11, 8; 1986, N12, 12
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԷՄՄԱ  1988, N11, 25
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1968, N6, 25; 1968, N8, 55; 1968, N9, 85; 1977, N10, 52; 1977, N6, 56; 1977, N9, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1986, N10, 88; 1987, N9, 16
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԼԵՎՉԵՆԿՈ  1992, NN11-12, 56 
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N7, 4
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1969, N6, 59; 1972, N10, 34; 1976, N7, 32; 1978, N2, 31; 1981, N4, 87; 1982, N12, 83; 1984, N11, 52; 1986, N3, 44; 1987, N12, 80; 1988, N12, 70
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1976, N9, 6; 1979, N1, 86; 1979, N5, 19; 1980, N1, 40; 1980, N6, 37; 1982, N9, 40; 1983, N6, 80; 1984, N9, 37; 1988, N9, 34
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱՅԿ  1995, N8, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1973, N12, 81; 1974, N3, 52
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ  1985, N7, 6; 1986, N5, 5
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1990, N7, 61
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ 1973, N7, 36; 1973, N10, 59; 1973, N11, 31
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1978, N2, 25; 1979, N11, 40; 1980, N9, 85; 1983, N1, 33; 1984, N12, 89
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1984, N7, 88; 1985, N2, 94; 1985, N3, 94; 1985, N7, 92; 1987, N1, 94; 1988, N9, 68
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՆՈՐԱ  1967, N12, 51; 1967, N6, 33; 1987, N2, 36
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N8, 66; 1982, N5, 96
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ  1984, N2, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՊԻՈՆ  1970, N3, 76; 1976, N5, 81; 1978, N1, 78; 1978, N12, 36; 1981, N2, 74; 1982, N2, 50; 1984, N10, 41; 1985, N1, 80; 1985, N8, 86; 1989, N8, 80; 1992, N9, 90; 1997, N7, 68; 1998, N1, 57
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1986, N10, 84; 1987, N4, 83
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1971, N4, 8; 1987, N9, 80; 1990, N2, 6; 1992, N5, 78
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԱՇԱ  1973, N12, 73
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1974, N6, 26; 1975, N8, 39; 1980, N4, 26; 1980, N5, 91; 1987, N5, 91; 1988, N1, 68; 1988, N8, 93; 1989, N2, 90; 1989, N3, 14; 1992, N1, 61; 1992, N4, 88
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1982, N1, 64
*ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N11, 11; 1987, N2, 58; 1989, N9, 48; 1990, N1, 40
*ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N10, 76; 2000, N5, 24
*ՀԱՃԵԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1996, N3, 69
*[[Վահրամ Հաճյան|ՀԱՃՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1987, N11, 72; 1988, N5, 40; 1989, N1, 70
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ ՌԱՖԱՅԷԼ  1998, N1, 85
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1985, N1, 62; 1987, N7, 20
*[[Դիանա Համբարձումյան|ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԴԻԱՆԱ]]  1998, N3, 91; 2000, N6, 37
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ԾՈՎԱԿ  1967, N10, 69; 1992, NN11-12, 102
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1977, N9, 79
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1980, N1, 82
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1967, N3, 2; 1981, N10, 40; 1983, N11, 8; 1985, N2, 30
*ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1969, N3, 2; 1970, N3, 31
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1989, N9, 2
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1999, N11, 37
*ՀԱՄԲԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1968, NN4-5, 44; 1977, N10, 34; 1979, N6, 20; 1980, N11, 34; 1982, N5, 76; 1983, N9, 26; 1984, N9, 51; 1984, N11, 43; 1984, N12, 10; 1999, N10, 29
*ՀԱՄԵԼԵՆ ԱՌՆՈԼԴ  1988, N1, 10
*ՀԱՄՍՈՒՆ ՔՆՅՈՒԹ  1993, N2, 82; 1994, N6, 28; 1995, N6, 60; 1997, N1, 56
*ՀԱՄՎԱՇ ԲԵԼԱ  1991, N8, 34
*ՀԱՅԱՍԱ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 26
*ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1967, NN8-9, 128; 1976, N11, 55; 1977, N10, 60; 1978, N3, 84; 1978, N11, 24; 1980, N12, 82; 1986, N3, 92; 1986, N9, 88; 1998, N1, 93; 2000, N1, 32
*ՀԱՅԿԵՆՑ ՀՐԱԶԴԱՆ  1976, N8, 13
*[[Հայնրիխ Հայնե|ՀԱՅՆԵ ՀԱՅՆՐԻԽ]]   1981, N9, 70; 1994, N7, 80; 1999, N3, 90
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N2, 77; 1967, N3, 13; 1967, N4, 16; 1967, N5, 14; 1985, N11, 28; 1987, N10, 2; 1987, N11, 2; 1987, N12, 2
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՂԱՐԻԲ  1974, N5, 47; 1985, N10, 82
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1988, N4, 51
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՆԱԻՐՈՒՀԻ  1987, N1, 40; 1988, N4, 2; 1999, N4, 16; 2000, N8, 35
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1993, N9, 52
*ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N7, 62
*ՀԱՅՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1970, N3, 81; 1971, N12, 38; 1972, N7, 78; 1973, N1, 28; 1974, N2, 80; 1981, N1, 65; 1984, N11, 10; 1997, N6, 57; 1998, N4, 87
*ՀԱՅՐՈՒՆԻ ԱՇՈՏ  1989, N11, 20
*ՀԱՆԴԿԵ ՊԵՏԵՐ 1957  1999, N5, 93
*ՀԱՆՆԱ ԲԱՐՐԻ  1999, N7, 88
*[[Յարոսլավ Հաշեկ|ՀԱՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ]]  1999, N8, 92
*ՀԱՋՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, N1, 52
*ՀԱՍՄԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N4, 79; 1968, N2, 48; 1976, N4, 34
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1990, N10, 79
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N6, 18
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՄՈՐՈՒՍ  1995, N10, 41
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N8, 72
*ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ ՑՈԼԱԿ  1998, NN11-12, 29
*ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ  1999, N8, 51
*ՀԱՏԻՏՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1974, N4, 81
*ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ  1989, N2, 9
*ՀԱՐ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐԻԱ 1996, N1, 52
*ՀԱՐՅԱՆ ՀԱՄՈ  1971, N10, 69
*ՀԱՐՅԱՆՑ ԳԱՐՈՒՇ  1972, N11, 70; 1975, N7, 30; 1980, N5, 22; 1982, N5, 31
*ՀԱՐՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1999, N11, 5
*ՀԱՐՈՅԱՆ ՑՈՂԻԿ  1980, N3, 9
*ՀԱՐՏԻՆԳ ՖՐԱՆՍ ԴԸ  1993, N4, 16; 1994, N2, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1986, N7, 31
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1988, N8, 5; 1990, N1, 10; 1992, N4, 40
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1983, N7, 66; 1987, N11, 86; 1990, NN11-12, 108
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆԺԵԼԻԿԱ  1997, NN11-12, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1995, N8, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1971, N8, 51; 1973, N11, 2; 1977, N5, 42; 1977, N6, 4; 1980, N12, 61
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԱԳ  1990, N2, 25
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՎԻԿ  1987, N3, 75; 1988, N12, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1984, N11, 14
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ  1968, N7, 59; 1972, N6, 53; 1973, N3, 22; 1974, N3, 44; 1975, N7, 26; 1975, N11, 94; 1977, N1, 67; 1977, N7, 87; 1978, N7, 70; 1979, N5, 86; 1979, N9, 64; 1982, N3, 45; 1983, N11, 40; 1984, N6, 44; 1985, N8, 62; 1986, N2, 45; 1988, N3, 6; 1989, N10, 29; 1991, N3, 91; 1991, N10, 30; 1992, N6, 6; 1993, N4, 9; 1993, NN11-12, 47; 1994, N1, 67; 1994, N2, 59; 1994, N4, 69; 1994, N7, 64; 1995, N3, 68; 1995, N4, 2; 1995, N4, 84; 1995, N5, 64; 1995, N6, 68; 1996, N3, 4; 1996, N10, 77; 1997, N2, 89; 1997, N3, 19; 1998, N3, 2; 1998, NN11-12, 74; 1999, N1, 47; 1999, N2, 8; 1999, N7, 57
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1993, N10, 90; 1994, N1, 89
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1973, N6, 17; 1977, N2, 23
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1993, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՆԱ  1992, N4, 53
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N8, 62; 1973, N8, 78; 1977, N8, 44; 1979, N3, 10; 1980, N7, 81; 1981, N1, 4; 1997, N3, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1969, N4, 91; 1992, N1, 2 ; 1992, N9, 2; 1992, NN11-12, 7; 1993, N1, 29
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ԱԺԱԿ  1984, N2, 90
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  ՈՍՐՈՎ  1993, N7, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԿԼԻՄԵՆՏ  1982, N2, 40; 1994, N7, 68
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1976, N7, 54; 1979, N7, 47; 1982, N6, 84; 1987, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1988, N7, 76
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1969, N4, 49; 1970, N5, 53; 1976, N4, 80; 1979, N9, 32; 1982, N10, 6; 1985, N3, 76; 1987, N9, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1999, N9, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1970, N5, 92
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, NN5-6, 44; 1994, N3, 90; 1995, NN11-12, 67
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԶՊԵՏ  1971, N1, 44; 1976, N3, 16; 1977, N8, 8; 1978, N2, 71; 1982, N10, 35; 1986, N4, 7
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐԿՈՍ  1987, N6, 59
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՐՏՈՒՆ  1998, N5, 11
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՍՐՈՊ  1987, N6, 10
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1990, N9, 40; 1992, N5, 57; 1999, N10, 8; 2000, N2, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1970, N10, 41; 1976, N1, 54; 1989, N1, 18
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1976, N7, 64
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԳՈՒՇ  1969, N5, 20; 1972, N12, 2
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԱԻՐԱ  1993, N3, 80
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1969, N6, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1972, N10, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՂԱԹԵԼ  1969, N9, 30; 1997, N8, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1977, N1, 84; 1979, N3, 20; 1981, N3, 77; 1983, N6, 72; 1984, N6, 88; 1986, N1, 88; 1987, N7, 49; 1988, N7, 80; 1991, N7, 73; 1992, N9, 64; 1992, N10, 40; 1993, N2, 90; 1994, N4, 42; 1994, N6, 50; 1994, N9, 58; 1994, NN11-12, 13; 1996, NN11-12, 85; 1997, N2, 83; 1998, NN11-12, 38
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1990, N5, 22
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  2000, N6, 91
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1967, N11, 16
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ Վ   1988, N6, 72 
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N4, 55
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1988, N4, 52; 1991, N1, 54
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N1, 71; 1983, N11, 42
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԵՏԱ  1972, N2, 56
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N10, 14; 1975, N9, 93; 1978, N6, 51
*ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ  1979, N5, 92
*ՀԵԴԱՅԱԹ ՍԱԴԵՂ  1992, N4, 74
*ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ ԷՌՆԵՍՏ  1980, N3, 88; 1983, N7, 68; 1991, N8, 20
*ՀԵՆԼԻ ՋԵՅՄՍ  1968, N12, 81
*ՀԵՍՍԵ ՀԵՐՄԱՆ  1987, N2, 62; 1998, N9, 58; 1999, N3, 56
*ՀԵՐԵԴԻԱ ԺՈԶԵ ՄԱՐԻԱ ԴԸ  1977, N2, 87
*ՀԵՐՄԵՍ ԵՌԱՄԵԾ 1996, N1, 49
*ՀԵՐՄԵՏ ԱԼԵՐԱՄՈ  2000, N2, 77
*ՀԵՐՈՒՆԻ ՊԱՐԻՍ  1998, N5, 87
*ՀԻԴԱՅԱԹ  1979, N8, 66; 1982, N12, 23
*ՀԻՆՑԵ ՖՐԻՑ  1988, N12, 44
*ՀԻՐԴՄԱՆ ՍՎԵՆ  2000, N5, 53
*ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1993, N2, 57; 1994, N3, 88
*ՀՅՈԼԴԵՌԼԻՆ ՖՐԻԴՐԻԽ   1984, N10, 86
*ՀՅՈՒԼԻՆԳԵՐ ՔԼԱԵՍ  2000, N5, 60
*ՀՅՈՒԼՏԵՆ ՊՈՆՏՈՒՍ  2000, N3, 53
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1985, N6, 93
*ՀՅՈՒՍՅԱՆ-ԱՂԱՍԱՐՅԱՆ Ռ.  1970, N3, 85
*ՀՈԲՈՍ ԱՊԵՐ  1971, N12, 37; 1976, N12, 29
*ՀՈԼ ՍԹԻՎԸՆ Ս.  1992, N10, 26
*ՀՈԼԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N5, 92; 1979, N9, 24; 1985, N5, 35
*ՀՈԼՈԲԻԿՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1987, N12, 62
*ՀՈՌԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1973, N1, 2
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N9, 51
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 78
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԲԱ ՏԻԱՐ  1978, N10, 55; 1993, N2, 25; 1993, NN5-6, 39; 1999, N10, 86
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԼՈՐԱՆԱ  1973, N9, 6
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1969, N12, 70
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N9, 74; 1990, NN11-12, 90; 1992, N6, 88; 1993, N3, 82; 1997, N4, 83; 1997, NN11-12, 85
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1974, N3, 81; 1976, N4, 52; 1983, N9, 22
*ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՎԱՀԵ  1969, N10, 66; 1973, N2, 26
*ՀՈՎԵՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1981, N4, 31; 1981, N6, 26; 1982, N11, 49; 1985, N3, 74; 1988, N4, 34; 1997, N1, 2
*ՀՈՎԵՆՑ ՄԻՍԱՔ  1968, N12, 19; 1974, N3, 21; 1978, N2, 52; 1987, N1, 60; 1996, N3, 57
*ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ 1997, N7, 32
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱԼԱՆ  1993, N9, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ  1967, N2, 9; 1969, N6, 27; 1973, N8, 25; 1974, N4, 30; 1977, N10, 56; 1978, N9, 44; 1979, N4, 45; 1980, N1, 33; 1981, N4, 40; 1982, N10, 41; 1984, N12, 16; 1985, N6, 30; 1985, N8, 16; 1986, N11, 32; 1988, N9, 40; 1989, N8, 42; 1991, N10, 58; 1994, N5, 9; 1995, N2, 2; 1996, N2, 2; 1997, N2, 2; 1997, N3, 54; 1997, N6, 5; 1998, N2, 4; 1998, N6, 38; 1998, N8, 9; 1999, N2, 11
*ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԱՐԿԱՎԱԳ  1982, N10, 82
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1985, N2, 66
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱԼԻՍ  1970, N3, 65; 1980, N3, 20; 1981, N2, 67; 1983, N9, 71; 1987, N6, 47; 1992, N2, 24; 1994, N5, 28; 2000, N9, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1967, N12, 3; 1979, N5, 83
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1981, N2, 73; 1984, N2, 53
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆԺԵԼԱ  1987, N2, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1998, NN11-12, 43
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1985, N10, 20; 1987, N8, 7; 1988, N1, 2; 1991, N4, 46; 1998, N5, 34
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԲԻ  1986, N6, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N1, 91; 1987, N7, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N1, 79; 1967, NN8-9, 16; 1968, N11, 51; 1969, N10, 91; 1970, N2, 88; 1971, N1, 23; 1971, N9, 81; 1974, N5, 51; 1974, N10, 22; 1975, N10, 90; 1976, N6, 2; 1992, N3, 5; 1997, N3, 76
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N3, 50
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N6, 28; 1981, N4, 62; 1986, N3, 53; 1989, N3, 26
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1986, N10, 77
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1977, N3, 6
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1985, N10, 61; 1987, N8, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1968, N6, 19
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԹԱՄԱՐ  1995, N7, 3; 1996, N6, 47; 1996, N8, 74
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N6, 84
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1980, N7, 84; 1981, N6, 30; 1982, N8, 89; 1988, N5, 65; 1988, N9, 54; 1989, N2, 38; 1990, N3, 79; 1993, NN11-12, 85; 2000, N12, 33
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1975, N1, 6; 1975, N6, 25; 1978, N1, 52; 1979, N9, 65
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1968, N1, 49; 1977, N3, 5; 1979, N3, 8
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 21
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N11, 5; 1974, N6, 34; 1995, NN11-12, 2; 1998, N6, 40
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1973, N1, 13; 1978, N3, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1992, NN11-12, 16
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԻԼԱԴԱ  1970, N1, 46; 1971, N12, 45
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1981, N12, 91; 1985, N6, 43; 1988, N9, 12
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1990, N2, 55
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1976, N1, 91
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՌԻՉԱՐԴ  1991, N2, 63
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1985, N12, 74; 1988, N1, 47; 1989, N11, 54; 1992, N5, 14; 1996, N2, 28; 1997, N7, 46; 1998, N8, 24; 1999, N4, 44
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԱՆՈՍ  1983, N10, 88
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1989, N9, 72
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԱԿ  1996, N9, 68
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍԻՐԵԿԱՆ  1984, N6, 87
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1983, N1, 57
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1990, N1, 88; 1990, N2, 2
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1968, N2, 77; 1968, N12, 22; 1969, N10, 1969, N11, 71; 1970, N4, 45; 1970, N10, 38; 1971, N10, 50; 1972, N4, 28; 1972, N5, 15; 1973, N3, 24; 1973, N12, 91; 1974, N3, 18;  1975, N4, 24; 1975, N11, 49; 1976, N11, 76; 1977, N9, 58; 1978, N9, 64; 1979, N7, 22; 1980, N8, 32; 1983, N7, 48; 1984, N5, 86; 1984, N12, 74; 1986, N12, 80; 82; 1991, NN11-12, 110  
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1979, N4, 81
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՏԱՆՅԱ  1983, N1, 31; 1987, N12, 22; 1988, N11, 58
*ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ  1977, N3, 77
*ՀՈՎՆԱԹԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1968, N7, 41; 1972, N11, 71; 1973, N9, 4; 1974, N6, 66; 1976, N3, 29; 1983, N6, 69; 1984, N10, 40; 1984, N11, 16; 1989, N6, 40
*ՀՈՎՆԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1974, N10, 27
*ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԲԵԼԱ  1976, N5, 12; 1977, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N1, 34; 1987, N8, 13; 1989, N6, 64
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԲԱՂԻՇ  1977, N12, 48
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1988, N1, 65
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1969, N8, 15; 1983, N5, 77; 1988, N11, 24; 1990, N9, 52; 1992, N7, 14
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1986, N4, 70
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՇՄԱՎՈՆ  1982, N11, 93; 1984, N6, 91
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N5, 31; 1980, N5, 38
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ Ս.  1969, N5, 17
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N9, 60; 1974, N11, 45; 1976, N8, 9; 1983, N9, 35; 1985, N1, 36; 1987, N5, 11
*ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՎՌԱՄ  1971, NN5-6, 32; 1973, N2, 14; 1975, N8, 4; 1981, N1, 48
*ՀՈՐԼԱՉ ԼԵՈՆԻԴ  1971, N3, 32
*ՀՈՔԻՆԳ ՍՏԵՖԵՆ  1991, N6, 52; 1991, N9, 80; 1992, N6, 62
*ՀՈՖՄԱՆՍԹԱԼ ՀՈՒԳՈ ՖՈՆ  1999, N5, 73
*ՀՈՖՄԱՆ ՏԵՍՍԱ  1999, N3, 71
*ՀՌԱԲԱԼ ԲՈՀՈՒՄԻԼ  1979, N9, 25; 1999, N8, 59
*ՀՐԱՅՐ ՀԱՅԿ  1995, N6, 56
*ՀՐԱՉՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1971, N11, 12; 1976, N12, 85; 1976, N8, 12; 1984, N12, 52
*ՀՐԻՍՏՈԵՎ ՀՐԻՍՏՈ  1989, N12, 34
*ՀՈՒԼԹԵՆՌԱՅ  ՅՈՒՐԳԵՆ Կ.  1999, N3, 77
*ՀՈՒՄԲՈԼԴՏ ՎԻԼՀԵԼՄ ՖՈՆ  1995, N10, 41
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՄԱԼՅԱ  1968, N1, 86; 1969, N8, 10
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐԾՎԻ  1979, N12, 77; 1983, N11, 92
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1973, N10, 39; 1989, N1, 36
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1980, N3, 15
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  2000, N5, 27
*ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ ՎԱՆ  1975, N1, 59
*ՀՈՒՍԵՅԻՆ ՄԵՀՏԻ  1978, N11, 7
*ՀՈՒՐՈՒՆՑ ԼԵՈՆԻԴ  1975, N5, 46; 1979, N5, 64

== Ղ ==

*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1992, N5, 76
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1969, N4, 81; 1971, N12, 28; 1973, N7, 2; 1974, N11, 11; 1976, N12, 10; 1978, N8, 24; 1979, N7, 6; 1982, N7, 20; 1988, N7, 62; 2000, N11, 9
*ՂԱԶԱՆՉՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N10, 55; 1980, N1, 56
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1973, N11, 67; 1974, N8, 70; 1975, N5, 58; 1977, N2, 10; 1981, N10, 37; 1984, N3, 17; 1984, N4, 30; 1984, N5, 9
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐԱՄ  1983, N12, 76
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1972, N4, 69; 1973, N10, 34; 1974, N11, 57; 1976, N12, 26; 1978, N7, 26; 1979, N12, 60; 1981, N6, 28; 1983, N1, 46; 1984, N8, 52; 1987, N9, 52; 1989, N7, 30; 1991, N6, 8; 1993, N2, 2; 1995, NN11-12, 82; 1996, N4, 10; 1997, NN11-12, 4; 1999, N8, 3
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1987, N12, 81; 1990, N5, 50; 1992, N10, 56; 1992, NN11-12, 94
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1989, N7, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1977, N6, 21; 1983, N10, 74
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1984, N4, 5
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՅԱ  1967, N4, 9; 1977, N7, 50; 1978, N10, 60
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՄԽԻԹԱՐ  1977, N12, 35
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1980, N12, 38; 1982, N11, 52; 1985, N1, 65; 1987, N2, 18; 1988, N10, 50; 1998, N4, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՇՈՒՇԱՆ  1981, N10, 67; 1985, N10, 74; 1986, N7, 7; 1986, N11, 64; 1987, N9, 58; 1988, N12, 47; 1993, NN11-12, 18; 1994, N6, 20; 1994, NN11-12, 44
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԵԳԻՆԱ  1987, N1, 67
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N2, 59
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1992, N2, 46
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N7, 32
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴ  1989, N12, 31
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ  1982, N7, 80; 1987, N6, 88; 1991, N3, 84; 1991, N5, 50; 1994, N4, 73; 1995, N7, 36; 1998, N6, 91
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1990, N8, 42
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1979, N5, 83
*ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1978, N12, 40
*ՂԱԶԱՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1987, N6, 77; 2000, N7, 78
*ՂԱԶԻՅԱՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐ  1976, N6, 54
*ՂԱԶԻՆՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1979, N3, 86
*ՂԱԼԱՉՅԱՆ ԿԻՄ  1968, N2, 47; 1969, N5, 38; 1978, N5, 2
*ՂԱԼԹԱԽՉՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N9, 90
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԱՆՏԻԿ  1986, N4, 78
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1968, N12, 18; 1978, N4, 82
*ՂԱՀՐԱՄԱՆՈՎ ՆԵՐՍԵՍ  1975, N8, 32
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1975, N7, 16; 1977, N12, 74; 1982, N3, 54
*ՂԱՀՐԻՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶՆ  1990, N8, 72; 1991, N8, 72
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1970, N12, 83; 1976, N8, 52; 1978, N4, 40; 1981, N2, 59
*ՂԱՆԱԼԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1975, N7, 86; 1979, N9, 61
*ՂԱՋՈՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1969, N7, 54; 1972, N2, 21; 1976, N3, 32
*ՂԱՍԱԲՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ Մ.  2000, N4, 72
*ՂԱՐԱԲԱՂՑՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1982, N4, 95; 1983, N6, 68; 1986, N5, 12; 1988, N11, 48; 1993, N4, 23
*ՂԱՐԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԱՄ  1999, N12, 38
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1987, N12, 59; 1994, N4, 16; 1994, N5, 22
*ՂԱՐԱԳՅՈԶՅԱՆ ԴՈՆԱՐԱ  1983, N9, 54; 1986, N3, 12; 1995, N10, 13; 1998, NN11-12, 54
*ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1999, N5, 51
*ՂԱՐԱՋՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1973, N3, 14; 1989, N12, 53
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ Բ.  1968, N10, 60 
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1989, N7, 74
*ՂԱՐԻԲՅԱՆ ԻԳԻԹ  1968, N9, 75
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N10, 23; 1972, N9, 44; 1974, N1, 2; 1977, N7, 36; 1987, N3, 39
*ՂԱՐԻԲՋԱՆՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1982, N5, 34
*ՂԱՐՍԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  2000, N3, 18
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ԱՂԱՎՆԻ  1987, N3, 69
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1984, N7, 40
*ՂԱՓԼԱՆՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1988, N12, 88
*ՂԵՎՈՆԴ  2000, N5, 31 
*ՂԻՓԻԱՆԻ ՆԱՆԱ  1999, N2, 95
*ՂՈՒԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1985, N11, 91
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԳԱՎՐՈՇ  1973, N4, 29
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1986, N2, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1989, N12, 73
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1987, N12, 35
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1967, N11, 22; 1968, N2, 78; 1968, NN4-5, 24; 1968, N11, 2; 1969, N3, 57; 1970, N3, 14; 1970, N4, 72; 1971, N7, 70; 1971, N9, 69; 1972, N4, 35; 1972, N9, 2; 1973, N1, 70; 1973, N3, 29; 1973, N12, 35; 1974, N2, 13; 1974, N7, 34; 1975, N3, 66; 1975, N5, 91; 1975, N9, 20; 1976, N1, 63; 1976, N5, 59; 1977, N3, 46; 1977, N8, 54; 1978, N1, 47; 1978, N5, 40; 1978, N9, 47; 1978, N11, 28; 1979, N11, 29; 1980, N1, 48; 1980, N4, 81; 1980, N7, 42; 1980, N11, 54; 1981, N6, 58;  1981, N10, 82; 1981, N12, 68; 1982, N7, 62;  1982, N10, 59;  1983, N3, 43; 1983, N8, 8; 1983, N11, 15;  1984, N3, 41; 1984, N5, 38; 1985, N8, 70; 1985, N11, 18; 1986, N1, 32; 1986, N3, 10; 1986, N5, 20; 1986, N7, 61; 1987, N1, 8; 1987, N11, 89; 1988, N7, 53; 1989, N11, 2; 1990, N7, 2; 1991, N8, 46; 1992, N3, 56; 1992, N6, 20; 1992, N9, 15; 1993, N1, 14; 1993, N9, 90; 1993, NN11-12, 23; 1994, N8, 16; 1994, N9, 20; 1994, NN11-12, 74; 1995, N1, 28; 1995, N3, 3; 1995, N4, 13; 1995, N6, 2; 1995, N8, 10; 1995, NN11-12, 7; 1996, N2, 8; 1996, N5, 2; 1996, N9, 22; 1996, N10, 14; 1997, N3, 28; 1997, N8, 14; 1997, N10, 8; 1998, N4, 7; 1998, N8, 27; 1998, N10, 5; 1999, N2, 45; 1999, N3, 20; 1999, N4, 9; 1999, N8, 13; 1999, N9, 13; 1999, N10, 12; 2000, N3, 81; 2000, N4, 9; 2000, N5, 93; 2000, N7, 2; 2000, N8, 84; 2000, N12, 21
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՄԻՇԱ  1999, N10, 41
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1971, N4, 46; 1974, N7, 14; 1975, N11, 42; 1980, N9, 59; 1984, N1, 16; 1987, N12, 88
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵԴԱ  1967, N6, 61
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՍԵՎԱԿ  1975, N12, 29; 1977, N7, 22; 1981, N9, 83; 1983, N12, 52
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1988, N2, 69; 1990, N7, 10
*ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N9, 77
*ՂՈՒՐԲԱՆՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1980, N1, 88; 1984, N12, 61

== Ճ ==

*ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ  1968, NN4-5, 103; 1978, N1, 5; 1980, N3, 55; 1981, N3, 23; 1983, N3, 26; 1984, N9, 66; 1986, N8, 46; 1987, N12, 10
*ՃԱՆՃԻԿՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1976, N12, 82
*ՃԱՆՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1984, N4, 70; 1985, N4, 91; 1987, N5, 10; 1990, NN11-12, 64
*ՃԻՆԳՈԶՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N6, 83
*ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ ԻՇԽԱՆ  1998, N2, 85

== Մ ==

*ՄԱԴԴԵՆ ԻՎԱՆ  2000, N10, 94
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1993, N3, 90
*ՄԱԴՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1977, N5, 31
*ՄԱԴՈՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1974, N9, 26
*ՄԱԹԵԱՆ ԱԶԱՏ  1998, N6, 32
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N3, 35
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N7, 55
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1984, N1, 93; 1984, N10, 91; 1985, N3, 92; 1986, N5, 90; 1986, N12, 51; 1988, N5, 38; 1990, N3, 37; 1990, NN11-12, 114; 1991, N8, 80; 1991, N10, 26 
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀԱՄՈ  1987, N9, 83; 1988, N10, 84; 1990, NN11-12, 45
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1969, N10, 10; 1971, N7, 54; 1974, N4, 4; 1975, N7, 58; 1985, N2, 22; 1991, N3, 39; 1992, N3, 74; 1997, N3, 4
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N3, 30; 1968, N9, 7; 1968, N12, 89; 1969, N5, 58; 1970, N4, 66; 1976, N5, 53; 1977, N7, 3; 1978, N4, 7; 1980, N12, 12; 1981, N11, 18; 1982, N11, 15; 1983, N7, 54; 1984, N1, 25; 1985, N5, 67; 1989, N4, 62; 1994, N10, 46; 1995, N9, 25; 1996, N7, 64; 1997, N10, 53
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻԱՄ  1990, N2, 48
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՇՈՂԵՐ  1988, N3, 52
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1993, N2, 92
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1995, N5,
38; 2000, N8, 17
*ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ՎԻԼԵՆ  1968, N6, 16
*ՄԱԹՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N4, 41
*ՄԱԼԱ ՕԼԳԱ  1999, N8, 96
*ՄԱԼԱՐՄԵ ՍՏԵՖԱՆ  1985, N12, 81
*ՄԱԼԵՐԲԱ ԼՈՒԻՋԻ  1987, N10, 67; 1987, N10, 72; 2000, N2, 63
*ՄԱԼԻՆԿՈՆԻ ՆԻԿՈԼ  1999, N10, 81
*ՄԱԼԻՆՈՎՍԿԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1971, N3, 60
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1990, N9, 76
*ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ Է.  1968, NN4-5, 97
*ՄԱԼՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1978, N4, 22; 1988, N6, 86
*ՄԱԽՄՈՒԴՈՎ ՆԱԴՈ  1974, N2, 24; 1975, N11, 32; 1977, N11, 43
*ՄԱԽՄՈՒՐՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1989, N5, 89
*ՄԱԽՉԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1984, N2, 84; 1988, N9, 36; 1988, N11, 42; 1989, N1, 62; 1989, N2, 60; 1989, N4, 44; 1989, N6, 72; 1989, N8, 52; 1989, N9, 46; 1991, N6, 90 
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1989, N7, 75
*ՄԱԿԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1976, N8, 58
*ՄԱԿԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ  1968, NN4-5, 116
*[[Գուրգեն Մահարի|ՄԱՀԱՐԻ ԳՈՒՐԳԵՆ]]  1973, N5, 15; 1983, N9, 69; 1989, N12, 2
*ՄԱՂԱԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1979, N11, 89; 1982, N1, 8; 1986, N4, 90; 1997, NN11-12, 76
*ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1982, N2, 47
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Կ.  1968, NN4-5, 13; 1970, N4, 43
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1979, N2, 65; 1980, N2, 66; 1983, N4, 87; 1984, N4, 71; 1985, N2, 60; 1986, N2, 55; 1992, NN11-12, 70
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1998, N8, 91
*ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1989, N8, 56
*[[Իգնատ Մամյան|ՄԱՄՅԱՆ ԻԳՆԱՏ]]  1971, N10, 53; 1976, N7, 26; 1979, N3, 24; 1980, N5, 44; 1981, N2, 43; 1981, N6, 14; 1982, N7, 8; 1984, N7, 14; 1985, N5, 41; 1985, N7, 10; 1986, N1, 4; 1986, N10, 32; 1988, N7, 18; 1992, N1, 8; 1999, N1, 18; 1999, N8, 9
*ՄԱՄՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇ  1986, N8, 69
*ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1976, N12, 50
*[[Վլադիմիր Մայակովսկի|ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1977, N8, 4; 1983, N4, 4; 1983, N7, 30
*ՄԱՅԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1998, N9, 27
*ՄԱՅԻԼՅԱՆ ՀԱՄԱԶԱՍՊ  1992, N5, 4
*ՄԱՅՈՐԱԼ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N8, 91
*ՄԱՆ ԹՈՄԱՍ  1996, N10, 88; 1999, N3, 92
*ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1986, N8, 20; 1996, N10, 60
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1986, N12, 18
*ՄԱՆԱՍՅԱՆ ՆԱԶԱՐ  1983, N2, 4
*ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1967, NN8-9, 66
*ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1990, N7, 19
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՆԱԴԵԺԴԱ  1996, N6, 55
*ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ ՕՍԻՊ  1985, N1, 89; 1989, N6, 58; 1992, N9, 94; 1999, N6, 69
*ՄԱՆԵՎ ԵՎՏԻՄ  1973, N5, 5
*ՄԱՆԵՎԻՉ ԱՐՏԵՄ  1973, N9, 12
*ՄԱՆՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N3, 73; 1968, N9, 2; 1972, N1, 26; 1978, N10, 46
*ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1968, NN4-5, 140; 1969, N2, 67; 1969, N11, 2; 1970, N3, 88; 1971, N7, 80; 1973, N9, 44; 1976, N10, 71; 1977, N9, 82; 1980, N3, 49; 1984, N2, 92; 1989, N12, 12
*ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԿ  1987, N5, 12
*ՄԱՆՐՈՈՒ ԷԼԻՍ  1993, N8, 63
*ՄԱՆՈՒԵԼԼՈ ՆԻԿՈԼՈ  1997, N5, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՆԻ  1976, N2, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՇՈՏ  1974, N9, 33
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1994, N10, 54
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N11, 78
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1997, N1, 66
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1977, N3, 79
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N11, 18; 1979, N11, 88; 1983, N10, 90; 1989, N11, 60; 1998, N2, 72
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՌ  2000, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԷՄԱՆՎԵԼ  1967, N6, 58
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N9, 89; 1972, N2, 2; 1977, N3, 31; 1983, N8, 38; 1989, N2, 74
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1985, N9, 66; 1986, N11, 84; 1988, N5, 36; 1989, N7, 16; 1989, N11, 90; 1990, N6, 44; 1990, N9, 84; 1991, N8, 54; 1992, NN11-12, 87; 1994, N8, 38; 1997, N5, 8; 1998, N7, 2; 2000, N1, 8; 2000, N11, 2
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1967, NN8-9, 4
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  2000, N12, 75
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1967, N1, 31; 1967, N4, 38; 1967, N7, 19; 1967, N11, 48; 1968, NN4-5, 50; 1968, N12, 65; 1969, N6, 51; 1969, N7, 16; 1970, N5, 35; 1971, N4, 64; 1971, N9, 59; 1972, N4, 26 
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԻՐԱԿ  1972, N5, 64; 1977, N7, 21; 1978, N10, 25
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՊԱՎԼԻԿ  1989, N4, 85
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1975, N1, 79; 1976, N4, 16; 1977, N8, 29; 1980, N1, 71
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1979, N4, 95
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵԴԱ  1970, N12, 73; 1996, N7, 81
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆՈՒՇ  1972, N11, 67; 1977, N8, 74; 1979, N8, 90
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1979, N2, 46; 1989, N1, 10
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1969, N1, 17
*ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1991, N4, 51
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1990, NN11-12, 71
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1973, N11, 33; 1992, N5, 68; 1993, N3, 66; 1994, N3, 39; 1995, N5, 27; 1996, N7, 12; 1999, N6, 43
*ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1972, N3, 85; 1975, N7, 40; 1980, N7, 51; 1980, N9, 41; 1981, N8, 77; 1982, N5, 53
*ՄԱՌԱԻՆԻ ԴԱՉԻԱ  2000, N2, 90
*ՄԱՎՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1974, N12, 82; 1978, N2, 41
*ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1992, N8, 87
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1989, N9, 10; 1993, NN5-6, 31
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1971, N8, 40
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N11, 82; 1982, N11, 26
*ՄԱՏԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏ  1967, NN8-9, 6; 1973, N1, 14; 1977, N1, 82; 1979, N9, 81; 1982, N3, 90; 1986, N6, 49; 1995, N3, 49; 1999, N7, 17; 2000, N12, 23
*ՄԱՏԻՈ ՄԻՐԵԼ  1967, N2, 91
*ՄԱՏԻՍ ԱՆՐԻ  1996, N8, 86
*ՄԱՏՈՒԼՅԱՎԻՉՈՒՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ  1979, N2, 55
*ՄԱՏՈՒՍՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ  1986, N1, 10
*ՄԱՏՈՒՏԵ ԱՆՆԱ ՄԱՐԻԱ  2000, N8, 69
*ՄԱՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1997, NN11-12, 56
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱԼՎԻՆԱ  1968, N10, 70
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1988, N8, 59
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐԱՅԻԿ  1976, N10, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1973, N12, 15; 1986, N3, 45; 1989, N11, 53
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1977, N3, 58
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1979, N6, 19
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1979, N4, 69
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ  1993, N8, 51
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿ  1967, N6, 28; 1970, N11, 94; 1971, N1, 19; 1971, N10, 56; 1972, N1, 66; 1972, N4, 38; 1973, N8, 2; 1973, N9, 24; 1981, N4, 2
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ  1971, N10, 65; 1974, N2, 65; 1975, N11, 37; 1976, N1, 2; 1983, N4, 20; 1988, N3, 85; 1988, N8, 70; 1997, N2, 55
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1984, N12, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՆԱԶԵԼԻ  2000, N1, 49
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1967, N7, 16; 1971, N10, 26; 1976, N2, 14; 1990, N2, 76
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՀԱԿ  1980, N5, 23; 1984, N4, 39; 1984, N9, 83; 1985, N9, 68; 1986, N10, 68; 1988, N6, 89; 1989, N8, 94; 1989, N9, 86; 1991, N10, 95; 1996, N2, 67; 1997, N2, 38; 1998, N5, 5; 1999, N5, 7
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1979, N6, 60; 1989, N10, 13
*ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՍԻՐՎԱՐԴ  1988, N4, 27
*ՄԱՐԻ ԼՅՈՒԴԴԵ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1999, N3, 75
*ՄԱՐԻԿՅԱՆ ԳԵՐԱՍԻՄ  1974, N2, 46; 1987, N7, 68
*[[Գաբրիել Գարսիա Մարկես|ՄԱՐԿԵՍ ԳԱՐՍԻԱ ԳԱԲՐԻԵԼ]]  1981, N7, 2; 1984, N8, 63; 1993, N8, 38; 2000, N10, 50
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1968, N8, 7
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1977, N6, 88
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ-ԿԱՍՊԵՐ  ԳՈՀԱՐ 1999, N11, 15
*ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ ԿԱՐԼՈՍ  1973, N2, 78
*ՄԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1975, N10, 58
*ՄԱՐՈՈՒՇԵԿ ՅԱՐՈՍԼԱՎ  1999, N8, 74
*ՄԱՐՉ ՎԻԼՅԱՄ  1998, N1, 41
*ՄԱՐՋԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1972, N10, 56; 1973, N8, 83
*ՄԱՐՍՈ ՄԱՐՍԵԼ  1976, N9, 83
*ՄԱՐՏԻՆԱՅՏԵՍ ՄԱՐՑԵԼՅՈՒՍ  1968, N10, 12; 1976, N5, 40
*ՄԱՐՏԻՆՈՎ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N10, 5
*ՄԱՐՏԻՐԵԱՆ ՄԱՐԻՆԷ  1989, N8, 70
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1988, N11, 74
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1989, N11, 49
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1967, N6, 22; 1967, NN8-9, 29; 1969, N11, 44; 1975, N9, 75; 1976, N9, 2; 1979, N1, 88; 1982, N6, 38; 1984, N12, 20; 1986, N11, 86; 1990, N10, 50; 1991, NN11-12, 24; 1998, NN11-12, 20
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N1, 76; 1991, N4, 76; 1997, N6, 53; 1997, N8, 70; 1998, N1, 19; 1998, N2, 77; 1998, N8, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԲՈՐԻԿ  1994, N4, 18
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1978, N11, 2; 1985, N2, 6; 1987, N5, 64
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԳՅՈՒԼԱԲ  1987, N4, 81
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1988, N2, 70; 1996, N3, 91; 1996, N9, 84
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿ Ա.  1998, N6, 36;  2000, N2, 11; 2000, N7, 27
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N6, 44; 1969, N2, 78
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N3, 82; 1967, N5, 90; 1967, N6, 66; 1967, NN8-9, 150; 1968, N2, 82; 1968, N9, 52; 1969, N7, 53; 1973, N2, 66; 1976, N6, 93; 1976, N9, 91; 1977, N7, 92; 1980, N2, 93; 1980, N6, 95; 1983, N12, 20; 1985, N8, 94; 1986, N3, 90; 1986, N6, 86; 1986, N12, 81 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1981, N11, 46; 1985, N11, 72; 2000, N6, 7
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՍՅԱ  1985, N8, 68
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1990, N3, 26; 1990, N5, 8
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԱՐԳԵՎ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ   1998, NN11-12, 46 
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ  1979, N11, 90; 1981, N9, 66
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1977, N9, 43; 1983, N11, 89
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1967, N11, 78; 1967, N5, 9
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1969, N1, 16
*ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1975, N1, 56; 1977, N5, 67; 1982, N7, 16; 1983, N12, 54; 1986, N8, 52; 1988, N12, 68; 1990, NN11-12, 2; 1992, N4, 62; 1992, N10, 54; 1999, N12, 52; 1999, N12, 72; 2000, N12, 9
*ՄԱՐՏՈՅԱՆ ԼԻԼԻ  1990, N7, 35; 1995, N6, 16
*ՄԱՐՏՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1972, N9, 52; 1986, N8, 60
*ՄԱՐՑԻՆԿՅԱՎԻՉՅՈՒՍ ՅՈՒՍՏԻՆԱՍ  2000, N9, 85
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N8, 80; 1994, N5, 88; 1997, N5, 50
*ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻՐԱՆ  1980, N5, 48; 1997, N2, 55; 1997, N3, 85; 1997, N7, 54; 1998, N2, 39
*ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1973, N4, 50; 1981, N1, 6; 1995, N7, 74
*ՄԱՐՈՒՇ  1995, N4, 69
*ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1975, N3, 38
*ՄԱՐՔՍ ԿԱՐԼ  1983, N5, 40
*ՄԱՈՒՐԵՐ ՀԵՐԲԵՐՏ  1989, N5, 50
*ՄԱՔՍԱՊԵՏՅԱՆ ՄԵՐԻ  1972, N10, 86; 1973, N10, 35; 1979, N4, 82
*ՄԱՔՍԻՄՈՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N6, 6; 1992, N5, 70
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 88
*ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ ԴԵՍԱՆԿԱ  1983, N4, 20; 1998, N1, 79; 1999, N1, 79
*ՄԵԳԵՆԴԱԼ ՉԱՐԼԶ  1993, N2, 66
*ՄԵԺԵԼԱՅՏԻՍ ԷԴՈՒԱՐԴԱՍ  1979, N4, 4; 2000, N9, 67
*ՄԵԼԴՈՆՅԱՆ ՌԸՆԵ  1999, N9, 65
*ՄԵԼԻՔ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N5, 73; 1986, N8, 38
*ՄԵԼԻՔ-ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N1, 78; 1975, N6, 87
*ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ 1979, N5, 57
*ՄԵԼԻՔԲԵԿՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1992, NN11-12, 120
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1970, N11, 58; 1985, N6, 6
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1973, N12, 51
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1970, N12, 25
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1972, N5, 8
*ՄԵԼԻՔՅԱՆ ՎԱՀԵ  1981, N10, 36; 1983, N9, 48
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ԿԱՐՈ  1967, N3, 74; 1967, N4, 3; 1968, N3, 14; 1979, N2, 35; 1985, N10, 41; 1987, N4, 30
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1980, N10, 45; 1986, N11, 90; 1988, N11, 62
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1972, N8, 89; 1979, N3, 71
*ՄԵԼԻՔՍԵԹՅԱՆ ՓԻՐՈՒԶԱ  1987, N11, 73
*ՄԵԼԻՔ-ՓԱՇԱՅԱՆ  ՄԱՐԻԵՏԱ  1971, NN5-6, 67
*ՄԵԼՈՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 90
*ՄԵԼՈՐ ՋՈՒԼԻ  2000, N1, 73
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1987, N9, 16
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1988, N2, 58
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ  ԱՉԻԿ  1976, N4, 53
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1967, N1, 10; 1967, N3, 63; 1968, N12, 85; 1969, N4, 20; 1970, N9, 18; 1971, N1, 2; 1972, N5, 18; 1972, N6, 66; 1972, N12, 69; 1973, N4, 33; 1974, N1, 86; 1974, N4, 63; 1974, N8, 81; 1977, N1, 16; 1977, N2, 32; 1987, N10, 34; 1992, N3, 76; 1993, NN11-12, 60 
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՀՈՒՍԻԿ  1998, N1, 81
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՄԵԼԻՔՍԵԹ  1972, N11, 74; 1973, N4, 72; 1973, N9, 71; 1974, N4, 77; 1985, N3, 56; 1986, N7, 56; 1989, N6, 92
*ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ ՋԵՄՄԱ  1985, N1, 60
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1975, N2, 74; 1976, N5, 10
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ԴՄԻՏՐԻ  1989, N12, 80
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՀԱՅԿ  1981, N5, 30
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1978, N6, 90; 1984, N11, 77; 1988, N3, 2
*ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N9, 82
*ՄԵԽԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1970, N6, 67;  1970, N8, 31; 1971, N1, 86; 1971, N2, 25; 1973, N1, 50; 1975, N3, 43; 1978, N7, 47; 1982, N8, 19  
*[[ՄԻսաք Մեծարենց|ՄԵԾԱՐԵՆՑ ՄԻՍԱՔ]]  1974, N12, 65; 1977, N6, 66
*ՄԵՀՏԵՐՅԱՆ ԷԼԻԶ  1975, N11, 37
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1969, N9, 66; 1971, NN5-6, 67 ; 1979, N6, 62
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1990, N1, 4
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՅՈՒԲԱ  1997, N5, 92
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ԼՈՒՍՅԱ  2000, N11, 44
*ՄԵՀՐԱԲՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1991, N7, 36
*ՄԵՅԼԱ  ՄԻԽԱՅԻԼ  1993, NN11-12, 77
*ՄԵՅՐԻՆԿ ԳՅՈՒՍՏԱՎ  1998, N5, 56
*ՄԵՆԵՇՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1996, NN11-12, 54
*ՄԵՆՅՈՒԿ ՋՈՐՋԵ  1976, N10, 13
*ՄԵՊԻՍԱՇՎԻԼԻ ԳԵՈՐԳԻ  1983, N8, 84
*ՄԵՍՉՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1988, N1, 54
*[[Մեսրոպ Մաշտոց|ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ]] 1991, N3, 48
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1998, N5, 30; 1998, N8, 61 
*ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1968, N7, 51; 1971, N2, 2; 1972, N6, 20
*ՄԵՏԱՔՍԵ  1978, N6, 83; 1974, N8, 13; 1980, N10, 60; 1982, N3, 73; 1983, N11, 57; 1984, N4, 4; 1986, N3, 88; 1987, N2, 40; 1997, NN11-12, 73; 2000, N10, 13
*ՄԵՏՐԱՆՈ ՄԱՐԻԱ  2000, N10, 56
*ՄԵՐԳԵԼՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 22
*ՄԵՐԺԱՆՈՎ ՄԱՐՏԻՆ  1968, N6, 2; 1973, N12, 2; 1974, N3, 67; 1974, N6, 83
*ՄԵՐԿԵԼ ԷՏՈՐԵ  2000, N2, 96
*ՄԸՔՔԱԼԵԶ ՔԱՐՍՈՆ  1995, N5, 77
*ՄԻԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1972, N11, 32
*ՄԻԼԻՆՏԻՍ ՅՈԶԱՍ  2000, N9, 92
*ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1967, N12, 13; 1972, N7, 31; 1974, N3, 10; 1975, N5, 28; 1976, N8, 41; 1976, N11, 66; 1977, N4, 21; 1977, N11, 48; 1977, N12, 66; 1978, N11, 66; 1979, N10, 77; 1980, N8, 8; 1980, N11, 20; 1981, N9, 27; 1982, N8, 10; 1983, N6, 53; 1984, N9, 34; 1985, N4, 10; 1985, N6, 26; 1985, N12, 2; 1986, N2, 8; 1986, N4, 4; 1987, N1, 4; 1987, N11, 36; 1988, N7, 6; 1989, N7, 10; 1990, N8, 30; 1991, N6, 36; 1991, N9, 20; 1992, N5, 96; 1992, N7, 54; 1993, N1, 6; 1993, NN11-12, 2; 1994, N7, 2; 1995, N9, 22; 1999, N1, 4; 2000, N5, 9  
*ՄԻԼԼԵՐ ՀԵՆՐԻ  1994, N7, 82; 1994, N10, 32 
*ՄԻԼՅԱՆ ԽՈՍԵ ԱՆՏՈՆԻՈ  2000, N8, 94
*ՄԻԼՈՇ ՉԵՍԼԱՎ  2000, N11, 54 
*ՄԻԽԱՅԼՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆԱ  1971, N2, 54
*ՄԻԿՈՅԱՆ ԱՆԱՍՏԱՍ  1969, N10, 2
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1990, N8, 89; 1996, N1, 28; 1998, N3, 34; 1999, N6, 38
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1989, N4, 74; 1990, N8, 40
*ՄԻԿՈՅԱՆ ՍԵՐԳՈ  1968, N2, 62
*ՄԻԿՈՒԼԿԱ ԱԼՈԻՍ  1979, N6, 14
*ՄԻԿՈՒՇԵՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1982, N12, 18; 1983, N1, 49
*ՄԻՀԿԵԼՍՈՆ ԷՆԵ  1999, N11, 61
*ՄԻՆԱՍ ԻՍԿՈՒՀԻ  1972, N8, 73
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1996, N4, 53
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ  1975, N2, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1985, N12, 86
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԳՈՒՄԵԴԻՆ  1974, N10, 36
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԼԵՐՄՈՆՏ  1972, N10, 54
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ԿԱՅԾ  1993, N10, 50
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  2000, N6, 42
*ՄԻՆԱՍՅԱՆՑ Թ. 1967, N1, 47
*ՄԻՆԴԱՁԵ ԲԻՁԻՆԱ  1968, N1, 31
*ՄԻՇԱՏԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N11, 45
*ՄԻՇՈ ԱՆՐԻ  1992, N5, 36
*ՄԻՇՎԵԼԱՁԵ ՌԵՎԱԶ  1978, N4, 32; 1987, N3, 56; 1996, N9, 76; 1999, N2, 30
*ՄԻՏՅԵ ԿԱՏՐԻՆ  1990, N8, 48
*ՄԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1989, N12, 69
*ՄԻՐԶԱԲԵԿՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N12, 85; 1974, N7, 44; 1976, N4, 92
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1990, N9, 82
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1983, N7, 38
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1977, N7, 26; 1979, N3, 73; 1980, N6, 68; 1983, N5, 61; 1987, N1, 86; 1987, N5, 43; 1989, N12, 70; 1991, N5, 93; 2000, N5, 6
*ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՌԵՆԱԼ  1987, N8, 84
*ՄԻՐԻՄԱՆՅԱՆ  ԱՉԱՏՈՒՐ  1969, N11, 72; 1969, N12, 56; 1979, N6, 39
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1975, N7, 44; 1978, N8, 67; 1988, N6, 20; 1990, N6, 79
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԳՆՈՒՆԻ  1969, N8, 46
*ՄԻՐԻՋԱՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1968, N1, 91; 1969, N10, 31; 1973, N10, 31; 1976, N1, 53
*ՄԻՐՈՇՆԻՉԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ  1967, N7, 32; 1977, N12, 2
*ՄԻՐ-ՍԱԴԵՂԻ ՋԱՄԱԼ 1969, N9, 92
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԱԼ.  1971, NN5-6, 114
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԳԵԴԵՈՆ  1973, N1, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1981, N5, 90
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N8, 95
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ  1974, N9, 75; 1976, N1, 83; 1976, N9, 86; 1979, N3, 61; 1979, N5, 79; 1998, N7, 95; 1999, N9, 40; 2000, N8, 47
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1983, N5, 31
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆԱՆՍԵՆ  1971, N7, 20; 1971, N9, 56; 1974, N12, 42; 1976, N7, 82; 1983, N5, 28; 1986, N5, 52
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1968, N8, 50
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1974, N3, 15
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1978, N7, 37; 1980, N3, 80
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N6, 71
*ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ  1990, NN11-12, 23;
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  1999, N8, 24
*ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ ՆՈՒՇԻԿ  1997, N8, 54; 1998, N10, 52; 2000, N8, 18
*ՄԽԵՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1989, N12, 73
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N3, 57
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1981, N3, 86
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՐԳՈ  1978, N7, 65; 1985, N5, 15
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1978, N4, 82; 2000, N5, 23
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1968, N2, 14
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ  1968, N12, 20
*ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1990, N5, 67; 1997, NN11-12, 57
*ՄԿՐՅԱՆ ՌԱՈՒԼ  1973, N10, 88
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1982, N11, 7; 1985, N8, 52; 1987, N10, 56; 1987, N7, 90; 1988, N11, 77; 1988, N9, 73; 1991, N4, 62
*ՄԿՐՏՈՒՄՅԱՆ ԼԵՌՆԻԿ  2000, N2, 42; 2000, N9, 31
*ՄԿՐՏՉԵԱՆ ԼԵՒՈՆ  1994, N7, 71
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱԻԴԱ  1983, N11, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1990, N3, 32
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐԱ  1981, N2, 7
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1974, N5, 46
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  1989, N6, 31
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1982, N11, 57; 1983, N2, 59; 1983, N11, 85; 1983, N12, 80; 1985, N9, 49; 1986, N3, 73; 1988, N4, 13; 1991, NN11-12, 62 
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N11, 90; 1974, N8, 84; 1985, N1, 86; 1986, N1, 62; 1987, N1, 62; 1987, N11, 43; 1997, N5, 66; 1998, N1, 39; 2000, N12, 40
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ԿԱՄՈ  1974, N7, 84
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N12, 89
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԱՆՅԱԿ  1989, N12, 88
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1991, NN11-12, 96
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1969, N1, 14; 1979, N7, 39; 1981, N11, 45; 1983, N8, 36; 1987, N8, 58; 1995, NN11-12, 39
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1988, N7, 42
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1972, N5, 77
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՇԱՆԹ  1989, N11, 80; 1994, NN11-12, 60; 2000, N1, 26
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1990, N5, 56
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1998, N3, 44; 1999, N1, 21; 2000, N3, 48
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՇԱ  1972, N1, 74
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1997, N1, 24
*ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1982, N8, 44
*ՄՃԵԴԼՈՒՐԻ ԴԱՎԻԹ  1992, N2, 58
*ՄՅԱԿՈՒՇԿՈՎ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1974, N10, 31
*ՄՅՈՒԼԲԵՐԳԵՐ ՅՈԶԵՖ  1999, N3, 87
*ՄՅՈՒԼԼԵՐ-ՀՈԼԹՔԵՄՓԵՐ ԿԱՐՈԼԱ 1999, N3, 51
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N9, 48; 1974, N1, 61; 1980, N12, 35; 1982, N10, 82
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱ  1970, N4, 90
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N2, 35
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1968, N7, 6
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԵՎԱ  1999, N8, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1979, N3, 64
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1975, N11, 92
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1993, N3, 16
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1971, N8, 45
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1969, N3, 18; 1971, N7, 52; 1973, N2, 2; 1984, N10, 68; 1993, NN5-6, 49; 1996, NN11-12, 25
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1972, N2, 49; 1975, N8, 2; 1977, N3, 73; 1981, N1, 49
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1986, N11, 85
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N12, 46
*ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1968, N12, 67; 1973, N9, 28; 1976, N5, 65; 1979, N8, 53; 1984, N2, 4; 1985, N3, 4; 1998, N7, 74
*[[Հակոբ Մնձուրի|ՄՆՁՈՒՐԻ ՀԱԿՈԲ]]  1971, N7, 57; 1985, N4, 89; 1986, N9, 16; 1995, N4, 78
*ՄՆՈՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1993, N4, 51; 1999, N11, 7
*ՄՈԵՄ ՍՈՄԵՐՍԵԹ  1987, N6, 67; 1992, N9, 74
*ՄՈԼԵՆ ԹԱԼԻ ԴԸ  1995, N8, 77
*ՄՈՀԱՄՄԱԴ ՋԱՄԱԼԶԱԴԵ ԱԼԻ  1992, N7, 66
*ՄՈՄՋՅԱՆ ԵՂԻԱ  1987, N5, 87; 1988, N9, 85; 1989, N4, 56
*ՄՈՆԻԿ ՅՈԶԵՖ  1999, N8, 83
*ՄՈՍՈՒԼԻՇՎԻԼԻ ՄԻԽՈ  1999, N2, 84
*[[Մովսես Խորենացի|ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ]] 1990, N4, 13
*[[Հակոբ Մովսես|ՄՈՎՍԵՍ ՀԱԿՈԲ]]  1978, N8, 14; 1979, N11, 27; 1981, N3, 41; 1981, N7, 67; 1982, N10, 44; 1984, N1, 33; 1984, N2, 90; 1984, N5, 46; 1984, N11, 40; 1985, N6, 31; 1985, N11, 24; 1985, N12, 64; 1986, N3, 7; 1986, N7, 74; 1986, N8, 24; 1986, N10, 48; 1987, N10, 78; 1988, N2, 74; 1988, N9, 70; 1989, N3, 82;1989, N9, 57; 1990, N9, 6; 1991, N8, 2; 1996, N6, 26
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1991, N7, 78; 1992, N6, 90; 1993, N3, 76; 1995, N4, 61; 1995, N10, 83; 1996, N3, 52; 1996, N8, 68; 1996, N10, 38 
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1973, N9, 2
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1979, N5, 54
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1978, N6, 95; 1983, N3, 63
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆ  1968, N9, 93
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1969, N10, 63;
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1973, N9, 7
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1986, N3, 74
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N6, 65;  1980, N12, 27; 1981, N8, 58; 1982, N1, 51; 1982, N7, 10
*ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1981, N4, 79
*ՄՈՏԱԼՈՎԱ ԼՈՒԴՄԻԼԱ  1979, N9, 16
*ՄՈՐԱ ՎԻԿՏՈՐ  1970, N12, 80
*ՄՈՐԱՎԻԱ ԱԼԲԵՐՏՈ  1986, N2, 84; 1995, NN11-12, 27; 2000, N2, 51
*ՄՈՐԻՑ ՅՈՒՆՆԱ  1982, N12, 22
*ՄՍՐԼՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1988, N8, 48
*ՄՐՈԺԵԿ ՍԼԱՎՈՄԻՐ  1967, N12, 26; 2000, N11, 60
*ՄՈՒԶԻԼ ՌՈԲԵՐՏ  1989, N4, 76; 1999, N5, 69
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԿԼՈԴ  1987, N10, 80
*ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1987, N1, 36
*ՄՈՒԿԿԱ ՏԻՄՈ Կ.  2000, N3, 59
*ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ ԹԵՌԼԻԿ  1976, N6, 49
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՇԱՎԱՐՇ  1983, N10, 52; 1986, N6, 54
*ՄՈՒՂՆԵՑՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1977, N9, 76; 1979, N5, 61; 1981, N2, 49; 1983, N3, 58; 1988, N10, 33; 1992, N1, 10; 1994, N1, 38
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1991, N7, 17; 1998, N10, 72
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ  1968, N1, 50
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1993, N8, 82
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1994, N6, 24
*ՄՈՒՇԵՂՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N5, 39
*ՄՈՒՇԻՆՍԿԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅՈՒՍ  2000, N9, 70
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ  1973, N5, 23
*ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1993, N7, 2; 1989, N3, 39; 
*ՄՈՒՍԻԿՅԱՆ ՎԱԶԳԱՆՈՒՇ  1970, N6, 92
*ՄՈՒՏՏ ՄԻՀԿԵԼ  1999, N11, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԲԱԴԱԼ  1967, N1, 8
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1981, N10, 56
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1971, NN5-6, 14
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԶԱՐԵՀ  1967, N10, 69
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԻԳՈՐ  1992, N3, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1984, N4, 62; 1986, N7, 80
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1987, N8, 89
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ԿՈՐՅՈՒՆ  1986, N12, 84; 1989, N9, 81
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱԲԵԹ  1987, N12, 31; 1989, N2, 33; 1990, N3, 2; 1991, N3, 6; 1998, NN11-12, 2
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿ  1972, N11, 77
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱԹԵՎՈՍ  1977, N4, 30
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1985, N7, 35
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ  1969, N11, 29
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՆՇԱՆ  1975, N10, 52
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ  1995, N10, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1996, N4, 41
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N7, 58; 1969, N6, 58; 1971, N7, 23; 1973, N2, 10; 1975, N12, 28; 1977, N10, 2; 1979, N12, 59; 1982, N9, 14; 1984, N7, 17; 1987, N8, 66; 1988, N6, 5; 1989, N10, 83; 2000, N11, 42
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1975, N5, 53
*ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1967, N10, 34; 1967, N11, 86; 1970, N4, 46; 1984, N1, 67; 1985, N9, 56; 1986, N10, 40

== Յ ==

*ՅԱԴՈՅԱՆ ՍԵՅՐԱՆ  1971, N4, 50
*ՅԱԽՇՈՒՆՑ ՄՈՎՍԵՍ  1976, N4, 3; 1980, N8, 87
*ՅԱԽՈՆՏՈՎԱ ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ  1970, N3, 40
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՄԱՐԻԱ  1988, N4, 44
*ՅԱԿՈԲՍՈՆ ՌՈՄԱՆ  1995, N2, 39
*ՅԱԿՈՎԼԵՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1983, N7, 40; 1983, N8, 25; 1983, N9, 39
*ՅԱԿՍ ԻԼՄԱՐ  1999, N11, 93
*ՅԱՄԱՄՈԹՈ ՍՅՈՒԳՈՐՈ  1997, N6, 65
*ՅԱՅԼՈՅԱՆ ԲԱՐՍԵՂ  1978, N5, 71
*ՅԱՆԱԿԻԵՎ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  2000, N4, 81
*ՅԱՆԱՈՒՍԿԱՅԱՏԵ ՌԻՏԵ  1973, N1, 25
*ՅԱՆԿՈՒԼԻՆ Վ.  1967, N7, 52
*ՅԱՉԵՅԿԻՆ ՅՈՒՐԻ  1971, N3, 53
*ՅԱՎՈՐՈՎ ՊԵՅՈ  1987, N9, 78; 1993, N3, 64; 2000, N4, 58
*ՅԱՎՐՈՒՆՑ ՀՐԱՆՏ  1968, N7, 58
*ՅԵԼԻՆԵԿ ԷԼՖՐԻԴԵ  1999, N5, 88
*ՅՈՆԻՆԱՍ ԱՆՏԱՆԱՍ  1977, N4, 19
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N8, 16
*ՅՈՐԴԱՆՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1985, N5, 87
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1977, N12, 80
*ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ՄԵՐԻ  1973, N5, 76; 1974, N9, 62; 1977, N5, 89; 1977, N7, 67; 1978, N10, 94; 1979, N9, 38; 1985, N11, 93; 1987, N3, 65; 2000, N3, 11
*ՅՈՒՀԱՆՍՈՆ ԱՆԴԵՐՍ  2000, N5, 70
*ՅՈՒՍԻՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1984, N7, 4
*ՅՈՒՍԻՖԶԱԴԵ ՋԱՄԱԼ  1979, N8, 65
*ՅՈՒՍՈՒՊՈՎ ԱԼԻԲԵԿ  1990, N7, 30
*ՅՈՒՐՈԶ  1992, N5, 88
*ՅՈՒՐՍՆԱՐ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1993, N4, 19

== Ն ==

*[[Վլադիմիր Նաբոկով|ՆԱԲՈԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]] 1989, N2, 34
*ՆԱԳԳԱՇՅԱՆ ՀԱՅԿ 1986, N12, 56
*ՆԱԳԻԲԻՆ ՅՈՒՐԻ 1980, N5, 5
*ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԱՐԱ  1986, N6, 88; 1988, N6, 24; 1994, N5, 2; 1995, N2, 6; 1997, N1, 14; 1997, N9, 4; 1999, N3, 12
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N1, 56; 1979, N6, 61; 1980, N7, 35; 1982, N3, 6
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1988, N8, 56; 1989, N1, 73
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆԻԿ  1981, N9, 81
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ  1990, N8, 2; 1993, N10, 36
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՄԻՍԱԿ  1972, N4, 71
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 62; 1978, N7, 40
*ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՊԱՆԴԱՐ 1987, N4, 68
*ՆԱԶԱՐՈՎ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 61
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  1992, N6, 28
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ԶՈՒՐԱԲ  1968, N10, 50
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՉԵ  1974, N12, 27
*ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1976, N7, 2; 1982, N4, 39; 1986, N11, 52; 1994, N4, 33; 1997, NN11-12, 21; 1998, N6, 5; 1998, NN11-12, 4; 1999, N6, 10; 1999, N7, 11; 1999, N11, 22; 2000, N3, 27; 2000, N8, 13
*ՆԱԼՉԱՋՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 83; 1974, N10, 72; 1975, N8, 57; 1980, N6, 42; 1980, N9, 79; 1981, N6, 89; 1982, N3, 76; 1983, N7, 81; 1986, N8, 72; 1986, N9, 78; 1987, N9, 60; 1988, N2, 40; 1988, N3, 88; 1988, N8, 39; 1991, N1, 36; 1991, N2, 71; 1991, N6, 48; 1991, N9, 78
*ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ  1993, N7, 27
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1970, N5, 72
*[[Ռաֆայել Նահապետյան|ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1970, N4, 90; 1976, N9, 22; 1977, N10, 46; 1979, N9, 44; 1981, N6, 20; 1984, N4, 17; 1985, N9, 7; 1986, N11, 36; 1987, N11, 17; 1991,   NN11-12, 8; 1993, N1, 9; 1994, N10, 8; 1996, N9, 7; 1998, N1, 14; 1998, N4, 16; 1999, N6, 12; 2000, N9, 5
*ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ ՎՐԵԺ  1972, N2, 
*ՆԱՀԱՏԱԿՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1987, N1, 92; 1988, N9, 19
*ՆԱՆԵ  1999, N11, 21
*ՆԱՆՍԵՆ ՖՐԻՏՅՈՖ  1974, N10, 11
*ՆԱՍԻԲՅԱՆ ՌՈՒԶԱՆ  1984, N1, 14
*ՆԱՍԻՄԻ ԻՄԱԴԵԴԴԻՆ  1973, N9, 34
*ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 12; 1996, N7, 22
*ՆԱՎՈՅԱՆ ՄՀԵՐ  1997, N10, 52; 1999, N4, 42
*ՆԱՐԻՆՋՅԱՆ ԵՐՄՈՆԻԱ  1983, N9, 65
*ՆԱՐՅԱՆ ՄՈՒՇԵՂ  1978, N2, 85
*ՆԵԳՐԻ ԱԴԱ  2000, N2, 85
*ՆԵԴԵԼՉՈՒ ՄԻՐՉԱ  2000, N12, 60
*ՆԵԶՎԱԼ ՎԻՏԵԶՍԼԱՎ  1976, N9, 33; 1979, N9, 24
*ՆԵՄԻՐԻՆՍԿԻ Օ.  1992, N6, 82 
*ՆԵՅՓԸԼ ՎԻ. ԷՍ.  1997, N2, 62; 2000, N1, 86
*[[Ներսես Շնորհալի|ՆԵՐՍԵՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ]]  1991, N6, 63
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1989, N3, 42; 1989, N7, 36; 1991, N3, 64; 1992, N6, 70; 1993, NN5-6, 98
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ  1987, N5, 23
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, N8, 62; 1971, N12, 45 
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԷԼԵՈՆՈՐԱ  1993, N7, 11; 1995, N9, 44; 1996, N8, 44; 1997, N10, 5; 2000, N2, 27
*ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1974, N2, 89
*ՆԵՐՎԱԼ ԺԵՐԱՐ ԴԸ  1974, N8, 18
*ՆԵՐՈՒԴԱ ՊԱԲԼՈ  1977, N4, 2
*ՆԻԴԵՌԼԵ ՀԵԼՄՈՒՏ Ա.  1999, N5, 57
*ՆԻԿՈԼՈԶԻՇՎԻԼԻ ՆԻԿՈ  1999, N2, 21
*ՆԻԿՈԼՈՎ ԿՈԼՅՈՒ  1971, N2, 58
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N8, 16
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1997, N7, 8
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1973, N2, 73; 1975, N2, 90
*ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N4, 86; 2000, N1, 47
*ՆԻԿՈՆՈՐՈՎԱ ՕԼԵՆԱ  1971, N3, 60
*ՆԻՇՆԻԱՆԻՁԵ ՇՈԹԱ  1985, N7, 4; 1997, N3, 14
*ՆԻՉ ՀԵՐՄԱՆ  1999, N5, 96
*ՆԻՑՇԵ ՖՐԻԴՐԻ   1991, NN11-12, 42
*ՆՇԱՆԵԱՆ ՄԱՐԿ  1999, N5, 22; 2000, N10, 44
*ՆՈՅՇԵՖԵՐ ԱՆԵ  1999, N3, 52
*ՆՈՍՏՐԱԴԱՄՈՒՍ ՄԻՇԵԼ ՆՈՏՐԴԱՄ 1991, N1, 23; 1991, N2, 54 
*ՆՈՎԱԼԻՍ  1991, N3, 19
*ՆՈՎԵՆՑ ԳԱԼՅԱ  1986, N2, 48
*ՆՈՎՈՄԵՍԿԻ ԼԱՑՈ  1979, N9, 23
*ՆՈՐ-ԱՅՐ  1972, N9, 30
*ՆՈՐԵԿՅԱՆ ԱՐՏՅՈՄ  1968, NN4-5, 173
*ՆՈՐԵՆՑ ՎԱՂԱՐՇԱԿ  1970, N11, 40; 1973, N10, 76
*ՆՈՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1978, N1, 54; 1981, N3, 64
*ՆՈՒՇԻՉ ԲՐԱՆԻՍԼԱՎ  1999, N1, 73
*ՆՈՒՐԻԶԱԴԵ ԱՀՄԱԴ  1994, N9, 76
*ՆՈՒՐԻԿՅԱՆ ԲԵՆԻԱՄԻՆ  1974, N8, 42; 1975, N2, 34

== Շ ==

*ՇԱԲՐՈԼ ԺԱՆ-ՊԻԵՌ  1999, N9, 71
*ՇԱԹԻՐՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1983, N1, 71
*ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N1, 24
*ՇԱՀԻՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1968, N2, 54; 1981, N4, 93; 1982, N9, 82; 1991, N7, 81; 2000, N8, 28
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱԶԱՏ  1973, N4, 4; 1978, N4, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1967, N5, 68
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N4, 77
*[[Մարիետա Շահինյան|ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻԵՏԱ]]  1967, N1, 7; 1971, N8, 4; 1971, N10, 34; 1971, N11, 30; 1980, N1, 2; 1980, N2, 2; 1981, N9, 13 
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1992, N5, 4; 1992, NN11-12, 48
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՋՈՒԼԻԵՏԱ  1977, N3, 5; 1980, N3, 16
*ՇԱՀԻՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1977, N2, 20
*ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1989, N8, 2; 1992, N2, 36; 1992, N4, 32; 1992, N5, 39; 1992, NN11-12, 9
*ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1986, N4, 40; 1987, N9, 12; 1997, N6, 34
*ՇԱՀՆՈՒՐ ՇԱՀԱՆ  1972, N7, 62; 1981, N4, 44; 2000, N4, 23
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N4, 43
*ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ԳԱՅԱՆԵ  2000, N6, 26
*ՇԱՄԱԽՅԱՆ ԱՆՆԱ  1990, N8, 36
*ՇԱՄԼՅԱՆ ՎԱՐՍԻԿ  1979, N9, 88
*ՇԱՄԼՈՒ ԱՀՄԱԴ  1998, N8, 64
*ՇԱՄՊԵՆՈՒԱ ՊԻԵՌ-ԷՏՅԵՆ  1999, N10, 47
*ՇԱՆԻՆ ԹԵՈԴՈՐ  1992, N1, 2
*ՇԱՌՈՅԱՆ ՌՈԼԱՆԴ  1977, N5, 58; 1978, N1, 7; 1980, N3, 70; 1984, N9, 64; 1984, N11, 21; 1985, N8, 55; 1986, N1, 6; 1986, N10, 38; 1986, N11, 44; 1988, N3, 22; 1989, N5, 52;1989, N6, 48; 1989, N8, 10 
*ՇԱՏԱԻՁԵ ՆՈՒԳԶԱՐ  1999, N2, 59
*ՇԱՐ ՌԸՆԵ  1985, N9, 90
*ՇԱՐԱՊԽԱՆԵԱՆ ՄԱՐԳԱՐ  2000, N6, 89
*ՇԱՐԴԵՆ ՊԻԵՌ ՏԵՅԱՐ ԴԸ  1996, N3, 48
*ՇԱՐՈՒՐՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1972, N8, 51; 1977, N6, 61; 1981, N2, 62; 1982, N8, 74; 1984, N5, 61; 1990, N9, 39
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1979, N3, 28
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՊԱՏՎԱԿԱՆ  1967, N7, 47; 1978, N5, 18; 1982, N3, 48
*ՇԱՔԱՐՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1967, N6, 65; 1981, N8, 64
*ՇԱՔԷ  1995, N9, 61
*ՇԵԿՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1976, N3, 26; 1977, N8, 34; 1979, N2, 25; 1980, N1, 38; 1980, N11, 4; 1981, N7, 10; 1981, N10, 39; 1982, N8, 37; 1984, N1, 8; 1985, N2, 16; 1986, N6, 4; 1986, N8, 66; 1987, N4, 8; 1990, N5, 6; 1991, N1, 6; 1992, N2, 8; 1992, N8, 50; 1993, N3, 28; 1994, N2, 10 
*ՇԵԿՈՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1987, N7, 92
*ՇԵՆԳ ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1999, N5, 53; 1999, N6, 51; 1999, N7, 33; 1999, N8, 49; 1999,  N9, 83; 1999, N10, 40; 1999, N11, 45; 1999, N12, 45
*ՇԵՍՏԻՆՍԿԻ ՕԼԵԳ  1972, N12, 62; 1978, N10, 42
*ՇԵՎՉԵՆԿՈ ՏԱՐԱՍ  1973, N10, 30
*ՇԵՎՉՈՒԿ ՎԱԼԵՐԻ  1971, N3, 46; 1983, N1, 17
*ՇԵՐԳՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ  1985, N1, 94
*ՇԵՐԵՄԵՏ ՄԻԿՈԼԱ  1977, N9, 24
*ՇԵՔԼԻ ՌՈԲԵՐՏ  1976, N9, 50; 1992, NN11-12, 107
*ՇԵՔՍՊԻՐ ՎԻԼՅԱՄ  1983, N9, 77; 1985, N2, 50
*ՇԹԱՅՆԵՐ ՌՈՒԴՈԼՖ  1992, N1, 19; 1992, N4, 55; 1992, N6, 50
*ՇԻԱՇԻԱ ԼԵՈՆԱՐԴՈ  2000, N2, 61
*ՇԻԼԼԵՐ ՖՐԻԴՐԻ   1977, N5, 74; 1993, N2, 42
*ՇԻԿԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1976, N4, 70
*ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ ՎԻՍԼԱՎԱ  2000, N11, 69
*ՇԻՄԿՈՒՍ ՎԼԱԴԱՍ  1968, N10, 16
*ՇԻՅԱՉԿԻ ՕԼԻՎԵՐԱ  1989, N6, 68
*ՇԻՇՄԱՆՅԱՆ ԱԼԻՍ  1975, N7, 90; 1980, N9, 76
*ՇԻՊԱԿՑՅԱՆ ԱՐԱ  1980, N4, 59
*[[Հովհաննես Շիրազ|ՇԻՐԱԶ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ]]  1974, N6, 62; 1974, N11, 7; 1976, N2, 8; 1977, N8, 12; 1998, N4, 29
*ՇԻՐԱԶ ՍԻՓԱՆ  1985, N6, 81; 1987, N12, 59
*ՇԻՐԱԿՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1990, N7, 70
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՆԱՏԱԼՅԱ  1977, N5, 40
*ՇԻՐԻՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1978, N1, 10
*ՇԼԴՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N7, 80
*ՇԽԻԿՅԱՆ ԿԱՐԼԵՆ  1972, N10, 33
*ՇՅՈՆԲԵՐԳ ԱՌՆՈԼԴ  1971, N7, 80
*ՇՅՈՆԵՄԱՐԿ ԿԼԱՈՒԴԻԱ ՖՈՆ  1988, N12, 6
*ՇՅՈՒՐԵ ԷԴՈՒԱՐԴ  1992, N10, 36
*ՇՆԱՅԴԵՐ ՌՈԼՖ  1991, N10, 88
*ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ ԱՐԹՈՒՐ  1992, N2, 48
*ՇՈՊԿԻՆ ՄԱՏԵՅ  1971, N2, 62
*ՇՈՈՒ ԻՐՎԻՆ  1971, N12, 76
*ՇՉԵՊԱՆՍԿԻ ՅԱՆ ՅՈՒԶԵՖ  2000, N11, 93
*ՇՊԻԼ ՀԻԼԴԵ  1999, N5, 91
*ՇՎԱՐՑ ՀԻԼԵԼ  1992, N1, 54
*ՇՏԱԽԵԼՀԱՈՒԶ ՀԱՅՆԵՐ  1992, N7, 92
*[[Սուրեն Շտիկյան|ՇՏԻԿՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1992, N7, 74; 1993, N7, 73; 1994, N2, 64;1995, N6, 19
*ՇՈՒԳԱՐՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1983, N5, 90
*ՇՈՒԼԼԵՐ ԳՅՈՒՆՏԵՐ  1975, N6, 92
*ՇՈՒԼՄԱՆ ՍՈԼ  1991, N9, 86
*ՇՈՒԼՑ ԲՐՈՒՆՈ  2000, N11, 72
*ՇՈՒԼՑԱՅՏԵ ՎԻԼՅԱ  2000, N9, 79
*ՇՈՒԿՇԻՆ ՎԱՍԻԼԻ  1976, N6, 2; 1980, N8, 11
*[[Վազգեն Շուշանյան|ՇՈՒՇԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1986, N4, 62; 1989, N3, 60; 1991, N10, 60

== Ո ==

*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1984, N7, 62; 1989, N3, 18
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱԿՍԵԼ  1994, N1, 11
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N2, 42; 1991, N5, 4
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆԱԿ  1995, N8, 86
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1967, N2, 43; 1970, N8, 75; 1971, N12, 94; 1972, N3, 2; 1974, N1, 78; 1974, N7, 66; 1976, N2, 11; 1980, N2, 48
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1980, N2, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՄԱՔՍԻՄ  1975, N2, 52; 1977, N4, 61; 1979, N2, 24; 1980, N4, 62; 1981, N4, 60; 1982, N4, 36; 1983, N2, 16; 1986, N11, 62; 1987, N4, 47; 1987, N12, 18; 1994, N7, 28; 1997, N1, 54
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1976, N1, 58
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1994, N2, 64
*ՈՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1979, N9, 59
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԱՐԱ  1990, N8, 35
*ՈՍԿԵՐՉՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1969, N9, 61; 1972, N6, 25; 1977, N3, 74; 1983, N12, 53; 1985, N2, 34
*ՈՐԲԵՐՅԱՆ ՍԻՐԱՆՈՒՇ  1988, N11, 22
*[[Զարեհ Որբունի|ՈՐԲՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ]]  1997, N6, 76

== Չ ==

*ՉԱԼԱԲՈՎ ՎԻԼԵՆ  1978, N8, 17; 1987, N5, 39
*ՉԱԼԳՈՒՇՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1985, N9, 94
*ՉԱԼԸՄՅԱՆ ՆՈՒԲԱՐ  1989, N2, 15
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1984, N9, 85; 1987, N3, 28; 1997, N5, 71; 1997, N10, 32 
*ՉԱԼԻԿՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1972, N10, 44
*ՉԱԿԼԱՅՍ ՄԱՐԻՍ  1968, N2, 91; 1970, N2, 36; 1974, N6, 44
*ՉԱՆԴՈՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N7, 67; 1988, N2, 20
*ՉԱՆԿ ՖՈՒՆ  1989, N6, 77
*ՉԱՊԵԿ ԿԱՐԵԼ  1995, N9, 31
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՆԱՀԻՏ  1987, N4, 53;1987, N4, 39
*ՉԱՐԵՆՑ ԱՐՓԵՆԻԿ  1967, NN8-9, 123
*[[Եղիշե Չարենց|ՉԱՐԵՆՑ ԵՂԻՇԵ]]  1967, NN8-9, 98; 1977, N11, 2; 1977, N11, 58; 1987, N4, 3; 1988, N4, 90; 1995, N5, 20
*[[Հովիկ Չարխչյան|ՉԱՐԽՉՅԱՆ ՀՈՎԻԿ]]  1986, N4, 71; 1988, N6, 84; 1989, N10, 2; 1990, N10, 37
*ՉԱՐԿՎԻԱՆԻ ՋԱՆՍՈՒՂ  1982, N5, 5
*ՉԱՔՄԱՔՉՅԱՆ ԱՐՏՈ  1967, N2, 54; 1992, NN11-12, 29
*ՉԵՅԶ ՎԵՐԱ  1999, N8, 91
*ՉԵՆԱ-ՍԱԲՈ ԱՆԴՐԱՇ 1999, N12, 83
*ՉԵՍԹԵՐԹՈՆ ԳԻԼԲԵՐԹ ՔԻՏ  1991, N2, 80
*ՉԵՐՔԵԶՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1988, N12, 8
*ՉԹՉՅԱՆ ԲՈՐԻՍ  1972, N2, 35
*ՉԹՉՅԱՆ ԳԵՂԱՄ  1979, N6, 19
*ՉԻԼԻՆԳԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1975, N5, 64; 1976, N7, 62
*ՉԻԼՈՅԱՆ ՍԼԱՎԻԿ  1968, N9, 26; 1976, N11, 78; 1987, N8, 21; 1989, N7, 64; 1991, N3, 28
*ՉԻՉԻԲԱԲԻՆ ԲՈՐԻՍ  1998, N1, 39
*ՉՈԽԵԼԻ ԳՈԴԵՐՁԻ  1999, N2, 69
*[[Արշակ Չոպանյան|ՉՈՊԱՆՅԱՆ ԱՐՇԱԿ]]  1972, N9, 81
*ՉՈՊԻՉ ԲՐԱՆԿՈ  1999, N1, 75
*ՉՐԱՔՅԱՆ ՏԻՐԱՆ 1993, N3, 44
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N10, 60; 1974, N6, 73; 1977, N8, 54
*ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1983, N10, 57

== Պ ==

*ՊԱԼԱՍԻՈՍ ԽԵՍՈՒՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 58 
*ՊԱԼԵԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N6, 44
*ՊԱԼՅԱՆ ԱՎԹԱՆԴԻԼ  1987, N11, 87
*ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1969, N11, 28
*ՊԱԽԼՅՈՎՍԿԱ ՕԿՍԱՆԱ  1999, N4, 93
*ՊԱՇԿՈՎՍԿԻ ԵՎՀԵՆ  1999, N4, 85
*ՊԱՊԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1988, N4, 42; 1989, N10, 26
*ՊԱՊՈՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1990, N3, 36; 1993, N1, 81; 1996, NN11-12, 4; 2000, N5, 20
*ՊԱՌԱՎՅԱՆ ԷԼՄԻՐԱ  1981, N3, 26
*ՊԱՍ ՕԿՏԱՎԻՈ  1998, N10, 44
*ՊԱՍԻԼԻՆՆԱ ԷՌՆՈ  2000, N3, 91
*ՊԱՍԿԱԼ ԲԼԵԶ  1991, N9, 28
*ՊԱՍԿԵՎԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1987, N1, 41; 1987, N8, 19; 1988, N2, 22; 1988, N3, 74; 1988, N4, 60; 1989, N5, 10; 1989, N6, 2; 1990, N6, 2; 1991, N1, 2; 1995, N8, 58; 1995, N9, 40; 1997, N3, 10; 1998, N3, 42; 1998, N6, 2
*ՊԱՍՄԱՃՅԱՆ ԿԱՐԻԿ  1967, N10, 74; 1970, N3, 86
*ՊԱՍՄՈՐ ՋՈՐՋ  2000, N1, 95
*ՊԱՍՏԵՌՆԱԿ ԲՈՐԻՍ  1982, N2, 84; 1990, N3, 46
*ՊԱՎԼԻՉԿՈ ԴԻՄԻՏՐՈ  1977, N9, 9
*ՊԱՎԼՈՎ ՕԼԵԳ  1999, N6, 73
*ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ ՌԱՓԱՅԵԼ  1980, N12, 32; 1990, N1, 92
*ՊԱՐԱՆԴՈՎՍԿԻ ՅԱՆ  1993, N3, 92
*ՊԱՐԹԵՎ ԼԵՎՈՆ  1984, N2, 70; 1987, N4, 83
*ՊԱՐԽՈՄԵՆԿՈ ՕԼՀԱ  1999, N4, 80
*ՊԱՐՈՆԵՆ ՍԱՄՈՒԼԻ  2000, N3, 57
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1978, N12, 74
*ՊԱՐՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1972, N11, 34; 1994, N7, 90
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1968, N2, 11; 1972, N1, 11; 1974, N7, 24; 1976, N7, 28; 1977, N11, 78; 1978, N7, 23; 1979, N11, 25; 1981, N2, 40; 1981, N8, 32; 1987, N8, 76; 1989, N1, 4; 1991, NN11-12, 40; 1994, N10, 2; 1995, N6, 25; 1996, N7, 2; 2000, N10, 5
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1989, N5, 39; 1990, N6, 15
*ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ ԷԼՄԱ  1967, N1, 86
*ՊԱՐՏԻԶՈՒՆԻ ՎԱՉԵ  1971, N10, 27; 1978, N9, 90; 1985, N1, 74
*ՊԵՇԻԿԹԱՇԼՅԱՆ ՆՇԱՆ  1998, NN11-12, 51
*ՊԵՊԱՆՅԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆ  1989, N3, 55
*ՊԵՏԵՐՍ ԱԼԵՆ  1999, N10, 93
*ՊԵՏԵՖԻ ՇԱՆԴՈՐ  1999, N12, 54
*ՊԵՏՐՈՍ  ՍՅՈՒՆԵՑԻ 2000, N4, 43
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԼՎԱՐԴ  1968, N11, 74; 1972, N1, 84; 1975, N3, 60; 1977, N1, 70; 1978, N1, 2; 1979, N12, 24; 1983, N2, 74; 1983, N4, 28; 1983, N7, 89; 1988, N5, 90; 1988, N6, 64; 1993, NN11-12, 13; 1995, N3, 58; 1997, N3, 25
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻ  1992, N7, 90
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՆՆԱ  1993, NN11-12, 62; 1996, N2, 54; 1996, N5, 53
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԲՅՈՒՐԵՂԻԿ  1979, N3, 8; 1983, N3, 72
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՈՐԳԻ  1969, N3, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1984, N1, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1987, N6, 91
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1983, N3, 62; 1985, N8, 52; 1987, N3, 24; 1988, N7, 51; 1990, N4, 64; 1991, NN11-12, 6; 1995, N5, 2; 1997, N4, 64
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N9, 91; 1974, N8, 10; 1976, N1, 51; 1977, N7, 24; 1979, N12, 22; 1981, N8, 30; 1983, N12, 18; 1985, N11, 50; 1988, N5, 74; 1989, N5, 26; 1990, N8, 67; 1991, N7, 59; 1994, N7, 88; 1997, N10, 22; 1999, N4, 3; 2000, N8, 54
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵՎՈՍ  1984, N1, 23
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ  1997, N1, 78
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1973, N12, 10; 1975, N3, 36; 1975, N5, 30; 1979, N6, 18; 1980, N1, 66; 1981, N5, 57; 1981, N10, 25; 1982, N9, 7; 1983, N1, 42; 1983, N2, 50; 1984, N7, 78; 1985, N1, 38; 1985, N2, 53; 1985, N5, 26; 1985, N9, 46; 1985, N11, 62; 1986, N2, 4; 1986, N5, 49; 1987, N5, 16  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 48
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1987, N6, 2; 1991, N10, 4; 1992, NN11-12, 6; 1995, N8, 48; 1997, N4, 2; 1998, N2, 23; 2000, N3, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1981, N11, 92
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N11, 11
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1984, N8, 62
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1967, N12, 46
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈԶԱ  1976, N5, 32; 1984, N3, 26; 1985, N11, 86
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՄԵԼԱ  1986, N3, 88
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, N1, 2
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՅԱԴ  1985, N10, 6
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1969, N8, 16
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1977, N10, 30
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1997, N10, 80
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ  1967, N2, 11; 1967, N7, 2; 1967, NN8-9, 192; 1968, N3, 18; 1968, N6, 66; 1968, N12, 24; 1969, N1, 34; 1969, N10, 72; 1970, N8, 58; 1971, NN5-6, 96; 1972, N6, 78; 1972, N11, 12; 1973, N5, 35; 1974, N1, 72; 1974, N12, 46; 1975, N1, 60; 1975, N4, 50; 1976, N1, 16; 1978, N9, 2; 1980, N6, 2; 1980, N7, 2; 1981, N12, 8; 1982, N2, 8; 1982, N3, 18; 1983, N10, 4; 1987, N4, 40; 1987, N9, 18; 1991, N9, 6; 1992, N3, 62; 1993, NN11-12, 4; 1994, N7, 10  
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՕՖԵԼՅԱ  1990, N6, 75
*ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ  1969, N1, 14; 1974, N9, 23; 1975, N4, 22
*ՊԵՏՐՈՍՈՎ ԻՎԱՆ  1971, N12, 48
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՅՈՒՐԻ  1984, N12, 41
*ՊԵՏՐՈՎՍԿԻ ՆԻԿՈԼԱՅ  1982, N2, 57
*ՊԵՏՐՈՒՇԵՎՍԿԱՅԱ ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ  1982, N11, 94
*ՊԵՐԵԼԻ ՋԱՆՆԻ  1983, N6, 64
*ՊԵՐԵԼՄՈՒՏԵՐ ՎԱԴԻՄ  1990, N1, 81
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1984, N11, 93
*ՊԵՐՊԵՐՅԱՆ ՎԱՀԵ  1995, N10, 34
*ՊԵՐՎՈՄԱՅՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 10
*ՊԻԴՍՈՒ Ա ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1977, N9, 10
*ՊԻԼԻՆՍԿԻ ՅԱՆՈՇ  1990, N2, 21; 1999, N12, 78
*ՊԻԿԱՍՈ ՊՈԼՈՄԱ  1990, N1, 36
*ՊԻՆԴԱՐՈՍ  1992, N1, 24
*ՊԻՆՏԵՐ ՀԱՐՈԼԴ  1985, N6, 90
*ՊԻՊԵՌԵԱՆ ԶԱՎԵՆ  1996, N2, 59
*ՊԼԱՏ ՍԻԼՎԻԱ  1994, N4, 69
*ՊԼԱՏՈՆԱ ՊԱՎԵԼ  2000, N12, 53
*ՊԼՈՏԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1999, N6, 61
*ՊԼՈՏՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ  1992, NN11-12, 52
*ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ  2000, N7, 72
*ՊԼՏԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1989, N4, 20; 1990, N1, 28; 1992, N3, 18; 1992, N6, 30
*ՊՅԱՏԿՅԱՎԻՉԱՅՏԵ-ԲԻՏԵ ԳԱԲՐԻԵԼԵ   2000, N9, 75
*ՊՈ ԷԴԳԱՐ 1977, N8, 92; 1983, N7, 74; 1990, NN11-12, 28;  1991, N7, 88; 1992, N5, 52; 1993, N10, 42
*ՊՈԺԻԴԱԵՎ ԳԵՆԱԴԻ  1978, N3, 90
*ՊՈԼԵՎՈՅ ԲՈՐԻՍ  1967, N1, 7; 1978, N10, 2
*ՊՈԼՏՈՐԱՑԿԻ ԱԼԵՔՍԵՅ  1970, N11, 72; 1971, N3, 72
*ՊՈԿԱԼՉՈՒԿ ՅՈՒՐԻ  1977, N9, 19
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ  1973, N9, 10
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐԱՔՍՅԱ  1987, N1, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1968, N2, 76; 1973, N2, 32;  1973, N11, 65; 1978, N7, 69; 1987, N11, 86
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1977, N6, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ԼԵՎԻՆԵ  1969, N8, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1972, N8, 77; 1976, N12, 77
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 71
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N6, 25
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  2000, N5, 15
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1997, N9, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1970, N1, 82
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՊՈՂՈՍ  1987, N2, 88
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԱՆԱՍԱՐ  1975, N11, 12
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍԵՆԻԿ  1975, N2, 51
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՊԱՐՏԱԿ  1988, N3, 30
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1992, N7, 72; 1992, NN11-12, 118; 1994, N3, 76
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1967, N2, 61; 1984, N9, 71; 1985, N10, 54
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1973, N10, 33; 1977, N4, 67; 1978, N6, 82; 1981, N1, 25; 1983, N6, 70; 1986, N5, 82; 1988, N12, 85; 1992, N10, 49; 1994, N4, 28; 1996, N6, 62
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1967, N5, 40
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՀԵ  1971, N4, 14; 1973, N5, 16; 1973, N12, 59; 1974, N8, 35; 1978, N2, 33; 1978, N3, 18; 1979, N6, 9; 1980, N3, 2; 1980, N4, 15; 1980, N11, 73, 91; 1984, N9, 10; 1984, N10, 13; 1991, NN11-12, 83; 1995, N9, 10; 1999, N12, 5  
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1989, N9, 4
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՎՈԼՈԴՅԱ  1971, N2, 2
*ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՏԱԹԵՎԻԿ  1974, N9, 76
*ՊՈՅԱՐ ՏՈՄԱՇ  1999, N8, 85
*ՊՈՅԼ ՀԷՐԻ  2000, N6, 83
*ՊՈՊԱ ՎԱՍԿՈ  1982, N6, 82
*ՊՈՊԵՍԿՈՒ ԻՈՆ ԱՊՈՍՏՈԼ  2000, N12, 91
*ՊՈՊՈՎԻՉ ԶՈՐԱՆ  1999, N1, 95
*ՊՈՊՏՈՆԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 64
*ՊՈՌԼԱՆ ԱԼԲԵՐՏՈ  2000, N8, 63
*ՊՈՏՈՒՐԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1991, N5, 69
*ՊՉԱՔՉՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ  1987, N1, 82
*ՊՐԵՇ ԳԻԼԲԵՐՏ  2000, N1, 95
*ՊՐԵՎԵՐ ԺԱԿ  1968, N12, 76; 1979, N8, 82; 1992, NN11-12, 50; 1994, N7, 81; 1996, N7, 72; 1997, N10, 89
*ՊՐՈԴԵՎ ՍՏԵՖԱՆ  1971, N2, 71
*ՊՐՈՒՍՏ ՄԱՐՍԵԼ  1985, N2, 69
*ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ  1975, N3, 9
*ՊՈՒՆԻՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1980, N3, 41
*[[Ալեքսանդր Պուշկին|ՊՈՒՇԿԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ]]  1979, N9, 53; 1983, N5, 83
*ՊՈՒՏԻԼՈՎԱ-ՎՐԹԱՆԵՍՅԱՆ ԱՐԶԻԿ 1969, N4, 30

== Ջ ==

*ՋԱԶՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N10, 52; 1989, N12, 82
*ՋԱՄԲԱԶՅԱՆ ՊԵՐՃ  1989, N1, 17
*ՋԱՆԳԻՐՅԱՆ ՊԱՎԵԼ  1983, N8, 86
*ՋԱՆԴԻԵՐԻ ԿՈՏԵ  1999, N2, 47
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1971, NN5-6, 119; 1974, N2, 49
*ՋԱՆԻԲԵԿՅԱՆ ՕԼԳԱ  1973, N12, 58
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1967, NN8-9, 109
*ՋԱՆԻԿՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, N1, 94; 1967, N2, 52; 1967, N4, 68; 1967, NN8-9, 107; 1967, N10, 45; 1967, N11, 70; 1968, NN4-5, 111; 1968, N7, 14; 1968, N8, 2; 1969, N2, 10; 1969, N7, 40; 1969, N12, 2; 1970, N2, 39; 1970, N9, 88; 1970, N11, 17; 1971, N9, 17; 1971, N10, 54; 1971, N11, 65; 1972, N4, 24; 1972, N6, 27; 1972, N7, 52; 1972, N10, 2; 1972, N12, 34; 1975, N4, 9; 1975, N6, 36; 1976, N2, 23; 1979, N1, 40; 1981, N7, 13; 1982, N6, 6; 1985, N2, 82; 1986, N4, 44; 1987, N6, 82; 1988, N6, 28; 1988, N8, 34; 1991, N5, 32; 1993, N7, 35; 1994, N7, 48; 1995, N2, 12; 1995, N4, 8; 1996, N5, 33; 1998, N2, 8; 1998, N7, 18        
*ՋԱՆՅԱՆ ԲՈԳԴԱՆ  1972, N1, 14; 1976, N8, 4; 1983, N2, 18; 1990, N7, 12; 1994, NN11-12, 21; 1994, 1996, N1, 44; 1996, N4, 12; 1997, N5, 28; 1998, N10, 20; 2000, N2, 4
*ՋԱՆՈՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1991, N2, 95; 1991, N9, 96; 1993, N4, 90; 1993, N9, 84; 1997, N5, 90
*ՋԱՆՋՈՒՂԱԶՅԱՆ ԱՎԵՏԻՔ  1974, N9, 67
*ՋԱՍԹՐՈՈՒ ՌՈԲԵՐՏ  1991, N1, 58
*ՋԱՎԱԽՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1981, N7, 52; 1986, N9, 54; 1988, N3, 80; 1990, N4, 79; 1992, NN11-12, 62; 1994, N3, 6; 1995, N1, 16; 1996, N4, 5; 2000, N6, 11; 2000, N9, 41
*ՋԻԲԼԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1999, N2, 86
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1985, N3, 84
*ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1987, N9, 21; 1988, N9, 38
*ՋԻՆԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1981, N11, 92
*ՋԻՆՋԵՐՋՅԱՆ ՄԱՐԻ  1996, N9, 90
*ՋԻՎԱՆԻ  1997, N4, 80
*[[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|ՋԻՎԵԼԵԳՈՎ ԱԼԵՔՍԵՅ]]  1973, N7, 59
*[[Ջեյմս Ջոյս|ՋՈՅՍ ՋԵՅՄՍ]]  1972, N6, 53; 1978, N7, 70
*ՋՈՆ ԷԼԹՈՆ  1978, N3, 94
*ՋՈՆՍ ԳԵՅԼ  1999, N7, 69
*ՋՈՆՍ ԹԻՄՈԹԻ  2000, N1, 51
*ՋՈՐԲԵՆԱՁԵ ՍԵՐԳՈ  1999, N2, 90
*ՋՌՆԱԶՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1984, N3, 54; 1984, N8, 20; 1984, N11, 70; 1988, N5, 56
*ՋՐԱՂԱՑՊԱՆՅԱՆ ՄԻՍԱՔ  1970, N12, 25
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԱՇԽԵՆ  1980, N5, 76 
*[[Էդվարդ Ջրբաշյան|ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ]]  1970, N9, 2; 1977, N9, 47; 1979, N10, 7; 1982, N4, 73; 1983, N9, 5; 1988, N8, 64; 1989, N12, 84; 1990, NN11-12, 78; 1994, N5, 73; 1994, N8, 50; 1995, N2, 70; 1996, N4, 80; 1996, N8, 61; 1997, N2, 68; 1997, N9, 47; 1998, N4, 71; 1998, N10, 72;
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1978, N4, 78; 1979, N9, 92; 1980, N2, 61; 1984, N2, 95; 1999, N11, 25; 2000, N6, 31; 2000, N7, 42; 2000, N10, 27
*ՋՐԲԱՇՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1967, NN8-9, 11
*ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1976, N6, 44; 1978, N4, 19 
*ՋՈՒՀԱՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1980, N12, 80; 1982, N10, 96; 1983, N3, 64; 1985, N12, 88

== Ռ ==

*ՌԱԲ ԺՈՒԺԱ  1999, N12, 75
*ՌԱԳԴԵ ԱՆՆԵ Բ.  1997, N3, 40
*ՌԱՅԹ ՋԵՅՄՍ  1994, N5, 91
*ՌԱՅՆԻՍ ՅԱՆ  1995, N10, 60
*ՌԱՇԻԴ ՄԻՔԱՅԵԼ  1980, N1, 55
*ՌԱՇԻԴՅԱՆ ԳԱՐԻԿ  1969, N3, 29
*ՌԱՍՍԱԴԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1970, N9, 76
*ՌԱՎԱԶԻ ՋԱՆՖՐԱՆԿՈ  2000, N2, 73
*ՌԱՈՒԴ ՌԵՅՆ  1989, N11, 40
*ՌԱՈՒԴԱՄ ՏՈՈՄԱՍ  1999, N11, 79
*ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ ՄԱՅԻՍ  1992, N4, 66
*ՌԵՄԲՈ ԱՐԹՅՈՒՐ  1984, N5, 93; 1986, N9, 64; 1991, N4, 36
*ՌԵՅՆՀԱՐԴ ԷԴ.  1993, NN11-12, 96
*ՌԵՎԻԿ ԵԶԵԿՅԱՆ  1969, N8, 2
*ՌԻԲԱԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1988, N3, 12
*ՌԻԶԱԵՎ ՍԱԲԻՐ  1967, N6, 90
*ՌԻԺԿՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  2000, N12, 4
*ՌԻԼԿԵ ՌԱՅՆԵՐ ՄԱՐԻԱ  1979, N6, 46; 1988, N7, 85; 1991, N5, 90 
*ՌԻՇԱՐ ԼԻՈՆԵԼ  1996, N3, 16
*ՌԻՉԻ ՋԱԿ  1992, N8, 82 
*[[Մորդեքեյ Ռիչլեր|ՌԻՉԼԵՐ ՄՈՐԴԵՔԵՅ]]  2000, N6, 71
*ՌԻՍԿՈՒԼՈՎ ՌԱՄԻՍ  1975, N8, 22
*ՌԻՎԵՐԱ ԱՆՏՐԷՍ  2000, N10, 76
*ՌՅՈԹՔԵ ԹԵՈԴՈՐ  1994, N6, 88; 1999, N7, 73
*ՌՇՏՈՒՆԻ ՀԵԿՏՈՐ  1975, N2, 85; 1984, N4, 34
*ՌՈԲ-ԳՐԻՅԵ ԱԼԵՆ  1968, NN4-5, 33
*ՌՈԲԵՐԹՍ ՉԱՐԼԶ  1981, N8, 68
*ՌՈԳՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1970, N6, 38; 1971, N4, 55; 1972, N1, 39; 1973, N12, 44
*ՌՈԴՍՏՐՅՈՄ ՆԻՔԼԱՍ  2000, N5, 89
*ՌՈԶԵՆԹԱԼ ԷԼԻԶԱԲԵԹ  1991, N5, 49
*ՌՈԶԵՆՏԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  1972, N2, 66
*ՌՈԶԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ  1990, N2, 68
*ՌՈԶՈՒՄՆԻ ՄԱՔՍԻՄ  1999, N4, 69
*ՌՈԹ ՅՈԶԵՖ  1992, NN11-12, 38
*ՌՈԺԴԵՍՏՎԵՆՍԿԻ ՌՈԲԵՐՏ  1975, N3, 5
*ՌՈՆԴՈ ԴԱՆԻԵԼ  1999, N9, 76
*ՌՈՆՍԱՐ ՊԻԵՌ ԴԸ  1996, N8, 72
*ՌՈՇ ՍԻԼՎԻԱՆ  1998, N9, 35
*ՌՈՇԿԱ ՎԱԼԵՆՏԻՆ  1976, N10, 16
*ՌՈՈԶԵ ԷՆՆ  1989, N12, 32
*ՌՈՍՏ ՅՈՒՐԻ  1989, N4, 42
*ՌՈՈՒԶԵՆ ՍԹԻՎԻ  1993, N1, 46
*ՌՈՒԲԻՆԱ  1995, N3, 56
*ՌՈՒԲՑՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1989, N4, 54; 1997, N2, 66
*ՌՈՒԹ  1989, N1, 32
*ՌՈՒԺԵՎԻՉ ԹԱԴԵՈՒՇ  1967, N2, 84
*ՌՈՒԺՄՈՆ ԴԵՆԻ ԴԸ  1996, N8, 54; 1998, N1, 60; 1998, N9, 40 
*[[Խուան Ռուլֆո|ՌՈՒԼՖՈ ԽՈՒԱՆ]]  1993, N1, 58
*ՌՈՒԽԿՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1983, N2, 76; 1984, N3, 94
*ՌՈՒՎԵՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1983, N1, 66

== Ս ==

*ՍԱԲՈ ՄԱԳԴԱ  1999, N12, 58
*ՍԱԳԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1994, N4, 22
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1992, N3, 2
*ՍԱԴՈՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1978, N10, 79
*ՍԱԹՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N12, 50
*ՍԱԹՕ Ա  1994, N6, 70
*ՍԱԼՏԻԿՈՎ-ՇՉԵԴՐԻՆ Մ. 1976, N1, 79
*ՍԱՀԱԿ ՊԱՐԹԵՎ 1991, N2, 34
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱԶՆԻՎ  1986, N8, 69; 1987, N3, 64; 1988, N11, 90; 1993, N3, 81; 1999, N3, 38
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1967, N4, 13; 1967, NN8-9, 2; 1968, N3, 37; 1968, N10, 46; 1968, N12, 65; 1969, N6, 18; 1970, N1, 85; 1970, N7, 2; 1971, N9, 11; 1972, N11, 2; 1974, N2, 85; 1976, N11, 82; 1978, N3, 88; 1980, N2, 50; 1985, N12, 90; 1986, N12, 63; 1990, N3, 68; 1997, N3, 96 
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐՈՒՍՅԱԿ  1994, N10, 65; 1995, N3, 81; 1996, N1, 84
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1990, N4, 49; 1992, N7, 26; 1994, N9, 7; 1995, N5, 9
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N9, 8
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1978, N4, 25
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1967, N5, 66; 1968, N3, 11; 1970, N1, 41; 1970, N9, 64; 1972, N11, 66; 1980, N11, 48; 1984, N4, 28; 1986, N4, 68; 1987, N3, 88; 1999, N9, 39
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1968, N3, 25; 1985, N6, 92; 1986, N7, 90; 1990, N9, 81
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1979, N9, 66
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՌՈՄԱՆՈՍ  1968, NN4-5, 31; 1973, N10, 87; 1979, N8, 76; 1983, N9, 20; 1996, N5, 69; 1999, N7, 16
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ Վ.  1967, N3, 77
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1982, N2, 90
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1971, N4, 94
*ՍԱՀԱԿՅԱՆ ՏԱՐՈՆ  1987, N1, 30
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1974, N2, 9; 1978, N9, 66; 1981, N7, 51
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1971, NN5-6, 37; 1974, N3, 63; 1979, N7, 6; 1981, N4, 17; 1983, N2, 37; 1985, N8, 22; 1991, NN11-12, 28; 1993, NN5-6, 4;  1993, N10, 4; 1994, N1, 4; 1994, N7, 4; 1994, NN11-12, 27; 1995, N4, 21; 1997, N2, 4; 1997, N5, 2; 1997, N9, 17; 1998, N2, 27; 1998, N8, 18; 1998, NN11-12, 22; 2000, N1, 15; 2000, N3, 20; 2000, N6, 17; 2000, N8, 11; 2000, N12, 11  
*ՍԱՀԻՆՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1999, N8, 75
*[[Համո Սահյան|ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ]]  1967, N5, 3; 1969, N4, 14; 1970, N11, 5; 1972, N4, 9; 1974, N12, 2; 1976, N2, 2; 1976, N10, 2; 1977, N9, 37; 1981, N1, 2; 1983, N5, 4; 1984, N9, 43; 1986, N8, 12; 1988, N2, 7; 1989, N5, 6
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՇՈՏ  1969, N2, 88; 1969, N5, 29; 1976, N4, 54; 1981, N3, 65
*ՍԱՀՐԱՏՅԱՆ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ  1980, N5, 35
*ՍԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ՌՈՒՍԼԱՆ  1977, N11, 90; 1979, N7, 57; 1983, N6, 47; 1986, N7, 82; 1989, N8, 37
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1990, N2, 38
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N1, 54; 1984, N6, 18; 1986, N10, 4; 1987, N3, 26; 1987, N6, 22; 1989, N6, 26; 1999, N5, 17
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԱՃԱՏ  1967, N5, 7
*ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1970, N12, 34
*ՍԱՄԱՐԱԿԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 63
*ՍԱՄՈՅԼՈՎ ԼԵՎ  1991, N2, 26
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1981, N6, 40
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԼՈՒԻԶԱ  1970, N8, 67; 1975, N12, 62; 1976, N6, 33; 1976, N8, 75; 1980, N8, 34; 1983, N6, 85; 1984, N7, 80; 1986, N4, 73; 1987, N7, 22; 1988, N3, 55; 1992, N8, 20; 1993, N7, 76; 1994, N1, 30
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1974, N5, 76; 1982, N8, 58; 1991, N8, 55
*ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N3, 70
*ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ  1995, N8, 86
*ՍԱՅԱՊԱԼՅԱՆ ԺԱԳ  1991, N4, 30; 
*ՍԱՆԱԴԻՐԱՁԵ ԳԵՈՐԳԻ  1968, N1, 28
*ՍԱՆԱՀՅԱՆ ՕԼԳԱ  1980, N12, 76; 1982, N7, 56; 1996, N6, 55
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1989, N12, 17; 1989, N4, 2; 1990, N10, 83; 1996, N7, 26; 1997, N2, 26; 1999, N11, 11; 2000, N3, 33
*ՍԱՆԱՍԱՐՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 10
*ՍԱՆԹՈՅԱՆ ՄԵԼՍ  1974, N10, 70; 1975, N12, 85
*ՍԱՆԹՐՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1969, N5, 38; 1974, N5, 72; 1976, N5, 91; 1977, N4, 63; 1978, N4, 88; 1982, N5, 8; 1984, N4, 42; 1986, N10, 90; 1987, N3, 94; 1987, N7, 78; 1988, N7, 92; 1990, N7, 84
*ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ ԿԼԱՐԱ  1981, N9, 74
*ՍԱՆԹՈՒՐՅԱՆ ԻԳՈՐ  1974, N11, 60
*ՍԱՆՃԵԱՆ ԱՐԱ  1990, N7, 64
*ՍԱՆՏՈՍ ՖԵՐՆԱՆԴԵՍ  2000, N8, 89
*ՍԱՌԱՋՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ  1973, N2, 37; 1976, N8, 10
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՄԲԻԿ  1990, N6, 6
*ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ  1990, N1, 84
*ՍԱՎԱՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1975, N6, 42; 1980, N7, 69; 1983, N6, 26; 1984, N8, 40; 1986, N7, 42; 1987, N11, 32
*ՍԱՐԱՖԵԱՆ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1991, N4, 72
*ՍԱՐԱՖՅԱՆ ԴԱՎԻ  1992, N9, 26
*ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ ՅԱԿՈԲ  2000, N12, 16
*ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  2000, N11, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՆՅԱ  1999, N4, 12
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ  1969, N8, 67
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՅԱ  1983, N6, 30
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ  1981, N3, 20
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԱՐԱՏ  1981, N10, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  2000, N3, 48
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1992, NN11-12, 88; 1995, N2, 21; 1996, N8, 4; 1997, N10, 34
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1970, N10, 2
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ  1998, N1, 81
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 58
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1984, N9, 92; 1986, N6, 47; 1988, N10, 4; 1990, N7, 6; 1994, N9, 65; 1995, N6, 22
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ  1980, N1, 44; 1984, N8, 54; 1985, N12, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1969, N1, 11; 1975, N1, 77
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԶՈՀՐԱԲ  1991, N1, 80; 1991, N2, 40; 1991, N3, 70; 1991, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1987, N10, 10
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԹԱԳՈՒՀԻ  1992, N8, 69
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԱՎՐԵՆՏԻ  1990, N2, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1977, N9, 81; 1981, N2, 6; 1983, N5, 76
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1969, N8, 7
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԼԻՊԱՐԻՏ  1972, N9, 93; 1973, N9, 9; 1975, N9, 73; 1977, N1, 59; 1984, N1, 18; 1988, N4, 72
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, N1, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1996, NN11-12, 70
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1977, N5, 71
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1970, N3, 49
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1993, N8, 4
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1990, N4, 62; 1990, N6, 70; 2000, N12, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԱՐՈՒՇ  1975, N12, 84
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԻՆԱՍ  1992, N6, 92
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՈ  1986, N9, 57
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1967, N1, 89; 1967, N10, 62; 1969, N11, 44; 1970, N2, 2; 1973, N3, 2; 1974, N7, 76; 1975, N5, 2; 1976, N4, 4; 1985, N5, 2; 1987, N7, 26; 2000, N7, 17
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱԻՐԻ  1985, N11, 12; 1986, N5, 7; 1986, N7, 48; 2000, N1, 41
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԵԿ  1981, N1, 24; 1989, N11, 61
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1987, N6, 40
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  2000, N5, 51
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՌԻՄԱ  1969, N2, 86
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ Ս.  1968, NN4-5, 110
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՄՈ  1972, N1, 47
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N2, 9
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԱՔՈ  1969, N12, 34; 1980, N4, 90
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  2000, N5, 31
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1977, N3, 52
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԻՄՈՆ  1969, N1, 65
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ  1985, N7, 82; 1998, N3, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1974, N4, 48; 1975, N6, 91; 1976, N8, 85; 1977, N3, 83; 1978, N11, 13; 1979, N7, 93; 1990, N8, 78; 1992, N1, 50; 1992, N5, 50; 1993, N4, 96; 1994, N2, 86; 1994, NN11-12, 85; 1997, N9, 78
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1970, N1, 40; 1971, N10, 19
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1983, N2, 54; 1986, N5, 58; 1988, N2, 46; 1988, N3, 26; 1988, N6, 2; 1989, N3, 7; 1989, N7, 2; 1990, N9, 2; 1991, N10, 2; 1992, N3, 84; 1994, N7, 22; 1997, N3, 22; 1999, N10, 18
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1976, N5, 43; 1988, N3, 66; 1991, N4, 64
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԱԳԱՆ  1978, N8, 15; 1982, N11, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՉԵ  1972, N2, 50
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1984, N1, 76; 1990, N10, 74
*ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ  1972, N2, 36
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԼՅՈՒԴՎԻԳ  1968, N6, 41; 1970, N4, 36; 1971, N4, 33; 1973, N2, 52; 1973, N8, 46
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ԿՏՐԻՃ  1990, N3, 8; 1990, N4, 16
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՌՈՄԻԿ  1974, N1, 42; 1977, N1, 61; 1978, N12, 6; 1981, N11, 44; 1987, N12, 20
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՆԴՐՈ  1979, N5, 88
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ  1976, N11, 60
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1974, N3, 89
*ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ ՖԵՆԻՔՍ  1974, N8, 30; 1976, N5, 5; 1977, N2, 80; 1980, N8, 22; 1980, N12, 45; 1981, N10, 66; 1983, N8, 32; 1984, N6, 76; 1984, N8, 58; 1985, N9, 40; 1986, N6, 14; 1986, N9, 61; 1986, N11, 74; 1987, N12, 57; 1987, N5, 34; 1987, N6, 18; 1988, N4, 85; 1990, N5, 84; 1991, N1, 30; 1991, N3, 10; 1991, N6, 34; 1991, N9, 56; 1992, N3, 82; 1992, N7, 8; 1992, N10, 94; 1995, N10, 53; 1996, N3, 7  
*ՍԱՐԵՑՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1988, N7, 77
*ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ  1989, N9, 70; 1996, N4, 87
*[[Հրաչյա Սարիբեկյան|ՍԱՐԻԲԵԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ]]  2000, N2, 39
*ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՄԱՆԵ  1989, N10, 79
*[[Սերգեյ Սարինյան|ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1970, N1, 72; 1976, N11, 85; 1981, N1, 35; 1981, N11, 54; 1982, N2, 73; 1982, N3, 60; 1982, N4, 61; 1983, N9, 86; 1985, N6, 38; 1985, N12, 22; 1988, N7, 9; 1996, N10, 50; 1999, N1, 41
*ՍԱՐԽԱՆԼԻ ՍԻԱՎՈՒՇ  1979, N8, 20
*ՍԱՐՄԵՆ  1969, N4, 80; 1971, N4, 54; 1976, N5, 31
*ՍԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1987, N3, 46; 1988, N5, 73
*ՍԱՐՅԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍ  1980, N3, 51
*ՍԱՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N5, 13
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1969, N5, 26; 1974, N5, 36
*ՍԱՐՈՅԱՆ ԷՄՄԱ  1972, N8, 13; 1978, N12, 82
*[[Վիլյամ Սարոյան|ՍԱՐՈՅԱՆ ՎԻԼՅԱՄ]]  1968, N9, 63; 1974, N9, 40; 1979, N2, 91; 1981, N7, 46; 1987, N2, 48; 1987, N4, 35; 1998, N5, 19; 1999, N7, 76; 2000, N3, 87
*ՍԱՐՎԱՐԵԱՆ ԼԷՈՆԻԴ  1994, N6, 72
*ՍԱՐՏՐ ԺԱՆ-ՊՈԼ  1998, NN11-12, 57
*ՍԱՐՈՒԽԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1967, N1, 23; 1974, N4, 41; 1976, N1, 48; 1980, N6, 34; 1985, N1, 7; 1986, N5, 46; 1987, N10, 32; 1988, N10, 54; 1990, N1, 38; 1991, N9, 2
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ  1970, N12, 65; 1998, N4, 49
*ՍԱՐՈՒԽԱՆՅԱՆ ՍԱՐՈ  1975, N9, 28
*ՍԱՈՒՏԵՐ ՊԵՏԵՐ  1999, N11, 77
*ՍԱՔԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1975, N7, 50; 1980, N8, 2; 1985, N5, 30
*ՍԱՔԻ  1991, N6, 88
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N11, 43
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  2000, N5, 31 
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ  1988, N4, 87
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1988, N7, 5
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1988, N2, 92
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1973, N9, 72
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1976, N7, 91
*ՍԱՖԱՐՅԱՆ ՎԱՉԵ  1975, N2, 65; 1988, N4, 74; 1988, N5, 43
*ՍԱՖԻԵՎԱ ԳՈՒԼՈՈՒ ՍՈՐ  1986, N3, 68
*ՍԱՖՅԱՆ ՇՈՂԻԿ  1974, N7, 26; 1977, N1, 65
*ՍԱՖՐԱԶԲԵԿՅԱՆ ԻՐՄԱ  1992, N7, 4; 1992, N10, 22
*ՍԵԴԻ ԱՆԴՐԵՅ  1993, N4, 79
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆԻ  1998, N8, 93
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1999, N4, 49
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1984, N3, 52; 1998, N4, 90
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  2000, N10, 28
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1990, N2, 52; 1999, N5, 30
*ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՎԻՍԼԱ  1968, N2, 33; 1969, N7, 83; 1971, NN5-6, 90
*[[Կամիլո Խոսե Սելա|ՍԵԼԱ ԿԱՄԻԼՈ ԽՈՍԵ]]  2000, N8, 60
*ՍԵԼԻՆ ԼՈՒԻ ՖԵՐԴԻՆԱՆ  1999, N9, 81
*ՍԵՄԵԼԵՆ ԺԱԿ  1991, N7, 12
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍԵԹ  1991, N1, 34; 1991, N5, 96
*ՍԵՄԵՐՋՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1968, N6, 57
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒԼԻԱՆ  1988, N7, 46; 1988, N8, 82; 1988, N9, 45
*ՍԵՄՅՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ  1977, N10, 5
*ՍԵՄՅՈՆՈՎԱ ՆԱՏԱԼՅԱ  1992, N9, 62
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ԲԵՆԻԿ  1976, N9, 12
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՍԱԹԻԿ  1994, N6, 95; 1994, NN11-12, 96
*ՍԵՅՐԱՆՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ  1990, N7, 32; 1990, N9, 74; 1991, N4, 74; 1991, N7, 85
*ՍԵՆ-ԺՈՆ ՊԵՐՍ  1983, N2, 44; 1987, N4, 74; 1991, NN11-12, 18; 1992, N8, 46; 1993, N2, 22; 1993, N7, 88; 1996, N6, 86
*ՍԵՆԴԲԵՐԳ ԿԱՐԼ  1995, N6, 70
*[[Պարույր Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՊԱՐՈՒՅՐ]]  1967, N1, 3; 1969, N2, 2; 1969, N9, 2; 1970, N5, 58; 1971, N9, 87; 1974, N1, 66; 1992, N3, 54
*[[Ռուբեն Սևակ|ՍԵՎԱԿ ՌՈՒԲԵՆ]]  1985, N4, 29
*ՍԵՎԱՆ ԳԵՂԱՄ  1977, N4, 72
*[[Սևդա Սևան|ՍԵՎԱՆ ՍԵՎԴԱ]]  1973, N1, 83; 1981, N8, 2; 1981, N12, 8; 1986, N8, 58; 1986, N9, 40; 1987, N1, 42; 1988, N8, 10; 1988, N9, 21; 1990, N9, 14; 2000, N4, 69 
*ՍԵՎԱՆ ՎԱՀԱՆ  1981, N10, 46; 1983, N1, 41; 1983, N7, 4; 1984, N7, 20; 1985, N2, 28; 1985, N9, 4; 1986, N9, 4; 1987, N9, 7
*ՍԵՎՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1968, N1, 67
*ՍԵՎՈՅԱՆ ԱՇՈՏ  1985, N11, 79
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1980, N8, 85
*ՍԵՎՈՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1974, N10, 59; 1975, N10, 85; 1976, N5, 8; 1981, N8, 76
*ՍԵՎՈՒՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1999, N6, 47
*[[Կոնստանտին Սերեբրյակով|ՍԵՐԵԲՐՅԱԿՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ]]  1972, N12, 76; 1974, N12, 71; 1975, N9, 8; 1981, N7, 40; 1982, N3, 84
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1978, N12, 32
*ՍԵՐՈԲՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1986, N3, 40; 1986, N6, 33
*ՍԵՐՏԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԵՖԵՐՅԱՆ ՀՈՎՍԵՓ  1994, N3, 36
*ՍԹԱՅՆԲԵՔ ՋՈՆ  1995, N10, 62
*[[Սիամանթո|ՍԻԱՄԱՆԹՈ]]  1980, N2, 73; 1993, N1, 66
*ՍԻԳԼ ՋԵՅՆ  1999, N7, 95
*ՍԻԼԿԲԵՐԳ ՄԱՐԻ  2000, N5, 84
*ՍԻՄՈՆԵԱՆ ՍԻՄՈՆ  1995, N2, 50
*ՍԻՄՈՆԵՆԿՈ ՎԱՍԻԼ  1971, N3, 15
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱԲԵԼ  1972, N5, 71; 1973, N3, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱ  1975, N7, 24
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1976, N6, 65
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1969, N7, 73
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1982, N6, 17; 1995, N9, 63; 1999, N1, 77
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԵՎԳԵՆԻ  1973, N11, 86
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1969, N12, 54
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1987, N5, 7
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԻՇԽԱՆ  1975, N3, 38
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ  1991, N6, 84
*[[Կարեն Ա. Սիմոնյան|ՍԻՄՈՆՅԱՆ ԿԱՐԵՆ Ա.]]  1970, N6, 2; 1980, N4, 38; 1985, N6, 82; 1985, N10, 33
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՌԻՓՍԻՄԵ  1972, N8, 58
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ  1971, N2, 75; 1973, N5, 26; 1974, N8, 24; 1989, N4, 47; 1990, N1, 46; 1991, N4, 20; 1992, N10, 60; 1993, N2, 70
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1978, N5, 34; 1979, N12, 64; 1983, N2, 32; 1984, N4, 78; 1985, N1, 91; 1985, N4, 93; 1986, N7, 71; 1986, N12, 82; 1987, N8, 26; 1988, N4, 28 
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՌՈՒԴՈԼՖ  1972, N11, 84
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1980, N3, 16
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՍԵԴՐԱԿ  1995, NN11-12, 64
*ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՎՐԵԺ  1987, N4, 32
*ՍԻՄՈՆՈՎ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ  1985, N5, 38
*ՍԻՅ ՖԵՐԵՆՑ  1999, N12, 55
*ՍԻՅԳ ԱՐՎԻ  1975, N1, 71
*ՍԻՆԳԼԹՈՆ ԴՈՆԱԼԴ  1987, N10, 86
*ՍԻՈՐԱՆ  1999, N9, 78
*ՍԻՎԵՏԻԴԻ ՎԻԿՏՈՐ  2000, N12, 83
*[[Վանո Սիրադեղյան|ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ]]  1972, N1, 17; 1978, N8, 85; 1980, N3, 17; 1981, N5, 51; 1981, N8, 22; 1982, N8, 68; 1985, N7, 22; 1986, N4, 51; 1986, N9, 18; 1992, N3, 79; 1997, N3, 65
*ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ  1993, NN5-6, 39
*ՍԻՐԱՍ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ  1983, N12, 92
*ՍԻՐԱՍ ՀՄԱՅԱԿ  1975, N12, 87; 1979, N4, 92
*ՍԻՐԿԵԼ ՄԱՏԻ  1999, N11, 47
*ՍԻՐՈԿՈՄՍԿԻ ՎԻՏԱԼԻ  1979, N12, 17
*ՍԻՐՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1968, N2, 31
*ՍԻՐՈՒՆՅԱՆ ՂՈՒԿԱՍ  1974, N1, 38; 1976, N7, 30; 1978, N5, 28; 1979, N3, 2; 1979, N4, 7; 1979, N8, 30; 1979, N9, 2; 1980, N8, 16; 1980, N9, 7; 1980, N11, 27; 1981, N6, 50; 1981, N8, 47; 1981, N9, 58; 1981, N10, 60; 1982, N1, 6; 1982, N2, 2; 1982, N5, 34; 1982, N9, 5; 1982, N12, 55; 1983, N8, 16; 1983, N9, 89; 1983, N12, 27; 1984, N8, 4; 1984, N10, 36; 1985, N4, 14; 1985, N10, 11; 1986, N1, 18; 1986, N3, 8; 1986, N7, 36; 1986, N8, 42; 1986, N11, 16; 1986, N12, 34; 1987, N2, 50; 1987, N5, 48; 1987, N12, 52; 1988, N4, 16; 1988, N11, 50; 1989, N4, 10; 1989, N12, 13; 1991, N9, 45; 1992, N8, 2; 1993, NN5-6, 2; 1993, NN11-12, 9; 1994, N8, 2; 1995, N9, 2; 1995, N10, 24; 1997, N7, 5; 1998, N4, 2; 1999, N12, 2          
*ՍԻՓԱՆ ՆՈՒՊԱՐ  1992, N8, 76
*ՍԼԿՈՒՆԻ ՀԱԿՈԲ  1973, N11, 64
*ՍԼՈՒՑԿԻՍ ՄԻԿՈԼԱՍ  2000, N9, 87
*ՍԽԻՐՏԼԱՁԵ ԳՈՒՐԱՄ  1968, N1, 38
*ՍԿԱԼԻԱ ՋԱՆՆԻ  2000, N2, 48
*ՍԿԱՐՈՍ ԶԻՍԻՍ  1985, N3, 87
*ՍԿԼՅԱՐԵՆԿՈ ՀԱԼԻՆԱ  1999, N4, 95
*ՍԿԼՅՈՒՏԱՈՒՍԿԱՍ ՅԱԿՈԲԱՍ  2000, N9, 81
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1970, N1, 68
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ  1992, N7, 15
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԳՐԻՇԱ  1986, N10, 36
*ՍՄԲԱՏՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1975, N7, 56; 1978, N12, 81; 1988, N3, 78; 1989, N4, 40
*ՍՄԻՌՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ  1967, N1, 7; 
*ՍՄՈԿՏՈՒՆՈՎՍԿԻ ԻՆՈԿԵՆՏԻ  1976, N7, 74; 1977, N8, 87
*ՍՅՈԴԵՐԲԵՐԳ ՅԱԼՄԱՐ  2000, N5, 69
*ՍՅՈԴԵՐԳՐԱՆ ԷԴԻԹ  1998, N5, 94
*ՍՅՈՒԼԱՀՅԱՆ ԼՅՈՒՍԻ  1980, N3, 66; 1984, N5, 88
*ՍՅՈՒՊԵՐՎԻԵԼ ԺՅՈՒԼ  1994, N2, 22; 1996, N4, 63
*ՍՅՈՒՐՄԵԼՅԱՆ ԼԵՎՈՆ ԶԱՎԵՆ  1967, N12, 30
*ՍՈԼԹԱՆ ԱԲԳԱՐ  2000, N11, 75
*ՍՈԼԺԵՆԻՑԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N3, 77; 1990, N1, 64; 1990, N2, 80; 1990, N3, 83; 1990, N4, 85; 1990, N5, 92; 1990, N6, 91; 1990, N7, 90; 1990, N8, 90; 1990, N9, 92; 1990, N10, 91; 1990, NN11-12, 117; 1999, N6, 59 
*ՍՈԼՈԳՈՒԲ ՖՅՈԴՈՐ  1997, N6, 92
*ՍՈԼՈՎՅԱՆ ՀՈՎԱԿԻՄ  1986, N11, 24
*ՍՈԼՈՎՅՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1991, N4, 70; 1991, NN11-12, 50
*ՍՈԼՈՈՒԽԻՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N10, 7
*ՍՈՀՐԱԲ ՍԵՓԵՀՐԻ  1997, N4, 90
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  1986, N7, 10; 1988, N1, 20; 1991, N7, 20
*ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1968, N2, 77; 1969, N7, 50; 1977, N12, 85
*ՍՈՄՈՆԽԱՆԻ  1999, N9, 67
*ՍՈՆԴԸՐՍ ՋԵՅՄՍ  1986, N5, 84
*ՍՈՆԵՆՑ ԹԱԹՈՒԼ  1997, N8, 89
*ՍՈՐՈԿԻՆ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ  1990, N4, 28
*ՍՈՐՈՍ ՋՈՐՋ  1999, N12, 62
*ՍՎԱԶԼՅԱՆ ՎԵՐԺԻՆԵ  1997, N7, 29
*ՍՎԱՍՅԱՆ ԿԱՐԵՆ  1973, N7, 59; 1979, N11, 74; 1980, N9, 66; 1984, N12, 54; 1985, N9, 50; 1986, N8, 34; 1987, N2, 78; 1987, N12, 77; 1988, N1, 52; 1988, N2, 86; 1988, N3, 64; 1988, N4, 82; 1988, N5, 34; 1988, N6, 74; 1988, N7, 36; 1988, N8, 79; 1988, N9, 50; 1989, N10, 68; 1989, N5, 40; 1989, N11, 44; 1990, N10, 72; 1991, N1, 44; 1991, N5, 4
*ՍՎՅԱՆՏԻՑԿԱՍ ՎԱԼԵՆՏԻՆԱՍ  2000, N9, 52
*ՍՏԱԼԵՎ ԳԵՈՐԳԻ  1973, N5, 4
*ՍՏԱԽՈՎ ԴՄԻՏՐԻ  1991, NN11-12, 44
*ՍՏԱՄԱՏՈՎ ՎՐԲԱՆ  1988, N6, 58; 1992, NN11-12, 20; 2000, N4, 65
*ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1999, N1, 58; 1999, N3, 40; 1999, N5, 47; 1999, N7, 19; 1999, N10, 44; 1999, N12, 40
*ՍՏԱՐՇԻՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1977, N10, 6
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1993, N1, 61
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՆՆԱ  1987, N1, 38
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1987, N4, 66
*[[Գառնիկ Ստեփանյան|ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1972, N11, 34; 1977, N4, 26; 1983, N2, 64
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1986, N7, 57; 1989, N11, 26
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼ  1970, N3, 54; 1974, N1, 44; 1976, N6, 86
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԻԼԻԹ  1990, N9, 78
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ  1990, NN11-12, 109
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1996, N6, 42
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  1982, N4, 80; 1982, N7, 86; 1983, N8, 80; 1985, N10, 92; 1986, N8, 88; 1986, N9, 74
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՄԻՀՐ 1971, NN5-6, 2; 1984, N2, 11
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՆՈՆԱ  1977, N2, 2; 1980, N8, 82
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՄԵՈ  1968, N7, 8
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1980, N12, 40; 1982, N10, 79; 1985, N12, 60; 1988, N1, 70
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1970, N12, 94
*ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ  1991, N2, 14; 1991, N8, 12 
*ՍՏԵՖԱՆՈՎԱ ԼԻԼՅԱՆ 1971, N2, 65; 2000, N4, 63
*ՍՏԵՖԵՆՍ ԼԻՆԿՈԼՆ  1994, N10, 55
*ՍՏՈԼՅԱՐՈՎ ԱԼՅՈՇԱ  1967, N1, 24
*ՍՏՈՅԱՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ  1971, N2, 67
*ՍՏՈՅՉԵՎ ՍՏՈՅՉՈ  1971, N2, 62
*ՍՏՐԱՎԻՆՍԿԻ ԻԳՈՐ  1973, N9, 44
*ՍՏՈՒԿԱՉ ՆԻՆԱ  1988, N3, 42; 1988, N9, 2
*ՍՐԱՊՅԱՆ ՀԱԿՈԲ  2000, N4, 46
*ՍՈՒԶԱՆ ԼԱԶԱՐ  1968, NN4-5, 2
*ՍՈՒԽՈՄԼԻՆՍԿԻ ՎԱՍԻԼԻ  1974, N6, 31
*ՍՈՒՐԵՆՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1968, N3, 50; 1980, N4, 49; 1981, N1, 91; 1982, N1, 74; 1991, N10, 68; 1993, N1, 32; 1993, NN5-6, 22; 2000, N9, 34
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1970, N6, 36
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԱՇՈՏ  1986, N6, 76
*ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԿԱՐՈ  1970, N5, 95; 1974, N10, 68; 1976, N6, 78; 1977, N6, 85; 1978, N10, 75; 1979, N6, 80; 1981, N7, 56; 1986, N3, 84

== Վ ==

*ՎԱԶՈՎ ԻՎԱՆ  2000, N4, 59
*ՎԱԼԵԽՈ ՍԵՍԱՐ  1974, N2, 36
*ՎԱԼԵԿ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 23
*ՎԱԼԵՍՅԱՆ ԼԵՄՎԵԼ  1968, N11, 41
*ՎԱԼԵՐԻ ՊՈԼ  1987, N3, 76; 1988, N2, 55; 1993, N3, 69; 1996, N1, 81; 1997, N2, 74; 1998, N7, 31
*ՎԱՀԱԳՆ ՍԱՐԳԻՍ  1971, NN5-6, 82
*ՎԱՀԱՆՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ 1991, N2, 52; 1991, N6, 86 
*ՎԱՀՐԱՄՅԱՆ ՀԵՐՄԱՆ  1991, N7, 44
*ՎԱՀՈՒՆԻ ԱՐԱ  1989, N9, 64; 1991, NN11-12, 91
*ՎԱՆ ՍՈՆԱ  1996, N10, 81; 1997, N9, 41
*ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՆ  1977, N5, 65; 1979, N7, 38; 1982, N6, 44; 1984, N3, 39; 1988, N6, 88; 1990, NN11-12, 63; 1999, N10, 6
*ՎԱՆԴԵԼՈՈ ԻՈՍ  1968, N8, 81
*ՎԱՆՅԱՆ ՀՈՄԵՐ  1973, N11, 19
*ՎԱՌՆԱԼԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 67
*ՎԱՍԱՐԵԼԻ ՎԻԿՏՈՐ  1999, N12, 91
*ՎԱՍԻԼԵՆԿՈ ՍՎԵՏԼԱՆԱ  1999, N6, 91
*ՎԱՍԻԼԵՎ ՎԻԿՏՈՐ  1969, N3, 70
*ՎԱՍԻԼԵՎԱ ԼԱՐԻՍԱ  1992, N4, 85
*ՎԱՍԻԼԵՎՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1999, N6, 54
*ՎԱՐԱՆԴ  1998, N3, 70
*ՎԱՐԲԼԱՆԵ ՌԵԵՏ  1999, N11, 94
*ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  1979, N2, 27; 1981, N8, 60; 1985, N3, 52; 1987, N3, 10; 1987, N9, 67
*ՎԱՐԴԱՆ  1990, N3, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԶԱ  1994, NN11-12, 42
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1968, N1, 20
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՂՎԱՆ  1982, N5, 32; 1984, N4, 10; 1985, N7, 50; 1988, N6, 76; 1989, N8, 7; 1990, N1, 55
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՆԱՏՈԼՅԱ  1993, N7, 52
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1981, N9, 74
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԱՐՏԱԿ  2000, N10, 32
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1969, N10, 49; 1971, NN5-6, 7; 1973, N10, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԵՏ  1974, N3, 22; 1976, N6, 29; 1984, N10, 66
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1987, N10, 75
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1968, N1, 50; 1969, N3, 86
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԷՄԻԼՅԱ  1968, N8, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԹԻՆԱ  2000, N5, 20; 
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԼՈՒՍԻԿ  1975, N2, 53
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԿԱՐՈ  1998, N10, 84
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1974, N12, 13; 1988, N11, 26
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1978, N1, 18; 1983, N5, 27; 1987, N11, 81
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՄԵՐԻ  1986, N12, 90
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1989, N10, 33; 1990, N7, 72
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1987, N8, 85
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1970, N9, 65
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1987, N7, 54; 1989, N1, 48
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵԴԱ  1977, N3, 4
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1976, N8, 64; 1978, N9, 62; 1979, N10, 67; 1980, N6, 93; 1982, N11, 60; 1986, N5, 16; 1991, N3, 32; 1999, N12, 89
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N11, 49
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵԼԼԱ  1996, N5, 70; 1998, N2, 61
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ  1969, N4, 35; 1970, N5, 30; 1972, N3, 48; 1984, N11, 4; 1988, N8, 77; 1997, N8, 82; 1998, N8, 87; 1999, N4, 24; 2000, N9, 45
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1982, N8, 57; 1984, N9, 4; 1988, N5, 88; 1989, N12, 36; 1990, NN11-12, 12; 1996, N4, 38; 1997, N10, 50; 1998, N10, 26; 1999, N10, 5; 2000, N11, 27
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԱԶԴԱՏ  1969, N11, 60
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 47; 1992, N8, 8
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ  1969, N8, 14; 1974, N7, 24; 1977, N6, 60; 1978, N5, 30; 1985, N9, 74; 1989, N11, 70; 1989, N12, 58; 1994, N2, 39
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1971, N7, 35; 1986, N4, 43
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՓԱՌԱՆՁԵՄ  1985, N8, 69
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՔՆԱՐԻԿ  1977, N12, 88; 1979, N12, 68
*ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՖՐՈՒՆԶԻԿ  1983, N7, 92
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ԱՆՐԻ  1974, N11, 80
*ՎԱՐԴԱՆՈՎ ՄԻՔԱՅԵԼ  1971, NN5-6, 34
*ՎԱՐԴԱՊԵՏՅԱՆ ԱՆԳԻՆ  1987, N1, 36
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1990, N3, 70
*ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ ՀՈՎԻԿ  1968, N9, 90; 1973, N9, 11; 1976, N3, 30; 1978, N7, 45; 1979, N6, 4; 1987, N3, 18; 1999, N4, 39; 2000, N6, 19
*ՎԱՐՈՍՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1984, N9, 80; 1988, N8, 37; 2000, N5, 20 
*ՎԱՐՊԵՏՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1989, N1, 58; 1990, N6, 28; 1995, N8, 51; 1996, N5, 64
*ՎԱՐՍՅԱՆ ՇԱՔԵ  1980, N3, 66
*ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԴԱՆԻԵԼ  1967, N4, 60; 1984, N5, 64
*ՎԱՑԻԵՏԻՍ ՕՅԱՐ  1968, N2, 88; 1982, N7, 7
*ՎԵԳԻՆ ՊՅՈՏՐ  1975, N7, 12; 1979, N5, 4
*ՎԵԳՆԵՐ ԱՐՄԻՆ  1967, N5, 85; 1986, N10, 78; 1987, N4, 61; 1991, N7, 17; 1992, NN11-12, 60 
*ՎԵԴՈՎԱ ԷՄԻԼԻՈ  1997, N2, 96
*ՎԵԼԻԿՈՎՍԿԻ ՍԱՄԱՐԻ  1971, N1, 79
*ՎԵՅԼ ՍԻՄՈՆ  1992, N1, 46
*ՎԵՆԵԶԻՍ ԻԼԻԱՍ  2000, N7, 91
*ՎԵՌԼԵՆ ՊՈԼ  1992, N4, 72; 1994, N10, 82
*ՎԵՌԿՈՐ  1976, N6, 92
*ՎԵՐԴՅԱՆ ԻՈՍԻՖ  1983, N12, 89; 1986, N3, 32
**ՎԵՐԵՅՍԿԻ ԳԵՈՐԳԻ  1985, N5, 65
*ՎԵՐՀԱՌՆ ԷՄԻԼ  1985, N5, 95; 1987, N6, 56; 1999, N10, 48
*ՎԵՐՄԻՇԵՎ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ  1969, N7, 45
*ՎԵՔԻԼ ԱԼԻ  1979, N8, 65
*ՎԻԱՆ ԲՈՐԻՍ  1968, N8, 60
*ՎԻԴԱԼ ԽՈՐԽԵ ՖԵՌԵՐ  2000, N8, 65
*ՎԻԴՈԿ ԷԺԵՆ-ՖՐԱՆՍՈՒԱ  1993, NN5-6, 119 
*ՎԻԵՐՈՒ ԳՐԻԳՈՐԵ  1975, N5, 25
*ՎԻԻԴԻՆԳ ԷԼՈԽ 1999, N11, 63
*ՎԻԼՄԱՐ ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ  1999, N10, 95
*ՎԻԼՅԱՄՍ ԿԱՌԼՈՍ ՎԻԼՅԱՄ 1993, N4, 88; 1994, N2, 59 
*ՎԻԼՅԱՄՍ ՔՐԻՍ  2000, N1, 69
*ՎԻԼՅԱՆ ԺԱՍՄԵՆ  1996, NN11-12, 71
*ՎԻԼՔԻՆՍՈՆ ՉԱՐԼԶ  2000, N1, 81
*ՎԻԿՈ ՋԱՄԲԱՏԻՍՏԱ  1993, N1, 21
*ՎԻՆՅԻ ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ  1991, N10, 80
*ՎԻՆՈԿՈՒՐ ԲՈՐԻՍ  1973, N1, 18
*ՎԻՆՈԿՈՒՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ  1984, N7, 22
*ՎԻՇԵՍԼԱՎՍԿԻ ԼԵՈՆԻԴ  1977, N9, 18
*ՎԻՍՈՑԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1994, N7, 77; 1998, N2, 42
*ՎԻՎԵԳ ՄԻԽԱԼ  1999, N8, 87
*ՎԻՎԵԿԱՆԱՆԴԱ ՍՎԱՄԻ  1992, N7, 64
*ՎԻՏՏԻ ՄՈՆԻԿԱ  1970, N12, 92
*ՎԻՐԱԲՅԱՆ ԱՄԱՏՈՒՆԻ  1990, N8, 52; 1991, N4, 33; 1991, N5, 52; 1991, N7, 86; 1991, 1991, N10, 65; NN11-12, 89 
*ՎԻՐԱՊՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ  1976, N4, 12; 1986, N4, 92; 1990, N3, 75
*ՎՅԱԼԻ ԽԵՅՆՈ  1977, N3, 40
*ՎՅՈՒՐՄՍԵՐ ԱՆԴՐԵ  1999, N9, 69
*ՎՈԶՆԵՍԵՆՍԿԻ ԱՆԴՐԵՅ  1970, N4, 78; 1978, N10, 40; 1989, N2, 36
*ՎՈԼԿԵՐ ԻՐԺԻ  1979, N9, 19
*ՎՈԼՈՇԻՆ ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ  1970, N7, 86
*ՎՈԼՖ ԳԱԲՐԻԵԼԵ  1999, N3, 84
*ՎՈՅՆՈՎԻՉ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1998, N6, 44; 1999, N6, 77
*ՎՈՆԵԳՈՒՏ ԿՈՒՐՏ  1984, N12, 91
*ՎՈՍԼԵՆՍԿԻ ՄԻ ԱՅԻԼ  1991, NN11-12, 78
*ՎՈՐՈԽՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1980, N8, 93
*ՎՈՐՈՆԿՈ ՊԼԱՏՈՆ  1977, N9, 18
*ՎՈՐՈՆՈՎ ՅՈՒՐԻ 1987, N9, 18 
*ՎՈՒԴՀԱՈՒՍ ՓԵԼՀԵՄ  1992, N3, 32
*ՎՈՒԼՖ ԹՈՄԱՍ  1982, N1, 84; 1991, N5, 40; 1991, N6, 18 
*ՎՈՒԼՖ ՎԻՐՋԻՆԻԱ  1986, N12, 71; 1994, N8, 40

== Տ ==

*ՏԱԼՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ  1982, N8, 95
*ՏԱԽՁԻՍ ԿՈՍՏԱՍ  2000, N7, 65
*ՏԱՅԱՆ ԱՐԲՈՒՆ  1975, N8, 75; 1977, N6, 79
*ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆ ՇՈՒՇԻԿ  1989, N5, 62; 1990, N4, 33; 1991, N7, 26;  1994, N10, 31; 1997, N1, 41
*ՏԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀՐԱՉՈՒՀԻ  1983, N12, 84
*ՏԱՐԱՍՈՎԱ ԺԱՆՆԱ  1978, N4, 39
*ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ ԱՐՍԵՆԻ  1982, N12, 13
*ՏԱՐՈՆՑԻ ՍՈՂՈՄՈՆ  1971, N1, 91; 1972, N9, 10
*ՏԵԼՆՅՈՒԿ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ  1971, N3, 20
*ՏԵՄԻՐՃԻՊԱՇՅԱՆ ԵՂԻԱ  1970, N1, 91; 1987, N8, 87
*ՏԵՆԴՐՅԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 22
*ՏԵՐ-ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՌՈՒԲԻՆԱ  1980, N2, 54
*ՏԵՐ-ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ ԿԱՅԾ  1969, N6, 66
*ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ  1974, N1, 53; 1974, N12, 8; 1975, N5, 94; 1975, N7, 35; 1975, N9, 2; 1976, N7, 36; 1976, N11, 24; 1976, N12, 2; 1977, N1, 2; 1978, N6, 28; 1978, N7, 2; 1979, N2, 2; 1979, N10, 34; 1980, N11, 78; 1984, N2, 15; 1984, N6, 52; 1985, N1, 62; 1985, N6, 13; 1989, N3, 77; 1994, N8, 44; 1997, N3, 9  
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ԱՇՈՏ  1983, N6, 43
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱԳԴԱԼԻՆԱ  1989, N1, 94
*ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ  1970, N8, 36
*ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ  1989, N1, 91
*ՏԵՐ-ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԶԱՐԵ  1997, N2, 79
*ՏԵՐ-ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԼԱ  1967, N12, 71; 1976, N10, 38 
*ՏԵՐ-ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏՈ  1990, N10, 60
*ՏԵՐ-ՀՈՎՀԱՆՆԵՍՅԱՆ ԴԱՅԱՆԱ  1994, N5, 34; 1999, N7, 41
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ԷՄԻԼԻԱ  1992, NN11-12, 128
*ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  1971, N1, 40; 1977, N8, 19;1980, N2, 89; 2000, N10, 19
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ԱՐԱՄ  1978, N11, 88
*ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ  2000, N10, 55
*ՏԵՐ-ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ ԽԱՉԻԿ  1989, N6, 62
*ՏԵՐ-ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԱՐՇԱԿ  1973, N6, 63
*ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՎ ՖԵԼԻՔՍ  1994, N4, 58
*ՏԵՐՅԱՆ ՆՎԱՐԴ  1990, N8, 20
*[[Վահան Տերյան|ՏԵՐՅԱՆ ՎԱՀԱՆ]]  1975, N4, 44; 1985, N6, 24
*ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ ՍԻՐԱՐՓԻ  1969, N3, 35
*ՏԵՐՆՈՆ ԻՎ  1995, N4, 10
*ՏԵՐ-ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1995, N10, 11;1996, N1, 14; 1996, N2, 47;1996, N3, 36;1996, N7, 24;1996, N9, 29; 1996, N10, 28; 1996, NN11-12, 2; 1997, N1, 35; 1997, N2, 24; 1997, N3, 20; 1997, N4, 23; 1997, N6, 24; 1997, N8, 4;1997, N9, 2;1997, NN11-12, 2;1998, N2, 2;1999, N1, 2;1999, N2, 2;1999, N3, 5;1999, N4, 2;1999, N6, 8;1999, N7, 2;1999, N8, 2; 2000, N1, 3; 2000, N2, 6; 2000, N4, 2
*ՏԵՐ-ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1995, N1, 47
*ՏԵՐ-ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ  1971, N12, 61; 1983, N8, 92
*ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԳԵՈՐԳ  1988, N10, 24; 1988, N11, 85
*ՏԵՐ-ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՀԱՅԿ  1986, N9, 68
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1974, N11, 54; 1976, N12, 28; 1979, N1, 70; 1980, N12, 59; 1983, N2, 19; 1985, N5, 75; 1989, N11, 26; 2000, N9, 28
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԱՎԵՏ  1978, N12, 2
*ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1988, N10, 2
*ՏԵՐՈՒՆՅԱՆ ՍՄԲԱՏ  1970, N3, 52; 1981, N12, 31; 1986, N11, 50
*ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ ՏԻԳՐԱՆ  1990, N9, 10
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ  1971, N12, 88; 1973, N11, 35; 1974, N9, 58; 1976, N1, 76
*ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ ՍՈՆԱ  1968, N2, 45; 1975, N5, 87; 1987, N2, 60
*[[Նիկոլայ Տիխոնով|ՏԻԽՈՆՈՎ ՆԻԿՈԼԱՅ]]  1972, N12, 13; 1975, N12, 57; 1976, N12, 31
*ՏԻՉԻՆԱ ՊԱՎԼՈ  1977, N9, 10
*ՏԻՎԼԿԵՐՅԱՆ ԲՅՈՒԶԱՆԴ  1974, N1, 32
*ՏԻՏԱՐԵՎԱ ՄԱՐԻԱ  1988, N2, 62
*ՏԻՐԱՏՈՒՐՅԱՆ ԿԱՐՈ  1976, N8, 52
*ՏԻՐԱՑՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1980, N1, 77
*ՏՅՈՒՏՅՈՒՆՆԻԿ ԳՐԻԳՈՐ  1971, N3, 40; 1976, N9, 26; 1981, N4, 23; 1999, N4, 71
*ՏՈԼԲԱԳՅԱՆ ԵՂԻԱ  1969, N5, 92
*ՏՈԿԱՐԵՎԱ ՎԻԿՏՈՐԻԱ  1977, N1, 51; 1979, N12, 2; 1982, N6, 94
*ՏՈՆԱԿԱՆՅԱՆ Կ.  1992, N2, 19
*ՏՈՆԱՊԵՏՅԱՆ ՊԱՏՐԻԿ  1996, N1, 78
*ՏՈՆԻՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1979, N2, 37
*ՏՈՆՅԱՆ ԿԱՄՈ  1973, N11, 15
*ՏՈՆՅԱՆ ՌԱԶՄԻԿ  1967, N10, 28; 1976, N3, 27
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱԻԴԱ  1988, N6, 23
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1989, N5, 68
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԹԱԴԵՎՈՍ  1986, N3, 82; 1989, N9, 66; 1991, NN11-12, 126; 1996, N7, 21; 1998, N4, 54; 1999, N10, 24; 2000, N7, 22
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄԱՐԻ  1971, N9, 36; 1973, N3, 47
*ՏՈՆՈՅԱՆ ԿԱՄՈ  1989, N5, 84
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՀԱՅԿԱՆԻ  1986, N5, 11; 1988, N7, 71
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  2000, N6, 4
*ՏՈՆՈՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1987, N6, 90
*ՏՈՊՈԼ ՅԱԽԻՄ  1999, N8, 69
*ՏՐԴԱՏՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N7, 40
*ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՌՈԲԵՐՏ  1971, N3, 25
*ՏՐՈՑԿԻ ԼԵՎ  1990, N1, 46
*ՏՈՒԳԼԱՍ ՖՐԻԴԵԲԵՐՏ  1999, N11, 60
*ՏՈՒՐԱՇՎԻԼԻ ԴԱԹՈ  1999, N2, 67
*ՏՈՒՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1981, N10, 4
*ՏՈՒՈՒՐԻ ԱՆԹԻ  2000, N3, 76

== Ց ==

*ՑԱՈՒՆԵՐ ՖՐԻԴՐԻԽ  1999, N3, 73
*ՑԱՉԵՎ ԿԼԻՄԵՆՏ  1971, N2, 65
*ՑԱՐԱ ՏՐԻՍՏԱՆ  1967, N4, 35
*ՑԵԼԱՆ ՊԱՈՒԼ  1982, N8, 83
*ՑԻԳԱՆՈՎ ՎԱԼԵՐԻ  1973, N11, 27
*ՑԻՊԵՐԴՅՈՒԿ ԻՎԱՆ  1999, N4, 67
*ՑԻՐՈՒԼՆԻԿՈՎ ԱՆԱՏՈԼԻ  1983, N10, 36
*ՑԻՑԻԿՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ  1980, N1, 58; 1979, N4, 27
*ՑՎԵՅԳ ՍՏԵՖԱՆ  1993, N1, 68
*ՑՎԵՏԱԵՎԱ ՄԱՐԻՆԱ  1978, N3, 53; 1992, N8, 24
*ՑՎԻԺԲԱ ՎԱԺԱ  1986, N12, 79

== Ու ==

*ՈՒԱԼԻՏ ՄԻ’ՄԱՐԻ  1994, N1, 45
*ՈՒԲԱՐ ՏԻՆԱ  1999, N11, 81
*[[Ուոլթ Ուիթմեն|ՈՒԻԹՄԵՆ ՈՒՈԼԹ]]  1981, N3, 35; 1992, N6, 68; 1995, N4, 88; 1996, NN11-12, 90
*ՈՒԼՅԱՆԵՆԿՈ ՕԼԵՍ  1999, N4, 90
*ՈՒԼՈՒԲԱԲՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ  1971, N7, 84; 1971, N11, 82; 1974, N11, 84; 1981, N4, 33; 1982, N4, 24; 1983, N2, 67; 1985, N3, 36; 1987, N4, 10; 1989, N9, 93; 1990, N7, 39; 1996, N4, 15
*ՈՒԼՈՒՀՈՋՅԱՆ ԳԱԲՐԻԵԼԱ  2000, N2, 75
*ՈՒԿԼԵԲԱ ԴԻԱՆԱ  1978, N12, 81
*ՈՒԿՐԱԻՆԿԱ ԼԵՍՅԱ  1971, N3, 92
*ՈՒՄԱՌՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1980, N1, 79; 1984, N7, 93; 1987, N12, 67; 1988, N6, 71; 1988, N12, 50;  1992, N4, 90; 1992, N10, 71 
*ՈՒՄՐՇԱՏ ԱՇԽԵՆ  1977, N8, 4
*ՈՒՅԲՈ ՈՒԴՈ  1999, N11, 49
*ՈՒՆԳԱՐԵՏԻ ՋՈՒԶԵՊՊԵ  1992, N9, 52
*ՈՒՆԳԱՐՍԻՆՈՎԱ ՖԱՐԻԶԱ  1975, N3, 3
*ՈՒՈԼԴՐՈՊ ՄԻՏՉԵԼ  1992, N4, 80
*ՈՒՈԼՔԵՐ ԷՆՆ  1991, N3, 23
*ՈՒՈՐՀՈԼ ԷՆԴԻ  1991, N8, 78
*ՈՒՏԵՐՍ ԺԱՆ-ԼՅՈՒԿ  1999, N10, 89

== Փ ==

*ՓԱԹԹԻ ՍՅՈՒԶԱՆ Փ.  1993, N7, 62
*ՓԱԼԱՆՋՅԱՆ ԱՇՈՏ  1968, N9, 48
*ՓԱՀԼԵՎԱՆՅԱՆ ԿԻՄԱ  1968, N3, 25
*ՓԱՅՏՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ 1984, N7, 37; 1988, N1, 18; 1989, N1, 92; 1990, N4, 66; 1990, N5, 28; 1991, N2, 22; 1999, N7, 14
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1980, N3, 77; 1981, N8, 87; 1982, N5, 68; 1983, N9, 91; 1985, N1, 66; 1986, N1, 46; 1986, N8, 80; 1987, N3, 84; 1987, N4, 78; 1987, N10, 84; 1994, N6, 60
*ՓԱՆՈՍՅԱՆ ՎԱՍԻԼ  1997, N6, 62; 1998, N2, 19; 1998, N10, 69;  2000, N8, 5  
*ՓԱՇԱՅԱՆ ԱՍԱՏՈՒՐ 1980, N9, 73; 1981, N12, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1967, N10, 59
*ՓԱՇԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ 1973, N9, 58; 1975, N12, 74; 1979, N10, 14; 1982, N8, 62; 1986, N2, 75
*ՓԱՇԻԿՅԱՆ ԷՄՄԱ 1970, N3, 43
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ  1983, N6, 57
*ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՌՈԶԱ 1970, N11, 86
*ՓԱՐԱՋԱՆՈՎ ՍԵՐԳԵՅ 1970, N1, 80; 1987, N5, 67; 1995, N1, 60; 1999, N6, 26
*ՓԱՐԹԱՄՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  1973, N4, 93
*ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ 1968, N11, 81; 1972, N5, 80
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ  1980, N5, 37
*ՓԱՐՎԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1975, N2, 50
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՀԱԿՈԲ 1989, N1, 8
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՄԱՐԻԱ  1976, N10, 61
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ 1967, N2, 10; 1970, N6, 45
*ՓԱՓԱԶՅԱՆ ՎՐԹԱՆԵՍ  1989, N2, 13
*ՓԵԼԵՇՅԱՆ ԱՐՏԱՎԱԶԴ  1972, N10, 71
*ՓԵՅՋ ՔԵԹԻ  1992, N2, 10
*ՓԻԼԹԱԿՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ  1983, N10, 89
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ 1967, NN8-9, 73; 1991, N5, 83
*ՓԻԼԻԿՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  1983, N4, 76; 1988, N1, 82; 1990, N6, 62
*ՓԻԼՈՅԱՆ ՄԵԼՍ 1968, N9, 59; 1977, N8, 78; 1979, N3, 90; 1983, N5, 85; 1990, N6, 68
*ՓԼՈՒԽ ԹՈՄԱՍ 1999, N5, 68
*[[Վաժա Փշավելա|ՓՇԱՎԵԼԱ ՎԱԺԱ]]  1999, N2, 34
*ՓՈԹԵՅԱՆ ՍԻԼՎԱ  1973, N8, 87; 1976, N12, 47; 1996, N9, 40
*ՓՈԼԱԴՅԱՆ ՄԻՇԵԼ 1998, N1, 4; 2000, N1, 35
*ՓՈՇՈՏՅԱՆ ՍԱՐԻԲԵԿ 1970, N4, 64
*ՓՈՐՍՈՒՂՅԱՆ ԼԱՈՒՐԱ 1983, N2, 85; 1984, N7, 54
*ՓՈՑԽԻՇՎԻԼԻ ՄՈՐԻՍ 1980, N11, 76
*ՓՈՓԵՍՔՈՒ ԴՈՒՄԻԹՐՈՒ ՌԱԴՈՒ  2000, N12, 65 
*ՓՐԱՅՍ ՌԵՅՆՈԼԴ  1997, N5, 59

== Ք ==

*ՔԱԶԱՆԾԱՔԻ ՆԻՔՈՍ 2000, N7, 60
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ 1997, N6, 18; 1998, NN11-12, 31
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1970, N6, 72; 1977, N5, 76; 1982, N12, 72
*[[Ժենյա Քալանթարյան|ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ]] 1977, N11, 73; 1983, N9, 80; 1984, N3, 46; 1985, N1, 70
*ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ՎԻՏԱԼԻ  1988, N12, 14
*ՔԱԼԱՇՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ  1973, N4, 30
*ՔԱՄԱԼՅԱՆ ՆԵԼԼԻ  1981, N3, 72
*ՔԱՄԻՆԳՍ ԷԴՎԱՐԴ ԷՍԹԼԻՆ  1992, N10, 88
*ՔԱՆԵՏԻ ԷԼԻԱՍ 1991, N9, 33
*ՔԱՆՔԱՆՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ  1968, N7, 59
*ՔԱՉԱ ՎԱՀԵ  1970, N7, 66; 1970, N8, 77; 1987, N8, 31; 1987, N9, 24
*ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ 1994, N5, 73
*ՔԱՐԱՄՅԱՆ Վ. 1989, N8, 76
*ՔԱՐԱՓՈՒԼՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ  1987, N1, 16; 1988, N2, 90
*ՔԵՆԴԻՄՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ  1988, N11, 60
*ՔԵՆԵԴԻ ՋՈՆ Ֆ. 1997, N1, 70
*ՔԵՆԸԼԻ ԲՐԵՆԴԱՆ 1995, N7, 61
*ՔԵՇԻՇՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ  1967, NN8-9, 34; 1969, N2, 54; 1972, N7, 60; 1973, N10, 2; 1974, N12, 82; 1976, N8, 14; 1980, N8, 45
*ՔԵՈՍԱՅԱՆ ԷԴՄՈՆԴ  1968, NN4-5, 116; 1977, N7, 46
*ՔԵՊԱՊՃԵԱՆ ՐԱՖՖԻ  1991, N3, 40
*ՔԵՐԼԱԿՅԱՆ ՌԵՅՆՈ-ԻՎԵՏ 1997, N4, 6
*ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱՇՈՏ 1967, NN8-9, 157; 1969, N1, 65; 1972, N6, 24; 1976, N9, 5; 1978, N3, 82; 1987, N10, 90; 1988, N8, 62
*ՔԵՐՈՒԱՔ ՋԵՔ 1999, N7, 50
*ՔԹՈՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ  1990, N6, 8
*ՔԻԹՑ ՋՈՆ 1988, N3, 63; 1991, N1, 71
*ՔԻՆԳ ՄԱՐՏԻՆ ԼՅՈՒԹԵՐ  1996, N9, 56
*ՔԻՐՈԿԱ ՕՐԱՍԻՍԻՕ 2000, N10, 77
*ՔԼԱՎԵԼ ԲԵՌՆԱՐ 1995, N4, 32
*ՔՅՈԼԼԵՐ ՖՈԼՔՄԱՐ  1999, N3, 70
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ 1974, N8, 50
*ՔՅՈՒՐՔՉՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ  1991, N3, 2; 1991, N7, 2; 1992, N4, 4; 1993, N8, 60
*ՔՈԶԵՄ ՄԻՇԵԼ 1999, N9, 89; 
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԳԱՐԵԳԻՆ 1999, N5, 44
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ 1969, N9, 20
*ՔՈԹԱՆՋՅԱՆ ՀԱՅԿ 1989, N4, 12
*ՔՈԼԱՆՋՅԱՆ Ս.  2000, N12, 77
*ՔՈԼԴՈՒԵԼ ԷՐՍՔԻՆ  1969, N3, 40
*ՔՈԼԻՆԶ ՋԵՔԻ 1999, N7, 91
*ՔՈՉԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ 1967, N7, 69
*ՔՈՉԱՐ ԵՐՎԱՆԴ  1967, N10, 46; 1970, N7, 36; 1975, N7, 92; 1979, N11, 62; 1997, N2, 36
*ՔՈՉԱՐ ՆՎԱՐԴ 1989, N3, 19
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1981, N2, 81; 1989, N12, 44; 1992, N6, 75
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ԷԴԳԱՐԻՆԱ  1984, N10, 90
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՄՈՒՍԱՅԵԼ 1972, N10, 54; 
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌԱՖԻԿ 1990, N9, 5
*ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ  1985, N3, 18
*ՔՈՉԻՆՅԱՆ ԱՆՏՈՆ  1968, N10, 4; 1970, N11, 2; 1989, N1, 52; 1989, N3, 47; 1989, N7, 92; 1990, N7, 51
*ՔՈՐԶՈ ԳՐԵԳՈՐԻ  1973, N4, 89
*ՔՈՈՒԼ ՍԵՌԱ  1993, NN5-6, 87
*ՔՍԵՆՈՊՈՒԼՈՍ ԳՐԻԳՈՐԻՍ 2000, N7, 94
*ՔՍԵՆՈՓՈՆ  1994, NN11-12, 76
*ՔՎԱԶԻԴՄՈԴՈ ՍԱԼՎԱԴՈՐԵ 1967, N6, 73
*ՔՐԱՄԵՐ ՍԱՄՈՒԵԼ 1993, N8, 84; 1993, N10, 94
*ՔՐԻՍՏԻ ԱԳԱԹԱ 1991, N8, 92
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1973, N4, 27; 1978, N3, 54
*ՔՐԻՍՏԻՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1989, N9, 9
*ՔՐԻՍՏՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ 1997, N5, 26
*ՔՐԻՍՓԸՆ ԷԴՄՈՆ 1992, N10, 84
*ՔՈՒԶԻՆ ՋԵՆԻ  2000, N6, 70
*ՔՈՒԹՈՒՅ ՌՈՒՍՏԵՄ  1973, N7, 78
*ՔՈՒՎԵՐ ՌՈԲԵՐԹ  1993, N4, 54

== Օ ==

*ՕԲԵՐԳ ՋԵՅՄՍ 1991, N6, 76
*ՕԲԵՐՏԵՆ ՕԼԻՎԻԱ  1999, N9, 95
*ՕԳԱՆԵԶՈՎ ԳՐԻԳՈՐ 1973, N6, 19; 1974, N8, 67
*ՕԴԵՏԱ ՄԻՇԵԼ 1992, N10, 90
*ՕԴԸՆ ՈՒԻՍԹԸՆ ՀՅՈՒ  1991, N9, 72
*ՕԶԴԱԽ ՄՈՒԶԱՖԵՐ 1994, N10, 84
*ՕԷ ԿԵՆՁԱԲՈՒՐՈ 1992, N6, 42
*ՕԼԴԵՆԲՈՒՐԳ ՔԼԱՍ  1994, N2, 96
*ՕԼԵՅՆԻԿ ԲՈՐԻՍ 1971, N3, 38; 1977, N5, 46
*ՕԼՍՈՆ ՉԱՐԼԶ 1998, NN11-12, 87
*ՕԿՍԵՍԵՆԿՈ ՏԱՏՅԱՆԱ  1979, N2, 46
*ՕԿՈՒՋԱՎԱ ԲՈՒԼԱՏ  1979, N5, 6
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ 1967, N11, 5; 1968, N2, 38; 1969, N6, 60; 1974, N9, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՇՈՏ  1979, N12, 52; 1980, N8, 88
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ 1988, N4, 62
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N7, 2; 1975, N3, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1987, N1, 32; 1987, N8, 15; 1988, N4, 2; 1988, N12, 2; 1989, N1, 20
*ՕՀԱՆՅԱՆ ԿԻՐԱԿՈՍ 1967, N12, 55
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՄՈՒՐԱԴ  1991, N5, 28
*ՕՀԱՆՅԱՆ ՋՈՒԼՖԱ  1975, N1, 85
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՇԱՀԵՆ  1982, N5, 26
*ՕՀԱՆՋԱՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ 1997, N8, 52
*ՕՆԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ  1992, N10, 13
*ՕՇԱԿԱՆ ՅԱԿՈԲ  1998, N4, 43
*ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ 1990, N1, 83; 1990, N4, 76; 1991, N9, 52
*ՕՍԻՆՍԿԻ ՎԱԼԵՐԻ 1999, N6, 63
*ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ  2000, N11, 53
*ՕՍՏԱԼՍԿԻ ՍԵՐԳԵՅ 1992, N10, 10
*[[Վազգեն Օվյան|ՕՎՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ]] 1973, N11, 28
*ՕՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ  1988, N10, 14
*Օ’ՔԱՆԸՐ ՖԼԱՆԵՐԻ 1996, N10, 42

== Ֆ ==

*ՖԱԲԻԱՆ ՄԻՇԵԼ 1999, N10, 73
*ՖԱԶԼՅԱՆ ՊԵՐՃ 1974, N10, 80
*ՖԱՐԳ ԼԵՈՆ-ՊՈԼ 1978, N3, 56
*ՖԱՐՐՈՒԽԶԱԴ ՖՈՐՈՒՂ  1971, NN5-6, 78; 1990, N3, 66; 1993, NN5-6, 65
*ՖԵԴՈՐՈՒՍ Ի.  1992, N6, 82
*ՖԵԼԻՆԻ ՖԵԴԵՐԻԿՈ 1970, N5, 84
*ՖԵՏ ԱՖԱՆԱՍԻ  1987, N5, 46
*ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ 1986, N11, 78; 1988, N5, 76; 1990, N2, 32; 1998, N2, 24
*ՖԸՐԿՈՎԱ ՄԱՐԻԱՆԱ  2000, N4, 89
*ՖԻԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1969, N9, 45; 1975, N12, 11; 1977, N7, 31; 1992, N8, 50
*ՖԻԼՈՅԱՆ ԳՈՀԱՐ 1979, N6, 12; 1985, N7, 48
*ՖԻՆԴԼԻ ԹԻՄՈԹԻ 2000, N6, 53
*ՖԻՐՍՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1975, N5, 20
*ՖԻՑՋԵՐԱԼԴ ՖՐԵՆՍԻՍ ՍՔՈԹ 1984, N3, 84
*ՖԼԵՄԻՆԳ ԻԵՆ  1996, N6, 70
*ՖԼԻԹՎՈՒԴ ՋԵՆՆԻ  2000, N1, 71
*ՖԼՈԲԵՐ ԳՅՈՒՍՏԱՎ 1997, N8, 90
*ՖԼՈՐԵՆՍԿԻ ՊԱՎԵԼ 1996, N6, 50
*ՖԼՈՐԻԱՆ ՄԻՐՈՍԼԱՎ  1979, N9, 22
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՋՈՆ  1994, N2, 27
*ՖՈԼՔՆԵՐ ՈՒԻԼՅԱՄ  1981, N6, 86; 1987, N1, 46; 1989, N1, 82; 1990, N2, 60; 1992, N9, 32; 1997, N6, 42; 1997, N10, 57
*ՖՈՍՏՅԵՐԻՍ ԱՆԴՈՆԻՍ  2000, N7, 57
*ՖՈՐՆ ԽՈՒԱՆ  2000, N10, 62
*ՖՈՐՋԻՈՆ ՄԵՐԻ  1988, N2, 84
*ՖՈՐՍԹԵՐ ԷԴՎԱՐԴ  2000, N1, 53
*ՖՐԱՆԳՈՒԼՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ  1990, N2, 26
*ՖՐԱՆՑԻՍԿ ԱՍՍԻԶԵՑԻ 1989, N1, 33
*ՖՐԻԴ ԷՐԻԽ  1999, N5, 81
*ՖՐԻԴԵԳՈՐԴ ՅԱՆ  2000, N5, 61
*ՖՐԻՄԵՐՄԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ  1968, N8, 37; 1986, N1, 56
*ՖՐՈՅԴ ԶԻԳՄՈՒՆԴ 1990, N3, 20; 1991, N2, 71
*ՖՐՈՍՏ ՌՈԲԵՐՏ 1997, N8, 57
*ՖՈՒԼԲՐԱՅԹ ՈՒԻԼՅԱՄ Ջ. 1997, N2, 33</text>
    </revision>
    <revision>
      <id>13400</id>
      <timestamp>2013-02-07T20:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Admin</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ֆ */</comment>
      <text xml:space="preserve" bytes="225257">[[Պատկեր:Garun matenagitutyun.jpg|250px|thumb|Շապիկը` Վիտալի Ասրիևի]]
Ստորև ներկայացվում է [[Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ. (գիրք, 2011)|«Գարուն ամսագրի մատենագիտություն. 1967-2000 թթ.»]] գրքի '''Անվանացանկ''' բաժինը:

== Անվանացանկ ==

== Ա ==

*ԱԱԼՏՈ ԱԼՎԱՐ  2000, N3, 93
*[[Աշխեն Աբազյան|ԱԲԱԶՅԱՆ ԱՇԽԵՆ]]  1977, N3, 7; 1997, N1, 16; 2000, N9, 12
*ԱԲԱԶՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ  1998, N7, 39
*[[Գիգոլ Աբաշիձե|ԱԲԱՇԻՁԵ ԳՐԻԳՈԼ]]  1978, N11, 4
*ԱԲԱՋՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1972, N7, 32; 1985, N2, 88
*[[Միքայել Աբաջյանց|ԱԲԱՋՅԱՆՑ ՄԻՔԱՅԵԼ]]  1999, N2, 6; 2000, N2, 7
*ԱԲԴՈԼԼԱՀԻ ԱՍՂԱՐ  1995, N1, 82
*ԱԲԴՈՒԼԼԱ ԱԲԲԱՍ  1979, N8, 67
*[[Արտաշես Աբեղյան|ԱԲԵՂՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ]]  1995, N7, 69
*ԱԲԵՂՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ  1970, N12, 88
*ԱԲՈՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1991, NN11-12, 124; 1992, N6, 14; 1992, NN11-12, 32; 1995, N1, 38; 1995, N3, 23
*[[Աբրահամ Կրետացի|ԱԲՐԱՀԱՄ ԿՐԵՏԱՑԻ]] 1992, N9, 84
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՆՈՒՇ  1981, N2, 4; 1982, N11, 14
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՇՈՏ  1978, N9, 76; 1996, N5, 48
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՍՔԱՆԱԶ  1975, N11, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ  1988, N1, 32; 1988, N2, 32; 1988, N4, 32; 1990, N10, 69
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԲԱԿ  1985, N3, 30
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ-ԹԱԹԻԿՅԱՆ ՄԱՐՈ  1977, N6, 68
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1971, N12, 20
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ  1981, N6, 30
*[[Կառլեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՌԼԵՆ]]  1967, NN8-9, 198
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԿԱՏՅԱ  1989, N7, 90
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ  1979, N8, 2; 1980, N9, 2; 1984, N7, 4
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵԴԵԱ  1995, N5, 83
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՆՈՒՆԵ  1996, N2, 88
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌԱՖԻԿ  1977, N7, 89; 1979, N9, 95
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1992, N4, 21
*[[Սուրեն Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1997, N10, 67; 1998, N3, 93; 1998, N6, 81; 1998, N8, 79; 1999, N8, 37; 2000, N5, 45
*ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  2000, N11, 34
*[[Վլադիմիր Աբրահամյան|ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ]]  1984, N10, 67
*ԱԲՐԱՄՈՎ ՖԵՈԴՈՐ  1987, N4, 24
*[[Ագաթանգեղոս|ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ]]  2000, N7, 45
*ԱԳՈԶՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1989, N9, 62
*[[Նորայր Ադալյան|ԱԴԱԼՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ]]  1968, N11, 62; 1969, N11, 76; 1972, N7, 3; 1972, N8, 17; 1973, N3, 68; 1973, N9, 78; 1975, N2, 62; 1975, N4, 94; 1976, N10, 73; 1976, N12, 62; 1979, N4, 50; 1981, N3, 12; 1984, N2, 75; 1989, N12, 24; 1991, N5, 55; 1992, N4, 10; 1993, NN11-12, 40; 1994, N3, 64; 1994, N9, 88; 1995, N1, 40; 1996, N5, 12; 1997, N5, 40; 1997, N7, 48; 1998, N7, 8; 2000, N1, 45
*ԱԴԱՄԵԿ ԱՆԴՐԵ-ՄԱՐՍԵԼ  1999, N10, 70
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԱԹԱԲԵԿ  1968, N12, 19
*[[Անահիտ Ադամյան|ԱԴԱՄՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ]]  1977, N3, 2; 1983, N11, 87; 1986, N1, 81; 1988, N4, 27; 1996, NN11-12, 72
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԵՂԻՇԵ  1988, N4, 15
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԻՈՆՆԱ  1979, N1, 79
*ԱԴԱՄՅԱՆ ԼԵՎՈՆ  1969, N5, 10
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀԱՅԿԱԶ  1982, N11, 92
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ  1977, N5, 16; 2000, N1, 43
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, N10, 25
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՀԵ-ԱԶԱՏ  1981, N10, 91
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՂԻՆԱԿ  1988, N1, 96
*ԱԴԱՄՅԱՆ ՎԱՆԻԿ  1989, N7, 48; 1990, N7, 69; 1992, N8, 12; 1993, N2, 4; 1994, N10, 4
*[[Գառնիկ Ադդարյան|ԱԴԴԱՐՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ]]  1986, N7, 22; 1987, N1, 42
*ԱԴԻ ԷՆԴՐԵ  1978, N8, 22
*ԱԴԻԲԵԿՅԱՆ ԱՀԱՐՈՆ  1987, N6, 15; 1987, N9, 8
*[[Լևոն Ադյան|ԱԴՅԱՆ ԼԵՎՈՆ]]  1968, N8, 35; 1983, N7, 8
*ԱԴՈՆՑ ՆԻԿՈՂԱՅՈՍ  1994, N1, 68
*ԱԴՈՒՆՑ ԱՆԴՐԱՆԻԿ  1989, N7, 78
*ԱԶԱՏ  1993, NN5-6, 128
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐՍԵՆ  1986, N8, 86; 1988, N5, 80; 1991, N2, 40; 1995, N9, 57
*ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՆՈՔ  1985, N5, 15
*ԱԶԱՏՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1982, N5, 92
*[[Արեգ Ազատյան|ԱԶԱՏՅԱՆ ԱՐԵԳ]]  2000, N3, 45
*ԱԶԵՐԻ ՍԱԲԻՐ  1979, N8, 36
*ԱԶԻԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ  1970, N12, 69
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ  1990, NN11-12, 13
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՍՈՍ  1989, N10, 12
*ԱԶԻԶՅԱՆ ՎՐՈՒՅՐ  1980, N5, 33
*[[Այզեկ Ազիմով|ԱԶԻՄՈՎ ԱՅԶԵԿ]]  1992, N6, 80
*[[Շառլ Ազնավուր|ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ]]  1967, N3, 68; 1967, N6, 70; 1988, N8, 52
*ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1967, N4, 60; 1979, N9, 84
*[[Ներսես Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՆԵՐՍԵՍ]]  1986, N6, 40; 1988, N5, 13; 1990, N1, 50; 1991, N2, 66; 1992, NN11-12, 104; 1995, N6, 10
*[[Սերգեյ Աթաբեկյան|ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ]]  1983, N1, 24; 1985, N1, 42; 1985, N10, 72; 1988, N11, 91; 1995, N2, 54; 1996, N2, 70
*ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ  1988, N3, 95; 1990, N5, 2; 1991, N7, 8; 1995, N8, 62; 1996, N2, 88
*[[Էդուարդ Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1990, N5, 86; 1990, N6, 38; 1991, N1, 74; 1991, N5, 76; 1991, NN11-12, 64; 1992, N8, 28; 1992, N9, 42; 1992, N10, 42; 1993, N1, 20; 1993, N4, 32; 1993, N8, 42; 1993, N9, 41; 1995, N10, 41; 1996, N2, 48; 1996, N3, 58; 1998, N6, 52; 1998, N7, 77; 1999, N4, 33
*ԱԹԱՅԱՆ ՄԱՐԻՆԱ  2000, N10, 26
*[[Ռաֆայել Աթայան|ԱԹԱՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ]]  1974, N6, 31; 1975, N6, 80; 1977, N7, 90; 1987, N11, 50; 1989, N12, 77
*ԱԹԱՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1969, N11, 16
*ԱԹԱՆԱՍՈՊՈՒԼՈՍ ՎԱՆԳԵԼԻՍ  2000, N7, 83
*ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ  1967, N10, 76
*ԱԹԵՐԹՈՆ ԳԵՐԹՐՈՒԹ  1996, N3, 83
*ԱԼԱԳՅՈԶՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, NN4-5, 41; 1968, N11, 92; 1969, N11, 9; 1971, N1, 36; 1974, N6, 50
*[[Վահրամ Ալազան|ԱԼԱԶԱՆ ՎԱՀՐԱՄ]]  1989, N1, 38; 1989, N2, 24; 1989, N3, 30; 1989, N4, 35; 1989, N5, 30; 1989, N6, 42; 1989, N7, 51; 1989, N8, 48; 1989, N9, 26
*ԱԼԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N4, 38; 1989, N2, 20; 1990, NN11-12, 16; 1991, N8, 62; 1991, NN11-12, 48; 1992, N5, 91
*[[Ստեփան Ալաջաջյան|ԱԼԱՋԱՋՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ]]  1972, N7, 88; 1975, N4, 58; 1975, N5, 68; 1976, N7, 85; 1978, N4, 83; 1979, N11, 60; 1982, N9, 18; 1997, N4, 74
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1988, N9, 90
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ԼԱՐԻՍԱ  1994, N8, 14
*ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ ՍՈՖԱ  1992, N10, 58
*[[Բագրատ Ալեքյան|ԱԼԵՔՅԱՆ ԲԱԳՐԱՏ]]  1970, N3, 50; 1977, N4, 59; 1981, N1, 46; 1983, N1, 44; 1985, N6, 80; 1987, N1, 76; 1988, N6, 52; 1989, N9, 44; 1997, N6, 26
*ԱԼԵՔՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1992, N9, 38
*ԱԼԵՔՍԱԿԻՍ ՎԱՍԻԼԻՍ  2000, N7, 87
*ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՈՊՈՒԼՈՍ ՄԻՑՈՍ  1983, N4, 81; 2000, N7, 75
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ա.  1991, N5, 37
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄ  1979, N1, 81; 1983, N8, 46; 1989, N12, 71
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԱՐՄԻՆԵ  2000, N2, 36
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ  1970, N3, 83
*[[Ելենա Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵԼԵՆԱ]]  1979, N9, 55
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ԵՐԵՄԻԱ  1990, N3, 18
*[[Հրանտ Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՀՐԱՆՏ]]  1990, N5, 83; 1996, N3, 24; 1996, N6, 28; 1998, N7, 50; 2000, N9, 10
*[[Վառլեն Ալեքսանյան|ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԱՌԼԵՆ]]  1967, N7, 17; 1971, N12, 25; 1974, N7, 22; 1976, N10, 56; 1977, N8, 35; 1978, N9, 74; 1980, N1, 54; 1981, N6, 56; 1982, N6, 24; 1983, N9, 46; 1984, N10, 10; 1986, N3, 38; 1987, N3, 8
*ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1977, N2, 78; 1983, N3, 82; 1989, N6, 32
*ԱԼԵՔՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ  1981, N2, 8
*ԱԼԹՆԱՅ ԱՀՄԵԴ ՌԵՖԻԿ  1996, N4, 41
*ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ  1968, NN4-5, 140; 
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ԼԵՅԼԻ  1973, N7, 54
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ  1970, N4, 30; 1970, N11, 6;  1972, N4, 15; 1972, N12, 47;  1977, N11, 35; 1981, N2, 38; 1982, N5, 48
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՍ  1968, N6, 50
*ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ ՍՈՒՍԱՆՆԱ  1989, N12, 56
*ԱԼԻՄՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ  1974, N10, 11
*[[Աբրահամ Ալիքյան|ԱԼԻՔՅԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄ]]  1970, N8, 38; 1972, N1, 82; 1972, N2, 86; 1972, N9, 78; 1972, N10, 83;  1973, N3, 66; 1975, N8, 8; 1976, N2, 54; 1977, N8, 92; 1977, N12, 64; 1981, N2, 52; 1987, N8, 30; 1994, N9, 30
*ԱԼԻՕՂԼԻ ՉԻՆԳԻԶ  1979, N8, 21; 1987, N3, 70
*ԱԼԼԵ ԱԼՖՈՆՍ  1976, N5, 88
*??-?????   ????? 1976, N8, 61
*ԱԼՄԻՆ  1995, N8, 47
*ԱԼՅՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ  1999, N6, 87
*ԱԼՈՅԱՆ ԼԵՆԴՐՈՒՇ  1997, N9, 72
*ԱԼՊԱԳՈ-ՆՈՎԵԼԼՈ  ԱԴՐԻԱՆՈ 1994, N2, 61; 2000, N2, 81 
*ԱԼ-ՍԱԻԴ  ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԼԻ 1989, N4, 59
*ԱԼՖԵԵՎԱ ՎԱԼԵՐԻԱ  1979, N5, 14
*[[Աննա Ախմատովա|ԱԽՄԱՏՈՎԱ ԱՆՆԱ]]  1978, N3, 52; 1998, N6, 64
*[[Ակուտագավա|ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ]]  1982, N10, 88
*[[Ավետիս Ահարոնյան|ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ]]  1989, N2, 58; 1998, N9, 88
*ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ ՍԱԹԵՆԻԿ  1991, N6, 96
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՌՆՈԼԴ  1967, N3, 15; 1968, N2, 2
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1980, N3, 73; 1985, N11, 66
*ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՇՈԹԱ  1990, N7, 37
*[[Սուրեն Աղաբաբյան|ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ]]  1970, N2, 58; 1972, N6, 47; 1970, N10, 29;  1974, N4, 54; 1975, N8, 48; 1977, N5, 3; 1977, N11, 83; 1979, N6, 57; 1979, N7, 2; 1980, N7, 93; 1980, N10, 2; 1981, N1, 26; 1981, N5, 12; 1981, N12, 26;  1982, N11, 32; 1983, N2, 59; 1984, N11, 58
*ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ ԱՐՄԵՆ  1991, NN11-12, 16
*ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԶԱՎԵՆ  1981, N2, 5
*[[Կիմ Աղաբեկյան|ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԿԻՄ]]  1980, N12, 52; 1986, N11, 88; 2000, N2, 31
*ԱՂԱԳՅՈՒԼՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1984, N3, 70
*ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ ՍՈՖԻԿ  1979, N11, 81
*[[Էդուրադ Աղայան|ԱՂԱՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ]]  1968, NN4-5, 159
*ԱՂԱՅԱՆ ԾԱՏՈՒՐ  1977, N4, 85
*ԱՂԱՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1974, N6, 9
*ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ  1990, N2, 40
*ԱՂԱՆԻԿՅԱՆ ՀԱՄԼԵՏ  1993, N3, 24
*[[Գարուն Աղաջանյան|ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԱՐՈՒՆ]]  1998, N3, 28
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ  1968, N9, 91
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ  1968, N7, 59; 1970, N1, 68; 1975, N7, 34
*ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ  1981, N11, 80
*ԱՂԱՍՅԱՆ ԱՐԱ  1994, NN11-12, 62
*ԱՂԱՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ  1998, N10, 95
*[[Աղավնի|ԱՂԱՎՆԻ]]  1975, N3, 82; 1975, N4, 84; 1982, N11, 86; 1983, N9, 52; 1984, N7, 18
*ԱՂԲԱԼՅԱՆ ՅՈՒՐԻ  1970, N1, 63
*ԱՂՈՅԱՆ ՎԱՀԵ  1967, NN8-9, 94; 1975, N11, 13; 1978, N11, 79; 1981, N7, 35
*[[Գևորգ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳԵՎՈՐԳ]]  1968, N3, 26; 1970, N3, 66; 1971, N8, 58; 1973, N9, 52
*[[Գոհար Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՈՀԱՐ]]  1973, N11, 44; 1978, N5, 85; 1979, N10, 44; 2000, N3, 42
*[[Գրիգոր Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ]]  1977, N2, 72; 1978, N8, 91
*[[Մանիկ Աճեմյան|ԱՃԵՄՅԱՆ ՄԱՆԻԿ]]  1980, N3, 15
*ԱՃԵՄՅԱՆ ՌԱՔԵԼ  1981, N3, 85
*ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ  1989, N6, 46
*ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ ԳՈՀԱՐ  1988, N7, 84
*[[Ճաբուա Ամիրեջիբի|ԱՄԻՐԵՋԻԲԻ ՃԱԲՈՒԱ]]  1999, N2, 76
*[[Ռազմիկ Ամիրխանյան|ԱՄԻՐԽԱՆԵԱՆ ՌԱԶՄԻԿ]]  1994, N6, 71
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ԿԱՐԻՆԵ  1987, N4, 58
*ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՎԵՐԱ  1974, N8, 76
*ԱՄԻՐՅԱՆ ՍԵԴԱ  1987, N7, 73
*ԱՄՐԻԿՅԱՆ ԱՐՄԱՆ  1997, N9, 25
*ԱՄՐՈՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ  1969, N12, 65
*ԱՅԴԻՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ  1974, N2, 40
*[[Չինգիզ Այթմատով|ԱՅԹՄԱՏՈՎ ՉԻՆԳԻԶ]]  1982, N12, 26; 1983, N2, 23
*